# tbl_dictionary

meanings:
(văn) ① Hẹp, chật: 土地褊小 Đất đai nhỏ hẹp; ② Nóng nảy, bồn chồn, hấp tấp: 維 是褊心 Chỉ là lòng nóng nảy (Thi Kinh).


meanings:
Nhỏ hẹp, hẹp hòi Bích Nham lục q. 1: »褊 局 之 量、自 不 堪 任、竞 起 害 心、 敷 加 毒 葯。 – Khí lượng hẹp hòi tự mình không chịu đựng nổi, tranh nhau hãm hại, nhiều lần đánh thuốc độc«.


meanings:
① Tay áo. Nguyễn Du 阮攸: Hồng tụ tằng văn ca uyển chuyển 紅褎曾聞歌宛轉 từng nghe giọng ca uyển chuyển khi mặc áo hồng. Nay thông dụng chữ tụ 袖. ||② Một âm là hựu. Quần áo bóng choáng. ||② Vui cười. ||③ Vẻ lúa tốt (núc nỉu).


meanings:
(văn) ① Quần áo bóng loáng; ② Vui cười; ③ (Lúa trổ) sai hạt, núc nỉu; ④ Vượt hơn người cùng tuổi.


meanings:
① Áo vải to. ||② Người nghèo hèn mặc áo vải to, cho nên người nghèo hèn cũng gọi là hạt. ||③ Sắc vàng sẫm mà không có màu mở gọi là hát sắc 褐色 (sắc kềnh kệch). Ta quen đọc là chữ cát.


meanings:
① (văn) Quần áo vải thô: 短褐 Quần áo ngắn vải thô; ② Màu be, màu marông, màu vàng sẫm, màu nâu xám; ③ (văn) Người nghèo (vì người nghèo mặc áo vải thô).


meanings:
① Cưỡng bảo 襁褓 cái địu, tã ấp trẻ con.


meanings:
① Đẹp. ||② Áo tế của hoàng hậu. ||③ Cái che đầu gối. ||④ Cái khăn vắt (túi thơm).


meanings:
(văn) ① Áo tế dài của hoàng hậu; ② Cái che đầu gối; ③ Cái khăn vắt; ④ Đẹp.


meanings:
① Bông. Lấy bông lồng làm áo cũng gọi là trử. ||② Chứa. ||③ Cái tạ quan. ||④ Cái túi.


meanings:
① Bông; ② Lấy bông lồng làm áo; ③ Chứa; ④ Cái tạ quan; ⑤ Cái túi; ⑥ (Họ) Chử.


meanings:
① Áo trấn thủ, áo cụt tay; ② 【褡褳】đáp liên [dalián] a. Túi thồ, hầu bao, túi bạc; b. Áo vật.


meanings:
Đệm trải giường: 被褥 Chăn đệm. Cg. 褥子 [rùzi].


meanings:
① Nại đái 褦襶 đương mùa nắng nực mặc diện sang xin vào yết kiến là không hiểu sự. Vì thế nên người không hiểu sự mà cứ nói lải nhải mãi khiến cho người ta khó chịu gọi là nại đái.


meanings:
(văn) Quần áo lếch thếch, ăn mặc lôi thôi: 褦襶 [lede] Ăn mặc lôi thôi, quần áo xốc xếch.


meanings:
(văn) ① Ngớ ngẩn, ngờ nghệch, không hiểu việc, không tế nhị; ② Mũ lá cọ đội trong mùa hè để che mưa nắng, nón tơi; ③ 【褦襶】nại đái [nàidài] Như 褦 [nài] nghĩa ①, ②.


meanings:
① Cổi áo ra. ||② Hoa tàn. Sự gì dần dần suy kém đi cũng gọi là thốn. ||③ Đi giật lùi.


meanings:
① Cởi (quần áo) ra; ② (Gia súc) thay lông, trút bỏ; ③ (văn) Suy kém dần; ④ (văn) Đi lùi lại. Xem 褪 [tùn].


meanings:
Cởi: 把袖子褪下來 Bỏ tay áo xuống. (Ngr) Nhét, đút: 把手褪在袖子裡 Đút tay vào tay áo. Xem 褪 [tuì].


meanings:
① Lột áo, cổi áo ra. ||② Cách chức. Học trò bị cách, lột mất áo lễ đi gọi là sỉ cách 褫革, quan bị cách chức gọi là sỉ chức 褫職 nghĩa là bị bóc bị lột mất phẩm phục vậy. ||③ Cướp, mất cả thần trí gọi là sỉ khí 褫氣 hay là sỉ phách 褫魄, v.v.


meanings:
(văn) ① Cổi áo ra, lột áo; ② Cướp mất, mất cả: 褫氣 (hay 褫魄) Sợ mất vía; ③ Cách (chức), tước đoạt: 褫職 Cách chức.


meanings:
(văn) ① 【騕褭】 yểu niểu [yăoniăo] Một loài ngựa tốt; ② 【褭蹄】niểu đề [niăotí] Vàng đúc thành hình móng ngựa; ③ Như 裊.


meanings:
① Vén áo, vén quần. ||② Cái khố. ||③ Rụt lại.


meanings:
(văn) ① Vén (quần áo, màn): 褰裳 Vén quần áo; ② Cái khố; ③ Rụt lại.


meanings:
① Áo kép. ||② Một âm là triệp. Gấp nếp. May quần phải xếp từng bức lại mà khâu gọi là [/b] đả triệp[/b] 打褶 (xếp nếp). ||③ Một âm nữa là tập. Quần cưỡi ngựa.


meanings:
① Xếp, gấp nếp: 打褶 Gấp nếp; 百褶裙 Váy xếp; ② Nhăn, dăn: 衣服上凈是褶子 Quần áo nhăn nheo.


meanings:
① Lam lũ 襤褸 lam lũ, quần áo rách rưới bẩn thỉu.


meanings:
(văn) ① Cổ áo; ② (Quần áo) rách rưới. Xem 襤褸 [lánl=].


meanings:
(văn) ① Áo cánh, áo choàng ngắn; ② Cái yếm dãi (của trẻ con); ③ Vải lụa thật mịn.


meanings:
① Cái bí tất. Cũng đọc là chữ vạt.


meanings:
① Bát thích 襏襫 áo vải dày, thứ vải may áo cho người lao động mặc.


meanings:
① Xiêm, đáy áo. Cũng đọc là chữ bãi.


meanings:
Phần dưới của áo dài (kiểu Trung Quốc), đáy áo, xiêm.


meanings:
① Đùm, lấy vạt áo đùm vật gì gọi là hiệt.


meanings:
① Áo trong. ||② Ý động ở trong mà làm cho lộ ra ngoài gọi là sấn, như sấn thác 襯托 mượn cách bày tỏ ý ra. ||③ Cho giúp. Như bang sấn 幫襯 giúp đỡ, bố thí cho sư, cho đạo cũng gọi là sấn, như trai sấn 齋襯 cúng trai cho sư.


meanings:
① (văn) Áo trong, áo lót; ② Lồng (ở bên trong), lót: 裡面襯件衣裳 Bên trong lồng thêm một chiếc áo; 襯上一張紙 Lót một tờ giấy; ③ Làm nổi bật: 綠葉把紅花襯得更好看了 Lá xanh làm nổi bật hoa hồng, trông càng đẹp; ④ (văn) Tỏ lộ ra ngoài: 襯託 Mượn cách tỏ ý, nêu bật lên; ⑤ Giúp, bố thí, cúng dường (cho nhà sư): 幫襯 Giúp đỡ; 齊襯 Cúng chay cho nhà sư.


meanings:
① Áo lót, một bộ quần áo gọi là nhất tập 一襲. ||② Noi theo, như duyên tập 沿襲 noi cái nếp cũ mà theo. Đời nối chức tước gọi là thế tập 世襲. ||③ Đánh lẻn, đánh úp, làm văn đi ăn cắp của người gọi là sao tập 抄襲. ||④ Áo liệm người chết. ||⑤ Mặc áo. ||⑥ Chịu nhận, ||⑦ Hợp lại.


meanings:
① Tập kích, đột kích, đánh úp: 夜襲 Tập kích ban đêm. (Ngr) Thâm nhiễm, xâm nhập: 寒氣襲人 Hơi lạnh thâm nhiễm vào người; ② Kế tục, noi theo, rập theo khuôn sáo cũ: 抄襲 Sao chép lại, quay cóp (văn, thơ của người khác), rập khuôn một cách máy móc; 世襲 Thế truyền, cha truyền con nối; ③ (văn) Áo lót; ④ (văn) Áo liệm người chết; ⑤ (văn) Mặc áo; ⑥ (loại) Bộ, chiếc: 一襲棉衣 Một chiếc áo bông; ⑦ (văn) Chịu nhận; ⑧ (văn) Hợp lại.


meanings:
Thuỵ hiệu của thiền tăng Trí Nhàn đời Đường. X. Trí Nhàn.


meanings:
① Nại đái 褦襶 đương mùa nắng nực mặc diện sang xin vào yết kiến là không hiểu sự. Vì thế nên người không hiểu sự mà cứ nói lại nhai mãi khiến cho người ta khó chịu gọi là nại đái.


meanings:
① Khuyết (áo): 紐襻兒 Khuyết áo (quần để cài khuy); ② Quai: 籃子襻兒 Quai làn; ③ Đính lại: 襻上幾針 Đính mấy mũi kim.


meanings:
① Tay áo. Cũng như chữ mệ, duệ 袂.


meanings:
① Phương tây. ||② Thái tây 泰西 chỉ về châu Âu, châu Mĩ. Như tây sử 西史 sử tây, tây lịch 西歷 lịch tây. Vì các nước ấy ở về phía tây nước Tàu nên gọi là nước Tây. ||③ Phật giáo từ Ấn Ðộ truyền vào nước Tàu, cho nên gọi phương Tây là đất Phật. ||④ Tôn Tịnh độ 淨土 trong Phật giáo nói người niệm Phật lúc chết sẽ được đức Di-đà tiếp dẫn về nước Cực Lạc ở phía tây xứ ta ở, tây phương cực lạc thế giới 西方極樂世界. Vì thế nên tục mới gọi người chết là quy tây 歸西. Cũng đọc là tê.


meanings:
① Phía tây, hướng tây: 夕陽西下 Mặt trời lặn ở hướng Tây; ② [Xi] (Kiểu) Tây, Âu: 西式糕點 Bánh ngọt kiểu tây; 西服 Âu phục; ③ Tây phương (chỉ nước Ấn Độ, nơi đất Phật, nằm về phía tây của Trung Quốc); ④ Tây phương cực lạc (nơi Phật Di Lặc ở): 歸西 Về Tây phương cực lạc, chết; ⑤ (Họ) Tây.


meanings:
2576<一>位於甘肅張掖縣城西南隅。張掖縣志載：「西來寺明建，有落星石，清雍正十年喇嘛劉勞藏募資重修。」現存之觀音殿為明代之建築。　<二>位於美國洛杉磯之哈西安達崗（Hacienda Heights），自一九八○年申請建設，於一九八五年核准，於一九八八年十一月完成。　全寺面積佔地十五英畝，建築包括大雄寶殿、五聖殿、藏經樓、紀念堂、禪堂、國際會議廳、佛教博物館、中華學校等。乃採取中國宮殿式建築，完全以鋼骨結構，為世界第一座以鋼骨結構建造最大之佛教寺院。　西來寺乃星雲大師所創建，師認為佛教為世界性之宗教，數百年來，西方人士研究佛教者日漸增多，為推展東西文化之交流，乃建西來寺以擔任此一重要任務。　西來寺第一任住持為慈莊法師。寺內成立美國青年總會，經常舉辦佛學講座、佛書出版、佛教廣播，尤以中華學校，及信徒各種宗教活動，對旅居洛杉磯數十萬華人及數百萬美國人有莫大之貢獻。


meanings:
Còn gọi: Tây Tổ ý. Ý chỉ thiền pháp của Sơ tổ Thiền tông là Bồ-đề Đạt-ma từ Ấn Độ truyền sang Trung Quốc. Đây là cách nói tắt của Tổ sư Tây lai ý. Chương Chiêu Khánh viện Đạo Khuông Thiền sư trong CĐTĐL q. 21 ghi: »問 如 何 是 西 來 意。 師 曰。 蚊 子 上 鐵 牛。 – Hỏi: Ý chỉ của Tổ sư từ phương Tây đến là gì? Sư đáp: Con muỗi đáp trên mình con trâu sắt«. Tiết Chính Pháp Hi Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »林 葉 紛 紛 落、 乾 坤 報 早 秋。 分 明 西 祖 意、 何 用 更 馳 求？ – Lá rừng rơi lả tả, trời đất báo thu sang. Ý Tổ sư rõ ràng, đâu cần kiếm gì nữa«.


meanings:
甘肅省玉門及陽關以西諸國的總稱。其範圍因時代而不同，狹義是指中國本土與帕米爾高原（Pamir，即嶔嶺）間的東土耳其斯坦（Eastern Turkestan）地方。此地包含新疆省南半部，東鄰甘肅及青海二省。西以帕米爾高原、天山西側支脉等與西土耳其斯坦爲界，南隔昆侖、喀喇昆侖（Karakorum）山脉和西藏、印度爲界，北亘天山山脉與準噶爾（Sungaria，天山北路）爲界，中央爲塔里木盆地的塔克拉馬幹（Taklamakan）沙漠。從漢至唐代，有樓蘭（又稱鄯善）、于闐、高昌、焉耆、龜玆（又稱庫車）、疏勒等國在此興起。<#>廣義而言，則亦涵蓋西土耳其斯坦、阿富汗及印度。其中，西土耳其斯坦東鄰新疆省，西沿里海（Caspian Sea），南接波斯及阿富汗，北達西伯利亞，大部份爲沙漠地區。在漢代有大宛、康居、大夏、大月氏等國在此。其後受突厥所統治。至唐代，高宗滅西突厥，置安西都護府，管轄西域諸國。至元代，西域則成爲大元帝國的版圖。<#>我國與西域的交通，始于西元前二世紀。即西漢武帝遣張鶱結月氏，逐匈奴之時。爾後，印度、希臘、羅馬（即大秦）亦經由此地，與我國從事貿易、文化的交流。故此地文化具有融合東西文明的特質。另外，佛教于西元前260年左右傳入此地時，不僅受到普遍信仰，更由此遠播我國、日本。故此地古爲中印間的傳道、求法僧侶必經之要道。然十世紀末以後，因受回教的影響，佛教信仰及文化漸遭破壞，至今日則僅有遺迹留存。二十世紀以來，在中亞（即包括東、西土耳其斯坦）的探險活動頗爲盛行，因而促使有關此地文物的研究更爲進步。<#>◎附一︰羽田亨著《西域文化史》後篇第四章（摘錄）<#>佛教<#>阿育王時代佛教廣泛傳播于印度內外，這是佛典中所說的有名事件。此外，確實的史料中關于佛教在興都庫什山脉以北流行的最初痕迹，爲西元前一世紀中期成書的《Alexanderpolyhistor》紀事中談到有居住在當時大夏的沙門（s!amane）。這個詞就是龜玆語西域文書中所見的s!amane，吐火羅語和粟特語中的saman。這一點證明這時已有佛教沙門住在大夏。關于佛教何時傳入粟特地區的問題，雖不能確知，但應在摩尼教傳入當地的270年以前。這從佛教傳入中國的情况也可確定。在這個時代以前來中國傳播佛教的人中，有康居的僧人康巨（或臣）、康孟祥、康僧鎧等。他們都是二世紀末到三世紀中葉期間，活動于漢魏佛教界的人物。從在此以前已有安息國太子安世高于二世紀中葉（後漢桓帝時）來中國從事譯經工作，以及其後該國僧侶相繼東來這些情况看，其東鄰粟特也應同樣早已傳入佛教。他們三人在其本國修行佛道，乘當時佛教東傳的風潮來到中國。當時中國史書中的所謂康居，包括粟特地區，被稱作康居人之中也有粟特人。所以這些康居名僧與其說是過游牧生活的純粹康居人，還不如認爲是隸屬于他們的粟特人更爲合適。<#>總之，西元前一世紀中期已有關于大夏流行佛教的記載。在粟特地區雖然到了西元二世紀末才首次見到那裏流行佛教的記載，但實際上應如安息一樣要更早些。那裏從南北朝到隋代明顯信奉佛教，到七世紀初才衰落。<#>至于佛教何時起流行于天山南路的西域地方，尚無確證。但從三世紀中期有龜玆人白延來魏從事佛典的漢譯工作，北魏·朱士行到于闐求大乘佛典，以及漢譯最古佛典中有龜玆語音譯或義譯的詞來看，應在這些漢譯佛典之前，即西元二世紀以前那裏就已經流行佛教了。在西方文明的東傳中，在傳入中國之前先傳入西域，除極特殊的場合外，一般應認爲是自然的事（不僅是限于佛教的傳播）。除龜玆、于闐以外，疏勒、焉耆以及該地區內許多地方都流行佛教來看，再加上其它證據，應認爲那裏的人早在西元一世紀就已普遍信奉佛教了。<#>這樣，從古代就流行在天山南路西域地方的佛教一直持續到後來伊斯蘭教傳入。大致說來，沿北道諸地行小乘教，沿南道諸地行大乘教。那裏出了許多佛教界著名的人物，其中有東方佛教界最有名的人物龜玆人鳩摩羅什三藏。<#>◎附二︰羽溪了諦著·賀昌群譯《西域之佛教》第一章第四節（摘錄）<#>西元前第三世紀中葉，由中印度而傳入于印度西北境之佛教，遂蔓延及于阿富汗斯坦、西土耳其斯坦及波斯之北部；同時傳布于迦濕彌羅及健馱羅之佛教，則普及于北印度全部。此兩支系統，互相牽連，開始東漸。而開此佛法東漸之端者，據雲則爲末田底迦（Majjhantika）及可利難陀（Kalinanda？）羅漢是也。茲錄《法顯傳》〈陀羅國〉條如次︰‘衆僧問法顯︰佛法東過，其始可知耶？顯雲︰訪問彼土人，皆雲古老相傳，自立彌勒菩薩像，後更有天竺沙門，賫經律過此河（新頭河）者，像立在佛泥洹後三百許年，計于周氏平王時。由茲而言，大教宣流，始自此像。’<#>此所謂彌勒像者，據法顯所傳，昔陀曆（Darada）有羅漢以神通力，將一巧匠上兜率天觀彌勒菩薩長短色貌，還下，刻木作像，前後三上觀，然後乃成像，長八丈，足趺八尺。此像于隆安元年（397年）曾入西域，中國僧寶雲，亦嘗見之。梁·寶唱撰《名僧傳》于〈寶雲傳〉雲︰‘于陀曆國見金薄彌勒成佛像，整高八尺，雲于像下，畢誠啓懺，五十日夜，見神光照燭，皎然如曙，觀者盈路，彼諸宿德沙門，幷雲靈輝數見。’如是，則此彌勒像造作之年代，蓋在佛滅後三百年之頃，則此像究爲羅漢之何人所作，《法顯傳》中却未言及。然玄奘謂此像之建立者，爲末田底迦羅漢，雲‘自有此像，法流東派。’（《西域記》卷三〈烏仗那國〉條）又據《名僧傳》〈法盛傳〉雲，法盛詣天竺，巡拜聖迹之時，亦嘗于憂長國（Udyana）東北，得見以牛頭旃檀所作身長八尋之彌勒像，相傳謂此像乃佛滅後四八０年有可利難陀羅漢者，因濟衆生，于是升兜率天，寫佛之真相，常放光明。若此等傳說確含有幾分真實則佛滅後三百年至四八０年間，迦濕彌羅及健馱羅之佛教，當爲末田底迦及可利難陀宣化之力也；更由是而傳播于印度北境，爲佛教流入東方之先河。可利難陀爲何人，雖不可考，而末田底迦，實爲阿輸迦王時代赴印度西北境而傳道之高僧，彼于陀曆建設彌勒像之事，是否爲彼，亦不得而知之。然據梁·寶唱所傳述，建此像者，雖明記其爲可利難陀，但末田底迦，實爲印度西北境最初之開教者，此爲吾人熟知之事，至玄奘西行，謂此像爲佛教東流之始，則此彌勒像與末田底迦是否有密切之關係，是亦不得而知也。總之，無論如何，法顯所謂陀曆、玄奘之所謂達麗羅（Dara-da），其位置在印度河最北之上流區域，即現今達列爾（Darel）之地。此地自迦濕彌羅及健馱羅之北部越大雪山，爲出中央亞細亞之通路，故古代北印度之布教僧，亦于此渡印度河出國境而赴外國宣揚佛教。西元前70年左右，迦濕彌羅國之高僧毗盧折那（Vairochana，遍照）始來于闐國從事布教，彼亦通過此路，取徑于前述之南道而達于闐者。如是，則北印度之僧侶入新疆諸地而傳教之事，固甚早也。由北印度進入新疆所經過之要衝路綫，自早已爲佛教弘昌之地矣。玄奘西行時，其所經過之國如鉢鐸創那國（Badakshan）、屈浪拿國（Kuran）、達摩悉鐵帝國（Wakhan之南部）、商彌國（Mostoj）、朅盤陀國（Sarikol）諸國，皆行佛教，其國王亦咸崇信三寶；更有進者，達摩悉鐵帝國之都昏馱多（Kundūt）城中所建之伽藍，乃廢弃其距當數百年前其先王所信仰之邪教，自皈依佛教後始建立者；據雲佛法興隆之後，又有距朅盤陀國都城東南三百里之地，有一羅漢，端坐于一大石室中，滅心入定，已經七百餘歲（《西域記》卷十二），則吾人對于瓦岡（Wakhan）峽谷地東西之通路，西元前第一世紀前後以來，佛教傳入之事，已可明瞭矣。其後，此一帶路綫，佛教繁榮不替，吾人尚可以于各旅行者之記錄中考見，如塔士克幹（Tashkurghan）及經流瓦岡峽谷地，沿判查布（Penjab）河之地，如Kila、Zanguebar、Kakah及Sumri，往往猶可考見佛教之廢址焉。而最初由北印度傳入新疆之佛教，則大多爲小乘教，彼毗盧折那在于闐所宣布者，即小乘教是也，故初傳入于東土耳其斯坦之佛教，據現在之推測，皆迦濕彌羅系統之小乘教也。<#>然第三世紀之中頃，于闐及龜茲皆既盛行大乘教，是則當爲西元後中印度、大月氏、安息、康居等地大乘教系之佛典已頻頻輸入之明證也。由以上諸國而赴新疆之沙門居士中，天竺、安息者，則經由前述之巴達克山（Bada-kshan），沿判查布河過瓦岡，越嶔嶺，經葉爾羌附近之地而至于闐，是爲取南道之路；康居大月氏者，則由巴爾克（Balkh）東北行，沿蘇爾克布（Surka^b）河北進，過卡剌退金（Karateghin），涉阿賴高原，更逾嶔嶺東下而至喀什噶爾，是爲取北道之路。東漢明帝永平年中，即西元第一世紀中葉，如大月氏來中國之傳道僧，皆經東土耳其斯坦地方而來者也。彼等沿途，對于宣傳佛化之事，當然極爲努力，自可得而推定也。且當時，迢遙萬里而來中國傳教者，其爲比較的與此等地方接近之國，自以大月氏之布教僧來者爲多，而吾人考中國譯經史，則西元第二世紀之中葉以後，天竺、安息、康居之僧侶，亦相繼來此地傳教矣。<#>大月氏、康居、安息等之佛教，流傳入于新疆之事，可于晚近東西各國探險隊及土人于此一帶地方所發掘之文書佛典而證明者也。新發見之寫本中，尚有爲此所未知之語言文字甚多，經泰西學者進行分析研究之結果，今日已多辨明其性質而得理解其意義矣。即所未知之語言──粟特（Sogdiana）語及睹貨羅（Tukha^ra）語，據伯希和（Paul Pelliot）氏之考訂，謂爲東方伊蘭（Ira^n）語。茲先略論粟特，粟特爲康居國之一部，史稱爲後康國者，即今撒馬耳幹中部一帶之地，故粟特語者，實即縛芻（Oxu%s）河流域及巴克特裏亞（Bactria）之古代語也。原來康居族，長于商賈，行販于各地，往來于中亞及東亞通路之間，其所用語，夙爲此等地方之一種國際語，即通用語也。現斯坦因（Stein）已于羅布泊至敦煌之古道，發見西元第一世紀頃以粟特語所書關于商業上之文書。複有斯坦因及德國探檢隊所發見以此種語所書之佛典殘片，伯希和氏據此複參照中國與西藏之譯本，曾發表關于佛教之短篇論文，現已出版矣。次略論睹貨羅語，此即中國所謂大月氏族之用語，以此語所寫之佛典，大多已于塔里木盆地之北庫車及吐魯蕃發見，據最近之報告，以睹貨羅語所書之波羅提木叉斷簡（依西耳文奈韋所考證，蓋與鳩摩羅什所譯薩婆多部之《十誦比丘戒本》相當），乃庫車人沙希阿利（Sahib Ali）者，于庫車附近發掘所得。最後略論東方伊蘭語，蓋即波斯古代用語，即中國所謂安息國之語言。以此語所書之卷軸，近已多在塔里木盆地南由和闐迄東敦煌間發見，伯希和氏所獲此種文書甚多。睹貨羅之佛典，其主要者，多發見于塔里木盆地之北，東方伊蘭語之文書，則大多于塔里木盆地之南發掘而得者。照上文所論，可見大月氏國人與安息國人所經行之路綫，完全各異。則以大月氏、安息、康居文字所寫之佛典，于新疆所發掘者，吾人可以據此諸國之佛教而知古代佛教傳播于此等地方之情形也。然粟特語固屬于伊蘭語者，傳入佛教于東方之民族中，除大月氏而外，多以伊蘭語系之民族，此等民族于佛教東漸史上，殊不能忽視者也。而伯希和論佛教東來之際，伊蘭語系之民族，不獨爲其媒介，且力誇示其功績。且謂與突厥（Turk）族之活動，蓋漠不相關，此論餘個人甚爲同意。<#>由是觀之，西域諸國所傳入中國之佛教，除由海路渡來者外，殆皆曾一度經由新疆之地而輸入者也。但以今推察，新疆與中國佛教之關係，則以西元第三世紀之中頃，此地之佛教，實已達于最隆盛之域。法顯入天竺之時，即西元第四世紀之初期，此地之佛教，猶呈極隆盛之狀，彼當時所見，于鄯善國條記雲︰‘其國王奉法，可有四千餘僧，悉小乘學。諸國俗人及沙門盡行天竺法，但有精粗。從此西行所經諸國，類皆如是’可知當時此地佛教之基石爲如何牢固。法顯尚記有北道之烏夷國（Karashar），小乘教最爲隆盛，南道之于闐國（Khotan）及子合國（Kargalik），則大乘教極占優勢，而于竭叉國（Ka^shgar），則記小乘教，亦甚昌隆。自是以後，北道則龜茲國爲佛教之中心地，南道則于闐國爲佛教之中心地，南北兩道之佛教，遂日趨于盛大之境。由此兩國而傳中國者，則爲最重要大乘教是也。<#>［參考資料］　《史記》卷一二三〈大宛列傳〉；《後漢書》卷八十八〈西域傳〉；《魏書》卷一０一一０三；《隋書》卷八十三〈西域列傳〉；《唐書》卷二二一〈西域列傳〉；《宋史》卷四九〈外國列傳〉(六)；《絲路佛教》（《世界佛學名著譯叢》{55}）；《西域文化研究》第五册〈中央アヅア佛教美術〉。<#>


vietnamese:
tây vặc trung hoa hải đông phật tổ nguyên lưu <bktt>


vietnamese:
tây vực trung hoa hải đông phật tổ nguyên lưu <pqđtđ>


meanings:
2581歷史上所指之西域，並無一定之範圍，且西域諸國之名稱亦隨時代轉換而屢有改變。佛教史上之西域，係指從印度興起佛教後，由陸路東傳中國所經之地區，大抵即西元前三世紀大月氏統領下之大夏及阿富汗斯坦一部分、迦濕彌羅、今旁遮普一部分、安息國勢力範圍下之波斯北部、康居國勢力範圍下之下底栗弋（Sagdiana）等。而諸國中，與佛教有關者，葱嶺以西有月氏（今俄屬土耳其斯坦、阿富汗、北印度）、安息、康居（今土耳其斯坦北部、西伯利亞南部）、犍陀羅（今阿富汗之干達馬克）、罽賓（即迦濕彌羅，今北印度喀什米爾），葱嶺以東則有于闐、斫句迦（今莎車東南）、龜玆（今庫車）、辰ゥ]今喀什噶爾）、高昌（今吐魯番）等。其中以犍陀羅與罽賓兩國最重要。　西域佛教之興盛始於西元前二六○年頃，阿育王曾派遣摩訶勒棄多（梵 Mahārakkhita）、末闡提（梵 Majjhāntika）至此地傳教。摩訶勒棄多主要布道於印度西北之希臘殖民地臾那國（Yona），復擴及阿富汗、安息、康居等地，末闡提則在犍陀羅、迦濕彌羅等地布教。佛教於西域迅速流布，至西元四世紀，高昌甚至奉為國教，彼時即西域佛教之鼎盛期。　在此之前，佛教已經由西域東傳我國，而西域諸國古德名僧亦入我國傳譯經典，如安息之安世高、曇無諦、安法賢、安法欽，月支之支婁迦讖、支曜、支謙、法護、支法度、曇摩難提、支道根，康居之康巨、康孟詳、康僧鎧、康僧會、曇諦，龜玆之帛延、帛尸梨密、帛法炬、佛圖澄、蓮華精進，罽賓之僧伽跋澄、僧伽提婆、僧伽羅叉、曇摩耶舍、弗若多羅、卑摩羅叉、佛陀耶舍、求那跋摩等。　自西元二世紀至五世紀，西域教派多屬小乘，彼時盛行小乘者有疏勒、罽賓、犍陀羅；大小乘思想混合，而仍以小乘為主流者有安息、康居、龜玆，惟信大乘者為子合（即大唐西域記所載斫句迦，當今葱嶺以東瓦罕山谷一帶），盛行大乘者另有高昌、于闐等。五世紀以後，犍陀羅因無著（梵 Asaṃga）、世親（梵 Vasubandhu）二大乘學僧之出世，大乘佛教遂有流行北印度之趨勢。隨著佛教之流布，佛塔、雕刻、繪畫等佛教藝術亦因而發達，佛像多以泥土、漆灰為原料，佛畫以壁畫為主，樣式則多為融合希臘、羅馬、印度三種精神之犍陀羅系統，此外亦有回鶻式（多於吐魯番附近）、喇嘛式。七世紀以後，中國美術色彩漸濃，遺物多在吐魯番一帶。至於其取材範圍，則佛像主要有佛陀及觀音、文殊等菩薩，繪畫以賢愚經、六度集經等之故事為對象。經典之編纂、書寫、翻譯亦極盛行，僅高昌、于闐二地，即有中阿含（優婆利經）、小部經藏（法句經數葉）、般若（大品般若十數葉、金剛般若）、祕密（無量門陀羅尼、大白傘蓋咒）、大積（月藏分、寶幢、日藏分、賢護分）等二十餘種為後人發現。　隋唐之際（七世紀），穆罕默德創回教於大食，以兵力行教，馬蹄所至，佛教盡為所滅，安息、大月氏、康居、迦濕彌羅、犍陀羅、疏勒、于闐、龜玆、高昌等國佛教，先後於佛入滅後七百年至二千一百年（三國至明代）間，為祆教、回教浸淫吞併，西域佛教從此絕跡。　近代各國學者至東土耳其斯坦探險考古之風甚盛，經多次至庫車、和闐、吐魯番、喀喇沙爾、敦煌千佛洞、烏魯木齊、羅布諾爾等地挖掘，遂有佛像、佛畫、經典及其他文化遺物之出土，使西城文物之研究有長足進步。〔史記大宛列傳第六十三、唐書西域列傳第一四六、漢西域圖考、古今圖書集成邊裔典第四十三至第七十三、西域之佛教、中央亞細亞探檢の經過とその成果、西域佛教の研究（羽溪了諦，宗教研究特輯號）、H. Yule: Cathay and the Way Thither, vol. 1〕（參閱「迦濕彌羅國」3978、「犍馱羅國」5522）


meanings:
Chùa nằm trên sườn núi Thạch Kính, phía tây nam huyện Phòng Sơn, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Xưa có hai chùa Đông Dụ và Tây Dụ, đều là kiến trúc đời Tùy Đường. Sau đó Đông Tự bị phá huỷ, chỉ còn Tây Tự. Cấu trúc hùng vĩ, Phật tháp trang nghiêm, theo truyền thuyết bên dưới tháp có con đường nhỏ lát đá phiến. Đời Minh đổi tên là »Tây Vực Tự«. Đầu đời Thanh hai vị Đại sư Siêu Cổ, Tăng Quảng nối nhau trụ trì, ngày thêm hưng thịnh và đổi tên là »Tây Vực Vân Cư Thiền Lâm«. Từ đời Dân Quốc trở đi bao lần bị chiến tranh đã suy vi từ lâu.


meanings:
(title) Biographies of Eminent Monks who Sought the Dharma in the Western Regions


vietnamese:
tây vặc cầu kinh kí địa lí khảo chứng <đpb>


meanings:
Record of Travels to the Western Regions


meanings:
（巴 Sīgiriya）位于錫蘭（今稱斯里蘭卡）坎底市北方約七十二公里處的岩丘名。高約十八公尺，以天人散花供養圖的壁畫著名于世。相傳西元前41年，馬哈勞裏王在此建造城堡、寺院與禪堂。西元前19年，巴提沙在此興建養老院。西元9年，馬哈達利亞王至此建佛塔。479年，迦葉王（Kassapa）弑父，逃避至此，于此廣建城堡，幷在岩壁上加繪壁畫。百年後，桑加提沙王完全廢弃此地。此後，有段極長的時間，該地未留下任何史實記錄。直至1155年，帕拉庫拉馬巴忽王複于此大興城堡與佛塔。爾後，未見有關此地的史實記載。<#>該地聞名遐邇的壁畫，可能系迦葉王于此營建宮殿時，描繪其王妃及侍女之佛事供養的情形。其製作年代約與阿旃陀（Ajanta）第十六號及第十七號窟殿的壁畫相近。皆傳承笈多樣式的神髓。原有壁畫六窟，今僅存四窟。其筆法寫實，構想富于變化。運用紅、黃、綠、黑等顔色，描繪天人風姿的嬌麗與表情的變化。此窟殿位于榛莽中，攀登不易，故原本鮮爲世人所知。直至1831年，該地始爲一英國人所發現，然當時，英人幷未登上山頂。1889年，穆雷（A. Murray）首登峰頂，摹繪壁畫，此一偉大的錫蘭式佛教藝術作品遂得以公諸于世。現列于可倫坡博物館。1895年，貝爾（H.C. P. Bell）受錫蘭政府的援助，從事實地調查，致力于該地的復原工作。<#>［參考資料］　V. A. Smith《A History of FineArt in India and Ceylon，Guide to the Collection ofthe Colombo Museum》。<#>


meanings:
2578位於我國西北部之古國。單稱夏，彼國人則自稱大夏。為西藏黨項族（Tangut）所建之王國。唐代末年，黨項族首領拓跋思恭以助討黃巢有功，受封夏國公，賜姓李，子孫歷代住夏州（今鄂爾多斯）。宋太宗時，國主李繼捧入貢，雍熙三年（986），其弟繼遷叛宋歸遼。後繼遷之子趙德明與宋復交，德明之子元昊，性雄毅，有才略，於寶元元年（1038）自稱大夏皇帝，屢寇宋。迄南宋寶慶三年（1277），為成吉思汗所滅，享國一九○年。　此國夙奉佛教，德明、元昊俱曉佛典，元昊且通蕃漢文字。景祐元年（1034），自宋乞得大藏經。四年，製西夏文，請回鶻僧譯經，並於首都建高臺寺，造數十丈高之佛塔，其後歷代均虔信佛教。屢求儒佛典籍，並以西夏語翻譯佛教之三藏。西夏文字遺品最早受世人矚目者，乃北平北約六十四公里處居庸關過街塔之壁面所存以梵、漢、蒙、回、藏、夏等文字刻成之佛頂放無垢光明入普門觀察一切如來心陀羅尼經、佛頂尊勝陀羅尼經。又除伯希和（P. Pelliot）於敦煌發現若干以西夏文字書寫之佛典史籍外，英人史坦因（A. Stein）復於一九一四年在西夏黑水城發掘大量之西夏文字寫本及刊本。此等資料經我國羅福萇、羅福成、日人石濱純太郎，及美、俄學人等之研究，已確認出有觀彌勒菩薩上生兜率陀天經、大寶積經法界體性無分別會、大方廣佛華嚴經普賢行願品、佛母出生三藏般若波羅蜜多經等。〔彰所知論卷上、釋氏稽古略卷四、宋史列傳第二四四、第二四五、古今圖書集成邊裔典第七十九至第八十二、西夏學研究（王靜如）、P. Pelliot：Les documents chinois par la mission Kozlov.（Journalasia-tique, 1914）；A. Stein: Innermost Asia, vol. Ⅰ〕


meanings:
指漢文大藏經的西夏文譯刻本。又稱《河西大藏經》、《河西字大藏經》、《西夏大藏經》、《西夏語大藏經》。始刻時間不詳，可能起于西夏開國君主元昊（1032～1048在位）時。北宋·景祐元年（1034），宋朝大藏經官刻本《開寶藏》傳至西夏，元昊建高臺寺予以收藏。幷召請回鶻僧等將其譯爲新創制的西夏文字。又，據西夏文《過去莊嚴劫千佛名經》所附發願文的記載，自西夏·天授禮法延祚元年（1038，元昊稱帝）起，國師白法師等三十二人，先後參與翻譯，至天祐民安元年（1090）譯完。共譯出三六二帙，八一二部，三千五百七十九卷。<#>其後，大慶元年（1139）至乾祐二十四年（1194），又據‘南北經’（南經可能指《開寶藏》，北經可能指《契丹藏》重校一次。元·至元七年（1270），重新校勘幷翻譯未曾譯出的典籍。至元三十年，世祖敕令將西夏文舊經本送至杭州萬壽寺安排雕印。至大德六年（1302）竣工，共計三千六百二十餘卷。其後，曾多次印刷頒行該版大藏經至各寺院流通供奉。然今已無全藏可見，經版亦損毀不存。現在各地所發現的西夏文字刻本僅有數百部。<#>◎附︰西田龍雄〈西夏的佛典翻譯〉（摘錄）<#>西夏國滅亡後的佛教──西夏大藏經的編成<#>西夏的佛教史大致可區分爲，初期的準備期（第一期）與仁宗時代（第二期），以及其後的時期（第三期）。（中略）第二期的仁宗時代（1139～1194），是西夏文化最興盛的時期，屬于中國系的佛教與儒教幷存，且空前的盛行。在這個時代，經典的西夏語譯最爲完整。<#>其後，第六代皇帝桓宗（1194～1206）以降的西夏佛教情况完全不詳，至其末年，蒙古開始入侵，西夏國勢衰弱，到1227年終于被成吉思汗滅亡。距仁宗逝世共有三十四年。但是，西夏佛教的第三期，不能不包括滅亡後西夏族的活動。<#>西夏國亡後，元統一亞洲，西夏與西藏同屬于總制院（即宣政院）管轄，設西夏中興河州等處軍民總管府機關，行政與宗教都受帝師的支配。元朝想以佛教掌握控制各民族，世祖即于與中國接壤地的大都，作西夏與藏文的藏經版。至此西夏藏經之編成乃進入第二階段。至成宗即位，雖然一時停止西夏藏經版的製作，但是（1294），其事業仍繼續在杭州進行。大德六年（1302）雕版完備，後來很多經典都頒給西夏的寺院。日本善福寺所藏的文平江路，磧砂延聖寺刊《大宗地玄文本論》卷三，有如下的記載︰‘于江南浙西道杭州路大萬壽寺，雕刻河西大藏經板三千六百二十餘卷。華嚴諸經懺板，至大德六年完備，管主八欽此勝緣，印造三十余藏及華嚴大經、梁皇寶懺、華嚴道場懺儀，各百餘部，焰口施食儀軌，千有餘部，施給寧夏永昌等寺院。’<#>此管主八，是西藏語‘甘珠爾巴’的音譯，相當于中國三藏法師的稱號。在蒙古、西藏都以此稱號稱呼高僧。<#>可確定的是這裏所說的管主八印行的西夏經殘卷，到了後代，在伯希和帶回的西夏經中，被伯希和親自發現。在此西夏經殘卷中，附有管主八如下的願文（漢文）︰‘僧錄廣福大師管主八施大藏經于沙州文殊舍利塔寺永遠流通供養’<#>相同的願文，也存在于天理圖書館殘片中。這些經文是在元代杭州萬壽寺所雕版的西夏經，這點幾乎不能懷疑。因此，西夏國滅亡後七十餘年，被稱爲《河西大藏經》的西夏經典三千六百二十餘卷在杭州雕刻與印行，這件事大致是確實的。但是，西夏經三六二０卷，是含有漢譯藏經的經律論全部的卷數。其中有六百卷大般若的刊本尚未發見。柯滋洛夫的搜集品與斯坦因搜集品中，《大般若經》的寫本有很大的數量，但刊本完全沒有。北京圖書館在寧夏收集的西夏經中，一點也沒有包含《大般若經》刊本。除了此一事實之外，在上述《大宗地玄本論》中曾涉及八十卷的《華嚴經》，但是也沒有言及六百卷的《大般若經》，因此，王靜如懷疑，在杭州沒有雕刻《大般若經》。<#>此一懷疑是有道理的，但是在現在的階段，仍不能斷言《大般若經》的刊本完全不存在。同是在元宣政院的保護下，製作于杭州萬壽寺的刊本，含有仁宗時代整理重刊的經典與新從漢譯經律論翻譯的，全部達三六二０卷。這個版本製作以後，也有經過十年印行的經典。北京圖書館藏的《過去莊嚴劫千佛名經》跋文的最後，寫上‘大元國皇慶元年歲次壬子中秋’的字樣，由此可知，此經印行于1312年，《悲華經》卷九，是1307年頒行的。有充分的根據可以認爲，同樣是北京圖書館藏的《妙法蓮華經》卷三，是1309年與1315年間印行的。<#>若只就經典的印行而言，則西夏族的佛教活動，在這個時期（第三期）最興盛。製作于這個時期之經典的特徵是，各函都附有整理符號。北京圖書館所藏的經典的大多數，是附有整理符號的元刊本，其中大部分是從漢譯本翻譯過去的。<#>到1345年，從北京通西域的關口（由北京向西北約六十公里），在居庸關建立過街塔，其內壁除了用西夏文以外，還用其他民族的語言（如梵語、藏語、維吾爾語、蒙古語、漢語）刻《如來心陀羅尼經》的要點（西壁）與造塔功德記（東壁）。這是西夏族最後的佛教紀念碑，在那個時候，西夏族依然是佛教文化圈很有勢力的成員。<#>西夏族的佛教信仰，其後情形如何幷不可知。西夏族本身存續至何時代也不詳。其後，或許到明代之後，一部分的經典如《華嚴經》等經典，用活字複製。京都大學人文科學研究所所藏的《大方廣佛華嚴經》。其卷五的卷尾附有如下的願文︰<#>‘一圓發願　雕碎字管掌印<#>者　都羅慧性　　亦共助發願　隨喜者　一切<#>皆願成佛道’（中略）<#>明代初期流行于漢人間的木活字印刷法，這種印刷法適合印行那種反覆使用同樣文字的經典。當時，多少含有錯誤，但是實際上仍有能讀寫西夏文的人，也是事實。如上所述，我認爲與此活字本不同，而在杭州作成的元刊本《西夏大藏經》是真的存在的。事實上，元刊本經典，及附有〈大藏經序〉（〈聖教序〉）的經典的發現，可以充分證明我的意見是正確的。<#>［參考資料］　史金波《西夏佛教史略》、《西夏文化》；西田龍雄編注《漢譯對照·西夏文華嚴經》（《世界佛學名著譯叢》{28}）。<#>


meanings:
Còn gọi: Tây Thiên tứ thất. Chỉ 28 vị Tổ Thiền tông của Ấn Độ thời xưa. Tương truyền trên hội Linh Sơn, đức Phật Thích-ca Mâu-ni truyền trao chính pháp nhãn tạng (thiền pháp) cho đệ tử là Ma-ha-ca-diếp. Ca-diếp trở thành vị Tổ Thiền tông thứ nhất, lần lượt trao truyền đến vị Tổ thứ 28 là Bồ-đề Đạt-ma vượt biển sang Trung Quốc. Vị này là Tổ khai sáng Thiền tông Đông độ. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »若 論 第 一 義、 西 天 二 十 八 祖、 唐 土 六 祖、 立 在 下 風。 – Nếu bàn về nghĩa thứ nhất thì 28 vị Tổ Ấn Độ và 6 vị Tổ Trung Quốc đều ở thế kém«.


meanings:
Respectful title of the Chosŏn Sŏn monk Hyujŏng


meanings:
（梵 Avara-śaila，巴 Apara-seliya，藏 Nub-kyi ri-boḥi sde）小乘二十部之一。又稱西山部。因其部衆住于西山，故有此名。《異部宗輪論》雲，此部在佛滅滿二百年時，再度論諍大天五事，因此與制多山及北山住二部，自大衆部分出。然而《部執異論》認爲當時只有支提山、北山二部分出，而不舉西山住部。又《十八部論》認爲是三部，但以佛婆羅（Pubba-sela，譯作東山）部取代西山住部。《文殊師利問經》卷下〈分部品〉也舉東山，不舉西山。然，《異部宗輪論述記》則雲（卍續83·438上）︰‘新舊部執皆無東山之名，但是譯家謬也，應言西山。（中略）複减西山住部以欲成已十八部故。’謂東山是誤譯。<#>今按南方所傳，大衆部下出制多部，又雲十八部分裂後，更有東山部、西山部、西王山部等六部分出。南方所傳與西藏所傳相同，皆幷舉東山、西山兩部。可見《異部宗輪論述記》所說似未必正確。又，《異部宗輪論》等認爲，制多山等三部（或二部）是同時從大衆部分出，但前引南傳之說法則認爲西山、東山等六部，是後來才分出的。由此看來，或許西山等部幷不是和制多山部同時分出。<#>根據學者的研究，所謂‘西山、東山’可能是指以制多山部的根據地支提山（Caitya-giri）爲中心的西東二山。近時學者中有將制多山推定爲位于南印度基斯特那河下游貝玆瓦達（Bezwaḍa）對岸，而認爲其西方十八哩阿摩羅婆提（Amara^vati^）塔址，可能就是西山住部的根據地；也有人推定《大唐西域記》卷十馱那羯磔迦國的都城爲阿摩羅婆提，而謂位于其東方的弗婆勢羅（東山），是東山住部的根據地；位于西方的阿伐羅勢羅（西山），是西山住部的根據地。總之，有可能是制多山部先興起，然後再有西山、東山兩部分出。<#>關于所立宗義，《異部宗輪論》曾列出制多山等三部的本宗同義雲（大正49·16a）︰‘其制多山部、西山住部、北山住部，如是三部本宗同義︰謂諸菩薩不脫惡趣，于窣堵波興供養業不得大果。有阿羅漢爲余所誘，此等五事及餘義門，所執多同大衆部說。’<#>南傳《論事注》則將西山、東山、王山、義成四部稱爲案達派（Andhaka），而認爲此四部有共通的宗義。<#>［參考資料］　《三論玄義》；《三論玄義檢幽集》卷五；《異部宗輪論述記發軔》卷上、卷下；《解說西域記》；李世杰《印度部派佛教哲學史》第十一章；呂澄《印度佛學源流略講》第二講。<#>


meanings:
2572梵名 Apara-śaila，巴利名 Apara-seliya。音譯阿羅說部。又作西山部。小乘二十部之一。佛陀入滅後第二百年之時，再度論諍大天五事時，自大眾部分出；以其部眾住於西山，故稱西山住部。十八部論則稱之為佛婆羅部（梵 Pubba-sela，意譯東山），文殊問經卷下亦稱東山部（梵 Pūrva-śaila）；異部宗輪論述記指二書所說東山實誤。此部教理與大眾部所說略同。（參閱「大眾部」852、「小乘二十部」928）


meanings:
Hiệu của thiền tăng Liễu Huệ đời Tống. X. Liễu Huệ.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Đàm Ngạc đời Nguyên. X. Đàm Ngạc.


vietnamese:
tây phương phật giáo tăng đoàn chi hữu <bktt>

meanings:
（Friends of the WesternBuddhist Order、FWBO Centers）英國佛教團體。僧護（ven. Sangharakshita，又名ven. Bhante,1925 ～）創立。此團體之特質在于主張一面追求內在精神生活的滿足，一面從事‘正業’，俾使弘法的經濟來源自給自足。<#>此一組織的領袖僧護，爲英國人。十七歲時，曾閱讀《金剛經》、《六祖壇經》等典籍。爾後，接觸韓福瑞（C. Humphreys）及其‘佛教學會’。1943年服役于印度、錫蘭和新加坡。1946年，赴印度禮敬佛教聖迹。其後受南傳佛教沙彌戒。翌年，在鹿野苑受具足戒。1957年，創立‘三乘寺’于印度噶林邦。嘗任《摩呵菩提雜志》編輯，達十二年之久。曾受西藏密宗灌頂及陳健民在佛法方面的啓發。又從西藏喇嘛達多仁波切（Dhardo Rin-poche）受菩薩戒。1964年，應倫敦‘翰普斯鐵佛教精舍’（Harnpstead Buddhist Vihara）之邀返英教授佛法。1967年發展佛教新運動，創設‘西方佛教僧團之友’。1973年退居幕後，致力于寫作，撰有《千朵蓮花》，爲其一生在印度的回憶錄。<#>西方佛教僧團之友成員約有百余位僧侶，余者皆爲在家居士。該團在英國各地成立社團與中心。其中較爲重要的機構有︰(1)西方佛教僧團倫敦中心及社區、(2)布來登社區、(3)格拉斯歌社區、(4)諾威治社區、(5)帕陀瑪洛卡退隱中心及社區、(6)愛丁堡社區、(7)阿亞塔拉社區中心。以上社區（中心）都是發展自1970年代。因爲每個社區（中心）均是自給自足（經營正當行業，如印刷、建築、園藝、飯館、書店等），又可利用時間研究佛法，因此頗能迎合西方社會之需要。<#>


vietnamese:
tây phương yếu quyết thích nghi thông quy <bktt>


vietnamese:
tây phương yếu quyết thích nghi thông quy <pqđtđ>


meanings:
2575為四方讚中之西方讚。密教東、南、西、北四方凡十六大菩薩，各方上首為金剛薩埵、金剛寶菩薩、金剛法菩薩、金剛業菩薩；四方讚即為讚歎此四菩薩之偈頌。西方讚乃讚歎西方四尊菩薩之上首金剛法菩薩之偈頌。又作金剛法菩薩讚、金剛法讚、法菩薩讚。於金剛頂蓮華部心軌、二卷教王經卷上載有十六大菩薩之梵讚，於三卷教王經卷二則載有漢讚，一般常採用梵讚。據蓮華部心軌記載，此偈頌為：嚩日囉達摩（vajra dharma，金剛法）蘇薩怛嚩囉佗（susattvārtha，善利）嚩日囉鉢娜摩蘇輸馱迦（vajrapadma suśodhaka，金剛蓮妙淨）路計濕嚩囉蘇嚩日囉乞叉（lokeśvara suvajrākṣi，世貴金剛眼）嚩日羅寧怛囉南牟薩睹帝（vajraṇetra namo' stute，我禮金剛眼）。


vietnamese:
tây phương đà la ni tạng trung kim cương tộc a mật lí đa quân đồ lợi pháp <pqđtđ>


meanings:
指自晋武帝泰始元年（265）到湣帝建興四年（316）建都在洛陽，共五十一年間的佛教。在這個時期，著名的佛教學者竺法護、安法欽、强梁婁至等人分別在敦煌、洛陽、天水、長安、嵩山、陳留、淮陽、相州、廣州等地，或翻譯經典，或弘傳教義，或從事其他佛教活動，因此佛教比起前代來有了相當的發展。<#>西晋佛教的活動，主要還是譯經。這一期間從事譯經的國內外沙門及優婆塞共十二人。其中最突出的是竺法護。他本來是月支人，世代住在敦煌郡（今甘肅省敦煌縣）。此外，在洛陽有安法欽、法立、法炬，陳留（今河南省陳留縣）有無羅叉（一作無叉羅）、竺叔蘭，廣州有强梁婁至，關中（今陜西省地方）有帛遠、聶承遠、聶道真、支法度、若羅嚴。他們所譯出的經、律和集傳等共二七五部，加上新舊各種失譯人的經典五十八部，合計三三三部。<#>竺法護早年跟隨他的師父竺高座到過西域，獲得《賢劫》、《大哀》、《法華》、《普曜》等經的梵本共一六五部。泰始二年（266）他從敦煌到長安，後到洛陽，又到江左，沿路帶著經典傳譯，未嘗暫停。他的譯業最盛時期是從武帝太康到惠帝元康二十年間（280～299），所譯出的大小三藏經典共一五四部（此據《出三藏記集》卷二，《開元釋教錄》作一七五部）。現存《光贊般若波羅蜜經》十卷、《正法華經》十卷、《漸備一切智德經》五卷、《普曜經》八卷等八十六部。<#>經常襄助法護翻譯的，有優婆塞聶承遠、聶道真父子，他們都長于梵學。承遠明練有才，對于法護譯經文句多所參正，幷擔任筆受。他後來在惠帝時（290～306）自譯《超日明三昧經》二卷和《越難經》一卷二部（現存）。其中《超日明經》，即删訂法護先譯而成。道真從太康初到永嘉末（280～312），咨承法護筆受；法護圓寂後，自譯《無垢施菩薩分別應辯經》一卷（現存）等二十餘部。法護的弟子，還有竺法乘、竺法行、竺法存。法護于太康五年（284）譯出《修行道地經》七卷（現存）等，法乘也曾參加筆受。<#>與法護同時的，有法炬、法立兩人，在惠、懷二帝時合譯出《樓炭經》六卷、《法句譬喻經》四卷和《佛說諸德福田經》一卷（均現存）。<#>在法護譯出《光贊經》後六年，即元康元年（291），又有無羅叉和竺叔蘭在陳留倉水南寺譯出《放光般若經》二十卷（現存）。它的原本是朱士行在于闐寫得，而由其弟子弗如檀（法饒）等送回漢地的。沙門無羅叉，于闐人，稽古多學。竺叔蘭本天竺人，生在河南，善梵晋語。他們譯出的《放光般若》是《大品般若》的第二譯，後來太安二年（303）沙門竺法寂（此據《放光經記》）和竺叔蘭爲之考校書寫成爲定本。叔蘭後在洛陽自譯《異毗摩羅詰經》三卷、《首楞嚴經》二卷二部，其書都佚。<#>帛遠，字法祖，河內人，博學多聞，通梵晋語，于方等經深有研究。時在長安建造佛寺，從事講習。後來在隴西（今甘肅省地方）譯有《菩薩逝經》一卷、《菩薩修行經》一卷、《佛般泥洹經》二卷、《大愛道般泥洹經》一卷、《賢者五福德經》一卷等十六部（上述五部現存）。<#>此外，有强梁婁至，西域人，于武帝太康二年（281）在廣州譯《十二游經》一卷一部。又安法欽，安息人，于同年迄惠帝光熙元年（281～306）在洛陽譯《道神足無極變化經》四卷、《阿育王傳》七卷等五部。沙門支法度，在惠帝永寧元年（301），譯出《逝童子經》一卷、《善生子經》一卷等四部（上述二部現存）。又有外國沙門若羅嚴，譯出《時非時經》一部（現存）。<#>對西晋一代主要的譯人、譯籍，後世已有所品評。如道安在〈合放光光贊略解序〉中（載《出三藏記集》卷七）評竺法護的《光贊》譯本︰‘言准天竺，事不加飾，悉則悉矣，而辭質勝文也。’這是說《光贊》純用直譯，文辭粗糙。評無羅叉、竺叔蘭的《放光》譯本︰‘言少事約，删削複重，事事顯炳，然易觀也，而從約必有所遺。’在〈摩呵鉢羅若波羅蜜經抄序〉中（同上卷八）評無羅叉說︰‘斫鑿之巧者也，巧則巧矣，懼竅成而混沌終矣。’這是說《放光》兼用節譯和意譯，删削過甚，意義必定有所遺漏。僧肇在〈維摩經序〉中（同上）評竺叔蘭所譯《異毗摩羅詰經》︰‘理滯于文，常懼玄宗墮于譯人。’總之，西晋一代的佛典翻譯，還沒有成熟，所以後世研誦者不多。<#>西晋的佛教義學，繼承後漢、三國，以方等、般若爲正宗，這在當時幾位著名譯人的譯籍裏可以看得出來。如竺法護，雖然譯出許多重要典籍，但他的中心思想仍是繼承支讖、支謙傳弘方等、般若之學的。他的譯出《光贊》，和支讖譯出《道行》、支謙譯出《明度》，是一脉相承的。他還譯出以般若性空爲基礎的《賢劫》八卷、《大哀》八卷、《密迹》七卷、《持心》四卷、《海龍王》四卷、《等集衆德三昧》三卷、《大善權》二卷等方等經典，幷且曾經抽譯龍樹的《十住毗婆沙論》。總之，他的譯業，主要是在于弘揚般若性空的典籍的。<#>同時無羅叉、竺叔蘭繼承朱士行的遺志，他們譯出的《放光》，即盛行于當時。淮陽支孝龍，常鑽研《小品》以爲心要。他獲得叔蘭剛譯出的《放光》，閱讀旬餘，便從事敷講。後來河內帛法祚（帛法祖之弟）作了一部《放光》的注解，其書不傳。衛士度略出《道行》，也在此時。另外《首楞嚴》在西晋有竺法護、竺叔蘭兩種譯本，帛法祖還作了一部注解。由這些，可見當時義學沙門是如何重視方等、般若的了。<#>由于佛教在西晋漸次流行，對道教的傳播也有所影響，因而在道教徒中有《老子化胡經》之作。晋惠帝時，道士祭酒王浮平日和帛法祖爭論佛道二教的短長，王浮乃撰此經以揚道抑佛。‘老子化胡’之說，從東漢以來已開始了。如《後漢書》〈襄楷傳〉說︰‘或言老子入夷狄爲浮屠。’又《魏略》〈西戎傳〉說︰‘浮屠所載與中國老子經相出入，蓋以爲老子西出關，過西域，之天竺，教胡浮屠屬弟子，別號合有二十九。’王浮的《化胡經》，或即集前人的傳說而作的。<#>至于當時朝野對佛教的信仰，已經相當普遍。相傳西晋時代東西兩京（洛陽、長安）的寺院一共有一八０所，僧尼三千七百餘人（法琳《辯正論》卷三）。這雖然是後世的記錄，未必即爲信史，然而竺法護時代已有‘寺廟圖像崇于京邑’之說（《出三藏記集》卷十三）。而見于現存記載中的，西晋時洛陽有白馬寺、東牛寺、菩薩寺、石塔寺、湣懷太子浮圖、滿水寺、槃鴟山寺、大市寺、宮城西法始立寺、竹林寺等十餘所。<#>其次，當時譯出的經典，除了抄寫傳播而外，還流行一種‘細字經’和‘供養經’等，足見當時對佛教信仰的廣泛。如永嘉中，有不詳氏族的安慧則，工正書，于洛陽大市寺，在黃縑上用細字書寫《大品般若經》一部，字如小豆，而分明可識，一共寫了十幾本，即其一例。另外，西晋時代抄寫的‘供養經’，有些還流傳到現在，如敦煌出土惠帝永熙二年（291）所書寫的《寶梁經》上卷，土峪溝出土元康六年（296）所書寫的《諸佛要集經》等都是。（黃懺華）<#>［參考資料］　湯用彤《漢魏兩晋南北朝佛教史》；任繼愈編《中國佛教史》(一)；鐮田茂雄《中國佛教史》(一)；E.Zu|rcher《The Buddhist Conquest of China》。<#>


meanings:
Tháp nằm trong nhóm Tây tháp, đường Sơn Tây trong thành huyện Tùng Giang, tỉnh Thượng Hải, Trung Quốc. Nguyên tên là »Sùng Ân Bảo Tháp«, bởi ở trong Tây Lâm Thiền tự, nên gọi »Tây Lâm Tháp«. Tháp được xây vào khoảng niên hiệu Hàm Thuần (1265-1274) đời Tống, niên hiệu Hồng Vũ thứ 20 (1387) đời Minh trùng tu, đổi tên »Viên Ứng Tháp«. Tháp là kết cấu hỗn hợp gạch gỗ, mặt bằng hình bát giác, 7 tầng cao hơn 40m. Thang lên tháp là những bậc đá xây trong thân tháp vòng vèo đi lên, đến nay vẫn còn hoàn chỉnh. Tháp này cùng với tháp chùa Hưng Thánh đông tây đối mặt nhau, điểm xuyết cho phong cảnh thanh tú đẹp đẽ cổ thành Tùng Giang.


vietnamese:
tây nguyên đặc phương hoà thượng ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
Hiệu của thiền tăng Huệ Tài đời Minh. X. Huệ Tài.


meanings:
→ tô châu tây thiền hoà thượng 蘇州西禪和尚; → thục xuyên tây thiền hoà thượng 蜀川西禪和尚


meanings:
Viện Trường Khánh ở phía tây thành phố Phúc Châu nên người đời gọi là Tây Thiền tự. X. Trường Khánh viện.


meanings:
2576（1900～ ）日本石川縣人。擅長哲學及禪學。京都大學文學部畢業。曾任日本京都大學名譽教授、大谷大學教授、學士院會員。著有根源的主體性の哲學、神と絕對無、ニヒリズム、宗教とは何か等書。日本馳名世界之英文佛教刊物 "Eastern Buddhist" 即為氏所主編。


meanings:
Hiệu của thiền tăng Bản Lai đời Minh. X: Bản Lai.


meanings:
Tháp dưới cửa Hắc Phong, phía nam sườn núi Tuyết Sơn, huyện Lương Sơn, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Tháp của Thiền sư Tây Trúc đứng trước mộ, tháp cao 3,12m, đường kính 0,4 đến 0,85m. Bia đá trước tháp là »Đông Lỗ Tây Trúc Thiền sư minh ký«, mặt trên ghi lại sự tích của tăng nhân yêu nước Thiền sư Tây Trúc đã dẫn đầu hơn 3000 tăng binh chống lại giặc Oa vào khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) đời Minh.


meanings:
（梵 Bhoṭa，藏 Bod、Bod-yul、Gaṅs-can-yul、Gaṅs-ljoṅs-yul、Gdoṅ-dmar）地名。位于我國西南方。爲藏傳佛教的根據地。地當喜馬拉雅山與昆侖山之間。東接四川、雲南二省。西隔帕米爾高原，與印度拉達克（Ladak）爲鄰。南抵緬甸、不丹、錫金、尼泊爾及印度。北連新疆、青海二省。面積有一二０萬余方公里。地勢高峻，氣候乾燥嚴寒，僅河川流域較爲溫暖濕潤。北部多沼澤，南部則有雅魯藏布、察木多等河流。居民大部分爲藏人，行游牧生活，以青稞爲主食。<#>此地即漢代的西羌。唐宋時稱爲吐蕃。元代稱爲吐蕃或西蕃。明代稱烏斯藏。至清代始名西藏，然藏人則自稱爲‘圖伯特’。另外，又有雪有國、雪谷國、赤面國等別名。全境分東部、中央、西部三部分。東部即昌都地區（以前西康的一部份）。中央爲衛前（前藏）及藏（後藏）。西部稱爲阿裏（Ari）。其中，前藏的拉薩布達拉宮、後藏的日喀則札什倫布寺分別爲達賴喇嘛、班禪喇嘛所居之處。<#>在唐代以前，此地原系部落割據局面。至西元七世紀中葉，松贊干布（Sron%-btsansgam-po，即弃宗弄贊）兼幷西藏高原諸部，建立吐蕃王國。幷東破吐谷渾，而常犯唐境，曾先後娶尼泊爾尺尊公主（Bhr!kuti）及唐代文成公主爲妃。由于二妃均篤信佛法，王受其影響，因而廣建寺院，幷遣端美三菩提（Th!u-mi-sambhot!a）等十六人留學印度。端美三菩提返藏後，即以梵文爲基礎，創西藏文字及文法，幷翻譯佛典。王且依佛典制定法律，教育民衆，使藏族逐漸强盛、文化水準亦日漸提高。<#>710年，赤祖德贊又迎娶唐朝金城公主，至其子赤松德贊（Khri-sron%-lde-btsan，755～797）時，國勢之盛達到最高峰，佛教也成爲國教。爾後惹巴巾（Ral-pa-can）即位。于823年與唐穆宗會盟修好，且將盟約立碑，置于拉薩的大昭寺前。此外，又輸入度量衡，發展商業。838年惹巴巾卒，其弟朗達瑪繼王位。由于大肆毀滅佛教，終爲僧侶所殺。從此西藏陷于混亂局面達一五０年之久。<#>十一世紀，印度超戒寺僧阿底峽入藏，爲西藏佛教奠定復興的基石。當時佛教依流傳地區、修行方式、傳承系統等不同，逐漸分裂成寧瑪、噶當、薩迦、噶舉、噶瑪噶舉等諸派。十三世紀，元帝國建立，西藏成爲其領土的一部分，但仍保有自治權。1264年，薩迦派五祖八思巴（h!Phags-pa）獲世祖忽必烈封爲帝師，開啓西藏政教合一的局勢。明代對喇嘛教的重視一如元代，致使喇嘛僧更加橫暴及墮落。于是宗喀巴創立格魯派（Dge lugs pa），提倡嚴守戒律與重振阿底峽精神。後來，此派主持人幷獲內蒙古的俺答汗尊爲‘達賴喇嘛’。十七世紀，達賴五世不僅利用青海及和碩特蒙古固始汗的兵力，建立政教合一的政權。更至北京朝覲，接受清廷册封，以確立其在西藏的地位。爾後，西藏發生動亂，清廷爲安定局勢，乃設立駐藏大臣，至此西藏乃歸中國所轄。<#>另一方面，自清代中葉以來，英國對西藏的野心日增。又見俄國在西藏積極活動。于是在1904年進軍拉薩。班禪被迫與其簽訂和約。達賴十三世則遠走外蒙古，展轉入北京。因見清廷態度冷淡，乃再返回拉薩，圖謀獨立。後遭清軍討伐，逃往印度。辛亥革命爆發，達賴趁機倡導西藏主義。在1913年的西姆拉（Sim-la）會議中，更否認中國宗主權，而主張完全獨立。二次世界大戰後，國民政府承認西藏的自治權。1951年，中共進軍西藏，五月訂定有關和平解放西藏的協議，解决其懸宕已久的政治地位問題。1959年，拉薩發生震驚世界的反中國暴動。達賴十四世流亡印度，許多藏人亦逃往印度、錫金、不丹、尼泊爾等國。1965年，‘西藏自治區’正式成立。依1984年的行政劃分，自治區之下，轄一市，七地區，七十七縣。<#>［參考資料］　鄭金德《現代西藏佛教〉；山口瑞鳳《吐蕃王國成立史研究》；A. Waddell《The Buddh-ism of Tibet or Lamaism》；Ch. Bell《Tibet Past andPresent》；《The Religion of Tibet》；G. Schu-lemann《Die Geschichte der Dalailamas》。<#>


meanings:
2593請參閱 王統記 一般俗稱西藏之佛教為喇嘛教。西藏（梵 Bhoṭa，藏 Bod, Bod-yul, Gaṅs-can-yul），又稱吐蕃、土蕃、土伯特、西番、烏斯藏、雪有國、雪谷國、赤面。位於亞洲大陸中部崑崙山脈與喜馬拉雅山脈之間，東接四川、雲南二省，西鄰拉達卡（Lādak），北接新疆、青海二省，南鄰緬甸、不丹、錫金、尼泊爾，及印度。地勢高峻，氣候嚴寒。此地自漢代以來即以西羌、吐蕃等名稱之，唐代以後更受我國及印度文化之薰陶，特以佛教為甚。唐代以前之西藏僅屬部落性質，至七世紀中葉，棄宗弄贊（即松讚幹布）即位，藏族始因武力強盛而大有作為，甚至常寇唐域，唐太宗終以聯婚方式爭取西陲和平，於貞觀十五年（641）將宗女文成公主下嫁藏王，先此，藏王已娶尼泊爾公主波利庫姬，兩位公主均係虔誠佛教徒，藏王因受勸導，而自中印請僧伽入藏弘法，並遣端美三菩提（藏 Thon-mi-sambhoṭa）等十六人赴印留學，返藏後即以梵文為基礎，造藏文字母，翻譯百拜懺悔經，是為西藏譯經之嚆矢。　唐睿宗景雲元年（710）又以崇信佛法之金城公主下嫁棄隸蹜贊。金城公主所生之王子，乃此後大興佛法之吃㗚雙提贊王（藏 Khri-sroṅ-lde-btsan）。　至朗達磨（836～841 在位）繼為贊普（藏王）時，因信奉原始棒教，遂大事摧滅佛法，故至乞離胡為藏王（842）時，佛法已被摧滅殆盡。　至蒙古帝國建立，西藏成為其領土之一部分，忽必烈以藏人所信之佛教羈縻之，又恩遇薩迦派四祖大喇嘛文殊薩迦班禪（藏 Sa-skya paṇ-chen）。班禪遣侄八思巴（1239～1280）入元，元朝尊之為國師，後繼為五祖，而開西藏政教合一之局勢。　西藏佛教史一般均以朗達磨法難為界，其前稱為前傳期，其後稱為後傳期。西藏之譯經肇始於棄宗弄贊，彼嘗頒訂十善、十六要律；且以拉薩為中心，建布達拉宮；又各為兩妃建寺，即大昭寺與小昭寺，各供奉釋迦佛像、阿閦佛像。此為西藏佛教之初興時期。　棄宗弄贊以後四世，即大興佛法之吃㗚雙提贊，禮聘二唐僧及迦濕彌羅之阿難陀翻譯經典，並遣巴沙（藏 Pahsa）赴尼泊爾。巴沙於西元七四七年遇傳承中觀清辨學派之善海大師寂護（梵 Śānta-rakṣita），即延請入藏。寂護為西藏帶來中觀派論書，又著「二諦分別釋」，宣揚中觀教法；嘗建議藏王延請烏耆延那（梵 Udyāna，烏仗那）之密教蓮華生大師（梵 Padma-sambhava）至西藏。蓮華生所攜入之陀羅尼及真言儀軌，恰合西藏原有信仰符咒巫術、鬼神崇拜之棒教，故益使民眾自然產生對佛教之信仰，此為西藏密教之嚆矢，一般即以蓮華生大師為西藏古派密教，即紅教寧瑪派（藏 Gsaṅ-sṅags-gñiṅ-ma）之初祖。同時，寂護弟子迦摩羅什（梵 Kamalaśīla，蓮華戒）、毘盧遮那羅怯怛（梵 Vairooana-rakṣita）等亦應聘入藏從事譯經，宣揚中觀思想。但卻與在西藏講學時間較久，頗負盛名之唐僧（時稱大乘和尚 Mahāyāna hoa-san）發生論諍，大乘和尚雖在論場上敗陣，然禪宗予西藏之影響並未因此中斷。此後西藏佛教即以印度晚期主知派佛教為主流，論理色彩極強，因明論書之翻譯多達六十六種。此時期為西藏佛教之建樹時期。　至吃㗚徠巴贍（藏 Khri-ral pa-can, 815～836 在位）時代，更規定「七戶養僧」，僧人參與國政，凡侮辱三寶者處以重刑。此時為西藏前傳佛教之顛峰時期。於此時期，藏土群賢雲集，印度學者有勝友、戒帝覺、施戒、覺友等，西藏學者有寶護、法性戒等，知名者達三十人以上。彼等採嚴格組織之譯場制度，編成翻譯名義大集（梵 Mahāvyutpatti），更以此校補經部各種舊譯本，論部則增譯大乘要籍，如龍樹、提婆、馬鳴、慈氏、無著、世親諸大師之論著。現存西藏大藏經中之顯乘要籍，多於此時譯出。此後繼位者，即虔信棒教而毀滅佛教之朗達磨，彼禁止翻譯經論，拆毀寺院，令僧眾還俗，焚毀經典；故當時僧眾多避難鄰國。朗達磨之後，西藏佛教進入後傳時期。　後傳時期，佛教之復興，初為密乘，繼為顯乘。十一世紀末，密乘第一位學者林親桑坡（藏 Rin-chen-bzaṅ-po）入印，歸藏時，請回印度學者息達羅卡羅梵孟（梵 Śraddha-kara-varman）、巴迪摩卡羅笈多（梵 Padma-kara-gupta）等，攜回論部及四部怛特羅。密乘中從前未曾譯出之典籍，此時亦補譯甚多，如吉祥上樂本續王略要、現說無上本續、瑜伽大教王經等。西藏僧眾奉行之教義原為以中觀為主之顯乘，密典翻譯完成後，西藏佛教遂分顯、密二門。此時期譯出之密典異於前傳蓮華生大師以來所譯者，故稱新派密乘，合新舊二派，總名寧瑪派（藏 Rñiṅ-ma-pa），或稱大究竟派（藏 Rdsogs-chen-pa）。　後傳佛教之顛峰時期為阿提沙（梵 Atiśa）入藏（於 1035 或 1038）以後。其所著之菩提道燈論、十不善業道經、行集燈等存於西藏大藏經中者達三十餘種，其中以菩提道燈論為代表作，快擇顯密之大要，辨別邪正之界限，力揚大乘教法。其後宗喀巴（1417～1478）所進行之宗教改革，其主要思想即受阿提沙理論之啟導。　自阿提沙入藏後，西藏佛教始分派流，共計七系二十一派，除阿提沙以前所傳總稱為寧瑪派外，迦當、迦爾居、希解、薩迦、爵南、格魯等派均與阿提沙有關。以上各派，除迦當派專事教化外，餘均嘗與土豪勾結，干涉政治，薩迦派與政治關係尤為密切。僧眾倚勢驕縱，流弊至深，宗喀巴革新西藏佛教之舉乃應運而生。　宗喀巴提倡宗教改革，為別於舊教，乃將衣帽染黃，即一般所稱之黃教，又稱格魯派（額爾 w派）。而宗喀巴以前之各派西藏佛教僧侶均著紅衣帽，故均可納入紅教之下。宗喀巴所創之黃教，尊經教，尚戒律，採擷各派之所長，將顯密二宗加以整理，闡明佛法之真義，建立修行之程序，使西藏教風為之丕變。此派後產生達賴、班禪二喇嘛，次第開宗教政治之端緒，而皆號稱宗喀巴弟子之轉生。達賴相承迄今為第十四世，班禪則為第十世。　與宗喀巴之黃教約同一時期，有白教流行於後藏，此派嚴淨戒法，顯密兼宏，而以密乘為其指歸。然黃教大盛後，白教便趨衰微。此外，另有黑教，本為棒教外道，其所著衣冠皆黑，故稱黑教。以詛咒禳祓為事，崇尚巫術，以降神為大祭。　民國四十八年（1959）三月，因西藏全面抗暴，中共以暴力毀壞寺院，迫害喇嘛，至五十四年，短短七年之間，拉薩三大寺僧侶由二萬三千人減至三百名，此實為西藏佛教繼朗達磨法難後之最大浩劫。　近代西藏佛教廣受重視，英、法、德、俄、日、印等國學者對於西藏之王統、語言、經書典籍及喇嘛教之教理、沿革等，皆作廣泛深入之探討，而有豐碩成果。一九八六年一月，於西藏有「西藏佛教」雜誌創刊號出版。〔釋迦方志卷上、大唐西域求法高僧傳卷上、唐書列傳第一四一、舊五代史外國列傳第二、宋史列傳第二五一、元史列傳第八十九、印度宗教史考、古龜玆國洞窟壁文とシャムブハラ國佛教（寺本婉雅，佛教研究第三之四）、西藏の佛教（多田等觀，宗教研究新第三之二）、唐蕃會盟碑文（寺本婉雅，大谷學報第十之三）、W.W. Rockhill: Life of the Buddha；P.E. Foucaux: Le Bouddhisme au Tibet; J. Fergusson：History of Indian and Eastern Architecture, vol. 1; W. J. G. Van Meurs：Tibetan Temple Paintings、西藏佛教史（聖嚴）〕（參閱「宗喀巴」3164、「阿提沙」3661、「班禪喇嘛」4185、「喇嘛教」4905、「達賴喇嘛」5675、「額爾德派」6648）


vietnamese:
tây tạng phật giáo sử (học giả chi yến) <pqđtđ>

meanings:
2593西藏名 Dam paḥi chos kyi ḥkhor los bsgyur ba rnams kyi byuṅ ba gsal bar byed pa mkhas paḥi dgaḥ ston。又作佛教史（學者之宴）、羅拉格佛教史（藏 Lho brag chos byuṅ）。收於百藏（梵 Śatapiṭaka）卷四。係敘述轉正法輪者之史實。為西藏迦爾瑪派活佛帕歐朱格拉格丹瓦（藏 Dpaḥ bo gtsug lag phreṅ ba, 1504～1566）所撰，完成於一五四五至一五六三年間。　全書內容分五部分：(一)世間概說。(二)印度部分，又分：(1)佛傳，(2)結集，(3)佛像緣起，(4)印度王統。以上皆為短篇。(三)西藏部分，又分：(1)觀世音菩薩以西藏為化地之因緣，(2)吐蕃王統記，(3)戒律史，(4)賢智者、譯經師傅，(5)密咒古派史，(6)迦當派史，(7)迦爾居派概史，(8)迦爾瑪派史，(9)地康派史，(10)薩迦派、希解派等派史。(四)和闐、中國、西夏、蒙古等地之王統歷史。(五)西天祖師傳及「五明」史等，五明史之三並述及時輪怛特羅之由來。以上多屬長篇。　上記之中，迦爾瑪派史部分為帕歐之力作，係上承希度（藏 Si tu chos kyiḥbyuṅ gnas, 1699～1774）與貝洛（藏 ḥbe lo tshe dbaṅ kun khyab）二人所撰之「迦爾瑪派祖師傳集最勝寶水晶王之念珠」（藏 Bsgrub brgyud karma kam tshaṅ brgyud pa rin po cheḥi rnam par thar pa rab ḥbyams nor bu zla ba chu śel gyi phreṅ ba）一書，續作補述而成。本書為研究西藏佛教額爾德派與迦爾瑪派，兩派第一期對立抗爭時之重要文獻。又由於本書之撰述、開版，受到羅拉格地方人士之協助，故又稱羅拉格佛教史。


vietnamese:
tây tạng tiền truyện kì phật giáo <pqđtđ>


meanings:
指西藏所傳的大藏經，爲藏文佛教根本要典的叢書。內分二部分，即《甘珠爾》與《丹珠爾》。此中，《甘珠爾》又名佛部、正藏、佛語部，收錄經、律與密咒等三部份。《丹珠爾》又名副藏、祖部或雜藏，收錄贊頌、經釋與語言、文學、歷史、醫學等一般性的論書。<#>(一)《甘珠爾》（Kah-gyur）的主要內容︰在各種西藏大藏經的版本中，以奈塘新版、德格版、北京版較具代表性。奈塘新版，系十八世紀中葉，奉達賴喇嘛七世之命，于奈塘寺增補古版，出版《甘珠爾》與《丹珠爾》兩藏。其中《甘珠爾》分二部︰(1)因乘般若部，又分目錄一函、戒律部十三函、般若部二十一函、華嚴部六函、寶積部六函、雜經部三十一函、涅槃部二函；(2)果乘秘密部，分爲瑜伽無上秘經、瑜伽秘經、修秘經、作秘經四種，總計一０二函六百餘部。<#>德格版，系德薩國王于1730年以後，命康區（前之西康，今之昌都、甘孜一帶）德格的奮多布典寺出版，內容最爲充實。將《甘珠爾》分爲律、般若、華嚴、寶積、經、秘密及總目錄等七部，又于經部立大乘經及小乘經，秘密部附陀羅尼集二函與秘密時輪經注釋二函，計收一百函七百餘部。<#>北京版，乃清聖祖康熙二十三年（1684）將明代永樂版再版，高宗乾隆二年（1737）予以增補，但只收《甘珠爾》。至清·雍正二年（1724）補刊論疏的《丹珠爾》，甘、丹兩藏始告完備。其《甘珠爾》部份共分六部，即秘密、般若、寶積、華嚴、諸經、戒律等六部，共收一０六函一千餘部。<#>近世研究《甘珠爾》的版本目錄者頗多，如丹麥學者哈爾（Eric Haarh）有《德格版和拉薩版甘珠爾比較表》（1962），巴達拉耶夫（R. D. Badaraev）撰有《論不同版本的甘珠爾》（1968），日本學者壬生台舜有《柴尼版、北京版、德格版和奈塘版甘珠爾分部比較表》（1959），河口慧海出版《奈塘版西藏大藏經甘珠爾目錄》等。<#>(二)《丹珠爾》（Bstan-h!gyur）的主要內容︰4 《丹珠爾》之開版較遲。清·雍正二年（1724）的北京版中，第一次收錄《丹珠爾》，這比《甘珠爾》的奈塘古版（即十三世紀初葉開雕者）約晚四百年。其後所開雕的，僅有奈塘新版、德格版與卓尼新版。此中，德格版中的《丹珠爾》收贊頌部一函、秘密部七十八函、般若部十六函、中觀部十六函、經疏部十一函、唯識部十六函、俱舍部十一函、律部十八函、佛傳部及書翰部六函、因明部二十函、聲明部四函、醫明部一函、工巧明部五函、西藏撰述部及補遺論部九函、總目錄一函，共二一三函。<#>奈塘新版收贊頌部一函、秘密部八十七函、經釋部一三０函、聲岩五函、目錄一函，共二二四函。北京版收贊頌部半函、秘經疏部八十六函半、經疏部一二二函半、補遺經及西藏撰述、願文等有十二函半，總計收二二四函。<#>(三)西藏大藏經的版本︰西元七世紀末，端美三菩提製造西藏文字，譯出《百拜懺悔經》，此即西藏譯經之始。自八世紀之赤松德贊王至九世紀之惹巴巾王之間，譯經事業尤盛。大多數的藏文經典，皆于此期譯出。爲統一譯語而編纂的《翻譯名義大集》亦成書于此時。其後，十世紀末的大翻譯家仁欽桑布，及1042年入藏復興佛教的阿底峽，皆曾致力于佛典的翻譯事業。<#>十三世紀時，元朝帝室篤信藏傳佛教，遂促成藏譯經典之編纂。十四世紀初期，以各地所搜集的經、律、密咒等書，在奈塘寺進行校勘與雕印，是爲藏文第一部木刻本大藏經，世稱奈塘古版。其後續有刊刻，前後共計十餘版；茲分《甘珠爾》與《丹珠爾》兩部分，依其刊刻年代之先後將各版表列如次︰<#>（一）《甘珠爾》<#>┌───────┬───────────────────┐<#>│ 版       名  │開          版         年           代│<#>├───────┼───────────────────┤<#>│1.奈塘古版    │元．皇慶二年（1313）至延祐七年（1320）│<#>├───────┼───────────────────┤<#>│2.柴巴版      │年代不詳                              │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│3.永樂版      │明．永樂八年（1410）                  │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│4.萬曆版      │明．萬曆三十三年（1605）              │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│5.萬曆版續藏  │清．萬曆三十四年（1606）              │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│6.康熙版      │清．康熙二十二年（1683）              │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│7.裏塘版      │年代不詳                              │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│8.卓尼新版    │清．康熙六十年（1721）                │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│9.奈塘新版    │清．雍正八年（1730）                  │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│10.德洛版     │年代不詳                              │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│11.乾隆修補版 │清．乾隆二年（1737）                  │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│12.庫倫版     │清．宣統二年（1910）                  │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│13.拉薩版     │西元1927年                            │<#>└───────┴───────────────────┘<#>（二）《丹珠爾》<#>┌─────┬──────────┐<#>│ 版     名│開    版    年    代│<#>├─────┼──────────┤<#>│1.北京版  │清．雍正二年（1724）│<#>├─────┼──────────┤<#>│2.奈塘新版│年代不詳            │<#>├─────┼──────────┤<#>│3.德洛版  │年代不詳            │<#>├─────┼──────────┤<#>│4.卓尼新版│年代不詳            │<#>└─────┴──────────┘<#>此中，《甘珠爾》的康熙版與《丹珠爾》的北京版，又稱嵩祝寺版；1950年代，日本曾據以影印流通。又，德格版亦于1980年代，在美國再版流通。此外，另有刻于不丹的布那克（Punaka）版；此版可謂西藏大藏經中的國外版，僅有《甘珠爾》部份。1991年，臺灣南天書局亦出版藏文版之《西藏大藏經》。此版藏經系由美國學者巴博（A.W. Barber）主編，計七十二钜册，含四大部分︰(1)德格版噶瑪派紅字版甘珠爾；(2)德格版噶瑪派紅字版丹珠爾；(3)不丹寧瑪派古怛特羅；(4)巴泊爾密瑪派教法集。<#>(四)西藏大藏經的學術價值︰西藏大藏經的內容，除了擁有數量龐大的密教文獻之外，幷且含有甚多梵文原典已佚，或漢文大藏經所未收之重要佛典。譬如印度中觀學派或瑜伽行派之中期或晚期之著述，即往往僅存于藏譯之大藏經中。因此不只是研究西藏佛教，即使研究印度佛教，西藏大藏經也有極爲重要的價值。<#>此外，由于西藏大藏經在翻譯過程中，曾由國家制訂譯語、統一譯事，因此其所譯佛典亦較漢譯本容易還原爲梵文，較不致滋生因翻譯而有的誤解。<#>由于有上述這些原因，西藏大藏經的史料價值在二十世紀的國際佛學界，乃普獲認可。有不少學者也都因能善于利用西藏大藏經，而在印度佛教研究上獲得可觀的成績。<#>◎附︰關德棟〈西藏的典籍〉（摘錄）<#>(一)大藏經內的佛典<#>藏譯的佛教典籍，是由三百多位翻譯僧，經過數世紀不斷努力的結果。譯出的經論數目是相當驚人的。這些經論具備了所謂經律論三藏的性質，普通稱作《蕃藏》或是《西藏大藏經》。但是西藏語大藏經的收錄方針，與漢語大藏經的收錄方針是異趣的。西藏語大藏經主要是依實質而分類爲兩大部分︰佛陀所說的法，即經律集成的部份稱爲《甘珠爾》（Bkah!-h%gyur）；諸大論師的述作，論疏的部份稱《丹珠爾》（Bstan-h!gyur）。《甘珠爾》可以解爲‘佛敕命’的意思，所以又名爲佛說部；《丹珠爾》則是諸大論師的注疏，所以也可名爲論疏部。<#>這些譯述的典籍，最初流傳的是寫本，在今日康藏境內有名的寺院中尚多有收藏，然其內容不能爲外人所知。間或也有一些流出的，也有一些被外國人設法攫取去的。由這些寫本的外觀看，我們可以知道是極其講究的用紺紙金泥寫成的抄本。這種先于雕版印刷的大藏經寫本，在研究學術上占有極其重要的位置，在研究西藏族的文化遺産方面也是不可忽視的。<#>西藏語一切經的開版，恐怕是在受到漢語一切經開版刺激以後。漢語一切經的開版是在西元971年（宋太祖開寶四年），其後經過元、明、清代，都曾不斷的進行這種大藏經的雕版印刷工作，因此，這種影響也是極其自然的事。<#>西藏語大藏經的開版是從律部開始。這工作的發願者是十三世紀頃，在蒙古地方傳道的西藏僧人H!jam-nag-gab-sis。他從他布道所得的資財裏，取出一些，又得到學僧Dharmasimha的幫助，在將西藏譯律部與漢譯本相校勘後，在藏地的La-stod刊行。到十四世紀初葉有名字叫做嘉木樣的，更將經論二藏加入，構成了三藏完備的大藏經。而在札什倫布（Bkra-sis-lhun-po）西南約六哩的奈塘（Snar-than）寺刊行。這就是被稱爲‘奈塘古版’的西藏語大藏經。現在這版本已經湮滅甚少流傳了，只是在西藏境內古老的寺院裏，或許還有殘存吧！據說在色拉（Serra）寺，就收藏有這版的殘缺印本。<#>以後，就是‘柴巴（Tshal-pa）版’的《甘珠爾》。奈塘古版完成後的不久，因多弃羅土等以它爲底本幷與異本校訂後，在Dgah-ldan開雕刊印《甘珠爾》，這版本現在亦已湮滅不存。以後的奈塘新版、德格（Sdedge）版、北京康熙版的《甘珠爾》，其收錄方針就是承襲這個版本而來的，所以這個版本在西藏語大藏經諸版中占有重要的位置。<#>在柴巴版以後，就是‘裏塘（Li-than）版’。Sakya rgyalmtshan等將柴巴版《甘珠爾》與諸本校勘後，在Hdsan yul開雕刊印，其後將雕版移置到西藏邊境的裏塘，于是後來就稱之爲裏塘版。這版本的原刻版已在西元1908年的戰亂中全部毀滅了。<#>以後，是‘卓尼（Co-ne）版’，這有古版與新版兩種。關于古版，我們不大明白。現在所見到的版本，是新版（瑪昆爾袞普王敕雕），它是在Dmag-zor-mgon-po王的發願下，在甘肅省臨潭南邊卓尼大寺開刻刊行的。這版本的內容收錄順序介于奈塘、德格兩版與永樂、康熙兩版之間，這種情形恰似卓尼的地理位置是位于西藏與北京之間。這版本的《丹珠爾》，據調查完全是德格版《丹珠爾》的覆刻。這版本的雕版，在西元1929年回漢衝突時，大半都已歸于灰燼。<#>‘奈塘新版’是在十八世紀中葉，第七世達賴喇嘛羅布藏噶爾桑嘉木磋（Blo-bzanbskazbzan vgyamtsho）的敕命下，以奈塘古版爲基礎，參照《布頓（Bu-ston gsun-ra rin-po che）目錄》等，增補一些經論而在奈塘寺開雕的版本。這版本校勘精確，爲學者所推許，是現在各地所藏西藏語大藏經中最普通的版本。一般人稱之爲‘官版’，它包括了《甘珠爾》和《丹珠爾》（蘇那木多布格王敕命開雕）兩大部份。<#>以後是‘德格版’，這是西康省德格（Sde-dge）的笨都補丹寺的版本。這版的《甘珠爾》是以裏塘版爲底本，《丹珠爾》是以Sha-lu gser-Khan藏本爲根本，根據《布頓目錄》加以增補，是由德格土司支持下開始雕版印刷的。這版本的校訂，在文法上極其嚴密，雕造也極爲考究，字體秀致，印刷清晰。據說這版的本身幷非木質，而是金屬版，不過恐怕這也只是在稱譽它的刊刻精良而已吧！<#>‘庫倫版’的《甘珠爾》，這是西元1910年在現在蒙古的首府Ulan-Bator開雕的，它是德格版《甘珠爾》的覆刻。<#>‘拉薩版’的《甘珠爾》，是西元1927年第十三世達賴喇嘛發願，命喜饒嘉錯等以奈塘新版爲底本，以德格版等與其參照校勘開雕印刷的版本。這版校勘甚精，字體較大，爲現存《甘珠爾》諸版中最優的版本。<#>除去以上開版于西藏、藏族聚居區域和一種蒙古的版本外，尚有幾種開版于北京的版本，這種版本普通稱之爲‘北京版’。<#>北京版最早的版本，是西元1410年（明·永樂八年）在北京嵩祝寺內設蕃漢兩經廠完成的‘永樂版’。據說這版是奈塘古版的覆刻，在流傳奈塘古版大藏方面，它占有主要的位置。在山西省五臺山菩薩頂藏有這個版本。因爲是明永樂帝時開雕，所以稱之爲永樂版。<#>明萬曆帝時，亦曾開版。這即是‘萬曆版’。這版的內容就是永樂版的重刻。不過在這版《甘珠爾》的最後，曾添加有四十二帙續添藏，這不曾爲過去學術界介紹過，雖然它在學理的研究上不占重要位置，但是在西藏佛教研究資料中，却是較重要的。<#>清康熙帝時開雕的版本，在北京版中是較普通的版本，所以就稱這版爲北京版。但是爲了與乾隆帝時的修補版加以區別，我們稱康熙時開版的爲‘康熙版’，稱乾隆時修補的爲‘乾隆修補版’。兩版均已毀于西元1900年。（中略）<#>此外，不丹的‘Punaka版’、我國西康的‘Cha-mdo’、甘肅省的‘Sku-hbum版’等，因資料不够，內容無法說明。（更有Bshad-pa-rtfsal版及達賴第五世刊《甘珠爾》，詳情亦不明）<#>關于以上各種版本之間的系統，大體可以說是這樣︰在《甘珠爾》部份，可分奈塘古版系、柴巴版系，和在這兩系之間，如同前面所叙述過的卓尼版另立的一系──卓尼版系。現在用表說明如次︰<#>甲系︰奈塘古版──永樂版──萬曆版<#>──康熙版──乾隆修補版<#> 乙系︰柴巴版──裏塘版──奈塘新版<#>──德格版──庫倫版──拉薩版<#>    丙系︰卓尼版<#>在《丹珠爾》部份，北京版、奈塘新版是同一系；德格版、卓尼版是同一系，因卓尼版就是德格版的覆刻版。<#>


meanings:
2587（Tibetan tripiṭaka）為彙輯西藏譯之經典及於西藏撰述之章疏等所集成之藏經。西藏在七世紀左右，為松讚幹布王（藏 Sroṅ-btsan-sgam-po，即棄宗弄贊）所統治，國威隆盛。西元六三二年時，派大臣端美三菩提（藏 Thon-mi-sambhoṭa）等留學印度。返藏後，即以梵文為基礎，創造藏文字母、文法，並將印度之梵語經典譯成藏語。自八世紀之赤松德贊（藏 Khri-sroṅ-lde-btsan，又稱乞㗚雙提贊）至九世紀之乞㗚徠巴贍（藏 Ral pa-can），譯經事業極為興盛。其間大夏、印度之梵文學者，如勝友（梵 Jinamitra）、戒帝覺（梵 Surendrabodhi）等相繼入藏，與西藏翻譯官寶護（梵 Ratnarakṣita）等共同從事梵語經典之翻譯，並統一譯語，改訂舊譯，復將梵本所缺者，由漢譯、于闐譯等重譯以補足之。其後譯經工作延續不斷，總計前後傳譯者凡三五○人，譯出佛典四千餘部，今日西藏大藏經大多數為此時代所譯出者。至十三世紀中，幾乎已完成現今之內容格式。　至十四世紀時，布頓（藏 Bu-ston）將此大藏經典分為甘珠爾（藏 Bkaḥḥgyur）與丹珠爾（藏 Bstan-ḥgyur）兩大部而加以編纂。甘珠爾為正藏，收有經（佛陀所說之教法）、律（規律、戒律）。丹珠爾為續藏，收有論（聖賢對於經之解釋與論述）、經之註釋、讚頌，與語言、文學、歷史、醫學等一般論書。此係西藏藏經獨特之分類法，此後成為定式。今據呂澂之西藏佛學原論列表如後：　西藏大藏經之版本甚多，其名稱計有下列數種：(一)舊奈塘藏（藏 Snar-thaṅ）：於西元十三世紀初，由世尊劍及其弟子軟語隱福從中國內地集資回藏，並由羅薩爾桑結蓬（藏 Blo-gsal saṅs-rgyas ḥbum）、瑣南霍才爾（藏 Bsod-nams ḥod-zer）、銀雀佰蓬（藏 Byaṅ-chub-ḥbum）等諸師向各地蒐集經律與祕典，加以校對，刊刻成一藏書，被稱為奈塘古版，其雕版及其印本，今已不存。　(二)里塘藏（藏 Li-thaṅ）：原名里塘版。乃釋迦也贊（藏 Śā-kya rgyal-mtshan）等人於勤優（藏 ⅵjaṅ-yul）地方雕成，後於光緒三十四年（1908）為入境之清兵燒燬。　(三)德格藏（藏 Sde-dge）：原名德格版。清雍正七年（1729）著手準備，八年開版，至乾隆九年（1744）完成，採用里塘藏之甘珠爾部分，另加色羅舍爾剛（藏 Sha-lu gser-khan）所藏之丹珠爾部分之底本，依據布頓之經錄，加以增補而成。總計甘珠爾部分有一○○函，七○○餘部；丹珠爾則收二一三函，三四○○餘部。此一雕版尚存於德格寺。日本之東洋文庫、河口慧海氏文庫、高野山大學、東北大學等處，共藏有印本五部，其中，東北大學並編纂成此一藏經之總目錄，稱為「東北目錄」。　(四)新奈塘藏（藏 Snar-thaṅ）：原名奈塘新版。奉第七世達賴喇嘛格桑嘉穆錯之教敕，於清雍正八年開雕，以奈塘古版為底本，參考策巴目錄及布頓之目錄，加以增補。總計甘珠爾部分有一○二函，六○○餘部；丹珠爾部分收二二四函。其經版現存於日喀則西南約二十九公里處之奈塘寺。日本大正大學、河口慧海氏文庫、京都帝國大學、大谷大學等處，共計收藏此版之印本五部。　(五)卓尼藏（藏 Co-ne）：原名卓尼版。卓尼地處甘肅洮洲地方，為安多系藏胞所居地，一說在青海境內。傳說經版尚存，其開刻年代不詳，或謂在德格藏之後。　(六)布那克藏（Punaka）：原名布那克版。現存經版於不丹之布那克，可謂西藏藏經之外國版。此藏僅有甘珠爾部分。　(七)傑昆彭藏（藏 Rjes rku-ḥbum）：原名傑昆彭版。於甘肅之昆彭寺（藏 Rku-ḥbum）刻版。經版已失，亦僅有甘珠爾。　(八)卻姆陀藏（藏 Cha-mdo）：原名卻姆陀版。原藏於卻姆陀寺。經版亦失，僅有甘珠爾。　(九)永樂藏：原名永樂版。係明成祖永樂八年（1410）於內地根據奈塘古版複刻之甘珠爾部。經版已失。　(十)萬曆藏：原名萬曆版。係明神宗萬曆三十年（1602）依永樂版之底本重刻。經版亦失，印本現存者甚少。　(十一)北京藏：原名北京版。係清聖祖康熙二十二年（1683）於北京開刻，依據西藏色拉寺所藏甘珠爾部分之底本雕版，至世宗雍正二年（1724）復刻印丹珠爾部分。其大部分雖由梵文原典翻譯，猶有小部分由巴利聖典譯成，另有從漢譯等佛典之重譯。總計甘珠爾部分收一○六函，一○○○部（一說一○五五部）；丹珠爾則收二二四函，五一○○餘部（一說三九六二部）。經版於光緒二十六年（1900）毀於兵火，其印本，舉世之中僅餘二部，一部藏於法國巴黎國家圖書館（Bibliotheque nationale），一部藏於日本京都大谷大學（摺本），近年（1955～1961）日本「鈴木學術財團」將大谷大學之藏本影印流通，我國請來三部影印本，兩部藏於中央研究院，一部藏於中央圖書館。　(十二)拉薩藏（藏 Lha-sa）：原名拉薩版。係第十三世達賴喇嘛籌措開版，唯僅完成甘珠爾部分。經版尚存。　此外，據說在柴霍（藏 Za-hor）地方之夏布匝爾（藏 Bshad-pa-rtsal），及第五世達賴喇嘛之頃，亦有藏經甘珠爾等之雕版。且於蒙古有蒙古文之西藏大藏經，在滿洲有滿洲文之西藏大藏經。以上所舉十二種版本中，除布那克、傑昆彭、卻姆陀、永樂、萬曆、拉薩等六種版本僅有甘珠爾外，餘均曾開雕甘珠爾與丹珠爾二部分。又上記各版中，以北京版、德格版、奈塘版等三種，為眾所週知。惟不論何種版本，皆成於十八世紀。內收有許多其他國家所未翻譯而已散逸之佛教原典，可將之還原為梵語原典。　譯經目錄方面，自八世紀至十四世紀，製作有龐塘（藏 ⅵphaṅ-thaṅ）目錄、登噶爾瑪（藏 Ldan-dkar-ma）目錄、尼曼歐謝魯（藏 夊i-maḥi ḥod-zer）目錄、查魯巴（藏 Tshal-pa）目錄等。布頓又編輯琛拉甫臨波切（藏 Gsuṅ-rab rin-po-che，即甘珠爾）、亞魯巴填瓦（藏 Rgyal-po-phreṅ-ba，即丹珠爾）二種目錄。我國元世祖至元二十二年（1285），釋教總統合台薩里、葉璉國師、慶吉祥等奉敕製作至元法寶勘同總錄（即元版藏經弘法藏之目錄），將漢譯大藏經與西藏大藏經之存缺作一對照，後世學者之研究各版藏經目錄者，常引為對照之用。近代德、日等國皆有譯經目錄之刊行，如日本大谷大學圖書館出版「西藏大藏經甘珠爾勘同目錄」，亦完成北京版甘珠爾所收經典與漢譯、德格版等之校對工作。　西藏大藏經部帙龐大，堪與漢譯大藏經並比，且藏文係由印度文字改造而成，其地理接近印度，所譯經文多由梵文直譯，兼以譯語統一，復經多次校訂，故對照漢藏兩種譯本，能使學者更接近梵文原典之原義，而獲得印度佛學之原貌，故知西藏大藏經具有相當重要之價值，為研究東方思想不可或缺之珍貴資料。（參閱「大藏經」893、「丹珠爾」1039、「甘珠爾」2049）


vietnamese:
tây tạng đại tạng kinh cam thù nhĩ khám đồng mục lục <pqđtđ>


vietnamese:
tây tạng đại tạng kinh tổng mục lục phụ sách dẫn <pqđtđ>

meanings:
2592凡二冊（索引別冊）。日本學者宇井伯壽（1882～1963）、鈴木宗忠（1881～1963），金倉圓照（1896～ ）、多田等觀（1890～1967）等編纂，於一九三四年刊行。為日本東北大學附屬圖書館所藏西藏大藏經德格版（藏 Sde-dge）之總目錄，故又稱東北目錄。本書係與漢譯大藏經逐一對照而成，並明示彼此之對應關係。內容大別為佛說部（藏 Bkaḥ-ḥgyur，甘珠爾）、論疏部（藏 Bstan-ḥgyur，丹珠爾），計二十四部，三一七帙，一書一編號，共計四五六九號。　佛說部計有：律部、般若部、華嚴部、寶積部、經部、十萬怛特羅、古怛特羅、時輪經疏、陀羅尼集等。論疏部計有：禮讚部、怛特羅部、般若部、中觀部、經疏部、唯識部、阿毘達磨部、律部、本生部、書翰部、因明部、聲明部、醫明部、工巧明部、修身部、雜部、阿底沙小集部、目錄部等。　索引分為八類：(一)羅馬拼音之西藏語標題。(二)羅馬拼音之梵語標題。(三)漢語標題。(四)Bru-sha 語標題。(五)以日語五十音為排列次第之漢語譯名。(六)著者索引，印度撰述之著作，著者名多採梵語索引，部分譯為西藏語；西藏撰述之著作，則全為藏語索引。(七)各書與大正藏之對照索引。(八)大正藏與各書之對照索引。　本書之相關著作有「西藏撰述佛典目錄」一冊，由金倉圓照、山田龍城、多田等觀、羽田野伯猷等編纂，於一九五三年刊行。係藏經外之文獻典籍目錄，亦即藏人所撰之佛教論書目錄，分為二三○帙，二○八三部，二十四章。內容包括各祖師之全書、叢書、各類關係史專書、傳記、史書、文典、詩論、曆、戲劇等。


vietnamese:
tây tạng hậu truyện kì phật giáo <pqđtđ>


meanings:
藏族使用的文字，屬拼音文字類型。系七世紀時，由端美三菩提參照梵文而創制的一種文字體系。關于此梵文的原型，衆說紛紜，至今仍無定論。究其原因，大抵有二︰<#>(1)印度古代文字有上百種，且相互皆有關連，而藏文與印度幾種古文字都有相似之處。<#>(2)藏文創制時可能即非專依一種文字，而是吸取各種文字之長，兼收幷蓄而制。故難以確定何種印度文字爲藏文原型。<#>藏文由三十個輔音字母、四個元音符號（i、e、o、u，元音a不用符號表示）組成。每四個輔音爲一組，排成七組半。其中前七組按發音部位排列，後兩組半則不按發音部位排列。以音節爲單位，自左至右橫寫。每個音節之間用一小點分開。字體可分爲使用于版本、碑文的有頭體（楷書體），以及書寫用的無頭體（行草體）。句子末尾畫一條竪道爲句號。章節末尾畫兩條竪道爲章節結束號。全篇文章與大段落末尾畫四條竪道爲文章結束號。歷史上用藏文著錄的文獻典籍極爲豐富。尤其是藏文佛典，種類之多，尤可與漢文、日文佛典比美。曾有多種藏文大藏經傳世。<#>◎附︰〈西藏語〉（摘譯自《亞細亞歷史事典》）<#>指西藏及其周圍藏族所使用的語言。一般多指經典、古典等所用的古典語（chos-skad，文言）及使用最普遍的拉薩地區方言。此語屬中南半島語族的西藏·緬甸語系，由西部方言（包括Balti語、Purik語等）、中央標準語（包括中央西藏、拉薩、康區等地方言）、東部方言（包括雲南、四川、康區及青海的方言）、南部方言（包括Spiti語、Lhoke語等）四語群所構成。其中，中央西藏語爲共通語，而拉薩上流階級所用的拉薩語頗具獨特風格。西部、東部方言則保有古代音韵。<#>相傳七世紀左右，吐蕃王松贊干布爲了翻譯梵文佛典，乃遣宰相端美三菩提（Thon-misam-bho-t!a）至印度，依據印度文字，造出西藏文字。然關于文字的根源，有諸說︰<#>(1)赫目沙（Abel-Re/musat）、拉森（Ch.Las-sen）、華德爾（L. A. Waddell）等學者主張印度起源說。<#>(2)耶斯喀（H. A. Ja|schke）、喬馬·德·格洛斯（A. Csoma de Ko|ro|s）、史密特（I.J. Schmidt）等學者主張系仿自蘭恰（Lan-tsha）文字。<#>(3)法蘭克（A. H. Francke）、洪裏（A. F.R. Hoernle）、克勞申（G. L. M. Clauson）等學者主張于闐（Khotan）起源說。<#>綜合學術界的研究結論，可推定其系模仿北印度系笈多文字而成。爾後受翻譯梵文佛典的影響，文言形態逐漸完備，而于九世紀形成古典西藏語。<#>西藏字屬表音文字，由三十個字音、四個母音記號所組成，字體有兩種，即使用于版本、碑文的有頭體（楷書體），以及書寫用的無頭體（行草體）。西藏文字形成後，雖然文字不因時代、地域而有大差異，但發音則隨地域而有別。現存最古的西藏語文獻是拉薩‘布達拉碑’、‘唐蕃會盟碑’等八、九世紀的碑文，以及敦煌、新疆出土的書寫本等。<#> ［參考資料］　金鵬編《藏語簡志》；蕭金松《西藏文法典松居巴及大金局巴研究》；池田澄達著·依空譯《西藏語文法入門》；寺本婉雅《于闐國史》；青木文教《西藏文化の新研究》；岩井大慧《西藏·印度の文化》；H. A. Ja|schke著·張次瑤譯《藏文文法》；《Origin of Tibetan Writing》；《Sur I'or-igine de I'e/cr-iture tibe/taine》；《 Tibetan Studies in Japan》vol.8。<#>


vietnamese:
tây tạng dân tộc chính giáo sử <tqbkttpgt>


vietnamese:
tây tạng vương thống thế hệ minh giám <pqđtđ>


meanings:
（藏 Rgyal-rabs gsal-baḥi me-loṅ）西藏歷史要籍之一。又作《西藏王統世系明鑒》、《王統明示鏡》、《王統記》。作者爲後藏薩迦派僧綏南監增（Bsod-nams rgyal-mtshan，福幢）。成書年代不詳，據推測爲西元1388年。全書分十五章（一說十八章），即︰(1)世界之成因與西藏地理，(2)西藏人種之由來，(3)西藏古代諸王，(4)、(5)、(6)松贊干布王，(7)芒松芒贊等三王，(8)赤松德贊王，(9)木內贊保等四王，(10)惹巴巾王，(11)朗達瑪王，(12)微松王與永丹王，(13)永丹系之諸王，(14)微松系之諸王， 15結論。<#>作者利用藏漢歷史著述十七種之多，廣征博引，以詩、文結合的體裁叙述西藏王統系譜及其事迹。尤其對于松贊干布、赤松德贊及惹巴布等‘三杰’的豐功偉迹記述甚詳。同時，幷述及端美三菩提仿梵語創造西藏文字的過程及藏文三十字母的構造與特質。綜言之，此書收載豐富的西藏政治、經濟及文化資料，爲藏族同類著述中的重要作品。唯書中神話色彩較濃，頗影響及于其史料價值。儘管如此，本書仍受到海內外藏族學者的重視。今已有中文及英文等譯本。中文譯本爲王沂暖譯，收在《世界佛學名著譯叢》第九十三册。<#>［參考資料］　《藏族文學史》；林傳芳〈略述西藏史籍──王統記〉。<#>


meanings:
（藏 rDzogs ldan gzhon nu'i dga'ston dpyid kyi rgyal mo'i glu dbyangs）西藏歷史典籍之一。系達賴五世阿旺羅桑嘉措于西元1643年，應顧實汗敦真却季嘉波之請而作。全書系統化的、全面的叙述西藏的歷史發展，從松贊干布執政開始，到顧實汗進藏，建立格魯派噶丹頗章政權爲止，前後共計一千年。但是主要的叙述重點，則是後四百年的歷史，約占全書篇幅五分之三。<#>本書在記述歷史人物與事件時，突出人物的形象，注意事件的故事性，予人以飽滿的實體感。通篇采用了偈頌與散文相間的文體。以散文叙原委，以偈頌抒感情。在藏族人士眼中，此書不僅是珍貴的史册，而且是文藝作品。本書現已有英、法、日、俄、德譯本，中文本則有郭和卿譯本。郭氏譯本之臺灣翻印本，書名改爲《西藏王臣護法記》。<#>［參考資料］　《藏族文學史》第四篇第二章。<#>


meanings:
2598梵名 Bhoṭabhāṣā，西藏名 Bod-skad。指西藏及其周圍西藏族所用之語言。屬於中南半島語族中之西藏、緬甸語族。通常指經典、古典文章所用之古典語言（藏 chos-skad）及使用最普遍之拉薩地方方言而言。西藏語又分為西部、東部、南部之方言群及中央標準語。中央西藏語為共通語，而拉薩上流社會階級所用之拉薩語，則為其中較為獨具一格者。　關於西藏語之起源，有多種說法，或謂第七世紀端美三菩提（藏 Thon-mi-sambhoṭa）自印度引進印度摩揭陀文字，或盛行於尼泊爾之蘭恰（Lan-tsha）文字，而造西藏文字，然據近代諸學者之比較研究，認為西藏文字乃於七世紀模倣印度北方系統笈多（梵 Gupta）文字而成，受翻譯梵語佛典之影響，漸次完備文字語言之型態，於九世紀形成古典西藏語。其字母之子音有三十，母音記號有四，橫書，文法略同我國及日本。文字不因時代、地域而有巨大差異，然發音則依地域而有別。　西藏文化乃與西藏佛教同時發展，故其文獻大部分係佛教典籍，及與佛教有關者。西藏文獻之目錄現今唯有一九五三年日本東北大學出版之「西藏撰述佛典目錄」。現存最古之西藏語文獻為拉薩之唐蕃會盟碑（822年）、八至十世紀之碑文，敦煌、東土耳其斯坦出土之書寫本等。〔B. Laufer: Origin of Tibetan Writing, JAOS 38（1918）；J. Filliozat: Sur I'origine de I'ⅰecriture tibⅰtaine, JA231（1939）、Hajime Nakamura：Tibetan Studies in Japan（Indogaku Bukkyo gaku Kenkyu, vol. 8, NO.2, PP. 721～732）、于闐國史（寺本婉雅）、西藏文化の新研究（青木文教）、西藏‧印度の文化（岩井大慧）、チベット（多田等觀）〕（參閱「西藏佛教」2593）


meanings:
西藏高僧的著述集。按，藏傳佛教將印度撰述的經、律、論，分爲‘甘珠爾’及‘丹珠爾’兩大類，而收編于《西藏大藏經》中。至于其他有關西藏人所撰的佛典，則被稱爲‘西藏撰述佛典’或‘藏外佛典’。這些典籍被收編入‘十萬禦言’（Gsun%-h!bum）與‘十萬教敕’（Bkah!-h!bum）之中。然此二者，通常被意譯爲‘全書’。因此，所謂‘全書’，其實是‘藏外佛典’的指稱，幷不是指某一位高僧的全集。因此，本書所收者，幷非多數高僧之全集，而是各派高僧及其弟子之著作與相關典籍而已。<#>二十世紀以來，學術界對于藏外佛典的研究漸趨蓬勃，但尚無較大成就可言。尤其是有關寧瑪派的‘全書’更是所知甚少。茲就所已知者略述如下︰<#>(1)布頓（Bu-ston）全書︰二十六帙。布頓是十三世紀西藏噶舉派（Bkah!-rgyud-pa）的學僧，以其所撰佛教史聞名于世。嘗著《佛教史》、《大藏經目錄》及顯、密諸注疏。此全書原版已無，僅存日本東北大學所藏，由十三世達賴喇嘛出版的完本。<#>(2)宗喀巴（Tson%-kha-pa）全書︰十七（或十八）帙。宗喀巴爲西藏佛教中興之祖，創立格魯派（Dge-lugs-pa）。其有關顯、密的重要見解，主要見于《菩提道次第論》及《秘密道次第論》等重要著述中。此全書即爲包含宗喀巴重要著述的彙集。但各版本所編的帙數有異。除東北大學、東洋文庫有藏本外，日本大谷大學之藏本曾影印刊行。<#>(3)賈曹杰（Rgyal-tshabs）全書︰八帙。<#>(4)克主杰（Mkhas-grub）全書︰十帙。<#>(5)達賴喇嘛（Dalai bla-ma）全書︰四十二帙。<#>(6)班禪喇嘛（Paṇ-chen bla-ma）全書︰四十帙。此全書除‘現觀’類、‘因明’類之外，也包含許多顯、密的重要論著。<#>(7)薩迦班智達（Sa-skya Paṇḍita）全書︰約五十帙。爲薩迦寺歷代的著作集。收有許多文法、密教書。<#>(8)執權（Sde-srid）全書︰約二十帙。達賴五世的首相執權桑結嘉錯（San%s-rgyas rgya-mtsho）之撰述集。其中關于醫、工等類之著作頗多。<#>(9)松巴堪布（Sum-po mkhan-po）全書︰十二帙。<#>(10)多羅那他（Ta^rana^tha）全書︰十八帙。作者多羅那他以佛教史著述而知名于世，但‘全書’所收大部分爲密教典籍。<#>(11)章嘉（Lcan%-skya）全書︰十二帙。爲歷代章嘉活佛的叢書。<#>(12)土觀（Thuh!u-bkvan）全書︰約二十帙。<#>(13)嘉木樣協巴（H!jam-dbyan%s bs/ad-pa）全書︰約五十四帙。<#>(14)葛協（Dge-s/es）全書︰十帙。<#>(15)隆得（Klon%-rdol）全書︰二帙。<#>(16)但齊多杰（Dam-tshig rdo-rje）全書︰十五帙。<#>此外，日本東北大學收有耶協岡淺（Ye-s/es rgyal-mtshan）、達切巴（Sgra-tshad-pa）等九位高僧的全書。日本東洋文庫也收有數種全書。<#>［參考資料］　民族圖書館編《藏文典籍目錄》；《東北大學西藏撰述佛典目錄》；《影印北京版西藏大藏經總目錄·索引》；酒井真典《喇嘛教の典籍》；長尾雅人《蒙古學問寺》；《日本西藏學會會報》二、三號。<#>


meanings:
2597為西藏大藏經以外西藏高僧及其高足之著作或關係書所集錄而成者。藏人將印度經律論原典稱為甘珠爾（藏 Bkaḥ-ḥgyur）與丹珠爾（藏 Bstan-ḥgyur），並整理為西藏大藏經；藏人之佛教著作則概稱為「西藏撰述佛典」或「藏外佛典」，其中大多被整理為十萬御央]藏 Gsuṅ-ḥbum），或稱十萬教敕（藏 Bkaḥ-ḥbum），二者均意為「多數之語言」，通常譯為「全書」。故知西藏所謂全書即指藏外佛典，而非個人著作之全集。對藏外佛典之研究，近年始發端，然尚無可觀之成績，尤以對紅教「全集」所知更少。僅有義大利之學術調查團著手研究。根據其研究結果，至今可知者有：　(一)布頓（藏 Bu-ston）全書二十六帙。(二)宗喀巴（藏 Tsoṅ-kha-pa）全書十七帙（或十八帙）。(三)葛揚迦普（藏 Rgyal-tshabs）全書八帙。(四)凱珠（藏 Mkhas-grub）全書十帙。(五)達賴喇嘛（藏 Dalai bla-ma）全書四十二帙。(六)班禪喇嘛（藏 Paṇ-chen bla-ma）全書四十帙。(七)薩迦潘地塔（藏 Sa-skya Paṇḍita）全書，約五十帙。(八)提西（藏 Sde-srid）全書，約二十帙。(九)松巴勘布（藏 Sum-pa mkhan-po）全書十二帙。(十)多羅那他（藏 Tāranātha）全書十八帙。(十一)章嘉（藏 Lcaṅ skya）全書十二帙。(十二)土觀呼圖克圖（藏 Thuḥu-bkwan）全書，約二十帙。(十三)迦姆揚歇巴（藏 ⅵjam-dbyaṅs bśad-pa）全書五十四帙。(十四)給絜（藏 Dge-śes）全書十帙。(十五)隆特爾（藏 Kloṅ-rdol）全書二帙。(十六)達姆奇特魯袺（藏 Dam-tshig rdo-rje）全書十五帙。


meanings:
Chùa ở làng Ngũ Cổ, thành phố Đài Bắc, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Nguyên tên là »Tây Vân Nham«. Niên hiệu Càn Long thứ 17 (1752) đời Thanh sáng lập, những năm Gia Khánh, Quang Tự đều trùng tu thêm, là một Phật tự lâu nhất trong lịch sử Đài Loan.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Phạm Kỳ đời Nguyên. X. Phạm Kỳ.


meanings:
① Thiết yếu, đúng sự lí gọi là yếu. Như yếu nghĩa 要義 nghĩa thiết yếu, đề yếu 提要 nhắc cái chỗ thiết yếu lên. ||② Rút lại, dùng làm trợ từ. ||③ Muốn, cầu. ||④ Một âm là yêu. Yêu cầu. ||⑤ Đòi. Như yêu vật 要物 đòi lấy vật gì. ||⑥ Ước mong. Như cửu yêu bất vong bình sinh chi ngôn 久要不忘平生之言 (Luận ngữ 論語) ước ao rằng lâu mà vẫn không quên lời nói lúc bình sinh. ||⑦ Xét. ||⑧ Đón bắt.


meanings:
① Yêu cầu, đòi, xin.【要求】yêu cầu [yaoqiú] Yêu cầu, đòi hỏi, đòi: 嚴格要求 自己 Tự đòi hỏi mình nghiêm khắc; 要求發言 Yêu cầu (đòi) phát biểu; ② (cũ) Như 腰 [yao]; ③ Như 邀 [yao]; ④ (văn) Ước mong: 久要不忘平生之言 Mong rằng lâu mà vẫn không quên lời nói lúc bình sinh; ⑤ (văn) Đón bắt; ⑥ (văn) Xét; ⑦ [Yao] (Họ) Yêu. Xem 要 [yào].


meanings:
① Muốn, yêu cầu, đòi, đòi hỏi: 要帳 Đòi nợ; 孩子們 要我講故事 Các cháu yêu cầu tôi kể chuyện; ② Trọng yếu, thiết yếu, chủ yếu, cốt yếu: 險要 Hiểm yếu; 要事 Việc trọng yếu; 要義 ý nghĩa quan trọng; 摘要 Trích yếu; ③ Cần, cần phải, nên: 要努力學習 Cần phải (nên) cố gắng học tập; 要待食罷，然後洗也 Phải đợi ăn xong, rồi mới rửa tay (Tề dân yếu thuật).【要當】yếu đương [yào dang] (văn) Cần, cần phải;【要須】yếu tu [yàoxu] (văn) Cần, cần phải: 聞諸軍每戰多殺平民，要須禁止 Nghe nói các đội quân mỗi lần đánh trận giết nhiều thường dân, (từ nay) cần phải cấm chỉ (Độc tỉnh tạp chí); ④ Sắp, sẽ: 她要參加乒乓球賽了 Chị ấy sắp đi đấu bóng bàn; 要下雨了 Sắp mưa rồi; ⑤ Nếu, nhược bằng: 明天要下雨，我就不去了 Nếu mai trời mưa thì tôi không đi.【要不】yếu bất [yàobù] (lt) Nếu không, không thì, bằng không: 我得馬上走，要就趕不上火車了 Tôi phải đi ngay, nếu không sẽ nhỡ tàu;【要麼】yếu ma [yàome] Hoặc, hoặc là...: 要 麼他來，要麼我去 Hoặc là anh ấy đến hoặc là tôi đi. Cv. 要末; 【要且】yếu thả [yàoqiâ] (văn) Nhưng lại (biểu thị ý nghịch lại): 由來不要文章得，要且文章出衆人 Vốn dĩ chẳng cần văn chương thành đạt, nhưng văn chương lại vượt trội hơn người thường (Phương Can: Tống đệ tử Võ tú tài phó cử);【要是】yếu thị [yàoshi] Nếu, nếu như: 要是下雨怎麼辦？ Nếu mưa thì làm thế nào?; ⑥ (văn) Rút lại, rốt cuộc, cuối cùng, quan trọng ở chỗ, rồi cũng: 要之 Rút lại, tóm lại; 人生要死，何爲苦心！ Đời người rồi cũng chết, khổ tâm mà làm gì! (Hán thư: Võ Ngũ Tử truyện); 要在成功，何必務速！ Quan trọng là thành công, cần gì phải gấp vội! (Thông giám kí sự bản mạt: An Sử chi loạn). Xem 要 [yao].


meanings:
① Quả là, quả thực. Tiết Đầu Tử Đại Đồng Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »巨 榮 禪 客 參 次、 師 曰： 老 僧 未 曾 有 一 言 半 句 挂 諸 方 脣 齒、 何 用 要 見 老 僧？ 榮 曰： 到 這 裡 不 施 三 拜、 要 且 不 甘。 – Thiền khách Cự Vinh đang tham vấn, sư bảo: Lão tăng chưa từng có một lời nửa câu để cho các ông chấp trước, đâu cần phải gặp lão tăng? Vinh nói: Đến chỗ này chẳng lạy cho 3 lạy, quả là không đành lòng«. Tiết Trường Thử Khoáng Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »師 曰： 居 士 祇 見 錐 頭 利、 不 見 鑿 頭 方。 士 曰： 恁 麼 說 話、 某 甲 即 得； 外 人 聞 之、 要 且 不 好。 – Sư nói: Cư sĩ chỉ thấy cái dùi nhọn mà không thấy cái đục vuông. Sĩ (chỉ Bàng cư sĩ) thưa: Nói lời như thế với tôi thì được; còn như người ngoài nghe lọt lời này, quả thực chẳng tốt«. ② Nhưng mà, song. Biểu thị ngữ khí chuyển chiết. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »雲 門 好 則 甚 好。 奇 則 甚 奇。 要 且 只 說 得 老 婆 禪。 – Vân Môn hay thì rất hay đặc biệt thì rất đặc biệt, nhưng mà chỉ nói được Thiền lão bà«. Tiết Chiêu Giác Khắc Cần Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »龐 居 士 舌 拄 梵 天、 口 包 四 海、 有 時 將 一 莖 草 作 丈 六 金 身？ 有 時 將 丈 六 金 身 作 一 莖 草、 甚 是 奇 特、 雖 然 如 此、 要 且 不 曾 動 著 向 上 關。 – Bàng cư sĩ, lưỡi thì chống đến trời Phạm Thiên, miệng thì trùm cả bốn biển, có khi đem một cọng cỏ làm thân vàng một trượng sáu, có khi đem thân vàng một trượng sáu làm một cọng cỏ, rất là độc đáo. Mặc dù như thế, song ông ta chẳng từng động đến cửa ải thiền chí cực vi diệu«.


meanings:
Vi diệu. Tiết Long Tuyền Nao Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »上 堂 眾 集、 師 乃 曰： 祇 恁 麼 便 散 去、 不 妨 要 妙。 雖 然 如 是、 早 是 無 風 起 浪、 釘 橛 空 中。 – Sư thượng đường, chúng tụ họp xong, sư liền nói: Chỉ thế ấy liền giải tán đi, mới có thể là vi diệu. Mặc dù như thế, sớm là không gió mà nổi sóng, đóng đinh trong hư không rồi«.


meanings:
Còn gọi: Diệu chỉ. Ý nghĩa quan trọng, ý chỉ nhiệm mầu. Bài Phật Tâm Ca trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »心 即 佛、 佛 即 心、 妙 旨 靈 明 達 古 今、 春 來 自 是 春 花 笑、 秋 到 無 非 秋 水 深。 – Tâm tức Phật, Phật tức tâm. Diệu chỉ linh minh đạt cổ câm. Xuân lai tự thị xuân hoa tiếu. Thu đáo vô phi thu thuỷ thâm. – Tâm tức Phật, Phật tức tâm, diệu chỉ sáng ngời kim cổ thông. Xuân đến, tự hoa Xuân mỉm miệng, thu về, đâu chẳng nước Thu trong«.


meanings:
essential gate; essential method, practice


meanings:
① Kịp, lan tới, ơn lây. Phép ngày xưa nhà vua có việc gì mừng thì phong tặng cho tổ tiên các quan gọi là đàm ân 覃恩. ||② Sâu rộng, như đàm phủ 覃府 phủ sâu rộng, nói tôn quý dinh phủ nhà người khác là sâu và rộng. ||③ Một âm là diễm. Sắc.


meanings:
① Sâu rộng: 覃思 Nghĩ sâu, nghĩ kĩ; 覃府 Dinh phủ sâu rộng (tỏ ý khen dinh thự của người khác); ② (văn) Lan ra, lan tới, ơn lây: 覃恩禮 Lễ ban ơn (vua chúa phong tặng cho tổ tiên các quan trong những dịp có lễ mừng thời xưa).


meanings:
① Lật lại, kẻ nào hay giở giáo gọi là kẻ phản phúc vô thường 反覆無常. ||② Nghiêng đổ. Như tiền xa chi phúc, hậu xa chi giám 前車之覆後車之鑒 cái vết xe trước đổ, là cái gương cho xe sau coi. ||③ Thua. Như toàn quân phúc một 全軍覆沒 cả cánh quân thua chết hết. ||④ Xét kĩ. Như phúc thí 覆試 xét thi lại cho tường, phúc tra 覆查 tra xét lại cho kĩ. ||⑤ Lại. Như phúc tín 覆信 viết thư trả lời lại. Cũng như chữ phúc 復. ||⑥ Một âm là phú. Che trùm, ấp. Như thiên phú địa tải 天覆地載 trời che đất chở, điểu phú dực chi 鳥覆翼之 chim xoã cánh ấp. ||⑦ Phục binh.


meanings:
① (văn) Che, phủ: 天覆地載 Trời che đất chở; ② Đổ, lật, ụp: 覆舟 Thuyền bị lật; 前車之覆，後車之監 Xe trước đổ, xe sau lấy đó làm răn. (Ngb) Lật lọng, tráo trở: 反覆無常 tráo trở vô thường; ③ Như 復 [fù] (bộ 彳).


meanings:
Che chở. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »大 權 菩 薩 覆 護 眾 生。 – Đại quyền Bồ Tát che chở chúng sinh«.


meanings:
① Nghiêm xét, xét sự gì được thực đích gọi là hạch thực 覈實. ||② Nghiệt ngã.


meanings:
① Khảo nghiệm, khảo hạch, xét, kiểm tra (như 核 (1) nghĩa ④, bộ 木); ② (văn) Tấm, hạt tấm (của lúa gạo): 糠覈 Tấm cám; ③ (văn) Sâu sắc: 覈論 Bàn luận sâu sắc.


meanings:
在佛典之中，‘見’之一詞，是從梵文的多種不同詞彙（如dars/ana、anupas/yati、pas/yati、dr!s!t%i、parijn~a^na、abhinives/a、vyakta等詞）所翻譯而來的。此外，中國人所撰的佛教著述，對該詞也有若干新詮釋。因此，該詞之意義甚爲紛岐。茲依各種佛書所載，分別簡釋如次︰<#>(1)見的作用。有關其梵語，《中論》卷三作dars/ana，卷二十四作anupas/yati，《瑜伽論》卷十六作pas/yati。<#>(2)知見的略稱。指正確的認識。《中論》卷二十四之梵語作 pas/yati。<#>(3)體驗。如《灌頂經》卷十二、《四教儀注》卷下所載。<#>(4)觀照的作用，照見。見《四教儀注》卷中。<#>(5)顯露、不隱蔽。如《頓悟要門》卷十一所載。<#>(6)見解、思想、想法、意見、看法。梵語爲dr!s!t!i。如《正法眼藏》〈辨道話〉、〈佛性〉中所載。<#>(7)與‘淨見’同義。梵dr!s!t!i，巴dit!t!hi。諸法中具有出離義之善法，以及揀擇、極揀擇、通達、審察、聰睿、覺、明、慧與毗鉢舍那之義者，即是‘見’。如《集異門論》卷二所載。<#>(8)意志推動外境的作用。如《大乘起信論》所載。<#>(9)了知苦之本性是空，遍知苦諦，見苦。《中論》中之梵語作parijn~a^na或parijn~a^。<#>(10)指錯誤的見解，錯誤的想法，邪見，不正確的見解，或在形而上學方面的錯誤見解，六十二見等。《中論》卷十三之梵語作dr!s!t!i。《瑜伽師地論》卷八十九雲（大正30·803a）︰‘妄觀諸行爲我、我所。或分別起，或是俱生。說名爲見。’<#>(11)《寶性論》中所謂的偏見。梵語爲abhinives/a。<#>(12)指以欲心看異性，或指見異性所産生的美感。《理趣經》中之梵語爲dr!s!t!i。<#>(13)惡見；錯誤的見解。有身見、邊見、邪見、見取見、戒禁取見等五見。《集異門論》卷八之梵語爲dr!s!t!i。<#>(14)‘見道’的略稱。<#>(15)與‘見惑’相同。如《四教儀注》中所載。<#>(16)印度數論學派之‘見’，爲顯現之義。此顯現義之梵語，在《佛所行贊》卷三作vyakta，在《俱舍論》卷十九作dr!s!t!i。<#>◎附一︰《發智論》卷七（摘錄）<#>云何爲見？答︰眼根，五見，世俗正見，學無學見。<#>◎附二︰《大毗婆沙論》卷一四五（摘錄）<#>問︰何故名見？見是何義？答︰由四緣故名見。(一)能觀故，(二)推决故，(三)堅執故，(四)深入所緣故。能觀故者︰謂見自性。問︰邪見，顛倒見，彼何所觀？答︰是故說見自性。謂雖邪顛倒見；而是見慧自性；故說能觀。如人隨有所見，即名能觀。非如盲者。推决故者︰謂能推求决定。問︰一刹那頃，如何推求？答︰性猛利故；說名推求。堅執故者︰謂諸見趣，僻執堅牢。非聖道力，無由令舍。深入所緣者︰謂于境猛入，如針墮泥。有說︰由二緣故名見。(一)照了性故，(二)推度性故。有說︰由三緣故名見。(一)有見相故，(二)成見事故，(三)于境無礙故。有說︰由三緣故名見。(一)意樂故，(二)執著故，(三)推决故。有說︰由三緣故名見。(一)意樂故，(二)加行故，(三)無智故。意樂故者︰謂意樂壞者。加行故者︰謂加行壞者。無智故者︰謂俱壞者。複次意樂故者︰謂修定者。加行故者︰謂尋思者。無智故者︰謂隨聞者。<#>◎附三︰〈五見〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>五見（梵pan~ca dr!s!t!ayah!，藏lta-ba-ln%a），指五種不正確的見解。即︰薩迦耶見、邊執見、邪見、見取見、戒禁取見。亦即將根本煩惱中的惡見（此在唯識宗系指六煩惱中的惡見，在俱舍家則謂六隨眠中的見隨眠）開爲五種。又稱五染污見、五僻見、五利使。茲略釋如次︰<#>(1)薩迦耶見（satka^ya-dr!s!t!i）︰即身見，謂于五陰中，妄計有身，强立主宰，恒起我見，執我我所。此見在小乘經部謂爲壞身見或虛僞身見；在有部謂爲有身見；大乘唯識則謂爲移轉身見，即我見。雖名我見，但其意較狹，不攝我所見，而薩迦耶見則廣攝我、我所二見。《成唯識論》卷六雲（大正31·31c）︰‘薩迦耶見，謂于五取蘊執我我所，一切見趣所依爲業。’執五蘊和合之依身爲常一者，即名我見。堅執附屬于所執之身的僮仆、器具等亦爲我所有者，即名我所見。以此我見爲所依之根本，得生以下諸見。<#>(2)邊執見（antagra^ha-dr!s!t!i）︰又作邊見，對于上述我見所執的五取蘊，但執‘斷無’一邊，或但執‘常有’一邊，即名邊執見。《俱舍論》卷十九雲（大正29·100a）︰‘于所執我我所事，執斷執常，名邊執見，以妄執取斷常邊故。’在小乘，唯斷唯常名邊。若在大乘，邊有多義，一者邊側之義，即障處中行（緣起智），違背不斷不常之中道。二者邊鄙之義，即違反殊勝之正見。三者後邊之義，即于我見之後，執我之斷常者，如《成唯識論述記》卷五（本）雲（大正43·395b）︰‘我所及邊見，依我見後生。’同書卷六（末）又雲，此見攝六十二見中的四十七見，即常見有四遍常論、一分常論，開爲四十見，斷見有七斷滅論，合四十七見。<#>(3)邪見（mithya^-dr!s!t!i）︰ 4指撥無因果之見。《俱舍論》卷十九雲（大正29·100a）︰‘于實有體苦等諦中，起見撥無名爲邪見。一切妄見皆顛倒轉，幷應名邪。而但撥無名邪見者，以過甚故，如說臭酥、惡執惡等。此唯損减，余增益故。’按，凡一切顛倒之見，皆當名爲邪見。然今以邪見爲撥無因果之見者，乃依俱舍家之說，即唯損减之妄見名邪見，增益之妄見爲余諸見所攝。<#>(4)見取見（dr!s!t!i paramars/a）︰具稱見等取見，略稱見取。指執取劣法之身見、邊見、邪見及其餘非見等，而妄計爲最勝者。《俱舍論》卷十九雲（大正29·100a）︰‘于劣謂勝，名爲見取。有漏名劣，聖所斷故。執劣爲勝，總名見取，理實應立見等取名，略去等言，但名見取。’此謂不僅執身、邊、邪三見爲勝法，且執其餘非見之法爲勝法，故具名應雲見等取見，略名見取，此乃俱舍家之說。而唯識家則主張所取應局限于身等三見及所依之五蘊，不通于其他一切非見。<#>(5)戒禁取見（s/i^la-vrata-para^mars/a）︰具稱戒禁等取見，略稱戒禁取。指就‘戒禁’所起的謬見，即于非戒之中，謬以爲戒，强執勝妙，希取進行。《俱舍論》卷十九雲（大正29·100a）︰‘于非因道謂因道見，一切總說名戒禁取，如大自在生主，或餘非世間因妄起因，執投水火等種種邪行，非生天因妄起因，執唯受持戒禁數相應智等，非解脫道，妄起道執，理實應立戒禁等取名，略去等言，但名戒禁取。’小乘俱舍主張見等取等取非見一切法，以爲戒禁等取但取五蘊，不取其餘非戒禁之法。<#>以上五見，均以惡慧爲體，其體無別，故唯識家合之爲惡見，爲心所之一。而俱舍家則將它攝于慧心所中，幷不別立。又，此五見乃迷四諦之理而起，爲惑性之猛利者，相對于‘貪、嗔、痴、慢、疑’等五鈍使，而稱五利使。<#>◎附四︰印順《中觀論頌講記》〈觀邪見品〉（摘錄）<#>正觀緣起，即能遠離戲論，這是般若大慧的妙用。前品已明正觀緣起，這品就再辨正觀所遠離的。一般聲聞學者，也說觀緣起，常見、斷見、邪因、無因等即能遠離，才能入于還滅。但他們，每遣邪見而存緣起的實有。不知觀緣起的所以能離邪見。就因爲是性空的。性空，在勝義諦中，當然離一切戲論；就是在性空的緣起中，也能遠離。真能離一切戲論，那必然是悟入緣起的空性了。阿含經說︰何等是老死？誰老死？龍樹解釋爲︰何等是老死，顯法空；誰老死，顯我空。遍觀十二支，一一支無不是顯示我空、法空的。所以在緣起觀中，邪見也是空無自性所離的。《十二門論》〈觀作者品〉，叙述裸形迦葉問佛︰苦是自作否？他作否？共作否？無因作否？佛一概說不是。一分聲聞學者，以爲種種原因說不是；龍樹菩薩說︰這就是顯示一切法空。所以，這不是大小乘的差別，是一分有所得的聲聞學者，與性空者解說的差別。他們以有的遣除無的，離去無的，結歸于實有，是他空派。以爲空是無其所無，而不即緣起是空的。性空者即緣有以除自性，自性無而歸于空，是自空派。所以，本品觀邪見，即是《阿含經》的要題，也就是性空者的依據。衆生有自性見，就著我著法，著我起我見，著法起法見。尤其有學問的，分別推求，起更多的分別見。諸見中，以我我所見爲生死根本。正觀緣起的時候，即以無此我見爲觀門。無我即無我所的，所以遍觀一切法，法法是空的，不唯是我空而已。一分學者，聽說無我，就以爲離我有法，而執我空法有了。聽說所取非有，就以爲所取的外境界空而內心有，而執境空心有了。放此取彼，如獼猴的舍一枝取一枝，終不能見諸法真相。因此，唯有闡發一切法空，使心無所住，然後集中于一點，突破我我所見的自性蒙蔽，才不會舍一執一，也才能真悟諸法的實相。本品所破邪見，以我見的各種形式爲主︰若破我見，即一切見跟著不起了。佛破邪見，以當時印度爲對象的。他們的執見雖多，總不出十四不可記或六十二見，重心即不解無我而起的諸見。雖是宗派的分別我見、法見，然以觀門觀破此種自我的自性見，也就能破一切衆生所共的自性見了。如來破見時，說這不是，說那也不是，顯示這一切是世間戲論，也就是顯示法空。佛爲適應當時的時代，破這種種邪見；現時代下的各種不同的邪見，假使知道他的病根所在，也同樣可以緣起無我觀破斥的。<#>邪見有通有別︰凡是不正見，都可叫做邪見，這約通說。邪見是戲論的別名；根本的，分別的我見、法見，蒙蔽障礙真知灼見，不能見到諸法實相，不論是外道、凡夫，就是佛弟子，有了這種見，就是邪見。經說二乘人是眇目，即說他所見的不正。所以《涅槃經》說︰‘若以聲聞心言布施不可得，是名邪見。’平常說︰身見、邊見、邪見、見取、戒禁取，此五見中的邪見，是特殊的，也就是約別義說的。這邪見，指不信三寶、四諦，否認因果罪福，否認輪回及解脫等，是外道所起的不正見。本品說的邪見，主要的是我見、邊見，就是以自我見爲根本，引發或斷或常的邊執見。破除以自我爲中心的我見，即明我空。破除了執實有所起的斷、常見，就是法空。我法的邪見遠離了，就是涅槃。〈涅槃品〉中說︰‘諸法不可得，滅一切戲論，無入亦無處。’本論開端說︰‘能說是因緣，善滅諸戲論。’就是觀八不的因緣，離常斷一異……的戲論，體現空性，正見諸法無我，便得入于寂靜涅槃。這在大小乘都是一樣的，所以把此二品，局判爲小乘，實在不對！<#>


meanings:
2990梵語 dṛṣṭi 或 darśana。音譯達利瑟致。觀視、推度之義。指由眼所見或推想，而對某事產生一定之見解。意謂見解、思想、主義、主張。有正見、邪見等。　大毘婆沙論卷九十五謂「見」有觀視、決度、堅執、深入四義，及照矚、推求二義。又依俱舍論卷二、卷二十六所載，「見」分五染污見、世間正見、有學正見、無學正見等八種。五染污見指身見、邊見、邪見、見取見、戒禁取見；世間正見指生得慧、聞慧、思慧、修慧等有漏慧；有學正見指有學身中之各種無漏見；無學正見指無學身中之各種無漏見。蓋俱舍宗以此等皆為慧之性，先審慮而後決度，故稱為見。其中，五染污見為不正見，其餘皆屬正見；前者係由上舉見之四義及二義，故稱為見。　又世友論師以眼取色境，有觀照之作用，故主張眼根能見，稱為根見家，是說一切有部之正義。大眾部及成實論卷四主張眼識能見，稱為識見家，大乘則取根識和合見之義。復次，唯識家廣稱八識心王及心所能緣之行相為見分，或相當於觀視之義。　經論中多依推度之義，將「見」分為二見、七見、十見等各種類別。(一)二見：有見與無見，或斷見與常見。此乃五見中之邊見。(二)七見：(1)邪見，否定因果之理。(2)我見，執實我之見。(3)常見，執於身心常住不變。(4)斷見，執於身心斷滅。(5)戒盜見，又作戒禁取見，執著不正確之戒律。(6)果盜見，執著由邪行所得之結果為正確。(7)疑見，懷疑真理。(三)十見：五見加貪見、恚見、慢見、無明見、疑見等，則成為十見。　此外，非佛教之錯誤見解，有四見、六十二見（梵網經所說）等。四見，乃網羅一切外道之說，即所謂四句分別。如：世界是常住、世界是無常、亦常住亦無常、非常住非無常等四者，此皆錯誤之見解。又主張邪因邪果、無因有果、有因無果、無因無果等四種錯誤之見解，亦稱四見。〔北本大般涅槃經卷二十五、卷二十七、十卷本楞伽經卷一、大智度論卷七、大乘起信論、品類足論卷三、大毘婆沙論卷十三、卷四十九、成實論卷十、雜阿毘曇心論卷一、成唯識論卷六、成唯識論述記卷三上、大乘義章卷六、華嚴孔目章卷二〕（參閱「一水四見」27、「二見」198、「十隨眠」499、「五見」1099、「因果」2293）


meanings:
① Thấy, mắt trông thấy. ||② Ý biết, như kiến địa 見地 chỗ biết tới, kiến giải 見解 chỗ hiểu biết, v.v. ||③ Yết kiến. Như tham kiến 參見 vào hầu. ||④ Bị. Như kiến nghi 見疑 bị ngờ, kiến hại 見害 bị hại, v.v. ||⑤ Một âm là hiện. Tỏ rõ, hiện ra. Như thiên hạ hữu đạo tắc hiện 天下有道則見 thiên hạ có đạo thì ra làm quan mà làm vẻ vang ở đời. ||⑥ Tiến cử. ||⑦ Cái trang sức ngoài áo quan.


meanings:
① Thấy, trông thấy: 所聞所見 Điều tai nghe mắt thấy; ② Xem: 見第五卷第125頁 Xem trang 125 tập V ; ③ Thăm: 他要來見你 Anh ấy muốn đến thăm anh; ④ Gặp, tiếp, yết kiến: 我不想見他 Tôi không muốn gặp anh ấy; 接見客人 Tiếp khách; ⑤ Ý kiến: 不能固執己見 Không được khư khư giữ ý kiến của mình; ⑥ (văn) Bị, được: 見笑 Bị chê cười; 見諒 Được khoan thứ; ⑦ (trợ): 看見 Trông thấy; 聽不見 Không nghe rõ; ⑧ (văn) Tôi (dùng như đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, ở vị trí của tân ngữ và đặt trước động từ): 以此狗見與，便當相出 Cho tôi con chó này, tôi sẽ cứu anh ra (Sưu thần hậu kí); ⑨ (văn) Hiện đang: 武即書對：兒見在，未死 Ông Võ liền viết thư trả lời: Đứa trẻ đang còn sống, chưa chết (Hán thư: Ngoại thích truyện); ⑩ [Jiàn] (Họ) Kiến. Xem 見, 現 [xiàn].


meanings:
(văn) ① Tỏ rõ, hiện ra (dùng như 現, bộ 玉): 天下有道則見 Thiên hạ có đạo thì ra làm quan để được vẻ vang; ② Tiến cử; ③ Đồ trang sức ngoài quan tài.


meanings:
hypostasis serving as single basis for all views


meanings:
single basis for views; afflictions that are seen at a single point; cognitive afflictions


meanings:
unenlightened view of assuming a single basis


vietnamese:
hiện tha ác nghiệp thẩm đế tư duy <pttđ>


vietnamese:
hiện tha sầu não bất vãng khai giải giới <pttđ>


meanings:
Thấy Phật Tổ như gặp kẻ thù. Nhà thiền cho rằng, đối với sự mê tín chấp trước Phật Tổ cần phải phá trừ, vì thế mới có các phương tiện như: không lễ Phật Tổ, quở Phật mắng Tổ. Phần »Năm vị Tì kheo Hành Cái trong pháp hội Phật Hải chùa Linh Ẩn cầu pháp ngữ« trong MANL ghi: »見 佛 祖 如 生 冤 家、 聞 禪 道 如 風 過 樹。 – Thấy Phật Tổ như gặp kẻ thù, nghe Thiền đạo như gió thổi qua cây«.


meanings:
見惑與修惑之幷稱，又稱見思惑。見惑是見道所斷惑（dars!ana-marga-prahatavyah!-kles/ah!）之略稱；修惑是修道（思惟道）所斷惑（bhavana^-marga-praha^tavyah%-kles/ah!）之略稱。<#>小乘俱舍家將此二惑說爲因迷理、迷事而區別，即見惑是迷于理的煩惱，修惑是迷于事相的煩惱。大乘唯識家以分別起、俱生起作爲見修二惑之區別。以見惑爲分別起，是由邪師、邪教、邪思惟分別而起的煩惱；修惑是俱生起，是有情衆生與生俱起的煩惱。不問大、小乘皆主張︰見惑之性較猛利，在見道上，一旦見諦理便得頓斷；而修惑反之，在修道上，屢觀事理而漸斷。故古來即有‘見惑頓斷如破石，思惑漸斷如藕絲’之說。<#>二惑之體有貪、嗔、痴、慢、疑、身見、邊見、邪見、見取見、戒禁取見等十種根本煩惱。但是，二惑之分別，俱舍、唯識二家稍有不同。俱舍家說疑與身見等五見是見惑，其他通于二惑。疑與五見是親緣之惑，系惑于理而起。貪、嗔、慢三種是迷于事之惑，且是重緣之惑，系緣于疑、五見等而起，故通于見修二惑。痴與親緣、重緣兩惑相應，又親迷于理而起，故亦通于二惑。唯識家說疑與後三見（邪見、見取、戒禁取）是唯分別起之惑，其他通于二惑。即如下圖。<#>                ┌貪  ─┐<#>      ┌迷事惑─┤嗔    │      俱生起惑┐<#>      │（修惑）│痴    │      （修惑）│<#>      │        └慢    │              │<#>俱舍家┤        ┌身見  │              ├唯識家<#>      │        │邊見─┘              │<#>      │        │邪見─┐              │<#>      │        │見取  │      分別起惑┘<#>      └迷理惑─┤戒禁取│      （見惑）<#>        （見惑）└疑  ─┘<#>此根本十惑在四諦修道的五部與三界中，有起不起之別。《俱舍論》卷十九謂（大正29·99b）︰‘十種隨眠，部界不同成九十八，部謂見四諦、修所斷五部，界謂欲、色、無色三界。’若詳細分別見修二惑，則八十八是見惑，十隨眠是修惑。見惑的八十八種稱八十八使，合三界四諦下所起的惑數，如下圖。<#>                ┌苦諦（十）────────┐<#>          ┌欲界┤集諦（七，除身、邊、戒禁）├──三十二┐<#>          │    │滅諦（七，同集諦）        │          │<#>          │    └道諦（八，除身、邊）───┘          │<#>          │    ┌苦諦（九，除嗔）───────┐      │<#>    見惑─┼色界┤集諦（六，除嗔、身、邊、戒禁）├二十八┼八十八使<#>（迷理惑）│    │滅諦（六，同集諦）            │      │<#>          │    └道諦（七，除嗔、身、邊）───┘      │<#>          └無色界─同色界────────────二十八┘<#>此根本十惑中，嗔爲不善性，欲界之惑，故色、無色二界除之。又，四諦中唯苦諦具身、邊二見，餘三諦不具。蓋邊見必依身見而起，身見是由妄執五蘊和合的假身而起，此假身是三界苦果，故唯有苦諦下有身、邊二見。只有苦、道二諦有戒禁取，集、滅二諦則無，此系非因計因與非道計道的戒禁取，是由迷執苦諦與道諦之理而起之故。如是，三界總有八十八使，然其惑體則不出根本十惑。<#>其次，修惑只是根本十惑中的貪、嗔、痴、慢四惑。其中，因色、無色二界無嗔，故三界共有十惑，而三界九地各有九品，故總計有八十一品之惑。如次表所示。<#>                ┌貪┐    一、五趣地───────九品┐<#>          ┌欲界┤嗔│  ┌二、離生喜樂地（初禪）─九品│<#>          │    │痴│  │三、定生喜樂地（二禪）─九品│<#>          │    └慢┘  │四、離喜妙樂地（三禪）─九品│<#>          │    ┌貪┐  └五、舍念清淨地（四禪）─九品├八十一品<#>    見惑─┼色界┤痴│                                │<#>（迷理惑）│    └慢┘  ┌六、空無邊處地─────九品│<#>          │    ┌貪┐  │七、識無邊處地─────九品│<#>          └無色┤痴│  │八、無所有處地─────九品│<#>            界  └慢┘  └九、非想非非想地────九品┘<#>然雖稱爲八十一品，但是欲界有四惑，色、無色二界各有三惑，三界總計爲十惑。此十惑再加見惑的八十八使，總稱九十八使。複加十纏（無慚、無愧、嫉、慳、悔、眠、掉舉、惛沉、忿、覆），總稱一○八煩惱。以上是依《俱舍論》〈隨眠品〉之說。<#>其次，唯識家所說，如《成唯識論》卷六雲（大正31·32a）︰‘十煩惱中，六通俱生及分別起，任運思察，俱得生故。疑後三見唯分別起，要由惡友或邪教力自審思察，方得生故。’又雲（大正31·33a）︰‘分別起者唯見所斷，粗易斷故。若俱生者唯修所斷，細難斷故。’此色、無色二界無嗔說6 俱舍家所說相同，而十惑皆障四諦之說，則與俱舍家所說殊異。如此，見惑有一一二，修惑有十六，總計爲一二八根本煩惱，如下圖所示。<#>四諦有總別二說。就總而言，如此處所說四諦各有十惑，俱無增减；就別而言，苦諦下有十惑，其餘三諦有八惑。即身、邊二見除<#>          ┌欲  界（十）──────四諦──四十─┐<#>    見惑─┼色  界（九，除嗔）───四諦──三六─┼一一二─┐<#>（分別起）└無色界（九，同色界）──四諦──三六─┘        ├一二八<#>          ┌欲  界（六，除疑及後三見）──────┐        │<#>    修惑─┼色  界（五，除嗔、疑及後三見）────┼十六──┘<#>（俱生起）└無色界（九，同色界）─────────┘<#>外。蓋此二見乃迷于苦果蘊而起之故。以上系依《成唯識論》卷六以及《成唯識論述記》卷六（末）所說。<#>又，此見修二惑即天臺家所立三惑中之見思惑，即界內的迷理、迷事之惑，爲三乘之人所通斷，故稱通惑，是潤有漏業感三界之生的煩惱。<#>［參考資料］　《俱舍論光記》卷十九；《成唯識論了義燈》卷五（末）；《摩呵止觀》卷五之下；《翻譯名義集》卷六；《雜阿毗曇心論》卷四；《瑜伽師地論》卷八十六；《大乘阿毗達磨雜集論》卷四；《俱舍論寶疏》卷十九；《阿毗達磨順正理論》卷六十五；《止觀輔行傳弘决》卷五之五。<#>


vietnamese:
hiện tu nhị đạo hữu tứ chủng tướng tâm giải thoát quả <pttđ>


meanings:
[The afflictions] that are eliminated in the path of seeing and the path of cultivation


meanings:
afflictions removed during the path of insight and path of cultivation


meanings:
① Lúc đi săn thấy dấu vết con thỏ liền thả chim ưng ra đuổi bắt. Thiền tông dùng cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ cho sự khơi gợi chuẩn xác và nhanh chóng của thiền sư trong lúc tiếp hoá người học. Tắc 27, Bích Nham lục (Đại 48, 167 trung) ghi: »垂 示 云： 問 一 答 十。 舉 一 明 三 見 兔 放 鷹。 因 風 吹 火。 – Dạy rằng: Hỏi một đáp mười, nêu một rõ ba, thấy thỏ thả ưng, nhân gió thổi lửa«. ② Hành động hồ đồ, chưa thực ngộ, chỉ mới nắm bắt ngôn từ đã tưởng mình thấy pháp rồi hạ thủ công phu lầm lẫn. NĐHN q. 12 ghi: »老 僧 恁 麼 舉 了、只 恐 你 諸 人 見 兔 放 鷹、 刻 舟 求 劍。 – Lão tăng đã nêu như thế, chỉ sợ các ông hồ đồ thấy thỏ mới thả ưng, khắc be thuyền tìm gươm«.


meanings:
reverent harmony in doctrinal unity in views and explanations


meanings:
Vui mừng. Tông Môn Võ Khố ghi: »師 （指 宗 杲） 在 寶 峰 時、 元 首 座 極 見 喜。 – Sư (chỉ Tông Cảo) khi ở Bảo Phong, Nguyên Thủ toạ rất vui mừng«.


meanings:
Còn gọi: Kiến xứ. Quan niệm, nhận thức về thiền pháp. Khai thị Duy-na Như trong DTNL q. 3 ghi: »總 而 言 之、 只 是 見 地 未 徹、 劄 腳 未 隱、 道 念 輕 微 故 爾。 – Nói tóm lại, chỉ vì kiến giải chưa thấu suốt, lập trường chưa vững, đạo niệm ít ỏi nên mới như thế«. Phần »Tục Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 30 ghi: »投 子 芙 蓉 之 後 能 振 洞 上 一 宗 者、 天 童 覺 眞 歇 了 也。 二 師 見 處 親 切、 而 高 行 碩 德 俱 能 不 愧 古 人。 – Sau ngài Đầu Tử và Phù Dung, người có khả năng làm hưng thạnh tông Tào Động là hai vị Thiên Đồng Giác và Chân Hiết Liễu. Nhận thức của hai vị rất phù hợp, tương ưng với thiền pháp, và có đức hạnh cao thượng không hổ với người xưa«.


meanings:
Chỉ cho tà kiến vọng thức, vì nó làm tổn hại việc tỏ ngộ chân tính. X. Kiến triền.


meanings:
Tiếp đãi, chiêu đãi. Tiết Quán Âm Viện Tùng Hiển Thiền sư trong CĐTĐL q. 25 ghi: Tăng hỏi: »僧 問: 如 何 是 觀 音 家 風。 師 曰: 眼 前 看 取。 曰: 忽 遇 作 者 來 作 麼 生 見 待。 師 曰: 貧 家 只 如 此 未 必 便 言 歸。 – Tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Quán Âm? Sư đáp: Hãy xem trước mắt. Hỏi: Chợt gặp bậc Thầy tài giỏi đến làm sao tiếp đãi? Sư đáp: Nhà nghèo chỉ có thế, chưa chắc ăn nói hoạt bát mà người ta quy phục«.


meanings:
two kinds of affliction developed from view and deliberation


meanings:
Tham thiền đến chỗ cùng tột, »ồ« lên một tiếng, trong sát-na tự tính bỗng hiện, liễu chứng các pháp vô sinh, gọi là Kiến tính thành Phật, cũng gọi là Ngộ pháp vô sinh, chẳng phải có năng kiến, sở kiến. Vô Môn Quan ghi: »兜 率 悅 和 尚、 設 三 關 問 學 者、 撥 草 參 玄、 只 圖 見 性。 – Hoà thượng Đâu Suất Duyệt lập ra ba cửa hỏi người học, khiến họ đoạn trừ vọng tưởng, tham cứu chỗ huyền diệu để mong họ được kiến tính«.


meanings:
see one's own nature and (directly) accomplish buddhahood


meanings:
Thấy suốt Phật tính của tự tâm, tỏ ngộ chính mình cùng với Phật ngang nhau. Đây là tư tưởng nòng cốt của Thiền tông, thể hiện cao độ tinh thần xem trọng tự ngã, xem trọng đời sống thực tiễn của Thiền tông. Kiến tính thành Phật cho đến các thuật ngữ có liên hệ mật thiết như: Nhân nhân cụ túc, Tâm tâm tương ấn, Đốn ngộ, Bình thường tâm... Do nhà thiền chủ trương để tín đồ Phật giáo tu tập rất đỗi giản dị dễ thực hành, bởi vì nó hấp dẫn đông đảo quần chúng trong mọi tầng lớp xã hội, cũng ảnh hưởng rộng rãi, sâu đậm, dài lâu đối với văn hoá Trung Quốc. Bích Nham lục q. 1 ghi: »祖 師 西 來、 單 傳 心 印、 直 指 人 心、 見 性 成 佛。 – Tổ sư từ Ấn Độ đến, truyền riêng tâm ấn, chỉ thẳng tâm người, kiến tính thành Phật«.


meanings:
afflictions eliminated in the path of seeing


meanings:
（梵 darsana-mārga-prahātavyānuśaya ，藏 mthoṅ-basspaṅ-bar bya-baḥi phra-rgyas）見道所斷的惑。又名見煩惱、見障或見一處住地。‘修惑’的對稱。即見道時所斷的煩惱。此見惑有十種，即身見、邊執見、邪見、見取見、戒禁取見、貪、嗔、痴、慢、疑。其中前五見是見之性，故稱五利使，後五見非見之性，故稱五鈍使。如《俱舍論》卷十九所說即是。<#>但于見道觀三界之各四諦，其所斷各有不同，故共成八十八使。稱之爲八十八使見惑。即于欲界苦諦所斷有五利五鈍等十使。集諦及滅諦所斷各有七使，即五利使中的身見、邊見及戒禁取見除外。道諦所斷有八使，即五利使中的身見、邊見除外。欲界四諦所斷共計三十二使。色界及無色界皆無嗔，故各减一，即苦有九，集有六，滅有六，道有七，各界斷二十八使，故色、無色二界共斷五十六使，三界共計斷八十八使。如《俱舍論》卷十九雲（大正29·99c）︰‘于此所辯九十八中，八十八見所斷，忍所害故。十隨眠修所斷，智所害故。’<#>十使中，五見及疑等六使只由見道所斷，其餘的貪嗔痴慢四使則見、修二道都可斷。故《俱舍論光記》卷十九雲（大正41·293b）︰<#>‘身、邊二見，粗果處起唯在一部（苦諦）。戒禁取果處起者見苦所斷。非果處起，但總相緣不推因果見道所斷。故通二部。邪見、見取、疑，前一後一緣四諦故，中一見取若果因處起者見苦集所斷。若總相緣不推因果是見滅道斷。此三幷非迷事起，非修道斷。貪、嗔、慢三，若緣四諦所斷起者通四諦斷。若迷事起者修道所斷。以此貪等行粗非細，不推理故，非親迷理。無明若與五見、疑相應，及與緣彼四諦所斷貪等相應，幷獨頭者四諦所斷。若與迷事貪等相應修道斷。故貪等四各通五部。’<#>此謂五見及疑是親緣惑，是親迷于理而起，故僅爲見道所斷，貪嗔慢是重緣惑，雖不是親迷于理的煩惱，但緣見道所斷的五見疑等而起，故也爲見道所斷，無明與親重兩緣惑相應而起，或親迷于理而起，故也稱爲見道所斷。<#>唯識大乘將惑分爲分別、俱生二種。若由所謂邪師邪教等外緣力分別而起，稱爲分別起；若恒與身俱，不待分別，任運而轉，則稱爲俱生起。如《成唯識論》卷六雲（大正31·32a）︰‘十煩惱中，六通俱生及分別起。任運思察，俱得生故。疑後三見唯分別起。要由惡友或邪教力，自審思察方得生故。’又雲（大正31·33a）︰‘此十煩惱何所斷耶？非非所斷，彼非染故。分別起者唯見所斷，粗易斷故。若俱生者唯修所斷，細難斷故。’此明十煩惱中除邪見、見取見、戒禁取見及疑等四者，其餘的身見、邊見等六者通于俱生及分別，且通爲見、修二道之所斷，此與《俱舍論》所說稍有差異。<#>又，《成唯識論》卷六雲（大正31·33a）︰‘見所斷十實俱頓斷，以真見道總緣諦故。然迷諦相有總有別，總謂十種皆迷四諦。苦集是彼因依處故，滅道是彼怖畏處故。別謂別迷四諦相起。二唯迷苦，八通迷四。’《成唯識論了義燈》卷五（末）則就此總別之說，分爲四句加以詳釋。或謂唯識家于論見道時與俱舍家不同，故說斷惑時也自有差別。此外，《摩呵止觀》卷五（下）將見惑分爲四類，即單四見、複四見、具色四見、無言說；且約有無而詳辯其相。<#>［參考資料］　《雜阿毗曇心論》卷四；《瑜伽師地論》卷八十六；《大乘阿毗達磨雜集論》卷四；《阿毗達磨順正理論》卷六十五；《成唯識論述記》卷六（下）；《俱舍論寶疏》卷十九；《止觀輔行傳弘决》卷五之五。<#>


meanings:
two kinds of afflictions of views and emotions


vietnamese:
hiện huệ tương nhiếp tứ cú phân biệt <pttđ>


vietnamese:
hiện ngã mạn ái tuỳ miên tạp nhiễm <pttđ>


meanings:
afflictions that are eliminated in the path of seeing


vietnamese:
hiện sở đoạn phiền não hữu nhất bách nhất thập nhị <pttđ>


vietnamese:
hiện sở đoạn đẳng tam nghiệp tương đối hữu kỉ quả <pttđ>


vietnamese:
hiện sở đoạn dữ tu sở đoạn sai biệt <pttđ>


vietnamese:
hiện thanh tịnh cập thiện thanh tịnh sai biệt <pttđ>


meanings:
afflictions that are related to views, or conceptual reifications


meanings:
mark of seeing; (subtle) mark of the subjective perceiver


meanings:
Còn gọi: Tri kiến. Sự hiểu biết, kiến thức trở thành chướng ngại cho việc ngộ thiền. Tiết Đại Dương Cảnh Huyền Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »我 昔 初 機 學 道 迷、 萬 水 千 山 覓 見 知。 明 今 辨 古 終 難 會、 直 說 無 心 轉 更 迷。 – Khi xưa học đạo thật mê lầm, vượt ngàn sông núi kiếm kiến tri, bàn kim luận cổ không sao hội, nói thẳng vô tâm chuyển được mê«.


meanings:
Cố làm ra vẻ huyền bí, làm điều giả dối, xằng bậy. Tiết Kính Sơn Trí Sách Thiền sư trong Tục Truyền Đăng Lục q. 30 ghi: »往 豫 章 謁 典 牛… 及 造 門、 典 牛 獨 指 師 曰： 甚 處 見 神 見 鬼 來？ – (Sư) đến Dự Chương ra mắt Điển Ngưu… Vừa mới đến cửa, Điển Ngưu chỉ ngay sư, hỏi: Làm điều giả dối xằng bậy ở đâu rồi đến đây?«.


meanings:
Còn gọi: Kiến cái, Kiến nghiệt. Chỉ cho tà kiến vọng thức (cái biết hư dối, thiên lệch), bởi vì nó hay ràng rịt chân tính. Tiết Ngữ chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »若 作 佛 見 法 見、 但 是 一 切 有 無 等 見、 名 眼 翳、 見 所 見 故、 亦 名 見 纏、 亦 名 見 盖、 亦 名 見 孽。 – Nếu khởi kiến giải về Phật, kiến giải về pháp, phàm tất cả những kiến giải như kiến giải về hữu vô, gọi là nhãn ế (tối mắt) vì còn năng kiến sở kiến, cũng gọi là kiến triền, kiến cái, kiến nghiệt«.


vietnamese:
hiện văn đẳng pháp phi thị ngã cụ <pttđ>


vietnamese:
hiện văn đẳng pháp phi thị ngã nghiệp <pttđ>


vietnamese:
hiện văn đẳng pháp phi thị ngã thể <pttđ>


meanings:
Chỉ chung những cảm giác, nhận thức phát sinh khi sáu thức của con người (thấy, nghe, ngửi, nếm, cảm giác, nhận thức) tiếp xúc với thế giới vạn vật. Phật giáo cho rằng những cảm giác, nhận thức này đều là hư huyễn không thật. Mật Am ngữ lục ghi: »既 無 心、 又 無 法、 山 河 大 地 甚 處 得 來？ 見 聞 覺 知 復 是 何 物？ 又： 坐 斷 情 塵 意 想、 不 落 見 聞 覺 知。 – Đã vô tâm, lại vô pháp thì núi sông đất đai chỗ nào thành? Kiến văn giác tri lại là vật gì? Lại: Quét sạch tình trần ý tưởng, chẳng rơi vào Kiến Văn giác tri«.


vietnamese:
hiện chí thắng giải bổ đặc già la <pttđ>


vietnamese:
hiện khổ sở đoạn đẳng dữ tu sở đoạn sai biệt <pttđ>


meanings:
Chỉ cho tà kiến vọng thức, vì nó hay che đậy chân tính. X. Kiến triền.


vietnamese:
kiến quá vu sư phương kham truyện thụ <pqđtđ>


meanings:
（梵 darśana-mārga、dṛṣṭi-mārga）指觀察四諦的階段；或指切斷‘見所斷之煩惱’的過程。此外，初見無漏聖道而入聖者位，也稱見諦道。小乘稱預流向爲見道，大乘稱初地爲見道。依《俱舍論》所述，在世第一法後立刻起無漏正智，依十六心次第觀三界的四諦，其中的前十五心即見道。唯識家則謂五位中第三位的通達位是見道。<#>◎附一︰楊白衣《俱舍要義》第四篇第四章<#>修完三賢四善根七方便，于世第一法的無間始入見道的聖者位，而以無漏的真智斷盡八十八使的見惑，這種觀證四諦的修位叫做見道。于見道所起的無漏智有二種，即法智與類智。法智就是觀察欲界四諦法的無漏智，類智是類似法智而觀察上二界的四諦的無漏智，即于苦諦觀非常、苦、空、非我；于集諦觀集、因、生、緣；于滅諦觀滅、靜、妙、離；于道諦觀道、如、行、出等十六行相的。法智和類智又各分‘忍’和‘智’兩種。忍是信忍四諦理的智慧，有斷惑的作用；智是能證四諦理的智慧，有證理的作用。忍位又叫無間道，智位叫做解脫道。無間道就是于今之一刹那能斷去煩惱之意，解脫道就是已斷煩惱而證得真理的階位。即解脫‘惑’得到擇滅之意。因四諦各有法智和類智故，總共爲十六心。此中苦法智忍和苦法智，都爲觀欲界的苦諦。即于忍位斷十種見惑，于智證苦諦的真理。苦類智忍和苦類智是觀上二界的苦諦，同斷十八種見惑證得上界的苦諦理的。集法智忍和集法智是觀欲界的集諦，斷七種見惑，證集諦理的。集類智忍和集類智是觀上二界的集諦斷十二種見惑，同證集諦理的。滅法智忍和滅法智、滅類智忍和滅類智及道法智忍和道法智、道類智忍和道類智，都同樣的觀欲界和上二界的滅諦和道諦，而各斷滅、道二諦下的見惑，證二諦理的。即以八忍斷三界的見惑，以八智證三界四諦理。十六心中以前的十五心爲見道。第十六心的道類智則攝于修道。于見道，雖也僅以十五刹那迅斷迷理的見惑，但修道之迷惑，則不容易斷盡了，因此需要很長的時間才能漸漸地斷除。這種情形叫做‘見惑頓斷如破石’、‘修惑漸斷如藕絲’。<#>◎附二︰楊白衣《唯識讀本》第六篇第五章第三節（摘錄）<#>(一)修行狀况︰我人自無始以來被無明煩惱覆障，致使無法如實了知諸法實相，因此顛倒妄想，起惑造業，沉淪苦海，受諸苦惱。自從發心學佛，經歷多劫修行，一直到達上面的加行位。可惜！仍未能通達真理性。不過，自世第一法，已能通達唯識性故，叫做通達位。此位就是所謂的見道。此位是世第一法的次刹那，爲十地中的初地──極喜地。菩薩在此體悟唯識的實性，使以前所修的觀力奏效，而發生無漏真智。菩薩于此舍斷︰以前在加行位時所泄漏的分別起的二障種子、習氣，以及前六識相應的俱生起的煩惱障的現位。正智的發得，當然是本有的無漏種子，經長時間受熏的現行。真如本爲甚深微妙之法，决無法藉言語、思慮、分別等說明。此智與真如平等毫無增减故，叫做無分別智。此智又爲諸智的根本故，一名根本智。若以分別的深智，先親證法性，然後再以分別的淺智，了知依他如幻的俗事，即叫後得智。見道的菩薩就是以此二智緣真俗二境的。<#>(二)二種見道︰見道位是證得根本、後得二智，悟入唯識性相的。因以根本智斷惑故叫做真見道。反之，以後得智修習的，即叫做相見道。真見道是︰以根本無分別智證見二空，伏斷分別起的二障種子的。這複有無間道和解脫道的二種分別。無間道是︰于加行位的無間，發‘生’、‘法’二空的無分別智，幷斷除分別起的二障種子的階位。就是以生空無分別智，斷分別起的煩惱種子，幷以法空無分別智，斷分別起的所知障。解脫道是︰于無間道斷二障的種子所顯的真理。即︰舍二障習氣的階位。此二道雖然分爲二刹那，以示別相，但其斷證均等無異故，總名一心真見道。相見道就是︰使觀心熟練，再發後得智，以學習真見道的斷惑證理的學習位。相義共有︰相（狀）義（觀唯識相）、類義（根本智之類）、似義（似實斷證）等三義，故叫相見道。這複有︰三心相見道、十六心相見道的二類。三心相見道就是︰以依他的相分，觀‘非安立諦’的真如。安立是施設義，即︰對于真如的道理，施設差別、名言之意。因真如是不能差別故，叫做非安立。三心是︰內遣有情假緣智、內遣諸法假緣智、遍遣一切有情（實我）諸法（實法）假緣智。內遣有情假緣智是︰緣有情內身爲假而無體的智慧。即所謂的生空智觀。菩薩可依此斷粗分別的煩惱障。內遣諸法假緣智是︰緣一切諸法爲假而有實無的智慧，即所謂的法空智觀。菩薩依此能斷粗分別的所知障。遍遣一切有情諸法假緣智是︰總緣我法爲假的智慧，即所謂的俱空智觀。菩薩依此能斷微細的分別二障。蓋這是仿學之觀故非真實斷證。就是說，于第一心法無間道的生空智的見分，起生空觀，學習斷我執相。于第二心法無間道的法空智的見分，起法空觀，學習斷法執相。于第三心法解脫道的二空智的見分，起二空觀，學習證二空理相。法就是仿似、模仿的意思。爲什麽只法見分，而不法自證分呢？關于這，《述記》說，因見分的行相與真如境不同故，要仿學，而自證分與真如真境體義不異故，不必仿學。三心中，第一和第二，叫做法智，第三叫做類智。（中略）<#>十六心相見道是︰觀安立諦的四諦的階位。安立已如上述，爲施設義。安立諦就是觀四諦差別的意思。這有二種差別。一名觀所取能取，二名觀上下八諦。所取能取十六心觀是︰于苦、集、滅、道等四諦，各有法智忍、法智、類智忍、類智等四心故，合共爲十六心。就中，法智忍和法智是︰緣三界四諦真如的所取觀。類智忍和類智是︰緣前的能緣正智的能取觀。苦法智忍是︰觀三界的苦諦真如，斷除迷執苦諦分別起的煩惱。苦法智是︰重觀前法忍所證的真如，複證其所斷的煩惱的解脫。苦類智忍是︰各別緣證前之法忍和法智。苦類智是︰再印可前之苦類智忍。如此，于集、滅、道三諦亦同樣地緣觀四種忍、智故總共有十六心。<#>上下八諦十六心觀是︰于三界中，觀︰下界（欲界）的四諦，各有法忍、法智；上界（色界、無色界）四諦，又各有類忍與類智，故共有︰上下八諦十六心。因色界和無色界，爲定地故，不再分出。此中，法忍、類忍是法無間道的見分法智，類智則是法解脫道的見分。可見十六心觀是偏緣四諦理，不法自證分了。<#>◎附三︰〈見所斷〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>見所斷（梵dars/ana-prahatavya，藏mthon%-bas span%-bar bya-ba），謂在見道所斷者。詳稱爲見道所斷，略稱見斷。爲三斷之一，相對于‘修所斷’、‘非所斷’。《俱舍論》卷二雲（大正29·10b）︰‘八十八隨眠及彼俱有法，幷隨行得，皆見所斷。’《俱舍論光記》卷二釋雲（大正41·47c）︰‘見斷隨眠及相應法，迷理起故，四相與得，是彼見惑親發起故，皆見所斷，無修斷相不通修斷，非無漏故不通非斷。’<#>此謂八十八使的見惑，及其相應俱有的大地法等心所，和四相、隨行之得，總爲見所斷。但見道十五心中，隨著依次見四諦之理的差別，所斷亦有不同，故見道的苦諦所斷名見苦所斷，集諦所斷名見集所斷，滅諦所斷名見滅所斷，道諦所斷名見道所斷。《俱舍論》卷十九雲（大正29·99b）︰‘十隨眠中，薩迦耶見唯在一部，謂見苦所斷，邊執見亦爾，戒禁取通在二部，謂見苦見道所斷，邪見通四部，謂見苦集滅道所斷，見取疑亦爾，餘貪等四各通五部，謂見四諦及修所斷。’即其意也。<#>在唯識大乘方面，則將隨眠分爲分別起、俱生起二種，以分別起爲見道所斷。《成唯識論》卷九雲（大正31·48c）︰‘如是二障分別起者，見所斷攝；任運起者，修所二斷攝。’《大乘阿毗達磨雜集論》卷四雲（大正31·711a）︰‘云何見所斷？幾是見所斷，爲何義故觀見所斷耶？謂分別所起染污見疑，見處疑處、（中略）及見等所發身語意業，幷一切惡趣等蘊界處，是見所斷義。’此外，俱舍家認爲見所斷惑是八十八使，唯識宗認爲見所斷的分別隨眠有一一二種。<#>［參考資料］　《解深密經》卷三；《大毗婆沙論》卷三、卷四、卷五十四、卷七十五、卷九十五；《成實論》卷一、卷十五；《雜阿毗曇心論》卷五；《阿毗達磨順正理論》卷七十三；《瑜伽師地論》卷五十五；《顯揚聖教論》卷十七；《大乘阿毗達磨雜集論》卷九、卷十三；《成唯識論》卷六、卷九；《大乘義章》卷十七（本）。<#>


meanings:
3000梵語 darśana-mārga。又作見諦道、見諦。為修行之階位。與修道、無學道合稱為三道。即指以無漏智現觀四諦，見照其理之修行階位。見道以前者為凡夫，入見道以後則為聖者。其次，見道後更對具體之事相反覆加以修習之位，即是修道，與見道合稱有學道。相對於此，無學道又作無學位、無學果、無學地，意指既入究極之最高悟境，而達於已無所學之位。依小乘佛教，以修三賢、四善根等之準備修行（七方便）為始者，能生無漏智，而趨入見道。大乘則以初地為入見道，故稱菩薩之初地為見道，第二地以上為修道，至第十地與佛果方可稱無學道。密教以始生淨菩提心之位，稱為見道。以無漏智明白判斷道理者，稱為決擇（決斷簡擇），見道為決擇之一部分，故稱為決擇分。　又悟入涅槃之境界或欲達到涅槃之聖道皆是正性，故特稱見道為正性。又因所有之聖道皆令離煩惱，稱為離生，見道令離異生（凡夫）之生，故特稱見道為離生；是故見道又稱正性離生、正性決定（決定必趣涅槃之意）。見道所斷（又作見道斷、見所斷）之煩惱，略稱見惑；修道所斷（又作修道斷、修所斷）之煩惱，略稱修惑。　(一)在一切有部，現觀見道苦、集、滅、道四諦之無漏智有二種，即能斷見惑之無間道智與證斷四諦真理之解脫道智。以其所觀察之對象，復可分為八忍八智之十六心，即觀欲界苦諦所得之苦法智忍（無間道之智）、苦法智（解脫道之智），觀色界、無色界苦諦所得之苦類智忍、苦類智；觀欲界集諦所得之集法智忍、集法智，觀上二界集諦所得之集類智忍、集類智；觀欲界滅諦所得之滅法智忍、滅法智，觀上二界滅諦所得之滅類智忍、滅類智；觀欲界道諦所得之道法智忍、道法智，觀上二界道諦所得之道類智忍、道類智。以此十六心（剎那）現觀諦理，稱為聖諦現觀。其中以前十五心屬於見道，特稱見道十五心；道類智已一度觀遍四諦法，故屬於修道之範圍（如表）。對於三界九地之修惑，修道各分上上品、上中品，乃至下下品等九品，合為八十一品，乃指斷修惑之修道過程。對於次第證者而言，見道為預流向，故於第十六心（道類智）證初果（預流果）；然對異生位（凡夫位）之超越證者而言，彼等以世俗智修有漏之六行觀，業已斷除修惑之一部分，故應其程度可於第十六心證得初果、第二果（一來果），或第三果（不還果）。修道，則指以上之果位乃至阿羅漢向之間之階段。　無學道，即證得阿羅漢果位，依其能力根機之高低，可分退法乃至不退法等七種阿羅漢，此外再加獨覺、佛，或慧解脫、俱解脫二者，稱為九無學。再者，無學之人可完成無學正見乃至無學正定等八聖道，以及無學解脫、無學正智等十種無漏法（十無學支）。又鈍根者於見道稱為隨信行，於修道稱為信解，於無學道稱為時解脫；利根者於見道、修道、無學道則分別稱為隨法行、見至、不時解脫。　(二)經量部或成實論，以八忍八智之十六心全屬見道，故主張十六心見道（又作十六心見諦）之說。而犢子部認為每一諦皆具有法智、法忍、類智三心，故主張十二心見道之說，至於第十三心，則指最後之道類智於前剎那再續起者，或於一剎那之際，再觀所有四諦之心，故第十三心以後為修道。此外，大眾部立頓現觀之說，即於一剎那間遍觀四諦，或立一時頓現觀說，先總括而觀，其次詳觀，故生二剎那之悟境；相對於此，有部說漸現觀。　(三)唯識宗分見道為真見道、相見道二種。真見道證唯識理，可引生根本無分別智，證悟真如之理，為斷煩惱障、所知障之分別隨眠煩惱之位。以上謂一心真見道說（又作頓證頓斷說），以此為正義。相見道證唯識相，為於真見道後生後得無分別智，再觀真如理之位，分為三心相見道與十六心相見道二種。三心相見道，即作三心，觀非安立諦（觀二空真如，非觀四諦差別）之境，即：(1)觀察自己之肉體，體證我空。(2)體證法空，證諸法皆無實體。(3)觀察自他之所有有情及一切物，而體悟我空與法空之理。十六心相見道，即作十六心，觀安立諦（觀四諦之別相）之境。三心相見道含攝於真見道，故稱三心真見道說（又作漸證漸斷說）。見道行人已斷見惑，得無分別智，然仍殘留餘障，故須於修道位再經數度修習無分別智，依序斷除十重障，以至於第十金剛無間道斷盡煩惱障與所知障之種子，而證得無學果。以上三道若配合五位，則見道當配於通達位，修道當配於修習位，無學道當配於究竟位。〔俱舍論卷二十三、大毘婆沙論卷三、卷五十四、卷七十五、成實論卷一、卷十五、雜阿毘曇心論卷五、阿毘達磨順正理論卷七十三、成唯識論卷六、卷九、瑜伽師地論卷五十五、顯揚聖教論卷十七、大乘阿毘達磨雜集論卷九、大乘法苑義林章卷二末〕（參閱「三道」644、「四向四果」1683、「有學 」2458、「見惑」2997、「阿羅漢」3692）


vietnamese:
hiện đạo duy vô lậu tu đạo thông nhị chủng <pttđ>


meanings:
① Cái khuôn tròn. ||② Khuôn phép. Như quy tắc 規則 khuôn phép. ||③ Khuôn xử, lấy phép khuôn xử cho người khỏi sai lạc gọi là quy. Như quy gián 規諫 khuyên can. ||④ Mưu toan. Như quy hoạch 規畫 vẽ mưu vạch kế. ||⑤ Cái lệ đã thành rồi. Như lậu quy 陋規 cái lệ hủ lậu. ||⑥ Chia vạch bờ cõi.


meanings:
① Khuôn tròn, com pa: 紋規 Com pa đo răng; ② Luật lệ, lề thói, quy tắc, quy chế, quy định: 陋規 Lề thói hủ lậu; 墨守成規 Khư khư ôm lấy lề thói cũ rích; ③ Khuyên răn, khuyến khích, khích lệ: 相規以善 Khuyên nhau làm điều phải; 不聲規諫忠是害 Không nghe lời khuyên can tàn hại người trung (Tuân tử); ④ Đặt, định, trù liệu, trù tính, quy hoạch.


meanings:
Noi theo, học tập. Tiết Hoàng Long Nam Thiền sư trong TLTBT q. 22 ghi: »至 栖 賢 依 諟 禪 師、 諟 莅 眾 進 止 有 律 度、 公 規 摸 之、 三 季 辭。 – Sư đến chùa Thê Hiền nương nơi Thiền sư Thị. Ngài dạy chúng rất có quy củ, sư học tập theo đây. Sư ở Thê Hiền được 9 tháng rồi từ giã ra đi«.


meanings:
Cái khuôn, cái mẫu có sẵn. Tiết Bảo Phong Duy Chiếu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »本 自 不 生、 今 亦 無 滅、 是 死 不 得 底 樣 子。 當 處 出 生、 隨 處 滅 盡、 是 活 生 受 底 規 模。 – Vốn tự chẳng sinh, nay cũng chẳng diệt, cái chết này chẳng có kiểu mẫu nào. Ngay chỗ sinh ra, tùy chỗ diệt hết, cái sống này được sinh từ cái khuôn nào!«.


meanings:
Phép tắc, quy củ. Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »自 是 明 每 山 行、 師 輒 瞰 其 出、 雖 晚 必 擊 鼓 集 眾。 明 遽 還、 怒 曰： 少 叢 林 暮 而 陞 座、 何 從 得 此 規 繩？ 師 曰： 汾 陽 晚 參 也、 何 謂 非 規 繩 乎？ – Sau giờ thọ trai, Từ Minh thường lên núi đi kinh hành, có các thiền giả đến tham vấn không biết đâu mà tìm. Sư biết Từ Minh đi chưa bao xa, liền đánh trống họp chúng. Từ Minh giận rầy: Từ đâu mà có quy củ buổi chiều thăng toà nơi tiểu tùng lâm? Sư thưa: Phần Dương chiều vẫn tham vấn sao lại bảo chẳng phải quy củ?«.


meanings:
① Tìm. Tục viết là 覔. Nguyễn Du 阮攸: Lang tạ tàn hồng vô mịch xứ 狼籍殘紅無覓處 cánh hồng tàn rụng ngổn ngang, biết tìm đâu?


meanings:
Tìm, kiếm: 尋覓 Tìm kiếm; 覓食 Kiếm ăn; 覓路 Tìm đường, dò đường đi; 忽見陌頭楊柳色，悔教夫壻覓封侯 Đầu đường chợt thấy xanh tơ liễu, hối để chồng đi kiếm tước hầu (Vương Xương Linh: Khuê oán).


meanings:
① Nhìn kĩ, coi kĩ, trông kĩ. Như thị học 視學 coi học, thị sự 視事 trông coi công việc, v.v. ||② Coi nhau, đãi nhau. Như quân chi thị thần như thủ túc tắc thần thị quân như phúc tâm 君之視臣如手足，則臣視君如腹心 (Mạnh Tử 孟子) vua đãi bầy tôi như chân tay thì bầy tôi hết lòng đối với vua. ||③ So sánh, như thị thử vi giai 視此為佳 cái này coi tốt hơn cái ấy. ||④ Bắt chước. ||⑤ Sống. ||⑥ Cùng nghĩa với chữ chỉ 指.


meanings:
① Nhìn, trông: 視力 Sức nhìn; ② Đi kiểm tra: 到各地巡視 Đi kiểm tra ở các nơi; 監視 Theo dõi; ③ Coi: 重視 Coi trọng; 一視同仁 Coi như nhau; 君之視臣如手足 Vua coi bề tôi như chân tay; ④ (văn) Bắt chước; ⑤ (văn) Sống; ⑥ (văn) Như 指 (bộ 扌).


meanings:
① Dò xét, dòm. Ta quen đọc là chiêm.


meanings:
① Lễ chư hầu đi sính họp mặt với nhau. ||② Ngắm xa, cùng nghĩa với chữ thiếu 眺.


meanings:
(văn) ① Lễ họp mặt các chư hầu (khi đi sính thiên tử); ② Trông xa, nhìn ra xa (như 眺, bộ 目).


meanings:
(cũ) Thầy cúng, thầy phù thuỷ, đồng cậu.


meanings:
① Muốn được. Như kí du 覬覦 dòm dỏ.


meanings:
(văn) Muốn có, muốn được, thèm muốn. Xem 覬覦.


meanings:
Xem, nhìn, thấy: 覩物思人 Thấy vật nhớ người; 耳聞目覩 Tai nghe mắt thấy; 有目共覩 Ai cũng thấy rõ; 先覩爲快 Tranh nhau xem.


meanings:
6293覩貨邏，梵名 Tukhāra, Tuḥkhāra, Tuṣāra。係位於帕米爾高原西南與奧克薩斯河（Oxus）上游之古國。又稱睹佉羅國、吐火羅國、兜佉勒國、都佉國。此國地處東土耳其斯坦至波斯、印度之要衝，該地區原屬波斯帝國之一部分，於西元前三世紀為亞歷山大大帝征服後，出現大夏。至前二世紀為月氏（西方人稱為 Tokharoi）所滅，於前一世紀建立貴霜王朝。其後，相繼遭受印度笈多王朝、波斯薩珊王朝、嚈噠、西突厥之侵擾或統治。至七世紀頃，曾內附唐朝。後復受阿拉伯回教徒統治。　據大唐西域記卷一載，其地南北千餘里，東西三千餘里。東鄰蔥嶺（帕米爾高原），西接波刺斯（波斯，今伊朗一帶），南有大雪山（興都庫什山），北據鐵門（撒馬爾罕南方）。以冬末春初，霖雨不斷，故僧徒於十二月十六日入安居，至三月十五日解安居。　佛教傳播至此地之時代甚早。於阿育王法敕、善見律毘婆沙卷二等，皆記載阿育王時即遣使至此國。據多羅那他佛教史第五章及第十三章所載，睹貨邏王閔那拉（梵 Minara，或即那先比丘經中之彌蘭陀王，巴利名為 Milinda）時，付法藏第五祖提多迦（梵 Dhītika）率五百比丘來此弘法。又迦膩色迦王時，說一切有部四大論師之一的妙音（藏 Dbyaṅs-sgrogs）亦係覩貨邏國人。　另據出三藏記集卷二、大唐西域求法高僧傳卷上及開元釋教錄卷九等載，佛典之譯者多有睹貨邏國人，如增一阿含 經、中阿含經、阿毘曇毘婆沙論、無垢淨光大陀羅尼經等之譯者皆是。　睹貨邏國之佛教徒主要往來於迦溼彌羅地方，承襲小乘說一切有部之教法。近代於中亞發掘出土若干睹貨邏語佛典斷片，考定約抄寫於六至八世紀間，幾乎皆依梵語佛典譯出；而其中皆係說一切有部之典籍，尚未發現大乘經典。又睹貨邏語屬印歐語系，與鄰近之印度、伊朗語系不同。　此外，依現存於庫車附近之龜茲（Kizil）千佛洞壁上之遺跡，可察知睹貨邏國人亦曾致力於完成此洞窟寺之工作。〔正法念處經卷六十八、佛母大孔雀明王經卷中、阿毘曇毘婆沙論卷四十一、大智度論卷二十五、大唐西域記卷十二、往五天竺國傳、梵語雜名、北史西域列傳第八十五、隋書西域列傳第四十八、唐書突厥列傳第一四○、西域列傳第一四六下吐火羅、西域佛教の研究（羽溪了諦，宗教研究特輯號）、吐火羅‧舍衛考（井上真光，立正大裇史裇袅創立三十五周年記念史裇論文集，1960）〕


meanings:
① Tới luôn, quen, như thân ái 親愛 thân yêu. Vì thế nên được tiếp kiến người cũng gọi là thân. Như nhất thân phương trạch 一親芳澤 được gần hơi thơm, nói được tiếp kiến một lần lấy làm thích thú lắm. ||② Thân gần, họ gần gọi là họ thân, họ xa gọi là họ sơ. ||③ Bàn bạc việc gì mà thiết đáng đến bản chỉ gọi là thân thiết hữu vị 親切有味. ||④ Người thân. Như cha mẹ gọi là song thân 雙親, cha mẹ anh em vợ chồng gọi là lục thân 六親. ||⑤ Tự mình. Như sự tất thân cung 事必親躬 sự ấy tất tự mình phải làm. ||⑥ Đáng, giúp. ||⑦ Yêu. ||⑧ Gần, thân gần. ||⑨ Một âm là thấn. Chỗ dâu gia, ta quen gọi là thân gia 親家.


meanings:
① Cha mẹ hoặc anh chị em ruột, người thân: 雙親 Cha mẹ; 親兄弟 Anh em ruột; ② Bà con, họ hàng: 鄉親們 Bà con cô bác; ③ Hôn nhân: 結親 Lấy vợ, lấy chồng; ④ Thân mật, thân thiết, thân ái, thân gần: 親密的 Bạn thân mật; ⑤ Tự, thân, chính: 親自動手 Tự tay làm lấy. 【親自】 thân tự [qinzì] Tự, chính mình, đích thân: 親自主持 Đích thân chủ trì; 何病，上親自臨視何疾 Tiêu Hà bệnh, nhà vua đích thân đến xem bệnh tình của Hà (Hán thư: Tiêu Hà truyện); ⑥ Hôn: 親孩子 Hôn con; ⑦ (văn) Yêu; ⑧ (văn) Giúp. Xem 親 [qìng].


meanings:
【親家】 thân gia [qìngjia] ① Thông gia, thân gia, sui gia: 結成親家 Làm sui (gia); ② Sui: 親家公 Ông sui; 親家母 Bà sui, chị sui. Xem 親 [qin].


meanings:
Khế hợp với thiền pháp. Phần »Tục Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 30 ghi: »投 子、 芙 蓉 之 後、 能 振 洞 上 一 宗 者、 天 童 覺、 眞 歇 了 也。 二 師 見 處 親 切、 而 高 行 碩 德 俱 能 不 愧 古 人。 – Sau ngài Đầu Tử và Phù Dung, người có khả năng làm hưng thạnh tông Tào Động là hai vị Thiên Đồng Giác và Chân Hiết Liễu. Nhận thức của hai vị rất phù hợp, tương ứng với thiền pháp, và có đức hạnh cao thượng không hổ với người xưa«.


meanings:
a close object appearing within the object that arouses the mental functioning of the subject


meanings:
6292梵語 upādhyāya，巴利語 upajjhāya 之意譯。略作親教。音譯鄔波馱耶。upādhyāya 之俗語（巴 Prākrit）音譯為和尚、和上，即親從受教之師。通常指：(一)授戒時之師，亦稱戒和上。(二)在印度指一般師父而言。此外，西藏喇嘛教四種階位中最上之第四位，稱親教師，權力僅次於達賴喇嘛、班禪喇嘛。〔玄應音義卷二十三、秘藏記〕（參閱「和尚」3124）


meanings:
Khế hợp với thiền pháp là thân. Tách rời, không khế hợp với thiền pháp là Sơ. Tiết Vong tăng cổ túc trong NĐHN q. 6 ghi: »昔 有 一 老 宿、 曰： 這 一 片 田 地 分 付 來 多 時 也、 我 立 地 待 汝 搆 去。 法 眼 云： 山 僧 如 今 坐 地、 待 汝 搆 去、 還 有 道 理 也 無？ 那 箇 親、 那 箇 疏、 試 裁 斷 看。 – Thuở xưa có một vị thiền sư già bảo: Một mảnh đất này giao lại cũng mất ít nhiều thời gian. Ngay đây ta đợi ngươi nhận lãnh! Pháp Nhãn nói: Hôm nay sơn tăng ngồi chờ ngươi nhận lãnh, còn có đạo lí hay không? Cái nào thân, cái nào sơ? Thử quyết định xem!«.


meanings:
Khế hợp, ăn khớp với thiền pháp. Tiết Dục Vương Hoài Liễn Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »若 是 本 分 衲 僧、 纔 聞 舉 著、 一 擺 擺 斷、 不 受 纖 塵、 獨 脫 自 在、 最 爲 親 的。 – Nếu là nạp tăng biết việc bên trong của mình, vừa nghe nêu ra lập tức lãnh hội, chẳng nhận một mảy trần, siêu thoát tự tại, thật là khế hợp với thiền pháp«.


meanings:
become familiar (intimate) with; become close


vietnamese:
thân cận bất hiền lương cố thoái thất tứ sự <pttđ>


meanings:
(Shinran 1173-1262)  Qingluan###日本佛教淨土真宗創始人。俗姓藤原，幼名松若 ，曾名範宴、綽空、善信等。京都人。幼年父母雙亡，由伯父范綱收養。9歲依青蓮院慈圓出家，精研天臺教義。後赴奈良，廣究“三論”、法相之學。1201年隱居頂法寺六角堂百日，由道友聖覺引導，到京都吉水（即大穀）謁見淨土宗教祖源空，遂服膺念佛易行的淨土法門。1203年娶藤原兼實之女玉日為妻，為日本僧侶公開娶妻之始。後因源空門下私度宮女事件獲罪，被牽連發配于越後國（今新 縣），自稱愚禿親鸞。獲赦後，即赴常陸國（今茨城縣），後移住稻田，前後十餘年，進行傳法活動。1224年在稻田僧舍始撰《教行信證文類》6卷，作為立教的宗典，正式創立淨土真宗。時妻玉日已死，又娶三善為教之女，是為慧信尼。他的主張與淨土宗其他派別不同，不很注重勤修稱名念佛，只是強調堅定的信仰（“信心”），提出“惡人正機”之說，認為惡人正是阿彌陀佛拯救物件，也可能往生淨土成佛。同時提倡僧俗一樣，在無戒無律之上建立宗規，主張僧侶可以食肉、娶妻。卒後，門人營葬于京都大谷，並建立廟堂；龜山天皇詔賜廟號“久遠實成阿彌陀佛本願寺”。1876年，明治天皇賜見真大師諡號。著作尚有《淨土文類聚鈔》、《愚禿鈔》、《淨土和贊》、《入出二門偈頌》、《唯信鈔文意》、《一念多念文意》等。現有《親鸞聖人全集》。《教行信證文類》一書，有鈴木大拙英譯本。######


meanings:
① Mong mỏi. Phàm mong mỏi những sự không phải phận mình đáng có gọi là kí du 覬覦.


meanings:
Mong mỏi, hi vọng, ước ao.【覬覦】kí du [jìyú] (văn) Mong đòi, thèm muốn, thèm thuồng: 覬覦世界霸 權 Mong đòi bá quyền thế giới; 覬覦他人財產 Thèm muốn tài sản của người khác.


meanings:
① Gặp gỡ, không có ý hẹn hò mà gặp nhau gọi là cấu. Cùng nghĩa với chữ cấu 遘.


meanings:
① Rình mò, trông trộm. Tục gọi sự coi thường người ta là tiểu thứ 小覰.


meanings:
① Nhìn, nhìn trộm, rình mò: 偷覰 Nhìn trộm; 面面相覰 Ngơ ngác nhìn nhau; ② Coi: 小覰 Coi thường, coi rẻ.


meanings:
Yết kiến, bái yết, đến hầu (người trên).


meanings:
6792<一>梵語 bodhi，巴利語同。音譯菩提。即證悟涅槃妙理之智慧。舊譯作道，新譯則作覺。以區分「法」與「人」之故，而譯 bodhi 為覺，譯 buddha 為覺者。〔般若心經幽贊卷下、集古今佛道論衡卷丙、慧苑音義卷上〕（參閱「菩提」5198）　<二>梵語 buddha。音譯佛、佛陀。又作覺者。據慧遠之觀經義疏卷本載，覺有二義：(一)覺察之義，係相對於「煩惱障」而言。煩惱之侵害如賊，僅聖者能覺知而不受其害，故謂之覺。(二)覺悟之義，係相對於「所知障」而言。無明之昏闇如睡眠，然聖慧一起則明朗了知，如自睡眠中醒寤，故謂之覺。又凡夫之人，了無覺義；聲聞、緣覺等二乘之人，僅具自覺；而菩薩雖能自覺、覺他，然覺行未滿；唯獨有佛，為自覺、覺他，而又覺行圓滿者。〔北本大般涅槃經卷十八〕（參閱「佛」2605）　<三>與「不覺」相對。指心性遠離妄念而照用朗然。據大乘起信論載，阿賴耶識（萬有之本體）有覺與不覺二義，而覺又有本覺、始覺之別。其中，以萬有之本體本為清淨之覺體（本覺），然無始以來為無明妄念所覆，故依現實狀態，而稱不覺；若依修行觀智即可達覺了心源，則稱始覺。　又依覺之程度，始覺復分為如下四位：(一)究竟覺，意謂無上之覺知，係指菩薩修行階位中第十地菩薩之覺知，然一般以佛之覺知方為究竟覺、無上覺、正覺、大覺等。(二)隨分覺，指初地以上至第九地的菩薩之覺知，以其不完全究竟之故。(三)相似覺，指十住、十行、十迴向之菩薩及二乘之覺知，以其相似於覺，然非真覺。(四)不覺，十信以下之凡夫，已覺知業果之理，如知惡業能招感苦果等，雖不造惡業，然仍未起斷惑之智慧，是為不覺。（參閱「本覺」1979、「始覺」3140）　<四>梵語 vitarka。新譯作尋。心所之名。即尋求推度之精神作用，亦即對事理之粗略思考；僅限於色界之初禪及欲界。於諸經論中，因其性質之善、惡，分為善覺與惡覺。如欲覺（貪覺）、瞋覺（恚覺）、害覺（惱覺）等三者，稱為三惡覺，或三不善覺；若再加親里覺、國土覺、不死覺、族姓覺（利他覺）、輕他覺（輕侮覺），則稱八覺。反之，離欲覺（遠離覺、出離覺、出覺）、無瞋覺（無恚覺）、無害覺（無惱覺）等三者，稱為三善覺（其中後二者為安穩覺）。此外，菩薩、緣覺、聲聞等聖者為入菩提道而覺知、思念之八種覺，稱為八大人覺，或大人八念，即：少欲覺、知足覺、遠離覺、精進覺、正念覺、正定覺、正慧覺、不戲論覺等八者，皆屬於善覺類。〔北本大般涅槃經卷二十三、菩薩地持經卷四、成實論卷十四、俱舍釋論卷三〕（參閱「尋」4936）　<五>為心、心所之總名。以心、心所乃緣對境而覺知之故。成唯識論卷二（大三一‧六下）：「如心、心所，能取彼覺，亦不緣彼，是能取故；如緣此覺，諸心、心所依他起故。」〔成唯識論述記卷二末〕


meanings:
① Hiểu biết, hiểu những điều không biết đến gọi là giác. Đạo Phật cốt nhất phải giác ngộ chân tính tỏ rõ hết mọi lẽ, cho nên gọi Phật là Giác vương 覺王. Người học Phật được chứng tới quả Phật gọi là chánh giác 正覺. Nguyễn Trãi 阮廌: Giác lai vạn sự tổng thành hư 覺來萬事總成虛 tỉnh ra muôn sự thành không cả. ||② Phàm có cái gì cảm xúc đến mà phân biệt ra ngay gọi là cảm giác 感覺 hay tri giác 知覺. ||③ Cáo mách, phát giác ra. ||④ Bảo. ||⑤ Người hiền trí. ||⑥ Cao lớn. ||⑦ Thẳng. ||⑧ Một âm là giáo. Thức, đang ngủ thức dậy gọi là giáo.


meanings:
Giấc, giấc ngủ: 他熟睡了一覺 Anh ấy ngủ một giấc ngon; 午覺 Giấc ngủ trưa. Xem 覺 [jué].


meanings:
① Cảm thấy, thấy: 我覺得冷 Tôi cảm thấy lạnh; 他覺得這本書很好 Anh ấy cảm thấy quyển sách này rất tốt; ② Tỉnh giấc, thức giấc: 如夢初覺 Như mộng vừa tỉnh; ③ Tỉnh ngộ, giác ngộ, biết ra, thức tỉnh, nhận thức ra, phát giác ra: 提高覺悟 Nâng cao giác ngộ; 他察覺到自己的危險 Nó nhận thức được tình trạng nguy hiểm của nó; ④ (văn) Cao to và thẳng, cao lớn; ⑤ (văn) Bảo, làm cho thức tỉnh; ⑥ (văn) Người hiền trí. Xem 覺 [jiào].


meanings:
(1401-1479) Thiền tăng đời Minh, họ Thẩm, tự Nguyệt Giang, người xứ Tô Châu, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Huệ Lãm, tông Lâm Tế.


vietnamese:
giác phần tương ưng tăng thượng huệ trụ <pttđ>


meanings:
（藏 Jo-naṅ-pa、Jo-mo-nan）西藏佛教支派。始祖爲十二世紀初之域摩·彌覺多杰（Yu-mo mi-bskyod rdo rje）。他所創立的‘他空見’，即覺囊派之核心教義。其後，五傳弟子袞張突結尊追（Thugs-rje brtson-grus；1243～1313）在拉孜東北建立覺摩囊寺，簡稱覺囊寺，此派因而得名。十四世紀時，由于篤補巴（Dol-bu-pa；1290～1361）對‘他空見’學說之精義有大幅度的發揮與闡揚，此派因而漸趨興盛。<#>篤補巴原名‘喜饒堅贊’（Shes-rabrgval-mtshan），早年學習薩迦派的教法，三十一歲時到覺囊寺學習‘時輪金剛’等法；三十五歲時繼任覺囊寺寺主。<#>十七世紀時，此派又出現一位大師，此即《多羅那他佛教史》的作者多羅那他（Tāra-nātha；1575～1634）。由于多羅那他的聲望，此派在當時有比較興旺的局面，但其後即漸趨衰微。其所屬寺院多被幷入格魯派之中。<#>◎附︰王森〈覺囊派〉（摘錄自《西藏佛教發展史略》第七篇）<#>覺囊派，這一派在對于佛家‘性空義’的解釋上和所有西藏佛教其它派別都不同。它認爲事物有它的真實體性，這種真實體性本身不能說它是性空；由于人的‘虛妄分別’增加上去的東西，才能說是性空；因此，所謂性空，只能指由‘虛妄分別’增加上去的東西是空的，而事物本真，自身不能說是空的。事物本真是事物之‘自’，加在事物上的‘虛妄分別’是‘他’，因此說性空，只能是‘他空’，不能是‘自空’。這和其它派別不同。其它派別遵循龍樹的中論義，說一切事物幷無常存不變的實體。它本身就是虛妄的，所以才說性空。性空是說事物自體本性是空，對‘他空義’而言，這也叫作‘自性空’。他空義說事物有它的實性，特別是引申到一切衆生皆有佛性，在衆生位的佛性和佛的佛性，無二無別。這些說法骨子裏是和印度教的濕婆派一脉相承。因此，西藏佛教其它派別的喇嘛們都駁斥‘他空義’的見解，認爲覺囊派見解不是佛教。<#>［參考資料］　王輔仁《西藏佛教史略》第六講第六節；G . Tucci著·耿升譯《西藏的宗教》第四章；阿旺洛追扎巴著·許得在譯《覺囊派教法史》。<#>


meanings:
place where the Buddha attained full enlightenment


meanings:
（藏 Gcod-yul-pa、Spyod-yul-pa）西藏佛教宗派。又譯‘覺域派’、‘覺宇巴’。‘覺’（gcod）意爲‘斷’，意謂此派教法能斷除人生之苦惱及生死之根源。‘宇’（yul）意爲‘地方’，即佛家所謂之‘境’，亦即人們心理活動之對象。該派認爲一切煩惱産生于人們對認識對象之誤解及由此引起之愛憎，故主張以智慧與慈悲斷除煩惱，因之稱爲‘覺宇派’。另有人將‘覺宇’的‘覺’字寫成spyod-yul，意思是‘行’，意指對所認識事物之分析、判斷等活動。如依此等意義，則‘覺宇’一詞可解爲般若空性見與慈悲心。對所認識之境界，有將錯誤認識轉化爲正確認識之功能。<#>此派教祖與希解派同爲帕當巴桑結。相傳他在第三次入藏時，把覺宇派的教法傳給‘交·釋迦也協’（Skyo Shākya Ye-shes）和‘雅隆·瑪熱色波’（Yar-Klongs rma-ra ser-po）。雅隆·瑪熱色波所傳一系稱爲‘頗覺’（pho-gcod，意謂‘男傳覺宇法’），後輩弟子多爲男子；交·釋迦也協一系則稱爲‘摩覺’（mo-gcod，意爲‘女傳覺宇法’），後輩弟子多爲女子。此外，還有喀饒巴（Kha-rag-pa）系的傳承。<#>概括而言，覺宇派與希解派有頗多類似處。其流傳時代大約是在十一世紀末期以後，由于缺乏强有力的經濟後盾，且組織鬆散，故未曾大盛。到十五世紀以後便逐漸失傳。<#>◎附︰劉立千〈覺宇巴〉（摘錄自《印藏佛教史》第九章第六節）<#>覺宇之教授，乃以波若波羅密多法門而融合密教之修行。其教旨本于上中下三品《波若經》及《攝經》。主要唯有四點︰(1)修密性見。(2)修大悲菩提心。此二爲覺派之正行。(3)依止上師。(4)觀資糧田，行七支供養。此二爲覺派之前行，最終修法有金剛亥母之成熟解脫及《內法》之秘密教授。其與密教契合之修行，最足表現者，如行人須于夜間，至尸林曠野與鬼祟聚合之處，行六度之施度，以身布施。此時雖天魔鬼怪一切現形，以修六度之慧度，觀諸法無性本空故，亦不怖畏也。<#>［參考資料］　王森《西藏佛教發展史略》。<#>


meanings:
(1286-?) Tăng nhân đời Nguyên, họ Ngô, hiệu Bảo Châu, người xứ Điểu Trình (nay là Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư trụ chùa Bảo Tướng ở Điểu Trình. Tác phẩm: Thích Thị Kê Cổ Lược 4 quyển.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Văn Thuật đời Nguyên. X. Văn Thuật.


meanings:
Chùa ở số 118 đường Lạc Long Quân, quận Tân Bình, thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam. Chùa do người Minh Hương là Lí Thuỵ Long dựng năm Giáp Tý niên hiệu Gia Long thứ 3 (1804). Nơi đây vốn là đồi cây phong cảnh tươi đẹp của xã Phú Mỹ Thọ, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định vào thời Nguyễn. Trong chùa có bài vị của 2 thiền sư: Minh Vi Mật Hạnh và Minh Khiêm Hoằng Ân. Nơi khuôn viên chùa có tháp Tổ Linh Nhạc - Phật Ý.


meanings:
five sensory organs: eyes, ears, nose, tongue and skin


meanings:
Thiền tăng đời Thanh, hiệu »Đạo Thạnh«. X. Đạo Thạnh.


meanings:
① Thiền tăng đời Lí, thuộc thiền phái Vô Ngôn Thông, đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Không Lộ. Sư họ Nguyễn, quê làng Hải Thanh, Việt Nam. Kệ thị tịch: »春 來 花 蝶 善 知 時。 花 蝶 應 須 共 應 期。 花 蝶 本 來 皆 是 幻。 莫 須 花 蝶 向 心 持。 – Xuân lai hoa điệp thiện tri thì, hoa điệp ưng tu cộng ứng kì, hoa điệp bản lai giai thị huyễn, mạc tu hoa điệp hướng tâm trì. – Xuân về hoa bướm khéo tri thì, hoa bướm phải cần gặp đúng kì, hoa bướm xưa nay đều là huyễn, giữ tâm bền chặt bướm hoa chi«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT Thanh Từ. ② Thiền tăng đời Tống, hiệu Nhã Sung. X. Nhã Sung.


meanings:
Chùa nằm ở số 345/45 Hùng Vương, phường 12, quận 6, thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam. Chùa được xây cất vào năm 1887 do bà Trần thị Liễu phát tâm cúng dường phần tài chính, tên chùa do Thiền sư Hoằng Ân đặt và giao cho đệ tử là Thiền sư Như Nhãn Từ Phong trụ trì. Hiện nay tại chùa này có thờ tượng của ngài Từ Phong là thiền sư thuộc phái Nguyên Thiều - Siêu Bạch, đời thứ 39 tông Lâm Tế.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tán Nguyên đời Tống. X. Tán Nguyên.


meanings:
(1780-1853) Thiền tăng đời Thanh, họ Du, tự Quảng Phúc, hiệu Cửu Phong, người xứ Trấn Giang, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Định Huệ Tri, đời thứ 41 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Long Hoa ở Trường Hưng (Chiết Giang).


meanings:
(1395-1473) Thiền tăng đời Minh, họ Trương, tự Cổ Khê, người xứ Uý Châu (nay là huyện Uý, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thiệu Kì, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Cao Toà ở Nam Kinh. Tác phẩm: Vũ Hoa tập.


meanings:
Thiền tăng Hoài Hải đời Đường sau khi tịch, đời Tống truy thuỵ »Giác Chiếu Thiền sư«. X. Hoài Hải.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Lưu, tự Đại Huệ, người xứ Dương Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Bảo Nguyệt Đàm. Sư trụ chùa Sùng Phúc ở Nam Kinh.


meanings:
"Coarse apprehension" and "fine analysis


meanings:
(1810-1880) Thiền tăng đời Thanh, họ Hứa, tự Tính Nguyên, người xứ Hồ Châu, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Đảm Vân Thanh Cảnh, đời thứ 43 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Vân Lâm. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
（梵 Bodhibhadra）印度後期中觀派思想家。生于西元一千年左右。爲阿底峽的老師之一。以撰《智心髓集會疏》（Jñānasārasamuccayaniban-dhana）注釋聖提婆之《智心髓集》而知名于世。《智心髓集》系一學說綱要書。內容除批判外教外，亦依次解說有部、經量部、唯識派、中觀派等佛教四大學派之基本學說，幷將中觀思想視爲最高位。<#>覺賢爲注釋《智心髓集》所撰之《會疏》有如下特徵︰(1)將經量部視爲大乘。(2)將唯識學派分爲陳那系統之有相派與無著系統之無相派。(3)將中觀派之世俗設定（kun rdsobrnam par gshag pa）分成清辨系統與寂護系統。此種分類在印度成立之佛典中已難見到。<#>覺賢之著作，除《會疏》外，尚有《菩薩律儀二十論細疏》（Bodhisattva saṃvar-aviṃśakapañjikā）、《菩薩律儀儀軌》（Bodhisattvasaṃvaravidhī），皆與菩薩律儀相關。其中，《菩薩律儀二十論細疏》與寂護之《律儀二十論注》同是注釋月官《菩薩律儀二十論》之書。由此可見，寂護與覺賢之思想或許有所關連。<#>［參考資料］　《青史》；多羅那他《印度佛教史》。<#>


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Quy Tông Nghĩa Nhu, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Công Thần ở Hàng Châu.


meanings:
（梵 Buddhaghoṣa，巴 Buddhaghosa）巴利語系佛教的大注釋家，南傳佛教名著《清淨道論》的作者。又譯佛音。西元五世紀左右之中印度摩揭陀國人，爲佛陀伽耶附近的婆羅門之子。幼學吠陀，能誦七千偈，另通瑜伽、數論等派之學說。嘗游歷諸國，以議論爲事。後爲比丘Revata 所折服而歸依佛教，幷致力于三藏之研究。由于雄辯如佛，故時人以覺（佛）音稱之。<#>早年嘗撰《N~āṇodaya》、《Atthasālinī□□□》，注《法僧伽》（Dhammasaṅghani）。後在Revata的鼓勵下，入錫蘭求三藏注解。時當Mahānāma王（413～435年在位）治世的時代。他住在Anurādhapura地方的‘大寺’（Mahāvihāra），師事Saṅghapali、Buddha-mitta等人，學習該寺所傳三藏注疏及長老之教示。時，長老們曾以二句偈試驗其學識，他乃撰《清淨道論》（Visuddhi-magga）以闡述佛教綱要。諸長老知其才識非凡，乃將錫蘭注疏傾囊相授。此後，他住在Gantlākāra寺，致力于將佛教三藏譯爲巴利語，幷作注釋工作。<#>他先應Buddhasiri之請，依錫蘭所傳《大義疏》（Mahā-atthakathā）、《Mahā pac-carī》、《鳩倫陀》（Kurunda）等注釋，參照長老們所說，編述律藏注《Samantapā-sādikā》。此書相當于漢譯的《善見律毗婆沙》，其製作年代可能是西元433年左右。其後，又譯述經藏及論藏，幷親撰注疏；巴利三藏的注解至此乃告大致完備。<#>覺音的注釋，幷不僅止于本文的語義，且包含歷史、地理、天文、音樂、動植物等諸多解說，以及有關印度古代風俗習慣的資料。<#>關于他的晚年，錫蘭佛教界相傳，說他爲禮拜菩提樹而返回印度。逝世後上生兜率云云。緬甸佛傳則說他是緬甸人，西元四百年自Thaton（即金地國）入錫蘭，三年後持經典返國，致力于緬甸佛教的復興。<#>按，覺音從錫蘭到緬甸應是事實，當時似乎也到過廣州。果真如此，則《歷代三寶紀》卷十一所載，南齊·永明年中（約爲489年左右），與僧伽跋陀羅持《善見律毗婆沙》到廣州，旋撘船南返的三藏法師可能就是指覺音。其後，他可能是返回摩揭陀，幷在當地入寂。<#>關于他的著作，古來傳說紛紜，除上述之外，可以確定的還有《Kaṅkhāvitaraṇī》（戒本注）、《Sumaṅgalavilāsinī》（長部注）、《Papañcasūdanī》（中部注）、《Sārat-thappakāsinī》（相應部注）、《Manora-thapūraṇī》（增支部注）。<#>［參考資料］　《大史》；M. Winternitz著·中野義照譯《佛教文獻》第五章；《Buddhaghosuppatti》；《The Life and Work of Buddhaghosa》；《A History of Pali Literature》；Sukumer Dutt《BuddhistMonks and Monasteries of India》。<#>


meanings:
① Uỷ khúc. Sự gì uỷ khúc không thể kể tường tận được gọi là la lũ bất tận 覼褸不盡.


meanings:
Ủy khúc.【覼縷】la lũ [luól=] (văn) Kể rõ, kể tỉ mỉ: 不煩覼縷 Không ngại bày tỏ; 覼縷不盡 Kể không xiết.


meanings:
① Xem. Như bác lãm 博覽 xem rộng, lên cao coi khắp bốn phía gọi là nhất lãm vô dư 一覽無餘 xem rõ hết thảy. Nguyễn Trãi 阮廌: Lãm huy nghĩ học minh dương phượng 覽輝擬學鳴陽鳳 nhìn ánh sáng muốn học chim phượng gáy vừng đông. ||② Chịu nhận.


meanings:
① Xem, ngắm: 博覽 Xem rộng; 閱覽室 Phòng đọc sách; 一覽無餘 Nhìn thấy tất cả, xem khắp bốn phía; 覽物之情 Cái tình (sinh ra) khi nhìn ngắm cảnh vật; ② (văn) Chịu nhận; ③ (Họ) Lãm.


meanings:
（術語）रं Raṃ，一作濫字。र 羅者五大中火大之種子，以रं 覽字為慧火之種子。對於वं鍐字之智水而稱。रं वं即火水也，日月也。秘密真言觀行要覽曰：「रं 字法界生火神，即是毘盧遮那一切智智體也。」大日經疏八曰：「又觀彼頂上有一囉字，字上安點，故云嚴以大空點（此是[口*覽]字也）。此字四邊徧有光焰，猶如花鬘連環不斷。字中又徧流出白光，如淨滿月之暉。」


meanings:
① Đi thăm, đem đồ lễ vào chơi gọi là địch. Ðịch diện 覿面 gặp mặt.


meanings:
(văn) Đem đồ lễ đến gặp, đi thăm, gặp.【覿面】 địch diện [dímiàn] Gặp mặt, trước mặt.


meanings:
Tận mặt giao phó, trước mặt dặn dò. Tiết Hưng Thánh Trọng Mãn Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »覿 面 分 付、 不 待 文 宣。 對 眼 投 機、 喚 作 參 玄, 上 士 若 能 如 此、 所 以 宗 風 不 墜。 – Tận mặt giao phó, chẳng đợi nói rõ bằng chữ nghĩa; trước mắt hợp cơ gọi là tham huyền. Bậc thượng sĩ nếu được như thế sẽ khiến cho tông phong chẳng suy sụp«.


meanings:
Trước mặt nhận lấy, khế hợp thiền cơ. »Bài minh viết trên tháp« của Phụ Cát Tất trong Mật Am ngữ lục q. cuối ghi: »曹 溪 一 滴、 源 遠 流 長。 至 於 臨 濟、 其 道 益 張。 如 擊 石 火、 如 閃 電 光。 不 離 當 處、 覿 面 承 當。 – Tào Khê nhất trích, nguyên viễn lưu trường, chí ư Lâm Tế, kì đạo ích trương, như kích thạch hoả, như thiểm điện quang, bất li đương xứ, địch diện thừa đương. – Giọt nước Tào Khê, nguồn xa giòng dài, đến nơi Lâm Tế, đạo ấy hoằng khai, như lửa đá nháng, như ánh điện chớp, chẳng rời nơi đây, trước mặt nhận lấy«.


meanings:
Trình ra trước mặt. Huệ Tịch ngữ lục ghi: »覿 面 相 呈、 猶 是 鈍 漢、 豈 況 形 於 紙 墨。 – Trình ra trước mặt vẫn còn là kẻ độn căn thì đâu thể so sánh với sự biểu hiện trên giấy mực«.


meanings:
"analytical meditation" or "observation meditation


meanings:
① Xem, xem xét, xem ở chỗ rộng lớn gọi là quan. Như quan hải 觀海 xem bể, xem xét thiên văn gọi là quan tượng 觀象, xem xét dân tục gọi là quan phong 觀風, ngần ngừ không quyết gọi là quan vọng 觀望. ||② Cái hình tượng đã xem, như trang quan 壯觀 xem ra lộng lẫy lắm, mĩ quan 美觀 xem ra xinh đẹp lắm. ||③ Tỏ ra cho người ta biết cũng gọi là quan. Như dung quan 容觀 dáng điệu của mình đã tỏ ra. ||④ Ý thức. Gặp sự thương vui không động đến tâm gọi là đạt quan 達觀, nay ta nói lạc quan 樂觀 coi là vui, bi quan 悲觀 coi là thương, chủ quan 主觀 coi là cốt, khách quan 客觀 coi là phụ, đều theo một ý ấy cả. ||⑤ So sánh. ||⑥ Soi làm gương. ||⑦ Chơi. ||⑧ Một âm là quán. Xét thấu, nghĩ kĩ thấu tới đạo chính gọi là quán. Như nhất tâm tam quán 一新三觀 một tâm mà mà xét thấu cả ba phép, chỉ quán 止觀 yên định rồi xét thấu chân tâm, như Kinh Dịch 易經 nói quán ngã sinh vô cữu 觀我生無咎 xét thấu cái nghĩa vụ của đời ta mới không mắc vào tội lỗi. Đạo Phật có phép tu dùng tai mà xem xét cõi lòng, trừ tiệt cái mầm ác trở nên bậc Vô thượng, nên gọi là phép quán 觀. Như Quan âm bồ tát 觀音菩薩, vì ngài tu bằng phép này, sáu căn dùng lẫn với nhau được, mắt có thể nghe được, nên gọi là Quán thế âm 觀世音. ||⑨ Làm nhà trên cái đài gọi là quán. Như trên núi Thái sơn có cái nhà để xem mặt trời gọi là nhật quán 日觀, trong nhà vua, trong vườn hoa làm cái nhà cao để chơi cũng gọi là quán. ||⑩ Các nhà thờ của đạo sĩ cũng gọi là quán.


meanings:
① Xem: 走馬觀花 Cưỡi ngựa xem hoa; 以觀後效 Chờ xem hiệu quả sau này ra sao; ② Bộ mặt, hiện tượng, diện mạo, cảnh tượng: 外觀 Hiện tượng bên ngoài; 改觀 Thay đổi bộ mặt; ③ Quan niệm, quan điểm, quan; 人生觀 Nhân sinh quan, quan điểm về nhân sinh (đời sống); 世界觀 Thế giới quan. Xem 觀 [guàn].


meanings:
① Nhà cất trên đài cao; ② Đền, miếu của đạo sĩ ở; ③ [Guàn] (Họ) Quán. Xem 觀 [guan].


vietnamese:
quán tam ma địa thắng hạnh thành tựu thần hành <pttđ>


meanings:
(term) bodhisattva Avalokiteśvara, whose name is interpreted as "The One who Observes the Sounds of the World


meanings:
6951指以觀世音菩薩為崇奉對象之宗教信仰。據法華經普門品之記述，當眾生遭遇困難之時，只要誦念其名號，觀世音菩薩即時觀其音聲，前往拯救。觀世音菩薩於二十五聖眾之中耳根圓通最為殊勝，於我國觀世音信仰亦極普及。我國最早有關觀世音信仰之譯經，始於三國吳五鳳二年（255）支疆梁接譯法華三昧經六卷（已佚）；西晉竺法護亦於太康七年（286）譯正法華經光世音普門品；鳩摩羅什於姚秦弘始八年（406）譯出妙法蓮華經觀世音菩薩普門品；隋代仁壽元年（601），闍那崛多、達摩笈多共譯添品法華經普門品之偈頌；劉宋時曇無竭譯觀世音菩薩授記經。隨著廣說觀世音菩薩功德之法華經信仰的普及，觀世音信仰亦深入民間。　除法華經以外，曹魏嘉平四年（252）康僧鎧譯無量壽經；畺良耶舍譯觀無量壽經；佛馱跋陀羅譯華嚴經入法界品，皆闡說觀世音之利益。東晉竺難提譯請觀世音菩薩消伏毒害陀羅尼咒經；北周耶舍崛多譯十一面觀世音神咒經，闡說唱念觀世音菩薩名號之福德與靈驗。此外尚有般若波羅蜜多心經之廣傳民間。因此等經典之翻譯，致使觀世音信仰廣為發展，又順應此風潮，鼓吹觀世音信仰之疑偽經典遂大量產生。如高王觀世音經、觀世音十大願經、觀世音詠託生經、觀世音菩薩往生淨土本緣經、觀世音懺悔除罪咒經、觀世音菩薩救苦經、觀世音所說行法經、觀世音三昧經等。其中高王觀世音經又稱為小觀音經。　宋代傅亮（374～426）依據東晉謝敷所著之觀世音應驗傳，撰光世音應驗記；宋張演（五世紀前半）撰續光世音應驗記；齊之陸杲（459～532）撰繫觀世音應驗記。由此可知西晉末期至六朝時代，觀世音信仰在我國社會盛行之狀況。　隋代智顗針對法華經普門品，著觀音玄義二卷、觀音義疏二卷；又針對請觀世音菩薩消伏毒害陀羅尼咒經，撰請觀音經疏一卷、請觀音懺法一編。智顗另一方面積極的引用觀音三昧經等偽經之說，明示觀音信仰之觀解，而為後世解釋普門品之典範。知禮著觀音玄義記四卷、觀音義疏記四卷，為智顗之疏添加偈頌，並予以注釋。唐代寶思惟譯有觀世音菩薩如意摩尼陀羅尼經一卷、陀羅尼念誦法一卷，實叉難陀亦譯有觀世音菩薩祕密藏如意輪陀羅尼神咒經一卷。唐中期以後密教盛行，觀世音信仰亦有不同的發展。唐末五代時，日僧慧萼自五臺山得觀音像，安置於舟山群島潮音洞，創建觀音院，稱之為補陀落山，為觀世音菩薩之聖地。　據傳篇幅不長之高王觀世音經，為增加篇幅，而有雜咒間雜於其中，於佛祖統紀成立時，已成為猥雜之文流行於民間，然其誦經之靈驗，該書作者志磐則深信不疑；明代雲棲袾宏曾極力非難高王觀世音經，然而明清以來，由於受此經之影響，觀世音信仰於民間愈形深入。清代以後，觀世音菩薩更以送子觀音之形像出現，致信仰之範圍愈形擴展。清代弘贊著觀音慈林集三卷；順治十六年（1659）周克復著觀音經持驗記二卷，內載靈驗事蹟一一八則，卷末並附有觀世音大悲心陀羅尼、白衣大悲五印心陀羅尼經、禮觀音文、辨訛語三則。　由於觀世音信仰普及，非但譯經及論著極多，關於觀世音之造像亦多不勝數，尤於北魏之後，造像之風益盛，今大同、龍門、駝山石窟等尚存有遺品甚多。隋唐以來，受密教盛行之影響，遂造有十一面、千手、如意輪、不空羂索、准提等諸種觀世音像，又基於篤信者之感應，復現蛤蜊、馬郎婦、水月、魚籃等像。今敦煌千佛洞內之菩薩像泰半皆係觀世音像。除經論、造像之外，以觀世音為主要崇奉對象，或冠上「觀音」名稱之寺院亦不勝枚舉，以本省為例，據劉枝萬之論文「清代臺灣之寺廟」所載，清代臺灣境內所建佛教寺院約一○二座，其中以「觀音」為寺、宮、廟、亭之名稱者，約五十五座以上，由此可見當時臺灣觀世音信仰之盛行。　又日本古來亦盛行觀世音信仰，據扶桑略記卷三載，推古天皇（592～628 在位）敕刻沈水香木之觀世音像；聖德太子亦於法隆寺夢殿及四天王寺金堂安置救世觀世音像；奈良朝之聖武天皇及光明皇后亦篤信佛教，於諸國建立國分尼寺，安置觀世音像，且為皇太子之病祈願，造觀世音像一七七尊，寫觀音經一七七卷，又於各地陸續造不空羂索觀音、千手觀音、十一面觀音等；平安朝之觀世音信仰亦極普及。歷代觀世音像之雕刻、繪畫珍品極多，現今列為國寶者，達四百五十種之多。此外，關於觀世音靈驗之述作亦多，有：觀音感通傳、觀音新驗錄、長谷寺緣起、觀音妙應集、準提觀音念誦靈驗記圖會、準提菩薩念誦靈驗記、洛陽觀音靈驗真鈔等。　由此可見觀世音信仰於中國及日本之盛行，然中國觀世音信仰由於混入密教而益形複雜，後更與道教結合，發展出「娘娘廟」之信仰；民間信仰素以觀世音為女神，加以崇拜，日久遂與道教之「娘娘神」信仰混合，而有「觀音娘娘」之稱。〔大智度論卷二十六、卷三十、卷三十四、瑜伽師地論卷七、大日經義釋卷四、法經錄卷三、翻譯名義集卷二、諸說不同記卷二、卷三、卷五、卷七〕


meanings:
6956請參閱 觀音玄義記請參閱 觀世音菩薩普門品 請參閱 觀音經持驗記 [1] 全一卷。收於牧田諦亮著「六朝古逸觀世音應驗記の研究」。乃校訂傅亮（374～426）之光世音應驗記七則、張演（五世紀前半）之續光世音應驗記十則、陸杲（459～532）之繫觀世音應驗記六十九則而成。據傅亮序文所載，東晉時謝敷曾撰觀世音應驗傳十餘則，贈予傅亮之父傅瑗。然於隆安三年（399）遭孫恩之亂，此應驗傳散軼，傅亮遂憑記憶所及而作應驗記七則。


meanings:
（梵 Avalokiteśvara，藏 Spyan-rasgzigs-dbaṅ-phyug）在亞洲大乘佛教信仰圈中，最爲人所知的菩薩，亦即以慈悲救濟衆生爲本願之菩薩。音譯阿縛盧枳低濕伐羅、阿婆蘆吉低舍婆羅、逋盧羯底攝伐羅、■樓■。又作光世音、觀自在、觀世自在、觀世音自在、觀世自在者、窺音、現音聲、觀音。梵名一稱Āryāvalokiteś-vara（阿梨耶婆樓吉氏稅、阿唎耶跋盧枳羝鑠筏囉）。或稱爲救世菩薩、救世淨聖（Duh!-kharakṣaka）、施無畏者（Abhayaṃdada）、蓮華手（Padmapāṇi）、普門（Saman-tamukha）、大悲聖者（Mahākāruṇikamuni）。<#>關于其譯語，舊譯作光世音、觀世音；新譯則作觀自在。《大唐西域記》卷三謂唐言觀自在，即‘阿縛盧伿多’譯曰‘觀’，‘伊濕伐羅’譯爲‘自在’，玄奘以爲舊譯‘光世音’或‘觀世音’、‘觀世自在’皆是訛謬。窺基《般若心經幽贊》卷上更敷衍其義，謂‘觀’爲照之義，即了空有之慧；‘自在’爲縱任之義，即所得之勝果。昔行六度，今得果圓，慧觀爲先而成十自在。十自在指︰(1)壽自在︰能延促命。(2)心自在︰生死無染。(3)財自在︰能隨樂現，由施所得。(4)業自在︰唯作善事及勸他爲。(5)生自在︰隨欲能往，由戒所得。(6)勝解自在︰能隨欲變，由忍所得。(7)願自在︰隨觀所樂成，由精進所得。(8)神力自在︰起最勝通，由定所得。(9)智自在︰隨言音慧。(10)法自在︰于契經等，由慧所得。<#>窺基又謂，此菩薩位階補處，道成等覺，無幽不燭，具上述十自在之勝果，故名‘觀自在’。因此，若稱之爲‘觀音’，則詞義俱失。<#>又，《大日經疏》卷五謂如來究竟觀察十緣生句，得成此普眼蓮華，故名觀自在，如來約行故名菩薩。上述玄奘、窺基所說，與此《大日經疏》之說，系將Avalokiteśvara一詞解作‘觀’（avalokita）與‘自在者’（īśvara）的合成詞，隨而譯之爲觀自在。另外，《玄應音義》卷五雲︰‘舊譯雲觀世音，或言光世音，幷訛也。又尋天竺多羅葉本，皆雲舍婆羅，則譯爲自在。雪山已來經本皆雲娑婆羅，則譯爲音。當以舍、娑兩音相近，遂致訛失也。’此是認爲舊譯將有‘自在’義之‘舍婆羅’（īśvara）與有‘聲音’義之‘娑婆羅’（svara）混同之故。<#>雖然鳩摩羅什將此詞譯爲‘觀世音’，然而，《注維摩詰經》卷一曾列舉羅什之說，雲（大正38·331a）︰‘世有危難，稱名自歸，菩薩觀其音聲即得解脫也。亦名觀世念，亦名觀自在也。’依此可知，鳩摩羅什亦承認ava-lokiteśvara有‘觀自在’或‘觀世自在’之義。法雲《法華義記》卷八認爲觀世音之外，別有‘觀世間音聲、觀衆生身業、觀衆生意業’等三名，總名爲觀世業。其中，娑婆世界以音聲爲佛事，故只名觀世音。《法華經文句》卷十（下）、《法華義疏》卷十二（吉藏）、《華嚴經探玄記》卷十九、《法華經玄贊》卷十（末）等，亦有與《法華義記》同義之解釋，皆是敷衍羅什之意者。<#>另依日本學者荻原雲來之說，avalokita爲作者名詞avalokitṛ（觀者）之轉訛，西藏名spyan-ras gzigs dbaṅ-phyug亦有‘觀者’之意。又，‘光世音’之‘光’，系從語根ruc（光）生語根lok（觀），再加前接字ava，依其使役法作作者名詞而成avalokitṛ，故‘光世音’即與‘觀世音’大致同義，所以舊譯‘觀世音’或‘光世音’幷無訛謬。<#>關于觀世音菩薩，《成具光明定意經》、《維摩詰經》、《放光般若經》、《光贊般若經》、《大寶積經》卷八十二及卷一百等處，皆列有此菩薩之名號，然未列本緣等事迹。至《法華經》，始設一品詳說此菩薩于娑婆世界利生之相。即據《妙法蓮華經》卷七〈觀世音普門品〉所述，若有人稱觀世音菩薩之名號，則大火不能燒，大水不能漂，夜叉羅刹不能惱，對有怖畏者施無畏，令有貪嗔痴者離之，若求男女者隨而令得之；又，受持此菩薩之名號，或對之禮拜供養，其福德與受持六十二億恒河沙菩薩之名字、複盡形供養飲食衣服臥具醫藥者相等。而且，此菩薩攝化無方，隨宜示現佛身、辟支佛身、聲聞身、梵王身，乃至緊那羅身、摩侯羅伽身、執金剛身等，對于應得度之衆悉皆加以度化。<#>又，《悲華經》卷三〈諸菩薩本授記品〉叙述觀世音菩薩自發願，雲（大正3·185c）︰‘願我行菩薩道時，若有衆生受諸苦惱、恐怖等事，退失正法，墮大暗處，憂愁孤窮無有救護，無依無舍，若能念我，稱我名字，若其爲我天耳所聞，天眼所見，是衆生等若不得免斯苦惱者，我終不成阿耨多羅三藐三菩提。’<#>凡此所說，皆系以此菩薩爲救一切厄難，又示現種種身以專事利生之大士。<#>依舊譯《華嚴經》卷五十一、新譯《華嚴經》卷六十八等所述，此菩薩住在南海補陀落山，爲無量菩薩所圍繞。其住處即在此娑婆世界。然而《大阿彌陀經》卷上、《無量壽經》卷下、《觀世音受記經》等，則以此菩薩爲阿彌陀佛之脅侍，常住西方極樂世界，輔施教化。亦即以西方淨土爲此菩薩之本住處。《觀無量壽經》亦述及觀世音菩薩于極樂世界之色身莊嚴等事。<#>密教亦以此菩薩爲彌陀之脅侍，幷且認爲此菩薩與阿彌陀佛原爲因果之異，尋其本覺即爲無量壽佛，但由本誓而示現大悲菩薩形。又將此菩薩安立于胎藏界曼荼羅、中台八葉院、觀音院、遍知院、釋迦院、文殊院、虛空藏院、蘇悉地院諸院。然而以此菩薩爲釋迦之脅侍者亦複不少。如《清淨觀世音普賢陀羅尼經》以普賢、觀音爲釋迦之脅侍，其下雲（大正20·22c）︰<#>‘右厢畫觀世音坐華座，著白色衣，胡跪合掌，面向佛看，聽佛說法。左厢三手，一手執華，一手捉澡罐，一手捉經甲。右厢三手，一手施無畏出寶，一手捉索，一手捉珠。菩薩頂上有佛。’<#>此外，《阿唎多羅陀羅尼阿嚕力經》亦述及以觀世音爲中尊，以勢至、普賢爲脅侍之三尊像。<#>在密教諸經軌中，述說此菩薩之形相者爲數不少。如《陀羅尼集經》卷五、《不空罥索神變真言經》卷二、卷九等說二臂像，《一切佛攝相應大教王經聖觀自在菩薩念誦儀軌》說八臂像、十臂像，其他更有四十臂、一百八臂，乃至千臂等諸像。由于此菩薩神變無方，故其形像亦有多種。就中，二臂之正觀音即此菩薩之本形，其他皆是示現其神變自在之力用。<#>觀世音之種別，除了其本體──聖觀音（或正觀音）之外，另有千手千眼、十一面、准胝、如意輪、不空罥索、青頸、香王等觀音。凡此皆各有不同的儀軌。又，《不空罥索神變真言經》卷三、卷四、卷十九、卷二十五等處，亦曾列出四面大悲觀音、除八難仙觀音、播拿目佉觀音、大梵身相觀音、根本蓮華頂觀音、廣大明王央俱舍觀音等之名。《金剛恐怖集會方廣軌儀觀自在菩薩三世最勝心明王經》亦揭舉名稱慧觀自在、月身觀自在、勇健觀自在等之名。《摩呵止觀》卷二（上），更列舉大悲觀世音、大慈觀世音、香王觀音等十五觀音。《千光眼觀自在菩薩秘密法經》列舉代苦、與智、不動等二十五觀音名，以及三十三觀音等。其他，有救世觀音、救苦觀音、九面觀音、百濟觀音、夢違觀音、船中涌現觀音等諸尊。此諸觀音之中，有不少系混入後世中國及日本等所興起之民間信仰，其形像及名稱亦純依作者之意而無經軌之依據。但此諸形像則概以蓮華爲持物。<#>大乘菩薩中，慈悲之觀世音與智慧之文殊、願行之普賢，同是最著名之菩薩，廣受信仰。就中，觀音信仰最爲普及，泛傳于印度、西域，乃至中國、西藏、日本、南海等地，因此有關觀音之信仰史事爲數最多。《高僧法顯傳》、《大唐西域記》等書，常揭載印度及西域各地崇拜此菩薩之事實，尤其《大唐西域記》卷十記載南印秣羅矩咤國布呾洛迦山有此菩薩之靈迹，近代又從艾羅拉（Ellora）、坎內利（ Kenheri）及鹿野苑廢墟中發現若干聖觀音像。其中，坎內利窟寺中存有諸難救濟圖、十一面觀音像等物，凡此皆可證明觀音信仰之盛行。<#>西藏之觀世音信仰亦頗盛行。世代之達賴喇嘛皆被視爲觀世音之化身，且觀世音之根本真言︰六字大明咒，至今仍廣行于該地。<#>在中國內地，西晋·竺法護譯出《正法華經》以後，未幾即興起觀音信仰，如《法苑珠林》卷二十三記述西晋·元康（291～299）中，竺長舒誦《觀世音經》而免火灾，其他如《比丘尼傳》卷一、《名僧傳抄》、《續高僧傳》卷二十五等，述及令宗尼、張崇、徐義、開達、法智、竺法純等人各因稱念此菩薩而免諸種灾厄事。及姚秦·鳩摩羅什傳譯《妙法蓮華經》以後，其信仰更盛。《名僧傳抄》、《高僧傳》、《出三藏記集》、《太平御覽》、《金石續篇》等書揭載有不少觀世音信仰之史事。<#>因觀音信仰之盛，造立其形像之風亦告大行，尤其北魏以後，其風益盛，今大同、龍門、駝山等存其遺品頗多。隋唐以後，隨著密教之傳來，多造立十一面、千手、如意輪諸像。又由于篤信者之感應，而有蛤蜊、馬郎婦、水月、魚籃等諸觀音像之流行。此外，有元魏·孫敬德《高王觀音經》等疑僞經相繼出現，凡此皆可見此一信仰在基層民間之普及化。而《觀音持驗記》、《觀音慈林集》等持驗錄之出現，亦系此一信仰普及于世之佐證。<#>日本自古亦盛行此一信仰，《扶桑略記》卷三記載，推古天皇三年（595）嘗下敕刻觀音像。入奈良朝之後，聖武天皇于諸國建立國分尼寺安置觀音像。平安朝末期，興起西國三十三所巡禮之風，後又在參東、秩父等地設三十三所靈場，觀音信仰乃漸普及全國。今所存古代優美的觀音像爲數頗多，被指定爲國寶者，雕刻繪畫合計有四五０種。另有《長穀寺緣起》、《觀音感通傳》、《觀音新驗錄》等靈驗記，至今尚傳于世。<#>在臺灣，觀世音信仰亦甚爲普及。以此一菩薩爲本尊的寺廟（含民間信仰寺廟），全臺灣大約有七百座左右。其中，高雄縣最多，臺北市居次。臺灣人稱呼此一菩薩，民間多稱之爲‘觀音媽’，佛教徒則稱之爲觀音菩薩、觀世音菩薩，或白衣大士等名號。每年農曆二月十九日、六月十九日與九月十九日，各地區的觀音寺廟皆有慶祝法會。<#>◎附一︰印順〈觀世音菩薩的贊仰〉（摘錄自《<#>妙雲集》下編{11}）<#>觀世音，是羅什的舊譯，玄奘新譯爲觀自在，這是同一梵語的不同傳譯。中國每略稱爲觀音。菩薩，簡單說，就是上求下化的大心衆生，在修行歷程中，還沒有達到究竟圓滿的大乘行者。觀世音在上求下化的菩薩中，據《悲華經》說，他是一生補處的法身大士，是繼承阿彌陀佛位的菩薩。功行幾乎圓滿，十方諸佛的所有功德，幾乎都具足了。經中有處說︰觀世音是過去‘正法明如來’，那麽他是佛而現化菩薩的。他現身在無量的國土中，以菩薩身，拯救多難的苦惱衆生，還表現他無窮的廣大悲願。觀世音與阿彌陀佛，有著特殊的關係，不但他是‘西方三聖’中的一尊，而且還有說觀世音就是阿彌陀佛的化身。<#>或有人問︰觀世音菩薩何處人，他的道場究在何處？其實觀音是古佛再來，不可說他有固定道場，因爲他是‘無刹不現身’的。他是阿彌陀的輔弼，他的道場，便是極樂世界。但在這娑婆世界，南印度海邊的普陀落伽山，是觀世音菩薩的古道場，這如《華嚴經》等都如此說。梁·貞明年間，日僧慧鍔，在中國請了一尊觀音像，想帶回日本供養。誰知路經舟山群島（在浙江定海縣），却被狂風惡浪阻止了歸程。被迫將聖像請上了海中的一個小島──梅岑，築一所茅蓬來供養。觀世音菩薩與此島有緣，日子久了，朝拜敬仰觀音聖像的人多起來，此島就成爲觀音菩薩的道場，也就改名爲‘普陀山’。此外在西藏拉薩，達賴喇嘛住持的地方，名‘普陀宮’，這因爲傳說達賴是觀音菩薩的化身。這可見觀世音菩薩的道場，幷無一定。那裏有虔誠的觀音信仰，那裏有觀世音菩薩的大悲救世精神，那裏就是普陀，那裏就有觀音。太虛大師說︰‘清淨爲心皆補怛（即普陀），慈悲濟物即觀音’。（中略）<#>隨機應化，是菩薩行的特色。今天念誦的大悲咒，是千手千眼的觀世音。千手，表拯救衆生的偉大能力；千眼表智慧光的無處不照。這是大悲大智的表徵；爲了接引衆生向正覺的大道，觀音菩薩的方便應化，可以說無微不至。這在《法華經》〈普門品〉中，叙述得最爲清楚。如應以佛身得度者，觀世音菩薩即現佛身而爲說法，乃至應以夜叉阿修羅、人非人等身得度者，即皆現之而爲說法。現實的世間中，如應以居士、農夫、工商、軍政人等身得度者，亦現其類而爲說法。隨類應化的方便，是菩薩行中的同事攝。此不獨觀世音有之，如彌勒菩薩偈頌說︰‘彌勒真彌勒，分身千百億，時時示時人，時人自不識’，也就是此意。千手千眼而外，有十八臂觀音、四臂觀音。最一般的，即示現天人莊嚴相的聖觀音。一向有三十三觀音的類別，總不外隨機示現而已！<#>觀音菩薩的身像，究竟是男是女，一般人總不免這樣的疑問著。其實隨類現身，當然可以有男相、有女相。不過約大菩薩相說，都是大丈夫相。唐代以前的觀音，也總是大丈夫相的。《華嚴經》也說︰‘勇猛丈夫觀自在。’然而觀音菩薩的特殊表德，是大慈大悲。約這個意義說，他的應化，一方面是內在的悲心激發；一方面是那一類的有情苦痛多，菩薩的現身應化就多。觀世音在人類中的應化，現女身的較多，這是有兩個意義的。(1)女衆的苦難，從古代以來，一直多過了男人。(2)女衆內心的特性，是慈忍柔和。表現在她們的日常行爲中，即是愛。女衆的心理，慈愛確實超過了男人。如母親對于自己的兒女愛，深重殷切，無微不至；父親對兒女就沒有那樣深重殷切的了。愛，即在私我的黑影中所表現的慈悲，是慈悲的局限化，不免帶點歪曲。慈悲，即愛的無我的擴大。由于女衆內在具有了母親的特性，故以慈悲爲特德的觀世音菩薩，即多應現女身。擴大爲無私的大愛，泛愛廣大的人類，一切衆生，都如慈母愛自己的兒女一樣。所以觀世音的應現女身，不但爲了女衆受的苦痛多，而就是發揚人間的母愛，使廣大而無私的，成爲菩薩的平等慈悲。所以我們信仰觀世音，應如孩子的敬仰母親一樣。能如此的誠切敬仰，如母子的心意感通，自能得觀世音菩薩的救護。<#>觀世音──阿縛盧枳帝濕伐羅，在今日印度教中，也是有人知道的，而且還是女性。所以唐宋以來，觀音像塑爲女相，是有意義與根據的。在海浪滔天生存俄頃的航海生活中，最危險，安全最無把握，即最需要慈悲的救護。所以，觀音在海濱一帶，信仰最深。如印度的觀音道場，在南海；中國方面，江、浙、閩、廣、臺灣，以及南洋的華僑間，觀世音菩薩是唯一的安慰者。中國的普陀山，也在東海中。值得注意的，如臺灣（閩廣等沿海諸省都有）的天後宮、媽祖廟，都與沿海的民衆信仰有關，而且都是現女相的。從人類的宗教學說，慈悲救護的要求，會無意識的現起女相來。西方的一神教，本是反對設像的；而天主教有馬利亞──耶穌的母親像。馬利亞稱爲聖母，傳說中也有種種慈悲救護的神迹，與觀音菩薩一樣。所以在宗教中，這不外乎無限慈悲的崇仰，無限慈悲的表現而已。如從菩薩的示現說，馬利亞還沒有出世以前，觀音的聖德，已是大乘佛教共知的事迹了。這些都可看作觀音的一種應化，特別是今日臺灣所有的天後（媽祖），我們應以觀音的精神去充實他、淨化他。應以天後──媽祖身而得度者，即現天後媽祖身而爲說法。<#>不過，這裏特別要說到的是︰<#>(1)一般人崇敬觀世音菩薩，往往多爲功利的交易，如向菩薩許願，如菩薩佑助我，那麽我來還願。如︰‘重修廟宇，再塑金身’等等。這種賄賂式的祈求，即是毫無真實信仰，是非佛法的！信仰觀世音菩薩，向菩薩祈求，應如孩子信仰自己的母親，向母親祈求一樣；絕對信任、真誠親切。只要與兒女有利益，母親是會給予的。我們所祈求的，或是不合理的，或是與我們無益的，菩薩難道也會救助你？<#>(2)母親護助兒女，但兒女的光明前程，不是母親的賜予，不是一切依賴母親，而是自己立志向上，努力創造的成果。所以信仰觀世音菩薩，切不可推卸了自己在現實人生中應負的責任，過著事事依賴菩薩的生活，自己不長進，不離惡，不行善，不知歸依三寶、奉行佛法，顛顛倒倒。菩薩是大慈大悲的，但你自己罪業所障，菩薩也救不了你。所以應仰慕觀音菩薩慈悲救世的精神，奉行佛法，誠切的實行，當然會得到菩薩的救護。在人生的旅程上，若遇到了無法解决的困難，如不是定業，不是罪有應得，憑著信仰的真誠，自能獲得觀世音不可思議的感應！<#>每一大菩薩，表徵了一種不同的德性，慈悲即觀音菩薩的德性。我們如果不殺生，而且對一切衆生，能予以普遍的愛護，那麽我們的心行，就與觀音的慈悲相應。相應則相感，這即是‘同類相感’的道理。所以，我們內心的信仰，要能表現在外表的行動上，現實的行爲，要能與觀音菩薩的慈悲行相應。這才是我們今天對觀音菩薩應有的真正紀念！<#>◎附二︰印順〈修學觀世音菩薩的大悲法門〉（摘錄自〈妙雲集〉下編{11}）<#>信仰觀音菩薩，也應重視平時的忠實奉行。若平時的行動，與菩薩的教誨相違；等到身臨苦難，即使得菩薩的救濟，也已是下策了。所以要想徹底解决苦痛，常得楊枝甘露的灌灑，常得沒有熱惱的清凉，要在平時忠實奉行菩薩的教導。<#>觀音菩薩教化衆生是以身作則的。他自身精進地修大悲行，也教衆生修大悲行；他從大悲行中自利利他，積集了無量功德，遠離了生死苦惱而得究竟的解脫。我們若依菩薩的言說奉行，最低限度也能解脫現生的苦惱，獲得人生的應有福樂。若能生生世世修大悲行，即可成就觀音菩薩的無邊功德，而得無上的解脫。所以，觀音菩薩的大悲法門，是不可思議的。《華嚴經》中的善財童子參訪觀音，當時他求觀音菩薩的開示；應如何學菩薩行？觀音菩薩直接的對他說︰菩薩應學的法門無量無邊，但在這無邊的法門中，我是修學了大悲行解脫門。起初我漸漸地學行大悲，經過長久時間的學習，終于深入了大悲法門廣度衆生，成就無邊的清淨功德，而得無上的解脫。善財！我以大悲法門修菩薩行，一貫的目的，在解除一切衆生的苦痛，救護他，使他們免除怖畏。<#>衆生欲得菩薩的護念，無有恐怖，應修學觀音菩薩的大悲法門。<#>◎附三︰鄭僧一著·鄭振煌譯《觀音──半個亞洲的信仰》〈觀音〉<#>‘觀音’這個名詞，長久以來一直是爭論紛紜的題目。玄奘（602～664）乾脆說它是早期的譯經上‘謬誤’，認爲梵文Avalokiteśvara（＝Avalokita-iśvara）一字應該翻譯爲‘觀自在’。自在是主宰義。觀自在就是‘被見者之王’或‘衆生所見之主’。但，澄觀（738～839？）却指出，梵文原典本身就有兩種不同的名稱；1927年在新疆發現的古抄本就證實了這一點，這是第五世紀末葉的作品，在一片殘葉上出現了五次觀音Avalokitasvara（＝Avalokita-svara）這個名詞，因而掃除了傳抄錯誤的可能性；引致米羅諾夫的結論，說觀音（Avalokitasvara）是本來的稱號，觀自在（Avalokiteśvara）是後來才有的。穆雷·艾美諾師曾在給我的一封信中說︰‘觀音（Avalokitasvara）的意義，無疑的是“察覺到聲音者”，梵文原字是所有形容合成語，前半部是被動的語氣。Avalokita的意思是“被察覺的東西”，前後合起來，字面上的意思完全是“聲音被他所察覺到者”。’很特別的，玄奘的高徒──窺基（632～682），與同時代的《慈恩傳》作者慧立一樣，在〈唐梵翻對字音般若波羅蜜多心經序〉中，仍然繼續使用‘觀音’的稱號。<#>高楠順次郎和陳觀勝都曾說玄奘是‘觀自在’一詞的創始者，事實幷非如此。高楠教授說，玄奘‘引進了觀自在，“自行存在的凝視者”或“凝視主”這個新譯名。’陳教授也寫道︰‘中國早期的譯者都使用觀音或觀世音的稱號，一直到玄奘才首次使用Avalokiteśvara的正確譯名觀自在（旁觀主）。’鳩摩羅什（344～413 ）在翻譯《法華經》和《心經》時，因爲使用‘觀世音’一詞，也是被玄奘批評過的一人，但他早就說過，觀世音‘亦名觀自在’。<#>時常有人以爲觀音是觀世音的縮寫，原因是爲了崇敬唐太宗（627～649在位）而避其名諱‘李世民’，事實亦非如此。太宗于西元626年被立爲王位繼承人時，他的父親下令禁止‘世’和‘民’兩個字合幷使用，但可以依禮分開使用；而且，上述規定也只限于‘官銜、公私文書及人名。’西元650年，過份熱心的太宗之子高宗繼位，又把‘民部’改稱‘戶部’；但當西元679年，把‘世尊’代以‘聖尊’、‘世界’代以‘生界’的《最勝陀羅尼經》初譯稿，呈獻給高宗時，高宗讀後說；‘既是聖言，不必避諱。’因此又恢復到原來的名詞──世尊和世界。<#>事實上，‘觀音’早于西元185年就出現在支曜所譯的《佛說成具光明定意經》內，在那同時‘觀世音’也被用于一篇‘後漢明帝譯’而‘已佚失’的行法的題目上。而且，就像艾美諾教授所告訴我們的︰‘Avalokitasvara絕不能分析爲包含有“世”的意義在內；loki-ta絕對不是那種意義。假如鳩摩羅什的翻譯有“世”這個字，可能是因爲avalokita和loka（世）兩個字（偶然）相似的緣故。’澄觀說︰Avaloki ta的意思是觀，Svara的意思是音。《法華經》〈觀音品〉說，菩薩‘觀其音聲，皆得解脫’，即指觀世［？］音也。幷無新意。<#>關于菩薩一詞，本來是指喬達摩佛在圓成佛道之前的多生修行階段，其義爲‘以圓滿智慧爲體者’或‘决定要成正覺的衆生’。鈴木大拙解釋菩薩是一位深信菩提（義爲‘智慧’，即法身［或稱佛性］反映在人類‘心靈’上的影像），幷且爲了衆生的緣故，以全部精神力量爲悟證和發展菩提而奮鬥的人。如果有人發願爲救度一切衆生脫生老病死故修行佛道（行六度──布施、持戒、忍辱、精進、禪定、般若），是人即名菩提薩埵。入菩薩之道要以‘菩提心爲因，大悲爲根本，方便至究竟。’<#>觀音在圖像上由男性變爲象徵母愛和大慈大悲的女性，可以追溯到第五世紀的南北朝；胡應麟（1551～1602）和陳榮捷教授認爲中國一直到十一世紀才有女性觀音的圖像出現，是不對的。固然在唐朝（618～907）以前，絕大多數的觀音像都是男性，這可從現存的經典圖像及唐譯《華嚴經》上‘勇猛丈夫’的稱號得到證明；一直到現代，他仍然被稱爲‘父’或慈父。<#>百科全書式的《法苑珠林》撰于668年，記載觀音曾于479年現女身，替一位名叫彭子喬的信徒鬆開雙械，編撰較早的《北齊書》、《南史》和《北史》，也有類似的記載︰觀音現女身，爲放蕩瘦弱的北齊武成皇帝（561～565在位）治病；幷說陳朝的最後一位皇后沈氏出家爲尼，于617年獲得法名‘觀音’。楊休列（737年最享盛名）在贊嘆一位佛教尼師時，曾提到另一位有神通的尼師說︰‘時人稱之爲觀音。’在《天竺志》中，觀音據說示現女身于錢繆（852 ～932）的夢中，告訴這位未來的吳越王說他將統治一個諸侯之國，他的國家也將度過混亂的五代，因爲他仁慈爲懷，反對殺生。第七世紀時，地婆呵羅翻譯《佛說七俱胝佛母心大准提陀羅尼經》，女性的觀音才以准提觀音（被稱爲‘七俱胝（大數，通常以千萬代表一俱胝）諸佛之母’）的形像，在中國立定了脚根。<#>◎附四︰〈六觀音〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>六觀音指化導六道衆生的六種觀音。略如下述︰<#>(1)大悲觀音︰主破地獄道三障。此道苦重，故宜用大悲。<#>(2)大慈觀音︰主破餓鬼道三障。此道饑渴，故宜用大慈。<#>(3)師子無畏觀音︰主破畜生道三障。此道獸王威猛，故宜用無畏。<#>(4)大光普照觀音︰主破阿修羅道三障。此道多猜忌嫉疑，故宜用普照。<#>(5)天人丈夫觀音︰主破人道三障。謂人道有事理，事伏憍慢，故稱天人，理則見佛性，故稱丈夫。<#>(6)大梵深遠觀音︰主破天道三障。謂梵是天主標，主得臣也。<#>又，日本台密系以化導地獄之聖觀音、化餓鬼之千手觀音、化畜生之馬頭觀音、化阿修羅之十一面觀音、化人道之不空罥索觀音，及化天道之如意輪觀音等爲六觀音。東密則除去不空罥索觀音，而另加准胝觀音爲六觀音。亦有合台密、東密二說，而稱之爲‘七觀音’者。<#>◎附五︰〈三十三身〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>三十三身指《法華經》卷七〈普門品〉所載，觀世音菩薩的三十三種應化身。即︰(1)佛身，(2)辟支佛身，(3)聲聞身，(4)梵王身，(5)帝釋身，(6)自在天身，(7)大自在天身，(8)天大將軍身，(9)毗沙門天身，(10)小王身， 11長者身，(12)居士身，(13)宰官身，(14)婆羅門身，(15)比丘身，(16)比丘尼身，(17)優婆塞身，(18)優婆夷身，(19)長者婦女身，(20)居士婦女身，(21)宰官婦女身，(22)婆羅門婦女身，(23)童男身，(24)童女身，(25)天身，(26)龍身，(27)夜叉身，(28)乾闥婆身，(29)阿修羅身，30迦樓羅身，31緊那羅身，32摩侯羅伽身，33執金剛身。<#>《補陀落海會軌》一書則除去此中之(19)、(20)、(21)、(22)之四婦女身，而代之以人身、非人身、婦女身、童目天女身；又，《大佛頂首楞嚴經》卷六，除去(9)、(19)、(20)、(21)、(22)、30、33等七身，另加上四天王身、四天王國太子身、女主身、人身、非人身；又分辟支佛身爲獨覺、緣覺二身，總爲三十二應身。但梵文及西藏譯《法華經》均只列舉十六身，而非三十三身。此十六身即︰(1)佛形，(2)菩薩形，(3)辟支佛形，(4)聲聞形，(5)梵天形，(6)帝釋形，(7)幹闥婆形，(8)藥叉形，(9)自在天形，(10)大自在天形，(11)轉輪王形，(12)畢舍遮形，(13)毗沙門形，(14)軍主形，(15)婆羅門形，(16)執金剛形。<#>按，羅什所譯《法華經》是同經諸本中之最古本，而藏譯本及梵本之年代，則被認定遠在羅什本之後，故十六身說當系後世整理三十三身而成。<#>此外，《法華經》卷七〈妙音菩薩品〉，另爲妙音菩薩之應身揭出三十六身，梵文本及藏譯本則舉出三十三形。其中，頗多與觀音三十三身相通者。<#>◎附六︰〈三十三觀音〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>三十三觀音，指觀世音菩薩爲濟度衆生所示現的三十三身。又稱三十三體觀音。由于《法華經》〈普門品〉和諸種感應傳、持驗記等所叙述的大悲普益妙用，古來廣爲世人所贊嘆隨喜，因此觀世音菩薩的迹相，也成爲圖畫的題材。依此題材所繪的觀音像可綜合成三十三種，故稱三十三觀音。其中較著名的有清·卓峰完成的觀音應化圖三十三幅（現藏于東京帝室博物館）。依《佛像圖彙》所載，此三十三觀音即︰<#>(1)楊柳觀音︰踞坐于岩上，右手執柳枝，表千手觀音之楊柳手三昧。<#>(2)龍頭觀音︰乘雲中之龍，表三十三身中之天龍身。<#>(3)持經觀音︰箕坐于岩上，右手持經卷，表三十三身中之聲聞身。<#>(4)圓光觀音︰身放光明，表《法華經》〈普門品〉所說（大正9·57c）︰‘或遭王難苦，臨刑欲壽終，念彼觀音力，刀尋段段壞。’之意。<#>(5)游戲觀音︰箕坐雲中，表〈普門品〉所說（大正9·57c）︰‘或被惡人逐，墮落金剛山，念彼觀音力，不能損一毛。’之意。<#>(6)白衣觀音︰敷草坐于岩上，結定印，表三十三身中之比丘、比丘尼身。有二重圓相，爲三十三觀音的中尊。又，胎藏界曼荼羅的白處尊，一稱白衣觀音，但兩者無關。<#>(7)蓮臥觀音︰合掌，向左坐于荷葉上，表三十三身中之小王身。<#>(8)瀧見觀音︰倚于岩上，注視右方瀑布，表〈普門品〉所說（大正9·57c）︰‘假使興害意，推落大火坑，念彼觀音力，火坑變成池。’之意。<#>(9)施藥觀音︰坐于池邊，注視蓮華，表〈普門品〉所說（大正9·57c）︰‘或在須彌峰，爲人所推墮，念彼觀音力，如日虛空住。’之意。<#>(10)魚籃觀音︰乘大魚，浮于水上，表〈普門品〉所說（大正9·58a）︰‘或遇惡羅刹，毒龍諸鬼等，念彼觀音力，時悉不敢害。’又有同稱魚籃觀音，但手持魚籃而立者。<#>(11)德王觀音︰趺坐于岩上，右手執柳枝，表三十三身中之梵王身。<#>(12)水月觀音︰乘蓮瓣，立于水中，注視水面月影，表三十三身中之辟支佛身。<#>(13)一葉觀音︰乘一葉蓮瓣，浮于水上，表三十三身中宰官身。<#>(14)青頸觀音︰倚岩，左邊置瓶，瓶中插柳枝，表三十三身中之佛身。<#>(15)威德觀音︰左手持蓮，箕坐，表三十三身中之天大將軍身。<#>(16)延命觀音︰倚于水上之岩石，以右手支頰，表〈普門品〉所說（大正9·58a）︰‘咒詛諸毒藥，所欲害身者，念彼觀音力，還著于本人。’之意。另外，《補陀落海會軌》有二十臂的延命觀音，但與此延命觀音無關。<#>(17)衆寶觀音︰稍向左平坐，表三十三身中之長者身。<#>(18)岩戶觀音︰端坐于岩窟中，表〈普門品〉所說（大正9·58a）︰‘蚖蛇及蝮蝎，氣毒烟火燃，念彼觀音力，尋聲自回去。’之意。<#>(19)能靜觀音︰在岩壁間，兩手按一岩上，表〈普門品〉所說（大正9·56c）︰‘爲求金銀琉璃（中略）等寶，入于大海，假使黑風吹其船舫，飄墮羅刹鬼國，其中若有乃至一人稱觀世音菩薩名者，是諸人等，皆得解脫羅刹之難。’之意。<#>(20)阿耨觀音︰坐于岩上觀海，表〈普門品〉所說（大正9·57c）︰‘或漂流巨海，龍魚諸鬼難，念彼觀音力，波浪不能沒。’之意。<#>(21)阿摩提觀音︰箕坐于岩上，表三十三身中的毗沙門身。<#>(22)葉衣觀音︰敷草坐于岩上，表三十三身中之帝釋身。胎藏界曼荼羅也有葉衣觀音。<#>(23)琉璃觀音︰乘蓮瓣，立于水上，兩手持鉢，表三十三身中之自在天身。<#>(24)多羅尊觀音︰立于雲中，表〈普門品〉所說（大正9·57c）︰‘或值怨賊繞，各執刀加害，念彼觀音力，鹹即起慈心。’之意。<#>(25)蛤蜊觀音︰自蛤蜊貝殼中示現，表三十三身中之菩薩像。<#>(26)六時觀音︰右手持梵夾而立，表三十三身中之居士身。<#>(27)普悲觀音︰衣端受風而立，表三十三身中之大自在天身。<#>(28)馬郎婦觀音︰以婦女狀而立，表三十三身中之婦女身。<#>(29)合掌觀音︰合掌而立，表三十三身中之婆羅門身。<#>(30)一如觀音︰坐于雲中飛行，表〈普門品〉所說（大正9·58a）︰‘雲雷鼓掣電，降雹澍大雨，念彼觀音力，應時得消散。’之意。<#>(31)不二觀音︰拱手立于荷葉上，表三十三身中之執金剛身。<#>(32)持蓮觀音︰持一莖蓮花，立于荷葉上，表三十三身中之童男童女身。<#>(33)灑水觀音︰左手執鉢，右手執一楊柳枝，立于地上，系表〈普門品〉所說（大正9·56c）︰‘若爲大水所漂，稱其名號即得淺處。’之意。<#>［參考資料］　《大佛頂首楞嚴經》卷六；《一切功德莊嚴王經》；《大日經》卷一〈具緣品〉；《大智度論》卷二十六、卷三十、卷三十四；印順《初期大乘佛教之起源與開展》第八章；藍吉富編《觀世音菩薩聖德彙編》；後藤大用著·黃佳馨譯《觀世音菩薩本事》；小澤憲珠、小峰彌彥編著《大乘の菩薩》；渡邊大濤《解說梵文觀音經》。<#>


meanings:
6951請參閱 觀音經持驗記 觀世音，梵名 Avalokiteśvara，音譯阿縛盧枳低濕伐羅。以慈悲救濟眾生為本願之菩薩。又作光世音菩薩、觀自在菩薩、觀世自在菩薩、觀世音自在菩薩、現音聲菩薩、闚音菩薩。略稱觀音菩薩。別稱救世菩薩、蓮華手菩薩、圓通大士。另一梵名為 Āryāvalokiteśvara，音譯阿唎耶跋盧枳羝鑠筏囉，為聖觀世音之義。與大勢至菩薩同為西方極樂世界阿彌陀佛之脅侍，世稱西方三聖。凡遇難眾生誦念其名號，菩薩即時觀其音聲前往拯救，故稱觀世音菩薩。又因其於理事無礙之境，觀達自在，故稱觀自在菩薩。　法華經卷七觀世音菩薩普門品詳說此菩薩於娑婆世界利益眾生之事，謂受苦眾生一心稱名，觀世音菩薩即時觀其音聲，令得解脫；若有所求，亦皆令得；又能示現佛身、比丘身、優婆塞身、天身、夜叉身等，以攝化眾生。　關於觀世音菩薩之住處，據新華嚴經卷六十八載，此菩薩住南海補陀落山。故其住處即在此娑婆世界。而在大阿彌陀經卷上、無量壽經卷下、觀世音受記經中，以此菩薩為阿彌陀佛之脅侍，常住西方極樂世界輔施教化，即以西方淨土為此菩薩之本住處。密教亦以此菩薩為阿彌陀佛之脅侍，並謂此菩薩與阿彌陀佛原為因果之異，尋其本覺即為無量壽佛，但由本誓故示現大悲菩薩形。密教復安立此菩薩於胎藏界曼荼羅、中臺八葉院、觀音院、遍知院、釋迦院、文殊院、虛空藏院、蘇悉地院等諸院中，其形像、持物等各異。然一切功德莊嚴王經、清淨觀世音普賢陀羅尼經等，則以觀世音為釋迦之脅侍。　關於觀世音菩薩之形像，因其應化無方，故相狀亦頗多，而以二臂之正觀音為其本形，餘者皆其示現神變自在之力用，有一首、三首、五首，乃至千首、萬首、八萬四千爍迦囉首；有二臂、四臂，乃至萬臂、八萬四千母陀羅臂；有二目、三目，乃至八萬四千清淨寶目。其化相有千手千眼、十一面、准提、如意輪、不空羂索、青頸、香王、阿麼𪘨等，亦皆有個別之儀軌。又不空羂索神變真言經舉出四面大悲觀音、除八難僊觀音、播拏目佉觀音、大梵身相觀音、根本蓮華頂觀音、廣大明王央俱捨觀音等。此外，摩訶止觀卷二上舉有六觀音，諸尊真言句義抄揭示十五觀音，又有二十五觀音、三十三觀音等；其中，部分非基於經軌而來，而係至後世混合中國及日本之民俗信仰所產生。　觀世音之信仰始自印度、西域，後傳至中國內地、西藏、南海、日本等地，故有關觀世音之記載甚多。西藏信仰觀世音尤盛，代代之達賴喇嘛皆稱為其化身，且其真言（六字大明咒）至今尚廣傳於該地。自西晉竺法護之正法華經譯出後，中國內地亦大興觀世音之信仰，有關著作亦頗多。自北魏以後，造觀世音像之風益盛，今大同、龍門、駝山等地存有遺品甚多。隋唐以後，隨著密教之傳入，諸種觀世音像亦被造立，如敦煌千佛洞之菩薩像，觀世音像即居大半。又以元魏孫敬德之高王觀音經為始，觀世音菩薩救苦經、觀世音十大願經、觀世音三昧經等諸經亦陸續出現。相傳其顯靈說法之道場在我國浙江普陀山。據稱其生日為陰曆二月十九日，出家日為九月十九日，成道日爲六月十九日。〔舊華嚴經卷五十一、般若波羅蜜多心經、大佛頂首楞嚴經卷六、大寶積經卷八十二、卷一○○、悲華經卷三、人日經卷一具緣品、千光眼觀自在菩薩祕密法經、金剛恐怖集會方廣軌儀觀自在菩薩三世最勝心明王經、陀羅尼集經卷五、大智度論卷二十六、卷三十、卷三十四、瑜伽師地論卷七、法華經文句卷十下、法華義記卷八、注維摩詰經卷一、般若心經幽贊卷上、大日經疏卷五、三部祕釋、大唐西域記卷三、玄應音義卷五、法苑珠林卷十七〕


vietnamese:
quán thế âm bồ tát như ý ma ni đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
quán thế âm bồ tát như ý ma ni đà la ni kinh <pqđtđ>


vietnamese:
quán thế âm bồ tát đắc đại thế chí bồ tát thụ kí kinh <đpb>


meanings:
6956請參閱 觀世音菩薩祕密藏如意陀羅尼神咒經梵名 Avalokiteśvara-bodhisattva-mahāsthāma-prāpta-bodhisattva-vyākaraṇa-sūtra。全一卷。劉宋曇無竭譯。收於大正藏第十二冊。與觀世音菩薩得大勢至菩薩授記經（竺法護譯）、觀世音授記經（聶道真譯）、如幻三摩地無量印法門經（施護譯）為同本異譯。　本經初敘佛在波羅奈國鹿苑中，為華德藏菩薩說以無依止一法得如幻三昧，彌勒、文殊等諸正士及安樂國土之觀音、勢至二大士皆得此三昧。次明觀音、勢至發心正道之因緣，而說觀世音在阿彌陀佛滅度後，成等正覺，號普光功德山王如來。　又於大阿彌陀經卷上、無量清淨平等覺經卷三、悲華經卷三、大乘悲分陀利經卷三等，亦說及觀音、勢至成道之事，與本經意趣相同。〔出三藏記集卷二、歷代三寶紀卷六、卷十、開元釋教錄卷二、卷五、卷十二、卷十四〕


meanings:
（梵 Samantamukha-pari-vartonamāvalokiteśvara-vikurvaṇa-nirdeśaḥ，藏 Spyan-ras-gzigs-dbaṅ-phyug-gi rnam-par-ḥphrul-pabstan-ba kun-nas-sgo）一卷。又稱《觀音經》、《普門品》。收在《大正藏》第九册。原是《法華經》裏的一品，由于觀音信仰傳入中國漸次流行，所以它從漢文譯本內分出來，成爲便于受持讀誦的單行本。它的原本，似乎最初只有長行，所以在漢文譯本如晋·竺法護的《正法華經》、姚秦·鳩摩羅什的《妙法蓮華經》等中，此品全都是長行。直到隋代闍那崛多和笈多補譯的《添品法華經》，此品才有了重頌，這和比較晚出的梵文本和藏文譯本《普門品》相一致（梵、藏本比隋譯還要多出七個頌）。漢文本《普門品》的單行，時間比較早。梁代僧祐的《出三藏記集》卷四，就已記載有《光世音經》和《觀世音經》，但注明出自晋譯或秦譯本，當然是只有長行的。後來通行的《普門品》單行本，則是從隋譯別出，長行與重頌具備。<#>本品主要宣說觀世音菩薩的普門示現。長行叙述無盡意菩薩和佛的兩番問答。初番問答觀世音菩薩得名因緣。次番問答觀世音菩薩爲衆生說法的方便。末段特別贊嘆觀世音菩薩弘誓、慈力，勸當憶念歸敬（《添品法華經》在偈文前，更有莊嚴幢菩薩問無盡意菩薩，佛子以何因緣名觀世音，無盡意菩薩便遍觀觀世音菩薩過去願海，告莊嚴幢而說偈言等文，與偈文‘具足妙相尊，偈答無盡意’語氣不合，通行本已删去）。頌文之後，以持地菩薩稱贊得聞本品功德作結。<#>觀世音信仰很早就流行于西域，而且曆久不衰。因此，近人還在中國新疆吐魯番發現了回鶻文和古代突厥文的《普門品》譯本。其回鶻文本由拉德洛夫校刊幷翻成德文，作爲俄國的《佛教文庫》第十四種，1911年在聖彼得堡刊行。此外，有意大利文重譯本（依漢譯本重譯），還有日本·渡邊照宏、長澤實導的兩種日文譯本（1935、1940，依梵本翻譯）。<#>關于《普門品》的重要注釋書，有隋代天臺智顗說，灌頂記《觀音玄義》、《觀音義疏》各二卷，其後宋代四明知禮各爲作《記》四卷等。（游俠）<#>按，《玄義》、《義疏》二書爲天臺宗闡釋性惡法門之要典。然歷來亦有疑其爲幷非智顗之撰述者。普寂《四教儀集注詮要》書中，即列六義以力辯其幷非智顗之真撰。<#>


meanings:
6956梵名 Samantamukhaparivarto nāmāvalokiteśvara-vikurvaṇa-nirdeśa。全一卷。又稱觀音經普門品、觀世音經、觀音經、普門品經、普門品。收於大正藏第九冊。為法華經卷七觀世音菩薩普門品之別行。內容宣說觀世音菩薩普門示現之妙用。由長行與偈頌所成，唯偈頌在漢譯諸本中之存廢頗有出入。　漢譯本共有三種，一為竺法護所譯之正法華經第二十三光世音菩薩品，二為鳩摩羅什譯之妙法蓮華經第二十五觀世音菩薩普門品，三為隋代闍那崛多、達摩笈多共譯之添品法華經第二十四觀世音菩薩普門品。其中正法華經全缺偈頌；妙法蓮華經在羅什譯之初亦無偈頌，至隋闍那崛多時始作增補，故與添品法華經之偈頌完全相同。　普門品甚早即有別行，由出三藏記集卷四列舉之光世音經一卷（出於正法華經，或稱光世音普門品）、觀世音經一卷（出自添品法華經）等可知。又觀世音之信仰，古來在印度、中亞、中國、西藏地區、日本等地均廣為流布，近代尚發現用回鶻語、蒙古語、土耳其語所寫的普門品之斷片。　據專家之研究，本經經文中有二、三處引用吠陀經之說，故本經與婆羅門信仰關係甚深，因此多數學者對觀世音菩薩之起源，每與婆羅門教之濕婆神相提並論。此外，注釋書有隋代智顗之觀音玄義二卷、觀音義疏二卷，宋代知禮所著之觀音玄義記四卷、觀音義疏記四卷。〔法經錄卷二、大唐內典錄卷二、回鶻文法華經普門品の斷片（羽田亨，東洋學報第五之三）〕


vietnamese:
quán thế âm bồ tát bí mật tạng như ý luân đà la ni thần chú kinh <đpb>


vietnamese:
quán thế âm bồ tát bí mật tạng như ý luân đà la ni thần chú kinh <pqđtđ>


vietnamese:
quán thế âm bồ tát bí mật tạng thần chú kinh <đpb>


vietnamese:
quán tha tăng thượng tự tính công đức tướng <pttđ>


vietnamese:
quán phật tam muội hải kinh lục thí <đpb>


vietnamese:
quán phật tam muội hải kinh lục thí <pqđtđ>


vietnamese:
quán thập thắng lợi chế lập học xứ <pttđ>


meanings:
(tk XIII – tk XIV) Thiền tăng đời Trần, hiệu Quán Viên ở chùa Đông Sơn, giới hạnh thanh tịnh, tuệ giải tròn đầy, mấy mươi năm mà không xuống núi. Gặp lúc vua Trần Anh Tông (1293-1314) đau mắt đã hơn tháng, chữa trị không hiệu quả, ngày đêm đau nhức. Bỗng vua nằm mộng thấy một vị sư lấy tay xoa vào mắt. Vua hỏi sư từ đâu đến và tên gì? Sư đáp: »Tôi là Quán Viên, đến cứu mắt vua«. Tỉnh mộng, mắt liền hết đau, qua vài ngày mắt vua khỏi hẳn. Vua cho người tìm hỏi trong giới tăng sĩ, quả có người tên Quán Viên ở chùa Đông Sơn. Nhà vua sai người mời đến, rõ ràng là vị sư đã thấy trong mộng. Vua rất lấy làm lạ, phong chức Quốc sư, ban thưởng rất hậu. Sư đều đem phân phát hết không để lại một đồng nào, vẫn mặc y vá trở về núi, dường như chẳng quan tâm. Từ đó về sau, sư đi vân du khắp núi sông châu huyện làng mạc, nếu ở đâu có miếu thờ thần không chính đáng, làm hại dân, đều bị sư quở trách đuổi đi, dẹp phá miếu đền. Còn những vị thần lớn phần nhiều xin quy y thụ giới với sư, được sư dạy phải bảo vệ dân chúng và giảm bớt việc đòi cúng kiến sinh vật. Không rõ sư tịch lúc nào, ở đâu và thuộc hệ phái nào. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


vietnamese:
quán tăng thượng lực sở đắc tam ma địa <pttđ>


vietnamese:
quán sát thập nhị xứ pháp bất ưng dữ tha cộng hưng tránh luận <pttđ>


vietnamese:
quán sát thiện xảo cập bất thiện xảo <pttđ>


meanings:
imperturbable examination of or meditation in the law or of all things. Also


meanings:
meditating on the glories of the Pure Land


vietnamese:
quán sát phi diệu chư hành dĩ chi vi khổ <pttđ>


vietnamese:
quán sát phi diệu chư hành dĩ vi vô ngã <pttđ>


meanings:
Sách, 1 quyển, do Vĩnh Minh Diên Thọ soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114. Thiền sư Diên Thọ đứng trên lập trường Thiền tông để trình bày huyền chỉ Quán tâm của Phật giáo như sau: Nếu như chúng ta muốn thoát khỏi cảnh trói buộc, dứt phân biệt, hộ chính pháp, minh pháp tướng, liễu tứ đế, rõ tam tạng, hàng phục 4 thứ ma, biện được nhiễm tịnh đều phải từ phương pháp quán tâm mà được thành tựu. Nếu chẳng quán tâm thì tất cả đều lầm loạn, điên đảo, như 96 thứ ngoại đạo. Cuối quyển phụ kệ, bày tỏ ý nghĩa nguyện sinh Tịnh độ duy tâm. Sách này kế thừa hệ tư tưởng Quán tâm của tông Thiên Thai, rút từ văn Quán tâm trong các kinh điển, giải thích các yếu nghĩa quán tâm như: »Tâm tức Đại thừa«, »Tâm tức Phật tính«, »Tâm nhiếp các giáo«.


vietnamese:
quán tâm thích hoa nghiêm kinh đề <pqđtđ>


meanings:
(910-970) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Tống, tự An Nhiên, người Hồng Châu (nay là Nam Xương, Giang Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Đồng An Đạo Phi, làm truyền nhân tông Tào Động đời thứ 4, trụ viện Đồng An ở kiến Xương (nay là Nam Thành, Giang Tây).


meanings:
6969請參閱 觀經義疏正觀記 請參閱 觀無量壽經疏 [1]略作想。即集中心念於某一對象，以對治貪欲等妄念。或為進入正觀而修之一種方便觀。坐禪三昧經卷下（大一五‧二八一中）：「行菩薩道者，於三毒中若婬欲偏多，先自觀身，骨、肉、皮、膚、筋、脈、流、血、肝、肺、腸、胃、屎、尿、涕、唾，三十六物，九想不淨，專心內觀，不令外念，外念諸緣，攝之令還。」此謂修「九想觀」能斷淫慾。又觀無量壽經謂，修「日觀」等，能方便入極樂依正之真觀。密教於初發菩提心之行者，亦屢設種種方便之觀想，如觀想諸尊之形像、三摩耶形等，藉此觀想而去除妄念，信樂倍增，進而以有相入無相，泯除一切能所差別之見，體證萬法平等，而與本尊相應。〔安像三昧儀軌經、大日經疏卷十一、卷十四、大毘盧遮那經供養次第法疏卷下持誦法則品〕


vietnamese:
quán tưởng phật mẫu bát-nhã ba la mật đa bồ tát kinh <đpb>


vietnamese:
quán tưởng phật mẫu bát-nhã bồ tát kinh <đpb>


vietnamese:
quán tưởng mạn nã la tịnh chư ác thú kinh <đpb>


meanings:
(title) Treatise on Contemplating Objective Conditions


meanings:
（梵 Ālaṃbanaparīkṣāvṛtti，藏 Dmigs-pa-brtag-paḥi ḥgrel-pa）一卷。印度·陳那造，唐·玄奘譯，收在《大正藏》第三十一册。內容主要系依因明三支之法，揭示心外之所緣緣非有，心內之所緣緣非無。<#>本論之異譯本，有陳·真諦所譯之《無相思塵論》一卷、西藏大藏經所收之《觀所緣（偈）》及《觀所緣注》，以及1929年日本學者山口益所譯之法譯本。<#>本論之注釋書有護法造、義淨譯之《觀所緣論釋》一卷、藏譯本調伏天之《觀所緣（論）注釋》。此外有明代明昱之《觀所緣緣論會釋》一卷、智旭之《觀所緣緣論直解》一卷，以及近代呂澄、印滄共編之《觀所緣釋論會譯》。<#>◎附︰呂澄〈論奘譯觀所緣釋論之特徵〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷一）<#>余嘗以陳（真諦）、奘（玄奘）、淨（義淨）、藏（西藏）四譯《觀所緣釋論》互勘，又以《疏》（護法）會《論》消文，章句義解，異同畢見。大抵陳譯與藏譯，論文與注疏，體勢相類，惟奘譯獨殊。夫奘譯之異于陳譯，猶可以新、舊傳本不一相解，其異于藏譯，亦可以慧（安慧）、護（護法）學系各別爲言。至于從淨譯注疏中剔出本論，奘譯仍與之異，時代未懸遠也，學說應相承也，何以至此，誠有費思索者。今姑設假定之說，逐次論之。<#>一者，奘淨兩家所用原本未嘗有異也，而奘師翻譯修辭改之。<#>此一假定，蓋以奘譯文辭通暢爲淨譯所不及。以譯例格之，淨近于直譯，奘則近于意譯。由是以言，兩譯雖有文質繁簡之殊，核實相當，其原本猶無害爲一類。今從論文取例證之，頗有符者︰<#>(1)淨譯第一頌︰‘設許爲因，由非彼相，極塵非境。如根。’<#>奘譯︰‘極微于五識，設緣非所緣。彼相識無故。猶如眼根等。’<#>陳那論本原爲頌體，釋論隨牒，不必全文，此印土著作通例也。奘譯力求整齊，每釋皆先引全頌，于是文句未能分段落者必改組而斷句，意有未盡者亦必引而足之，錯綜其詞，廬面遂非。此意譯之一式，今舉即其例也。更勘兩譯長行亦然︰<#>(2)淨譯︰‘如堅潤等縱有其事，非是眼等識之境界，塵亦如是。’<#>奘譯︰‘如堅等相雖是實有，于眼等識容有緣義而非所緣，眼等識上無彼相故。色等極微諸和集相，理亦應爾，彼俱執爲極微相故。’<#>奘譯據文敷演，不覺其詞之酣暢，此又意譯之一式也。其尤甚者︰<#>(3)淨譯︰‘由諸極微量無別故。’<#>奘譯︰‘非瓶甌等能成極微有形量別舍微圓相。’<#>極微以圓相爲量，量同則相同，量異應相異。奘譯謂非量有別而舍圓相，此誠曲暢其致，堪雲意譯之上乘也，又爲一式。<#>據例類推，奘譯原本不必與淨譯異，特譯文敷暢，見其文彩有殊而已。然此猶其表也，細按奘譯所據以敷暢者又每見特殊之義焉。如一例雲‘于五識’，二例雲‘俱執爲極微相’，皆不見于論文，是必另有所自出也。因此更爲之假定曰︰<#>二者，奘譯之潤文非但暢意而已，亦取注釋家言以改論。<#>用注釋改論本，此譯家慣技，羅什、真諦諸家皆然。奘師既取意譯，引申義蘊，勢必依諸釋文。今存護法注疏，或即當之。取例證成又有符者︰<#>(4)論文‘眼等識’奘譯改爲‘眼等五識’。<#>論雲‘眼等識’，藏譯、淨譯皆不言所等有幾，陳譯則解作六識，蓋本無明文也。護法注疏乃反覆辨證等于五識。奘譯之改爲五，依此無疑。<#>(5)‘色等境’改譯爲‘色境’。<#>此隨上五識而改也。陳、淨、藏三譯皆雲‘內境’，奘譯獨改爲‘內色’，局限于前五塵，此與護法注釋眼等諸識色爲依緣者又合。<#>(6)‘功能爲根’改譯爲‘色功能’。<#>此亦因說五識而改。陳、藏兩譯但雲‘功能爲根’，不加分別，此義蓋本之《二十論》‘識自種子生’一頌。彼以根爲識自種，未明言色功能也，護法注疏乃雲‘斯所依性同時之根功能之色’。奘譯之改，當亦從之。由是《二十論》頌本‘爲成內外入，故佛說爲二’（從梵本），之爲二一句，奘譯亦改爲‘佛說彼爲十’，限以色根。又《集量論》‘自證離言爲根境界’（從藏本）之境界一語，奘譯亦改爲‘色根境界’。茍不對勘梵藏本，‘色根’之言固不辨所自來矣。<#>(7)‘內境是識一分’亦改譯爲‘不離識’。<#>陳、藏等譯說‘內境是識一分’，此義蓋本之《攝論》‘色等皆識分別爲性’。陳那《集量》亦雲‘識生現似自體及境二分’。護法注疏乃雲‘內聲、言不離識’。奘譯之改，本此無疑。<#>然則奘譯即直據護法注疏以改論耶？細勘之又不儘然。有處本系注疏補充而論已預出，有處注疏本有牒文而論又從删，此皆不爲注疏稍留餘地。至如頌文‘設所緣非緣’等言，則又注疏所全未見也。因此重爲之假定曰︰<#>三者，奘譯改論非直宗護法之解也，乃別取諸後起之說。<#>本論要旨在辨析心境，故梵本題名用ālamboma，藏譯雲dmigs-pa，陳譯雲‘塵’，皆但說‘所緣’也。奘譯獨雲‘所緣緣’。標題既異，繹義全殊，舉其要例，如︰<#>(8)釋‘所緣緣’而分析‘所緣’與‘緣’言之。<#>淨譯論文解‘所緣’義，一則曰‘其名境者，如彼相生故’；二則曰‘凡是境者理須生其似自相識’。此二鈎鎖連環，生必似自相，似相必隨生，非可割裂爲言也。奘譯乃改文曰︰‘所緣緣者謂能緣識帶彼相起，及有實體令能緣識托彼而生。’其意則以帶相爲‘所緣’，托生爲‘緣’，厘然如不相涉。故謂有‘所緣’而非‘緣’，又有‘緣’而非‘所緣’者。此義不必爾也。蓋理實有‘緣’而非‘所緣’，護法所謂非因義即指‘所緣’。至于‘所緣’則無不爲‘緣’者，本論明‘所緣緣’而題曰‘所緣’，二名固一實矣。且以二義分解，勘之護法注疏幷無此意。如雲‘隨境之識，彼是能生，彼是所緣’。是則不以能生爲‘緣’也。又雲︰‘如第二月，縱令此識有彼相狀，由不生故不名斯境。’是又不以帶相爲所緣也。所謂第二月者，內布功能均其次已，‘似相之識而便轉生’。此內影像爲‘所緣’，亦即爲‘緣’也。奘譯必雲有‘所緣’而非‘緣’，斯已異于護法之說矣。<#>不寧唯是，護法釋‘總聚相’雲︰‘有色合聚之物，四大爲性隨勝現相。’而奘譯雲︰‘色等各有多相。’由是解爲‘和集’，不以爲‘總聚相’也。護法釋‘離彼極微’一段雲︰‘瓶等是假，故形別亦應是假。’而奘譯略此章句，故雲，‘又形別物析至極微’，幷不以爲離‘分’無‘總’也。使盡依護法釋文，不應如此。<#>是故奘譯文義大同護法而不盡同，其所依據殆在繼承護法而變其說者。此複何所屬乎？或即護法門下勝子三家，或即戒賢其人，今雖不可確指，然勝子著述猶存藏譯，戒賢立說亦散見《倫記》等書，茍董理之，其學之所從，當有可考。研唐人學，抉其真相，是所必務矣。今論譯文，姑爲之說曰︰<#>(1)奘師譯文與其謂爲忠實之直譯，無寧謂爲暢達之意譯。<#>(2)奘師意譯與其謂爲信于原本，無寧謂爲信于所學。<#>(3)奘譯所宗與其謂爲護法之學，無寧謂爲晚起變本之說。<#>是數者，皆與歷來所以論奘譯者相反。然文獻足征，治唐人學不可不注意及此也。然而是義難言，蓋自奘門諸賢即已惑之矣。請得更端論之。<#>唐人解《觀所緣論》之說，見于基師《二十述記》、《三十述記》、太賢《唯識學記》、慧沼《了義燈》諸書。今從論文姑舉二義以衡之︰<#>(一)‘和合’、‘和集’義。<#>本論成立唯識，破斥極微和合之執，遠源于《二十唯識論》。《論》釋第十一頌雲（據梵藏本）︰<#>‘彼一非是境，多極微亦非，彼聚亦非是，極微不成故。’<#>‘此複云何？謂若一切色等處爲色等識各別境者，此則或應是一，如諸勝論者計有分色。或應是多極微，或應是彼多極微之總聚（Samhatā，唐譯作和合及和集，下同）。然彼一體且非是境，離諸分外無所可取有分色故。多體亦不然，各各極微不可取故。此等總聚亦非境，如是極微，一實不成故。’<#>此釋多體爲境，分別極微與聚而言之，其詞猶略。安慧《三十唯識論釋》乃釋第一頌，引申其意曰（據梵藏本）︰<#>‘此無外境，只識有境相起，云何可知？外境必以能生似現其相之識方許爲識之所緣緣，非僅作因（即許爲緣），與等無間緣等應無別故。又執五識身能緣和合（sam cita）似現彼相故。然和合不外諸分之聚集，離彼諸分即無和合相之識故。是故實無外境而只識有和合相生。又即極微和合亦非彼（識之）所緣，諸極微無彼（和合）相故。極微合時與不合時，自性曾無所異，故極微和合亦如不合，不成所緣。又諸餘人雲，各各極微不觀待餘，雖非根所分別，然互觀待，則爲根所取。但彼（極微）有待無待位中自體不異，即應一向爲根所取，或（一向）非根分別。若即互待之極微乃爲識境，則瓶壁等相狀差別，應不于識上生起，極微無有彼相故。又理不應識所現相與境相互異，有太過之失故。’（奘譯《成唯識論》卷一糅有此文）<#>次下雲‘極微有此、彼、中央各分故，猶如柱等，非勝義有’。<#>此釋分析和合、極微和合、極微相待、形相差別四義而談，實啓陳那之論緒。解《觀所緣》，必應探此本源，乃盡其意。此中‘和合’謂諸分聚集之假相，‘極微和合’謂同一聚中生滅之極微，‘極微相待’謂極微聚集彼此相資而有異相。第一是《觀所緣》之總聚，第二是極微，第三是總聚相。勘《順正理》卷四，緣‘總聚假色’是上座義；緣‘和合極微’是正理師義。其總聚相雖未見明文，而依護法釋此計所由雲︰‘有色合聚之物皆以四大爲性’。又雲︰‘此對法宗許其十處但是大種’，勘《婆沙》卷一二七、《俱舍》卷二，此爲覺天之說。《順正理》卷五引此複雲︰‘譬喻論師作如此說’。是則‘總聚相’之義，當屬諸譬喻師也。護法注疏亦謂‘此計于前所立求進無由’。前立和合者是上座，此文轉計出譬喻，于理順矣。唐人之解，獨異于此。蓋以奘師將‘總聚’譯爲‘和合’，‘總聚相’譯爲‘和集’，遂不審二義相關，而以爲相對也。其實‘和合’、‘和集’詞義本通，即奘譯《順正理》卷四釋上座計雲︰‘衆微和合方成所依所緣事故。’下文又雲︰‘衆多和集此用亦無，故處是假。’‘和合’、‘和集’明明綺互爲文，執爲對待，誠有所惑矣。由此，唐人又謂‘和合’是經部說，和集是《順正理》說。其實正理師仍執極微爲所緣︰即彼《論》雲︰‘和集極微爲所緣故。’又雲︰‘即諸極微和集、安布，恒爲五識生起依緣，無有極微不和集故。’此固無‘相資而有異相’之明文也。以總聚相之說屬于《正理》，大可疑矣。（勘清辨《中觀心論》第五品第三十六頌，以積集義救極微之積聚可爲所緣，其說‘諸微同類同依一聚爲積聚，如象馬群；異類異依一聚爲和合，如軍林等。和合雖非所積集，亦不妨爲所緣’云云。奘譯《二十論》或取後人破清辨之說，而改譯論文歟？）<#>(二)立破比量義。<#>陳那立論，必善因明，此殆常情可想像而知者。然其委細，應由護法注疏抽繹而出。如破極微、和合二義，先引他量雲︰<#>(1)極微是所緣性，與所緣相道理相應故。<#>(2)總聚是所緣性，因同前。<#>此二量因無共許同喻，所緣極微或總聚故。由此明其所以，依《論》爲二因設二量雲︰<#>(3)極微與所緣相道理相應，是識之因性故，如共許所緣法。<#>(4)總聚與所緣相道理相應，是識所現故，喻如前。<#>此假設他宗之義而後破之。因本不共許，亦以假設爲共也。次乃就他量出過，先破極微執雲︰<#>(5)極微與所緣相理不相應，許是因性故，如根。<#>此出前(3)量之因不定過，亦即顯(1)量之因不成。次更立量顯他宗過雲︰<#>(6)極微與所緣相理不相應，生識不現似其相故，如根。<#>今重立量破者，護法所謂凡因不定未必决定不成，故應能立、能斥、遮他、顯己，而幷破之。以生現似其相之識乃成所緣，此是共許（見安慧《三十釋》），不待再立。次破和合執，先立量破雲︰<#>(7)總聚與所緣相理不相應，不能生現似其相之識故，如第二月。<#>此顯前(2)量之因有不成過，亦即破(4)量訖。次複設量雲︰<#>(8)總聚非識因性，非實有故，如第二月。成立此已，次乃出正破量雲︰<#>(9)總聚與所緣相理不相應，非識因性故，如第二月。<#>此二次第而立，護法所謂‘此由非實事，有性等總聚，不是識之生因，非實性故，如第二月，（既成立已），由斯方立非因性故，不是所緣，還（取喻）如（第）二月’也。《理門論》謂因是‘宗法’，理須决定共許，方成能立能破。今此殷勤，正爲斯義。唐人之解，又複不爾。以奘譯改頌雲‘設緣非所緣’，遂謂‘極微于五識設緣非所緣’合爲宗旨，是則無因以立(5)量而能破不彰，改宗不成(6)量而能立亦失，遮他、顯己，俱不可知。至于破和合義，以所緣非緣立宗，又與(7)、(9)立破之量全違。本破其不爲所緣，乃複用爲宗法，亦有昧于立言之方便矣。要之，唐人學者，皆深信奘譯爲唯一精確直譯之文，既無原本之推勘，又無學說之溯源，僅恃思辨，縱橫演繹，其短長得失，固有可議者矣。<#>［參考資料］　宇井伯壽《陳那著作の研究》。<#>


vietnamese:
quán phổ hiền bồ tát hạnh pháp kinh <bktt>


vietnamese:
quán phổ hiền bồ tát hành pháp kinh <pqđtđ>


meanings:
6960請參閱 觀所緣緣論釋 [1]請參閱 觀所緣緣論釋 觀想真理之方法，為佛教一般之實踐法門。類似用語有觀、修觀、觀念、觀想、觀行、觀察、觀門等，總稱觀法。觀，梵語 vipaśyanā，音譯毘鉢舍那，意即以智慧專心觀想佛或法等特定對象，而致力於證悟。例如日想觀、月輪觀、九想觀等，皆是心中有一具體之對象來作觀，為初步之觀法。後更進一步透過此類具象而觀想深奧之教義或佛教哲理。　諸經論對於觀之論述甚多，如大安般守意經、陰持入經、修行道地經、禪要經、內身觀章句經、法觀經、身觀經、禪祕要法經、坐禪三昧經、菩薩訶色欲法經、禪法要解、思惟略要法、達摩多羅禪經、五門禪經要用法等，皆闡釋觀法。觀之種類繁多，方法、目的亦各異，茲列舉較具代表性之觀法於下：(一)原始佛教所強調有關四諦、十二因緣等之觀法，如觀四諦，稱四諦觀；觀十二因緣，稱十二因緣觀；觀入出息，稱數息觀；觀身不淨，稱不淨觀；觀諸行無常，稱無常觀；觀諸法無我，稱無我觀；觀四非常，稱非常觀；觀五停心，稱五停心觀；觀四念處，稱四念處觀。(二)分析色、心諸法為空之觀法，於小乘方面，如觀空，稱空觀；觀生空，稱生空觀；觀法空，稱法空觀；析色為空，稱析空觀。於大乘方面，如體達諸法當體即空，稱體空觀；觀勝義皆空，稱勝義皆空觀。(三)天台宗關於空、假、中三諦之觀法，如觀假，稱假觀；觀由假入空，稱二諦觀；觀由空入假，稱平等觀；觀中道第一義諦，稱中道觀；次第修三觀，稱次第觀；於一心觀三諦，稱一心三觀。(四)華嚴宗有關諸法實相之觀法，如觀實相，稱實相觀；觀四法界，稱四法界觀。(五)法相宗有關三界唯心之觀法，如觀五重唯識，稱五重唯識觀。(六)三論宗之重要觀法，如觀八不中道，稱八不中道觀。(七)真言宗之重要觀法，如觀淨菩提心之五相，稱五相成身觀；觀阿字，稱阿字觀。(八)淨土宗之重要觀法，如觀月輪，稱月輪觀；觀水，稱水想觀；觀淨土之地，稱地觀；觀華座，稱華座觀；觀像，稱像觀；觀佛之真身，稱真身觀；觀應身，稱應身觀；觀身之總相，稱總相觀；觀別相，稱別相觀。　又觀與止（梵 śamatha，奢摩他，即心凝定於一對境，並屏息想念之功夫）相對，唯中道觀雖亦稱為觀，然其為止觀雙運，即合於捨（梵 upekṣā，優畢叉）之義；故上述諸觀雖概稱為毘鉢舍那，然中道觀則有不同之義。　又被觀之對境，稱觀境；作觀之智慧，稱觀智或觀慧；思惟真理而解了其意，謂之觀解；觀諸法無礙而達其三諦圓融不思議之妙理，謂之觀達。此外，天台宗所說之觀，有「一念三千」、「一心三觀」等，即觀自心之本性，故又稱觀心；華嚴宗以觀為通入悟境之道，故稱觀道。〔北本大般涅槃經卷三十一、往生論、俱舍論卷二十八、瑜伽師地論卷四十五、往生論註卷下、華嚴經探玄記卷十、摩訶止觀卷三上、大乘義章卷十〕


vietnamese:
quán vô lượng thọ phật kinh đồ tụng <pqđtđ>


meanings:
(title) Commentary on the Sutra on Contemplation of the Buddha of Immeasurable Life:


vietnamese:
quán vô lượng thọ phật kinh sớ diệu tông sao <pqđtđ>


vietnamese:
quán vô lượng thọ phật kinh ước luận <pqđtđ>


vietnamese:
quán vô lượng thọ phật kinh nghĩa sớ <pqđtđ>


meanings:
(title) Sutra of the Meditation on the Buddha of Immeasurable Life


meanings:
6967全一卷。劉宋畺良耶舍譯。又稱觀無量壽佛經、無量壽佛觀經、無量壽觀經、十六觀經。略稱觀經。收於大正藏第十二冊。淨土正依三部經之一。內容敘述佛陀應韋提希夫人所請，示現西方極樂淨土，並說修三福、十六觀為往生法。　唐代善導謂此經以觀佛三昧為宗，又以念佛三昧為宗。相對於淨影慧遠、嘉祥吉藏等諸師所立十六觀皆定善之說，而立十六觀之後三觀為九品之散善。又謂佛雖廣說定、散兩門之益，然佛意唯在專稱阿彌陀佛名號。又據下品下生之文（大一二‧三四六上）：「如是至心令聲不絕，具足十念，稱南無阿彌陀佛。」解釋無量壽經第十八願之「乃至十念」即指十聲稱佛，遂以散心稱名為一切善、惡凡夫得往生之正定業；日僧源空即依其所說，創立日本淨土宗。　蓋此經屬於觀經之一，與觀佛三昧海經、觀普賢菩薩行法經、觀彌勒上生兜率天經、觀世音觀經等皆為同類型者，乃說觀彌陀、觀音、勢至等三聖及極樂淨土莊嚴之法。又於十六觀中，以第九阿彌陀佛真身觀為最重要之觀行，經題亦依之而立。　有關此經之翻譯，諸經錄、僧傳說法不一。於出三藏記集卷四謂，此經之譯者不詳。梁高僧傳卷三，以此經於劉宋時由畺良耶舍譯出，僧含筆受；法經錄以下之諸經錄皆沿用其說。又歷代三寶紀卷四、卷七，於畺良耶舍之譯本外，另列舉東漢、東晉兩種譯者不詳之譯本。　注釋本經之著作頗多，重要者有觀無量壽經義疏二卷（慧遠）、觀無量壽佛經疏一卷（智顗）、觀無量壽經義疏一卷（吉藏）、觀無量壽經疏四卷（善導）、觀無量壽佛經圖頌一卷（傳燈）、觀無量壽佛經約論一卷（彭際清）、觀無量壽經扶新論一卷（戒度）等，其中以唐代善導之觀無量壽經疏四卷，流通較廣。〔開元釋教錄卷一、卷五、新編諸宗教藏總錄卷一〕


vietnamese:
quán vô lượng thọ kinh đắc ích phần <đpb>


vietnamese:
quán vô lượng thọ kinh vương cung hội <đpb>


meanings:
6967<一>全一卷。又稱觀無量壽經疏、觀經天台疏、觀經疏。本書為隋代智顗就觀無量壽經所作之注釋書。（參閱「觀無量壽佛經疏」6966）　<二>凡四卷。唐代善導著。又稱觀無量壽佛經疏、觀經疏、觀經御書、觀經御疏、觀經義書、觀疏義、觀經要義。通稱觀經四帖疏、四帖疏。若自本書之內容而言，又稱楷定疏、證誠疏、證定疏。收於大正藏第三十七冊。為觀無量壽經之注釋書。善導著作中較著名者有五部九卷，本書四卷即其中之一部，其餘四部為法事讚二卷、觀念法門一卷、往生禮讚偈一卷、般舟讚一卷。　內容分為玄義分、序分義、定善義、散善義等四帖，解釋他力信仰之要義，可謂善導思想體系之核心。玄義分係說明觀經之旨義，序分義解釋觀經序文，定善義解釋十六觀中前十三雜想觀，散善義則解釋最後三觀。　本書主張一切善惡凡夫，皆可依阿彌陀佛之願力，往生極樂淨土。以稱名念佛為正業，以讀經、禮拜、讚歎、觀察為助業，並強調如能一心專念阿彌陀佛名號，於行住坐臥間不問時節久暫，皆念念不捨者，即可往生淨土；此說對後世之影響很大。　此外，一般以本書為淨土教相、教義之根本典籍。因淨影慧遠、嘉祥吉藏、迦才等諸師雖在善導之前即就觀經作疏，然皆未顯超世本願之妙用，唯獨善導能明示佛之正意，故古今皆以本書為諸說之楷定，而稱之為楷定疏。〔樂邦文類卷二、往生要集義記卷五〕


meanings:
(title) Commentary to the Sutra of the Contemplation on the Buddha of Immeasurable Life


meanings:
6968請參閱 觀無量壽經義疏 [1] <一>凡二卷。隋代慧遠撰。又稱觀無量壽經義記，或稱淨影觀經疏。收於大正藏第三十七册。係由地論宗之立場解釋觀無量壽經，為現存最早之觀經注疏。本疏判定阿彌陀佛之身土為應身應土，往生其淨土之九品人，乃大、小之聖人，以其修證與自力修行之通規無別，而不論彌陀本願之勝力，所說大違淨土教之義趣，故善導作觀無量壽經疏破斥之。於隋唐之際，淨土教義之了解，可自本疏窺其鱗爪，為研究善導觀經疏不可或缺之作。〔續高僧傳卷八、新編諸宗教藏總錄卷一〕　<二>全一卷。隋代吉藏撰。又稱嘉祥觀經疏。收於大正藏第三十七冊。係由三論宗之立場解釋觀無量壽經。其說與慧遠所撰之觀無量壽經義疏同，亦以聖道門自力修行之意判定往生彌陀淨土之因果，故道綽斥為謬解，善導於觀經四帖疏中亦加以駁斥。


meanings:
6970請參閱 觀無量壽經 或 觀普賢菩薩行法經 [1]指唐代善導為解釋觀無量壽經所分列之五段科節，即：(一)序分，(二)正宗分，(三)得益分，(四)流通分，(五)耆闍會分。乃善導於解釋觀經時，除序、正、流通三分說外，所另特設之科判。〔觀經疏序分義〕


meanings:
6970請參閱 觀無量壽經疏 請參閱 觀無量壽經疏 請參閱 觀無量壽經疏 據觀無量壽經所說而描繪之淨土變相。於日本淨土教，則指當麻曼荼羅、智光曼荼羅（以上奈良期）、清海曼荼羅（平安中期），並稱為淨土三曼荼羅，為日本淨土教美術著名的淨土變相圖。


vietnamese:
quán kinh nghĩa sớ chính quán kí <pqđtđ>

meanings:
6970請參閱 觀無量壽經疏 請參閱 觀無量壽經疏 [1]請參閱 觀無量壽經疏 凡三卷。南宋戒度撰。又稱觀無量壽經義疏正觀記、靈芝觀無量壽經義疏正觀記。略稱正觀記。收於卍續藏第三十三冊。內容係注釋宋代元照之觀無量壽經義疏，揭示（卍續三三‧一○下）「勉修正觀，頓了是心是佛」之旨趣。戒度初擬破斥道因「輔正解」之謬說，而著觀無量壽經扶新論，後又撰此記以補其不足。


meanings:
Meditation on the emptiness of the nature of crimes


meanings:
（真言）大乘莊嚴寶王經四曰：「是時觀自菩薩摩訶薩，與蓮華上如來應正等覺，說是六字大明陀羅尼。曰：&DF-87AD;（歸命）म &DF-87F7;（寶）&DF-876E;&DF-87E6;（蓮華）हां （三身三降）此中हां 為金剛部，म &DF-87F7;為寶部，&DF-876E;&DF-87E6;為蓮華部，&DF-87AD;為羯磨部，此四部之全體即佛部也。


vietnamese:
quán tự tại đa la du già niệm tụng pháp <đpb>


vietnamese:
quán tự tại đại bồ tát tam muội da <đpb>


vietnamese:
quán tự tại như ý luân bồ tát du già pháp yếu <đpb>


vietnamese:
quán tự tại bồ tát hoá thân tương ngu lí duệ đồng nữ tiêu phục độc hại đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of the Jungle Girl [who Eradicates Injury from Poisoning, an Incarnation of the Bodhisattva who Perceives Freely]


vietnamese:
quán tự tại bồ tát đại bi trí ấn chu biến pháp giới lợi ích chúng sinh huân chân như pháp <đpb>


vietnamese:
quán tự tại bồ tát như ý tâm đà la ni chú kinh <đpb>


vietnamese:
quán tự tại bồ tát như ý luân niệm tụng nghi pháp quỹ <đpb>


vietnamese:
quán tự tại bồ tát như ý luân du già <đpb>


vietnamese:
quán tự tại bồ tát như ý luân tụng khoá pháp <đpb>


vietnamese:
quán tự tại bồ tát tâm chân ngôn nhất ấn niệm tụng pháp <đpb>


vietnamese:
quán tự tại bồ tát đát phọc đa lợi tuỳ tâm đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
quán tự tại bồ tát mẫu đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of the Bodhisattva Mother who Heeds the Worlds Sounds


vietnamese:
quán tự tại bồ tát mẫu đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
quán tự tại bồ tát thuyết phổ hiền đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of the Universally Virtuous One, Spoken by the Bodhisattva of Spontaneous Contemplation


vietnamese:
quán tự tại bồ tát thuyết phổ hiền đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
quán tự tăng thượng tự tính công đức tướng <pttđ>


vietnamese:
quán tự bồ tát hoá thân nhương ngu lí duệ đồng nữ tiêu phục độc hại đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
quán sắc nãi chí thức phi hữu hiển hiện cập hư nguỵ bất thật hiển hiện <pttđ>


vietnamese:
quán dược vương dược thượng nhị bồ tát kinh <cm>

meanings:
(title) Visualisation of the Two Bodhisattvas, the King of Medicine and the Superior Physician


vietnamese:
quán dược vương dược thượng nhị bồ tát kinh <đpb>


vietnamese:
quán dược vương dược thượng nhị bồ tát kinh <pqđtđ>

meanings:
6972請參閱 彌勒下生經請參閱 彌勒上生經疏請參閱 彌勒上生經請參閱 彌勒上生經疏 請參閱 彌勒下生經請參閱 彌勒上生經請參閱 彌勒上生經梵名 Bhaiṣajya-rāja bhaiṣajya samudgata bodhisattva sūtra。全一卷。劉宋畺良耶舍譯。又稱觀藥王藥上菩薩經、藥王藥上經。收於大正藏第二十冊。本經內容乃敘述佛在毘耶離國青蓮華池精舍，說藥王、藥上二菩薩之功德、觀法，及過去本生等。二菩薩過去為星宿光、電光二兄弟，曾以呵梨勒醍醐良藥供養日藏比丘；以此因緣，二菩薩得以上妙法藥廣施一切眾生，滅除一切煩惱。〔出三藏記集卷四〕


meanings:
method of practice of observing the mind


meanings:
6957請參閱 如意輪菩薩念誦法 請參閱 如意心陀羅尼咒經 請參閱 如意輪菩薩念誦法觀心之行法。即觀心修行，鑒照自心以明了本性。或指觀法之行相。梵網經卷下（大二四‧一○○八下）：「若不解大乘經律，若輕、若重，是非之相，不解第一義諦：習種性、長養性、不可壞性、道種性、正性，其中多少觀行，出入十禪支，一切行法，一一不得此法中意。」此外，天台圓教之行位「六即位」中之第三位即是「觀行即」。


meanings:
(1578-1645) Tăng nhân đời Minh, họ Triệu, tự Chuyên Ngu, người Phách Châu (Hà Bắc), Trung Quốc. Tính người đoan trang, thường niệm danh hiệu Quán Thế Âm. Lần lượt tham kiến các ngài Không Ấn Trấn Trừng, Tuyết Lãng Hồng Ân, Vân Thê Châu Hoằng. Kết am trên ngọn Hoa Đảnh núi Thiên Thai, sư đọc kinh Lăng Nghiêm hoát nhiên tỏ ngộ. Về sau sư sang trụ Lô Sơn, Hoành Sơn, núi A-Dục Vương. Đời Thanh, niên hiệu Thuận Trị thứ 1 (1644) sư trụ trì chùa Thanh Lương núi Thạch Thành, gặp Minh Tư Tông Băng, vì để cúng tế các vua quan, bèn xây cất đạo tràng ở nơi Tử Trúc Lâm, phía bắc thành Kim Lăng (Nam Kinh) cất thiền đường, tỉnh thất. Niên hiệu Thuận Trị thứ 2 (1645) nơi chùa Thiên Giới, sư hoằng dương giới luật. Tháng 5 năm ấy nhập tịch. Sư trước tác rất nhiều, như Tâm Kinh Tiểu Đàm, Tập Luật Thường Quỷ, Kim Cang Bát Nhã Lược Đàm v.v… Khi đệ tử biên tập, sư tự đề tên là »Bế Môn Ngữ«. Đặc biệt có: Tử Trúc Lâm Chuyên Ngu Hoà thượng ngữ lục, 30 quyển.


meanings:
contemplation on an objective thing or principle


vietnamese:
quan âm viên thông tam chân thật <pqđtđ>

meanings:
6963請參閱 觀世音菩薩普門品 請參閱 觀音玄義 請參閱 觀音玄義記 請參閱 觀音義疏 請參閱 觀世音菩薩普門品 請參閱 觀音義疏記即觀世音菩薩耳根圓通所具有之三種真實。於楞嚴會上，大小二十五聖眾各自宣說所證之圓通方便，其中觀世音菩薩以耳根圓通被文殊菩薩譽為最上、最殊勝，文殊大士並舉出三種真實而稱讚耳根之圓通，即：(一)通真實，謂眼、鼻、舌、身、意等諸根皆不如耳根，蓋眼不見障外，乃至心意有紛雜不定之時；而耳根則能隔牆聽音響，遠近俱可聞。(二)圓真實，謂十方俱擊鼓，亦可同時聞聲。(三)常真實，謂聲有止息、動靜之時，亦不失聞性，有聲則有聞，無聲則不聞，然不論聲之有無，其聞性皆湛然常住而了無生滅。〔大佛頂首楞嚴經卷六〕


meanings:
6962<一>位於湖南梁山（舊名陽山）下。五代曹洞宗禪師同安觀志之弟子緣觀住錫於此，世稱梁山緣觀。其創立情形與沿革均不詳。〔景德傳燈錄卷二十四、五燈會元卷十四〕　<二>據劉枝萬之「清代臺灣之寺廟」所載，有清一代，臺灣境內所建之寺院約一○二座，其中以「觀音」為名之寺院，至少有五十五座，或稱觀音寺、觀音亭，或稱觀音宮、觀音廟等，甚能顯現當時本省之觀音信仰。其後，此等寺院或更改名稱，或因天災、兵火毀廢，或經幾度重修而現存。　<三>位於日本近江蒲生郡。屬天台宗道場。據傳為聖德太子創建。現今寺內有本堂、奧院、元三大師堂、觀音堂、地藏堂、護摩堂、繪馬堂等。 <四>位於日本讚岐三豐郡。屬真言宗道場。創於大寶三年（703），初稱神宮寺，原為法相宗寺院。後以弘法大師安置觀世音坐像於此，遂成為真言宗之道場。寺寶中之木造涅槃佛一尊及不動明王像、琴彈宮本地佛、琴彈宮繪緣起各一幅，已被指定為日本國寶。　<五>位於日本近江栗太郡。屬天台宗道場。據傳為聖德太子所創建。現存諸堂中之阿彌陀堂、書院被指定為保護建造物。此外，寺內之木造阿彌陀如來、地藏菩薩、藥師三尊、山王本地佛、黃不動尊、聖德太子像、十六羅漢像、四大尊明王像等，均被指定為日本國寶。　<六>位於韓國京畿道開豐郡。高麗光宗時創建。因寺後巖洞有二尊觀音石像，故有此稱。巖上原有正慈、實相、首頂、菩提、觀佛等諸菴，其後廢頹，今僅存大雄殿、七重石塔及僧房二棟。七重石塔在大雄殿之前，係創寺時之作品，高約二點三公尺，基壇刻有蓮瓣，結構頗為優雅。又巖洞內二石像，為光宗時之作品，一為坐像，戴有寶冠，胸、腕、腰皆戴有寶石之佩釧，面相溫和優美，頗具唐代雕像之風格，另一尊為立像。〔中京誌、韓國建築調查報告〕


vietnamese:
quan âm mạn đồ la bát đại bồ tát <pqđtđ>


meanings:
6962 請參閱 觀音玄義凡二卷。隋代天台智顗述，門人灌頂記。又稱別行玄義、別行玄、觀音玄、觀音經玄義。收於大正藏第三十四冊。為天台五小部之一。　本書內容闡釋法華經卷七觀世音菩薩普門品之玄義，依準智顗於法華經玄義所立釋名、出體、明宗、辨用、教相等五重玄義之分科，設通、別二釋，就普門品之大綱及「觀世音普門」五字作精細之解釋。為現存普門品注釋書中最古之著述，後世學者疑係智顗講述「摩訶止觀」前所作。　本書雖與觀音義疏同為開示天台性惡法門之重要典籍，然於智者大師別傳、大唐內典錄，及續高僧傳中，皆未言及此書為智顗所述。此外，宋代四明知禮就本書而作觀音玄義記四卷，乃集性惡說之大成者。〔佛祖統紀卷二十五、新編諸宗教藏總錄卷一〕


meanings:
6962 請參閱 觀音玄義記 請參閱 觀音義疏記請參閱 觀音經持驗記 為江蘇吳縣地方之習俗。即自農曆二月一日開始持齋，至十九日觀世音菩薩生日為止，稱為觀音素。又自農曆六月九日至十九日（觀世音菩薩成道日）間之持齋，亦稱為觀音素。


meanings:
(title) Chapter of the Universal Gate of Avalokiteśvara Bodhisattva


vietnamese:
quan âm đỉnh thượng thập nhất diện <đpb>


meanings:
① Cái sừng, cái sừng của các giống thú. ||② Cái xương trán. Người nào có tướng lạ gọi là long chuẩn nhật giác 龍準日角 nghĩa là xương trán gồ lên như hình chữ nhật vậy. ||③ Trái đào, con trai con gái bé để hai trái đào gọi là giác. Vì thế gọi lúc trẻ con là tổng giác 總角. ||④ Tiếng giác, một tiếng trong năm tiếng: cung, thương, giác, chuỷ, vũ[/b] 宮、商、角、徵、羽. ||⑤ Cái tù và. ||⑥ Ganh. Phàm so sánh nhau để phân được thua đều gọi là giác. Như giác lực 角力 vật nhau, đấu sức, giác khẩu 角口 cãi nhau. ||⑦ Giác sắc 角色 cũng như ta nói cước sắc 腳色. Tục gọi con hát (nhà nghề) có tiếng là giác sắc. ||⑧ Chia đóng mỗi chỗ một cánh quân để khiên chế quân giặc gọi là kỉ giác 椅角. ||⑨ Góc, như tam giác hình 三角形 hình ba góc. ||⑩ Một hào gọi là nhất giác 一角. ||⑪ Một kiện công văn cũng gọi là nhất giác 一角. ||⑫ Sao giác, một ngôi sao trong nhị thập bát tú. ||⑬ Cái đồ đựng rượu. Có khi đọc là chữ giốc.


meanings:
① Sừng: 牛角 Sừng trâu (bò); 角制梳子 Lược (làm bằng) sừng; ② Cái tù và; ③ Góc, giác, xó: 房角 Góc nhà; 桌子角兒 Góc bàn; 三角形¨之Î Hình tam giác; 墻角 Xó nhà, góc tường; ④ Chỗ rẽ, chỗ quặt: 在柺角地方有個小鋪子 Ở chỗ rẽ có một cửa hàng; ⑤ Hào, cắc (mười xu): 十角是一元 Mười hào là một đồng; ⑥ Một phần tư, một góc tư: 一角餅 Một phần tư cái bánh, một góc bánh; ⑦ (văn) Xương trán: 龍準日角 Xương trán gồ lên như hình chữ nhật; ⑧ (văn) Trái đào (trên đầu óc trẻ con): 總角 Thuở còn để trái đào, thời thơ ấu; ⑨ (văn) Đồ đựng rượu; ⑩ (văn) Kiện công văn: 一角 Một kiện công văn; [Jiăo] Sao Giác (một ngôi sao trong nhị thập bát tú) Xem 角 [jué].


meanings:
① Ganh, đọ, đua: 角力 Đọ sức, đua sức; 角技 Đua tài; 口角 Cãi cọ; 角逐 Tranh giành; ② Vai, vai trò: 主角 Vai chính; 醜角 Vai hề; ③ (cũ) Âm giốc (một trong ngũ âm). Xem 角 [jiăo].


meanings:
【角里】Lộc Lí [Lùlê] ① Tên một vùng ở phía tây nam Tô Châu thuộc tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, còn có tên chính thức là Chu Gia Giác 朱家角 [Zhujiajiăo]; ② (Họ) Lộc Lí.


meanings:
Sách, 2 quyển, do Tế Năng biên tập vào đời Thanh, gồm những ngữ yếu về việc tranh luận giữa Thiền và Tịnh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 109, trang 499. Quyển thượng gồm các ngữ yếu của: 14 vị thuộc tông Lâm Tế như: Tử Tâm Ngộ Tân, Huệ Hải Nghi, Sở Thạch Phạm Kì, Trương Thương Anh, Phùng Tế Xuyên… 11 vị thuộc tông Tào Động như: Chân Hiết Thanh Liễu, Hoằng Trí Chính Giác, Vạn Tùng Hành Tú, Vạn An Quảng Ân … Quyển hạ gồm các ngữ yếu của: 5 vị thuộc tông Tào Động như: Bác Sơn Nguyên Lai, Tuyết Quan Trí Lư… 9 vị thuộc tông Vân Môn như: Bản Giác Pháp Chân, Thiên Y Nghĩa Hoài, Dương Kiệt, Phạm Trọng Yêm… 1 vị thuộc tông Pháp Nhãn là ngài Vĩnh Minh Diên Thọ. 1 vị thuộc tông Quy Ngưỡng là ngài Văn Hỉ Vô Trước. 7 vị Tôn túc như: Bạch Cư Dị, Văn Ngạn Bác… 11 vị: Lô Sơn Huệ Viễn, Nam Nhạc Huệ Tư, Thiên Thai Trí Khải, Viên Hoằng Đạo… Tính chung cả tăng lẫn tục, sách này gồm có ngữ yếu của 59 vị. Đầu quyển có phụ bài tựa nhỏ được chọn khắc và mục thứ. Cuối quyển có phụ 7 nghi thức niệm Phật và ngữ yếu, tiểu truyện của biên giả là Tế Năng. Căn cứ vào bài tựa nhỏ được chọn khắc thì biết rằng tên sách là do chọn từ bài kệ Tứ liệu giản về tham thiền và niệm Phật của ngài Diên Thọ như sau: »有 禪 有 淨 土、 猶 如 帶 角 虎。 – Có thiền có tịnh độ, giống như cọp thêm sừng«.


meanings:
① Nguyên cùng nghĩa với chữ cân 筋. Tục mượn dùng như chữ cân 斤.


meanings:
① Không được thoả thích. Phàm sự gì không được như nguyện mà sinh lòng oán vọng gọi là quyết vọng 觖望.


meanings:
① Cái bình đựng rượu có cạnh. ||② Góc. Như lục cô 六觚 sáu góc. ||③ Vuông. Như phá cô vi viên 破觚為圓 đổi vuông làm tròn, ý nói không cố chấp vậy. ||④ Cái thẻ tre, ngày xưa dùng để viết chữ. Vì thế nên người nào khinh suất viết lách (viết bậy không nghĩ) gọi là suất nhĩ thao cô 率爾操觚. ||⑤ Chuôi gươm.


meanings:
(văn) ① Bình đựng rượu có góc cạnh (thời xưa); ② Góc: 六 觚 Sáu góc; ③ Hình vuông: 破觚爲圓 Bỏ vuông làm tròn, bỏ chín làm mười, không cố chấp; ④ Thẻ tre (thời xưa dùng để viết): 率爾操觚 Viết lách ẩu tả; ⑤ Quy tắc, phép tắc; ⑥ Thư từ, giấy má, tài liệu.


meanings:
① Sao tuy, một ngôi sao trong nhị thập bát tú. ||② Lông mỏ cú vọ. ||③ Một âm là tuỷ. Mỏ chim.


meanings:
Sao Tuy (một ngôi sao trong nhị thập bát tú).


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ để 牴 húc, chạm. ||② Giác để 角觝 một trò chơi đời nhà Hán.


meanings:
(văn) ① Húc, chạm (như牴, bộ 牛); ② 角觝 giác để [jiăodê] Một trò chơi đời Hán (Trung Quốc).


meanings:
① Bửa ra, mổ ra. Dùng cưa xẻ gỗ ra gọi là giải mộc 解木. Mổ xẻ người để chữa bệnh gọi là giải phẩu 解剖. ||② Cổi ra. Như cố kết bất giải 固結不解 quấn chặt không cổi ra được. Tiêu tan mối thù oán cũng gọi là giải. Như khuyến giải 勸解 khuyên giải, hoà giải 和解 giải hoà, v.v. ||③ Tan. Lòng người lìa tan gọi là giải thể 解體. Có khi gọi là thổ băng ngoã giải 土崩瓦解 đất lở ngói tan, nói ví dụ sự nhân tâm li tán như nhà đổ vậy. ||④ Phân tách cho rõ lẽ rõ sự. Như tường giải 詳解 giải nghĩa tường tận, điều giải 條解 phân tách ra từng điều v.v. ||⑤ Hiểu biết, nhận rõ được ý cũng gọi là giải. Vì thế ý thức gọi là kiến giải 見解. ||⑥ Hết một khúc nhạc gọi là nhất giải 一解. ||⑦ Nhà làm thuốc cho thuốc ra mồ hôi khỏi bệnh gọi là hãn giải 汗解. Tục gọi đi ỉa là đại giải 大解, đi đái là tiểu giải 小解. ||⑧ Cổi ra, lột ra. Như giải y 解衣 cổi áo, lộc giác giải 鹿角解 hươu trút sừng. Nguyễn Du 阮攸: Thôi thực giải y nan bội đức 推食解衣難背徳 Cái đức nhường cơm sẻ áo, khó mà làm phản được. ||⑨ Thông suốt. ||⑩ Thôi, ngừng. ||⑪ Cắt đất. ||⑫ Một âm là giới. Giới trãi 解廌 một con thú giống như con hươu mà có một sừng, có khi viết là 獬豸. ||⑬ Lại một âm là giái. Ðiệu đi, như giái phạm 解犯 giải tù đi, giái hướng 解餉 đem lương đi, v.v. ||⑭ Thi hương trúng cách (đỗ) gọi là phát giái 發解, đỗ đầu khoa hương gọi là giái nguyên 解元. Ta quen đọc là chữ giải cả.


meanings:
① Cởi... ra, tháo... ra, gỡ... ra, mở... ra, mổ, bửa ra, xẻ ra: 解衣服 Cởi quần áo; 解開繩扣兒 Tháo nút dây; 解木 Xẻ gỗ; 解牛 Mổ bò; ② Tan: 瓦解 Tan rã; 雪已融解 Tuyết đã tan; ③ Giải bỏ, giải trừ, làm cho hết, đỡ, bãi: 解饞 Đỡ thèm; 解餓 Đỡ đói; 解職 Bãi chức; ④ Giải thích: 解答問題 Giải đáp vấn đề; ⑤ Hiểu: 令人費解 Khiến người ta khó hiểu; ⑥ Bài tiết ra, đại tiện, tiểu tiện: 小解 Đi tiểu; ⑦ Giải bài toán. Xem 解 [jié], [xiè].


meanings:
Áp giải, đưa đi: 把俘虜解到縣城 Áp giải tù binh tới huyện lị. Xem 解 [jiâ], [xiè].


meanings:
① (khn) Hiểu rõ: 解不開這個道理 Không sao hiểu rõ được lẽ đó; ② [Xiè] (Họ) Giải. Xem 解 [jiâ], [jiè].


vietnamese:
giải nhất thiết chúng sinh ngữ ngôn tam muội <đpb>


vietnamese:
giải nhất thiết chúng sinh ngữ ngôn đà la ni <đpb>


meanings:
Kinh qua giải thích khỏi phải xử lí. Tông Môn Võ Khố ghi: »浮 山 遠 至、 首 云。 實 取 油 麵 煮 粥。 情 願 乞 和 尚 責 罰。 省 令 算 所 値 估 衣 缽 還 訖。 打 三 十 拄 杖 出 院。 遠 舍 於 市 中。 託 道 友 解 免。 省 不 允。 – Phù Sơn Viễn đến, Thủ toạ thưa: Đích thực ông ta lấy dầu để nấu cháo, tình nguyện xin Hoà thượng trách phạt. Hoà thượng Tỉnh bảo tính giá trị, đánh giá y bát để trả lại xong, đánh 30 gậy rồi đuổi ra khỏi viện. Viễn bỏ đi vào thị trấn nhờ đạo hữu giải thích để khỏi bị xử lí, Hoà thượng Tỉnh không đồng ý«.


meanings:
5605 請參閱 梵志阿????經華嚴圓教之菩薩以真實之智解照見法界時，所觸目者，無論萬有萬法，皆視爲佛身，簡約其類別，可有十種，統稱爲解境十佛，或解境十身、融三世間十身。與「行境十佛」相對稱。關於行境、解境之二種十佛說，係出自智儼之華嚴孔目章卷二。澄觀之華嚴玄談卷三中的「融三世間十身」即屬解境十佛，而「佛上自有十身」相當於行境十佛。　據舊譯華嚴經卷二十六之十地品中所列舉之十身爲：(一)眾生身，指眾生世間。(二)國土身，指國土世間。(三)業報身，指感受前二身因緣之惑、業。(四)聲聞身，聲聞之果位。(五)辟支佛身，緣覺之果位。(六) 菩薩身，求佛果者。(七) 如來身，完成佛果者。(八) 智身，三乘及佛之智慧。(九)法身，依前項智慧而開悟之理法。(十)虛空身，指以上諸身之所依皆爲空。　以上十身皆由緣起法而來，然依意義別之，另有數種分類，如初三身顯示染分，次六身顯示淨分，第十身則表示不二分，以上三者互成「染、淨、不二」之十身。此外，第四身以下已攝於三世間中之智正覺世間，而與眾生、國土等二大類共成「融三世間」之十身。〔十地經論卷十〕（參閱「行境十佛」2564）


meanings:
5602梵語 vimokṣa（音譯作毘木叉、毘目叉）或 vimukti（音譯作毘木底）或 mukti，巴利語 vimutta 或 vimokkha 或 vimutti。又作木叉、木底。意謂解放，指由煩惱束縛中解放，而超脫迷苦之境地。以能超度迷之世界，故又稱度脫；以得解脫，故稱得脫。廣義言之，擺脫世俗任何束縛，於宗教精神上感到自由，均可用以稱之。如從三界束縛中獲得解脫，分別稱爲欲纏解脫、色纏解脫、無色纏解脫。由修習所斷煩惱之不同，可分爲見所斷煩惱解脫、修所斷煩惱解脫等。特殊而論，指斷絕生死原因，不再拘於業報輪迴，與涅槃、圓寂之含意相通。　佛教原以涅槃與解脫表示實踐道之終極境地，其後乃逐漸形成種種分類而加以考究。例如：有爲解脫（指阿羅漢｜得解脫者｜能明白了解心之作用，即勝解）與無爲解脫（涅槃），或性淨解脫（指眾生本具離煩惱之清淨本性）與障盡解脫（由於現實之煩惱污染本來之清淨，故今斷其煩惱而得解脫），或心解脫（指心離貪愛）與慧解脫（以智慧觀照，而遠離無明），或慧解脫（阿羅漢未至得滅盡定者）與俱解脫（阿羅漢至得滅盡定者），或時解脫與不時解脫等二解脫。此外，另有煩惱解脫、邪見解脫等十解脫。　由耳聞佛法而得解脫，特名耳爲「解脫耳」。解脫味，意指解脫之真味，由於解脫之境地乃平等無差別，故又稱一味。以小乘佛教而言，得解脫最速需經三生，故有「三生解脫」之說。同時，稱如來爲真解脫（真實之解脫），稱阿羅漢爲一分解脫。一分解脫非真實究竟之解脫，蓋如執著於得解脫者，則將不饒益他人，故亦稱爲「墮於解脫深坑者」。〔北本大般涅槃經卷五、顯揚聖教論卷十三、十住毘婆沙論卷十一、成唯識論述記卷一本〕


meanings:
瑜伽八十二卷十一頁云：此中解脫者：是永斷、離繫、清淨、滅盡、離欲等、名之差別。自性者、謂粗重永害，煩惱永斷。訓詞者、謂能脫種種貪等繫縛，故名解脫。又復世尊為種種牟尼，說此以為牟尼體性；故名解脫。二解 瑜伽八十三卷十七頁云：言解脫者：解脫一切生老等故。三解 瑜伽八十四卷六頁云：言解脫者：由離貪故；一向安隱。於餘煩惱，心得解脫。四解 瑜伽八十五卷十一頁云：云何解脫？謂卽於此伏斷對治修習故；永拔隨眠。又云：於非想非非想處、得離欲時，施設解脫位。故名解脫。五解 瑜伽八十九卷五頁云：云何解脫？謂起畢竟斷對治故；一切煩惱品類粗重、永息滅故；證得轉依，令諸煩惱、決定究竟成不生法。是名解脫。六解 瑜伽九十二卷六頁云：若心解脫、若慧解脫、皆名解脫。是愛、無明、根本雜染、勝對治故。


vietnamese:
giải thoát thắng xứ biến xứ tu tập thứ đệ cập sở dẫn công đức <pttđ>


vietnamese:
giải thoát thắng xứ biến xứ sai biệt <pttđ>


vietnamese:
giải thoát tâm dữ bất giải thoát tâm <pttđ>


meanings:
Tháp nằm ở sườn núi tây bắc chùa Phật Quang huyện Ngũ Đài, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Nơi đây có một số mộ tháp của tăng nhân chùa Phật Quang đời Đường đến nay, nên tháp này có niên đại rất sớm. Đây là mộ tháp của Thiền sư Giải Thoát, một cao tăng đời Đường, xây vào niên hiệu Trường Khánh thứ 4 (824) đời Đường. Đó là một toà mộ tháp tứ giác một mái bằng gạch cao khoảng 10 mét. Phía dưới là bệ đá hình vuông, phía trên là thân tháp hình vuông. Trong thân tháp rỗng, chính diện có cửa vòm cung, phần trên trong tháp là khung trang trí. Trên thân tháp vươn ra vành mái tháp. Trên vành mái tầng thứ nhất lại chồng chất bệ vuông hai bực. Trên bệ vuông khắc bằng gạch hai lớp cánh hoa sen to lớn, có ý nghĩa như đài sen. Trên đài sen lại có một toà tháp nhỏ hình vuông. Tháp này tạo hình kì đặc, độc đáo, dùng toà tháp nhỏ giống như thân tháp làm đỉnh tháp, một tình huống ít thấy. Bên cạnh tháp này còn có một toà tháp hoa xây vào niên hiệu Thái Hoà thứ 5 (1205) đời Kim, phần trên do năm lớp cánh sen làm thành.


vietnamese:
giải thoát thân dữ pháp thân sai biệt <pttđ>


meanings:
the resolve to understand and to practice


meanings:
Thông qua lời giải thích để lãnh hội. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »況 第 一 義 本 來 清 淨、 不 受 諸 塵、 如 何 説 得？ 同 道 方 知。 今 日 放 過 一 著、 向 建 化 門 中、 別 作 箇 解 話 會。 – Huống là đệ nhất nghĩa vốn thanh tịnh, chẳng nhiễm các trần, làm sao nói được? Kẻ đồng đạo mới biết. Hôm nay hãy cởi mở một phen, trong cửa dựng lập tiếp hoá đặc biệt thông qua lời giải thích để lãnh hội«.


meanings:
Giải ngộ và chứng ngộ, là 2 thứ lãnh ngộ khác nhau. Cái trước là thông qua ngôn ngữ tri giải mà minh tâm. Cái sau là lập tức ngộ nhập, thấu suốt tự tâm, là chân tham thật ngộ. Thư đáp »Trung thừa Trịnh Côn Nham« trong HSLNMDT q. 1 ghi: »凡 修 行 人、 有 先 悟 後 修 者、 有 先 修 後 悟 者、 然 悟 有 解 證 之 不 同。 – Luận về người tu hành, có người trước ngộ sau tu, có người trước tu sau ngộ, nhưng ngộ có giải chứng khác nhau«. X. Giải Ngộ, Chứng Ngộ.


meanings:
Con đường sinh ra nhiều tri kiến tình giải, thông thường là quá trình tư duy, phân tích. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »有 師 云： 參 禪 不 必 看 教、 看 教 恐 增 解 路、 障 自 悟 門。 – Có sư nói: Tham thiền chẳng cần xem kinh, xem kinh e thêm giải lộ, làm chướng ngại cửa ngộ của mình«.


vietnamese:
giải mê hiển trí thành bi thập minh luận <bktt>


meanings:
Sáng tỏ, tỏ ngộ, thấy suốt. Chương Phù âu ca của Lạc Phổ Hoà thượng trong CĐTĐL q. 30 ghi: »只 知 漚 向 水 中 出。 豈 知 水 亦 從 漚 生。 權 將 漚 水 類 余 身。 五 蘊 虛 攢 者 立 人。 解 達 蘊 空 漚 不 實。 方 能 明 見 本 來 眞。 – Chỉ tri âu hướng thuỷ trung xuất, khởi tri thuỷ diệc tùng âu sinh, quyền tương âu thuỷ loại dư thân, ngũ uẩn hư toàn giả lập nhân, giải đạt uẩn không âu bất thật, phương năng minh kiến bản lai chân. – Chỉ biết bọt kia từ nước khởi, nước do sóng bọt kết tinh thành, phù âu, lưu thuỷ giả danh suông, bọt nước in tuồng huyễn hoá thân, thấy suốt thân không, bọt chẳng thật, mới hay bắt gặp bản lai chân«.


meanings:
Tên gọi chức vụ chủ quản trong các việc tính toán sổ sách, tiếp đãi… trong Thiền viện. Giải viện là nơi Thiền tông thực hành các công việc trên.


meanings:
① Cái chén uống rượu bằng sừng trâu. ||② Quang quang 觥觥 cứng cỏi.


meanings:
① Chén tống, chén uống rượu bằng sừng: 舉觥 Nâng cốc; ② 【觥觥】quăng quăng [gonggong] (văn) Cứng cỏi.


meanings:
(văn) ① Sừng thú cong cong; ② Dây cung giương thẳng.


meanings:
① Sừng mới nhú. ||② Hộc tốc 觳觫 sợ run lập cập.


meanings:
(văn) Sừng thú một cúi một ngửa; ② Nghiêng về một bên.


meanings:
(văn) ① Gió lạnh; ② Nước hiện lên từ đất; ③ 【觱篥】 tất lật [bìlì] Một loại nhạc khí để thổi (thời xưa).


meanings:
① Hộc tốc 觳觫 sợ run lập cập. ||② Cái hộc, một thứ đồ để đong. ||③ Một âm là hạc. Hết thế, còn thế. ||④ Gót chân. ||⑤ Một âm nữa là giác. Cùng nghĩa với chữ giải 解 hay chữ tích 瘠.


meanings:
① (văn) Cái hộc (để đong lường); ② (văn) Gót chân; ③ 【觳觫】hộc tốc [húsù] (văn) Sợ run lập cập, run rẩy (vì sợ).


meanings:
① Cằn cỗi (như 瘠, bộ 疒): 觳土 Đất cằn cỗi; ② Thô sơ.


meanings:
① Cái chén uống rượu. ||② Cái chén đã rót rượu. Như phủng thương thượng thọ 奉觴上壽 dâng chén rượu chúc thọ. ||③ Lạm thương 濫觴, xem chữ 濫 ở bộ thuỷ 水: lạm tràng 濫觴 cái mối nhỏ gây nên sự lớn, cũng như nước suối mới chảy ra chỉ nông ngập cái chén mà sau thành sông thành bể. Ta quen đọc là chữ tràng.


meanings:
Chén uống rượu (thời xưa): 舉觴稱賀 Nâng chén chúc mừng; 濫觴 Tràn chén, (Ngb) mối nhỏ gây thành việc lớn.


meanings:
6802<一>梵語 sparśa，巴利語 phassa。為心所（心之作用）之一。俱舍宗以其為十大地法、七十五法之一，唯識宗視為五遍行、百法之一。指境（對象）、根（感官及其機能）、識（認識）三者和合時所產生之精神作用；亦即指主觀與客觀接觸之感覺而言。　此時之根、境、識各分為六種，則觸亦有六觸（六觸身，身為複數之意）。例如由眼根、色境、眼識三者和合而產生之觸為眼觸，如由耳、鼻、舌、身、意產生耳觸乃至意觸。此為說一切有部所立三和合生觸之義，即根、境、識和合時，能生其他心所。經量部則唯以根、境、識三者和合名為觸，無有別體，名三和成觸。　於六觸中，前五觸所依之根為有對（二物有相互為障之性質），故稱有對觸。第六觸之意觸，以名（增語）為對象，故稱增語觸；此增語觸對第<二>項中所說之以身根為對象之所觸而言，此為能觸。　又隨染淨等相應法之別而有八種觸，即與無漏相應之明觸、與染污相應之無明觸、與有漏善及無覆無記相應之非明非無明觸，及無明觸中與愛相應之愛觸、與恚相應之恚觸，以及隨受之不同而產生樂受之順樂受觸、生苦受之順苦受觸、生不苦不樂受之順不苦不樂受觸。　此外，十二緣起之第六支為觸，又稱觸支，有部依分位緣起釋為嬰兒期之「觸」。即於嬰兒期根、境、識三者和合而未了知苦樂差別之位。〔雜阿含經卷十三、大毘婆沙論卷二十三、俱舍論卷四、卷九、卷十、大乘義章卷四〕　<二>梵語 spraṣṭavya，巴利語 phoṭṭhabba。五境之一，十二觸之一，十八界之一，俱舍七十五法之一，唯識百法之一。即被觸之對象，故亦譯為「所觸」。指身根感覺之對象，即所觸之對境，稱為觸境，乃五境、六境之一。共有十一觸：即地、水、火、風四大種，與滑、澀、重、輕、冷、饑、渴等十一種。其中四大種為能造之觸，後七種為所造之觸。〔大毘婆沙論卷一二七、俱舍論卷一、大乘阿毘達磨雜集論卷一、品類足論卷一〕


meanings:
① Húc, đâm. ||② Tiếp xúc, chạm biết. Phàm sự vật gì chạm sát nhau đều gọi là xúc. Như tiếp xúc ư nhĩ mục 接觸於耳目 tai nghe thấy, mắt trông thấy. ||③ Lại sự vật gì nhiều lắm đều gọi là xúc. Như xúc xứ giai thị 觸處皆是 đâu đâu cũng thế. ||④ Cảm xúc, nhân cớ đó mà động đến tâm mình đều gọi là xúc. Như xúc phát 觸發 cảm xúc phát ra. ||⑤ Can phạm, như xúc huý 觸諱 xúc phạm chỗ kiêng, nói với làm trái nhau đều gọi là để xúc 抵觸.


meanings:
① Dơ bẩn. Phần Dương ngữ lục, q. thượng ghi: »邪 正 不 分、 觸 凈 難 明。 – Tà chính không phân, sạch dơ khó rõ«. ② Vi phạm. Tiết Dục Vương Đức Quang Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »喚 作 竹 篦 則 觸、 不 喚 作 竹 篦 則 背。 – Gọi là trúc bề thì vi phạm; không gọi là trúc bề thì sai trái«.


meanings:
① Chạm, đụng, tiếp xúc, xúc phạm, phạm đến, tiếp với: 接觸 Tiếp xúc; ② Húc, đâm, mắc phải: 羝羊觸藩 Dê đực húc rào; ③ Cảm động, xúc động, xúc cảm.


meanings:
Mỗi một việc gì. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »遂 有 立 雪 斷 臂 負 石 舂 糠。 遇 斯 志 人。 方 堪 受 旨。 況 乎 山 僧 觸 事 荒 唐。 那 陞 此 位。 實 當 慚 悚。 – Cho nên có những người đứng ngoài tuyết chặt cánh tay, đeo đá giã gạo, gặp những kẻ có chí như thế mới có thể lãnh thọ ý chỉ. Huống hồ sơn tăng việc gì cũng bừa bãi thì làm sao được địa vị ấy? Thật đáng hổ thẹn!«.


vietnamese:
xúc đối biến hoại phi nhất thiết biến <pttđ>


meanings:
Lãnh ngộ trót lọt. Tiết Thị Nghiệp Hải Tịnh Thiền nhân trong Minh Bản Tạp lục, q. trung ghi: »只 如 今 夏、 轉 眼 是 半 夏 了 也、 還 曾 觸 物 無 碍、 還 曾 打 成 一 片 麼？ – Cứ như mùa hạ hiện nay, trong chớp mắt là qua nửa hạ rồi mà vẫn chưa lãnh ngộ trót lọt, vẫn chưa nhồi thành một khối!«.


meanings:
Những gì mắt thấy đều là thiền pháp. Đây là cảnh giới của bậc giác ngộ đạt đến. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »師 或 云： 古 人 道。 觸 目 是 道。 拈 卻 醬 甕。 阿 那 箇 是 道？ – Hoặc giả sư nói: Người xưa bảo: Xúc mục thị đạo. Sư giơ hũ tương lên hỏi: Cái gì là đạo?«.


meanings:
Mắt nhìn không chút chướng ngại, chỉ cho sự lãnh ngộ trót lọt. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »直 得 觸 目 無 滯。 達 得 名 身 句 身 一 切 法 空。 山 河 大 地 是 名。 名 亦 不 可 得。 喚 作 三 昧 性 海 俱 備。 猶 是 無 風 匝 匝 之 波。 – Cho dù lãnh ngộ trót lọt, đạt được danh thân, cú thân, tất cả pháp không, núi sông đại địa đều là tên gọi, tên gọi cũng không, gọi là Tam-muội tính hải câu bị, cũng giống như sóng không gió«.


meanings:
Những gì mắt thấy đều là trí huệ bồ-đề. Đây là cảnh giới của bậc giác ngộ đạt đến. Minh Giác ngữ lục, q. 2 ghi: »僧 問： 如 何 是 觸 目 菩 提？ 師 云： 風 動 塵 起 鳥 飛 落 毛。 – Tăng hỏi: Thế nào là xúc mục bồ-đề? Sư đáp: Gió nổi bụi dấy, chim bay rụng lông«.


meanings:
Dập đầu hành lễ. Tiết Kỉnh Sơn Tông Cảo Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »下 座 後、 大 家 觸 禮 三 拜。 – Sau khi sư ngồi xuống, mọi người dập đầu lễ ba lạy«.


vietnamese:
xúc đẳng bất năng thụ huân trì chủng <pttđ>


vietnamese:
xúc xứ thật sự hữu thập nhất chủng <pttđ>


meanings:
Quần đùi. Tiết Quang Hiếu Huệ Lan Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »和 州 光 孝 慧 蘭 禪 師、 不 知 何 許 人 也。 自 號 碧 落 道 人。 嘗 以 觸 衣 書 七 佛 名、 叢 林 稱 爲 蘭 布 褌。 – Thiền sư Huệ Lan chùa Quang Hiếu ở Hoà Châu không biết người ở đâu, hiệu là Bích Lạc Đạo Nhân. Từng viết tên bảy vị Phật lên quần đùi, tùng lâm gọi sư là Lan Bố Côn«.


meanings:
Còn gọi: Xúc đồ câu trệ. Mọi chỗ đều chướng ngại, không trót lọt. Chỉ cho sự lãnh ngộ nhiều trắc trở, khó khăn; sự lí không thông. Phương Hội ngữ lục ghi: »先 聖 有 八 萬 四 千 法 門、 門 門 見 諦、 學 人 爲 什 麼 觸 途 成 滯？ – Chư Phật có tám vạn bốn ngàn pháp môn, pháp môn nào cũng đầy diệu nghĩa, kẻ tham học sao lại đâu đâu cũng bị vướng mắc, lãnh hội khó khăn?«. Quy Sơn Cảnh Sách ghi: »徒 消 十 方 信 施、 亦 乃 孤 負 四 恩。 積 累 轉 深、 心 塵 易 壅、 觸 途 成 滯、 因 所 輕 欺。 – Đó là luống tiêu của mười phương tín thí, cũng chính là cô phụ bốn ơn; tội lỗi chất chứa càng nhiều, tâm trần dễ bít lấp, sự lí không thông bị người khinh rẻ«.


meanings:
Nơi nơi sinh ra kiến giải cuồng loạn. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »設 使 言 前 荐 得。 猶 是 滯 殼 迷 封。 縱 饒 句 下 精 通。 未 免 觸 途 狂 見。 – Giả sử nơi lời chưa nói mà lãnh hội được thì cũng là kẻ si mê ngu độn; cho dù vừa xem qua câu văn mà tinh thông nghĩa lí cũng chưa khỏi nơi nơi sinh ra kiến giải cuồng loạn«.


meanings:
Dê cọ mũi. Bởi vì mắt con dê không phân biệt được đồ vật, hễ vật chạm vào mũi của nó thì nó ngốn sạch. Thiền tông muợn từ này để chỉ cho người học đạo mà mê muội, chẳng biết pháp. Lâm Tế lục (Đại 47, 498 thượng) ghi: »今 時 學 者 總 不 識 法。 猶 如 觸 鼻 羊 逢 著 物 安 在 口 裏。 奴 郎 不 辨 賓 主 不 分。 – Người học đạo thời nay đều không biết đạo pháp là gì cả, chẳng khác nào con dê cọ mũi, đụng vật gì là ngốn cả vào mồm. Hạng người này tớ thầy chẳng rõ, khách chủ chẳng phân«.


meanings:
(văn) Cây dùi bằng xương (ngà hoặc sừng) để tháo nút dây.


meanings:
① Nói, tự mình nói ra gọi là ngôn 言. Ðáp hay thuật ra gọi là ngữ 語. ||② Một câu văn cũng gọi là nhất ngôn 一言. Như nhất ngôn dĩ tế chi viết tư vô tà 一言以蔽之曰思無邪 một câu tóm tắt hết nghĩa là không nghĩ xằng. ||③ Một chữ cũng gọi là ngôn. Như ngũ ngôn thi 五言詩 thơ năm chữ, thất ngôn thi 七言詩 thơ bảy chữ, v.v. ||④ Mệnh lệnh. ||⑤ Bàn bạc. ||⑥ Tôi, dùng làm tiếng phát thanh. Như ngôn cáo sư thị 言告師氏 tôi bảo với thầy. ||⑦ Một âm là [/b] ngân[/b]. Ngân ngân 言言 cao ngất, đồ sộ.


meanings:
① Lời, ngôn (ngữ): 發言 Phát ngôn; 她會說三種語言 Cô ấy biết nói ba ngôn ngữ; 引言 Lời dẫn; ② Nói: 知無不言 Biết gì nói hết; ③ Ngôn, chữ: 五言詩 Thơ ngũ ngôn, thơ năm chữ; 全書約五十萬言 Toàn sách có độ năm trăm ngàn chữ; ④ (văn) Bàn bạc; ⑤ (văn) Trợ từ đầu câu (phát ngữ từ, không dịch): 言告師氏 Thưa với bà thầy (Thi Kinh); ⑥ [Yán] (Họ) Ngôn.


vietnamese:
ngôn thượng sinh ngôn cú thượng sinh cú <tttđ>

meanings:
Xưa nay vốn có ngôn cú (công án cổ tắc) lại còn bình luận giải thích thêm nữa, hàm ý nghĩa vướng mắc trói buộc. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »若 向 言 上 生 言、 句 上 生 句、 意 上 生 意、 作 解 作 會、 不 唯 帶 累 老 僧、 亦 乃 辜 負 雪 竇。 – Nếu nhằm trên lời sinh lời, trên câu sinh câu, trên ý sinh ý, giải thích tìm hiểu thì không những liên luỵ lão tăng mà còn cô phụ cả Tuyết Đậu«.


meanings:
emptiness, which cuts off speech and thought


meanings:
Nghĩa là ngôn ngữ vẫn đúng, trực tiếp hiển hiện diệu lí chí đạo; đây là lời cảnh tỉnh dùng để chống lại những ai bài xích ngữ ngôn văn tự. Bởi Thiền tông lấy »Bất lập văn tự, minh tâm kiến tính« làm tông phong, cho rằng giải bày bằng ngữ ngôn văn tự thì không đạt đến diệu lí chí đạo và không thể đến chỗ cứu cánh của bản nghĩa, nên có chủ trương hoàn toàn bài trừ ngôn ngữ văn tự. Nhưng nếu không phải căn cơ bậc thượng thì dễ sinh tà kiến hoặc tệ đoan, cho nên các thiền sư chính thống một mặt nhấn mạnh đến sự hữu hạn và chướng ngại của ngôn ngữ văn tự, một mặt cũng không bỏ ngôn ngữ văn tự, mượn nó để tiến hành tham tập, khai thị, khám nghiệm người học Thiền và khi cần thiết dùng Ngôn Đoan Ngữ Đoan để đánh thức kẻ »Dã hồ thiền« xưa nay chỉ biết bài xích ngữ ngôn văn tự, thực tế ngu tối vô tri, in tuồng phải mà chẳng phải. Tắc 2, Bích Nham Lục (Đại 48, 142 thượng) ghi: »至 道 無 難、 言 端 語 端。 一 有 多 種、 二 無 兩 般。 – Chí đạo vô nan, ngôn đoan ngữ đoan. Nhất hữu đa chủng, nhị vô lưỡng ban. – Chí đạo không khó, ngôn ngữ vẫn đúng. Một có nhiều thứ, hai không hai loại«.


meanings:
cutting off the path of language; going beyond the means of intellection


meanings:
（梵 sarva-vāda-caryoccheda，藏 smra-ba daṅ spyod-pa thams-cad śin-tu chad-pa）又作語言道斷、言語道過、名言道斷。謂言語之道斷絕，即‘言語思想所不能及’之意。舊譯《華嚴經》卷五雲（大正9·424c）︰‘遠離取相真實觀，得自在力决定見，言語道斷行處滅。’《大智度論》卷五雲（大正25·96c）︰‘言語已息，心行亦滅。’<#>此語常與‘心行處滅’一詞連用。心行處滅，意指心行之處滅絕，謂遠離概念思維之情境。《摩呵止觀》卷五（下）雲（大正46·67a）︰‘言語道斷，心行處滅。’《大乘起信論義記》卷中（本）雲（大正44·252b）︰‘離心緣者，非意言分別故，心行處滅，非思慧境。’即謂法性真如之理，不可用言語說明，亦非分別思慧可知。《起信論疏筆削記》卷七亦雲（大正44·332c）︰‘心行處滅者，以相是心之行處，行猶緣也。既離于相，心無所緣。所緣既無，能緣亦絕，無相真理何思慧之所及乎？’<#>按，‘言語道斷，心行處滅’一詞，與佛典中常見之‘言亡慮絕’一詞之意亦同。<#> ［參考資料］　《維摩經》卷下〈見阿■佛品〉；《成唯識論》卷十；《法華經文句》卷三（下）；《大日經疏》卷十九。<#>


vietnamese:
ngôn ngữ đạo đoạn tâm hạnh xứ diệt <đpb>


meanings:
① Hai bên bàn bạc với nhau cho kĩ rồi mới thoả thuận gọi là đính. Như đính giao 訂交 đính kết làm bạn, đính ước 訂約. Ðính chính lại sách vở cho đúng gọi là hiệu đính 校訂.


meanings:
① Kí kết: 訂合同 Kí hợp đồng; ② Đặt hàng trước: 訂報 Đặt báo; 預訂 Đặt trước; ③ Sửa chữa: 訂正 Đính chính; 修訂 Sửa chữa lại; ④ Đóng (sách): 訂書機 Máy đóng sách.


meanings:
① Báo tin có tang. Ta gọi là cáo phó 告訃.


meanings:
① (văn) Ầm (tiếng động lớn): 訇的一聲 Ầm một tiếng. Xem 匉 (bộ 勹); ② 【阿訇】a hoanh [ahong] Thầy tế (Hồi giáo).


meanings:
calculate, estimate, consider, think about, reckon, imagine


meanings:
3953請參閱 別尊雜記 請參閱 諸佛要集經 計度之意。即以自己之妄心分別來推度判斷事物之理。成唯識論述記卷三本謂，計爲分別心之異名。部派佛教時代，各部派自有其本部之正統見解，此稱「本計」，若違越於自宗者即稱「異計」。此外，虛妄計度，稱爲妄計、邪計；週遍計度，稱爲遍計。〔顯揚聖教論卷六、唐譯攝大乘論釋卷四、卷八〕


meanings:
① Tính. Phàm tính gộp các môn lại để xem số nhiều hay ít đều gọi là kế. Như thống kê 統計 tính gộp cả, hội kế 會計 cùng tính cả, v.v. Vì thế nên sổ sách cũng gọi là kế. Nhà Hán kén quan lại cho vào cung làm việc với các quan tính toán sổ sách để tập việc. Nên về đời khoa cử gọi thi hội là kế giai 計偕 là bởi đó. ||② Xét các quan lại. Như đại kế 大計 xét suốt cả các quan lại trong thiên hạ. ||③ Mưu kế, mưu tính. Như đắc kế 得計 đắc sách (mưu hay). ||④ Ta thường đọc là kê cả.


meanings:
[jì] ① Đếm: 不計其數 Không thể đếm xuể; ② Tính: 不計報酬 Không tính thù lao; 總計 Tính gộp lại, cả thẩy; ③ Mưu, mẹo, kế: 得計 Có được mưu hay đắc kế, đắc sách; 中計 Trúng kế, mắc mưu; 緩兵之計 Kế hoãn binh; ④ Lo toan, tính toán: 爲加強紀律計 Để (lo toan cho việc) tăng cường kỉ luật; ⑤ Kế, máy đo, đồng hồ đo: 測壓計 (Máy) áp kế; ⑥ (văn) Xét các quan lại: 大計 Xét hết các quan lại trong cả nước.


meanings:
3954計娑羅，梵語 kesara。又作計薩囉華、雞薩羅華。意譯作蘂、花蕊。即指學名爲 Rottleria tinctoria 或 Mimusops elengi 或 Mesua ferrea 等植物所開之花。然八十華嚴經卷七十六則謂是寶玉之名。又慧苑音義卷下謂爲獅子身毛之旋紋。又產於馬來西亞之鐵刀木、鐵棱等樹木之花，亦稱計娑羅華。


meanings:
conceptualize about all kind of various matters in past, present and future


meanings:
① Hỏi. Kẻ trên hỏi kẻ dưới là tấn. ||② Thư hỏi thăm, như âm tấn 音訊 tăm hơi. Nguyễn Du 阮攸: Cổ tự vô danh nan vấn tấn 古寺無名難問訊 chùa cổ không tên khó hỏi thăm. ||③ Tiêu tức. Như hoa tấn 花訊 tin hoa nở. ||④ Tra tấn. Như tấn cúc 訊鞫 tra xét lấy khẩu cung. ||⑤ Can. ||⑥ Nhường. ||⑦ Mách bảo. ||⑧ Mưu. ||⑨ Nhanh chóng.


meanings:
① Tin, tin tức: 新華社訊 Tin Tân Hoa xã; 聞訊赶到 Được tin chạy đến; 花訊 Tin hoa nở; ② Hỏi, tra hỏi: 刑訊 Tra hỏi, tra tấn; 審訊犯人 Tra hỏi người mắc tội; 訊鞫 Tra hỏi lấy khẩu cung; ③ (văn) Can; ④ (văn) Nhường; ⑤ (văn) Mách bảo; ⑥ (văn) Mưu; ⑦ (văn) Nhanh chóng.


meanings:
① Tan lở. Cùng tranh dành lẫn nhau gọi là nội hồng 內訌.


meanings:
Loạn, rối loạn, lủng củng, lục đục: 内訌 Lục đục trong nội bộ.


meanings:
① Ðánh, đánh giết kẻ có tội gọi là thảo. ||② Tìm xét, dò xét. ||③ Ðòi, tục gọi sự đòi lấy của cải gì của người là thảo. ||④ Bỏ đi.


meanings:
① Đánh dẹp, trị tội: 南征北討 Đánh nam dẹp bắc; ② Xét tìm, nghiên cứu: 研討 Nghiên cứu, hội thảo; ③ Đòi, xin: 討還血債 Bắt (đòi) phải trả nợ máu; 乞討 Cầu xin; ④ Làm cho, khiến cho: 討人喜歡 Làm cho người ta thích; ⑤ Lấy, cưới: 討老婆 Lấy vợ; ⑥ (văn) Đổi (lấy của cải); ⑦ (văn) Bỏ đi.


meanings:
① Khoe khoang. ||② Lớn, to. ||③ Một âm là hủ. Hủ hủ 訏訏 mông mênh.


meanings:
(văn) ① Khoe khoang, khoác lác; ② Thở dài; ③ To, lớn.


meanings:
① Bới móc, bới móc việc riêng của người ra. Cũng đọc là chữ yết.


meanings:
(văn) Bới móc (việc riêng của người khác).


meanings:
① Di di 訑訑 nhơn nhơn tự đắc. ||② Một âm là tha. Lừa dối. ||③ Lại một âm là nãn. Phóng túng.


meanings:
(văn) Nhơn nhơn tự đắc: 訑訑 Kiêu căng, ngạo mạn.


meanings:
① Nói ý tứ (lời nói thận trọng như khó khăn mới nói nên lời).


meanings:
(văn) Nói năng một cách khó khăn, nói năng thận trọng.


meanings:
Instruct, advise, admonish, guide, lead, counsel


meanings:
① Dạy dỗ. ||② Nói giải nghĩa cho rõ ra. Vì thế nên chữa nghĩa sách cũng gọi là huấn. ||③ Lời nói có thể làm phép được gọi là huấn. Như cổ huấn 古訓 lời người xưa dạy. ||④ Thuận theo.


meanings:
① Huấn, lời dạy: 家訓 Gia huấn; 古訓 Lời dạy của người xưa; ② Dạy bảo, dạy dỗ, giáo huấn, huấn luyện: 受訓 Được huấn luyện; ③ Quở trách, trách mắng, la mắng: 被訓了一頓 Bị mắng một trận; ④ Giải thích ngữ nghĩa.【訓詁】huấn hỗ [xùngư] Giải thích (chú giải) ngữ nghĩa (trong sách cổ); ⑤ (văn) Thuận theo.


vietnamese:
huấn thích ngôn từ ngũ chủng phương tiện <pttđ>


meanings:
① Chê, quở trách, kẻ dưới chê người trên gọi là san. Như san tiếu 訕笑 chê cười. Có khi đọc là sán.


meanings:
① Chê trách: 訕笑 Chê cười; ② Xấu hổ, ngượng ngập: 臉上發訕 Xấu hổ, thẹn mặt, bẽ mặt.


meanings:
① Thôi hẳn, làm xong, sau cùng. Sổ sách tính toán xong gọi là thanh cật 清訖. Ta quen đọc là chữ ngật.


meanings:
Xong, hết: 付訖 Đã trả xong (hết); 柦訖 Kiểm xong; 清訖 Thanh toán hết.


meanings:
① Nhờ, gửi hình tích mình ở bên ngoài gọi là thác túc 託足. ||② Thỉnh cầu, phó thác, nghĩa là nhờ người khác trông nom hộ, là uỷ thác cho người khác làm hộ. ||③ Thác ra, mượn cớ. Như giả thác 假託 mượn cớ mà từ chối, thác phúng 託諷 lấy cái khác mà nói giễu người.


meanings:
① Nhờ: 託福 Nhờ ơn; ② Ủy thác; ③ Thỉnh cầu, yêu cầu: 他託我買書 Nó yêu cầu tôi mua sách cho nó; ④ Gởi; ⑤ Vin, thác, mượn cớ; ⑥ (Người chết) hiện về (trong mộng); ⑦ Gởi gián tiếp.


meanings:
① Nhớ, nhớ kĩ cho khỏi quên. Như kí tụng 記誦 học thuộc cho nhớ. ||② Ghi chép. Như kí quá 記過 ghi chép lỗi lầm đã làm ra. Phàm cuốn sách nào ghi chép các sự vật đều gọi là kí. Như lễ kí 禮記 sách chép các lễ phép, du kí 遊記 sách chép các sự đã nghe đã thấy trong khi đi chơi, v.v. ||③ Tờ bồi. Người giữ về việc giấy má sổ sách gọi là thư kí 書記. ||④ Phàm giấy má gì mà những người có quan hệ vào đấy đều phải viết tên mình vào để làm ghi đều gọi là kí. ||⑤ Dấu hiệu.


meanings:
Còn gọi: Kí biệt. Lời dự đoán của Phật-đà, Tổ sư đối với đệ tử thành Phật, ngộ đạo giáo hoá. Tiết Vĩnh An Thiện Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »（洛 浦 禪 師） 上 堂 謂 眾 曰： 莫 輕 園 頭 （指 善 淨）、 他 日 座 下 有 五 百 人 在 。 後 （善 淨） 住 永 安、 眾 餘 五 百、 果 符 洛 浦 之 記。 – (Thiền sư Lạc Phố) thượng đường nói với chúng rằng: Đừng coi thường Viên đầu (chỉ Thiện Tịnh) ngày sau dưới pháp toà có năm trăm người. Về sau khi Thiện Tịnh trụ Vĩnh An, tăng chúng hơn năm trăm người, quả nhiên đúng như lời dự đoán của Lạc Phố«.


meanings:
① Nhớ: 記不清 Không nhớ rõ; 還記得 Còn nhớ; ② Ghi, biên: 記帳 Ghi sổ; 記一大功 Ghi (một) công lớn; ③ Sổ ghi chép, sách ghi chép, ... kí: 日記 Nhật kí; 游記 Du kí; 大事記 Sách ghi những việc lớn (đã xảy ra); ④ Dấu hiệu: 以白色爲記 Lấy màu trắng làm dấu hiệu; 鈴記 Con dấu; ⑤ Nốt ruồi.


meanings:
bestow a prediction of enlightenment; to predict that someone will attain buddhahood


meanings:
① Làm bậy. Như ngoa ngôn 訛言 lời nói bậy, ngoa tự 訛字 chữ sai, v.v. ||② Tại cớ gì mà hạch đòi tiền của cũng gọi là ngoa. Như ngoa trá 訛詐 lừa gạt. ||③ Hoá. ||④ Động.


meanings:
① Sai, nhầm, bậy: 訛字 Chữ sai; 以訛傳訛 Nghe nhầm đồn bậy; ② Hạch sách, lòe bịp, tống tiền; ③ (văn) Cảm hoá: 式訛爾心 Cảm hoá lòng ngươi (Thi Kinh: Tiểu nhã, Tiết Nam Sơn); ④ (văn) Động đậy (dùng như 吪, bộ 口): 或寢或訛 Có con nằm ngủ, có con động đậy (Thi Kinh: Tiểu nhã, Vô dương).


meanings:
① Ngờ lạ. Như thâm nhạ kì sự 深訝其事 sự ấy lấy làm kì lạ quá.


meanings:
(văn) Ngạc nhiên, làm lạ: 驚訝 Kinh ngạc; 深訝其事 Rất lấy làm lạ về việc đó.


meanings:
① Kiện tụng, đem nhau lên quan mà tranh biện phải trái gọi là tụng. ||② Cãi lẽ, cãi nhau để tranh lấy cái phải cũng gọi là tụng. ||③ Dâng thơ tuyết oan cho người. ||④ Trách phạt. ||⑤ Khen ngợi.


meanings:
① Kiện tụng: 成訟 Thành việc kiện cáo; ② Bàn cãi: 聚訟紛紜 Bàn cãi sôi nổi; ③ (văn) Dâng thơ để minh oan cho người khác; ④ (văn) Trách phạt.


meanings:
① Vui, cùng nghĩa với chữ hân 欣. ||② Nấu, hấp. ||③ Một âm là hi. hi hợp 訢合 hoà khí giao cảm.


meanings:
(văn) ① Vui vẻ (như 欣, bộ 欠); ② Nấu, hấp.


meanings:
① Quyết biệt, sắp đi xa lâu mà tặng bằng lời gọi là quyết. Lời nói của kẻ chết trối lại gọi là lời vĩnh quyết 永訣. ||② Phép bí truyền. Như trường sinh quyết 長生訣 cái phép bí truyền làm cho sống lâu.


meanings:
① Kế, bí quyết, phép bí truyền: 妙訣 Diệu kế; 祕訣 Bí quyết; 長生訣 Bí quyết sống lâu; ② Câu đọc dễ thuộc, lời có vần, vè: 口訣 Câu đọc dễ thuộc, bài vè; ③ Từ biệt, li biệt, quyết biệt.


meanings:
① Nói chậm chạp, nói ý tứ. Nói năng không được nhanh nhẹn gọi là nột sáp 訥譅.


meanings:
(term) female messenger, go-between or consort


meanings:
(văn) Lầm lỗi, có tội: 無訧 Không lầm lỗi.


meanings:
① Loạn. ||② Nói rầm rầm. Cùng nghĩa với chữ hung 洶 hay chữ hung 恟.


meanings:
(văn) ① Huyên náo, ồn ào; ② Tranh biện, tranh tụng; ③ Hoạ loạn, loạn lạc.


meanings:
① Tới tận nơi mà hỏi. Như thái phóng dân tục 採訪民俗 xét hỏi tục dân. ||② Dò xét. Ði dò những kẻ có tội mà chưa có ai phát giác gọi là phóng nã 訪拿 dò bắt, nhà báo mỗi nơi đặt một người thông tin tức gọi là người phóng sự 訪事. ||③ Tìm lục. Như phóng bi 訪碑 tìm lục các bia cũ, phóng cổ 訪古 tìm tòi cổ tích. ||④ Đi thăm hỏi, như tương phóng 相訪 cùng đến thăm nhau. Còn đọc là phỏng. Nguyễn Du 阮攸: Tha nhật Nam quy tương hội phỏng, Lục Ðầu giang thượng hữu tiều ngư 他日南歸相會訪，六頭江上有樵漁 Mai này về Nam, gặp gỡ hỏi thăm nhau, Thì trên sông Lục Ðầu đã có người đốn củi, người đánh cá.


meanings:
① Thăm: 訪友 Thăm bạn; 有客來訪 Có khách đến thăm; ② Điều tra, phỏng vấn, hỏi han, dò xem, lục tìm, tìm tòi: 訪柦 Điều tra; 采訪 Phỏng vấn; 訪碑 Lục tìm các bia cũ; 訪古 Tìm tòi cổ tích.


meanings:
set up, establish, arrange, institute, spread, suppose


meanings:
① Sắp bày, đặt bày. Như trần thiết 陳設 bày đặt. Nhà vẽ tô màu thuốc gọi là thiết sắc 設色. ||② Đặt. Như thiết lập 設立 đặt nên, dựng nên, thiết quan 設官 đặt quan, v.v. ||③ Ví thử. Như thiết sử 設使 ví khiến. ||④ Cỗ bàn. ||⑤ To, lớn.


meanings:
① Lập ra, đặt ra, bày ra, sắp xếp: 設計 Thiết kế; 設了分社 Lập phân xã; ② Nếu, giả sử, giả dụ, thí dụ: 設有差 Nếu có sai lầm. 【設或】thiết hoặc [shèhuò] Nếu, giả dụ; 【設 令】 thiết lịnh [shèlìng] (văn) Như 設使; 【設如】 thiết như [shèrú] (văn) Như 設使，設若; 【設若】thiết nhược [shèruò] Giả như, giả dụ, nếu: 設若人家無嗣，能爲致一子否？ Nếu người ta không có con cháu nối dõi, thì có thể cho họ một đứa con không? (Tục di quái chí); 【設使】thiết sử [shèshê] Giả thử, nếu: 設使數子 區區爲兒女子之態，徒死牖下，惡能名垂竹白，與天地相爲不朽哉？ Nếu mấy người kia, chăm chăm học thói kiểu cách của con gái, trẻ con, thì chỉ chết rũ ở dưới cửa sổ, sao được ghi tên vào thẻ tre lụa trắng, bất hủ cùng với đất trời? (Trần Quốc Tuấn: Dụ chư tì tướng hịch văn); ③ (văn) Cỗ bàn; ④ (văn) To lớn.


meanings:
Xá-lợi, chỉ cho những mảnh răng xương giống như ngọc của Phật và các bậc cao tăng. Thiết lợi thu được sau khi hoả táng thi thể của các vị này. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »次 日 沐 浴、 聲 鐘 集 眾。 就 座、 泊 然 而 逝。 荼 毗 日、 送 者 均 獲 設 利。 – Hôm sau sư tắm rửa, đánh chuông họp chúng, ngồi vào toà, lặng lẽ mà hoá. Hôm thiêu xác, những người đưa đám đều nhặt được xá-lợi«.


meanings:
Ý nói lập ra pháp môn phương tiện, vì người chỉ dạy. Khai thị Dục Tạng chủ trong DTNL q. 3 ghi: »勞 他 古 佛 世 尊、 不 忍 坐 視、 拖 泥 帶 水、 多 設 方 便、 爲 儞 解 粘 去 縛。 – Làm phiền đến Cổ Phật Thế Tôn khác, chẳng nỡ ngồi nhìn, chỉ dạy dài dòng, lập ra nhiều phương tiện để gỡ niêm cởi trói cho ngươi«.


meanings:
permit, approve, allow, authorize, acknowledge


meanings:
① Nghe theo, ừ cho. Như hứa khả 許可 ừ cho là được. ||② Hẹn được. Như hứa thân tắc tiết 許身稷契 tự hẹn mình làm được như các bậc danh thần như ông Tắc ông Tiết. ||③ Nước Hứa. ||④ Một âm là hử. Dùng làm tiếng trợ ngữ. Như kỉ hủ 幾許 bao nhiêu thế, như hử 如許 như thế, chừng thế, v.v. ||⑤ Nơi, chốn. ||⑥ Một âm nữa là hổ. Hổ hổ 許許 rầm rầm, tiếng mọi người cùng gắng sức.


meanings:
① Hứa, hẹn: 他許過給我一本書 Anh ấy hứa cho tôi một cuốn sách; ② Cho phép, chuẩn y, được: 只許成功，不許失敗 Chỉ được thành công, không được thất bại; ③ Khen, khen ngợi: 大家都稱許她的演說 Mọi người đều khen bài nói chuyện của cô ấy; 許爲佳作 Khen là tác phẩm hay; ④ Có thể là, hoặc là: 或許 Hoặc giả, có thể là; 也許 Biết đâu chừng, có lẽ; ⑤ Rất, lắm: 許多 Rất nhiều; 許久 Rất lâu; ⑥ Hứa hôn, hứa gả: 她早已許了人 家 Nàng đã hứa hôn với người ta; ⑦ Nơi, chốn, xứ: 先生不知何許人也 Tiên sinh không biết là người xứ nào (Đào Uyên Minh: Ngũ Liễu tiên sinh truyện); ⑧ Mong đợi, trông mong: 你對她的期許太高了 Cô ấy trông mong ở anh rất nhiều; ⑨ Khoảng, độ chừng: 他年四十許 Anh ấy chừng bốn mươi tuổi; ⑩ Xem 幾許 [jêxư]; ⑪ [Xư] (Họ) Hứa; ⑫ [Xư] Nước Hứa (tên nước thời cổ, thuộc phía đông huyện Hứa Xương tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Đồng ý cho phép; cho phép. »請 和 尚 許 可。– Xin Hoà thượng đồng ý cho phép«. ② Lời nói hoặc hành vi chứng nhận cho đệ tử đã ngộ đạo do Thiền sư nói ra hoặc biểu lộ ra. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 2 (Đại 48, 1027 thượng) ghi: »高 菴 表 裏 端 勁 風 格 凜 然。 動 靜 不 忘 禮 法 。 在 眾 日 屢 見 侵 害 殊 不 介 意。 終 身 以 簡 約 自 奉。室 中 不 妄 許 可。 稍 不 相 契。 必 正 色 直 辭 以 裁 之。 衲 子 皆 信 服。– Cao Am là người nghiêm nghị cả bên trong lẫn bên ngoài, phong cách lẫm liệt. Dù động hay tĩnh sư không quên phép tắc. Trong chúng dù nhiều lần bị hãm hại sư cũng không thèm để ý đến, trọn đời ăn xài rất giản dị. Trong thiền thất, sư không bao giờ hứa khả một cách lầm lẫn. Nếu có gì không thích hợp, chắc chắn sư sẽ nghiêm sắc mặt nói thẳng để ngăn cản nên các thiền tăng đều tin phục«.


meanings:
① Cáo mách. Như tố oan 訴冤 kêu oan. ||② Gièm chê.


meanings:
① Kể, nói, kêu: 告訴 Báo cho biết, nói, kể; 訴苦 Kể khổ; 訴冤 Kêu oan; ② Kiện, tố: 起訴 Đưa ra kiện, khởi tố; 控訴 Lên án, tố cáo; 訴訟 Kiện cáo, kiện thưa, đưa ra toà; 訴諸武力 Dùng võ lực để giải quyết.


meanings:
(transcription) Transcription of Sanskrit ha sound


meanings:
Còn gọi: Ha Phật sất Tổ. Nghĩa là quở Phật, mắng tổ, Thiền tông thường dùng từ này để phủ định pháp quyền uy, cởi bỏ kiến chấp cho học nhân khiến họ thể đắc cảnh giới tự tại. Bích Nham lục q. 1 ghi: »潙 山 云： 此 子 已 後 向 孤 峰 頂 上 盤 結 草 庵 呵 佛 罵 祖 去 在 。 – Quy Sơn nói: Gã này về sau leo lên đỉnh núi chon von, cất am bằng cỏ để rồi quở Phật mắng Tổ«.


vietnamese:
ha trách phạm giới thanh văn tam tướng <pttđ>


meanings:
① Xem xét. Như chẩn bệnh 診病 xem bệnh, chẩn mạch 診脉 xem mạch, v.v.


meanings:
Khám bệnh, xem bệnh, chẩn đoán bệnh: 出診 Đi khám bệnh; 會診 Hội chẩn; 門診病人 Người bệnh ngoại trú; 聽診 Khám bằng cách nghe.


meanings:
① Giải thích cho rõ nghĩa. ||② Chữa vào, chép một điều gì vào sách gọi là chú sách 註冊.


meanings:
① Chú thích, chú giải, giải thích; ② Ghi vào: 註册 Ghi, đăng kí.


vietnamese:
chú hoa nghiêm pháp giới quán môn tụng <cm>


vietnamese:
chú hoa nghiêm kinh đề pháp giới quán môn tụng <cm>

meanings:
(title) Zhu huayanjing ti fajie guanmen song


meanings:
① Can gián. Tục mượn dùng như chữ chứng 證 nghĩa là chứng cớ.


meanings:
① Rỉa rói, chỉ trích cái lỗi của người ra mà chê trách gọi là tí. ||② Lường, cân nhắc. ||③ Hán. ||④ Nghĩ. ||⑤ Bệnh, cái bệnh, ||⑥ Xấu, không tốt. ||⑦ Mắng nhiếc. Cũng đọc là tì.


meanings:
(văn) ① Khuyết điểm, nhược điểm, thiếu sót; ② Tính toán, cân nhắc, đánh giá; ③ (Thức ăn) tồi, đạm bạc, sơ sài; ④ [Zi] (Họ) Ti. Xem 訾 [zê].


meanings:
(văn) Nói xấu, xỉa xói, công kích, chỉ trích: 訾議 Nói xấu, chê bai. Xem 訾 [zi].


meanings:
① Lấy lời bây giờ mà giải thích lời nói ngày xưa gọi là cổ. Như cổ huấn 詁訓 chú giải nghĩa văn. Ta quen đọc là chữ hỗ.


meanings:
Dùng lời nói phổ thông hiện nay để giải thích chữ nghĩa trong sách cổ. Xem 訓詁.


meanings:
(văn) Tự khoe hàng tốt để bán, rao hàng, rao bán.


meanings:
(văn) ① Nói xấu, mắng nhiếc, nhiếc móc: 醜詆 Chưởi bới; ② Vu (cáo).


meanings:
① Mắng. Mắng thẳng vào mặt gọi là mạ 罵. Nói trạnh, nói mát, mắng xéo gọi là lị 詈.


meanings:
(văn) Chửi xéo, mắng xéo: 罵詈 Mắng chửi, chửi rủa.


meanings:
① Há. Như cự khả 詎可 há nên, cự khẳng 詎肯 há chịu, đều dùng làm lời nói đoán trước chưa biết về sau ra thế nào cả. ||② Nếu. Quốc ngữ 國語: Cự phi thánh nhân, bất hữu ngoại hoạn, tất hữu nội ưu 詎非聖人，不有外患，必有内憂 nếu chẳng phải thánh nhân thì không có lo ngoài ắt có lo trong.


meanings:
(văn) ① Làm sao, há: 羅友詎減魏陽元？ La Hữu làm sao kém hơn Nguỵ Dương Nguyên? (Thế thuyết tân ngữ); 吾軍適至，馬未¯°，士未飯，詎可戰耶？ Quân ta vừa mới đến, ngựa chưa cho ăn, quân lính chưa cơm nước, làm sao (há) có thể đánh được? (Cựu Đường thư); 詎肯 Há chịu; ② Nếu: 詎非聖人，不有外患，必有内憂 Nếu chẳng phải thánh nhân thì không có lo ngoài ắt có lo trong (Quốc ngữ).


meanings:
① Giả dối. ||② Tục gọi kẻ tạ cớ gì lấy của cải của người là trá (lừa).


meanings:
① Giả vờ, trá: 詐死 Giả chết; 詐病 Vờ ốm; 詐降 Trá hàng; ② Lòe, lừa, bịp: 你別詐我 Anh đừng lòe (bịp) tôi.


meanings:
① Đưa tặng. Như di thư 詒書 đưa thơ cho. ||② Di truyền, để lại. Cùng nghĩa với chữ di 貽.


meanings:
① Ban bảo, dẫn bảo. Ngày xưa người trên bảo kẻ dưới là chiếu, từ nhà Tần nhà Hán trở xuống thì chỉ vua được dùng thôi, như chiếu thư 詔書 tờ chiếu, ân chiếu 恩詔 xuống chiếu ra ơn cho, v. v.


meanings:
(văn) ① Bảo, bảo ban (người dưới); ② Chiếu, chiếu chỉ: 下詔 Ra chiếu chỉ, xuống chiếu.


meanings:
① Phê bình, bình phẩm, nghĩa là đem việc gì đã làm hay văn chương sách vở đã làm ra mà bàn định phải trái hay dở vậy. Hứa Thiệu nhà Hậu Hán hay bàn bạc các nhân vật trong làng mạc, mỗi tháng lại đổi một phẩm đề khác, gọi là nguyệt đán bình 月旦評.


meanings:
Bình luận, phê bình, bình phẩm, đánh giá: 時評 Bình luận thời sự; 短評 Bài bình luận ngắn; 品評人物 Đánh giá nhân vật.


meanings:
Tuyên thuyết, bàn luận về cơ ngữ hành vi của người xưa. Bích Nham lục q. 1 ghi: »師 （指 佛 果 和 尚） 住 澧 州 夾 山 靈 泉 禪 院、 評 唱 雪 竇 顯 和 尚 頌 古 語 要。 – Sư (chỉ Phật Quả Hoà thượng) trụ thiền viện Linh Tuyền ở Giáp Sơn, Lễ Châu, bình xướng tụng cổ ngữ yếu của Hoà thượng Tuyết Đậu«.


meanings:
① Vẹo, lệch, không được ngay ngắn. Như bí từ tri kì sở tế 詖辭知其所蔽 nghe lời nói bất chính biết là có chỗ che lấp (gian dối). ||② Biện luận. ||③ Nịnh. ||④ Sáng suốt.


meanings:
(văn) ① Vẹo lệch, không ngay ngắn, bất chính: 詖辭知其所蔽 Nghe lời nói bất chính thì biết có chỗ che giấu (giả dối); ② Biện luận; ③ Nịnh; ④ Sáng suốt.


meanings:
① Cong queo; ② Khuất phục; ③ (văn) Như 黜 (bộ 黑).


meanings:
① Nguyền rủa. Trớ chú 詛咒 rủa, chửi rủa.


meanings:
【詛咒】trớ chú [zưzhòu] Rủa, nguyền, nguyền rủa, chửi rủa.


meanings:
① Lời văn. ||② Một lối văn để hát. Như từ khúc 詞曲. ||③ Các chữ dùng để giúp lời văn đều gọi là từ. Như những chữ hề, ta, chỉ, tư 兮, 些, 只, 斯, v.v. ||④ Bảo, nói.


meanings:
① Từ, tiếng: 動詞 Động từ; 複音詞 Từ đa âm, từ ghép; ② Lời, bài: 歌詞 Lời ca; 義正嚴詞 Lời nghiêm nghĩa chính; 演 講詞 Bài diễn thuyết; ③ Bài từ (một thể văn vần): 詩詞 Thơ và từ; ④ (văn) Bảo, nói.


meanings:
(925-995) Thiền tăng đời cuối Ngũ Đại đầu Tống, họ Phạm, tự Thiên Lí, người Chính Định, Hà Bắc, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Đức Thiều ở viện Báo Từ Hàng Châu, thuộc tông Quy Ngưỡng đời thứ 6, trụ núi Hưng Dương Hồ Bắc, do sư không giữ vững tông phong Quy Ngưỡng, chỉ giỏi dung hội các tông nên tông Quy Ngưỡng đến đời sư thì dừng.


meanings:
① Ngâm vịnh, đọc văn thơ đến chỗ có âm điệu phải kéo dài giọng đọc ra gọi là vịnh. Có khi viết là vịnh 咏.


meanings:
① Khoe khoang. Như tự hủ 自詡 tự khoe mình. ||② Hoà, khắp hết. ||③ Nhanh nhẹn.


meanings:
(văn) ① Khoe khoang: 自詡 Tự khoe mình; ② Hoà, khắp hết; ③ Nhanh nhẹn.


meanings:
① Hỏi han, hỏi nhiều người để quyết nên chăng gọi là tuân. ||② Tin. ||③ Đều.


meanings:
① Đến, đến thẳng tận nơi gọi là nghệ. Như xu nghệ 趨詣 đến thăm tận nơi. ||② Cái cõi đã tới. Như học thuật tháo nghệ 學術造詣 chỗ đã học hiểu tới, trình độ học thuật.


meanings:
① (cũ) Đến, tới: 詣前問安 Đến tận nơi thăm hỏi; 詣阮攸陵墓參謁 Tới viếng mộ Nguyễn Du; ② Chỗ đã đạt tới, trình độ (nghệ thuật, kĩ thuật...): 學術造詣 Trình độ học thuật; 藝術造詣很深 Trình độ nghệ thuật rất cao.


meanings:
① Thử. Như thí dụng 試用 thử dùng. ||② Thi, so sánh tài nghệ để xem hơn kém gọi là thí. Như khảo thí 考試 thi khảo. ||③ Dùng, ||④ Nếm. ||⑤ Dò thử.


meanings:
① Thử: 試用 Dùng thử; 試一試看 Thử xem sao; ② Thi, so sánh, kiểm nghiệm: 口 試 Thi miệng; 試題 Đề thi, câu hỏi thi; 試場 Nơi (trường) thi; 初試 Thi đợt đầu; ③ (văn) Dùng; ④ (văn) Nếm.


meanings:
Sutra on Testing the Causes and Conditions (of Vinaya)


meanings:
① Thơ, văn có vần gọi là thơ. Ngày xưa hay đặt mỗi câu bốn chữ, về sau hay dùng lối đặt năm chữ hay bảy chữ gọi là thơ ngũ ngôn, thơ thất ngôn. ||② Kinh thi. ||③ Nâng, cầm.


meanings:
① Thơ: 作詩 Làm thơ, sáng tác thơ; 五言詩 Thơ ngũ ngôn; 正格詩 Thơ đúng niêm luật; 散文詩 Thơ văn xuôi; 唐詩 Thơ Đường, Đường thi; ② (văn) Kinh Thi (nói tắt): 不學詩，無以言 Không học Kinh Thi thì không lấy gì để ăn nói (Luận ngữ); ③ (văn) Nâng, cầm.


meanings:
Hình thức sáng tác văn học, nghệ thuật cao quý thể hiện được tâm trạng khai ngộ của thiền tăng qua ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu. Nói đến thi ca Thiền tông, trước tiên phải bàn đến KỆ. Đây là một thể thơ trong kinh Phật (Ấn Độ), thông thường do 4 câu hợp thành, có cách luật nhất định. Thiền sư làm thơ, hình thức đa dạng, rất khó phân loại, có khi là kệ, có khi là thi ca. Thí dụ như: Tín Tâm Minh của Tam tổ Tăng Xán. Bài kệ: »Bồ đề bản vô thọ« của Tổ Huệ Năng. Chứng Đạo Ca của Vĩnh Gia Huyền Giác. Bài thơ »Qua suối« của Động Sơn Lương Giới. Căn cứ vào cách biên tập của các tác phẩm thi ca, có thể chia chúng ra làm 2 loại: 1. Biệt tập, như: »Hàn Sơn Tử Thi tập«, »Thuyền Tử Hoà thượng Bạt Trạo Ca«, »Thiền Nguyệt tập«, »Nghĩ Hàn Sơn Thi«, »Thiền Nhạc Phủ«. 2. Hợp tập như: »Thiền Môn Chư Tổ Sư Kệ Tụng«, »Giang Hồ Phong Nguyệt tập«, »Thiền tông Tạp Độc Hải«… Phần tụng cổ chuyên tập cũng có thể được xem là thi ca chuyên tập. Trong khá nhiều ngữ lục biệt tập của thiền sư có một vài quyển chuyên thu thập về thi ca. Như quyển 5 của »Hư Đường Hoà thượng ngữ lục« chuyên gom góp các bài Tụng cổ thi, quyển 7 chuyên thu thập về kệ tụng. Trong tác phẩm Đăng lục cũng có một số trang ghi chép về thi ca của các thiền sư, như quyển 29, 30 của »Cảnh Đức Truyền Đăng lục« lấy thi ca làm chính. Ngoài ra còn một số thơ thiền trong các Thi văn tập của những văn nhân học sĩ ưa thích thiền học.


meanings:
① Khoe. ||② Lạ lùng. Như sá dị 詫異 lấy làm lạ lùng. ||③ Lừa dối.


meanings:
① Kinh ngạc; ② (văn) Khoe; ③ (văn) Lừa dối.


meanings:
(văn) ① Làm nhục; ② Nhục mạ, mắng nhiếc.


meanings:
① Dối trá, quỷ quyệt. ||② Lạ lùng, như thù hình quỷ chế 殊形詭制 chế ra những hình thù lạ lùng. ||③ Trái. ||④ Trách, trách nhiệm.


meanings:
① Gian trá, quỷ quyệt: 不要搞陰謀詭計 Chớ giở âm mưu quỷ kế; ② (văn) Kì lạ, kì dị, khó hiểu: 殊計詭制 Đặt ra những hình thù kì dị; ③ (văn) Trái; ④ (văn) Trách nhiệm.


meanings:
5608以巧妙靈活之技巧、似是而非之推論所發表之虛偽議論。在紀元前五世紀左右被稱爲詭辯學（Sophist），專門從事詭辯之爭論術。從正面意義而言，詭辯可以養成批判精神；自負面意義觀之，則能陷人於巧言善辯、強詞奪理。印度六師外道中之珊闍耶（梵 Sañjaya，巴同）即是詭辯論（巴 amarā-vikkhepika）者。其議論「猶如鰻魚，狡滑巧妙，莫測高深」，然因其自身缺乏確定之知識價值，故又稱爲不可知論（巴 ajñāna-vāda）。另據入楞伽經卷六盧迦耶陀品、巴利文長部經註（Sumaṅgala-vilāsinī）載，古代印度外道中之順世外道（梵 Lokāyata，巴同，音譯作盧迦耶陀、路伽耶他）乃爲一著名之詭辯學派，彼輩擅長詭辯話法（巴 vitaṇḍa-vāda-satthā），能以種種辯才、巧妙之詞句迷惑世間，否定婆羅門傳統之神格，於四大種之外，別立「靈的個我」，而主張唯物論之快樂主義。在印度論理學中，詭辯論被視爲論理學中之一大要素，然佛教則視之爲不正當而且無益之議論，故斥之爲戲論（梵 prapañca）。〔大乘廣百論釋論卷二、成唯識論卷一、金七十論〕


meanings:
① Ðủ, giải thích kĩ càng, nói đủ cả sự lẽ gọi là thuyên. Như thuyên giải 詮解 giải rõ nghĩa lí, lại như phân tích những lẽ khó khăn mà tìm tới nghĩa nhất định gọi là chân thuyên 真詮 chân lí của mọi sự, sự thật.


meanings:
(văn) ① Giải thích kĩ càng: 詮釋 Giải thích; 詞詮 Giải thích từ ngữ; ② Lẽ phải: 眞詮 Sự thật.


meanings:
reprove, rebuke, censor, accuse, blame, scold, upbraid


meanings:
① Hỏi vặn. Như cùng cật 窮詰 vặn cho cùng tận, diện cật 面詰 vặn hỏi tận mặt, v.v. ||② Cật triêu 詰朝 sáng sớm mai. ||③ Trị. ||④ Cấm. ||⑤ Khuất khúc.


meanings:
Khuất khúc: 詰屈聱牙 (Câu văn) khó đọc, trúc trắc. Xem 詰 [jié].


meanings:
(văn) ① Hỏi vặn. 【詰問】cật vấn [jiéwèn] (văn) Vặn, hỏi vặn, vặn hỏi: 詰問被告 Vặn hỏi bị cáo; ② Trừng trị; ③ Cấm, hạn chế; ④ 【詰朝】 cật triêu [jiézhao] Sáng sớm mai. Xem 詰 [jí]


meanings:
Bàn cãi, luận bàn. Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh Lược Tự: »正 月 八 日、 會 印 宗 法 師、詰 論 玄 奧、印 宗 悟 契 （指 慧 能） 旨。 – Mùng 8 tháng giêng, Sư gặp Pháp sư Ấn Tông, luận bàn lẽ huyền áo, Ấn Tông khế ngộ được ý chỉ của Sư (Huệ Năng)«.


meanings:
① Lời nói, phàm các lời nói tầm thường đều gọi là thoại. Như bạch thoại 白話 lời nói thông thường dễ hiểu. Một lối văn viết cho những người học ít xem dễ hiểu. Như nhàn thoại 閒話 câu chuyện thường. ||② Bảo. ||③ Tốt, hay.


meanings:
Lời dạy khuôn mẫu của Phật Tổ; công án của Thiền tông. Tiết Bảo Phúc Hoà thượng trong TĐT q. 11 ghi: »舉 得 一 百 箇 話 不 如 揀 得 一 箇 話、 揀 得 一 百 箇 話、 不 如 道 取 一 箇 話。 道 取 一 百 箇 話 不 如 行 取 一 箇 話。 – Nêu ra được 100 công án chẳng bằng phân biệt được 1 công án, phân biệt được 100 công án chẳng bằng nói được 1 công án, nói được 100 công án chẳng bằng hành được 1 công án«.


meanings:
① Lời, chuyện, tiếng: 說話 Nói chuyện; 講 了幾句話 Nói vài lời; 中國話 Tiếng Trung Quốc; ② Nói, kể: 話家常 Kể chuyện phiếm, tán gẫu; ③ Ngôn ngữ; ④ (văn) Bảo; ⑤ (văn) Tốt, hay; ⑥ Xem 的話 [dehuà].


meanings:
Lời nói trước sau tự mâu thuẫn với nhau. Tiết Tịnh Từ Ngạn Sung Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »上 堂、 舉 雪 峰 示 眾 云： 「盡 大 地 是 箇 解 脫 門、 因 甚 把 手 拽 不 入。」 師 曰： 大 小 雪 峰 話 作 兩 橛、 既 盡 大 地 是 箇 解 脫 門、 用 拽 作 麼？ – Sư thượng đường cử công án Tuyết Phong thị chúng rằng: Khắp thế giới đều là cửa giải thoát, do cái gì mà nắm tay lôi chẳng vào? Sư nói: Đường đường như Tuyết Phong mà lời nói trước sau tự mâu thuẫn với nhau, đã là khắp thế giới đều là cửa giải thoát thì còn lôi kéo làm gì?«.


meanings:
Sẩy lời; lời nói chẳng khế hợp thiền nghĩa. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »舉 王 太 尉 入 佛 殿 指 缽 盂 問 僧： 這 箇 是 什 麼 缽。 僧 云： 藥 師 缽。 尉 云： 祇 聞 有 降 龍 缽。 僧 云： 待 有 龍 即 降。 尉 云： 忽 遇 拏 雲 獲 浪 來 又 作 麼 生？ 僧 云： 他 亦 不 顧。 尉 云： 話 墮 也。 – Vương Thái uý vào điện Phật, chỉ cái bát hỏi một vị tăng rằng: Cái này là bát gì? Tăng nói: Bát Dược Sư. Uý nói: Chỉ nghe có bát hàng long (bát nhốt rồng). Tăng nói: Đợi có rồng liền bắt nhốt. Uý nói: Chợt gặp mây dồn sóng dập đến thì sao? Tăng nói: Hắn cũng bất chấp. Uý nói: Sẩy lời rồi vậy!«.


meanings:
Thông qua lời nói mà giao lưu và lãnh hội. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »九 旬 無 虛 棄 之 功。 百 劫 在 今 時 之 用。 如 斯 話 會。 衲 子 攢 眉。 不 見 道。 一 塵 不 立 始 歸 家。 若 有 纖 毫 非 眷 屬。 – Chín tuần không luống uổng công phu, trăm kiếp đang dùng bây giờ. Thông qua lời nói mà giao lưu và lãnh hội như thế thì thiền tăng chau mày. Chẳng nghe nói: Không lập một trần mới trở về nhà, nếu có mảy may không phải là quyến thuộc«.


meanings:
Nói toạc ra, nói rõ. Tiết Lâm Tế Hoà thượng trong TĐT q. 19 ghi: »山 僧 略 爲 諸 人 大 約 話 破 綱 宗、 切 須 自 看。 – Sơn tăng vì các ông đại khái nói toạc ra cương yếu Thiền tông, cần nhất là phải tự tham cứu«.


meanings:
Đầu đề câu chuyện, phần lớn chỉ cho công án nhà thiền. Mật Am ngữ lục ghi: »二 尊 宿。 前 不 至 村。 後 不 迭 店。 直 至 于 今。 翻 成 話 霸。 何 故。 字 經 三 寫 烏 焉 成 馬。 – Hai vị tôn túc chưa đến nơi đến chốn thẳng đến hôm nay trở thành đầu đề câu chuyện. Vì sao? Một chữ mà viết ba lần thì sai lạc không còn đúng nguyên bản«.


meanings:
Đầu đề câu chuyện, phần lớn chỉ công án nhà thiền. Vô Môn Quan ghi: »豈 但 豐 干 饒 舌、 元 是 釋 迦 多 口。 這 老 子 造 作 妖 怪、 令 千 百 代 兒 孫 被 葛 藤 纏 倒、 未 得 頭 出。 似 這 般 奇 特 話 靶、 匙 挑 不 上、 甑 蒸 不 熟。 有 多 少 錯 認 底。 – Đâu chỉ Phong Can nhiều lời, mà cả Thích-ca cũng lắm chuyện. Lão này tác yêu tác quái khiến cho con cháu trăm ngàn đời bị vướng mắc trói buộc, chưa ra khỏi được. Hình như công án loại này là thiền cơ nhân duyên khó có thể lãnh ngộ, không dễ ứng phó, có bao nhiêu người nhận định sai lầm?«.


meanings:
Thoại là một lời nói, khi chưa khởi niệm muốn nói gọi là Thoại đầu, chính là chỗ vô thuỷ vô minh. Tham thoại đầu, còn gọi là Khán thoại đầu, tức là nhìn ngay chỗ vô thuỷ vô minh, không biết đó là cái gì, vừa nhìn vừa hỏi, càng hỏi càng cảm thấy không biết, ấy gọi là phát nghi tình. Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »公 案 雖 多、 唯 獨 念 佛 審 實 的 話 頭、 塵 勞 中 極 易 得 力。 – Công án tuy nhiều, nhưng chỉ có thoại đầu ›Niệm Phật là ai?‹ là dễ đắc lực trong sinh hoạt của người thế tục«.


meanings:
① Cai quát đủ, nghĩa là bao quát hết thẩy. Như tường cai 詳該 tường tận. ||② Đáng nên. Như [b]sự cai như thử 事該如此 việc nên phải như thế. ||③ Dùng làm lời chỉ rõ vào cái gì. Như cai xứ 該處 chỗ đó, cai án 該案 án đó. ||④ Tục gọi thứ gì còn thiếu là cai. Như các tồn các cai 各存各該 nói trong cửa hàng, cái ấy còn cái ấy thiếu.


meanings:
① Nên, cần phải: 該說的一定要說 Điều cần nói thì nhất định phải nói; 該休息一下了 Nên nghỉ cái đã; 事該如此 Việc phải như thế; ② Đáng: 活該 Đáng đời, đáng kiếp; ③ Ấy, đó: 該地 Nơi đó; 該案 Vụ án đó; ④ Nợ, thiếu: 我該他兩塊錢 Tôi nợ anh ấy hai đồng; 各存各該 Các thứ còn và thiếu (trong cửa hàng); ⑤ Như 賅 [gai] (bộ 貝): 詳該 Tường tận đầy đủ.


meanings:
collect all together without leaving or missing anything


meanings:
① Rõ ràng, tường tất, tường tận, nói đủ mọi sự không thiếu tí gì. ||② Một lối văn trong hàng quan lại. Lời của quan dưới báo cáo với các quan trên gọi là tường văn 詳文. ||③ Hết. ||④ Lành. Cũng như chữ tường 祥.


meanings:
① Tường tận, kĩ lưỡng, tỉ mỉ: 詳述 Trình bày tường tận; 内容不詳 Nội dung không rõ; 願足下詳察之 Mong túc hạ xem xét kĩ việc đó (Sử kí); ② Nói rõ, kể rõ: 餘言後詳 Chuyện khác sẽ kể rõ ở thư sau (câu thường dùng ở cuối thư); ③ (văn) Biết rõ: 亦不詳其姓字 Cũng không biết rõ họ tên ông là gì (Đào Uyên Minh: Ngũ liễu tiên sinh truyện); ④ (văn) Thận trọng, cẩn thận: 詳刑慎法 Thận trọng việc hình pháp (Hậu Hán thư: Minh đế kỉ); ⑤ (văn) Ung dung, chậm rãi: 舉止詳妍 Cử chỉ ung dung tươi tỉnh (Đào Uyên Minh: Nhàn tình phú); ⑥ (văn) Công bằng; ⑦ (cũ) Một lối văn báo cáo thời xưa: 詳文 Lời của quan cấp dưới báo cáo với quan trên; ⑧ (văn) Hết, đều, tất cả: 故詳延特起之士，庶幾乎？ Cho nên mời rước hết những người tài đặc biệt, có lẽ được chăng! (Hán thư: Đổng Trọng Thư truyện); ⑨ (văn) Lành (như 祥, bộ 示).


meanings:
(văn) Giả vờ (như 佯, bộ 亻): 箕子詳狂 Cơ Tử giả khùng (Khuất Nguyên: Thiên vấn); 行十餘里，廣詳死 Đi được hơn mười dặm, Lí Quảng giả vờ chết (Sử kí: Lí tướng quân liệt truyện).


meanings:
(văn) ① Hỏi; ② 【詵詵】sân sân [shenshen] Đông đúc, đông đầy.


meanings:
① 【詶咨】thù tư [chóuzi] (văn) Hỏi ý kiến. Cv. 詶諮; ② Như 酬 (bộ 酉).


meanings:
(văn) Rủa, nguyền rủa, trù (như 咒, nghĩa ②, bộ 口).


meanings:
Mô tả lời nói vội vàng, không thận trọng, nói bá láp. Vân Môn quảng lục q. thượng ghi: »莫 空 過 不 識 好 惡。𧩓 𧩓 詷 詷 地。 聚 頭 說 葛 藤。 莫 教 老 僧 見 捉 來 勘 不 相 當 槌 折 腰。 莫 言 不 道。 – Đừng để luống qua, chẳng biết tốt xấu, dụm đầu nói chuyện bá láp. Nếu lão tăng gặp, bắt lại khám nghiệm mà nói chẳng được, thì ta đánh cho gãy lưng, chớ bảo ta chẳng nói trước!«.


meanings:
① Xét, cấp giúp. Phép quan ngày xưa có một chức là chiêm sự phủ 詹事府 là một chức quan cung cấp mọi việc cho Thái tử. ||② Nói nhiều. ||③ Đến. ||④ Một âm là đạm. Ðủ.


meanings:
(văn) ① Nói nhiều; ② Đạt tới, đến; ③ Chiêm đoán; ④ Nhìn, xem (dùng như 瞻, bộ 目); ⑤ [Zhan] (Họ) Chiêm.


meanings:
【詻詻】ách ách [èè] (văn) ① Mệnh lệnh nghiêm, nghiêm túc; ② Tranh luận thẳng thắn.


meanings:
① Đùa bỡn. Nói pha trò cho người ta nghe phải bật cười gọi là khôi hài 詼諧.


meanings:
① Khôi hài, đùa bỡn.【詼諧】khôi hài [hui xié] Khôi hài: 詼諧的故事 Câu chuyện khôi hài; ② (văn) Giễu cợt, chế nhạo.


meanings:
① Lầm, lừa dối. Quan lại nhân sự gì mà bị trách phạt gọi là quái ngộ 詿誤. Nay thông dụng như chữ quái 罣.


meanings:
(văn) ① Lầm lẫn, sai lầm; ② Lừa, lừa dối, lừa đảo.


meanings:
① Lời viếng. Thương kẻ chết mà làm lời thuật hành trạng của kẻ chết ra gọi là luỵ. ||② Cầu cúng.


meanings:
(văn) ① Lời viếng ca ngợi công đức người chết; văn tế người chết, điếu văn; ② Cầu cúng cho người chết; ③ Ban (phong) tước sau khi chết.


meanings:
① Giết, kể rõ tội lỗi ra mà giết đi gọi là tru. ||② Giết cả kẻ nọ kẻ kia không những một người cũng gọi là tru. ||③ Trách, phạt. Như tru cầu vô yếm 誅求無厭 nạo khoét không chán, lấy thần thế ép người phải đút của. ||④ Cắt cỏ, phát cỏ. Như tru mao 誅茅 phát cỏ tranh. ||⑤ Bị thương.


meanings:
① Chém (đầu), giết, bị giết: 罪不容誅 Chết chém cũng chưa hết tội; 至景元中坐事誅 Đến niên hiệu Cảnh Nguyên, vì (phạm lỗi trong) công việc mà bị giết (Tam quốc chí: Vương Xán truyện); ② Công kích, trừng phạt: 口誅筆伐 Bút phê miệng phạt; ③ (văn) Cắt cỏ, phát cỏ: 誅茅 Phát cỏ tranh; ④ (văn) Bị thương.


meanings:
Nói dối, lừa dối, lừa bịp: 我哪能誆你？ Sao tôi nói dối anh được?


meanings:
① Khoe khoang. ||② Nói khoác. ||③ To lớn.


meanings:
① Khoe khoang, khoác lác, phô trương; ② To lớn.


meanings:
① Ghi nhớ, như chí chi bất vong 誌之不忘 ghi nhớ chẳng quên. ||② Một lối văn kí sự. Như bi chí 碑誌 bài văn bia, mộ chí 墓誌 văn mộ chí, v.v. ||③ Phả chép các sự vật gì. Như địa chí 地誌 sách chép một xứ nào, danh sơn chí 名山誌 sách chép quả núi có tiếng. ||④ Nêu, mốc.


meanings:
Lời dự đoán. Tiết Long Hưng Tông Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »嘗於 眾 堂 中 袒 一 膊 釘 簾、峰 （指 雪 峰 和 尚）睹 而 記 曰： 汝 向 後 住 持 有 千 僧、其 中 無 一 人 衲 子 也。 師 悔 過 回 浙、 住 六 通 院、錢 王 命 居 龍 興 寺、有 眾 千 餘、唯 三 學 講 誦 之 徒、果 如 雪 峰 所 誌。 – Sư từng ở nơi pháp đường để lộ cánh tay cuồn cuộn bắp thịt, Tuyết Phong nhìn thấy mà thọ kí rằng: Ngươi về sau trụ trì có ngàn tăng chúng nhưng không có một vị tăng hành cước. Sư hối lỗi trở về Chiết Giang, trụ viện Lục Thông, Tiền Vương ra lệnh bảo sư ở chùa Long Hưng, có hơn ngàn tăng chúng, nhưng chỉ có ba người đồ đệ học giảng tụng, quả đúng như lời dự đoán của Tuyết Phong«.


meanings:
① Ghi nhớ: 永誌不忘 Ghi nhớ mãi không quên; ② Ghi chép lại, ghi chép: 太古之事滅矣，孰誌之哉？ Việc đời thượng cổ tiêu mất hết rồi, ai ghi chép lại? (Liệt tử); ③ Bài văn chép, sách ghi chép (như 志, bộ 心): 嘉定城通誌 Sách "Gia Định thành thông chí" (của Trịnh Hoài Đức); ④ Nêu, mốc, dấu (hiệu): 標誌 Đánh dấu, tiêu biểu, dấu hiệu; ⑤ (văn) Như 痣 (bộ 疒).


meanings:
① Biện rõ, nhận biết. Như nhận minh 認明 nhận rõ ràng. ||② Ừ cho, bằng lòng cho. Như thừa nhận 承認 vâng cho là được, công nhận 公認 mọi người đều cho là được.


meanings:
① Biết, nhận rõ: 自己的東西，自己來認 Đồ của ai thì người đó đến nhận; 認字 Biết chữ; 認不出 Nhận không ra; 認親 Nhận họ hàng; 認臉 Nhận mặt; ② Bằng lòng, công nhận, đồng ý: 認可 Cho là được, bằng lòng; 認錯 Nhận sai lầm; 公認 Công nhận; 否認 Không công nhận, phủ nhận; 認爲 Cho là, cho rằng, nhận rằng.


meanings:
Chỉ cho sự nhận thức tìm cầu thiền pháp trong danh từ ngôn cú. Đây là phương pháp tham học sai lầm. Lâm Tế ngữ lục ghi: »云 何 是 法。 法 者 是 心 法。 心 法 無 形 通 貫 十 方 目 前 現 用。 人 信 不 及。 便 乃 認 名 認 句。 向 文 字 中 求 意 度 佛 法。 天 地 懸 殊。 – Thế nào là pháp? Pháp là tâm pháp, tâm pháp vô hình thông suốt mười phương, hiện dụng trước mắt. Vì người ta tin không nổi bèn tìm cầu nó trong danh từ ngôn cú, nhằm trong văn tự có ý muốn suy lường Phật pháp, xa cách như trời với đất!«.


meanings:
Nhận lầm kẻ đầy tớ là ông chủ. Tỷ dụ đảo ngược gốc ngọn. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »若 言 即 心 即 佛。 權 且 認 奴 作 郎。 生 死 涅 槃 恰 似 斬 頭 覓 活。 若 說 佛 說 祖。 佛 意 祖 意 大 似 將 木 槵 子 換 卻 你 眼 睛 相 似。 – Nếu nói tức tâm tức Phật tạm thời nhận lầm kẻ đầy tớ làm ông chủ; sinh tử Niết-bàn giống như chặt đầu tìm sự sống; nếu nói Phật nói Tổ, Phật ý Tổ ý rất giống như việc cho hạt chuỗi là con mắt của ngươi«.


meanings:
Lầm cho vỏ quít là lửa đỏ, tức nhận giả làm chân. Tiết Lang Sơn Huệ Ôn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »佛 意 祖 意、如 將 魚 目 作 明 珠。 大 乘 小 乘、 似 認 橘 皮 爲 猛 火。 諸 人 須 是 豁 開 胸 襟 寶 藏、 運 出 自 己 家 珍、 向 十 字 街 頭 普 施 貧 乏。 – Nhận lầm Phật ý Tổ ý như cho mắt cá là minh châu, hiểu sai Tiểu thừa Đại thừa như cho vỏ quít là lửa đỏ. Các ngươi phải mở toang kho báu trong lòng, lấy đồ trân quý của mình ra để bố thí cho kẻ nghèo đói ở ngã tư đường«.


meanings:
Trẻ con ngộ nhận lá vàng cây dương là tiền đồng, nhờ đó mà nín khóc, tỷ dụ nhận giả làm thật, tư tưởng hành vi tầm thường ngu độn. Tiết Tịnh Nhân Kế Thành Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »虛 空 翻 筋 斗、 向 新 羅 國 裡 去 也。 是 你 諸 人、 切 忌 認 葉 止 啼、 刻 舟 尋 劍。 – Lộn nhào trong hư không thẳng đến nước Tân La. Các ông phải tránh những tư tưởng hành vi tầm thường ngu si vô ích«.


meanings:
Cho rùa là con ba ba. Tỷ dụ pháp nhãn chưa sáng, nhận thức lầm lẫn. Tiết Tây Thiền Hi Tú Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »秋 光 將 半、 暑 氣 漸 消。 鴻 鴈 橫 空、 點 破 碧 天 似 水。 猿 猱 挂 樹、 撼 翻 玉 露 如 珠。 直 饒 對 此 明 機、 未 免 認 龜 作 龞。 – Gần nửa mùa thu thời tiết nóng dần dần tiêu tan. Chim hồng bay ngang hư không làm hiển lộ bầu trời xanh biêng biếc. Khỉ vượn đu cây lay động hạt sương lóng lánh như ngọc. Giả sử ở nơi đây mà rõ thiền cơ cũng chưa tránh khỏi nhận thức lầm lẫn«.


meanings:
5917悉曇字???（ga）。乃悉曇五十字門之一，四十二字門之一。係悉曇體文三十五字中，喉聲之第三。又作伽、我、俄、哦、㖸、仰、釳、乾、竭、犍、檗。關於其意義，瑜伽金剛頂經釋字母品（大一八‧三三八下）：「??? 誐字門，一切法行不可得。」蓋梵語 gamana，有「行」之義，其字首即爲 ga，故有此說。又大般若波羅蜜多經卷四一五解釋此字門爲「悟一切法行動取性不可得故」。　文殊問經字母品（大一四‧五○九下）：「稱誐字時，是甚深法聲。」守護國界經卷三（大一九‧五三五上）：「誐字印者，入甚深法無行取故。」華嚴經入法界品四十二字觀門（大一九‧七○八上）：「???誐字時，入普遍輪，長養般若波羅蜜門，悟一切法行取性不可得故。」此即謂誐字門乃無行無到、不動本處而知所詣之處，爲入般若波羅蜜甚深之門。〔佛本行集經卷十一、大日經卷二具緣品、大日經疏卷七〕


meanings:
瑜伽八十九卷七頁云：為欺誷彼，內懷異謀，外現別相，故名為誑。二解 顯揚一卷八頁云：誑者：謂為惑亂他，現不實事，心詭為體。能障愛敬為業。乃至增長誑為業。三解 集論一卷八頁云：何等為誑？謂耽著利養，貪癡一分，詐現不實功德為體；邪命所依為業。四解 成唯識論六卷十六頁云：云何為誑？為獲利譽，矯現有德，詭詐為性。能障不誑，邪命為業。謂矯誑者，心懷異謀，多現不實邪命事故。此卽貪癡一分為體。離二，無別誑相用故。五解 五蘊論四頁云：云何為誑？謂為誑他，詐現不實事為性。六解 廣五蘊論十頁云：云何誑？謂矯妄於他，詐現不實功德為性。是貪之分。能與邪命所依為業。七解 法蘊足論八卷八頁云：云何誑？謂於他所，以偽昇、偽斗、偽秤，詭言施詫，誑誘令他為實，諸誑、等誑、極誑、總名為誑。八解 俱舍論二十一卷五頁云：誑、謂惑他。九解 入阿毗達磨論上十四頁云：誑、謂惑他。十解 品類足論三卷二頁云：誑云何？謂幻惑他。十一解 界身足論上三頁云：誑云何？謂矯惑他。


meanings:
(thán) Này: 誒，你快來！ Này, anh mau lại đây!


meanings:
(thán) Ấy: 誒，他怎么走了！ Ấy, sao anh ta đi mất rồi!


meanings:
(thán) Ấy chết, ồ: 誒，你連這個也不知道嗎？ Ấy chết, cả cái đó anh cũng không hiểu ư?; 誒，你這話可不對呀！ Ồ, anh nói thế không đúng đâu!


meanings:
(thán) Ừ, vâng: 誒，好吧！ Ừ, được rồi; 誒，就這麼辦！ Ừ, cứ làm thế!; 誒，我這就來！ Vâng, tôi đến ngay!.


meanings:
① Răn bảo. Họp các tướng sĩ lại mà răn bảo cho biết kỉ luật gọi là thệ sư 誓師. ||② Thề, đối trước cửa thần thánh nói rõ việc ra để làm tin gọi là thệ. Như chiết tiễn vi thệ 折箭爲誓 bẻ tên làm phép thề. ||③ Mệnh lệnh. ||④ Kính cẩn.


meanings:
① Thề, quyết: 山盟海誓 Thề non hẹn biển; 吾誓與城爲殉 Ta thề cùng chết với thành (theo thành) (Toàn Tổ Vọng: Mai Hoa lãnh kí); 誓將去汝 Quyết bỏ mày đi (Thi Kinh); ② (văn) Lời ước hẹn, lời thề, lời hứa: 申之以明誓 Lấy lời thề hẹn để tỏ rõ (Tả truyện); ③ (văn) Lời răn bảo các tướng sĩ (thời xưa): 湯誓 Lời răn bảo tướng sĩ khi Thang phạt Trụ; ④ (văn) Răn bảo chiến sĩ trước khi xuất quân (biểu thị quyết tâm): 勒三軍，誓將帥 Cầm đầu ba quân, răn bảo tướng sĩ (Ban Cố: Đông Đô phú); ⑤ (văn) Cẩn thận.


meanings:
（梵 praṇidhāna，巴 paṇidhāna，藏 smon-lam）謂發願立誓欲完成某事。《法華經》卷一〈方便品〉雲（大正9·8b）︰‘舍利弗當知，我本立誓願，欲令一切衆如我等無異。’《無量壽經》卷上雲（大正12·267b）︰‘吾誓得佛，普行此願，一切恐懼，爲作大安。’<#>關于‘誓願’之語義，智顗《法界次第初門》卷下謂，自製其心曰‘誓’，志求滿足曰‘願’。法藏《華嚴經探玄記》卷二謂，隨心而求之義爲‘願’，要契至誠爲‘誓’。憬興《無量壽經連義述文贊》卷中解釋經中四十八願之文，謂泛言‘願’，即悕求之義，所謂‘設我得佛’等即是；言‘誓’，即邀制之義，‘不取正覺’即是。又，吉藏《勝鬘經寶窟》卷上（末）辨‘誓’與‘願’之同異，雲（大正37·26a）︰<#>‘問︰願之與誓有何同異？答︰亦同亦異，同者，如智之與慧、眼之與目；異者，以即事而行爲誓，如十受等；要期未得爲願。’<#>一切菩薩皆有共通之誓願，此即四弘誓願。此外，菩薩亦各自有其別願，如普賢有十大願、藥師佛有十二願，阿彌陀佛有四十八願。此中，以阿彌陀佛之四十八願爲誓願中之最顯著者。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷二十二〈須陀品〉；《觀世音菩薩受記經》；《放光般若經》卷三〈問僧那品〉；《摩呵止觀》卷七（下）；《法華經文句》卷四（下）；《無量壽經義疏》。<#>


meanings:
① Nói láo, nói toáng. Như hoang đản bất kinh 荒誕不經 láo hão không đúng sự. ||② Ngông láo, người không biết sự xét nét mình cứ ngông nghênh, xằng gọi là phóng đản 放誕. ||③ Nuôi. Nay gọi ngày sinh nhật là đản nhật 誕日. ||④ Rộng. ||⑤ Cả, lớn. ||⑥ Dùng làm tiếng đệm đầu câu.


meanings:
① Sinh ra, ra đời: 昔文王一妻誕致十子 Xưa một bà vợ của vua Văn vương đã đẻ (sinh) mười đứa con (Hậu Hán thư); ② Ngày sinh: 聖誕節 Ngày Thiên Chúa giáng sinh, lễ Nô-en; ③ Viển vông, vô lí: 荒誕 Hoang đường; 荒誕不經 Vô lí; ④ (văn) Rộng, lớn, to: 何誕之節兮 Sao lá và đốt của nó to rộng hề (Thi Kinh: Bội phong, Mao khâu); ⑤ (văn) Lừa dối; ⑥ Phóng đãng: 我生性放誕 Đời ta tính phóng đãng (Đỗ Phủ: Kí đề giang ngoại thảo đường); ⑦ (văn) Trợ từ dùng ở đầu câu: 誕彌厥月 Mang thai tròn mười tháng (Thi Kinh: Đại nhã, Sinh dân).


meanings:
① Dỗ dành, dùng lời nói khéo khuyên người ta nghe theo mình gọi là dụ, lấy đạo nghĩa khuyên dẫn người ta làm thiện cũng gọi là dụ. Như tuần tuần thiện dụ 循循善誘 dần dần khéo dẫn dụ, nói người khéo dạy. ||② Lấy mưu gian mà dẫn người ta vào lối ác cũng gọi là dụ. Như dẫn dụ lương gia tử đệ 引誘良家子弟 quyến dỗ con em nhà lương thiện.


meanings:
① Dụ dỗ, cám dỗ, dẫn dụ, nhử: 誘敵深入 Nhử địch vào sâu; 循循善誘 Khéo dẫn dụ dần; 引誘良家子弟 Dụ dỗ con em nhà lương thiện; ② Thu hút, hấp dẫn, lôi cuốn: 誘人的景色 Cảnh sắc hấp dẫn; ③ Khuyên dỗ, dạy dỗ: 循循善誘 Khuyên bảo dạy dỗ khéo léo.


meanings:
① Nói mát. Như cơ tiếu 譏誚 chê trách qua loa.


meanings:
(văn) Trách, chê trách, nói mát: 譏誚 Mỉa mai chê trách. Xem 譙 [qiáo].


meanings:
① Nói, nói nhỏ. Như ngẫu ngữ 偶語 câu nói ngẫu nhiên, tư ngữ 私語 nói riêng. ||② Câu nói có đủ ý nghĩa tinh vi cũng gọi là ngữ. Như thành ngữ 成語 câu nói đã dùng, ai cũng dùng được, lời ngắn mà có đủ ý nghĩa, ngữ lục 語錄 bản chép các lời nói hay. Như các học trò chép các lời đức Khổng Tử đã nói lại gọi là bộ Luận ngữ 論語. ||③ Ra hiệu, như thủ ngữ 手語 lấy tay ra hiệu. ||④ Một âm là ngứ. Bảo. Như cư ngộ ngứ nhữ 居吾語汝 ngồi đấy ta bảo mày.


meanings:
① Tiếng nói, lời nói, ngữ: 越語 Tiếng Việt; 成語 Thành ngữ; 甜言蜜語 Lời ngon tiếng ngọt; ② Nói: 不言不語 Chẳng nói chẳng rằng; 細語 Nói nhỏ; ③ Lời tục, ngạn ngữ, thành ngữ: 語雲：不入虎穴，焉得虎子 Ngạn ngữ nói: Không vào hang cọp, làm sao bắt được cọp con; ④ Tín hiệu thay lời nói (có thể biểu đạt thay cho ngôn ngữ): 手語 Tín hiệu bằng tay; 燈語 Tín hiệu bằng đèn. Xem 語 [yù].


meanings:
(văn) Mách, nói với, bảo với: 不以語人 Không mách ai cả; 來，吾語汝 Lại đây, ta bảo với (nói với) ngươi (Trang tử). Xem 語 [yư].


meanings:
如行差別中說。二解 如行有三種中說。三解 瑜伽八十卷十六頁云：又於相慶慰時，遠離五種過失；應知語行。何等名為五種過失？一者、怯怖過失，二者、粗獷過失。三者、棄捨佛語，作不相應戲論過失，四者、不讚歎如來過失，五者、於同法者、不施諫誨過失。四解 瑜伽八十卷十七頁云：又於記別所解了時，遠離五種過失；應知語行。何等名為五種過失？一者、於所證得，忘念過失；二者、前後語言，相違過失；三者、道理相違過失；四者、敬信聖教諸天，訶責過失；五者、如來訶責過失。五解 集異門論三卷十六頁云：語行云何？答：語亦名語行，語業亦名語行，尋伺亦名語行。於此義中，意說尋伺語行。所以者何？要尋伺已，能發語言；非無尋伺。是故尋伺、說為語行。


meanings:
5914印度人關於語言之探究與考察，自吠陀時代開始，即產生音聲學（梵 śikṣā）、文法學（梵 vyākaraṇa）、韻律學（梵 chandas）、語源學（梵 nirukta）等各種學問，而成爲研究吠陀之輔助學問。在梵書中，對於語源之考察，亦有其獨特之處。著名之文典學家如耶斯卡（梵 Yāska，西元前五世紀）之尼魯克達（梵 Nirukta）、波爾尼（梵 Pāṇini）之文法書、加旃延（梵 Kātyāyana，前三世紀）之瓦爾提卡（梵 Vārttika）、巴丹闍梨（梵 Patañjali，前二世紀）之摩訶巴夏（梵 Mahābhāṣya）等對語言文法之規定，除加以注釋外，又論及語言之實體及其構成，可謂爲探究音聲本質之嚆矢；其研究範圍包括探究語言之永久性、意義之有無、個別性，與認識等問題。　就形上學之語言本質而言，有主張肯定其實在性之史波達說（梵 sphoṭa）；此說不但肯定語言內在之本質，且認爲顯示此本質之意義者爲「常住不滅」，故謂其與宇宙最高原理之「梵」爲同一。此一思想已見於巴丹闍梨之著作。文典派（文法學派）對於語言本質之觀點，給予後來哲學諸派莫大之影響；如彌曼差學派主張「聲常住論」即受此說所影響。另在奧義書、摩訶婆羅多中，亦認爲語言之本體與宇宙最高原理之梵爲「一如」。至古典梵文之文法學家伐㮹呵利（梵 Bhartṛhari）之時，史波達說已成爲具有組織性之哲學思潮。　在佛教中，有部將諸法分類爲五位，於其中第四「心不相應」中，有名身、句身、文身等語言，爲世界構成的實在要素之一。西元前一世紀左右，迦多衍尼子（梵 Kātyāyaniputra）之發智論第一章中，有關於名身、句身、文身之定義，另於大毘婆沙論中，有更詳細之論究。相對於彌曼差派所主張之「聲常住論」者，有勝論派所主張之「聲剎那無常論」。俱舍論對名、句、文亦曾加以深入探討；在有部與經部之間產生許多有關語言觀之論戰。成唯識論等論書亦基於更進一層探討語言哲學之立場，而批判經部之說法。佛教對於語言本體與認識之探究，有如上所述，要言之，皆因各派哲學立場而有種種差異，慈恩大師窺基於大乘法苑義林章卷一，對上記諸說均有概要性之記載；由此可知佛教重視語言考察之一斑。　又佛教之另一特色爲對於語言與認識對象間之關係，因否定之觀念而成立之阿波哈說（梵 apoha）。此說係新因明大論師陳那所提倡者，其後法稱更進一步加以發揚，及至寶稱（梵 Ratnakīrti）時，對於語言與認識對象之關係，既不肯定亦不否定任何一方，而採取雙方面的契合並存之折衷態度。〔E.B. Cowell, A.E. Gough：The Sarvadarśanasaṃgraha by Mádhava Āchárya, 1882、ことばの形而上學（中村元）〕


meanings:
Sách có nội dung gồm những lời khai thị, thuyết pháp của các bậc Tổ sư trong Thiền tông. Phần lớn nó gồm những pháp ngữ và do thị giả hoặc các vị theo tham học với các ngài sưu tập, ghi chép lại thành sách. Từ đời sơ Đường bắt đầu có ngữ lục như: Pháp Bảo Đàn Kinh của Lục tổ Huệ Năng. Từ đời Ngũ Đại, Triệu Tống về sau, Thiền tông thành lập chế độ tùng lâm và phần lớn các vị Trụ trì là các thiền sư nổi tiếng nên ngôn hạnh của các ngài đều được các vị chức sắc bên dưới như Thư kí, Chức ti ghi chép lại. Chẳng hạn: Mã Tổ Đạo Nhất Thiền sư ngữ lục, Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư ngữ lục. Ngữ yếu: Ghi chép những phần quan trọng trong ngữ lục, như: Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư ngữ yếu. Biệt tập: Chỉ sưu tập pháp ngữ của một vị thiền sư. Thông tập: Sưu tập pháp ngữ của nhiều vị thiền sư.


meanings:
① Thành thực, chân thực. ||② Tin, như [/b] thành nhiên[/b] 誠然 tin thực thế.


meanings:
① Thành, thành thực: 眞誠 Chân thành; 心意不誠 Lòng dạ không thành thực; 誠者天之道也 Thành thực là đạo của trời (Đại học); ② (văn) Thật, thật sự, nếu thật: 誠有此事 Thật có việc ấy; 誠屬不幸 Thật là không may; 誠知此恨人人有 Thật biết rằng mối hận ấy mọi người đều có; 相國誠善楚太子乎？ Tướng quốc thật sự quan hệ tốt với thái tử nước Sở ư? (Sử kí: Xuân Thân Quân liệt truyện); 誠如是也，民歸之，由水之就下 Nếu thật như thế, thì dân sẽ theo về, giống như nước chảy xuống chỗ thấp (Mạnh tử: Lương Huệ vương thượng).【誠然】 thành nhiên [chéngrán] Quả nhiên, thật: 誠然不錯 Quả nhiên không sai, thật không sai; 那邊的風俗習慣誠然像你信上所說的那樣 Phong tục tập quán nơi đó thật giống như anh đã nói trong thư.


meanings:
① Bài văn răn bảo. Như giới tử thư 誡子書 thơ răn bảo con. ||② Trừng giới, dùng hình phạt nhẹ cho biết sợ. ||③ Sai, bảo.


meanings:
① Răn, cảnh cáo, khuyên bảo: 告誡 Khuyên can; ② (văn) Bài răn, điều răn, lời dạy bảo: 誡子書 Sách răn dạy con; ③ (văn) Sai bảo.


meanings:
(title) Admonitions for Beginning Students


meanings:
① Lừa dối, không mà bảo là có gọi là vu. Như vu cáo 誣告 cáo láo, như người ta nói vu oan, vu khống đều là nghĩa ấy cả. ||② Xằng bậy.


meanings:
① Lầm. Như thác ngộ 錯誤 lầm lẫn. ||② Làm mê hoặc. ||③ Bị sự gì nó làm luỵ.


meanings:
① Sai, lầm, nhầm: 錯誤 Sai lầm; 筆誤 Viết sai; 群臣議皆誤 Lời bàn của quần thần đều sai cả (lầm cả) (Sử kí); ② (văn) Làm mê hoặc; ③ Lỡ làm (không cố ý); ④ Lỡ, nhỡ, bỏ lỡ: 誤事 Lỡ việc, nhỡ việc; 誤點 Lỡ giờ; ⑤ Hại, làm hại, làm lỡ: 誤人子弟 Làm hại con em người ta.


meanings:
① Bảo, trên bảo dưới là cáo. ||② Lời sai các quan, như cáo mệnh 誥命 sắc vua ban cho quan. ||③ Kính cẩn. ||④ Bài văn răn bảo.


meanings:
(văn) ① Ban cho; ② Răn bảo; ③ Bài răn bảo, bài cáo (chỉ thị của vua); ④ Kính cẩn.


meanings:
① Tụng rành rọt, đọc sách lên giọng cho rành rọt gọi là tụng. ||② Khen ngợi, như xưng tụng 稱誦 ||③ Bài tụng, như bài thơ. ||④ Oán trách.


meanings:
① Đọc, ngâm: 誦詩 Ngâm thơ, đọc thơ; 朗誦詩歌 Bình thơ; ② Kể, nói lại; ③ (văn) Khen ngợi: 稱誦 Xưng tụng, ca ngợi; ④ (văn) Bài tụng; ⑤ (văn) Oán trách.


meanings:
① Dạy bảo, lấy lời mà dạy gọi là hối. Như giáo hối 教誨 dạy bảo khuyên răn. ||② Lời dạy.


meanings:
① Dạy dỗ, khuyên răn: 教誨 Dạy bảo và khuyên răn; ② Lời dạy.


vietnamese:
hối trách phóng dật ngôn từ sở nhiếp chi hoá ngữ <pttđ>


meanings:
① Nói, lấy lời nói giải thích rõ sự vật gì ra gọi là thuyết. Như diễn thuyết 演說, thuyết minh 說明. ||② Ngôn luận. ||③ Một âm là duyệt. Cùng nghĩa với chữ 悅. Vui lòng, đẹp lòng. Luận ngữ 論語: Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ 學而時習之，不亦說乎 (Học nhi 學而) học mà thường ôn tập, cũng chẳng thích ư? ||④ Lại một âm nữa là thuế. Lấy lời nói dỗ cho người ta theo mình gọi là thuế. Như du thuế 遊說 đi các nơi nói dụ người. Ta quen đọc thuyết cả. Cũng có nghĩa như chữ thoát 脫.


meanings:
① Thuyết phục, du thuyết (dùng lời nói khôn khéo đến xin gặp để khuyên người ta theo mình): 游說 Du thuyết; 笵增說項羽 Phạm Tăng thuyết phục Hạng Vũ (Sử kí); ② (văn) Như 稅 (bộ 禾) . Xem 說 [shuo], [yuè].


meanings:
① Nói, giảng giải, giải thích: 說眞話 Nói thật; 說盡心中無限事 Nói ra hết những điều vô hạn ở trong lòng (Bạch Cư Dị: Tì bà hành); 子墨子起，再拜曰：請說之 Thầy Mặc tử đứng lên lạy hai lạy và nói: Tôi xin giảng giải về việc đó (Mặc tử); ② Giới thiệu (làm) mối: 說媒 Làm mối; ③ Ngôn luận, chủ trương, thuyết: 學說 Học thuyết; 是說也，人常疑之 Người ta thường nghi ngờ thuyết đó (Tô Thức: Thạch Chung Sơn kí); ④ Mắng: 他挨說了 Anh ấy bị mắng; ⑤ (văn) Bài tạp thuyết (tạp kí): 故爲之說 Cho nên viết một bài tạp kí về việc đó (Liễu Tôn Nguyên: Bổ xà giả thuyết). Xem 說 [shuì], [yuè].


meanings:
(văn) Giải thoát (dùng như 脫, bộ 肉): 利用刑人，用說桎梏 Lợi cho người bị tù tội, mà thoát khỏi gông cùm (Chu Dịch: Mông quái).


meanings:
（梵 Sarvāsti-vādin，巴 Sabbat-thivāda，藏 Thams-cad yod-par-smra-ba）小乘二十部之一。梵名音譯薩婆阿私底婆地、薩婆阿私底婆拖，略稱薩婆帝婆、薩婆多、薩衛，意譯一切有、一切語言。全稱阿離耶暮■薩婆悉底婆拖（Ārya-mūla-sarvāsti-vāda），意譯聖根本說一切有部，略稱有部、有部宗、有宗。<#>此派系上座部之一派，由于主張三世之一切法皆爲實有，故稱說一切有部；又因此派確定因的實在，對因有所分析，故又稱說因部；後來從此部分出犢子、法上、密林山等部，故亦稱根本說一切有部。此部以西北印度的迦濕彌羅及犍陀羅兩地方爲中心，曾盛極一時。其勢力東達東印度、緬甸、馬來西亞、蘇門答臘，北至波斯、中亞。其聖典亦翻傳至中國。漢譯小乘佛典大半屬于此派。<#>此派成立的年代幷不明確，《異部宗輪論》謂佛滅後三百年之初，上座部內發生乖諍，遂分兩部，一爲說一切有部，亦名說因部，二即本上座部，轉名雪山部。另據《三論玄義》所述，上座弟子部于佛滅度後，由迦葉、阿難、末田地、舍那婆斯、優婆掘多、富樓那、寢者柯、迦旃延尼子之次第而付法，二百年以來幷無異部，唯弘經教，但從富樓那起兼弘毗曇，至迦旃延則專弘毗曇，遂與上座弟子對立，致成分裂。由此可知，佛滅三百年之初，此派從上座部分出。不過，《文殊師利問經》卷下〈分部品〉及西藏所傳，對于此派分出的年代與異名等仍有異說。<#>迦旃延尼子（Kātyāyanīputra）爲此派之祖，造《阿毗達磨發智論》，立八犍度，判諸法之性相，大興阿毗曇。此《發智論》與《集異門足論》、《法蘊足論》、《施設足論》、《識身足論》、《界身足論》、《品類足論》，爲有部之基本理論典籍。其中，《發智論》稱爲‘身論’，後六論稱爲‘六足論’。此外，五百阿羅漢所結集的《大毗婆沙論》二百卷，系解釋《阿毗達磨發智論》之文義，爲迦濕彌羅正統有部諸說之集大成；世親《俱舍論》，系由批判有部教義而完成者。此二論與《阿毗曇心論》、《順正理論》、《雜阿毗曇心論》等書，亦爲有部之根本論書。<#>除上述論藏之外，此部現存經藏有《雜阿含經》與《中阿含經》，律藏有《十誦律》、《根本說一切有部毗奈耶》、《薩婆多部毗尼摩得勒伽》等二十八種，二百八十餘卷。<#>此部所立宗義，主要在主張‘法體恒有’、‘三世實有’。即將一切法分爲‘五位七十五法’。‘五位’指色、心、心所、不相應行、無爲等五法。七十五法即此五位諸法之細分。在五位中，前四位皆是藉因緣和合而生起者，稱爲有爲法，即現象之事法；相對的，第五位無爲法乃現象（事法）之外的實在理法。有爲法雖然有生、住、異、滅四相，刹那生滅，變化無常，但有其不變不改之自性，而且過去、未來與現象皆有其實體，此即‘法體恒有、三世實有’。<#>此外，此派認爲分析色法，可知有‘極微’存在，幷主張‘人無有’而不承認‘法無我’。在因緣論方面，此派也提出獨特的‘六因說’，幷以之爲其‘三世實有論’的立論根據。其他，對于涅槃、佛身等，此派亦有特殊見解。<#>此派不僅是印度小乘二十部中極具勢力之一派，而且在我國南北朝時代，亦曾風行一時。當時之毗曇宗即爲此派學說之弘揚者。而在小乘部派諸論中，譯成中文者亦以此派作品爲最多，《大正藏》中之‘毗曇部’，所收即以此派論典爲主。<#>◎附一︰呂澄〈說一切有部系學說的要點〉（摘錄自《印度佛學源流略講》第二講第三節）<#>所謂說一切有，是因爲他們認爲一切法皆有其自性，是一種實在的有，不是由一些其他材料混合起來的假有。這種思想怎樣産生的？我們可以從其形成部派後，在《識身足論》中對自己主張的解釋，看出他們思想的淵源來。這種思想，基本上是由于他們對人我（補特伽羅）的否定而來。因爲沒有人我那就只能有五蘊了。佛家通常講的人我，即由五蘊組合而成。每一種蘊都是集合體（蘊即聚意），這裏就包含著過去有、現在有、未來有的意思。如以色蘊說，就包含過去色、現在色、未來色。所以從而可以看出五蘊的成分是實在有。不過說現在有，這是常識所承認的，至于過去、未來也是有，則不是一切派別都承認的。而說一切有部却從否認人我出發，承認五蘊，因五蘊包含三世有。最後必然走到承認一切法有的地步。一切有思想的構成過程，就是如此。《異部宗輪論》在談到一切有主張時，一上來就說︰‘一切有部本宗同義者（中略）過去未來，體亦實有。’可見這是此派學說的重要特點。<#>這種主張，佛說的經、律中幷無明文可尋，而是從阿毗達磨的解釋推論出來的。其初，有特別提倡阿毗達磨的阿毗達磨師，其後漸漸擴大構成爲一個派別，這就是一切有部。此派的構成還是在反對化地不承認過去、未來法有的爭辯中形成的。成立的時間，難以確定，不過可以斷定這種思想出現得比較早。在阿育王時代，目連子帝須結集時，這一派的思想就有了醞釀；後來派遣上座到各地宣教，派遣到西北印度去的幾家，大概具有這類思想的人較多，後來終于在那一帶形成了說一切有派。時間大約從阿育王到孔雀王朝覆滅（公元前250～185年）不到一百年的當中。<#>這一部成立之後便有了自己的三藏，當然三藏的組成也是經過一個時期的。據後來該部律文──《說一切有部毗奈耶雜事》卷三十九的記載，佛滅後第一次結集（五百結集）時，形成了自己的三藏。經也是四阿含，但次第與別部有異，是將‘相應’視爲根本經典，置于首位。《相應阿含》的結構是四分十誦（誦，因結集是會誦形式，一回誦出的爲一誦。相應是十回誦出的，所以有十誦）。其他三種阿含，也是這些內容，不過再按各篇長短和法數關係另外編排一番而已。律，體裁也是十誦，名《十誦律》。可詳分爲八十個小段落（八十部）。論，是講種種法的，名爲‘法蘊’。是一些佛說阿毗達磨性質的經，共計二十種，構成一部法蘊。<#>關于此派三藏的漢文譯本情况是︰漢譯的《雜阿含》就相當于《相應阿含經》。這一點前人是不清楚的，經過我們的研究才弄明白。《瑜伽師地論》後面十四卷（即八十五至九十八卷）就保存了《雜阿含》的本母（本母是說可以依據發揮的要旨）。我們即根據它對《雜阿含》進行了整理，斷定漢譯《雜阿含》就是根本說一切有部的《相應阿含》。他們的《長》和《增一》阿含，沒有漢譯。《中阿含》，我國有翻譯，這是近來由日本學者從西藏寂住天的《俱舍論注》中發現的。寂住天注有一個特點，他把《俱舍論》中所引的經典出處都指了出來，特別對于引用《中阿含》處，指示尤爲詳細。《中阿含》全部組織一般是每十經爲一攝頌的體裁（即每十經有一個頌，把它歸爲一類），寂住天的注，把引文在第幾攝頌，第幾篇都指出來了，這樣，找起來就容易多了。經過查對可以看出《俱舍論》所引用的就是漢譯的《中阿含》。《俱舍論》既然是屬于一切有部的，這就證明漢譯《中阿含》也是屬于一切有部的了。律的部份，我國也有譯本。姚秦譯的《十誦律》，是個略本。說一切有部律有兩種流行本，一是在罽賓流傳的略本，一是在摩偷羅流傳的廣本。（中略）<#>最後略談有部學對于後來的影響。有部的保守思想很濃，堅持一往之談，一邊倒，非常頑固。上座系各派還有通融靈活之處，如《異部宗輪論》所記，上座說法常與大衆相同，有的竟融而爲一了。其他派系，主張也不是始終一致的。唯獨有部，保守到底。所謂一切有，實質與上座學說一樣，都可歸結爲唯心的二元論。同時，他們所說的一切有不是指人類宇宙的一切事物，只是如後來他們在《品類足論》中所肯定的五事六十七法的範圍。他們根據甚麽來肯定這些法呢？就是從他們的實踐出發的。在實踐上，他們感到應該建立的，就說成實在的，應該肯定的。在這種基礎上建立的理論，發展到最後，一方面，變成了經院哲學，只對佛說作種種證明，證明其實在；另方面，又把這些法的實在性僅僅看成是概念的東西，真實的實在倒無足輕重，概念的實在才是唯一的實在。這就很像西方經院哲學中的唯實論了。有部後來構成了印度佛家四大宗之一的婆沙宗，具有很大的勢力，同時幷促成了它的反對者中觀宗的建立。中觀宗就是反對婆沙這種對概念實在的極端論而形成的。中觀後來得到極大的發展，可說與婆沙的議論走向極端有關。所以說，有部學說，無論正面或反面的影響都是大的。<#>◎附二︰呂澄〈略述有部學〉（摘錄自《印度佛學源流略講》）<#>印度部派佛學裏說一切有部（簡稱有部）思想的起源，是和佛滅度後一些論議師的提倡阿毗曇（對法）有著密切的關係。這一部後來信奉的古典毗曇凡有六種，通稱‘六分毗曇’（見《大智度論》卷二），也稱爲‘六足論’（見普光《俱舍論記》卷一，依靖邁〈法蘊足論後序〉所說，‘與對法爲依故目之爲足’）。其中可做建立有部學說典據的，要推《識身足論》。相傳此論是提婆設摩（天護）所造。關于六足論的作者，本有種種說法，只這一部論，漢譯和梵藏所傳資料却無異辭（參照荻原雲來和譯稱友《俱舍論疏》卷一）。提婆設摩的生平無考。《西域記》卷五說他造論的地點在鞞索迦城南大寺，或者他就是中印度一帶的人。又從論文開始一部分駁斥沙門月連的‘過去未來無，現在無爲有’說法來看，它正對南傳目連子帝須所集《論事》一書的重要主張而發（參照《論事》〈大品〉第六章破一切有論、第七章破過去蘊論，佐藤密雄等日譯本）。《論事》到第三次結集以後才出現，那麽，發表駁論的提婆設摩至早也生存于佛滅後第四百年中了。就由這些材料見得有部的思想是在第三次結集前後逐漸成型，而它流傳到印度西北地方以至構成獨立的派別，大概即以結集終了遣散各家的一事做它的契機。到了佛滅後第五百年（公元第一世紀）迦旃延尼子在至那仆底著《發智論》（參照《婆藪盤豆傳》，又《西域記》卷四），將有部各種學說作了嚴密詳明的組織，一派的規模才算畢具。此後因流傳區域的擴大，更有了迦濕彌羅和各地方的小派別。在迦濕彌羅的論師稱迦濕彌羅師，餘地的稱外國師、健陀羅師、西方師。這些論師除了《發智論》外，還兼用其他論書，像法勝的《阿毗曇心論》、世友的《問論》、妙音的《甘露味論》等等，意見分歧，莫衷一是。在學風上，外國師等也和迦濕彌羅師的一味保守的異趨，走上了自由批判以理爲宗的途徑。及至迦膩色迦王以後（公元第二世紀末），迦濕彌羅師得著統治階級有力的支持，爲了更好地排斥異己，便發起《大毗婆沙論》的結集，將解釋《發智論》不同的說法逐一刊定，歸于一尊，于是有了毗婆沙師的稱號。有部學說發展至此，可謂告一段落。跟著來的便是新興大乘學系龍樹、提婆諸大家和《成實論》作者呵梨跋摩等的反對，在他們的著作裏都對《毗婆沙論》所說徹底加以批判。這自然也影響到毗婆沙師，多少會使他們改變一些主張，不過現在除了我國梁唐兩代的譯本上發現少數異文而外，還沒有詳細資料可舉。再後到佛滅九百餘年（公元第五世紀），世親論師在阿逾陀學通了當地流傳的婆沙論義（見《婆藪槃豆傳》），受到自由學風的熏陶，終于寫成《俱舍論》，采用經部主張，糾正毗婆沙師種種偏頗見解。這激起了衆賢論師的憤概，連續著作《順正理論》（原名《俱舍雹論》，意欲給《俱舍》以致命打擊）、《顯宗論》，竭力爲婆沙辯護，可是暗中也偷換了一部分說法，所以後來稱呼他的學徒爲正理師或新有部。其說可以看成有部進一步的發展，却也就算有部最後的一個段落，再沒有繼起的大家。就像悟入論師，所著《入阿毗達磨論》，也是步趨正理，別無新義的。<#>現在來談有部的重要學說，即以《大毗婆沙論》爲中心，在它以前的稱舊說，以後的稱新說。至于婆沙本論雖然不能概括有部學說的全貌，可是當時有部中心在迦濕彌羅，大部份有部師也都以婆沙思想自限，因此不妨將婆沙說作爲有部本宗之說。我們從婆沙極其繁複的論題裏可以提出一個最基本的論點，即是‘有因’。有部主張一切法實有最後的根據在此，所以也稱有部爲‘說因部’（見《異部宗輪論》）。據清辨的解釋，說過現未所生的一切是有故名說一切有，即說此已生正生將生的一切莫不有因故名說因（見《中觀心論釋》第四品，窺基《宗輪論述記》卷上用‘所以’來解釋‘因’字，未免空泛）。本來佛家學說和別宗最有區別之處爲說因善巧，能離開無因論、不平等因論，而以獨到的‘緣起說’爲中心，有部對這一層特有發揮，所以偏得‘說因’的稱號。另外，說一切有這一命題包含著一切法有和三世有兩個部份。對有部以外的各部說，三世中現在實有還沒有什麽問題，只是過去未來的有不能得到共許，因而這一部份的實際不外說過未二世實有。依著「世無別體，依法而立’的道理（見《大毗婆沙論》卷七十六），過未有的建立也必歸根到有因的上面，這更是有部獨得說因部名的一種緣由。<#>有部本宗怎樣解釋三世一切法的因呢？它把因周密地區分爲六種（詳見《大毗婆沙論》卷十六至卷二十一）。先從人們的認識方面說起，第一種是相應因。每一種認識都依賴心和心所的合作，它們是同時生起，同一所依（就根說），同一所緣（就境說），同一行相（就分別說），這樣更互相望，四事同等，便有相應而存在的意義。其次，推廣些說有第二種俱有因。凡是同時而起的種種法對于生果有著同一作用的，像心和心所，心和隨心而轉的身業、語業或不相應行，還有幷起的四大種，彼此相望，都屬于這一類。第三種關涉異時因果，名同類因。此即過去的善性法對于未來或現在同一界系的善性法，現在善性法對于未來的善性法，同樣地三世不善法相對（這沒有界系的限制），無記性法相對，都是此因。這還可遠推到過去之望過去，未來之望未來，凡前生的善等法望後生的善等法也有同類因義。第四種遍行因，這從不善法的同類因中區別出來，所指的是一些煩惱法帶有普遍生起後來染法的因性的。第五種異熟因，這從得果的性質作區別，和以上兩種又都不同。所指的是善不善性有漏心心所法，幷包括隨心轉的色和不相應行（這些實際即是和意業相關的一切），對于所感召後世無記性的色、心、不相應行（命根、衆同分等）種種果法說。另外，身語業法、無想定滅盡定等不相應行法能生異熟果的，也屬于此。以上五種概括了親能生果的一切因緣。最後第六種能作因，只有幫助的功能，或者消極的不相障礙而有利于果法的生起，所以是等無間、所緣、增上這三類疏緣。它的範圍最廣泛，除了法體的本身而外，所余的都有成爲此因的資格。有部這樣用六因的解釋將三世一切法存在于各種因果關係中的意義徹底顯示出來；只要因果不虛，三世一切法自必實在。有部的說一切有，實際如是。<#>其次，有部解釋諸法的因果關係，還和刹那生滅的理論相聯繫（有部被稱爲刹那論者，見于窺基《唯識二十論述記》卷三），所以其說不同于常見或斷見。幷且有部學說具備著很濃厚的實踐意味，它建立一切法的實有同時即爲了否定‘人我’。所謂人空而法有，正是有部實踐觀法的具體內容。以上所說即有部本宗學說的要點。<#>下面再說一下有部新說的要點所在。這可用衆賢的《順正理論》和《顯宗論》爲依據，兩論原是爲發明有部正義的（見《婆藪槃豆傳》）。在《顯宗論》〈序品〉中，列舉了佛于《集法經》中懸記的重要異執四十四條，和這些相反的才是佛家正宗，也就是有部自許的宗義。那裏面最後一條異執是‘或說心心所法亦緣無境’，相反的說法自然是‘識境實有’了。此義可說是一切異執歸宿的論點，同時也可說是有部新說的基本論點。我們以爲，正理師的重要理論都是環繞著它而開展的。揀些例子來說，像辯論過去未來法是有的一論題，《俱舍論》卷二十在《婆沙》卷七十六原有的異熟果不虛的一種理由而外，更舉了緣過未心必有實境的理由，《順正理論》卷五十一、《顯宗論》卷二十六都很重視它，特別引來教證說，如世尊言各各了別彼彼境相名識取蘊，所了謂色至法，非彼經說有識無境；這樣來加强理由的說服力。又如《俱舍論》卷六，辨無爲法是實，以爲滅若非有，不能成爲第三聖諦（滅諦），論文沒有詳解，《順正理論》卷十七便加以有力的補充說，‘以若無境，慧必不生，如何見無爲第三諦？’這也是從心必有境的論點出發。由此推論建立一切法有的依據，便集中在法爲識境的一義。因爲一切法，特別指的實法（假依實立，應歸結到實法），都是所緣緣，很合理的一切實法就應有它的自性，而成立一切有宗。<#>有部新說在色法方面還發展了極微的理論。這也是從構成所緣的條件來立說的。人們感覺雖不能直接緣到個別的極微，但按實境界的當體幷非極微和合的假相，而是和集了的極微。和合與和集的意義不同，清辨解釋得最清楚。他以和合爲異類法的成聚，和集則是同類法的（見《中觀心論釋》第五品）。依著《順正理論》卷四的說意，沒有極微不在和集狀態中存在著的，所以感覺所得常爲和集安排好了的極微。唐人本著此意，便說極微相資各各有一種和集相，其相實有，可作所緣（見《唯識二十論述記》卷三）。這著重在相上說，就和正理師的原意不盡相符了。<#>有部新說從所緣實有一義開展，有幾點理論很突出，而與舊說不同。第一點是關于二諦的解釋。依《順正理論》卷五十、卷五十八，《顯宗論》卷二十六、卷二十八的說法，無所待也就是當體直接能生起心法分別的都是實有，實有法即勝義諦。另外，能够顯示實義的‘名’（不相應行法），它的法體也是實有，所以得成世俗諦。以名義區分真俗原爲世友的主張，但正理從名爲實法的一點去推闡，歸結到世俗諦只是勝義諦的另一方面（隨概念所得理解的一面），它由法體的實在而成其爲諦，和勝義理無別致，如此也不妨說二諦爲一。另一點是所緣緣性安立不變。《順正理論》卷十九說，假使此法爲彼法的所緣，那麽，即在未被緣時也成爲所緣性，這就通到一切法以爲所緣而實有的論斷上去了。最後一點，因爲强調了所緣的實有，在和它相應的實踐方面，正理師便很自然地偏重知解，理境也趨向概念化，以至勝義諦裏也包括了所謂別相的‘類’（見《順正理論》卷五十八），而一切法又歸納爲‘句義’的形式（如《入阿毗達磨論》說善逝宗有八句義）。這使有部原以極微說多少接近勝論宗的，到此在理論上更加靠攏了勝論。<#>我們已依著佛家學說一般區分境行果的方式，從境的方面解說了有部學說要點，行果之說，姑且從略。<#>◎附三︰印順〈‘一切有’的定義〉（摘錄自《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第三章第一節）<#>說一切有部，是從上座部中流出的大部派，對印度佛教及中國佛教，關係最爲重大。說一切有部，是從說‘一切有’（sarvāsti）得名的。‘說一切有’，特別以所說的一切有爲部名，到底‘一切有’是什麽意義？依世親（Vasubandhu）的解說，應依佛說而立論，如《俱舍論》卷二十說（大正29·106a）︰‘梵志當知︰一切有者，唯十二處。’<#>所引的契經，是出于《雜阿含經》的。《雜阿含經》卷八，廣說一切──‘一切無常’，例說‘一切苦’……‘一切熾然’等。經中所說的一切，就是眼、色、眼識、眼觸因緣所生受，（耳、鼻、舌、身）……意、法、意識、意觸、意觸因緣所生受。這是以有情自體──六根爲六內處，所取的色等六境爲六外處（綜合就是十二處）。由此根境相關而起六識、六觸、六受。由此執著而流轉生死，或于此不取著而得解脫。這是一切，現實的一切。佛法的知、斷、修、證，都不外乎此。又《雜阿含經》中，佛爲生聞（Jātisroṇa）婆羅門，說‘一切’、‘一切有’、‘一切法’──三經，與《俱舍論》所引相近，如《雜阿含經》卷十三說（大正2·91a）︰<#>‘佛告婆羅門︰一切者，謂十二入處。眼、色、耳、聲、鼻、香、舌、味、身、觸、意、法，是名一切。若複說言︰此非一切。沙門瞿曇所說一切，我今舍（之），別立餘一切者，彼但有言說，問己不知，增其疑惑，所以者何？非其境界故。’<#>‘一切有’、‘一切法’的經說，文句全同。所以，佛說‘一切’、‘一切有’、‘一切法’，只是現實的一切。十二處是一切、一切有的；離了十二處，就沒有什麽可知可說、可修可證的。那些離十二處而有所施設的──超經驗的、形而上的，在佛看來，那是戲論，是無關于實存的幻想，佛總是以‘無記’去否定他。<#>然而，這樣的‘一切’、‘一切有’，是佛法的根本立場，也是一切部派所共同的。幷不能依此經文，顯出‘一切有’的特色。真能表示‘一切有’說的，如《順正理論》卷五十一引經說（大正29·625c）︰<#>‘過去未來色尚無常，何况現在？若能如是觀色無常，則諸多聞聖弟子衆，于過去色勤修厭舍，于未來色勤斷欣求，現在色中勤厭離滅。’<#>‘若過去色非有，不應多聞聖弟子衆，于過去色勤修厭舍；以過去色是有故，應多聞聖弟子衆，于過去色勤修厭舍。若未來色非有，不應多聞聖弟子衆，于未來色勤斷欣求；以未來色是有故，應多聞聖弟子衆，于未來色勤斷欣求。’<#>《順正理論》所引的經文，出于《雜阿含經》。《相應部》〈蘊相應〉，也有同樣的經文，但沒有第二段──反證非有不可的文句。這就涉及了部派所傳文句不同的問題；漢譯《雜阿含經》，是與說一切有部所傳相合的。從契經來說，這是由于聖弟子的精勤修習──厭舍過去色，不求未來色，而確信過去未來是有的，爲佛說的真義。<#>在《雜阿含經》裏，佛說的契經，確乎流露‘三世有’的意趣，如《經》卷二說（大正2·13b）︰‘若所有諸色︰若過去，若未來，若現在；若內，若外；若粗，若細；若好，若醜（異譯作勝與劣）；若遠，若近︰彼一切總說色陰。’<#>經中對于色、受、想、行、識，都以過去、未來、現在等，總攝爲蘊。過去、未來、現在爲一類，與內、外、粗、細、好、醜、遠、近，共爲五大類。在這一叙列中，過去、未來與現在，平列而沒有任何區別的意味。這也是啓發‘三世有’說的有力教證。這五類，實在是最古典的論門（論母），從不同分類去理解一切。《法集論》的論母，有內外、劣（中）勝、過去未來現在──三門。《舍利弗阿毗曇論》非問分〈界品〉，有內外、劣（中）勝、粗細（微）、過去未來現在──四門。《品類足論》〈辯攝等品〉，也有遠近、劣（中）妙、過去未來現在──三門。阿毗達磨的主要論法，都可以上溯到佛陀的時代，這是一明顯的例子。<#>我以爲，重于‘三世有’的一切有說，根源于佛法的實踐性。佛告弟子︰已觀，今觀，當觀；已斷，今斷，當斷──這類三世分別的文句，《阿含經》中是常見的。又如說︰對于不善的、未生（未來）的要使他不起，已起（過去）的要使他斷除；善的、未生的要使他生起，已生的要使他增長廣大，這就是‘四正勤’，離惡修善的精進。佛陀開示的修持法，無論是厭、是斷、是修、是觀，不如後代人師的直提‘當下’，而是綿曆于三世的。對不善法來說，要三世盡斷，才不會再受過去不善的影響，引起未來的再生。從經文而來的一切有、三世有；三世是同樣的有（到底是怎樣的有，要等論師們來解說），與過去業不失的經說相合，加深了三世有的信仰。在佛教中，出現了‘過未無而現在有’的思想，這才自稱‘說一切有’，以表示自部的正義。以‘三世有’爲說一切有，這應該是初期的思想。在說一切有部初成立時，未必就論到無爲法的有無。所以，有關部派間的論辯，阿毗達磨論師的解說，多是著重于三世有，作爲說一切有部的特色。世親（Vasubandhu）的《俱舍論》卷二十說（大正29·104b）︰‘以說三世皆定實有，故許是說一切有宗。’<#>但在說一切有部的發達中，成立三無爲法是實有。針對無爲非實有的經部譬喻師說，那就應如《順正理論》卷五十一說（大正29·630c）︰‘信有如前所辯三世，及有真實三種無爲，方可自稱說一切有。’<#>［參考資料］　李世杰《印度部派佛教哲學史》第十二章；E. Fruwallner撰·郭忠生譯《說一切有部與根本說一切有部》、《原始律典犍度篇之研究》；《木村泰賢全集》{4}；Stcherbatsky著·金岡秀友譯《小乘佛教概論》；靜穀正雄《小乘佛教史の研究》。<#>


meanings:
5919梵名 Sarvāsti-vādin，巴利名 Sabbattivāda。音譯薩婆阿私底婆地。略稱爲薩婆帝婆、薩婆多、薩衛。全稱阿離耶暮攞薩婆悉底婆拖（梵 Ārya-mūla-sarvāsti-vāda）。意譯聖根本說一切有部。略稱有部、有部宗、有宗。又稱說因部（梵 Hetu-vidyāḥ）。爲小乘二十部派之一。約於佛滅後三百年之初，自根本上座部分出。以主張三世一切法皆是實有，故稱說一切有部。創始者爲迦多衍尼子（梵 Kātyāyanīputra，紀元前後。又作迦旃延尼子）。據異部宗輪論、三論玄義等載，佛滅後，上座部由迦葉、阿難至優婆掘多，皆唯弘經教，至富樓那始稍偏重毘曇，至迦多衍尼子則以毘曇爲最勝，而專弘阿毘曇，遂與上座弟子對立，導致分裂。蓋上座部各派一般以經、律爲主要依據，此派則主要以阿毘達磨論書爲依據。　迦多衍尼子著有阿毘達磨發智論，立八犍度，判明諸法性相，爲此派著名論師。其後有五百阿羅漢結集大毘婆沙論二百卷，解釋阿毘達磨發智論之文義，集此派教義之大成。復因大毘婆沙論文義廣汎，卷帙繁多，後世遂有其簡略本及綱目書之創作，現存中譯本綱目書有：尊者法勝所著之阿毘曇心論、優波扇多之阿毘曇心論經、尊者法救之雜阿毘曇心論十一卷、世親之阿毘曇俱舍論三十卷、眾賢之阿毘達磨順正理論八十卷及阿毘達磨顯宗論四十卷等。其中，俱舍論係以經部之義批判大毘婆沙論之說；順正理論與顯宗論則祖述舊義而破世親之說。此外，眾賢之師悟入著有入阿毘達磨論一卷，佛陀馱娑、德慧、安慧、稱友、增滿諸師亦各作俱舍釋論，顯彰此派教義。此派之根本阿毘達磨七論，即指集異門足論（作者舍利弗）、法蘊足論（目犍連）、施設足論（迦旃延）、識身足論（提婆設摩）、界身足論（世友）、品類足論（世友）、發智論。其中前六論稱爲「六足論」，發智論則稱爲「身論」。在三藏中，除特別側重阿毘達磨之外，另亦傳持十誦律；此律典由後秦弗若多羅、鳩摩羅什共譯之，凡六十一卷。此外，由我國所譯出之薩婆多毘尼毘婆沙九卷、薩婆多毘尼摩得勒伽十卷、根本說一切有部毘奈耶五十卷、根本說一切有部苾蒭尼毘奈耶二十卷等，亦屬此部派之律。　此派之傳承，依三論玄義所載，優婆掘多以下，富樓那、寐者柯、迦多衍尼子等次第相承；出三藏記集卷十二薩婆多部佛大跋陀羅師宗相承略傳中，則列舉阿難、末田地、舍那婆斯、優波掘至佛馱悉達等五十四人。上舉雖未必依照出世年代之順序排列，但依之亦可略窺其傳承之梗概。其主要教說爲「三世實有，法體恆有」。「三世實有」，即「時一切有」，謂過去、未來與現在相同，皆有實體。「法體恆有」，即「法一切有」，以五位（色法、心法、心所有法、心不相應行法、無爲法）七十五法分別諸法之種類，認爲色法、心法、心所有法、心不相應行法四者皆屬有生滅變化之有爲法；而擇滅無爲（涅槃）、非擇滅無爲及虛空無爲則爲超越時空、無生滅變化之無爲法，有爲法與無爲法均有實體。又主張佛之生身定爲有漏，且佛之說法中有無記語，唯以八正道爲正法輪之體，反對佛身有量、數、因之三無邊，謂出現於伽耶之身，化緣盡時，則永入寂滅。復謂菩薩滿三祇百劫，漸至忍位，一剎那之心能知四諦，但僅能知其總相，而不知其差別相。此外又主張初果無退、後三果有退，謂阿羅漢亦有「退」之義，及反對心性本淨等。　此派以迦濕彌羅國爲中心，於健馱羅、中西印度及西域等地，皆曾盛極一時，爲小乘二十部中最具優勢之一派。此派之論書，我國傳譯甚早，南北朝時代稱之爲毘曇宗，與代之而起之俱舍宗同爲小乘佛教之代表。〔文殊師利問經卷下分部品、舍利弗問經、大方等大集經卷二十二、十八部論、部執異論、四諦論卷一、佛性論卷一、出三藏記集卷三、異部宗輪論述記、大乘法苑義林章卷一本、俱舍論寶疏卷一、南海寄歸內法傳卷一、巴利文論事（Kathā vatthu）〕（參閱「上座部」719、「小乘二十部」928）


meanings:
precept forbidding speaking of the faults of others


meanings:
Ý nói thiền pháp là một cái gì thì không đúng. Thiền pháp siêu việt tất cả hình tướng, số lượng, thời gian, không gian. Nếu nói là một vật gì, là một cái gì thì cái đó sẽ không hợp với thiền pháp. Chương Hoài Nhượng, đời thứ 1 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 ghi: »祖 云： 作 麼 生？ 師 云： 說 似 一 物 即 不 中。 祖 云： 還 者 修 證 也 無？ 師 云： 修 證 即 不 無、 污 染 即 不 得。 – Tổ hỏi: Là cái gì? Sư thưa: Nói giống một vật thì chẳng đúng. Tổ hỏi: Có tu chứng không? Sư thưa: Tu chứng thì chẳng không, nhiễm ô thì chẳng được«.


meanings:
（梵 Prajñāpti-vādin，巴 Paññatti-vādā，藏 Brtags-par smra-baḥi sde）小乘二十部之一。梵名音譯鉢蠟若帝婆耶那、波羅若底婆拖。又意譯施設論部、假說部、假名部。《部執異論》稱之爲分別說部（Vibhajya-vādin），或名多聞分別部。此部主張世、出世法皆有少假，故名說假部。《異部宗輪論》謂此部系佛滅後二百年，從大衆部分出之派別，但南傳典籍《論事》則未見此部之名，《島史》及西藏所傳清辨（Bhavya）之第三說謂自鶏胤部分出。<#>據《部執異論疏》（《三論玄義檢幽集》卷六所引）所載，大迦旃延于佛在世時作論分別解說，及佛滅二百年中，大迦旃延從阿耨達池至摩呵陀國大衆部中，分別三藏聖教，謂其中，有佛之假名說，亦有佛之真實說、有真諦、有俗諦、有因果云云，大衆部中有信受大迦旃延所說者，各成一部，名爲分別說部，故分別說部即迦旃延之弟子之流亞。<#>關于此部所立之宗義，據《異部宗輪論》所述，共有七種，即︰<#>(1)謂苦非蘊︰以苦爲逼迫之義，而蘊之體非逼迫故。<#>(2)十二處非真實︰以所依及所緣系積聚，積聚之法皆非實故。<#>(3)諸行相待︰輾轉和合，假名爲苦，非由現在士夫之用而有苦。<#>(4)無非時死︰以非時死系由先業，非由橫緣而有非時死，過去曾行此橫緣故今方橫死，非無先業而有今之橫果。<#>(5)先業所得之業增長爲因而有異熟果轉︰謂唯依業之殊勝方能感果，得等餘法不招異熟，必依業之功能而得果時，其相用增長而成異熟因方感果，即業增長爲因而有異熟果轉。<#>(6)由福故得聖道，道不可修︰謂現修加行道亦不能得聖，故聖道不可修成，但由持戒<#>(7)道不可壞︰謂道之性相常住，無刹那滅，故不可壞。<#>［參考資料］　《舍利弗問經》；《文殊師利問經》卷下〈分別部品〉；《十八部論》；《異部宗輪論述記》；《大乘法苑義林章》卷一；《華嚴五教章》卷一；李世杰《印度部派佛教哲學史》第十章。<#>


meanings:
5924梵名 Prajñāpti-vādin，巴利名 Paññatti-vādā。音譯鉢蠟若帝婆耶那、波羅若底婆拖。又作施設論部、假說部、假名部。又稱分別說部（梵 Vibhajya-vādin）、多聞分別部。爲小乘二十部之一。據異部宗輪論載，此派係於佛陀入滅後二百年，自大眾部分出。其教理既不同於說出世部之主張出世間法皆真實，亦不同於一說部之主張世出世法唯一假名，皆無實體；而主張世法、出世法皆有少分是假，十二處、十八界爲積聚之法，則皆爲假，以此立名，稱爲說假部。　依三論玄義檢幽集卷六所引「部執異論疏」載，大迦旃延曾在佛世時造論，分別解說佛之教法，其後佛入滅二百年中，大迦旃延自阿耨達池至摩訶陀國，於大眾部中出世，以十二處、十八界爲假名，以五蘊爲實義，來分別三藏聖教，眾中有信受與不信受者，信受者自成分別說部。準此，則說假部即大迦旃延之弟子所弘揚者。但南傳典籍論事中，未載說假部之名，島史及西藏所傳清辨（梵 Bhavya）之第三說，則謂說假部係由雞胤部所分出。法華經玄贊卷一本以此派之說配於小乘六宗中之現通假實宗。〔舍利弗問經、文殊師利問經卷下分部品、十八部論、異部宗輪論述記、大乘法苑義林章卷一本、華嚴五教章卷一、出三藏記集卷三〕（參閱「小乘二十部」928）


meanings:
（梵 Lokottara-vāda，藏 Ḥjigs-rten lasḥdas-par-smra-ba）小乘二十部之一。梵名音譯盧俱多羅婆拖、盧迦尉多羅，或作盧俱多羅婆地（Lo-kot-tara-vādin）。又意譯出世說部、出世間語言部、出世間說部、超出世間家、出世部。系佛滅二百年自大衆部分出者。在諸部派之中，一說部說一切諸法皆假，說一切有部主張諸法皆實有，而此部則主張出世間法是實，故稱說出世。<#>關于其所立之宗義，據《部執異論疏》、《三論玄義》、《異部宗輪論》等所載，說出世部主張世間法從顛倒而生，由顛倒再生煩惱，由煩惱而生業，由業而生果報，既是從顛倒而生，故此世間皆是苦，是虛妄，是假，非實有者。但出世之法非從顛倒生，有道及道果。道及道果皆是實有。道爲通達二空之智，道果爲二空之理，智與理幷非顛倒，亦非虛妄，故爲真實。由此可知，道即是道諦，道果即是滅諦（涅槃），所謂出世法，系指滅、道二諦，是真實法；而世間法系指苦、集二諦，是假法。<#>另有一說謂此部原與鶏胤部同爲一部，以世間有漏爲假，强調佛之出世無漏，因此一名說出世部。後其說漸有變化，遂獨立成一部派。但南方所傳、《多羅那他佛教史》〈大衆部傳〉及〈正量部傳〉、西藏所傳清辨（Bhavya）第三說，皆未載此部之名。<#>［參考資料］　《舍利弗問經》；《文殊師利問經》卷下〈分部品〉；《十八部論》；《異部宗輪論述記發軔》卷上；李世杰《印度部派佛教哲學史》第七章。<#>


meanings:
5919 【說一切有部法蘊足論→】請參閱 阿毘達磨法蘊足論 請參閱 阿毘達磨品類足論 [1]請參閱 阿毘達磨界身足論 [1]請參閱 阿毘達磨發智論 [1]請參閱 阿毘達磨集異門足論 [1]請參閱 阿毘達磨識身足論請參閱 大樹緊那羅王所問經 [1]請參閱 不空羂索神變真言經梵名 Lokottara-vāda。音譯盧俱多羅婆拖、盧迦尉多羅，或盧俱多羅婆地（梵 Lokottara-vādin）。又作出世說部、出世間語言部、出世間說部、超出世間家、出世部。爲小乘二十部派之一。佛陀入滅後二百年自大眾部分出。據異部宗輪論述記所載，此派與說一切有部主張「三世實有」相反，認爲世間法但有假名，都無實體，唯有出世法（涅槃等精神境界）方爲真實。即以苦、集二諦之世間法爲假名，道、滅二諦之出世法爲真實。窺基、法藏等以此派配於小乘六宗中之俗妄真實宗。一說此派原與雞胤部爲同一部派，以其認爲世間有漏爲假，而強調佛之出世無漏，故又稱說出世部，後因其說漸有變化，遂成爲一獨立部派。南傳典籍及多羅那他（梵 Tāranātha）印度佛教史大眾部傳、正量部傳，與西藏所傳清辨（梵 Bhavya）第三說中，均未載列此派之名稱。〔文殊師利問經卷下分部品、異部宗輪論、部執異論、十八部論、三論玄義、俱舍論寶疏卷一、華嚴五教章卷一〕


meanings:
precept forbidding speaking of the faults of one's fellow practitioners


vietnamese:
thuyết tứ chúng danh đức phạm quá giới <cm>

meanings:
precept forbidding speaking of the faults of the four groups of renunciant practitioners


meanings:
accuse the four groups of Buddhist practitioners of faults


vietnamese:
thuyết tại gia xuất gia bồ tát giới <cm>


vietnamese:
thuyết chính pháp giả cụ ngũ thắng lợi <pttđ>


meanings:
(foreign) Exposition of the teachings (dharma)


meanings:
（梵 dharma-deśana，巴 dhamma-desanā，藏 chos-ston-pa）謂宣說教法。又稱說教、說經、演說、法施、法讀、談義、勸化。與‘唱導’同義。據《正法念處經》卷六十一所言，所謂說法，即說一切布施法，說諸善法，一切尊中，聞法最勝，能斷一切憍慢根本。《大智度論》卷十一亦雲，常以好語有所利益，或以諸佛語、妙善之法爲人演說，或以修妒路、毗尼、阿毗曇三種法教人，或以妒路藏、毗尼藏、阿毗曇藏、雜藏四種法藏教人，或略說以聲聞、摩呵衍二種法教人，均爲法施。意即宣說教法以利益、開導衆生，稱爲說法或法施。<#>依《優婆塞戒經》卷二〈自利利他品〉所說，說法有清淨、不清淨之別，清淨說又有五事，即(1)先施食，然後爲說；(2)爲增長三寶故說；(3)爲斷自他之煩惱故說；(4)爲分別邪正故說；(5)爲得聽者最勝故說。不清淨亦有五事︰(1)爲利故說，(2)爲報而說，(3)爲勝他而說，(4)爲世報而說，(5)疑而說。<#>有關說法時應注意之事項，《法華經》卷四〈法師品〉謂，說該經時，應入如來之室，著如來之衣，坐如來之座，亦即以大慈悲爲室，柔和忍辱爲衣，諸法空爲座。《優婆塞戒經》卷二〈自利利他品〉謂應具十六事，即(1)時說，(2)至心說，(3)次第說，(4)和合說，(5)隨義說，(6)喜樂說，(7)隨意說，(8)不輕衆說，(9)不呵衆說，(10)如法說，(11)自他利說，(12)不散亂說，(13)合義說，(14)真正說，(15)說已不生憍慢，(16)說已不求世報。<#>《十住毗婆沙論》卷七〈分別法施品〉謂說法應行四法，即(1)廣博多學，能持一切言辭章句；(2)决定善知世間、出世間諸法生滅之相；(3)得禪定慧，于諸經法隨順無諍；(4)不增不損，如所說行。同書又謂說法者處師子座之四法︰(1)欲升高座，應先恭敬禮拜大衆。(2)衆中有女人，應觀不淨。(3)威儀視瞻有大人相，敷演法音時，顔色和悅，人皆信受，不說外道經書，心無怯畏。(4)于惡言問難當行忍辱。此外，《佛本行集經》卷四十九〈說法儀式品〉，對于說法之儀式亦有詳說。<#>宣說經典者，除佛之外，尚有佛弟子、仙人、諸天、化人等，合稱五種說人。如佛以無礙辯才教化群生，應時處與衆生機根而能全其化益，或于一座說法中，以一音令異類機根各被利益。佛且遣門下弟子說法門，佛弟子中，富樓那爲說法第一。另外，觀世音、地藏等諸菩薩亦變現種種身，隨機說法利導。<#>又，佛及佛弟子等之說法，通常系于在家者施食供養之後。《釋氏要覽》卷上〈說法〉條載（大正54·276b）︰‘毗婆沙論雲︰食竟，上座說法有四事益，(一)爲消信施，(二)爲報恩，(三)爲說法令歡喜，清淨善根成就，(四)在家人應行財施，出家人應行法施。’可見在家衆行財施，出家衆行法施（說法），乃古今之定規。印度諸論師于探究經論深理之時，亦對世俗說法，如龍樹之門人提婆論師，以遍曆各地說法教化、降伏外道而有名。在中國，齋會之時也有說法，稱爲唱導。自廬山慧遠以後，行唱導者漸多，如《高僧傳》卷十三〈唱導篇〉曾列出法照，乃至法鏡等十人，《續高僧傳》卷三十及《宋高僧傳》卷二十九亦叙述唱導有名者之事迹。<#>◎附一︰〈說聽方軌〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>說聽方軌，指說法者及聽法者應注意之事項。佛陀之法門系轉迷開悟之要道，因此後世之說者及聽者皆應深加用心。如《思益梵天所問經》卷二雲（大正15·43a）︰‘佛說二人得福無量，一者專精說法，二者一心聽受，是故汝今應說，我當聽受。’<#>有關說法及聽法之行儀，據《優婆塞戒經》卷二所述，具足法智、義智等八智者，其所說法具足十六事，即時說、至心說、次第說、和合說、隨義說、喜樂說、隨意說、不輕衆說、不呵衆說、如法說、自他利說、不散亂說、合義說、真正說、說已不生憍慢、說已不求來世報。<#>此外，聽法之人亦應具足十六事，即時聽、樂聽、至心聽、恭敬聽、不求過聽、不爲論議聽、不爲勝聽、聽時不輕說者、聽時不輕于法、聽時終不自輕、聽時遠離五蓋、聽時爲受持讀誦、聽時爲除五欲、聽時爲具信心、聽時爲調衆生、聽時爲斷暗根。<#>依《大法炬陀羅尼經》卷六所說，說法師應具慈湣、愛語、謙下之心。若懷嗔妒心、存勝負，則將獲大重罪；若慈悲說法，則能成大功德，能令佛法久住于世。《無量壽經》卷下亦說明聽法者之資格，謂若無善根，不得聞該經，清淨有戒者，乃獲聞正法。又，道綽《安樂集》卷上根據諸部大乘經說明說聽方軌雲（大正47·4c）︰‘于說法者，作醫王想，作拔苦想，所說之法作甘露想，作醍醐想，其聽法者作增長勝解想，作病愈想，若能如是，說者聽者皆堪紹隆佛法，常生佛前。’<#>◎附二︰〈五種說人〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>‘五種說人’謂有五種能說佛法之人。<#>(一)指佛、佛弟子、仙人、諸天及化人︰《大智度論》卷二雲（大正25·66b）︰‘佛法有五種人說，一者佛自口說，二者佛弟子說，三者仙人說，四者諸天說，五者化人說。’另淨影《無量壽經義疏》卷上及善導《觀經疏》〈玄義分〉也提出五種說人，內容均大同小異。<#>《觀經玄義分傳通記》卷四則更進一步舉例說明，以華嚴的加說、維摩的所說、般若的轉教、法華的領解等是聖弟子所說；諸經文中，梵釋護世的多說經法是諸天所說；方等的婆藪說法是仙人所說；《金光明經》的地神、《法華》的十羅刹等說法是鬼神所說；佛、佛弟子、仙人、諸天隱其本形，現化身說法即是變化說；佛弟子、仙人、諸天、化人說若亦得佛印可即皆名佛說。<#>(二)指佛、菩薩、聲聞、衆生、器界︰又稱五類說。《華嚴經疏》卷一雲（大正35·506b）︰‘今此能說，通三世間，開即爲五，謂佛、菩薩、聲聞、衆生及器。’此五者主要在類別《華嚴經》中的能說，如該經〈阿僧祇品〉、〈隨好品〉是佛說；余會多是菩薩說；〈入法界品〉之初有聲聞說；諸善友等多是菩薩說，亦名衆生說；菩提樹等亦能演說法音，爲器界說。<#>另外，舊譯《華嚴經》卷三十三〈普賢菩薩行品〉所提的佛說、菩薩說、刹說、衆生說、三世一切說，亦可視爲五類說。<#>(三)指如來、菩薩金剛、二乘、諸天、地居天︰《大日經疏》卷七雲（大正39·649a）︰‘大判真言，略有五種，謂如來說，或菩薩金剛說，或二乘說，或諸天說，或地居天說，謂龍鳥修羅之類。’<#>［參考資料］　《長阿含經》卷一〈大本經〉；《大品般若經》卷二十四〈四攝品〉；舊譯《華嚴經》卷四十九、卷五十三、卷五十四；《瑜伽師地論》卷四十五；《法苑珠林》卷二十三〈說聽篇〉；《高僧傳》卷十三。<#>


meanings:
5922梵語 dharma-deśanā，巴利語 dhamma-desanā。即宣說佛法，以化導利益眾生。與說教、說經、演說、法施、法讀、法談、談義、讚歎、勸化、唱導等同義。佛之說法乃應眾生之能力、根機等，各施以適當之教法，以達完全效果。又於一座說法中，佛以一音演說教法，聽者各依其根機而理解之深淺互異。據思益梵天所問經卷二載，佛以五力而有五種說法情況，即：(一)言說，指以契合真理之言說，說三世、世間與出世間、有罪無罪、有漏無漏等法。(二)隨宜，指隨應眾生之能力、性質而說偏圓、漸頓之教法。(三)方便，即善巧方便，說布施能得大富、持戒能升天等，使眾生修之，而得以脫離苦海。(四)法門，即宣說殊勝法，顯示菩提之道。(五)大悲，指爲救度眾生，以大悲心導引之，爲執著於「無」者說「有」、執著於瞋恚者說慈悲等。　宣說經論者有五種人，稱爲五說或五種說人。據大智度論卷二所舉，五種說人爲佛、佛弟子、仙人、諸天、化人（佛、菩薩或羅漢等，隱其本相，示現種種形像而說法者）。善導之觀經疏玄義分則舉出佛、聖弟子、天仙、鬼神、變化等五種。在佛十大弟子中，富樓那尊者即被譽爲「說法第一」。此外，據澄觀之華嚴經疏卷一所舉，佛、菩薩、聲聞、眾生、器界（山河、大地等）五種，宣說華嚴經中之教法，稱爲五類說或五類說法。又據一行之大日經疏卷七所舉，說真言者，有如來、菩薩金剛、二乘、諸天、地居天等五種。　說法屬於法施，爲出家者應行之布施行爲。又據五分律卷二十六載，於自恣之終夜，應行說法、經唄（配合節拍歌詠經文）等教團行事。有關說法所應注意之事項，據法華經卷四法師品所載，說法者應入如來之室（大慈悲之意）、著如來之衣（柔和忍辱之意）、坐如來之座（諸法空之意）。優婆塞戒經卷二亦舉出時說、至心說、次第說、和合說、隨義說等十六事。有關說法之儀式，詳見佛本行集經卷四十九說法儀式品。此外，經論中亦載有聽法者所應注意之事；凡說者與聽者須注意之事項，統稱爲說聽方軌。　據優婆塞戒經卷二載，說法有清淨、不清淨二種。凡先施食而後說法，或爲增長三寶、斷自他煩惱、分別正邪、使聽法者得最勝而說法，稱爲清淨說法；反之，凡存有利己心、與他人競爭之心，或爲報、爲世報，或有疑而說法，均爲不淨說法。我國舉行齋會時之說法，稱爲唱導；梁高僧傳卷十三即載有善於唱導之高僧傳記。　日本自平安朝後期以降，出現專門以唱導技術爲家業者，其中部分逐漸俗化，與說經祭文、佛寺緣起等配合節拍而宣說，復配以三絃而歌詠之。〔大品般若經卷二十四「四攝品」、法華經卷七觀世音菩薩普門品、四分律卷五十二、五分律卷十八、十住毘婆沙論卷七、瑜伽師地論卷四十五、大智度論卷一、卷二十八、顯揚聖教論卷十七、法華經玄義卷六上、法苑珠林卷二十三〕（參閱「唱導」4418）


vietnamese:
thuyết pháp sư chúng tương viên mãn thập tướng <pttđ>


vietnamese:
thuyết pháp ưng tiên tiêu hậu thích <pttđ>


meanings:
Most eminent in ability to explain the dharma


vietnamese:
thuyết củ lí ca long vương tượng pháp <đpb>


meanings:
Chỉ dạy quy tắc lễ độ Thiền môn cho các ông tăng nhỏ tuổi, như trong Huấn Đồng Hạnh được ghi ở Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy, Thiền Lâm Bị Dụng Thanh Quy. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Gì, là tiếng nói không biết rõ tên mà hỏi. Như tính thậm danh thùy 姓甚名誰 tên họ là gì? ||② Ai. Như kì thùy tri chi 其誰知之 ai người biết được? thùy hà 誰何 ai thế? Nguyễn Du 阮攸: Nhất thiên xuân hứng thùy gia lạc 一天春興誰家落 một trời xuân hứng không biết rơi vào nhà ai?


meanings:
① Ai: 誰來了？ Ai đến đấy?; 人生自古誰無死？ Đời người xưa nay ai mà không chết?; 明月落誰家？ Trăng sáng rụng nhà ai? (Lí Bạch: Ức Đông sơn).【誰何】thùy hà [shuí hé] (văn) Như 何誰 [héshuí]; ② Ai ai (cũng), mọi người: 誰都可以做 Bất cứ ai (người nào) cũng có thể làm được; ③ Gì, nào: 姓甚名誰？ Tên họ là gì?


vietnamese:
thuỳ năng ngộ nhập sở ứng tri tướng <pttđ>


meanings:
① Thi, tính. Phàm định ra khuôn phép mà thí nghiệm tra xét đều gọi là khoá. Như khảo khoá 考課 khoá thi, công khoá 工課 khoá học, v.v. ||② Thuế má. Như diêm khoá 鹽課 thuế muối. ||③ Quẻ bói. Như lục nhâm khoá 六壬課 phép bói lục nhâm.


meanings:
① Bài học: 這本書共有30課 Quyển sách này gồm có 30 bài học; ② Môn học: 我們這學期共有8門課 Kì học này chúng ta có tất cả 8 môn học; ③ Giờ học: 數學課 Giờ học toán; ④ Thuế, đánh thuế: 課以重稅 Đánh thuế nặng; 鹽課 Thuế muối; ⑤ (cũ) Phòng, khoa: 會計課 Phòng kế toán; ⑥ (văn) Quẻ bói: 六壬課 Phép bói lục nhâm.


meanings:
Lục, 2 quyển, do vị vua Việt Nam đời Trần là Trần Thái Tông, vị vua có tâm đắc về Thiền, biên soạn. Khoá: Sự hành trì tu tập, Hư: Thái độ không chấp trước vào hình thức giáo điều, Lục: Ghi chép thành sách. Nội dung bao gồm: Tựa dẫn, Tựa sách Thiền tông Chỉ Nam và quyển thượng, hạ. ① Quyển thượng: Kệ bốn núi, Phổ thuyết và sắc thân, Văn khuyên phát tâm, Văn ngũ giới, Luận về Giới Định Huệ, Luận về thụ giới, Luận về niệm Phật, Luận về ngồi thiền, Luận về tấm gương Huệ, Tựa kinh Kim Cang Tam-muội, Phổ thuyết về một con đường hướng thượng, Vấn đáp giữa Thầy trò, Kệ niệm tụng. ② Quyển hạ: Tựa của nghi thức lạy sám hối trong sáu thời. Tựa của văn »Bình đẳng sám hối«. Kệ cảnh sách đại chúng vào buổi sáng. Sám hối sáu căn. Mỗi mục này chia ra 4 phân mục: Bài dâng hương, khải bạch, văn sám hối, kệ vô thường, kệ khuyên đại chúng. Lời bạt sau cùng. Xét về nội dung, Khoá Hư lục vừa có giá trị thiền học, vừa có giá trị văn học, bởi qua các bài văn, luận, Trần Thái Tông đã dùng thể biền ngẫu và kệ, thể thơ thất ngôn, ngũ ngôn… đều rất giàu hình tượng, đầy ngữ khí thiền và giàu chất trữ tình để biểu đạt tư tưởng, cảm xúc siêu thoát của mình. Sách này có bản in vào năm 1943 của Tổng Hội Phật Giáo Bắc Kì và các bản dịch sau đây: Khoá Hư lục, Thiều Chửu dịch. Khoá Hư lục, Nguyễn Đăng Thục dịch 1972. Bản dịch của nhóm KHXH nằm trong Thơ văn Lí Trần tập I, 1989. Khoá Hư lục, HT. Thanh Kiểm dịch, 1992. Khoá Hư lục Giảng Giải, HT. Thích Thanh Từ, 1996.


meanings:
6163即佛教寺院定時念持經咒、禮拜三寶及梵唄歌讚等法事。且因祈望藉由課誦之中獲得功德，故又稱功課。金剛頂瑜伽中略出念誦經卷四舉出四種念誦之法，即：音聲念誦（出聲念）、金剛念誦（合口默念）、三摩地念誦（心念）及真實意念（如字義而修行）。而一般之課誦係指音聲念誦而言。　我國古代，初有經咒、梵唄等較為簡單之念誦，晉代後發展出懺法，繼有水陸、焰口等，唱念愈趨複雜。至唐代馬祖道一營建叢林，百丈懷海制定清規。宋代後，尤於明代之時，叢林中普遍形成朝暮課誦（又稱二時功課、二課、早晚課）之制。此後，早晚課與誦經、拜懺等法事，共同形成別具一格之寺院風尚。　關於課誦之起源，考法華經法師品之中，已有受持法師、讀經法師、誦經法師之記載。故推測我國課誦之風尚，係由西域等地之佛教譯經家所傳來。我國典籍中最早關於課誦之記載，可見之於吳書劉繇傳附記東漢笮融之事蹟中。歷代皇帝亦有提倡課誦者，如唐玄宗曾詔命不空誦仁王經，代宗敕命選二十七員沙門為國長誦佛頂咒；佛祖統紀卷五十三持誦功深條且列舉自東晉安帝至宋光宗歷七百餘年，道俗念誦佛經之特出事例十九起；可見課誦之普遍及其歷史之悠久。　關於課誦儀制，古印度係奉行「三啟」儀制，當時普遍諷誦馬鳴所作之讚佛詩歌（佛所行讚），故首先頌揚馬鳴所集之讚佛詩文，其次正誦佛經，後陳述迴向發願。全部過程為「節段三開」，故稱三啟。經了之時，大眾同聲念「蘇婆師多」或「娑婆度」（讚歎經文為微妙語之意）。我國古今法事念誦之基本儀制，亦為此「三啟」式念誦法；無論舉行任何法事，皆先安排讚（香讚或讚偈），次文（經咒本文、有關儀文等），末了迴向發願（或偈或文，或偈文兼舉）。惟後綴之大眾同聲念蘇婆師多或娑婆度，於我國念誦儀中少見，然亦有於法事文末稱「善」或「善哉」者。　我國之念誦儀制始創於東晉道安所制之僧尼軌範，其中定有常日六時行道、飲食唱食法，此即課誦齋粥儀。後世奉行朝暮課誦之制，當係導源於此。歷代典籍屢有課誦之記載，至明清之際，朝暮課誦漸趨定型；課誦之風遍及各宗派寺院與居家信徒，成為天下叢林必修定課。又日課定於朝暮二時，係因「朝暮不軌，猶良馬無罂」，故佛教徒以朝暮課誦作為自身之軌範。朝，指五更，於晨起盥洗畢，即上殿課誦，期思惟以清淨；暮，指日晡（午後二至四時）之時，功課禮誦，以期消除昏昧。　二時課誦之經文，皆為大乘藏經所攝，如楞嚴咒、大悲十小咒、阿彌陀經、懺悔文、蒙山施食及稱念佛號等。關於二時課誦程序、內容，隨諸方祖師立宗不同而互異。〔禪苑清規卷二念誦條、法苑珠林卷三十六、南海寄歸內法傳卷四、高僧法顯傳、中國佛教人物與制度課誦章（王新）〕


meanings:
Nhầm lẫn, sai lầm. Tiết Vân Cư Đạo Ưng Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »如 將 方 木 逗 圓 孔、 多 少 誵 訛。 – Như đem cây vuông tra vào lỗ tròn. Bao nhiêu là nhầm lẫn«.


meanings:
① Mắng nhiếc. ||② Hỏi. ||③ Bảo, cáo mách. ||④ Can, can gián. Khuất Nguyên 屈原: Triêu tối nhi tịch thế 朝誶而夕替 sớm can gián thì chiều bị phế truất.


meanings:
(văn) ① Mắng, trách cứ; ② Nói cho biết; ③ Thăm hỏi; ④ Can gián: 朝誶而夕替 Sớm can gián thì chiều bị phế truất (Khuất Nguyên: Li tao).


meanings:
① Chê, thấy người ta làm trái mà mình chê bai gọi là phỉ. Như phỉ báng 誹謗 nói xấu, bêu riếu.


meanings:
Chê bai.【誹謗】phỉ báng [fâibàng] Phỉ báng, nói xấu, bêu riếu.


vietnamese:
phỉ bát tam tướng thị khởi quảng đại nghiệp chướng phương tiện <pttđ>


meanings:
(term) slander, badmouth, defame (apavādaka)


meanings:
precept forbidding the slander [of the three treasures]


meanings:
① Cũng như chữ nghĩa 義. ||② Tình bè bạn chơi với nhau. Như thế nghị 世誼 tình nghĩa đời đời chơi với nhau.


meanings:
① Hữu nghị, tình bạn thân thiện: 友誼 Hữu nghị; ② Nghĩa (dùng như 義, bộ 羊): 情誼 Tình nghĩa; 深情厚誼 Tình sâu nghĩa nặng.


meanings:
① Ngân ngân 誾誾 rẽ ràng hoà hoãn mà can mà tranh biện. ||② Mùi thơm sực nức.


meanings:
(văn) ① Chững chạc, vui vẻ hoà hoãn khi tranh biện (hoặc can ngăn); ② (Mùi thơm) sực nức.


meanings:
① Điều hoà. Như điều quân 調勻 hoà đều nhau. ||② Thu xếp cho việc nó xong xuôi cũng gọi là điều. Như điều đình 調停. ||③ Cười cợt. Như điều hí 調戲 đùa bỡn, điều tiếu 調笑 cười cợt, v.v. ||④ Một âm là điệu. Sai phái đi. Như điệu binh 調兵 phái lính đi. ||⑤ Đổi ngôi thứ đi cũng gọi là điệu. Như điệu nhậm 調任 đổi quan đi chỗ khác. ||⑥ Lường tính. Như điệu tra 調查 tra xét tính toán lại xem. ||⑦ Thuế hộ, một thứ thuế nhà Đường, tức là lối đánh thuế lấy hàng tơ hàng vải đời xưa vậy. (Trong ba nghĩa này ta quen dùng là chữ điều cả). ||⑧ Điệu đàn điệu hát. Điệu có ý nghĩa là khí với vận ăn nhau mà nên nhịp hay. Cho nên tài cán của người cũng gọi là tài điệu 才調. Nguyễn Du 阮攸: Kì trung tự hữu thanh thương điệu, Bất thị sầu nhân bất hứa tri 其中自有清商調，不是愁人不許知 Trong tiếng kêu có điệu thanh thương, Không phải người buồn thì không biết được.


meanings:
① Điều động, phân phối: 調幹部 Điều động cán bộ; 調兵遣將 Điều binh khiển tướng; ② Giọng nói: 這人說話帶山東調兒 Người này nói giọng Sơn Đông; 南腔北調 Giọng Nam tiếng Bắc; ③ (nhạc) Nhịp, nhịp điệu: 這個調兒很好聽 Điệu (hát) này rất hay; ④ (ngôn) Âm điệu. Xem 調 [tiáo].


meanings:
① Hoà hợp: 調味 Gia vị; 風調雨順 Mưa thuận gió hoà; ② Trêu, pha trò, cười cợt: 調戲 Trêu, chọc ghẹo, tán gái; 調笑 Nói đùa, pha trò; ③ Hoà giải; ④ Xúi giục. Xem 調 [diào].


meanings:
(term) regulate, correct, adjust, soothe, quell (nigraha)


vietnamese:
điều phục phương tiện vô lượng tác ý <pttđ>


meanings:
Điều tiết và chế phục (vọng niệm tà kiến). Chương Chứng Đạo Ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: »嗟 末 法、 惡 時 世。 眾 生 福 薄 難 調 制。 去 聖 遠 兮 邪 見 深。 魔 強 法 弱 多 怨 害。 – Ta mạt pháp, ác thời thế, chúng sinh phúc bạc nan điều chế, khứ thánh viễn hề tà kiến thâm, ma cường pháp nhược đa oán hại. – Ôi mạt pháp! Ác thời thế!Chúng sinh phúc mỏng khôn điều chế, hiền thánh xa rồi, tà vạy sâu, ma mạnh pháp yếu nhiều ác tệ«.


meanings:
6164梵名 Kalmāṣadamya，巴利名 Kammāsadhamma, Kammassadhamma, Kammāsadamma。即指釋尊曾經教化之拘樓國（梵 Kuru）城邑。音譯為劍摩瑟曇、劍摩沙、劫摩沙住處。又作悉作法、調伏𦅘色王城、調伏鮫牛聚落、雜色牧牛聚落、調牛聚落法治處、法行城、除葉、葉驗作。長部經典一五大緣經（巴 Mahānidāna-suttanta）載，一時佛在拘樓國，即在名為劫摩沙之拘樓國城邑。拘樓城位於秣菟羅（梵 Mathurā）西北，其都邑為劫摩沙，亦即釋尊教化巡歷最西北端之都邑。〔中部經典不動利益經、雜阿含經卷九、卷十、卷十五、中阿含念處經、鬚閑提經、大因經、人本欲生經、六度集經卷四、賢愚經卷十一、菩薩本行經卷下、有部藥事卷七〕


meanings:
瑜伽八十九卷七頁云：心不正直，不明不顯，解行邪曲；故名為諂。二解 顯揚一卷八頁云：諂者：謂為欺彼故，詐現恭順，心曲為體。能障愛敬為業。乃至增長諂為業。如經說：忿、恨、覆、惱、嫉、慳、誑、諂。三解 成唯識論六卷十六頁云：云何為諂？為網他故；矯設異儀，險曲為性。能障不諂，教誨，為業。謂諂曲者，為網帽他，曲順時宜，矯設方便。為取他意或藏己失。不任師友正教誨故。此亦貪癡一分為體。離二，無別諂相用故。四解 雜集論一卷十七頁云：諂者：耽著利養，貪癡一分，矯設方便，隱實過惡為體；障正教授為業。矯設方便隱實過惡者：謂託餘事以避餘事。障正教授者：由不如實發露所犯，不任教授故。五解 五蘊論四頁云：云何為諂？謂覆藏自過方便所攝，心曲為性。六解 廣五蘊論十頁云：云何諂？謂矯設方便，隱己過惡，心曲為性。謂於名利有所計著。是貪癡分。障正教誨為業。復由有罪，不自如實發露歸懺，不任教授。七解 法蘊足論八卷八頁云：云何諂？謂心隱匿性，心屈曲性，心洄澓性，心沈滯性，心不顯性，心不直性，心無堪性，總名為諂。八解 俱舍論二十一卷五頁云：諂謂心曲。由此不能如實自顯。或矯非撥，或設方便，令解不明。九解 入阿毗達磨論上十四頁云：諂、謂心曲。十解 品類足論三卷二頁云：諂云何？謂心矯曲。十一解 界身足論上三頁云：諂云何？謂心曲。


vietnamese:
siểm hữu bát chủng hạnh thất chủng sự <pttđ>


meanings:
① Chăm dạy. ||② Giúp. ||③ Truân truân 諄諄 dặn đi dặn lại. ||④ Cùng nghĩa với chữ đỗi 憝.


meanings:
① Ân cần (dạy bảo). 【諄諄】truân truân [zhunzhun] Khẩn thiết, dặn đi dặn lại, ân cần: 諄諄教導 Ân cần dạy bảo; 諄諄囑咐 Đinh ninh dặn dò; ② (văn) Giúp; ③ (văn) Như 憝 (bộ 心).


meanings:
① Bàn bạc, hai bên cùng nhau bàn bạc sự vật lung tung đều gọi là đàm. Như thanh đàm 清談 bàn suông.


meanings:
① Nói chuyện, bàn bạc: 請你來談一談 Mời anh đến nói chuyện; ② Chuyện: 奇談 Chuyện lạ; 無稽之談 Chuyện vu vơ, chuyện hoang đường; ③ [tán] (Họ) Đàm.


meanings:
① Từ chối, đặt lời giả thác mà từ đi không nhận gọi là uỷ. ||② Làm luỵ. Cũng đọc là chữ dụy.


meanings:
① (văn) Từ chối; ② (văn) Làm luỵ; ③ Xem 委 [wâi] nghĩa ③.


meanings:
① Thăm hầu. Như thỉnh an 請安 hỏi thăm xem có được bình yên không. ||② Hỏi, kẻ dưới hỏi người trên thì dùng chữ thỉnh. Như thỉnh giáo 請教 xin dạy bảo cho, thỉnh thị 請示 xin chỉ bảo cho, v.v. ||③ Xin. Như thỉnh tưởng 請獎 xin ban khen cho. ||④ Tạ tội cũng gọi là thỉnh. Như thỉnh tội 請罪 xin tạ tội. ||⑤ Bảo. ||⑥ Một âm là tính. Mời. Như tính khách 請客 mời khách.


meanings:
① Mời, xin mời: 您請坐 Mời bác (ông, bà...) ngồi; 請出席 Xin mời đến dự; 請人來修電梯 Thuê người đến sửa thang máy; 乃置酒請之 Bèn bày tiệc rượu mời ông ta (Hán thư); ② Xin hãy: 請安靜 Xin hãy yên tâm; 請勿吸煙 Xin đừng hút thuốc; 請勿動手 Xin đừng mó tay; ③ Thỉnh cầu, yêu cầu, đề nghị, xin: 敬請指教 Kính xin chỉ dạy cho; ④ (văn) Thăm.【請安】thỉnh an [qêng'an] Thăm hỏi, vấn an; ⑤ (văn) Yết kiến, bái kiến: 其造請諸公，不避寒暑 Ông ta đi đến bái kiến (yết kiến) quý ngài, chẳng ngại nắng mưa (Hán thư).


meanings:
Lời người học cầu xin thiền sư chỉ dạy thêm. Vốn là dụng ngữ trong sách Lễ kí Luận Ngữ. Sách Lễ kí ghi: »Thỉnh nghiệp tắc khởi, thỉnh ích tắc khởi« (Xin việc thì phải đứng dậy, xin chỉ dạy thì phải đứng dậy). Trong Thiền tông, phần lớn chỉ cho nghĩa người học đạo sau khi thụ giới, còn có chỗ chưa thấu hiểu bèn thỉnh giáo một lần nữa. Nói về pháp Thỉnh ích có những quy định rõ ràng, theo điều Thỉnh Ích, chương Đại Chúng trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 5 (Đại 48, 1143 hạ) ghi: »Hễ muốn thỉnh ích, trước phải bẩm thị giả thông báo cho Trụ trì biết: »Thượng toạ … chiều nay muốn gặp Phương trượng thỉnh ích«. Nếu được chấp thuận thì đúng giờ đến cùng thị giả, chờ Phương trượng thắp đèn đốt hương, thị giả dẫn Thượng toạ vào trước Trụ trì vái chào cắm hương, lạy 9 lạy rồi đứng lên thưa: »Tôi vì việc lớn sinh tử, vô thường mau chóng, cúi mong Hoà thượng từ bi chỉ dạy«. Sau khi đứng bên nghe lời chỉ dạy xong, bước đến thắp hương lạy 9 lạy cảm tạ, sau đó đến cảm ơn thị giả«. Do đây có thể thấy nghi thức Thỉnh ích thật là nghiêm túc. Lại, trong ngữ lục Thiền tông cũng thấy có nhiều ghi chép về Thỉnh ích. Tắc 51, Bích Nham Lục (Đại 48, 186 thượng) ghi: »僧 至 夏 末。 再 舉 前 話 請 益。 頭 云： 何 不 早 問。 僧 云： 未 敢 容 易。 頭 云： 雪 峰 雖 與 我 同 條 生。 不 與 我 同 條 死、 要 識 末 後 句。 只 這 是。 – Đến cuối hạ, Tăng cử lại công án trước kia để cầu sư chỉ dạy lần nữa. Nham Đầu nói: Sao chẳng hỏi sớm? Tăng thưa: Chưa dám hồ đồ. Nham Đầu nói: Tuy Tuyết Phong cùng ta đồng điều sinh nhưng chẳng đồng điều tử, nếu ông muốn biết câu sau rốt chính là đây!«.


meanings:
Gọi đủ: Vạn Tùng Lão Nhân Bình Xướng Thiên Đồng Giác Hoà thượng Niêm Cổ Thỉnh Ích lục. Niêm tụng bình xướng, 2 quyển, do Chính Giác niêm cổ vào đời Tống, Hành Tú bình xướng vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 811. Toàn sách thu thập 99 cổ tắc công án như: Văn-thù quá hạ, Ngoạ Luân kĩ lưỡng, Bách Trượng thượng đường, Nam Tuyền viên tướng, Động Sơn tôn quý; sau mỗi quyển có phụ âm nghĩa. Vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 35 (1607) đời Minh. Giác Hư Tính Nhất hiệu duyệt sách này, Sinh Sinh đạo nhân đưa bản thảo đi in.


vietnamese:
thỉnh quán thế âm tiêu phục độc hại đà la ni kinh <bktt>


vietnamese:
thỉnh quán thế âm bồ tát tiêu phục độc hại đà la ni kinh <đpb>


meanings:
6162 【請觀世音消伏毒害陀羅尼經→】請參閱 請觀音經 請參閱 請觀音經 請參閱 請觀音經又稱楊枝淨水法。欲消除疾病，而依請觀音經所修之祕法，稱為請觀音法。修此法時，應具備楊枝與淨水二物，楊枝為拂動之物，用以象徵「慧」；淨水為澄澈之物，用以象徵「定」。〔請觀世音菩薩消伏毒害陀羅尼咒經、止觀輔行傳弘決卷二之二〕


meanings:
① Can, ngăn (lấy lời nói mà ngăn người khỏi làm điều lầm lỗi). ||② Kiện, cãi.


meanings:
(văn) ① Tranh đoạt; ② Tranh tụng, kiện, tranh biện phải trái.


meanings:
Chỉ cho vị tăng thích biện luận giành phần hơn, chấp trước ngôn ngữ tri giải. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »况 乎 諍 論 覓 胜 負、 說 我 能 我 解、 旨 名 諍 論 僧、 不 名 無 爲 僧。 – Huống hồ tranh luận tìm hơn thua, nói ta biết ta hiểu, chỉ được gọi là Tránh luận tăng, chứ không được gọi là Vô vi tăng«.


meanings:
① Mưu, hỏi, chọn ngày tốt gọi là tưu cát 諏吉.


meanings:
(văn) Bàn bạc, hỏi ý kiến: 諏吉 Bàn bạc (chọn) ngày lành tháng tốt; 諏訪 Hỏi ý kiến.


meanings:
(văn) Lời phỉ báng, lời gièm pha, lời đồn nhảm.


meanings:
① Tin, thực. ||② Lường, xét. Như lượng năng 諒能 may hay làm được đấy, lượng khả 諒可 may có thể đấy. Dùng làm chữ suy nguyên đến tình, thăm dò tới ý. ||③ Lượng thứ, tha thứ. Như kiến lượng 見諒 sẽ thấy lượng thứ cho. ||④ Tin cho. ||⑤ Cố chấp, giữ điều tin nhỏ.


meanings:
① (Bao) dung, (tha) thứ: 體諒 Bao dung, thể tất; 見諒 Khoan thứ; ② Thiết nghĩ, thiết tưởng, tin, chắc: 諒他也不會這樣做的 Thiết nghĩ nó cũng không làm như thế đâu; 諒他不能來 Chắc nó không đến được.


meanings:
6168<一>梵語 śāstra 或 abhidharma，巴利語 abhidhamma。為論藏之略稱。係三藏之一。音譯阿毘達磨、阿毘曇、毘曇。意譯對法。即明示教法之意。將經典所說之要義，加以分別、整理，或解說，稱為論。例如大智度論即為解釋大品般若經而作者。於漢譯大藏經中有一五八部，西藏譯本之大藏經（北京版）中有八一七部之多。（參閱「阿毘達磨」3641）　<二>指論議、論義。即藉往復問答以顯揚教義。據瑜伽師地論卷十五載，有六種論，即：(一)言論，指言語之論議。(二)尚論，指尊重之論議。(三)諍論，指發忿之論議。(四)毀謗論，指惡口之論議。(五)順正論，指順正確論理之論議。(六)教導論，為教導眾人之論議。其中後二論為真實之論。（參閱「論義」6171）　<三>指印度婆羅門之學問書。可分：(一)式叉論（梵 Śikṣā），為聲音學之書。(二)毘伽羅論（梵 Vyākaraṇa），為文法學之書。(三)劫波論（梵 Kalpa），為祭祀儀禮之書。(四)樹底論（梵 Jyotiṣa），為天文、地理、算數等書。(五)闡陀論（梵 Chandas），為韻律學之書。(六)尼祿多論（梵 Nirukta），為語言學之書。以上合稱六論。


meanings:
① Bàn bạc, xem xét sự vật, rồi nói cho rõ phải trái gọi là luận. Như công luận 公論 lời bàn chung của số đông người bàn, dư luận 輿論 lời bàn của xã hội công chúng. ||② Lối văn luận, đem một vấn đề ra mà thảo luận cho rõ lợi hại nên chăng gọi là bài luận. ||③ Xử án. ||④ Nghĩ. ||⑤ Kén chọn. ||⑥ So sánh. Cũng đọc là chữ luân.


meanings:
① 【論語】Luận ngữ [Lúnyư] Sách Luận ngữ (một sách căn bản trong bộ Tứ thư của Nho giáo); ② (văn) Điều lí, thứ tự (như 倫, bộ 亻): 論而法 Có điều lí mà hợp với pháp độ (Tuân tử: Tính ác). Xem 論 [lùn].


meanings:
① Luận, bình luận, bàn luận, thảo luận, biện luận, nghiên cứu, bàn tán, bàn bạc phải trái: 辯論 Tranh luận; 社論 Xã luận; "實踐論" "Bàn về thực tiễn"; ② Lối văn nghị luận; ③ Học thuyết, thuyết: 唯物論 Thuyết duy vật; 進化論 Thuyết tiến hoá; 相對論 Thuyết tương đối; ④ Đối xử: 相提并論 Coi ngang hàng nhau; 不能一概而論 Không thể vơ đũa cả nắm; ⑤ Xét định, luận tội, coi như: 論罪 Luận tội; 請假超過一學期三分之一，以休學論 Nghỉ phép quá một phần ba học kì coi như bỏ học; ⑥ Tính theo..., nói về, theo lẽ: 論天付錢 Tính ngày trả tiền; 出租汽車論鐘點收費 Xe hơi cho thuê tính tiền theo giờ; 論成績，他是班上最好的一個 Nói về thành tích, anh ấy là người giỏi nhất trong nhóm; 論理這 個會該你參加，怎麼要我去呢？ Theo lẽ thì anh phải dự cuộc họp này, sao tôi lại phải đi?; ⑦ (văn) Nghĩ; ⑧ (văn) Kén chọn; ⑨ (văn) So sánh. Xem 論 [lún].


meanings:
6171據傳佛陀入滅後，教團中即有論諍產生。未參加第一次經典結集之富蘭那（巴 Purāṇa），即不承認結集之結果。佛陀入滅後一百年頃，毘舍離城之跋耆比丘（巴 Vajjiputtaka）等，與上座部耶舍長老（梵 Yasa）等，為「十事非法」之問題，而引發論諍，遂導致第二次之結集。其後，說一切有部之迦濕彌羅派與健馱邏派；中觀派中之佛護與清辨；瑜伽派之月官（梵 Candragomin）與中觀派之月稱（梵 Candrakīrti）；瑜伽派之戒賢與中觀派之智光等，均曾有所論諍。　此外，於錫蘭，大寺之上座部與無畏山寺之法喜部，亦曾產生論諍。至於西藏，於乞㗚雙提贊王（藏 Khri-sroṅ-lde-brtsan）時代之蓮華戒（梵 Kamala-śīla）與唐朝之大乘和尚，亦有一場著名之論諍。在緬甸，相傳於十八世紀，偏袒派（巴 Ekaṃsika）與通肩派（巴 Pārupaṇa）等之間，亦有直接或間接之論諍。　在中國，唐代四分律宗之東塔宗之懷素與相部宗之定賓有新舊兩疏之對立，法相宗之慧沼與圓測，南宗禪與北宗禪，北宋時代天台宗之山家派與山外派，四分律宗允堪之會正宗與元照之資持宗，明末楊岐宗之虎丘派與三峰派等，均起佛教內部之論諍。　此外，三國時代亦發生儒、釋、道三教間之論諍，而西晉之釋道二教論諍，道教常遭論破，遂有道士王浮偽撰老子化胡經之事；東晉時代亦有關於因果報應、神識不滅、沙門不敬王者等之論諍；另如北魏、北周、唐等之破佛毀佛事件，亦常因釋道二教或儒釋道三教之論諍所引發。唐末之後，三教之論諍漸次形式化，其後雖亦有論諍，然三教融合之說漸佔優勢。至明代，基督教勢力東來之時，智旭等人亦曾撰文對基督教有所論駁。　在日本，最澄、源空、日蓮等各宗宗祖與傳統教團間皆有論諍；真言宗之「新義」與「古義」，日蓮宗之「不受不施」，天台宗之「安樂律」等均曾引發教團內部之論諍。另於教外論諍方面，如佛教傳入之初，即與神道產生論諍，至平安朝末期之「神佛習合」，始相容而不悖；然至江戶時代，神道家與儒家皆興起排佛之議，遂造成明治時代之神佛分離。此外，明治以後之佛教界亦常有學術上之論諍等。


meanings:
如十二分教中說。二解 瑜伽八十一卷十二頁云：論議者：謂諸經典，循環研覈摩怛理迦。且如一切了義經，皆名摩怛理迦。謂於是處，世尊自廣分別諸法體相。又於是處，諸聖弟子，已見諦迹，依自所證，無倒分別諸法體相。此亦名為摩怛理迦；卽此摩怛理迦，亦名阿毗達磨。猶如世間一切書算詩論等，皆有摩怛理迦。當知經中循環研覈諸法體相，亦復如是。又如諸字，若無摩怛理迦；卽不明瞭。如是契經等十二分聖教，若不建立諸法體相；卽不明瞭。若建立已；卽得明瞭。又無雜亂，宣說法相；是故卽此摩怛理迦，亦名阿毗達磨。又卽依此摩怛理迦，所餘解釋諸經義者，亦名論義。三解 顯揚六卷八頁云：論議者：謂一切摩怛履迦阿毗達磨，研究解釋諸經中義。是為論議。四解 集論七卷二頁云：何等論議？若於是處，無有顛倒，解釋一切深隱法相。五解 大毗婆沙論一百二十六卷十六頁云：論議云何？謂諸經中，決判默說大說等教。又如佛一時略說經已；便入靜室宴默多時。諸大聲聞，共集一處，各以種種異文句義，解釋佛語。


meanings:
Thể văn nghị luận điển hình của văn chương cổ nhằm trình bày tư tưởng và học thuyết của mỗi tông phái. Như Tứ hạnh quán của Bồ-đề Đạt-ma bàn về pháp môn phương tiện để vào đạo là 2 con đường »Lí« và »Hạnh«, như Tối Thượng Thừa luận của Ngũ tổ Hoằng Nhẫn bàn về việc tu trì Phật pháp cần phải biết »giữ tâm« làm chính. Cho đến các sách như: Vĩnh Gia tập của Huyền Giác soạn, Thiền Nguyên Chư Thuyên Tập Đô Tự của Tông Mật soạn, Tông Môn Thập Thắng Luận do Văn Ích soạn, Tông Cảnh lục do Diên Thọ soạn, Ngũ Tông Nguyên do Pháp Tạng soạn, Ngũ Tông Tịch do Đạo Mân soạn đều lấy phần nghị luận làm chính. Ngoài các sách chuyên môn kể trên, còn có một số lớn thư tín, Tự bạt và đoản cảo của các thiền sư cũng thuộc loại này.


meanings:
Nghị luận, thảo luận. Tiết Bắc Viện Thông Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »諸 上 座 有 甚 麼 事、 出 來 論 量 取。 若 上 上 根 機、 不 假 如 斯。 若 是 中 下 之 流、 直 須 鏟 削 門 頭 戶 底、 教 索 索 地、 莫 教 入 泥 水。 – Các Thượng toạ có việc gì thì hãy bước ra thảo luận. Nếu là căn cơ thượng thượng thì chẳng cần như thế; nếu là hạng trung hạ thì cần phải lột bỏ từ đầu đến cuối một cách dứt khoát gọn gàng, chớ để mắc kẹt vào ngôn từ nghĩa lý«.


meanings:
① Nghĩ, xét. Tục dùng như chữ niệm 念, chữ thẩm 審.


meanings:
(văn) ①Xét, nghĩ (dùng như 念, bộ 心 và 審, bộ 宀); ② Khuyên răn.


meanings:
(văn) Tâng bốc, nịnh hót, xu nịnh, bợ đỡ: 阿諛 A dua; 諛辭 Lời nói tâng bốc.


meanings:
① Dò xét, người đi dò thám quân lính bên giặc gọi là điệp, tục gọi là tế tác 細作. ||② Cùng nghĩa với chữ điệp 喋 nhiều lời. ||③ Cùng nghĩa với chữ điệp 牒.


meanings:
① Dò xét, gián điệp, tình báo: 間諜 Gián điệp; ② (văn) Nhiều lời (dùng như 喋, bộ 口); ③ (văn) Như 牒 (bộ 片).


meanings:
① Ðúng, phải, cùng nghĩa với chữ thị 是. ||② Xét rõ.


meanings:
(văn) ① Đúng, phải (dùng như 是, bộ 日); ② Xem xét và điều chỉnh, xét rõ.


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ huyên 諼 quên. ||② Cùng nghĩa với chữ huyên 喧. Như huyên hoa 諠譁 rầm rĩ.


meanings:
(văn) ① Quên (như 諼); ② Ầm ĩ (như 喧, bộ 口).


meanings:
① Tên hèm, lúc người sắp chết người khác đem tính hạnh của người sắp chết ấy so sánh rồi đặt cho một tên khác để khi cúng giỗ khấn đến gọi là thuỵ. Ta gọi là tên cúng cơm.


meanings:
Tên hèm, tên cúng cơm, tên thuỵ (đặt cho người sắp chết).


meanings:
Tên hiệu của người đã mất, do vì cảm niệm đức hạnh của họ mà người đời truy tặng. Đối tượng được tặng thuỵ hiệu: Trên từ vua chúa, công khanh, dưới đến những người có đức hạnh. Thông thường, thuỵ hiệu được ban tặng cho các vị Cao Tăng, Đại Sư, Bồ Tát, Quốc Sư, Thiền sư, Hoà thượng, Pháp sư, Thượng nhân… Tiết Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư trong CĐTĐL q. 6 ghi: »元 和 九 年 正 月 十 七 日 歸 寂。 壽 九 十 五。 長 慶 元 年 敕 諡 大 智 禪 師。 塔 曰 大 寶 勝 輪。 – Vào ngày 17 tháng giêng, niên hiệu Nguyên Hoà thứ 9 (814) sư thị tịch, thọ 95 tuổi. Niên hiệu Trường Khánh thứ nhất (821) được vua ban thuỵ hiệu là Đại Trí Thiền sư, tháp hiệu Đại Bảo Thắng Luân«.


meanings:
① Nói đùa, nói pha trò, trong các bài văn du hý chêm thêm cho vui gọi là ngộn. Tục gọi là đả ngộn 打諢.


meanings:
① Lời nói ngay thẳng. Thiên nhân chi nặc nặc, bất như nhất sĩ chi ngạc 千人之諾諾，不如一士之諤 nghìn người vâng dạ, không bằng một người nói thẳng.


meanings:
(văn) Nói thẳng: 千人之諾諾，不如一士之諤 Nghìn người vâng dạ, không bằng một người nói thẳng.


meanings:
（梵 satya，巴 sacca，藏 bden-pa）此語有若干不同意義。通常指真實不謬，亘萬世而不改的真理。此外，有真實、明確、開悟、原理、項目諸義。《增一阿含經》卷十七雲（大正2·631a）︰‘實有不虛，世尊之所說故名爲諦。’《大毗婆沙論》卷七十七雲（大正27·398a）︰‘實義是諦義，真義、如義、不顛倒義、無虛誑義是諦義。’又，《四諦論》謂‘諦’有七義，該書卷一雲（大正32·377a）︰<#>‘諦義有七︰(一)不倒是諦義，譬如火相；(二)實有是諦義，如經中說；(三)無變異是諦義；(四)無二行是諦義，譬如樹提伽蛇耶達多行；(五)不更起是諦義，從此智不更起，不同火輪智；(六)不相違是諦義，譬如業及聖戒；(七)文義相稱是諦義，何以故？言苦者必苦爲義。由此七義故名爲諦。’<#>此上所舉，皆以理法之真實不虛爲‘諦’。<#>關于諦之種類，諸經論頗有異說，《大智度論》卷八十六述說一諦；《大般涅槃經》卷十三、《中論》卷四、《大毗婆沙論》卷七十七等則說真俗二諦（又名勝義諦、世俗諦），于勝義中審實稱爲真諦，于世俗中審實稱爲俗諦，俗諦又可分世間世俗、道理世俗、證得世俗、勝義世俗四種。勝義諦可分世間勝義、道理勝義、證得勝義、勝義勝義四種。此外，亦有七種二諦、十種二諦等。<#>《菩薩瓔珞本業經》卷上述說空、假、中三諦，《仁王般若波羅蜜經》卷上說空、色、心三諦。此外，尚有隔曆三諦、圓融三諦。而《中阿含》卷八〈衆集經〉及諸經論則廣說苦、集、滅、道四諦；舊譯《華嚴經》卷二十五則列出十諦。即︰世諦、第一義諦、相諦、差別諦、說成諦、本諦、生諦、盡無生智諦、令入道智諦、一切菩薩次第成就諸地起如來諦。《菩薩瓔珞本業經》卷上〈賢聖學觀品〉又說有諦、無諦等十六諦，《金七十論》且謂有自性等二十五諦。<#>［參考資料］　《成實論》卷十一；《二諦義》卷上；《摩呵止觀》卷三（上）；《法華經玄義》卷二（下）；《中觀論疏》卷十（本）；《大乘義章》卷一、卷三（本）；《俱舍論光記》卷二十二；《大乘法苑義林章》卷二（本）。<#>


meanings:
6293梵語 satya，巴利語 sacca。審實不虛之義。指真實無誤、永遠不變之事實，即真理。增一阿含經卷十七載，如來所說之理法，真實不虛，稱為諦。　諸經論關於諦之種別，有諸多異說，如唯一之真理，稱為一諦；此外又有真俗二諦、空假中三諦、苦集滅道四諦，及七諦、十諦、十六諦、二十五諦等。　據瑜伽師地論卷四十六，開展四諦而為七諦、十諦，依此闡明迷悟、因果之理。其中，七諦與四諦之關係如下：愛味諦（集）、過患諦（苦）、出離諦（道）、法性諦（滅）、勝解諦（道）、聖諦（滅）、非聖諦（苦集）。十諦與四諦之關係如下：起初之逼切苦諦等五者，係顯示八苦，表苦諦；其次，業諦與煩惱諦係表集諦；聽聞正法如理作意諦與正見諦係表道諦；最後，正見果諦則相當於滅諦。　據舊譯華嚴經卷二十五載，第五地之菩薩教化眾生，為令其明了真理，故說十諦，即：世諦、第一義諦、相諦、差別諦、說成諦、事諦、生諦、盡無生智諦、令入道智諦、一切菩薩次第成就諸地起如來智諦等。菩薩瓔珞本業經卷上則將此開立為十六諦。　古代印度六派哲學中之正理學派所立十六諦，係將認識及推理論證之方式分為十六種，亦稱作十六句義。即：量（得真智之方法）、所量（知識之對象）、疑、用（指動機、解疑之作用）、喻（實例、例證）、悉壇（立論者之主張）、支分（論證之形式，即五支作法）、思擇（熟慮推理）、決（斷定）、論議、紛議、壞議、似因（立論之根據含有誤謬之性質）、難難（故意曲解對方之非難攻擊而作之非難）、諍論（相當於十四過類）、墮負（論諍敗北）等。〔中阿含卷八眾集經、大毘婆沙論卷七十七、成實論卷十一、二諦義卷上、摩訶止觀卷三上、法華經玄義卷二下、中觀論疏卷十本、金七十論〕


meanings:
① Xét kĩ, rõ. Như đế thị 諦視 coi kĩ càng. ||② Chữ nhà Phật dùng như nghĩa chữ chân ngôn 真言. Như tham thấu lẽ thiền gọi là đắc diệu đế 得妙諦 được phép rất mầu. Nhà Phật nói đời người là khổ, đúng là khổ, thế là khổ đế 苦諦. Sở dĩ phải khổ là vì trước đã làm nhiều nhân xấu như tham lam, giận dữ, ngu si nó gom góp lại thành các nỗi khổ, thế là tập đế 集諦. Muốn cho khỏi khổ, cần phải tới cõi Niết bàn tịch diệt, không còn một tí gì là khổ, thế là diệt đế 滅諦. Muốn được tới cõi Niết bàn, cần phải tu đạo, thế là đạo đế 道諦, bốn điều này đúng thực không sai, nên gọi là tứ đế 四諦. ||③ Một âm là đề. Khóc lóc.


meanings:
(văn) ① Kĩ, tỉ mỉ, chăm chú.【諦視】đế thị [dìshì] Nhìn kĩ, chăm chú nhìn; ② (tôn) Lẽ, ý nghĩa, (đạo) lí, lời chân thật, chân ngôn: 眞諦 Lẽ phải, chân lí; 妙諦 Chân lí vi diệu; 四諦 Tứ đế (bốn chân ngôn của nhà Phật).


meanings:
Tin tưởng một cách cung kính và chí thành. Tiết Vân Cư Pháp Như Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »備 參 浙 右 諸 宗 匠。 晚 至 龍 門、 以 平 日 所 證 白 佛 眼。 眼 曰： 此 皆 學 解、 非 究 竟 事。 欲 了 生 死、 當 求 妙 悟。 師 駭 然 諦 信。 – Sư tham học đủ bậc tông tượng ở miền hữu ngạn Chiết Giang. Cuối cùng đến Long Môn, sư đem sở chứng lúc bình thường ra bạch cùng Phật Nhãn. Nhãn nói: Những thứ này đều là học giải, chẳng phải việc cứu cánh. Muốn liễu thoát sinh tử phải cầu diệu ngộ. Sư giật mình và tin tưởng một cách cung kính chí thành«.


vietnamese:
đế sát pháp nhẫn nội tự hiện tiền <pttđ>


vietnamese:
đế trí hữu lục chủng tác nghiệp cập tướng <pttđ>


meanings:
Tìm kiếm lẽ thật. Uyển Lăng lục ghi: »從 佛 至 祖、 並 不 論 別 事、 唯 論 一 心、 亦 云 一 乘。 所 以 十 方 諦 求、 更 無 餘 乘。 – Từ Phật đến Tổ đều không bàn việc gì khác, chỉ bàn về Nhất tâm, cũng gọi là Nhất thừa. Thế nên tìm kiếm lẽ thật ở mười phương mà không có thừa nào khác«.


vietnamese:
đế hiện quán biên chư thế tục trí <pttđ>


meanings:
Xác đáng, thoả đáng, thích hợp, hay. Mật Am ngữ lục ghi: »因 看 玄 沙 語 錄、 大 喜 他 勘 靈 雲 道： 諦 當 甚 諦 當、 敢 保 老 兄 未 徹 在。 可 謂 壁 立 萬 仞。 – Nhân dịp sư xem Ngữ lục của ngài Huyền Sa, rất thích đoạn Ngài khám phá Linh Vân và nói: Hay thì thật hay, nhưng dám bảo đảm là lão huynh còn chưa triệt ngộ. Đáng gọi là như vách cao muôn trượng«.


meanings:
Người đã lãnh ngộ thiền pháp. Tiết Pháp Luân Ngạn Tư Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »若 是 諦 當 漢、 通 身 無 隔 礙。 舉 措 絕 毫 釐、 把 手 出 紅 塵。 – Nếu là người đã lãnh ngộ thiền pháp thì toàn thân không chướng ngại, hành động không sai sót, nắm tay ra khỏi cõi bụi hồng«.


meanings:
Xem kĩ, Quán sát lẽ thật. Tiết Pháp Nhãn Hi Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »各 自 諦 觀。 也 須 是 諸 人 著 眼。 – Điều này cũng cần các ông lưu ý, mỗi người phải xem kĩ«.


meanings:
① Hoà hợp. Như âm điệu ăn nhịp nhau gọi là hài thanh 諧聲, mua hàng ngã giá rồi gọi là hài giá 諧價. ||② Sự đã xong cũng gọi là hài. ||③ Hài hước. Như khôi hài 詼諧 hài hước.


meanings:
① Hài hoà, hoà hợp, chan hoà, ổn thoả: 諧音 Âm điệu hài hoà; ② Hài hước, khôi hài: 詼諧 Khôi hài; ③ Xong xuôi, kết thúc: 事諧之後，我們將前往韓國 Sau khi xong việc, chúng tôi sẽ đi Hàn Quốc; 諧價 Giá đã ngã xong (đã thoả thuận).


meanings:
(văn) Can ngăn, can gián: 直言敢諫 Dám nói thẳng để can gián.


meanings:
① Bảo, người trên bảo người dưới gọi là dụ. Như thượng dụ 上諭 dụ của vua. ||② Hiểu dụ, tỏ rõ ý nghĩa. ||③ Tỏ. ||④ Thí dụ.


meanings:
(văn) ① Dụ, lời truyền bảo, chỉ thị (của bề trên đối với bề dưới): 上諭 Dụ của vua; ② Truyền xuống bằng dụ, chỉ thị xuống (cấp dưới); ③ (văn) Thí dụ.


meanings:
① Mưu, hỏi. Ta quen đọc là chữ tư. Tư tuân dân ý 諮詢民意 trưng cầu dân ý.


meanings:
Bàn, hỏi, trưng cầu.【諮詢】tư tuân (cũ) Hỏi, tư vấn, trưng cầu, trưng cầu ý kiến (của chính quyền): 諮詢民意 Trưng cầu ý dân; 諮詢機關 Cơ quan tư vấn.


meanings:
① Kiêng, huý kị, có điều kiêng sợ mà phải giấu đi gọi là huý. ||② Chết, cũng gọi là bất huý 不諱. Tiếng chết là tiếng người ta kiêng nên gọi kẻ chết là bất huý. ||③ Tên người sống gọi là danh, tên người chết gọi là huý. Như người ta nói kiêng tên huý, không dám gọi đúng tên mà gọi chạnh đi vậy.


meanings:
① Kiêng, kiêng nể, huý kị, kiêng kị, tránh: 直言不諱 Nói thẳng không kiêng nể; ② (cũ) Tên huý (tên người chết), huý danh.


meanings:
① Quen, am tường, nghe đã kĩ mà hiểu đã thấu gọi là am. Như am luyện 諳練 thành thuộc, lão luyện. ||② Nói mặt.


meanings:
(văn) Quen thuộc, am tường, sành, thạo, rành rẽ: 這男孩素諳水性 Đứa bé trai này vốn thạo bơi lội; 諳事 Hiểu việc.


meanings:
(văn) ① Ôn hoà, dịu dàng; ② Thành thực: 至諴感神 Chí thành cảm đến thần.


meanings:
① Tin. Như thiên nan kham, mệnh mị thường 天難諶命靡常 trời khó tin, mệnh chẳng thường. ||② Thực.


meanings:
① Thành thật; ② (văn) Tin: 天難諶，命靡常 Trời khó tin, mệnh chẳng thường; ③ [Chén] (Họ) Thầm.


meanings:
① Đọc sách, đọc lên cao giọng gọi là phúng. Như phúng tụng 諷誦 đọc tụng ngâm nga. ||② Nói mát, nói thác một chuyện khác mà khiến cho người tỉnh biết đổi lỗi đi gọi là phúng. Như trào phúng 嘲諷 riễu cợt, trào phúng.


meanings:
① Châm biếm, trào phúng, chế nhạo: 譏諷 Châm biếm; 嘲諷 Trào phúng; ② (văn) Ám chỉ hoặc khuyên can bằng lời lẽ hàm súc, nói khéo để can gián: 常以談笑諷諫 Thường dùng lời cười đùa để can khéo (Sử kí); ③ (văn) Đọc cao giọng: 諷誦 Đọc sách.


meanings:
謂對經文、偈頌諷咏吟誦。又稱誦經、讀經、諷經、諷讀。《法華經》卷三〈化城喻品〉雲（大正9·25a）︰‘說是經已，十六沙彌爲阿耨多羅三藐三菩提故，皆共受持諷誦通利。’《無量壽經》卷上雲（大正12·268c）︰‘設我得佛，國中菩薩若受讀經法諷誦持說，而不得辯才智慧者，不取正覺。’《禪苑清規》卷九〈沙彌受戒文〉雲（卍續111·926上）︰‘坐則禪思，起則諷誦，閉三惡道，開涅槃門。’<#>諷誦之法原系古印度婆羅門間所行的六行（ṣaṭ karmāṇi）之一，爾後佛教徒亦用此法。又，禪林的諷經依時間、對象、場合的不同而有多種，如每日于粥罷、齋罷、放參罷等三時上殿諷經，稱爲‘三時諷經’；在早粥與午齋間諷經，稱爲‘半齋諷經’；爲無量賢聖、十六大阿羅漢，以及一切部類眷屬誦經，以祈求山門鎮靜，國土安穩者，稱爲‘應供諷經’；爲南方火德星君、火部星聖諷誦，以祈禱消除火灾者，稱‘火德諷經’；爲韋馱天諷誦消灾妙吉祥陀羅尼，以祈求厨庫安寧者，稱‘韋馱天諷經’；從初二至初七日（亦謂十六日至二十一日），依序爲土地神、祖師、火德星君、韋馱天、普庵及鎮守諷經者，稱‘六諷經’。另外，尚有朝課諷經、晚課諷經、祝聖諷經、土地堂諷經（或土地諷經）、祖師堂諷經（或祖堂諷經）、普庵諷經等。<#>◎附︰冉雲華著·依聞譯〈諷誦的力量〉（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{48}）<#>雖然在各種不同的宗教，諷誦經典是很平常的現象，但如果找尋這一方面的資料，會發現幾乎所有標準的參考書中都不曾提及此事。就以J. Hasting的宗教百科全書爲例，雖然有稱名、聖歌、祈禱、念咒等等，但沒有諷誦這個名辭。上面所說的許多名詞與諷誦皆有關，但幷不完全相等。比較宗教學方面的作品，諷誦的資料同樣是令人失望的。大致說來，根本沒有這一方面的討論及資料可尋。<#>與諷誦最相近的字眼是‘chant’，但這個字通常與音樂有關，尤其是諷頌抑揚頓挫的聖歌及詩句時。換句話說，它僅適于佛教文學中的詩文方面。因爲，就我們所知，諷誦可應用于詩及散文中。<#>如果對宗教歷史學者來說，諷誦方面的無資料可尋，似乎是很奇怪的事，中國宗教界的記錄看來更是令人可笑。根據Analets,E. O.的文章，James推斷在儒家的理論中‘祈禱沒有地位’（prayer had no place）。雖然他承認晚期儒家傳統中有祈禱的存在，但他放下這個項目當做是不重要的資料。看看佛教方面的情形，T. W. Rhys Davids只有限的討論了印度、錫蘭的聖歌，完全排除了中國。其他的作者談到有關問題時，曾經討論過日本佛教的祈禱、西藏佛教的咒語，但仍然一點都沒有談到中國佛教。由于這一方面中國資料的缺乏導致下列問題︰中國人民都是絕對理性的嗎？他們全不感興趣，或在他們宗教的努力上全不須要其他的工具？對這些問題的回答是全部否定的。中國人，就像其他的傳統一樣，對宗教的努力作各種的適應，幷且很感興趣。<#>研究中國佛學作品後，可證實中國的佛教，早在日本及西藏的教徒之前，已充分的瞭解諷誦的力量。他們視諷誦爲達到宗教目的有力的方法。《高僧傳》中，慧皎（496～554），這位著名的佛教歷史學家，收集了十一位高僧在〈經師篇〉中，還附錄了其他八位在同一篇中，只是沒有他們的傳記。此種對專精于諷誦者之尊敬也出現于另一位優秀的歷史學者，道宣所著的《續高僧傳》中。道宣收集了在這一方面特優的十四位高僧，幷附錄了八位于其中。他將篇名從‘經師’改爲‘讀誦’。第三個歷史學家是贊寧（919～1001），他跟隨道宣的路子稱這一部分爲〈讀頌篇〉，列舉了五十名，其中四十二位有傳記。這個數目字相當的高，從這裏可以看出來，中國在第六到第十世紀當中，諷誦在佛教僧人中是如何的流行了。從學者的立場來看，如果不清楚的瞭解經文，只是靠諷誦本身是無法導致解脫的。然而，如果一個誦讀者瞭解他在誦什麽，比起一些散漫的知識來，他的宗教經驗將會更實際而有用。甚至最有名的學者如贊寧，也認爲從三慧──聞、思、修──中産生的智慧是入道要津，他認爲‘若人喜愛聽聞及記憶，那沒有比諷誦更好的方法了’。這當然也是學者的意見。一個諷誦者的經驗以及他在宗教上的地位是很不相同的。如我們所將要知道的，他們會下很大的功夫在諷誦上，而不是在經本的知識上，在下面幾段，將從三種傳記中，各選出一部分例子來說明，在中國佛教中，諷誦是如何的對這些高僧産生力量。有一點必須注意，這些例子是從《高僧傳》中選出來的。他們幷不是理論上的或假設出來的，而是真實的經驗。<#>根據自傳的記錄，早期精于諷誦的僧侶給人三種不同的印象︰第一，他們之間大部分念誦詩句或唱聖歌。他們音樂的天賦受到人們高度贊美，因而有利于宗教的傳播。這種宗教歌曲的流行是來自梵文及中國音樂的融合。中國當時的佛教歌曲不是模仿而是從印度的聖歌中創新出來的。關于這一點慧皎解釋得很清楚，‘自從大法東來，有很多文學作品的翻譯，但是聖歌的翻譯很少。’這位歷史學家指出理由如下︰<#>‘由于梵文是多音節的，而中文是單音節的。以中國音調來唱梵文歌曲，就像要將許多音節配合在單一的音節中，因而使得兩種語言都顯得急促不堪。’<#>另外一件值得注意的是音調和經文間的平衡。傳記中認爲標準的諷誦‘必須注意到音調和咬字。假如一個人只注意音調而不注意咬字，不能産生道。若只注意咬字而不注意音調，那就不能引起世俗的共鳴’。由于兩方面的調和，佛教的諷誦者能在宗教生活中達到很高的領域。<#>第二個特點是聲音，傳記中記錄有一位名叫法橋的僧人，從小就喜愛諷誦，但缺乏天才。他深爲這個所苦，便决定絕食七天七夜。這段期間中，他懺悔幷禮拜觀世音菩薩，以祈現報。到絕食的最後一天，他感到喉內異常清爽。他漱過口開始唱，其聲音清越，一裏外的人都聽得見，吸引了遠近很多人來聽他誦經。<#>另一位名曇籥，自稱從天神學得諷誦的技巧。此後，製作新聲，幷以不可思議的聲音唱出。<#>早期諷誦的第三個特點是具有一種神奇的色彩。根據傳記所述有一位名叫僧辯的（493），從小就喜歡誦經，幷曾接受兩位老師的訓練。在他的晚年，作了很多新歌，是齊最具盛名的誦讀者。有一次他在一位居士家中誦經，忽然院中飛來一群白鶴，住足傾聽，等他誦完一卷經後才飛走。另有一位名叫曇憑，早年就學得誦經的技巧，特別專精于誦讀《本起經》。當他晚年，回到故鄉，即現在的四川省。每當他梵音一吐，空中的飛鳥和馳騁的馬兒，都停下來發出鳴聲與他的諷誦應和。他也是當地最佳的制鍾者。<#>傳記的第二部分也有三個特點︰第一是經典的範圍增廣了，在前面的時期，只有三種經典被特別提及，即《本起經》、《瑞應本起》及《維摩一契》。前面兩種是叙述佛陀的生平，應該是歌頌佛陀的；後者是有名的大乘經典。與這個不同的是，傳記的第二個部分，《法華經》被誦讀的次數最多。《華嚴經》、《觀世音經》、《大般若經》及《阿彌陀經》，都曾被提及。由于這些經典是散文和詩的結合，誦經似乎不是像以前那樣，只限于詩句的誦念。<#>與前面自傳中的收集比較起來，第二部分關于誦經有更多神異的記載。有些誦念者的舌、唇，或其他六根，當他們死後，保持不腐爛，這都是由于誦《法華經》的功效。有僧名法誠者，有光自其口出；另一名空藏者能使乾枯的泉流出水來。除了《法華經》之外，《華嚴經》也具有神妙的效果。有一位叫法建的是很虔誠的誦經者。有一次他閉門絕食數日，人們對他的行爲都很好奇，便在門外傾聽。他們只聽到他以低聲諷吟。在外面聽起來，就像一股涓涓細流的吟哦聲。後來在一次政變中，這位僧人與其他僧衆皆被軍事當局所拘捕。他被監禁的房間忽然放出光來。獄卒前往查詢是怎麽回事，發現所有的僧衆皆在睡覺，只有法建例外，他正在誦經，有光從他的口中出來。將軍聽到這個消息大吃一驚，而特別尊敬這位僧人。當回答詢問時，這位僧人說他誦的經是《華嚴經》。所有這些記錄顯示，在這一段期間神通力的增加是誦經的第二大特色。<#>根據傳記的記錄，這一段期間的第三大特色，是喜愛誦讀宗教學術作品。然而也有一件例外，這件事相當戲劇化。其主角是慧恭，他有一個好朋友又是同學名慧遠。在西元574年佛教遭受北周武帝之迫害時，慧恭逃往荊楊，他的好朋友則往長安參學，他在那裏聽聞不少的經典如《阿毗曇論》、《迦延拘舍》、《地持》、《成實》、《毗婆沙》、《攝大乘》等均很嫻熟。當慧恭從遠游中回來時，慧遠在當地已建立起很高的地位，受到人們的敬仰，供養極豐。兩位老友久別相逢，便在一起整天整夜的說個不停。慧遠滔滔不絕的報導自己的成就；慧恭却無言以告。慧遠問道︰‘離別這麽久才得相逢，當此歡聚之時，你爲何無話可說呢？我希望你的沉默不表示你毫無所得。’慧恭承認自己天性暗鈍，都無所學。‘就算大的問題不能解决，起碼總念過一些經典吧？’慧恭答道︰‘我只誦《觀世音經》而已。’慧遠厲色說道︰‘這種經是小孩子念的，何必麻煩你來念它呢？你和我一樣同時離開家鄉，共同誓願必得道果。你怎麽能够虛擲三十年的時光，只讀了指許大的一段經呢？這不是因爲你笨，而是因爲你懶。我要斷絕我們的友誼，快離開我的寺廟，我不希望你的不淨沾染到我身上來！’<#>聽到這樣憤怒的言語之後，慧恭說︰‘這部經也許是很短，但乃是佛陀所傳，尊敬而奉行者得無量福德；輕慢者得無量罪。我希望你暫息嗔怒，讓我爲你誦一段經，然後就離開此地。’他的朋友大笑道︰‘觀世音經和普門品相似，我講過一百多遍了，不必你再來疲勞轟炸了。’慧恭答道︰‘人能弘道，非道弘人，你要至心聽佛語，豈能因爲我而揚弃佛法呢！’<#>這段談話結束之後，慧恭在院中結壇，在壇中安置高座。他繞壇數周，頂禮升座。慧遠不得已只好在旁坐下來聽。當慧恭開始誦經時，異香遍滿屋宇，天上作樂，有四色花朵繽紛而降，天樂響徹雲霄，花朵遍地皆是。當他停止誦經時，音樂和花朵自然就停止了。慧遠極度的被這不可思議的情景所感動，跪倒在慧恭脚下，泪流滿臉，他道歉的說︰‘我像死尸一般的腐臭，怎能行于光天化日之下？請暫留此地，我才有機會跟您學習。’慧恭回答道︰‘這不是靠我的力量，而是佛陀的力量。’就立刻離開此地了。<#>在宗教的行持上，關于思想和修行方面的偏好，一直是很大的難題。這一段戲劇性的對抗，是對此種難題一充分的解說。在這裏顯然誦經的力量超過哲思上的慧解。道宣，寫這篇傳記的歷史學家，在論到這個問題時，態度是嚴肅的。他對這種反文化的態度是很困擾的。爲了平衡這一點，他在這一篇的後面，寫了一篇評論。他指出‘悟道的障礙是來自心理的因素。道是從障礙中解脫，而障礙是能阻止悟道的，焉有多聞而爲道障？’<#>這位歷史學家認爲佛陀的各種教化是爲了醫治各種精神的病症。如果一個人不能由哲思得到悟解，那麽誦經也不見能産生很好的效果。雖然現在作者不想討論哲學家及宗教歷史家之間的爭執，但很有趣的是，中國古時就有這種戲劇性的場面發生。<#>宋朝的《高僧傳》包括大量的誦讀者。經由誦讀而産生不可思議的神力的經典有《法華經》、《金剛經》及《阿彌陀經》。所産生的神力也超過前期所述。<#>誦經最顯著的事例就是逃脫死亡，幷免死後入地獄之苦。最有效的經典是《金剛經》。釋洪正的傳記是這種效果的最佳例子︰他因久病所累，康復後便發誓每天誦《金剛經》二十遍。有一次當他晚上誦經時，隔壁有一僧正在禪坐。他看見兩位鬼使手執公文走入房間。他們互相談論道奉命來取洪的生命。另外一個說︰‘他正在誦《金剛經》，有神靈在旁保護他，我們不可能接近他的。’爲了害怕在限定的時間內，不能達成命令，這兩位使者走了，幷以另一同名同姓之僧取代之。第二天早上，目睹此事發生的僧人，就打聽這件事，發現前夜真的有一位同名同姓的僧人去世了。從此，這位目擊者改誦《金剛經》，不再誦《彌陀經》了。<#>另外一個戲劇性的故事是發生于三刀法師。他沒有出家以前，就秘密的背誦《金剛經》有一段時間了。他將經文放在竹筒中隨身携帶。有一次，他被迫充當行軍小將，由于不喜歡這個工作就逃走了。過不多久他就被抓回來，處以死刑。行刑時，劊子手揮刀三次砍他的頭，每一次刀都斷裂。人問他這是怎麽回事，他回答道可能是經典的力量，爲了確定此事，便搜尋場地，竹筒被找到了，上面有三條刀砍過的痕迹。刺史大吃一驚，便釋放他，許他出家爲僧。<#>免去死亡及死後受地獄之苦的力量，不僅可從《金剛經》中得到，還有其他的經典具此效力，《法華經》據說有相同的力量，這可由行堅的傳記中得到證明。不過這件事情的記錄不太清楚。<#>《阿彌陀經》不但有力量使誦讀者死後不墮地獄，同時可以幫助他們往生淨土極樂世界。這可以由一群修習此經的僧衆得以證明，如法智、僧炫、懷玉、雄俊。這些人當中，以最後一位舉例說明，傳記中記述他是成都人，善于講說而無戒行。所收供養皆不用于宗教事業。他雖狡詐但天性疏狂。他一度還俗從軍，但後來回到僧團中來。當大曆（766～799）年間，他忽然暴卒，閻羅王呵責他的行爲不檢，然後交給獄卒監管。雄俊抗議大聲呼道︰‘如果我被送到地獄去，那麽三世諸佛都在打妄語。《觀經》中說，下品下生者造五逆罪，臨終十念尚得往生，我雖犯有小罪，但從未造五逆罪。至于我念佛名號，數都數不清。我暴死是應該的，但是我也應該往生西方才對。’他的請求應驗，果然乘坐寶台往西方去了。<#>從口中發光的神通力量，在後期的《高僧傳》中仍然可發現，《法華經》、《華嚴經》及稱佛名號都具有神通力。這些故事中，有一位來自洛陽的僧人，其遭遇最值得叙述。傳記中說這位僧人是嚴守戒律的。他出外旅行，停在一小旅舍過夜。在那裏恰好遇見一位身體强壯的僧人與他同房。那位僧人叫了一大堆酒和肉來吃。這位嚴守戒律的僧人就斥責他說︰‘你身穿僧袍，居然在公共場合飲酒吃肉，難道你不知羞耻嗎？’那人沒有回答，這天晚上，那人漱過口便開始誦《華嚴經》。他一開始誦經，金光便從他的嘴角放出，聽者皆感動落泪。當他繼續誦到午夜時，金光閃閃如同點了無數燈燭。他誦到第五章時，金光漸漸從他嘴裏消失不見了。那位守戒的僧人見了這事大受感動。他哭著禮拜這位高僧，請他原諒，從此以後也變成修行誦讀者了。這是關于誦經的一個例子。<#>上述的故事皆明白指出一項事實，即誦經是中國佛教的一大法門。誦經者數量慢慢增加，其效果也由于時代的流轉而予以渲染。被誦讀的經典之發展是很有意義的，且被視爲中國佛教的寒暑表。它顯示出教理及修持方法的盛衰。在早期，有關于佛陀生平的經典最受歡迎，在中期以《法華經》占優勢且有長久的影響力。《華嚴經》也有相等的地位。《金剛經》是晚期出現且頗富戲劇性，《阿彌陀經》也是同樣的情形。注意《金剛經》也是極有趣的，它極受佛教僧侶的歡迎，不僅在教理上，在修持上也是一樣。一些特殊的記錄顯示此經能有起死回生的作用，而其功效尚不止此。至少有一個例子提到，此經能够使鳥轉生。據說釋明度精通三學，即精于經論、禪定、戒律，幷誦《金剛般若經》。貞觀年間（627～649）他住在一廟中飼有兩隻雛鴿，它們築巢于此寺中。在開始學飛時就摔死了，這位僧人將鳥埋葬了。大約十餘日後，他夢到兩個小孩兒對他說︰‘我們就是那兩隻小鳥。我們非常感謝你，因爲你爲我們誦經及祝禱，得以轉生爲人。我們的家是離此寺往東十裏的地方。’明度默記之，十個月以後，他去訪問那個家庭發現生了一對雙胞胎。因此稱呼他們爲‘鴿兒’。<#>關于誦經所産生之不可思議的力量，也許會引起學者的爭執，如同宗派間的爭執一樣。然而這在中國佛教是很受歡迎的現象，在這篇文章中可看出。諷誦早在淨土宗的念佛法門流行之前就開始了。根據實證者的觀點，誦經的確有極大的功效，有時候，比思想上的瞭解或戒行上的完美具有更大的力量。<#>［參考資料］　《玄應音義》卷十四；《長阿含經》卷十五〈種德經〉；《慧苑音義》卷下；《敕修百丈清規》卷一〈祝厘章〉；《叢林校定清規總要》卷上〈新住持入院〉條；《禪林備用清規》卷九。<#>


meanings:
recitation of the scriptures. To chant the scriptures melodiously


meanings:
① Chưng, có ý nghĩa nói chuyện về một chỗ. Như quân tử cầu chư kỉ 君子求諸己 (Luận ngữ 論語) người quân tử chỉ cầu ở mình. ||② Chăng, ngờ mà hỏi. Như hữu chư 有諸 có chăng? ||③ Mọi, nói tóm các việc không chỉ riêng một việc nào. Như chư sự 諸事 mọi việc, chư quân 諸君 các ông, v.v. ||④ Dùng làm tiếng giúp lời. Như nhật cư nguyệt chư 日居月諸 mặt trời đi, mặt trăng đi. Ðời sau nhân đó dùng chữ cư chư như chữ nhật nguyệt, như vị nhĩ tích cư chư 爲爾惜居諸 vì mày tiếc ngày tháng.


meanings:
① Các, mọi: 諸省 Các tỉnh; 諸事 Mọi sự, mọi việc.【諸多】chư đa [zhu duo] (văn) Nhiều: 諸多不便 Nhiều điều không (bất) tiện; 【諸如】chư như [zhurú] Như, (những cái) như là; ② (văn) Cái đó ở, điều đó ở (hợp âm của 之 + 於, dùng gần như 於, bộ 方): 君子求諸己 Người quân tử cầu ở mình (Luận ngữ); 子張書諸紳 Tử Trương viết những lời đó vào dải đai của mình (Luận ngữ); ③ (văn) Cái đó không, điều ấy không? (hợp âm của 之+ 乎): 有諸？ Có không?; 有美玉於斯，韞匵而藏諸，求其善價而沽諸？ (Nếu) có viên ngọc đẹp ở nơi này, thì nên bỏ vào hộp mà giấu nó chăng, hay nên chờ cho được giá mà bán nó đi chăng? (Luận ngữ); ④ (văn) Nó, họ (dùng như 之): 聖人之治天下也，礙諸以禮樂 Bậc thánh nhân cai trị thiên hạ, kiềm chế họ bằng lễ nhạc (Pháp ngôn); ⑤ (văn) Trợ từ: 日居月諸 Mặt trời mặt trăng (Thi Kinh); ⑥ [Zhu] (Họ) Chư (Gia).


vietnamese:
chư phật sở hoá hữu tình hữu cộng bất cộng <pttđ>


vietnamese:
chư phật hữu thập tướng thù thắng thù thắng ngữ <pttđ>


vietnamese:
chư phật pháp phổ nhập phương tiện huệ phân biệt diệm minh trì kinh <đpb>


vietnamese:
chư phật pháp giới năng tác ngũ nghiệp <pttđ>


vietnamese:
chư phật tướng vọng hữu đẳng hữu biệt <pttđ>


meanings:
6300請參閱 阿彌陀經請參閱 須真天子經 請參閱 諸佛心陀羅尼經 梵名 Buddha-saṅgīti。凡二卷。略稱要集經。西晉竺法護譯。收於大正藏第十七冊。記述佛陀於王舍城旁帝樹石室中入定三月，以神通力至普光世界天王佛處，宣說諸佛要集之法，及文殊菩薩傾其神力，未能動搖離意女（天王如來右側之女子）入定一事。又佛所說之要集法有六：(一)諸法空，(二)諸法常住，(三)初發菩薩心，(四)六度無極，(五)菩薩十地所入處，(六)佛不可得。


vietnamese:
chư phật thân thường phi vô sinh diệt <pttđ>


meanings:
(title) Dhāraṇī of the Endowment of All Buddhas


vietnamese:
chư công đức hữu thất chủng cấu như lai vĩnh vô <pttđ>


vietnamese:
chư thụ dục giả ư hiện pháp trung hữu tam chủng nghĩa <pttđ>


vietnamese:
chư địa nghiệp đồng địa dị địa tương đối hữu kỉ quả <pttđ>


vietnamese:
chư địa ba la mật đa liễu nghĩa chi giáo <pttđ>


vietnamese:
chư ngoại đạo hiện vi tránh sở sinh chúng khổ <pttđ>


vietnamese:
chư ngoại đạo bối lược hữu ngũ chủng ngu phu chi tướng <pttđ>


vietnamese:
chư đại chủng năng tác ngũ nghiệp <pttđ>


vietnamese:
chư đại chủng năng sinh nhị chủng tạo sắc <pttđ>


vietnamese:
chư đại chủng tạo sở tạo sắc nhân duyên <pttđ>


meanings:
6310藏語 Dag-yig mkhas-paḥi-ḥbyuṅ-gnas śes-bya-ba。章嘉呼圖克圖第十五世羅賴畢多爾吉（藏 Rol-paḥi rdo-rje）著。作者係外蒙古多倫多之活佛。本書為一佛教概論書，原書為藏文，其後譯成蒙古文，為西藏、蒙古學佛者最好之佛教入門書與辭典，故刊行極廣，版本亦多。其內容如下：(一)宗義一切智之離宗義得章（般若部），(二)中觀章，(三)阿毘達磨章（俱舍部），(四)律章，(五)宗義章，(六)祕密真言章，(七)因明章，(八)聲明章，(九)工巧明章，(十)醫方明章，(十一)古今語錄章。以上係作者根據自身所屬之黃教教義為基礎而介紹之各派宗義。


vietnamese:
chư tâm sai biệt do ngũ tướng chuyển <pttđ>


vietnamese:
chư tâm sinh khởi do thập chủng lực <pttđ>


vietnamese:
chư tâm nan tri sai biệt thất chủng <pttđ>


vietnamese:
chư hoặc vô tái đoạn li hệ hữu trọng đắc <pttđ>


vietnamese:
chư ác giả mạc tác chư thiện giả phụng hành <pttđ>


vietnamese:
chư giáo quyết định danh nghĩa luận <pqđtđ>


vietnamese:
chư giáo quyết định danh nghĩa luận <đpb>


meanings:
Thiền sư ở các nơi, hoặc chỉ cho các Thiền viện. Tiết Tuyết Phong Huệ Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »福 州 雪 峰 東 山 慧 空 禪 師、 本 郡 陳 氏 子。 十 四 圓 頂、 即 游 諸 方、 遍 謁 諸 老、 晚 契 悟 於 草 堂。 – Thiền sư Tuyết Phong Đông Sơn Huệ Không ở Phúc Châu, con nhà họ Trần tại quận nhà. Sư xuất gia năm 14 tuổi, liền đi đến các Thiền viện, yết kiến các thiền sư, sau cùng ở chỗ Thảo Đường, sư khế ngộ«.


vietnamese:
chư trí quang minh hữu ngũ thắng lợi <pttđ>


vietnamese:
chư hữu tình loại tuỳ nghiệp nhi hành <pttđ>


vietnamese:
chư căn bất điều bất thủ bất hộ bất phòng bất tu tập chư nghĩa sai biệt <pttđ>


vietnamese:
chư căn bất điều phục giả năng sinh lục khổ <pttđ>


vietnamese:
chư căn đại chủng trưởng dưỡng hữu ngũ <pttđ>


vietnamese:
chư nghiệp thời phần định bất định dữ dị thục định bất định tứ cú phân biệt <pttđ>


meanings:
all kinds of enjoyment; all kinds of bliss


vietnamese:
chư dục nhân duyên lược hữu lục chủng biến hoại <pttđ>


vietnamese:
chư dục vô thường hư nguỵ bất thật <pttđ>


vietnamese:
chư dục đương ư tam xứ ưng quán quá hoạn <pttđ>


meanings:
teaching that all dharmas are only names


meanings:
6305諸法，世間與出世間之一切萬法，乃差別之現象、隨緣之事；實相，其真實之體相，乃平等之實在、不變之理。為大乘佛教之表記，相對於小乘之三法印而稱大乘一法印。根據大品般若經卷十七深奧品與法華經卷一方便品所說，諸法實相唯佛所自證究盡，非名字、語言所能顯示。蓋外道、聲聞等亦皆期望就諸法究明其真實相，然般若等經則以彼等所說未達究盡，而以不可得空為第一義真實諦。　大智度論卷十八認為諸法實相即般若波羅蜜。謂世俗所說之諸法實相，僅為安國保家，並非真實；外道所說之諸法實相，皆墮於邪見法中，心有愛著，故非真實；聲聞法中雖以無常、苦、空、無我等觀諸法之實相，然彼等僅自求解脫老、病、死苦，不為一切眾生，不具足智慧，故未能究盡實相；唯有菩薩於初發心即發大弘誓，起大慈悲，供養一切諸佛，以大利智捨棄淨觀不淨觀、樂觀苦觀等妄見心力之諸觀，而觀諸法之非淨非不淨，乃至非我非無我；復捨如上諸觀，達於言語道斷、心行處滅，此乃究竟之諸法實相。　中論卷三觀法品、大智度論卷十五、思惟略要法等，亦以遠離不生、不滅、不斷、不常等諸戲論，心行處滅，即諸法實相。三論宗嘉祥大師於大乘玄論卷四謂，實相乃般若實智之所照。天台宗智顗於摩訶止觀卷一上謂，實相乃圓頓止觀所觀之境。蓋中論與大智度論皆說「畢竟空」為諸法實相，而智顗卻以中道為實相，並於法華經玄義卷八下、卷九上舉出十二種實相之異名，例如妙有、如如、虛空佛性、非有非無中道等。故各宗對諸法實相之解釋紛紜，另如淨土宗以阿彌陀佛之名號為諸法實相，真言宗以阿字本不生為諸法實相，華嚴宗以一真法界為諸法實相，法相宗以圓成實性為諸法實相，成實宗以皆空為諸法實相，有部宗以苦、空、無常、無我為諸法實相。　諸大乘思想中，最能獨立表現諸法實相說者，首推龍樹系之教義，其下又分立中論與大智度論兩派。茲列舉承襲此二思潮之三論宗與天台宗以說明之：　(一)三論宗，依般若經說，特重中論（大三○‧一中）「：不生亦不滅，不常亦不斷；不一亦不異，不來亦不出」之八不頌文。認為不可得空為諸法實相，此乃超越肯定、否定的絕對否定之不思議之理；亦即以為破盡一切迷妄時，即見不可得之真理。　(二)天台宗對諸法實相有三重解釋：(1)初重，認為依因緣所生之一切現象（諸法），係依因緣假現而無實體者；因諸法之本質為空理（實相），故稱諸法實相。(2)第二重，空與有之一切稱為諸法，另立超越空與有，而絕對肯定之中道之理（實相），此即為諸法實相。(三)第三重，現象世界之一切事事物物契合即空、即假、即中三諦之實相之理，此乃諸法即實相，而謂諸法實相。以上前二重係大乘偏教（偏於一邊之教，指小乘及大乘中之權教）之說法；後一重乃大乘圓教之說法。　此外，禪宗認為，諸法實相指諸佛或歷代祖師悟道表現之本來面目。〔大寶積經卷七十八具善根品、諸法無行經、佛藏經卷上諸法實相品、坐禪三昧經卷下、大日經疏卷一、大乘大義章卷中、注維摩經卷二、法華義記卷二、四念處卷三、三論玄義、宗鏡錄卷四十〕


vietnamese:
chư pháp vô dụng lược hữu thất chủng <pttđ>


vietnamese:
chư pháp vô tránh tam muội pháp môn <pqđtđ>


vietnamese:
chư pháp giai dĩ thế tôn vi bản vi nhãn vi y <pttđ>


vietnamese:
chư pháp tự tính bất khả ngôn thuyết <pttđ>


vietnamese:
chư vô lậu nghiệp phi giai năng tận tiền tam dị thục nghiệp <pttđ>


vietnamese:
chư giới thú xứ các hữu kỉ thiện nghiệp đạo <pttđ>


vietnamese:
chư tướng trừ khiển dữ tuỳ miên đoạn diệt đồng thời <pttđ>


vietnamese:
chư tướng phi xưng danh ngôn hữu thật thể tính <pttđ>


vietnamese:
chư thiền giải thoát tam muội trí lực <pqđtđ>


vietnamese:
chư kinh nghĩa lược thuyết hữu ngũ chủng <pttđ>


vietnamese:
chư duyên sinh pháp vô thật tác dụng <pttđ>


vietnamese:
chư duyên khởi chi lưu chuyển đạo lí <pttđ>


vietnamese:
chư duyên khởi chi dữ tạp nhiễm tương nhiếp <pttđ>


vietnamese:
chư thánh đệ tử nhị chủng tạp nhiễm <pttđ>


vietnamese:
chư thánh thần thông bất năng biến hoá tứ sự <pttđ>


vietnamese:
chư thánh thần thông bất năng chuyển nghiệp <pttđ>


meanings:
Chỉ cho các thứ việc, các thứ vật. Điều Nguyệt Phân Tu Tri trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 7 (Đại 48, 1155 thượng) ghi: »歲 終、結 呈 諸 色 簿 收。– Cuối năm tổng kết, báo cáo các thứ sổ sách, giấy tờ«. Chư sắc nhàn nhân: Chỉ cho người vô dụng.


vietnamese:
chư bồ tát tăng thượng ý lạc giới <pttđ>


vietnamese:
chư bồ tát huệ thí thanh tịnh do thất chủng tướng <pttđ>


vietnamese:
chư uẩn giới xứ tam pháp sở nhiếp <pttđ>


vietnamese:
chư hành vô ngã biến trí cập đoạn <pttđ>


vietnamese:
chư hành sinh thời cửu pháp câu khởi <pttđ>


vietnamese:
chư hành tự tính vô hữu chuyển biến <pttđ>


vietnamese:
chư hành hoàn diệt thắng lợi tướng <pttđ>


vietnamese:
chư hành phi định khổ nhiễm phi định lạc tịnh <pttđ>


vietnamese:
chư đế tương ưng tăng thượng huệ trụ <pttđ>


vietnamese:
chư đế tương ưng tăng thượng huệ trụ bồ tát thập chủng hành tướng tứ thánh đế trí <pttđ>


vietnamese:
chư thức đồng thời hữu tứ chủng nghiệp <pttđ>


vietnamese:
chư thức đắc danh tuỳ căn phi cảnh <pttđ>


meanings:
① Toan tính, toan tính trước rồi mới làm gọi là mưu. Như tham mưu 參謀 cùng dự vào việc mưu toan ấy, mưu sinh 謀生 toan mưu sự sinh nhai, nay gọi sự gặp mặt nhau là mưu diện 謀面 nghĩa là mưu toan cho được gặp mặt nhau một lần vậy. ||② Mưu kế. ||③ Mưu cầu.


meanings:
① Tính toán, toan tính, mưu kế, mưu mô: 有勇無謀 Hữu dũng vô mưu 足智多謀 Nhiều mưu mẹo; ② Mưu tính, mưu cầu: 謀生 Tìm kế sinh nhai; 爲人類謀福利 Mưu cầu hạnh phúc cho loài người; ③ Bàn bạc, trao đổi ý kiến: 不謀而合 Không bàn mà nên.


meanings:
① Yết kiến, vào hầu chuyện, người hèn mọn muốn xin vào hầu bực tôn quý, để bẩm bạch sự gì gọi là yết. ||② Bảo, cáo. ||③ Danh thiếp. ||④ Kẻ canh cửa.


meanings:
(văn) ① Yết kiến: 拜謁 Bái yết; ② Bảo cho biết; ③ Danh thiếp; ④ Người canh cửa.


meanings:
say, to speak, to tell, to relate, to explain


meanings:
① Bảo, lấy lời mà bảo là vị. ||② Bình luận. Như Luận ngữ nói Tử vị Nam Dung 子謂南容 đức thánh Khổng bình luận tư cách ông Nam Dung. ||③ Gọi là. Như thử chi vị đại trượng phu 此之謂大丈夫 thế mới gọi là bậc đại trượng phu. ||④ Rằng, dùng làm tiếng phát ngữ. ||⑤ Nói. ||⑥ Chăm, siêng. ||⑦ Cùng. ||⑧ Cùng nghĩa với chữ như 如.


meanings:
(văn) ① Bảo: 人謂予曰 Người ta bảo tôi rằng; ② Gọi, gọi là, nhận là, cho là: 所謂 Gọi là, cái gọi là; 此之謂大丈夫 Như thế gọi là đại trượng phu (Mạnh tử); 竊謂在位之人才不足 Trộm cho là nhân tài tại vị không đủ dùng (Vương An Thạch: Thượng hoàng đế vạn ngôn thư); ③ Ý nghĩa: 無謂 Vô nghĩa lí; 何謂也？ Nghĩa là gì thế?; ④ Bình luận, nói về: 子謂南容 Khổng Tử nói về (bình luận về) ông Nam Dung (Luận ngữ); ⑤ Chăm chỉ; ⑥ Cùng; ⑦ Như 如 (bộ 女); ⑧ Vì (dùng như 爲, bộ 爪): 何謂咀葯而死？ Vì sao nuốt thuốc mà chết? (Hán thư).


meanings:
① Sao, chép, trông bản kia sao ra bản khác cho rõ ràng. Như đằng hoàng 騰黃 lấy giấy vàng viết tờ chiếu cho rõ ràng.


meanings:
Sao lại, chép lại, sao chép: 寫得太亂，要謄一遍 Viết lộn xộn quá, phải chép lại.


meanings:
① Bảo nhỏ, bỏ nhỏ. ||② Một âm là sảo. Nói đùa.


meanings:
① (Nói) bậy, càn, láo: 胡謅 Nói bậy (láo); 瞎謅 Nói càn; ② (văn) Bảo nhỏ, bỏ nhỏ.


meanings:
① Rủ rê. Lấy lời nói làm cho người nghe mà mê hoặc gọi là phiến hoặc 謆惑 hay phiến động 謆動.


meanings:
(văn) Dùng lời nói để mê hoặc người khác, rủ rê: 謆惑 Dụ dỗ.


meanings:
① Khó nói. Như ngữ ngôn kiển sáp 語言謇𤃓 nói năng ngượng nghịu như thể khó khăn mới nói ra được một tiếng vậy. ||② Lời nói thẳng. Như đại thần hữu kiển ngạc chi tiết 大臣有謇諤之節 bầy tôi lớn có cái khí tiết nói thẳng can vua. ||③ Dùng làm tiếng phát ngữ.


meanings:
(văn) ① Nói lắp: 謇而徐言 Nói chậm vì nói lắp; 語言謇澁 Nói năng ngượng nghịu; ② Dũng cảm nói ra, nói thẳng: 有謇諤之節 Có khí tiết nói thẳng (để can vua); ③ Trợ từ đầu câu (phần lớn dùng trong Sở từ) (không dịch): 車既覆而馬顛兮，謇獨懷此異路 Xe và ngựa đều đã đổ hề, mà ta vẫn kiên trì theo con đường khác (Khuất Nguyên: Cửu chương).


meanings:
(văn) ① Lớn tiếng kêu oan; ② Nói lắp, nói cà lăm.


meanings:
(Nói) dối, gạt, láo: 說謊 Nói dối, nói láo. (Ngb) (Nói) thách: 耍謊 Nói thách.


meanings:
(văn) 【謋然】 hoạch nhiên [huòrán] Tiếng xương thịt lìa ra.


meanings:
【謎兒】mê nhi [mèir] (khn) Câu đố. Xem 謎 [mí].


meanings:
① Câu đố; ② Việc khó hiểu, việc khó giải quyết: 這個問題到現在還是一個謎，誰也猜不透 Vấn đề này đến bây giờ vẫn là một việc khó hiểu, không ai đoán ra được. Xem 謎 [mèi].


meanings:
① Nhỏ bé. ||② Một âm là tẩu. Lời rủ rê dỗ dành.


meanings:
① Yên lặng. Cũng đọc là mịch. Như tĩnh mịch 靜謐.


meanings:
(văn) ① Đùa, ghẹo, nói đùa, nói bỡn, giỡn hớt; ② Chế nhạo, giễu cợt.


meanings:
① Nổi lên, trỗi lên, khởi lên. ||② Tắc tắc 謖謖 cứng cỏi. Lí Nguyên Lễ tắc tắc như kính tùng hạ phong 李元禮謖謖如勁松下風 ông Lí Nguyên Lễ có dáng cứng cỏi như gió thổi dưới cây thông to vậy. ||③ Khép nép.


meanings:
① Dậy, đứng dậy, trỗi dậy, nổi lên; ② (văn) 【謖謖】tắc tắc [sùsù] (văn) a. Cứng cỏi; b. Khép nép.


meanings:
① Chê bai, báng bổ, thấy người làm việc trái mà mọi người cùng xúm lại chê bai mai mỉa gọi là báng.


meanings:
Nói xấu, chê bai, dị nghị, báng bổ: 誹謗 Phỉ báng, nói xấu, bôi nhọ; 厲王虐，國人謗王 Lệ vương tàn bạo, người trong nước dị nghị (Tả truyện).


meanings:
precept forbidding the slander of the true dharma


meanings:
precept forbidding the slander of the bodhisattva's dharma


meanings:
① Nhún nhường, tự nhún nhường không dám khoe gọi là khiêm. ||② Một âm là khiệm. Thoả thuê.


meanings:
Nhũn nhặn, nhún nhường, nhún mình, khiêm tốn: 過謙 Quá khiêm tốn.


meanings:
① Nguyên là chữ ích 益 nghĩa là nụ cười, có khi mượn làm chữ 諡.


meanings:
6515講演、講說之意。謂聚集眾人，講演或論議經論等。依講說之內容，可大別為講經、講律、講論。在印度，阿育王時代已有講經說法之事。如阿育王於 Calcutta-Bairāt 之小摩崖法敕中，刻有毘奈耶中之最勝法說（梵 Vinaya-samukase）、聖種經（梵 Ariya-vasāṇī）等七種經典，期勉僧俗四眾能時時聽聞而憶念之；善見律毘婆沙卷二亦記載阿育王時之傳道師赴各地弘法，演說經典，而列舉蛇譬喻經（巴Āsīvisūpama-suttanta）天使經（巴 Devadūta-sutta）等十三種經名。又大品般若經卷二十七囑累品、法華經卷四法師品等，皆勸人於受持讀誦經典之外，並為人廣說。　我國之講經，始於後漢末年。據釋氏要覽卷下載，曹魏時，朱士行開講道行般若經，為講經（僧講）之始；東晉尼師道馨開講法華、維摩二經，為尼講之始；元魏時，法聰敷揚四分律，為講律之始；姚秦時，鳩摩羅什授僧嵩法師成實論，為講論之始。又據法苑珠林卷十七敬佛篇第六之五載，劉宋大明四年（460），路昭太后造立普賢菩薩乘白象之像，置於中興禪房，並設「講」於寺。另據吉藏之大乘玄論卷三謂，諸師皆依河西道朗法師所撰之涅槃義疏，講涅槃經，乃至闡釋佛性義。此外，據梁書卷三武帝本紀所載，大通三年（529），帝於同泰寺升法座，為四眾說大般涅槃經義。是為帝王講經之例。　有關講說者之稱謂，或稱為講師、講僧，或稱講主、講士、講匠。如續高僧傳卷二十六載，隋代沙門智隱曾任講論眾主；碧巖錄第四則載，唐代德山宣鑑禪師曾任講僧，於西蜀講金剛經。又據大宋僧史略卷中、釋氏要覽卷上載，宋代設有講經首座、講論首座等；如佛祖統紀卷四十三載，宋太宗端拱二年（989），贊寧撰鷲嶺聖賢錄五十卷，遂受敕任左街講經首座。另據釋氏要覽卷下載，與講經說法者對揚之職，稱為都講、都講師。即於講經之際，由都講發問，法師一一作答，如東晉道安，每於開講時，立有都講。　其次，講說之場所，稱為講堂、講席、講筵，或稱講肆、講座等、如增一阿含經卷五十載，佛陀住世時，毘舍離國有普會講堂者即是；又據廣清涼傳卷上，五臺山公主寺即存有講堂。又講說之集會，稱為講會。此外，亦有結社講法者。如釋氏要覽卷上載，東晉時代，廬山慧遠集合僧俗，組成白蓮社，講淨土教義，共修淨業；佛祖統紀卷四十二載，唐代龍興寺南操組成華嚴社，講華嚴經，力勸眾人持誦。上舉之外，講讚，謂講解讚歎經典之意義；講下，謂講席之下，係對知名法師之尊稱；講嚫，指對講經說法者之謝禮，「嚫」為達嚫（梵 dakṣiṇā，譯作布施）之略稱。另據佛祖歷代通載卷十七所記，唐末之世，立有講經科、禪定科、持念科、文章議論科等，以勘驗僧尼。　講說有三種利益，據釋氏要覽卷下所舉，三益即聞時益、修行時益、轉生時益。又講說者有五種福報，即當生長壽、得大富、得端正、得名譽、得聰明。　在日本，講論法義之形式有多種。如講法華經，有源自我國唐代慧明於法華經開八座講讚之法華八講，另有法華十講、三十講等；講最勝王經，有「最勝講」等。其後講會逐漸流於儀式代，亦廣泛包含修佛事，而有往生講、念佛講，或涅槃講、羅漢講、遺跡講、舍利講等四座講。更傳至後世，對參與佛事、神事等之結社，稱為講社；參與者稱為講中。又以募化供物、社寺所需金錢為目的，亦有舉行講會之例。目的在於金錢之殖利者，有所謂無盡講、賴母子講等。　對於講解經論之師，亦稱為講師，可分二種：(一)自平安朝以降，在各國設此職，稱為講說師、國講師。(二)於維摩會等敕會中擔任講經者。即於南京三會（宮中金光明會、興福寺維摩會、藥師寺最勝會）、北京三會（法勝寺大乘會、圓宗寺法華會、最勝會）中，受請講明經論者，又稱三會講師。　此外，講述佛、菩薩、祖師德行之儀式，或次第記錄此類儀式而成之書，皆稱為講式，如往生講式。又臨濟宗於受布施後，對篤信者所設之齋筵，稱為講中齋。〔梁高僧傳卷五法遇傳、續高僧傳卷五法雲傳、出三藏記集卷十沙彌十慧章句序、卷十三安玄傳、大宋僧史略卷上僧講條、類聚三代格卷二、漢魏兩晉南北朝佛教史第五章（湯用彤）〕


meanings:
① Hoà giải, lấy lời nói bảo cho hai bên hiểu ý tứ nhau mà hoà với nhau không tranh giành nhau nữa gọi là giảng. Như giảng hoà 講和. ||② Giảng giải, lấy lời nói mà nói cho người ta hiểu rõ nghĩa gọi là giảng. Như giảng thư 講書 giảng sách, giảng kinh 講經, v.v. ||③ Bàn nói. ||④ Tập, xét. ||⑤ Mưu toan.


meanings:
① Nói: 他會講越語 Anh ấy biết nói tiếng Việt; 剛才他講什么 Vừa rồi anh ấy nói gì?; ② Kể: 講過去的事 Kể những chuyện đã qua; ③ Giảng, giảng giải, giải thích: 講課 Giảng bài; 這首古詩很難講 Bài thơ cổ này khó giảng lắm; ④ Chú ý: 工作要講效率 Công tác phải chú ý đến năng suất; ⑤ (văn) Tập, xét; ⑥ (văn) Mưu toan.


meanings:
Còn gọi: Toạ chủ, giảng giả, giảng nhân. Chỉ Giảng sư giảng thuyết kinh Phật, giải thích nghĩa kinh, thuộc các tông phái ngoài Thiền tông. Tiết Đạo Nhất trong CTTNL q. 1 ghi: (dùng lại thí dụ có sẵn) Tiết Tây Thục Giám Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »由 是 隱 居 二 十 年、道 俗 追 慕、復 命 演 法… 兩 川 講 者 爭 依 之。 – Từ đó sư ở ẩn hai mươi năm, đạo tục hâm mộ tìm đến, sư vâng lệnh triều đình diễn thuyết Phật pháp… Các vị giảng sư vùng Lưỡng Xuyên đua nhau đến nương tựa«. Như Tịnh ngữ lục q, thượng ghi: »上 堂、 時 有 講 人 相 訪。 – Sư thượng đường, lúc ấy có vị giảng sư đến thưa hỏi«.


meanings:
6517梵語 prāsāad，巴利語 pāsāda。指供作講經說法之建築。於印度，佛陀在世時已設有講堂，如增一阿含經卷五十載，佛陀在毘舍離之普會講堂時，有大比丘眾五百人同住。又據分別功德經卷二載，祇洹精舍有七十二座講堂，其他如忉利天善法講堂、舍衛國東園鹿母講堂、大林重閣講堂等名稱亦散見於諸經論。　關於講堂之始設，據釋氏要覽卷下講堂制條引用佛本行經之說，謂佛世時，一日，比丘群聚於一堂內，適有二比丘個別對眾說法，由於在同一處所，故彼此互相妨礙，佛陀遂規定造立二堂，以利說法。同書講堂置佛像條引用法炬陀羅尼經之說，謂法師說法時，有羅剎女名為愛欲，常來蠱惑法師，令其心散亂；故說法之處，須供奉佛像，並供養香花，此羅剎女見之即自行迷亂，無法為障。　我國自古即設有講堂，如後漢書顯宗孝明帝紀第二載，孔子宅有講堂。至於佛教之講堂，據洛陽伽藍記卷一載，北魏普泰元年（531），於洛陽建中寺設立講堂。廣清涼傳卷上載，五臺山公主寺設有講堂。唐大和上東征傳載，鑑真大師在振州建講堂。　在日本，法隆寺、東大寺、元興寺等早就有講堂之設置。於堂內安置本尊，講師面向本尊，坐於禮盤（法座）上說法，大眾分左右聽聞。今尚存有唐招提寺講堂、法隆寺東院傳法堂、廣隆寺講堂等。後世禪寺之法堂即準據講堂之制設置者，成為伽藍之中心。又以講師乃代替佛陀說法，故講師坐於壇上之椅中。〔金光明經卷四捨身品、無量壽經卷下、祇洹寺圖經卷下、南都七大寺日記〕


meanings:
Còn gọi: Giảng hội. Pháp hội giảng nói kinh Phật, giải thích nghĩa kinh thuộc các tông phái Phật giáo ngoài Thiền tông. Tiết Huệ Khả Thiền sư trong Tổ Đường tập q. 2 ghi: »法 師 講 下 人 少、 辯 和 怪 於 師、 遂 往 縣 令 瞿 宗 侃 説 之： 彼 邪 見 道 人、打 破 講 席。 – Số người nghe Pháp sư thuyết pháp bị giảm xuống. Biện Hoà oán ghét sư nên đến quan huyện Cù Tông Khản nói rằng: Ông ta (Huệ Khả) là đạo nhân tà kiến, đến phá rối giảng tịch«.


meanings:
即公開宣講、演說佛典之義理、內涵之謂。此處之‘經’幷不限定于‘經律論’三藏中之經典，而是泛指三藏佛典及古今佛門大德之著述。有時，亦稱有關佛法之專題演講爲講經。舉行講經的場所，稱爲講席、講筵、講肆、講座等，講說者稱爲講師、講主、講士、講匠。<#>在印度，阿育王時代已行講經之事。如依《善見律毗婆沙》卷二所載，阿育王時代的傳道師，曾赴各地說法講經，所講經典有《蛇譬喻經》（Āsivisopama-suttanta）、《天使經》（Devadūta-sutta）等十三經。在大乘經中，如《大品般若經》卷二十七〈囑累品〉所雲，若書寫般若波羅蜜，受持、讀誦，正憶念、爲人廣說、恭敬尊重贊嘆，則此人不離見佛，不離聞法，常親近佛。《法華經》卷四〈法師品〉中，亦有似此勸說受持讀誦及解說之經文。<#>中國的講經，始于後漢時代。如《出三藏記集》卷十三〈安玄傳〉記載，安玄爲安息國人，漢靈帝末年游賈洛陽，常以法事爲己務，及漢言漸熟，志于宣揚經典，常與沙門講論道義。另據《大宋僧史略》卷上〈僧講〉條所載，曹魏時，朱士行于出家後，專務經典，常講《道行般若》，此爲僧講之始。同書〈尼講〉條又載，東晋廢帝時，洛陽東寺尼僧道馨嘗講《法華》、《維摩》。此爲尼講之始。<#>在日本方面，據《日本書紀》卷二十二〈推古天皇十四年（660）〉條記載，是年秋七月，天皇請皇太子講《勝鬘經》。同年，皇太子亦于岡本宮講《法華經》。此爲日本講經之嚆矢。其後，續有講經說法之事，且有以法會之形式爲之者。<#>近代中國佛教界，講經之風氣仍然甚盛。國民政府統治大陸期間，太虛、圓瑛、諦閑、月霞、道階、應慈等人皆是著名之講經法師。講解方式，太虛較有創意，其餘諸師較守傳統解經方式。中共統治大陸後，講經風氣驟衰。文革結束後之‘改革開放’時代，對佛教講經等活動，漸有開放之趨勢。<#>國民政府遷台之後，臺灣佛教逐漸興盛，講經風氣亦迄今未衰。自1950至今年（1994）之間，著名之講經者有印順、星雲、慧岳、聖嚴、演培、道源、慧峰、淨空、會性、傳道、宏印、慧律、天乙、智道等法師，及李炳南、方倫居士等人。所講經論，除民初大陸佛教界所流行之佛典之外，印順所撰《妙雲集》叢書中之《成佛之道》等書，亦爲臺灣佛教界所較常宣講。此外，李炳南之《佛學十四講表》亦曾風行一時。而講經記錄之結集成書而風行于世者，當以印順《妙雲集》最爲人所知。<#>在講經場所方面，除了寺院之外，租用大型公共場所（如︰臺北體育館、國父紀念館、中山堂及各地文化中心）之情形亦頗常見。此外，更有在廣播電臺及電視臺開闢講經時段者。在電視上講經，以佛光山之星雲爲最早，風氣一開，目前（1994）各電視臺已皆有講經節目。尤其各地方之社區電視（俗稱第四台）更設有講經之專用頻道，經常有講經節目播出。<#>◎附︰Holmes Welch著·阿含譯〈講經〉（摘錄自《近代中國的佛教制度》第十章第二節）<#>雲水僧在參訪各地途中，可發現幷非各寺一律都‘冬禪夏學’。有些寺院在一年中任一季節講授聖典，有些根本不舉辦講經。例如金山從不講經，原因是與禪宗不立文字的傳統衝突。但在許多寺院，講經習慣上在夏居期間（四月十五到七月十五）舉行。如果方丈自覺能够勝任，則親自講授，否則從外延聘專家。<#>各寺的課程與程序不一，有時只是中午長達兩小時的演講，這時禪堂的午板香取消，以便該堂的和尚參加。著重教義、不重靜坐的其他寺院，則訂全天候的講經、研究課程，將寺院變爲學堂。據一位和尚說，這是六代以來一種既定的宗教教育形式。1918到1950年間，他經常參與這樣的教育，起先當學生，後來當講者。<#>他說，首先寺院邀請某位杰出法師授課，可能是講他最專精的經典。一經法師首肯，將報單印在黃紙上，張貼大門外，幷送給該區各寺張貼在門上以及鄰近城鎮的街道上。舉例來說，如果演講地在泰縣，報單也許遠遠送到鎮江（七十五公里），但不送到南京或上海（一四０公里與一七五公里）。報單的內容大致如下︰<#>某月某日起，法師某某應邀講解《法華經》全文。歡迎善男信女届時隨喜恭聽法要。僧團中人决定列席幷參加研究者，請提早抵達，以便報名請單。<#>某日，某某寺院住持和尚某某看到報單，决定參加的和尚隨即整理行裝，出發上路。舉辦演講的寺院也許在幾天路程外的山上。和尚盡可能提早到達。<#>每天的講授、研究時間表分成四部。<#>(1)大座　大座附隨著予人深刻印象的嚴謹儀式，因此這不但是演講，同時也是儀式。午後兩點稍前，報過名的所有和尚聚集講堂內，講堂可以是寺內任一堂宇，只要大小與參加人數調和，不過通常都是法堂。和尚穿著正式的灰色或棕色七衣。兩點整，大座法師進堂，他穿著紅袍，穿過兩旁的和尚走到堂底，在一個矮佛龕前上香禮佛。然後登上佛龕後高出的講臺，坐在寬敞的座椅上（古董買者稱作‘和尚椅’的一種椅子）。他盤腿坐定，穩穩不動，有如在打坐。聽衆唱香贊，全部合掌站立。香贊唱畢，他才開講。經典翻開擺放在他面前，他先念其中一兩句經文，然後給予解釋。如果是簡短有力的經文，像《心經》，他可能用一、兩個小時講一個警句。如果經文長，他念得多，解釋得少。他也許采用生動而不正式的講法；或者他喜歡半閉雙眼，靜靜坐著，只動手指不斷數著念珠，用古怪單調的聲音講說。兩小時過去，他回向功德，闔上經書，走下講臺，離開講堂。聽衆享受爲時一小時左右的休息時間。<#>(2)偏座　大座法師經常帶著一群學生同來，人數或許是八人或十人。每天他輪流指派其中一位擔任偏座法師。傍晚五點光景，訊號響起，所有的聽衆重回講堂。偏座法師進堂，經過相同的儀式，講解同一段落。唯一不同的是他與聽衆全穿海青，不著七衣，因爲現在是一種學習，不是法師本人演講。<#>(3)研究　用過晚餐，聽衆再度回講堂，身邊幷且携帶經典與注釋書。他們請那八個或十個偏座法師全部參加。一位受訪者說︰‘研究時藉助燈光，一般用豆油或煤油。我們研究注疏。發現不懂的地方，就請教偏座法師中的一位或請教聽衆中的老和尚。通常聽衆中總有兩、三位年長的和尚曾經聽經多年，而且瞭解得遠較深入。因此在爲時一小時的研究時間裏，我們互相研究。’<#>(4)小座　次日早晨用過早餐大約九點，經過一夜睡眠備覺神清氣爽的僧衆，四度研讀經文中同一段落。大座法師高坐臺上，從竹筒中抽出竹簽，請簽上指定的學員演講，學員和偏座法師前一天所做的相同。<#>這種一系列的演講如果在鄉間寺院，參加者幾乎全是和尚。在家香客也許參加幾天，但很少上完全部課程。女尼鮮少能參加，因爲他們不許與和尚住同一屋檐下。如果寺院在城區，聽衆的組成將大爲改觀。四衆──比丘、比丘尼、善男、信女──也許全可參加。許多在家信徒可能在課程結束時，皈依主講的和尚。例如1904年虛雲在昆明歸化寺講經完畢，有三千多人皈依。1905年在檳城講罷《法華經》，只有數百人皈依，但同年在馬來西亞，皈依者逾一萬人。<#>前一世紀，許多著名的講經者行游中國各地，弘揚佛法。1892年，月霞助法真（？）在湖北歸元寺講《楞伽經》。1897年，月霞行游多省，親自講經。1911年再度到湖北講經。三年後在北平詳解《楞嚴經》，兩年後在杭州。接著，他到金山講解《法華經》。另一位高僧道階1906年在天童寺講經，1907年春天再次講經，第一年講《法華經》，第二年講《楞嚴經》。民國年間，講經持續不衰──實際上是更形蓬勃。諦閑與應慈是當時杰出講經者之中的兩位。應慈一個弟子告訴我，1930年代他們每年冬天前往天童寺參加禪七，春天則到一些地方講經，通常講《華嚴經》。<#>除已提及的經典，其他常被講解的還包括《心經》、《金剛經》、《圓覺經》與《維摩經》。大多數和尚采‘大座儀式’（俗稱‘開大座’），雖然不一定有偏座、小座與研究構成圓滿的課程，但儀式與紅袍是一成不變的。民國年間，新型式引入了。演講者穿著普通和尚的袍子；以一般聲音講話，時時在黑板上寫字；而且他站著，聽衆坐著。<#>認爲經典值得特別尊敬，不應‘像普通教科書’一般看待的人，偏愛‘大座儀式’。覺得學子應加速熟習經典者，偏愛新方式，而黑板有助于學習。中國有太多方言和同音字，如果沒有黑板，專門術語不易瞭解。<#>講經自始就在中國佛教中扮演重要角色。佛教得以在中國蓬勃發展的一個原因，可能是因爲它設有非常中國式的體制，使弟子在師父指導下研讀藏經，藉此方式，師父塑造弟子的性格。和尚有類似孔孟之處，時至今日他們仍携領弟子數位，行游各地講經。<#>［參考資料］　《酉陽雜俎續集》卷五；《廣弘明集》卷十九；《高僧傳》卷四〈朱士行傳〉；《比丘尼傳》卷一〈道馨尼傳〉；《續高僧傳》卷二十五；《宋高僧傳》卷四。<#>


meanings:
Nơi giảng nói kinh Phật, giải thích nghĩa kinh thuộc các tông phái Phật giáo ngoài Thiền tông. Thung Dung Am lục q. 1 ghi: »講 肆 謂 之 升 座、 禪 林 號 曰 上 堂。 – Giảng tứ gọi việc ấy là Thăng toà, còn Thiền tông gọi việc ấy là Thượng đường«.


meanings:
① Từ tạ. Như tạ khách 謝客 từ không tiếp khách, xin thôi không làm quan nữa mà về gọi là tạ chánh 謝政. ||② Lui. Như xuân thu đại tạ 春秋代謝 mùa kia lui đi mùa nọ thay đến, hoa rụng cũng gọi là hoa tạ 花謝. ||③ Tạ. Như tạ tội, tạ lỗi, tạ ơn.


meanings:
① Cám ơn, tạ ơn: 謝謝你 Cám ơn anh; 不値一謝 Không có gì đáng cám ơn; ② Xin lỗi; ③ Khước từ, từ tạ; ④ Tàn tạ: 凋謝 Điêu tàn; 花開花謝 Hoa nở hoa tàn; ⑤ [Xiè] (Họ) Tạ.


meanings:
Còn gọi: Tạ Tam. Chàng Ba họ Tạ. Chỉ cho Thiền sư Huyền Sa Sư Bị thuộc pháp hệ Thanh Nguyên. Sư Bị họ Tạ, khi còn ở nhà ông là người con thứ ba nên mọi người thường gọi ông là Tạ tam lang. Tắc 22, Bích Nham Lục (Đại 48, 162 hạ) ghi: »玄 沙 云： 用 南 山 作 什 麼 （釣 魚 船 上 謝 三 郎。 只 這 野 狐 精。 猶 較 些 子。 喪 身 失 命 也 不 知）。 – Huyền Sa nói: Dùng Nam Sơn để làm gì? (Trên thuyền chàng Ba họ Tạ đang câu cá, chỉ có đồ chồn tinh ranh này là còn khá hơn một chút! Chết đến nơi mà cũng chẳng biết)«. Bài Giang Hồ Tự Thích trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục có ghi: »曉 掛 孤 帆 淩 汗 漫、 晚 橫 短 笛 弄 煙 波、 謝 三 今 已 無 消 息、 留 得 空 船 閣 淺 沙。 – Hiểu quải cô phàm lăng hãn mạn, vãn hoành đoản địch lộng yên ba, Tạ Tam kim dĩ vô tiêu tức, lưu đắc không thuyền các thiển sa. – Chiều nghiêng sáo thổi sương lồng khói, sáng quấn buồm phăng sóng bạc đầu. Tăm bóng Tạ Tam nay vẫn bặt, thuyền không bỏ đó gối cồn nâu«. Phần Tính Danh trong Thiền Lâm Loại Tụ q. 9 (Vạn Tục 117, 512 hạ) ghi: »玄 沙 師 備 禪 師 因 僧 問： 如 何 是 和 尚 親 疏 底 事。 師 云： 我 是 謝 三 郎。 – Nhân có vị tăng hỏi Thiền sư Sư Bị ở Huyền Sa: Thế nào là việc thân sơ của Hoà thượng? Sư đáp: Tôi là Tạ Tam Lang«.


meanings:
① Chậm chạp, ấp úng. Nói năng không được nhanh nhẹn gọi là nột sáp 訥譅.


meanings:
(Nói năng) chậm chạp, ấp úng: 訥譅 Nói năng ấp úng.


meanings:
(văn) ① Nóng; ② Ôi chao! (biểu thị sự sợ hãi).


meanings:
① Chứng cớ, nghĩa là cứ lấy cái đã nghe đã thấy để xét nghiệm thực tình vậy. như kiến chứng 見證, chứng cứ 證據, v.v. ||② Chứng bệnh.


meanings:
① Chứng, chứng cứ (cớ): 作證 Làm chứng; 憑證 Bằng chứng; ② Chứng minh, chứng tỏ: 證幾何題 Chứng minh đề hình học; 這足證他的話的眞假 Điều đó chứng tỏ anh ấy nói thật hay nói dối; ③ Chứng minh thư, giấy chứng, thẻ: 會員證 Giấy chứng nhận hội viên; 工作證 Thẻ công tác; 出入證 Thẻ ra vào; 存款證 Giấy chứng tiền gởi; 公司注册證 Giấy chứng đăng kí công ty; 土地所有證 Giấy chứng quyền sở hữu ruộng đất; 船舶國籍證 Giấy chứng quốc tịch tàu; 股票證 Giấy chứng cổ phiếu; ④ (văn) Chứng bệnh (dùng như 症, bộ 疒).


vietnamese:
chứng tam ma địa giả ứng tri thất pháp <pttđ>


vietnamese:
chứng viên thành thật dĩ phương chứng y tha khởi tính <pttđ>


meanings:
gain, to get, acquire. To realize, to perfect, consummate


vietnamese:
chứng đắc hiện quán thành tựu chúng đa công đức <pttđ>


vietnamese:
chứng đắc tự nghĩa vô thượng viên bị <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Triệt ngộ, Triệt chứng. Chỗ viên mãn công phu tu tập, an trụ tính giác trọn vẹn. Đây là cảnh giới tự tâm do công phu tu hành phát ra, không phải là sự chỉ dạy của thầy bạn, nên cũng gọi là Trí vô sư. Trí này tương đương với Huệ trong ba môn »Giới, định, huệ«. Thiền Quan Sách Tiến (Đại 48, 1101 thượng) ghi: »諸 大 德、 九 十 日 中、 還 曾 證 悟 也 無？ 如 其 未 悟、 則 此 一 冬 又 是 虛 喪 了 也… 誰 管 三 生、五 生 十 生 百 生。若 不 徹 悟、決 定 不 休。 – [i]Chư đại đức! Trong 90 ngày qua đã được chứng ngộ hay chưa? Nếu như chưa ngộ thì thêm một mùa đông đã luống qua vô ích… Đâu quản ba đời, năm đời, mười đời, một trăm đời, nếu chưa triệt ngộ quyết định không thôi«.Thiền Uyển Mông Cầu (Vạn Tục 148, 97 thượng) ghi: »依 香 林 淨 爲 師 而 受 具 足 戒。後 參 謁 勝 靜 普、而 徹 證。 – Sư ở Hương Lâm Tịnh Công thụ giới cụ túc. Về sau sư tham vấn nơi Thắng Tịnh Phổ mà triệt chứng«. Theo: Yếu Chỉ Thiền tông của HT. Thanh Từ.


meanings:
make perfect sense in one's explanation of a matter


vietnamese:
chứng thành đạo lí hữu ngũ tướng thanh tịnh <pttđ>


vietnamese:
chứng thành đạo lí do thất tướng bất thanh tịnh <pttđ>


vietnamese:
chứng thành đạo lí do thất chủng tướng danh bất thanh tịnh <pttđ>


vietnamese:
chứng vô trung biên phật địa bình đẳng <pttđ>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Cư Độn, đời Đường. X. Cư Độn.


vietnamese:
chứng đế hiện quán hoạch đắc tứ trí <pttđ>


meanings:
① Sách, 1 quyển, do Phạm Thiên Ngạn Kì soạn vào đời Tống, đệ tử là Huệ Quang biên tập. Tác giả đem »Chứng Đạo Ca« của ngài Huyền Giác đời Đường giải thích rõ từng câu để chỉ cho người học con đường tắt tham thiền ngộ đạo. Sách được ấn hành vào niên hiệu Gia Định thứ 12 (1219), được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 357. 2. Sách, 1 quyển, do Diệu Không Tri Nột soạn vào đời Tống, đệ tử là Đức Tối biên tập. Tác giả cho rằng Phật pháp tuy chẳng phải do tìm kiếm trong văn tự ngữ ngôn mà được, nhưng người độn căn vẫn cần phải nhờ sự giải thích của ngôn ngữ văn tự để tìm hiểu yếu chỉ Phật pháp, cho nên ngài soạn ra sách này. Sách được ấn hành vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 16 (1146) đời Tống, và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 890. 3. Sách, 1 quyển, còn gọi: Chứng Đạo Ca chú tụng, do Trúc Nguyên Vĩnh Thịnh soạn vào đời Nguyên, Đức Hoằng biên tập. Dưới mỗi câu của Chứng Đạo Ca, ngài Vĩnh Thịnh có làm lời bình ngắn, hợp nhiều câu lại để chú thích, bình luận và phụ thêm bài tụng. Sách được ấn hành vào niên hiệu Chí Nguyên thứ 1 (1341) đời Nguyên và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 904.


meanings:
(văn) ① Kêu la ầm ĩ; ② 【譊譊】nao nao [náonáo] Tiếng tranh cãi ầm ĩ.


meanings:
① Trả lời lại. Nay thông dụng như chữ ưng 應.


meanings:
① Lừa lọc, quỷ quyệt, biến trá trăm khoanh nghìn cách khiến cho người không xét được gọi là quyệt. Như quyệt quỷ 譎詭. Vì thế nên sự vật gì bối rối khúc chiết cũng gọi là quyệt. ||② Quyền thuật. ||③ Nói cạnh.


meanings:
① Lừa, lừa lọc, quỷ quyệt, dối trá: 譎詭 Lừa dối; 譎而不正 Quỷ quyệt, xỏ xiên; ② (văn) Quyền biến, quyền thuật; ③ (văn) Nói cạnh.


meanings:
① Quở trách, chê, thấy người lầm lỗi mà hơi lộ ý chê gọi là ki. ||② Hỏi vặn, kiểm tra, xem xét. Sách Mạnh Tử 孟子 nói quan ki nhi bất chính 關譏而不征 các cửa ô chỉ xét hỏi mà không đánh thuế.


meanings:
① Giễu cợt, chê cười, mỉa mai: 冷譏熱嘲 Mỉa mai giễu cợt; 譏笑 Chê cười, chế giễu; ② (văn) Xem xét, kiểm tra: 關譏而不征 Các cửa ô chỉ xét hỏi mà không đánh thuế (Mạnh tử).


meanings:
① Như 撰 (bộ 扌); ② (văn) Dốc lòng dạy dỗ; ③ Một lòng kính trọng.


meanings:
① Cáo mách, vu vạ. ||② Nói gièm. ||③ Một âm là tiếm. Cùng nghĩa với chữ tiếm 僭.


meanings:
（梵 vijñāna，巴 viññāṇa，藏 rnam-par-śes-pa）‘識’之梵語原文爲‘vijñāna’，音譯毗若南、毗闍那，系由字首vi（分析、分割）與動詞語根jña（知）所合成。其原意是指分析對象之後所生起的認識作用。在佛教教義中，另有二種含義，茲略述如下︰<#>(一)指精神作用之主體──六識、八識等︰即‘心王’。又稱心或心法。即以眼等諸根對境所産生的認識作用，有時亦指認識主體。相當于五蘊中的識蘊。在《阿含經》及《俱舍》諸論之中，僅立眼、耳、鼻、舌、身、意六識；然而《解深密經》及《瑜伽》諸論，則另立七（末那識）、八（阿賴耶識）二識；《大乘入楞伽經》卷九、《决定藏論》卷上等，又立阿摩羅識爲第九識，《釋摩呵衍論》卷二于上列九識之外，另加一切一心識，而總說十識。<#>其後，唯識學派將八識區分爲心、意、識三類︰<#>(1)心（citta）︰指第八識，即阿賴耶識。<#>(2)意（mano）︰指第七識，即末那識。<#>(3)識（vijññāṇa）︰指前六識。<#>《大乘義章》對這三類識之皆具有‘了別’（認識）作用，曾作解說。該書卷三雲（大正44·525a）︰<#>‘如是八中前六，有所了別，可名爲識，後之二種，云何名識？釋有兩義，一義釋雲，後二雖非了別之因，而是了體，故名爲識；第二義者，八識幷有了別之義，故通名識。云何了別？了別有三，一事相了別，謂前六識；二妄想了別，謂第七識；三者真實自體了別，謂第八識。了別既通，是故八種俱名爲識。’<#>除此之外，尚有一識、二識、五識等不同說法。成實學派及經部主張僅有一識，謂吾人之一識依于六根而緣六境。密教亦有主張一識說者。《大乘起信論》謂有二識。(1)阿梨耶識︰又稱無沒識；(2)分別事識︰又稱意識，系依阿梨耶識而生。然《大乘起信論》依據識之作用，又立業、轉、現、知、相續等五識。<#>此外，陳·真諦譯世親《攝論釋》卷五，將識分爲身識、身者識、受者識、應受識、正受識、世識、數識、處識、言說識、自他差別識、善惡兩道差別識等十一種。<#>(二)指十二因緣中之識支︰即吾人于托胎刹那時之意識。《俱舍論》卷九認爲，識系吾人附托在現在的母胎中之結生初念。其文雲（大正29·48b ）︰‘于母胎等正結生時一刹那位五蘊名識。’此受生時之最初位，爲生有之初刹那，故具有五蘊。但五蘊之中，以識爲最勝。故名爲識。<#>關于此識支之體，頗有異說。《順正理論》卷二十五謂此位之中，五識之生緣未具，故此唯是第六意識；《俱舍論》卷九謂通于六識；經部以‘中有’爲識支所攝，亦通于六識。在唯識大乘，系以十二因緣說二世一重之因果，隨而以識、名、色等五支爲所引支，唯局限于種子，故識即指異熟識阿賴耶識之種。如《瑜伽師地論》卷九雲（大正30·321b）︰‘行爲緣，故識生，此識于現法中名爲因識，能攝受後生果識故。’<#>又，《華嚴經探玄記》卷十三謂識支有二義︰(1)所引︰即本識中之異熟種，此取種子；(2)能引︰謂五果之種子所依之本識名爲識，此爲現行第八。此中，能引之現行第八識爲識之體。<#>◎附︰印順《佛法概論》第八章第一節（摘錄）<#>識，了別義，重在觸對境界的認識；能了識別，故稱爲識。所依的根有六，所取的境也有六，識也因此分爲六種。《中含》〈嗏帝經〉說︰如火是同一的，草燒即名草火，木燒即名木火。識也如此，依六根，緣六境，依此即成爲六識。關于識的是一是多，古來大有爭辯。依緣起觀的見地說，識應爲相對的種種差別，而非絕對的多識。但識爲依根緣境而現起者，所以說明上不妨側重差別。<#>佛教後期，發展爲七識說、八識說、九識說。佛的區別識類，本以六根爲主要根據，唯有眼等六根，那裏會有七識、八識？大乘學者所說的第七識、第八識，都不過是意識的細分。古代的一意識師（見《攝大乘論》），以意識爲本而說明諸識，以爲意識對外而了別五塵時，即爲一般所說的前五識；意識又向內而執取根身。這向內而執取根身的，即等于一般所說的阿陀那識。此意識爲本的意識，應爲從意而生的意識，不只是六識中的意識。（中略）<#>一般的心理學者或認識論者，論到認識的來源時，有的說︰心如白紙，什麽都沒有，一切認識作用，都由生活經驗而漸漸生起、資長。如不和外境接觸，心就什麽也不會有。一切從經驗來，即所謂經驗派。有的說︰認識作用的種種功能，是與生俱來的。如想像、思考、推測等種種認識功能，都本來就有，由外境的觸對而引發，此即所謂理性派。以佛法來說，這即是新熏說與本有說。二家所說的，各見得一些，却不是完善的。依佛法，有情爲身心相依的共存體；心理活動，是無始以來，即由外而內──從識到心，又由內而外──從意到識，不斷的交流。有情無始以來，即有此心此意此識。不悟時間的幻惑性，推斷爲本有或者始有，實在可以無須！<#>［參考資料］　(一)《雜阿含經》卷三十六；《中阿含》卷七〈大拘絺羅經〉；《大毗婆沙論》卷九；《瑜伽師地論》卷六十三；《辯中邊論》卷中；《佛學概論》。(二)《雜阿含經》卷十二；《大毗婆沙論》卷二十三～卷二十五；《大智度論》卷五；《成唯識論》卷八；《大乘義章》卷四。<#>


meanings:
6697梵語 vijñāna，巴利語 viññāṇa。音譯作毘闍那、毘若南。vijñāna 為 vi（分析、分割）與 jñāna（知）之合成語，乃謂分析、分類對象而後認知之作用。雖至後世時，心（梵 citta，巴同）、意（梵 mano，巴同）、識三語彙分別使用，然於初期時皆混合使用。依唯識宗之解釋，吾人能識別、了別外境，乃因識對外境之作用所顯現，故於此狀態之識稱為表識、記識（梵 vijñapti，音譯作毘若底）。　於大、小乘佛教皆立有六識說。六識各以眼、耳、鼻、舌、身、意等六根為所依，對色、聲、香、味、觸、法等六境，產生見、聞、嗅、味、觸、知之了別作用，此即眼識、耳識、鼻識、舌識、身識、意識等六種心識。喻如「六窗一猿」，六識之體為一，而起作用之門戶則六，概係六識說最初之意義。六識中，第六之意識稱為第六識，後世更賦予六識、意識、分別事識、四住識、攀緣識、巡舊識、波浪識、人我識、煩惱障識、分段死識等十名，稱為六識十名。　除以上六識外，唯識宗另舉末那識與阿賴耶識（即阿梨耶識），成立八識說。其中從眼識至身識之五識（與六識說相同），總稱為前五識。至第六意識，稱為前六識。至第七末那識（即第七識，或單稱七識），稱為前七識（或單稱七識）。前七識以阿賴耶識為所依，而緣各境轉起，故稱為七轉識或轉識。而前六識能清晰識別對象，故稱為了別境識。第七末那識稱思量識，第八阿賴耶識稱異熟識。據護法之唯識說，八識中第六與第七識具有執著虛妄之對象為我或為法之遍計性，故稱「六七能遍計」。而前五識與第八阿賴耶識因無我、法之執著，故稱此為「五八無執」。復次，印度之無相唯識派認為八識之體性皆同，故主張八識體一之說。但有相唯識派及唯識宗則謂其體性各別，而主張八識體別說；且二識乃至八識同時並起，同時轉起（俱轉），稱為八識俱轉。然而，小乘有部宗等不主張二識並起，異於前說。　攝論宗（真諦所創）於八識外另立第九阿摩羅識（菴摩羅識），成立九識說。阿摩羅識別名無垢識、真如識、真識，即所謂淨識，依此而言，第八阿梨耶識被解作妄識或真妄和合識。地論宗、天台宗亦有人主張此說。　真言宗立十識，即於八識之外別立二種：(一)多一識心，為生滅門之所依，相當於了知差別現象界之後得智。(二)一一識心，為真如門之所依，相當於體悟平等一如真理之根本智。　據真諦譯之世親所著攝論釋卷五謂，因阿梨耶識變異所生之識，共有：身識、身者識、受者識、應受識、正受識、世識、數識、處識、言說識、自他差別識與善惡兩道生死識等十一種差別。於此，「顯識論」舉出顯識與分別識二種，其中因阿梨耶識所顯現之顯識復分為：身識、塵識、用識、世識、器識、數識、四種言說識、自他異識與善惡生死識等九識；而分別識為虛妄分別之主體，又可分成有身者識與受者識二種，其看法大致與真諦所說相符。　又楞伽經卷一說三識，即：(一)真識，相當於阿摩羅識，或相當於阿梨耶識。(二)現識，相當於顯現萬法之阿賴耶識，或阿陀那識（即末那識）。(三)分別事識，即七轉識，或前六識。然真識之說僅見於楞伽經，而不見於梵本及其他譯本。按智吉祥賢之楞伽經註謂，現識為前五識，分別事識則為第六意識。　據大乘起信論所說，由於阿梨耶識中之根本無明在阿梨耶識上起動妄念，以至認識對象而生起執著心，其相狀可分為：(一)業識，起動業作之始相。(二)轉識，因業識作用，所生見照的主觀作用之相。(三)現識，轉識成為客觀之境所現之相。(四)智識，執著現識為實在之相。(五)相續識，對現識執著不斷之相。上記五種識總稱為五意，或五識；相當於三細六粗中之前五者。此外，依無明能起動阿梨耶識，而展開迷界之相狀，如風吹大海成浪，故喻稱為識浪。〔雜阿含經卷三十六、大毘婆沙論卷九、卷二十三、俱舍論卷二、卷九、釋摩訶衍論卷二、大乘義章卷三、成唯識論述記卷五末、俱舍論光記卷四、宗鏡錄卷五十、十住心論卷十〕（參閱「末那識」1941、「阿摩羅識」3671、「阿賴耶識」3676）


meanings:
① Biết, phân biệt, thấy mà nhận biết được. ||② Hiểu biết. Như tri thức 知識, kiến thức 見識, v.v. ||③ Một âm là chí. Cùng nghĩa với chữ chí 誌 ghi nhớ. ||④ Khoản chí 款識 những chữ đúc vào chuông, đỉnh. Chữ đúc lồi ra ngoài gọi là khoản 款, chữ đúc lõm vào gọi là chí 識.


meanings:
(Vijnana)###shi######佛教術語。梵文vi（分析、分割）和jnana（智）的合成語，意指對物件進行分析、分類所起的認識作用。在佛教教義中有多種含義：1、一切精神活動的主體，是“心”、“意”的異名。《俱舍論》卷第四謂“心、意、識體一”，隨義建立種種名相”，“集起故名心，思量故名意，了別故名識”；2、以的一種特殊功能，與“心”、“意”略有不同。謂能緣之心對所緣之境有了別作用。《成唯識論》卷五稱“識以了境為自性”；3、五蘊中之“識蘊”，即小乘所講“六識”和大乘所說“八識”的心王；4、十二因緣中之“識支”。《俱舍論》卷九有“於母胎等正結生時一刹那位五蘊名識”之說。######識是佛學的中心思想之一, 其說遍於大小乘、顯密教、性相宗。有一識、二識、三識、五識、六識、八識、九識、十識等不同學說。######八識 瑜伽行派和法相宗主張八識，即眼識、耳識、鼻識、舌識、身識、意識、末那識、阿賴耶識。前五識屬於感覺，第六識既管思維，也管感覺。第七識以“恒審思量”即不停頓地起思慮作用為其特性，其作用勝過第六識，並聯繫第八識與前六識，名為末那。第八阿賴耶識也叫藏識，具有能藏、所藏、執藏三義。以含藏一切諸法種子，為有漏無漏一切有為法的根本。一些大乘派別多沿用八識說，但稍有變化。《大乘義章》卷三所講八識，其中第七識名阿陀那識，第八識名阿梨耶識。######九識 性宗主張九識。即於八識之外，另立證有無為的真如識。梁真諦譯《攝大乘論》，將第九識名為庵摩羅識，又名無垢識或清淨識。但唐玄奘譯《攝大乘論》仍用八識，以第九識為第八識異名。謂第八識有染淨二分，取染分的有為有漏名阿賴耶識，取淨分的無為無漏名庵摩羅識。######十識 密宗依《釋摩訶衍論》講十識。其第九識名多一識，第十識名一一心識，又稱一切一心識。######十一識 梁真諦譯世親《攝論釋》卷五，將識分為十一種：1、身識。眼、耳、鼻、舌、身五根；2、身者識。即染汙識；3、受者識，謂意根；4、應受識。色、聲、香、味、觸、法六塵；5、正受識。眼、耳、鼻、舌、身、意六根；6、世識。生死相續不絕之識；7、數識。一乃至阿僧祇數之識；8、處識。器世界；9、言說識。依於見聞覺知的一切言說；10、自他差別識。謂自身他身依止上之差別；11、善惡兩道差別識。指生死多種之差別。######一識 成實學派及經部只講一識、謂一識依於六根而緣六境。密教亦有主張一識之說。######二識 《大乘起信論》說有二識：1、阿梨耶識，又名無沒識；2、分別事識，又名意識。即依阿梨耶識而生，能分別色聲等六境的眼耳等六識，合稱分別事識。######五識 《大乘起信論》又根據識的作用立五識：1、業識。謂依根本無明之惑而始動本心之識；2、轉識。即轉業識而生能見作用之識；3、現識。隨能見的作用而現所見的幻妄境界之識；4、知識。對自心所現之境而生種種邪分別之識；5、相續識。由邪分別而於愛境生樂覺，於不愛境生苦覺，苦樂之念連續不斷，並依之而起惑業，使生產死相續之識。前三識相當於《成唯識論》中阿賴耶識的自體分、見分和相分；後二識屬於意識的作用。######此外，尚有主張五識或六識的，其含義與八識之前五識、前六識略同。而顯密兩教皆主張有無量識，認為外境無量無邊，如來智慧又甚深無量，故識亦是無量。（元湛）######


meanings:
① Biết, nhận biết, nhận ra: 識字 Biết chữ; ② Hiểu biết: 常識 Thường thức; 知識豐富 Hiểu sâu biết rộng; ③ Kiến thức, sự hiểu biết: 有識之士 Người có học thức. Xem 識 [zhì].


meanings:
① (văn) Nhớ, ghi nhớ, nhớ lấy: 博聞強識 Hiểu biết nhiều và nhớ kĩ; 小子識之 Các con hãy nhớ lấy điều đó; ② Dấu hiệu, kí hiệu; ③ Chữ đúc lõm vào chuông (chữ đúc lồi ra gọi là khoản 款). Xem 識 [shì].


vietnamese:
thức trụ biên tế cập trụ nhân duyên biên tế <pttđ>


meanings:
Nhận rõ tự tâm, nhận thức tâm là cội nguồn của muôn vật. Tối Thượng Thừa luận ghi: »經 云。 眾 生 識 心 自 度。 佛 不 能 度 眾 生。 若 佛 能 度 眾 生 者。 過 去 諸 佛 恆 沙 無 量。 何 故 我 等 不 成 佛 也。 – Kinh nói: Chúng sinh nhận thức tâm là cội nguồn của muôn vật liền tự độ, chứ Phật không thể độ chúng sinh. Nếu Phật hay độ chúng sinh thì trong quá khứ chư Phật xuất hiện rất nhiều, tại sao chúng ta không thành Phật đi?«.


meanings:
Nhận rõ tự tâm, thấy rõ Phật tính. Là mục đích của người tham thiền, cũng là thực chất của thiền ngộ. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »不 識 本 心、 學 法 無 益。 識 心 見 性、 即 悟 大 意。 – Không biết bản tâm học pháp vô ích, nhận rõ tự tâm, thấy rõ Phật tính tức ngộ ý chính của Phật pháp«.


meanings:
Vọng thức tục tình. Đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »以 心 體 如 鏡、 妄 想 攀 緣 影 子、 乃 眞 心 之 塵 垢 耳。 故 曰 想 相 爲 塵、 識 情 爲 垢。 若 妄 念 消 融、 本 體 嗣 現、 譬 如 磨 鏡、 垢 淨 明 現。 – Vì tâm thể như tấm gương, vọng tưởng phan duyên bóng dáng sáu trần là bụi bặm của chân tâm nên gọi tướng vọng tưởng là trần, thức tình là cấu. Nếu vọng tưởng tan mất, thì bản thể tự hiện. Ví như lau kiếng, sạch bụi bặm thì ánh sáng tự hiện ra«.


meanings:
(term) vijñāna-anantya-āyatana, the abode of limitless consciousness


vietnamese:
thức vô biên xứ cận phần cập căn bản <pttđ>


meanings:
6699請參閱 阿毘達磨識身足論 [1]梵語 vijñāna-dhātu，巴利語 viññāṇa-dhātu。為構成宇宙萬有要素之一。乃六界之一，十八界之一。為六識之總稱。長阿含卷八眾集經（大一‧五二上）：「復有六法，謂六界：地界、火界、水界、風界、空界、識界。」〔集異門足論卷二、俱舍論卷一〕（參閱「六識」1312）


meanings:
suchness of consciousness, referring to the fact that all conditioned phenomena are nothing but consciousness


meanings:
6700<一>巴利語 viññāṇa。為心識之主體，即指心。雜阿含經卷三十九（大二‧二八六中）：「爾時，波旬而說偈言：『上下及諸方，遍求彼識神，都不見其處，瞿低何所之?』」　<二>巴利語 jantu。 指有生命者。義足經卷上（大四‧一七九上）：「悉捨世，到何所?識神去，但名在。」　<三>於禪宗，專指精神作用，即能起意識作用者。無門關（大四八‧二九四中）：「學道之人不識真，只為從前認識神，無量劫來生死本，癡人喚作本來人。」


meanings:
Thần thức phân biệt cái biết dối vọng và hư huyễn. Đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »若 捨 此 心 別 求、 則 心 中 變 起 種 種 無 量 夢 想 境 界、 此 正 識 神 變 現、 切 不 可 作 奇 特 想 也。 – Nếu bỏ tâm này mà chạy đi cầu tìm bên ngoài, thì trong tâm khởi ra vô lượng cảnh giới mộng tưởng. Đấy chính là thần thức biến hiện, quyết không cho là kì đặc«.


vietnamese:
thức duyên danh sắc danh sắc duyên thức <pttđ>


vietnamese:
thức duyên danh sắc dữ danh sắc duyên thức sai biệt <pttđ>


meanings:
① Mắng qua, trách mắng qua loa. ||② Một âm là tiều. Cái chòi cao ở trên thành gọi là tiều lâu 譙樓.


meanings:
① 【譙樓】tiều lâu [qiáolóu] (văn) a. Chòi canh, chòi gác trên thành; b. Gác trống; ② [Qiáo] (Họ) Tiều.


meanings:
① To lớn. ||② Bàn bạc. Cũng như chữ đàm 談. ||③ Trễ tràng. ||④ Họ Ðàm.


meanings:
① Bàn bạc (như 談 [tán]); ② (văn) To lớn; ③ (văn) Trễ tràng; ④ [Tán] (Họ) Đàm.


meanings:
Luận nghị, 19 quyển, do Khế Tung soạn vào đời Tống được xếp vào »Tứ Bộ Tùng San« và Đại Chính Tạng tập 52, trang 646. Đàm Tân (nay là huyện Đằng tỉnh Quảng Tây) là sinh quán của ngài Khế Tung nên lấy đó làm tên của Văn Tập. Tác giả tinh thông cả Phật lẫn Nho nên phản bác lại luận thuyết bài xích Phật giáo của hạng Nho gia đương thời, đề xướng học thuyết Nho Phật nhất trí, có ảnh hưởng rất lớn đối với đời sau. Quyển 1-3: Phụ giáo thiên. Quyển 4: Hoàng cực luận và Trung dung giải. Quyển 5-7: 40 thiên Luận nguyên. Đứng trên lập trường Phật giáo, tác giả luận về lễ nhạc, tứ đoan, nhân hiếu… của Nho gia. Quyển 8: 6 thiên viết linh tinh và thư từ. Quyển 9,10: Thu thập thư từ của Hoàng đế Nhân Tông. Quyển 11: Thu thập 23 thiên về bài tựa của »Lục Tổ Pháp Bảo Kí Tự«. Quyển 12: Ghi lại những văn bia kỉ niệm. Quyển 13: Thu thập 7 thiên bi kí minh biểu từ và 12 thiên bình luận về tựa sách cùng tán truyện. Quyển 14-16: Có đầu đề là »Phi Hàn«, tức phản bác lại luận thuyết bài xích Phật giáo của các vị như: Hàn Dũ… Quyển 17, 18: 129 bài thơ Cổ luật. Quyển 19: Thu thập thơ văn của các thiền sư như: Thạch Môn, Huệ Hồng…


meanings:
→ u châu đàm không hoà thượng 幽州譚空和尚; → trấn châu đàm không hoà thượng 鎮州談空和尚


meanings:
① Phả, sổ chép về nhân vật và chia rành thứ tự. Như gia phổ 家譜 phả chép thế thứ trong nhà họ. ||② Niên phổ 年譜 phả chép các người cùng tuổi hay cùng đỗ một khoa. Người cùng họ gọi là đồng phổ 同普. Vì thế nên anh em kết nghĩa cũng gọi là phổ huynh đệ 譜兄弟. ||③ Các khúc âm nhạc phải chế ra phả để làm dấu hiệu. Vì thế nên khúc hát gọi là phổ. Ta quen đọc là phả.


meanings:
① Phổ, phả, sổ, bảng ghi: 譜曲 Phổ nhạc; 家譜 Gia phả; 年譜 Niên phổ; ② (văn) Khúc hát, bản nhạc; ③ Vững lòng, vững tâm, chắc chắn: 他作事有譜 兒 Anh ấy làm việc chắc chắn lắm; 心中有譜 Vững lòng; 心裡沒個譜兒 Không vững tâm; 這事一點兒譜都沒有 Việc này chẳng chắc chắn gì cả.


meanings:
① Reo rầm rầm, nhiều tiếng reo hò gọi là táo. ||② Chê trách.


meanings:
① Ầm ĩ, ồn ào: 蛇譟 Ve kêu; 名譟一時 Nổi danh (tiếng) nhất thời; ② (văn) Chê trách.


meanings:
① Răn bảo, lấy lời nói ghê gớm khiến cho người phải chú ý nghe gọi là cảnh. Như cảnh chúng 警眾 răn bảo mọi người. Vì thế nên báo cáo những tin nguy biến ngoài biên thùy gọi là cảnh. ||② Phòng bị trước. Ngày xưa vua đi ra đều cấm không cho ai đi lại để phòng sự phi thường gọi là cảnh tất 警蹕. Nay các nơi đặt tuần phu hay đội xếp để phòng bị sự xảy ra cũng gọi là cảnh cả. Như tuần cảnh 巡警, cảnh sát 警察, v.v. ||③ Đánh thức. ||④ Nhanh nhẹn. ||⑤ Kinh hãi.


meanings:
① Răn bảo, cảnh cáo: 警戒 Cảnh giới; ② Báo động: 拉起警報 Kéo còi báo động; 火警 Báo động cháy; 他射幾槍示警 Họ bắn mấy phát súng báo động; ③ Còi báo động: 火警的警報器響了 Còi báo động cháy đã vang lên; ④ Nhanh nhẹn: 他很機警 Anh ấy rất nhanh nhạy; ⑤ Cảnh sát, công an: 民警 Cảnh sát dân sự; 交通警 Công an giao thông.


meanings:
(943-1017) Thiền tăng đời Tống, vốn tên là Cảnh Huyền, họ Trương, người xứ Giang Hạ (nay là huyện Võ Xương, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lương Sơn Duyên Quán, tông Tào Động. Thuỵ hiệu »Minh An Đại Sư«. Tác phẩm: Đại Dương Minh An Đại Sư Thập Bát Ban Diệu Ngữ.


meanings:
(943-1027) Thiền tăng đời Tống, họ Trương, người Giang Hạ, Hồ Bắc, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lương Sơn Duyên Quán, tông Tào Động. Sư trụ núi Đại Dương, Hồ Bắc. Tác phẩm: Đại Dương Minh An Đại Sư Thập Bát Ban Diệu Ngữ, 1 quyển.


meanings:
① Nói mê, nói sảng. Ta quen đọc là thiềm.


meanings:
① Thí dụ, ví dụ; ② Như, chẳng hạn, tỉ như, ví như. 【譬如】thí như [pìrú] Ví dụ, thí dụ, như, chẳng hạn như: 譬如我吧 Chẳng hạn như tôi đây; ③ (văn) Hiểu rõ.


meanings:
6808略稱「譬」或「喻」。為使人易於理解教說之意義內容，而使用實例或寓言等加以說明，稱為譬喻。其梵語有四，即：upamā, dṛṣṭānta, udāharaṇa, avadāna。四者之間有所差異，upamā 為類推、比較之意，表示比較、相似、同一，如法華經中之火宅喻、藥草喻等譬喻故事；dṛṣṭānta 與 udāharaṇa 均為因明用語，係論述某一教說之後，作為實際例證之陳述語；avadāna 為九部經或十二部經之一，音譯阿波陀那，在形式上與「本生譚」相同，廣義言之，包含佛傳文學、讚佛文學、因緣故事等。其梵文本代表經典有譬喻百頌詩集（梵 Avadānaśataka）、天業譬喻（梵 Divyāvadāna）、菩薩本生鬘論（梵 Jātaka-mālā）等，其漢譯本有賢愚經、六度集經、百喻經、撰集百緣經、菩薩本生鬘論、雜寶藏經、大莊嚴經論、菩薩本緣經等。　蓋釋尊說法，巧用譬喻，大小乘諸經論多處舉示譬喻以說明教法要旨。一般而言，譬喻大多舉示現今之事實，然亦間有舉示假設之例證。如以滿月比喻某人之容光煥發，以眼前之小物推比大物，或以粗境粗法喻顯細境細法，或準照部分（或全體）之類似點加以類推、譬喻。　據北本大般涅槃經卷二十九師子吼菩薩品載，依譬喻方式之不同，可分為八種，即：(一)順喻，依事物生起之順序所作之譬喻。(二)逆喻，逆於事物生起之順序所作之譬喻。(三)現喻，以當前之事實所作之譬喻。(四)非喻，以假設之事件所作之譬喻。(五)先喻，於比喻之事項前所說之譬喻；即先說譬喻，後舉所欲喻顯之教法。(六)後喻，於比喻之事項後所說之譬喻；即先說教法，後舉譬喻。(七)先後喻，先後所說之譬喻；即於闡說教法之前後均作譬喻以彰顯之。(八)遍喻，譬喻內容全部契合所欲喻顯的事項之全部內容；即逐一設喻，並逐一說明教法，如以植物為喻，逐一說其萌芽乃至開花、結果，以之逐一比喻佛弟子之出家乃至成道。若就類別而言，常見於諸經論中之著名譬喻有：(一)顯示諸現象之存在悉無實體、一切皆空之譬喻。大品般若經卷一舉出十喻：即(1)如幻喻，譬如魔術師，以幻術變化出諸物；謂諸法本非實有，但以見聞之故，能識別諸相，此稱如幻假有、如幻即空。(2)如焰喻，焰，即指塵影，日光照射時，因風吹動而令塵埃飛散，譬如在曠野中，因見塵影，誤以為水，遂生取執之心；謂煩惱纏縛眾生，流轉於生死曠野中，令起男女等相，而致愛著沈淪。(3)如水中月喻，又作水月喻。譬如月在空中，影現於水，曚昧小兒，見水中月，歡喜欲取；謂實相之月，猶如法性，在於實際之虛空中，然在凡夫心中則現為我、我所之相，且執此幻相以為實。(4)如虛空喻，譬如虛空，但有假名而無實體，非可見之物，如吾人遠眺，轉見薄青色；謂凡夫之人，遠離無漏真實智慧，故捨棄實相，而執著於差別之現象，遂見彼我、男女、屋舍、城郭等種種雜物。(5)如響喻，譬如深山峽谷，從聲有聲，稱之為響（回音），無智之人謂為實有人語音聲；謂諸法皆空，亦唯誑相而已。(6)如犍闥婆城喻，犍闥婆城，又作乾闥婆城，意譯作尋香城，即指蜃氣樓。譬如日初出時，見城門、宮殿、行人等蜃氣所成之幻相；謂無智之人在本空之五陰、十二入、十八界中，妄見有我與諸法。(7)如夢喻，譬如夢中無實事，卻妄執為有，夢覺之後，始知空無所有；謂若能遠離煩惱執著，則了知一切虛幻無實。(8)如影喻，又作光影喻。譬如光映而影現，不映則無；謂我相、法相之影，俱為煩惱遮住正見之光所現。(9)如鏡中像喻，譬如鏡中之像，非鏡所作，非面所作，非執鏡者所作，亦非自然所成，亦非無因緣而成；謂諸法皆空，不生不滅，非自作、他作、共作、無作，但以凡夫不解，遂陷迷惑。(10)如化喻，譬如諸天、仙人等以神通力假變人形，然無生滅苦樂之實；謂諸法亦如是，無有生滅，如化而成，亦無實有，是知諸法皆空。　上述十喻之中，前九喻說空以破諸法之有，後一喻則是以空不生不滅說空。大智度論卷六云（大二五‧一○五下）：「諸法雖空而有分別，有難解空，有易解空，今以易解空喻難解空。」又此十喻亦見於般若部諸經典，然略有異同。此外，大日經卷一舉出下列十喻，即：幻、陽焰、夢、影、乾闥婆城、響、水月、浮泡、虛空華、旋火輪等，稱之為「十緣生句」。以此十喻作觀，則稱十緣生觀、十喻觀。　(二)顯示人類肉體為空與無常之譬喻。維摩詰所說經卷上方便品列舉十喻，稱為維摩經十喻、十種喻身，即：聚沫、泡、炎、芭蕉、幻、夢、影、響、浮雲、電等十喻。古來對此解釋不一，例如鳩摩羅什以之作為無常之比喻；僧肇以之作為空之比喻；慧遠亦以之作為空之比喻，然以前五喻各別相應於五陰，而以後五喻通於五陰全部。　又諸經論所舉類似之譬喻俯拾皆是，如舊譯華嚴經卷七舉出水沫、幻、野馬、水中月、夢、浮雲等六喻；鳩摩羅什譯之金剛般若經舉出夢、幻、泡、影、露、電等六喻；菩提流支譯之金剛般若經舉出星、翳、燈、幻、露、電、泡、夢、雲等九喻；攝大乘論本卷中舉出幻事、陽炎（陽焰）、所夢（夢境）、影像（鏡像）、光影、谷響、水月、變化等八喻用以喻顯「依他起性」之理，故稱依他八喻。此外，楞伽阿跋多羅寶經卷二針對凡夫與外道不知真相之迷妄，而舉出渴鹿陽焰、乾闥婆城、夢中諸境、畫像高下、翳目垂髮、火輪非輪、水泡摩尼、水中樹影、明鏡色像、風水出聲、日照洪浪、咒術機發等十二喻。　又比喻人類肉體無常之譬喻，較著名者，另有注維摩詰經卷二之「是身如丘井」之故事，謂昔有人獲罪於王，其人畏罪逃走，王令醉象追之，其人怖急，遂自投枯井，墜半井時，於井壁得一腐草，即以手執之。井底有惡龍，吐毒向之；傍有五毒蛇，復欲加害；又有黑白二鼠嚙其腐草，草將斷裂；醉象臨其上，復欲取之。其人危苦，極大恐怖。其時，頂上有一樹，樹上有蜜，滴落其人口中；以著味之故，遂忘怖畏。此則故事中，以丘井比喻生死，醉象比喻無常，毒龍比喻惡道，五毒蛇比喻五陰，腐草比喻命根，黑白二鼠比喻黑月與白月，蜜滴比喻五欲之樂，罪人得蜜滴而忘怖畏者，則比喻眾生得五欲之蜜滴而不畏諸苦。其他諸經亦可見此一譬喻，稱為二鼠嚙藤喻。後世繪畫多以虎代象，稱為無常之虎，二鼠則稱月日之鼠。　(三)顯示佛陀一代教化次第之譬喻：(1)據舊譯華嚴經卷三十四寶王如來性起品載，太陽初出，先照諸大山，次第及於一切大地；以此比喻佛之出世，順次教化菩薩、緣覺、聲聞與根機低淺者，稱為華嚴經三照、華嚴三照。(2)據北本大般涅槃經卷十四聖行品載，從牛出乳，依其精製程度，順序可得酪、生酥、熟酥、醍醐；以此比喻從佛出十二部經，復從十二部經出修多羅，從修多羅出方等經，從方等經出般若波羅蜜經，復更從般若波羅蜜經出涅槃經。上述之五味原係顯示自整體佛教（即十二部經）漸出其要之譬喻，其中以涅槃經為要中之要、最勝之教。但歷來諸師表示教化之次第，大多將五味與華嚴三照之說互相依用。(3)天台宗智顗將涅槃經之五味說，配於五時，而從說教之順序，與受教之機（對象）所得之利益兩方面加以判釋佛陀一代之教化，此即華嚴時（乳味）、阿含時（酪味）、方等時（生酥味）、般若時（熟酥味）、法華涅槃時（醍醐味）。其中，法華經即相當於前番五味中之後教後味，涅槃經則相當於後番五味中之後教後味。復就化法四教言之，以藏教為例，凡夫如乳，須陀洹如酪，斯陀含如生酥，阿那含如熟酥，阿羅漢與辟支佛如醍醐。藏、通、別三教各具五味，圓教獨具一味。(4)隋代灌頂（561～632）之涅槃經會疏卷十三根據諸經論與歷來諸師之說，謂牛為涅槃經之教主，乳為戒聖行，酪為定聖行，生酥為四諦慧聖行，熟酥為二諦慧聖行，醍醐為一實諦慧聖行。　(四)顯示三乘斷惑修行深淺不同之譬喻。優婆塞戒經卷一以兔、馬、象等三獸渡河之情形比喻聲聞、緣覺、菩薩等三乘斷惑修行之深淺。譬如三獸有強弱，河水有底岸，兔、馬力弱，雖能至彼岸，但涉水未深；僅象之渡河，得至其底。此蓋以水比喻因緣之理，謂聲聞覺悟最淺，緣覺稍深，菩薩最深。法華玄義卷八下則以三獸比喻通教之三乘，以水喻即空，底喻不空。　(五)顯示佛陀應眾生根機施以各種不同教法之譬喻。其目的不外為導入佛境；此一譬喻與顯示佛之法身不滅而遍於虛空之譬喻結合為七種譬喻，稱作法華七喻。據法華經載，即：(1)火宅喻，又作火宅三車喻。出自譬喻品。譬如家宅遭遇大火，幼兒仍在宅中遊玩，不知脫離危險，長者乃施設方便，告以門外有幼兒所期望之羊車、鹿車、牛車等三車，藉以誘出門外，遂共乘大白牛車脫離火宅。於此譬喻中，火宅比喻三界，謂三界為五濁、八苦等苦惱所聚，無法安住；幼兒比喻眾生，謂眾生貪著三界，耽於享樂之生活，不知處境之危險；長者比喻佛，羊車比喻聲聞乘，鹿車比喻緣覺乘，牛車比喻菩薩乘，大白牛車比喻一佛乘。此一譬喻，歷來有三車家與四車家之不同看法，主張方便之牛車與大白牛車為同一，而立三車之見的三論宗與法相宗，稱為三車家；主張方便之牛車與大白牛車有別之天台宗、華嚴宗，則稱為四車家。(2)窮子喻，又作長者窮子喻。出自信解品。窮子原係長者之子，然以年幼即流離失所，不知自己之出身，後輾轉浪迹至長者家，見府第之豪貴，心大恐懼，欲疾走而去，長者一見便識，設施種種方法，收為嗣子，以令其自覺。以此比喻佛對自認為聲聞者施設種種方便，增上其心，轉為菩薩之自覺。(3)藥草喻，又作雲雨喻。出自藥草喻品。譬如諸藥草種類有別，名色各異，雖密雲瀰布遍覆，同受一雨所澤，然因根、莖、枝、葉之別，大、小諸樹各稱性而長，致各有差別。謂眾生根性各異亦復如是，佛陀隨眾生品類，以教化眾生各自之智性，治癒其病惑，令證入菩提。天台宗依據此一譬喻，而謂受如來方便法雨之眾生有「三草二木」之別，其中小草配於人天乘，中草配於二乘，上草配於藏教菩薩，小樹配於通教菩薩，大樹配於別教菩薩；準此，遂有五乘七方便人之譬喻。(4)化城喻，又作寶處化城喻。出自化城喻品。譬如有一旅行者，本欲行至五百由旬之寶處（真實之悟界），然於中途因疲憊而休止，其時，優越之指導者即在三百由旬處假現化城（方便之悟界），藉之誘導旅行者抵達寶處。(5)衣珠喻，又作繫珠喻。出自五百弟子授記品。譬如有人至親友家，醉酒而臥，時彼親友因官事當遠行，即以無價寶珠繫其衣內而去，其人醉臥，毫不覺知。其後，為求衣食故，備受艱苦。直至親友告知贈珠之事，生活遂得改善無缺。謂二乘人過去世曾在大通智勝佛之處結下大乘之緣，然為無明所覆而隱蔽不顯，今依如來方便開示，遂能入於一佛乘。準此 ，又以「衣裡寶珠」、「衣內明珠」等用語喻指眾生本具之佛性。(6)髻珠喻，又作頂珠喻。出自安樂行品。譬如轉輪聖王將覆藏在髮髻中之寶珠解開，給予功臣觀看。謂如來說法華經，開顯所有權教（方便教）而會歸一乘實教，給予二乘亦必成佛之證明。(7)醫子喻，又作醫師喻。出自如來壽量品。譬如孩童不知毒藥而狂吞，父遂給予妙藥而治之。謂三乘人不知權教為方便而深信，如來出而導歸於一乘。　(六)以蓮花顯示法華開顯之旨之譬喻。智顗之法華玄義序王稱為蓮華三喻、迹本三喻。即於法華經之迹門「施開廢」，於本門「垂開廢」，而以蓮之實（比喻實與本）與其花（比喻權與迹）為喻，有所謂「為蓮故華」、「華開蓮現」、「華落蓮成」等語。　(七)顯示如來藏之譬喻。稱為如來藏九喻。據如來藏經、究竟一乘寶性論卷一、大明三藏法數卷三十四等載，即：(1)譬如佛所化無數蓮花，忽然萎變，無量化佛在蓮花內，相好莊嚴，結跏趺坐。萎花比喻無明煩惱，佛身比喻如來藏。謂一切眾生煩惱身中本有功德莊嚴之如來藏，然為無明貪惑所覆而不能見。(2)譬如醇蜜在巖樹中，無數群蜂圍繞守護，故欲取蜜，必先除彼蜂。群蜂比喻無明煩惱，蜜比喻如來藏。謂一切眾生本具之如來藏原有功德法味，然為無明所纏繞，則不得其用。(3)譬如稻、麥、粟、豆等，所有精實為糠所裹，若不去糠，則不堪食用。稻、麥、粟、豆等比喻如來藏法身之體，糠比喻無明煩惱。謂如來藏法身之體深隱在無明煩惱中，不得受用。(4)譬如真金雖墮於糞穢中，然永不變質，若知其所在，則得覓取而用之。真金比喻如來藏性，糞穢比喻無明煩惱。謂如來藏性為無明煩惱所覆，然不失本淨，一旦尋獲，去其垢穢，則復現其明潔淨性。(5)譬如貧窮家，其屋宅內地藏有珍寶，卻了無所知，待發掘後始得用處。貧家比喻眾生，珍寶比喻如來藏性，地比喻無明煩惱。謂眾生雖具如來藏性，然為無明煩惱所覆，了不自知。(6)譬如菴摩羅果之種子深藏於果實之中，安住不動，未能萌芽生成，然亦含藏不朽，若遇地緣，種植其中，久後自成大樹王。菴摩羅果之種子比喻如來藏，果實比喻無明煩惱。謂如來藏久藏於無明煩惱中，安住不動，然亦始終不朽，其後若遇佛法殊緣，則自然萌生，證成無上菩提。(7)譬如真金之像，披裹臭穢弊垢之衣，棄擲於地，流轉曠野，見者不知，皆賤視之。真金之像比喻如來藏清淨法身，臭穢弊衣比喻無明煩惱，曠野比喻三界之生死大海。謂眾生雖有如來藏清淨法身，然為無明煩惱所纏裹，故墮在生死大海之中。(8)譬如貧賤女，身懷貴胎（轉輪聖王）而不自知，猶作賤子之想。貧賤女比喻無明煩惱，貴胎比喻如來藏清淨法身之體。謂一切眾生以無明煩惱之故，不知自身即有如來藏清淨法身之體。(9)譬如鑄造金像，真金在內，燋模在外，其模為黑泥覆蔽，形狀燋惡，令人不能推知其內有真金。真金比喻如來藏性，燋模之黑泥比喻無明煩惱。謂如來藏性被無明煩惱所覆蔽，眾生遂沈浮於闇昧迷惑中，全然不識自身中之如來藏性。　上述譬喻皆在喻顯一切眾生皆由無始以來之煩惱覆蔽，以至本來清淨無染之如來法身不得顯現。又北本大般涅槃經卷七之「貧女寶藏喻」相當於上述之第五喻，四卷楞伽經卷二之「大價寶垢衣喻」相當於第七喻。此外，前述法華七喻中之「衣珠喻」亦為如來藏之譬喻。與之類似者，另有北本大般涅槃經卷七之「額珠喻」，係用以比喻佛性。譬如王家有大力士，其眉間有金剛珠，與他人角力時，力士以頭抵觸對方額上，金剛珠即沒於膚中，不知所在；其處有瘡，力士乃命良醫為之治療。時有明醫，善知方藥，診之即知此瘡係由金剛珠入體所致，遂教其照鏡，始知珠之所在。如是，眾生不知自己本具之佛性，待佛陀教導始覺悟。　(八)顯示念佛三昧殊勝之譬喻。觀佛三昧海經卷十舉出長者閻浮檀金、王寶印、長者如意珠、仙人誦咒、力士明珠、劫盡時之金剛山等譬喻，皆用來比喻念佛三昧之殊勝功德。　(九)顯示自眾生貪、瞋煩惱中生清淨之往生心之譬喻。出自善導之觀經疏散善義。譬如有人遭群賊、惡獸追趕，向西逃亡，發現一條四五寸寬之白道，白道一邊是火焰兇猛之火河，一邊是波濤洶湧之水河，逃亡者心知進退皆難免一死，值此危急之際，忽聞東岸傳來「決心往白道」，西岸傳來「一心正念即刻來」之呼聲；逃亡者遂不顧一切渡過白道，到達西岸，終獲無窮幸福。上述之故事，水河比喻眾生之貪愛，火河比喻眾生之瞋恚，白道比喻清淨之往生心。即表示眾生依東岸釋迦之發遣與西岸彌陀之招喚，遂生起清淨之往生心，以此而得往生淨土。此稱二河白道喻或二河譬。　除上述各種類別之譬喻外，經典中常用之譬喻尚有：(一)師子身中蟲，出自仁王經卷下，略稱師蟲。譬如獅子，雖號稱萬獸之王，死後尚不免為自身中之蟲所食；以此比喻在佛法中破壞佛法者。(二)盲龜浮木，出自雜阿含經卷十五、中阿含經卷五十三等。譬如大海中有一盲龜，壽命無量，每百年探出水面一次，而海中有一浮木，中有一孔；盲龜若欲遇值此浮木之孔，則甚為難得。謂人類生於此世、遇佛聞法之機緣極為稀罕難得，彌足珍貴。〔雜阿含經卷五、卷十一、卷四十三、譬喻經、五陰譬喻經、大品般若經卷十五、卷二十三、卷二十六、法華經卷一、卷六、金光明經卷一、大毘婆沙論卷一○三、卷一四三、卷一四五、大智度論卷三十五、卷五十四、成唯識論卷八、法華文句卷五上、大乘法苑義林章卷一末、翻譯名義集卷十四〕


meanings:
6809梵語 dṛṣṭāntika。又稱譬喻論師、譬喻部師、譬喻者。指經量部之本師鳩摩邏多（梵 Kumāralāta）及其繼承者。據成唯識論述記卷二本載，佛滅後一百年中，北天竺怛叉翅羅國有鳩摩邏多，造九百論，時有五大論師，世喻如日出，明導世間，故稱日出者，又稱譬喻師。另據同書卷四載，譬喻師為經部之異師，鳩摩邏多造喻鬘論，廣說譬喻，故稱為譬喻師。又佛陀提婆（梵 Buddhadeva，覺天）承鳩摩邏多之說，故亦被稱為譬喻師。　依異部宗輪論，經量部係於佛滅後四百年由說一切有部分出。其分派約在大毘婆沙論結集之後，此前稱為譬喻師，為一有力之派別，可視為說一切有部中一種進步之異義者，後經量部集成其說，無著、世親等復基於經部之說，組織法相瑜伽派之教學。〔鞞婆沙論卷二、卷八、大毘婆沙論卷十九、卷二十、卷二十七、卷三十一、卷三十五、卷四十二、卷四十四、雜阿毘曇心論卷四、俱舍論卷十五、順正理論卷十二、卷十五、卷十六、卷五十一、卷五十三、卷七十三〕（參閱「經量部」5555）


meanings:
① Phiên dịch, dịch: 把越文譯成中文 Dịch từ Việt văn sang Trung văn; ② Diễn dịch (nghĩa kinh sách).


meanings:
指佛經之翻譯。在我國古代，是指將梵本等佛典翻譯爲漢文而言。從事譯經之僧侶稱爲‘譯經僧’。相傳後漢明帝時迦葉摩騰所譯之《四十二章經》爲我國最早之譯經，但確爲可考之史實者則爲後漢桓帝時安世高所譯之《安般守意經》。當初之譯經僧多屬西域人，其後逐漸有印度人加入，幷于南北朝時成爲主流。漢人則自魏·朱士行以後至北宋，相繼有人至西域、印度求法或從事譯經。<#>在古代譯經家之中，鳩摩羅什、真諦、玄奘、不空被稱爲‘四大譯師’。其他，像竺法護、菩提流支、曇無讖、佛陀跋多羅、義淨、實叉難陀、菩提流志等人也都是在各時代名重一時的佛典翻譯家。此外，古代之譯事，常由國家敕令從事，所以經題後每有‘奉詔譯’之題署。屬于國營設施之譯經場大多設于洛陽、長安、建康（南京）等地。<#>譯經分爲單譯、重譯兩種。單譯，又稱一譯，指同一經典僅譯一次。重譯，又稱異譯、同本異譯，即同一經典有二次以上之翻譯。所謂同本異譯，系指原典之書名相同之不同譯本。由于經典在印度、西域的流傳過程中，隨著時空的演變，同一經典的不同傳本，其內容常有或多或少的差異。因此，歷代同本異譯的經典之中，其內容與篇幅也往往不盡相同，幷不僅是譯筆有異而已。<#>我國佛教界常將以梵語、西域語或巴利語書寫的佛典視爲經論的‘原典’，實則這種原典幷不一定是最原始的佛典。因爲在佛教發展的最初期，是以印度內地的各種方言傳述的。其後才改譯爲梵語或巴利語。因此，現今所說的原典，其實大部分都是被傳譯過的譯本。<#>在佛教遍傳各地之後，佛典也被譯成各國的語言。此中，梵語佛典主要傳播于中國、窣利、龜玆、于闐、西藏等地，幷譯成該地區的語言。巴利語經典主要傳播于南方錫蘭等地，幷有緬甸、暹羅、柬埔寨等文字的音譯。此等譯本中又有輾轉重譯的情形。例如先由梵語譯成胡語（西域語），再由胡語譯成漢語；或是先自梵語譯成漢語，再由漢語譯成西藏語。也有先從梵語譯成藏語，藏語再譯成西夏語、蒙古語、古代土耳其語、滿洲語的情形。近代，由于語言學研究的勃興，梵巴藏漢等語之佛典也常再被譯成歐洲語、英語及日語等現代語言。<#>◎附一︰五老舊侶〈佛教譯經制度考〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{38}）<#>(一)譯經時代的分期<#>中國的翻譯事業是一門很古的學問，同時也是一樁很有成就的偉大事業。這光榮的功績不能平歸功于佛教史上歷代譯經的高僧，而歷朝國家的保護和援助也是不可磨滅的。中國佛教的譯經事業，自後漢至元代曆一千一百多年，從譯業發展的過程說，大概可以分爲四個時代。<#>第一、原始時代，也可以叫做草創時代。自佛教傳來以後，經過後漢、三國而至西晋，在這個期間，翻譯的術語和體裁都是草創的。據《梁僧傳》的記載，最初完成的一本譯經，是後漢明帝永平年中（58～75），攝摩騰、竺法蘭兩個印度僧譯出的《四十二章經》。<#>第二、試驗時代，自西晋經東晋至羅什以前，大概可以說是試驗中的未完成時代。其間較露頭角的譯者，是竺法護（313～317）、曇無讖（414）、鳩摩羅什（401～409）。在這期間，爲要將那些語格和漢文完全不同的梵語譯成漢文，曾經行過種種的試驗。譯語的創造和訂正，實在費了種種苦心。有一件有趣的故事︰某日譯經的道場要譯‘師子奮迅’（原語Siunh avijrm bhita）這一語時，因爲筆受者不能瞭解，三藏法師種種說明不得要領，不得已，終于想出一個法子，把一盤水潑到庭中一隻狗的身上，驚動了那只悠然浴在暖日中，正甜睡著的狗，突然狗跳了起來，身體震憾了一下，全身汗毛竪立，于是三藏法師指著它說︰‘就是這種樣子啦！’師子奮迅的譯語是這樣産生的，後來才用‘嚬呻’一語代替了它。連一語之微也是經過這樣苦心的。<#>第三、完成時代，自羅什以後，譯語漸次確立，經過流離四方的真諦（557～569），到了玄奘時代，正是完成時代，或可以說是欽定時代。因爲記有‘奉詔譯’字樣的經本，在體裁和文字上可以說是最優秀的譯本。<#>第四、衰頽時代，譯經到了這個時代，一方面因爲印度的佛教滅亡、經典散失，一方面因爲譯語筆受不得適任的人，自然趨于衰頽了。據《佛祖統紀》第四十六〈徽宗政和三年〉條記雲︰‘譯經三藏明因妙善普濟大師金總持，同譯語仁義，筆受宗正，南游江浙。’這是宋朝譯經最後的記錄。《補續高僧傳》評之雲︰‘南游江浙，則其譯場冷淡可知矣。’可謂適評。<#>(二)譯經制度的變遷<#>這裏想就佛教譯經史上的制度、方法和規則，叙述一個大概。先就佛教譯經制度來說︰<#>佛教譯經的事業，歷代都是以極嚴肅的態度而行的，所以它的制度和儀式也都非常隆重和莊嚴。尤其是著名的譯經三藏師，如羅什、玄奘、義淨、不空等，都是在帝王的熱心保護之下從事翻譯的，故其事業可以說是一種純粹的官業。自然最初的譯經多是個人之力，規模也是很小的，到了後代，其規模漸次擴張，譯經的事業才漸漸隆重。湯用彤先生于《漢魏兩晋南北朝佛教史》第八章雲︰‘道安法師至長安後，極力獎勵譯事，每親爲校定，譯畢之後，常序其緣起。即“兵亂都邑，伐鼓近郊，猶工作不輟。”’第十章雲︰‘長安之譯經，始于法護，盛于道安。……在道安以前，譯經恒爲私人事業。及佛教勢力擴張後，帝王奉佛，譯經遂多爲官府主辦，什公譯經，由姚興主持，幷于譯大品新經時，姚天王且親自校仇。’<#>關于譯場，最初是在寺院或適當的地方，尚沒有一定的譯場的設備。羅什時代，姚興始爲他在長安逍遙園建西門閣，有名的《大智度論》，便是在西門閣譯出的。到了北魏遷都洛陽，譯經最盛。據《洛陽伽藍記》所說，永寧寺譯場的莊麗，世未曾有。因爲設備完全，朝野擁護，所出的譯品最爲豐富和優美。到了隋煬帝時，爲彥琮于洛陽上林園建翻經館，這是佛教專門譯場的濫觴。唐代太宗時，爲玄奘于大慈恩寺設翻經院，其次中宗時，又爲義淨于大薦福寺置翻經院。其後到了宋代太宗時，爲迦濕彌羅來的天息灾，及于闐來的施護，在太平興國寺建了譯經院，後來改稱爲傳法院。<#>譯場的規制到了唐代已近于完備，再到宋朝更加富麗堂皇了。宋譯經院是太宗的太平興國五年（980）二月，計劃建築，經二年于七年六月落成的。院在太平興國寺（祀宋太祖）之西，由三堂而成。中爲譯經堂，東爲潤文堂，西爲證義堂。宋代的復興譯經事業，就是在這譯經院裏所行的。<#>(三)唐代譯經制度<#>譯經院的制度和儀式，據贊寧等的《宋高僧傳》第三所述的唐代的規制，及志磐的《佛祖統紀》第四十三所述的唐代的規制，關于職位都設有九位，各各分掌特殊的任務，其組織是非常完備的，玆將《宋高僧傳》第三所見的唐代九種職位錄之于下，幷稍加以說明。<#>(1)譯主︰賫貝葉之三藏，以明練顯密二教者充之。這是翻譯事業的中心人物，宣讀貝葉經典原本，幷講解其意義者。<#>(2)筆受︰必能通華梵，學綜空有，相問委知，然後下筆，謂之綴文。這是將梵語意義寫成漢文者。人員多時有好幾名。<#>(3)度語︰譯語之後，亦名傳語。這是舌人的任務。有時譯主不懂華言，即由度語者將其講述的外國語意義譯成漢語。例如罽賓的般若譯《四十華嚴》時，是由洛陽的廣濟擔任譯語的。但譯主若爲華人，或外國人而精通漢語者，則無用之必要。如玄奘、義淨、羅什，皆未用度語。<#>(4)證梵本︰求其量果，密能證知，能詮不差，所顯無謬，立證梵義，證禪義。這是檢核所翻譯的語句是否契合梵文原語意義的工作，必精通梵漢兩語者始勝任。<#>(5)潤文︰員數無恒，令通內外學者充之。這是潤飾譯文的工作。因爲翻譯如僅能正確傳其真意，尚未能稱爲完全。必其譯文成爲典雅莊麗的妙文，才能使讀者愛賞。所以任此職者，必善于修辭屬文之士。<#>(6)證義︰證已譯之文所詮之義。這是調查經典內容，審定其意義有無錯誤的工作，此職亦常以多數人充之。<#>(7)梵唄︰法筵肇啓，梵唄前興，用作先容，令物生善。‘唐·永泰中，方聞此位’。這是當譯業開始，舉行宗教儀式時，擔任梵唄諷誦，贊嘆三寶的職務，依此以整肅譯場人員的威儀，幷啓發護法的善心。說來似爲一種佛教音樂隊。<#>(8)校勘︰校勘已翻譯成之譯文，以期完璧。是一種所謂校閱的工作。<#>(9)監護大使︰這是翻譯成後，經過淨書，擔任監閱的職務，常由朝廷高官充任。因爲這時已非譯文巧拙的審查，而是一種名譽的事業的監督。當某經典譯成，其譯主如果認爲已經完善妥當，即托之于監護大使，由監護大使再奉之于朝廷，以供皇帝的閱覽。熱心佛教的皇帝，雖然日理萬機，對此也常賜以禦制的序文。如玄奘譯出《瑜伽師地論》後，唐太宗曾賜以〈大唐三藏聖教序〉便是。這種翻譯，純爲一種官業，如現在常見的經典，于譯號之處置有‘奉詔譯’的文字，都是官業的證明。<#>以上是《宋高僧傳》所舉的唐代譯場的九位，關于這種職位的名稱，隨各經典的翻譯各有多少出入的不同，自不能一概而論。此外還有一個重要職位如‘正字’，就是當音譯梵語時，調查其文字是否正確之職務。此種職位，必選精通兩語的發音者任之。例如玄應在玄奘的譯場任此，後來撰《一切經音義》二十五卷；慧琳在不空的譯場任此，後來擴大之而出《一切經音義》一百卷，故任此種職務者，必須精通音義始能勝任。因此加之，可以數爲十倍，玄應和慧琳的《一切經音義》的大著，是今日研究我國古音學的參考書，這可以說是佛教譯經事業對于我國音韵學的一種貢獻。<#>(四)宋代譯經制度<#>宋代譯經院的規模，比較唐代還要完備。因爲譯主的人物不及唐代，所以成績不甚顯然，而今宋經譯典不大爲學者研究，恐怕也是因爲如此吧？但宋代的譯場制度確是值得研究一下的。玆錄《佛祖統紀》第四十三所載九位名義與其任務，以供讀者的參考︰<#>‘第一譯主，正坐面外，宣傳梵文。第二證義，坐其左，與譯主評量梵文。第三證文，坐其右。聽譯主高讀梵文，以驗差誤。第四書字槃學僧，審聽梵文，書成華字，猶是梵音。第五筆受，譯梵音成華言。第六綴文，回綴文字，使成句義。第七參譯，參考兩土文字，使無誤。第八刊定，刊削冗長，定取句義。第九潤文，官于僧衆南向設位，參詳潤色，僧衆日日沐浴，三衣坐具，威儀整肅，所須受用，悉從官給。’<#>有了唐宋這樣完備的譯經制度，漢譯經典才能在人文史上永放燦爛的光明。也唯有這樣周密的用意才能成立千古不磨的漢譯大藏經。回顧今日翻譯事業的簡陋貧弱，真有天淵之隔。<#>(五)佛教譯經規則<#>關于譯經的規則，古代也有很嚴格的規定。近來翻譯的標準，所謂信達雅，在譯經時代早已發明過了。翻譯本來不是一件容易的事。從前姚秦時代，羅什論佛經的翻譯說︰‘改梵爲秦，失其藻蔚。雖得大意，殊隔文體。有似嚼飯與人，非徒失味，乃令嘔噦也。’這實在是翻譯巨擘羅什曾經嘗過甘苦的知言。在譯經史上定下方法和規則的，有道安的‘五失本，三不易’、彥琮的‘八備十條’、玄奘的‘五種不翻’、贊寧的‘新意六例’。玆分別介紹如次。<#>(A)道安的‘五失本，三不易’<#>這是指示翻譯胡語有五種失原本之義和三種不容易的事項，本出于他的《摩呵鉢羅若波羅蜜經抄序》，而轉載于《出三藏記集》第八的。原文說︰<#>‘譯胡爲秦，有五失本也。一者胡語盡倒而使從秦，一失本也。二者胡經尚質，秦人好文，傳可衆心，非文不合，斯二失本也。三者胡經委悉，至于嘆咏，叮嚀反覆，或三或四，不嫌其煩，而今裁斥，三失本也。四者胡有義記，正似亂辭，尋說向語，文無以異，或千五百，刈而不存，四失本也。五者事已全成，將更傍及，反騰前辭已乃後說而悉除，此五失本也。’<#>‘然般若經三達之心，覆面所演，聖必因時，時俗有易，而删雅古，以適今時，一不易也。愚智天隔，聖人叵階，乃欲以千歲之上微言，傳使合百王之下末俗，二不易也。阿難出經，去佛未久，尊大迦葉，令五百六通，迭察迭書，今離千年，而以近意量裁︰彼阿羅漢乃兢兢若此，此生死人而平平若此，豈將不知法者勇乎？斯三不易也。涉玆五失，經三不易，譯胡爲秦，詎可不慎乎？’<#>道安生于晋·永嘉年間，晋孝武帝太元四年（379 ）到長安，爲苻堅所重。道安博涉群書，善爲文章，在佛教史上是一個很重要的人物。他在關中講學譯經，集國中之英才，當時有疑難的問題，都得道安一言而解决。他所譯的佛經，多爲罽賓一切有部的譯本，所以他稱其原文爲胡語，從中國譯經史上看來，初期的佛教經典，幷不是直接從印度來的，而是經過西域各小國的媒介。所以初期佛經多半是從西域的所謂胡語譯出來的。關于這點，日本學者羽溪了諦所著的《西域之佛教》（我國商務印書館有譯本）有詳細的研究。這裏讓我簡單解釋一下五失本和三不易的意義。<#>所謂五失本︰第一，說梵文和漢文，其文體字句是完全顛倒的，要把它順從譯漢，不能不使其文體顛倒，這就失去梵文的原型了。第二，梵文多帶組織的推理的性質，而漢文，却重在文學的修辭，因此要拿組織的東西作爲文學的表現，勢必失去原型。第三，梵文的叙事叮嚀，反覆周到。特別于贊嘆吟咏之處，再三再四反覆，不嫌其煩；而漢文却以率直簡潔爲主，常有任意切斷其冗長而縮短的習慣，以此而譯梵文，自然要失掉原型了。第四，梵語一字含有多義，而任何一義都是正確的。而漢語單詞却不能一一表現，如一省略，也要失去原型的。第五，梵文于一叙事，常一再重述前辭，加以鋪張叙述，若把它作爲單一叙事而翻譯，則有失其原型。這一點，梁任公先生的《翻譯文學與佛典》曾詳細地叙及。<#>其次所謂三不易︰第一，佛陀說法，是以三達（即通達過去、未來、現在三世之義）之心，演暢古雅淵博的思想的，要把它改頭換面而移入于時代的新思想，實在不是容易的事。第二，翻譯千年往古的佛陀微妙的言說，把它看作今日世俗的事情，既已抹殺宗教的權威，而譯者亦易陷于錯誤。要懂得如此的深意從事翻譯，是至不容易的。第三，佛滅不久，阿難誦出佛陀遺言時，摩呵迦葉令五百聖者，慎重討論，兢兢期無遺憾。而今去佛已遠，翻譯者多以淺近凡慮，任意評量，實在大膽妄爲。如此而欲表現佛說的真意，實在不是容易的。<#>(B)彥琮的‘八備十條’<#>彥琮是隋代佛界的奇才，據《續高僧傳》說︰初在本鄉鎮郡（河北）出家。名道江，後游鄴下，遍參講席，學問大進。北周武帝亡齊，被召敕學爲通道觀學士，他和宇文愷等朝賢爲侍講，談論老莊，這時朝廷揚道抑佛，他外雖穿俗衣而內持法服，改名玄琮。隋文帝受周之禪，改號開皇，自此佛教漸盛。開皇三年，文帝幸道場，見老子化胡像，大生怪異，敕集諸沙門道士，各論其所本。琮即辨其妄，折伏道士。是年西域經至，奉敕參與翻譯，旋陪駕東巡至幷州。十二年，敕召京師，令掌翻譯，住大興善寺，供給甚厚，琮洽聞博達，煬帝大業二年，東都成爲新治，與諸沙門到闕朝賀，特召入內禁。談述治體，呈示文頌，因下勒于洛陽上林園立翻譯館居之。著譯佛經極多。這八備十條，就是他在上林園的翻譯館所定的。這是指示凡要參與翻譯的人，須要具備八項資格，又當翻譯的時候，有十條應注意的事項。本出于彥琮的《辯正論》，而引載于《續高僧傳》第二的。玆錄如下︰<#>‘粗開說例則有十條，字聲一，句韵二，問答三，名義四，經論五，歌頌六，咒功七，品題八，專業九，異本十。各疏其相，廣文如論。……所備者八，誠心愛法，志願益人，不憚久時，其備一也。將踐覺場，先牢戒足，不染譏惡，其備二也。筌曉三藏，義貫兩乘，不苦暗滯，其備三也。旁涉墳史，工綴典詞，不過魯拙，其備四也。襟抱平恕，器量融虛，不好專執，其備五也。沈于道術，淡于名利。不欲高炫，其備六也。要識梵言，乃閑正譯，不墬彼學，其備七也。薄閱蒼雅，粗諳篆隸，不昧此文，其備八也，八者備矣，方是得人。’<#>(C)玄奘的‘五種不翻’<#>佛教翻譯事業，到了唐代玄奘，已經是成熟的時期了。他對于翻語設了一定的法則，稱爲五種不翻。這是說當翻譯梵語時，只能譯其語音而不能譯其義的有五種。《翻譯名義集》序，引‘唐奘法師論五種不翻’說︰<#>‘(一)秘密故，如陀羅它（即咒語）。(二)含多義故，如薄伽梵具六義（自在、熾盛、端嚴、名稱、吉祥、尊貴）。(三)此無故，如閻浮樹，中華實無此木。(四)順古故，如阿耨菩提，非不可翻，而摩騰以來，常存梵音。(五)生善故，如般若尊重，智慧輕淺。’（中略）<#>(六)佛教譯經方法<#>以上大略介紹了歷代譯經諸大家所定翻譯的規則。以下想稍微檢討一下他們譯經的方法。<#>關于佛教譯經的方法，從形式上看，大概有四種形式︰<#>第一種，可以稱爲略抄式的翻譯方法。在古代經錄中，已舉出許多所謂抄《華嚴經》，或抄《維摩經》的部類。這有將已譯的經典擇要抄錄而成的，也有在翻譯的時候，略抄原典的重要部分而成的。其最模範的代表作是《四十二章經》。關于這部經典，《開元釋教錄》也這樣說︰‘舊錄雲︰此經本是外國經抄，元出大部，撮要引俗，似孝經十八章云云’，在原始譯經時代，這種經典必定有若干存在的。<#>第二種，可以稱爲整文式。這是重譯一種已經譯過的經典所采用的方法。重譯的理由，自然是因爲那原典尚保有一些未傳的特點，或不滿于前譯經典的譯語的。然而其中的某一部分，前譯的文字被認爲已經妥善，依照抄襲前譯也有的。如《添品妙法蓮華經》，就是一字一句不改的抄襲羅什的所譯，而《四十華嚴》大體也是襲用《八十華嚴》的，這是一個例子。<#>第三種，可以稱爲撰述式。在經錄中，我們可以發見被稱爲疑似經或疑僞經的許多經典。這些經典看來像從原文譯出的，其實是從譯者的腦中産生的。不過無論他的製作如何巧妙，仿■總可有什麽地方露出了馬脚，這些可以叫做撰述的經典。<#>在疑僞經中，多是古來好事者所妄作，或與道教及儒教有關聯而被妄作的。如晋道士王浮僞造了一部《老子化胡經》，說老聃死後生于天竺爲佛。後來佛教針對這點，造《清淨法行經》，以老子、孔子、顔回三聖，爲佛遺于震旦的摩呵迦葉等三弟子的再生，有意附會，是可以想像的。又關于僧俗戒儀的僞經尤爲不少。如《比丘應供法行經》、《居士請僧福田經》、《善信菩薩二十四戒經》、《遺教三昧法律經》、《五辛報應經》、《阿難請向戒律論》等都是。此中《比丘應供法行經》及《居士請僧福田經》，見《梵網菩薩戒本疏》第三所引。宋朝朱熹說《楞嚴經》是中國人僞造的，却是另一種武斷，而未提出有力證據。近代日本學者也有說《大乘起信論》是中國的撰述而非擇自印度的原本。這一點尚有討論研究的餘地。但梁任公先生却以爲這是中國文化史上的光榮！<#>第四種，可以稱爲對譯式。這是普通的翻譯方法，沒有說明的必要。大多數的經典都是依此方法成立的。成爲問題的，只是這種翻譯，是應逐語直譯呢？還是應達意譯呢？後者著重表現原文的意義，而不拘泥于辭句的末節。對于原意的表現如果無所增益，反而覺得有妨害的語句，于必要時常不吝惜地弃而不顧。以完成其原意的通暢，譯家巨擘羅什最能代表這種態度。如《阿彌陀經》梵文形容極樂莊嚴之中，八功德水洋洋的狀態。有‘八功德水，充滿齊岸，鴉亦可飲’的原意，此種水滿的形容詞，在梵文爲常套語。將‘鴉亦可飲’這種形容詞譯于外國語是不適切的。羅什單把它譯爲‘八功德水充滿其中’，可以說是達意的譯法。<#>其次，就第二的逐語直譯的態度來說，以原文的意義爲主是應無異議的，但若忽視辭句的完整，也不能表現原文的真意義。如果但求原文的意義通暢，割愛辭句，結果也不是忠實于原意的態度。對于辭句的微末能以細心的注意而譯出，則原意自然不能不顯出了。要之爲求意義暢達而不顧辭句是不行的，但若爲辭句所害而難充分表現原意時，應該以注釋明之。如果是尋常的一個故事，或平易簡徵文書，辭句雖被犧牲一些也不致有什麽大的錯誤，但在那深遠幽微的教義上，有時一毫之差常有千里的懸隔。在這種情形之下，對于辭句的瑣細若不特別注意譯出，自不能盡翻譯的職責。代表這種態度的是玄奘法師。在他以前，中國雖已譯了許多經典，但從來那些微妙的教理只是達意的翻譯，未能充分地詮顯，在他是感到遺憾的。如俱舍唯識從來的翻譯他便不滿。他之所以排除萬難踏上十萬里程的動機，也可以說全在求真的一念。他在印度經過十七年，終于無恙地踏上故國的土地。所以他所譯的經典，辭句非常的忠實。他是中國譯經事業上劃時代的偉人，在他以前的翻譯叫舊譯，他所譯的叫做新譯。<#>◎附二︰藍吉富〈貝葉傳經〉（摘錄自《中國文化新論》〈學術篇〉）<#>譯經史鳥瞰<#>我國傳譯佛經的事業，如果依幾位主要譯師所處的時代來分，大約可以分爲下列四期︰<#>第一期︰從漢末的安世高起，到鳩摩羅什來華以前。<#>第二期︰從鳩摩羅什起，到玄奘回國以前。<#>第三期︰從玄奘起，到開元三大士來華以前。<#>第四期︰從開元三大士起，到北宋末期爲止。<#>第一期是指鳩摩羅什以前的譯業而言。時間約從西元一世紀中期到四世紀下期。這是我國佛經譯事的奠基期，又稱爲古譯時代。此一階段之主持譯事者，有史可稽的大約有五十人。這些人多半來自西域，印度譯師不多。其中最早的兩位重要譯師，是漢末的安世高與支婁迦讖。安、支二師，是我國佛典翻譯的拓荒人物。安公所譯以小乘上座部的禪法典籍爲主，支氏所譯則偏重大乘禪法與般若系經典。這兩位譯家，爲我國佛教扎下大小乘教法的重要根柢。此外，住在敦煌的月支後裔竺法護，則是此一時期最有成績的譯師。法護譯經四十餘年，譯出一百多部，三百餘卷，內容以大乘典籍爲主，其中之般若與法華類，對當時都有不小的影響。我國大乘教義的最初輪廓，可以說是法護規劃出來的。<#>除此之外，支謙在南方（東吳）傳譯。帛尸梨蜜多羅初譯密乘典籍，僧伽提婆譯出阿含及小乘論書，凡此諸公，在傳譯史上都各具歷史地位。華人方面，朱士行是西行求法的最初典範，曾經到西域覓取《般若經》原本，送回我國譯出。道安是早期中國佛教的重要傳播者，他雖然不通梵文，不曾譯書，但却是大力襄助譯事甚有勞績的比丘。至于法顯，則系第一位到印度取經回國的中國譯師，其歷史地位也不可忽略。<#>大體而言，這一期的譯事是零散的。原典少，譯師們找到什麽經就譯出什麽經，對經典缺乏比較深切的認識，也沒有詳細的譯經計劃。有時原典殘缺不全，譯師們就只譯出那些殘存的部份。譯師們在翻譯原典時，如果遇到他本人也不瞭解的文句，則往往略而不譯。由于當時玄學開始流行，因此在譯語方面也常采用玄學術語（例如以‘本無’譯‘真如’）。這種格義式的譯法後來也逐漸蔓延到經典的解釋範圍裏，終于蔚成‘格義佛教’的時代風氣。<#>第二期是我國譯業的中堅時期。時間從四世紀初到七世紀初。從鳩摩羅什開始的這一階段，相對于前此竺法護等人的‘古譯’而言，算是新譯時代。但是與玄奘的譯事相比，又算是舊譯時代。這一期的譯師大約有八十餘人，其中，印度人約占半數。在這三百年間，譯業名家輩出，重要經論也逐漸地移譯出來。<#>這一期的譯師，顯然應以鳩摩羅什居冠。羅什的譯事，不論就質就量來看，都明顯地開出譯經史上的新紀元。其所譯典籍，現存約四十部，三百餘卷。在譯筆上，他改正甚多前此的誤譯；在取材上，他譯出不少般若系經典與龍樹系著述。印度大乘空宗思想之能在我國流行，主因便是羅什的傳譯。此外，他所譯的其他不少經典也都甚爲國人所愛讀，即使後來的玄奘另有新譯，也無法全然取代。在佛典傳譯史上，他的影響力是無與倫比的。他可以說是我國文化史上以譯事創造歷史的重要人物。<#>羅什而外，此期的譯經名師尚有許多。北魏時，菩提流支譯出《十地經論》等書，在六世紀的中國北方，曾經促成地論學派的産生。稍後的真諦，也是我國有數的譯經大師之一。他在我國一直居無定所，抑鬱不得志，然而見識不凡，所譯四十幾部書，大都爲法相唯識系之思想要典，其中《攝大乘論》一書，對當時佛教思想界影響頗大。另外，佛陀耶舍譯出的《四分律》，是我國律宗的思想根據。曇無讖所譯的《大乘涅槃經》，開啓了南方涅槃佛性一派的研究學風。佛陀跋多羅在建業譯出的六十卷《華嚴經》，也奠定了我國華嚴宗的義理基礎。此外，求那跋陀羅的《勝鬘》、《楞伽》等經，闍那崛多的《佛本行集經》等，也都是佛學名著。<#>這一期譯籍的影響力相當大。大抵我國佛教界所比較重視的佛書，大部份都是在這一期內所譯出的。以各學派或宗派之所據典籍而言，攝論、俱舍、地論、成實、三論、天臺、華嚴、戒律、禪、淨土等宗要典，大都譯自此期。這一時期的譯事由于名家輩出，因此在翻譯上的技巧，選擇經論的見識，以及翻譯制度上，都比前期大爲進步。其能成爲我國譯經史上的中堅時期，自是理所當然。<#>其次的第三期，是指初唐的譯業而言。時間是在七、八世紀之間的七十幾年。譯師有二十餘人。其中，印度人約有十位。這一期年代短、譯師少，然而由于譯事成績豐碩，因此筆者以爲可獨立劃爲一期。而在全期之中，則以玄奘的譯業爲重心。正如鳩摩羅什之邁越前代，玄奘一生的翻譯成績，論質論量也都前無古人。其人在譯經史上的地位，頗有‘一夫當關，萬夫莫敵’之勢。玄奘而外，初唐的名譯師也不乏其人。其中，義淨則爲華人之中，地位僅次于玄奘的譯經名家。<#>在我國譯經史上，法顯、玄奘、義淨是三大華人譯師。這三位譯師都曾到印度取經，都有翻譯成績，也都曾以史地著述名揚中外。法顯的《佛國記》、玄奘的《大唐西域記》，以及義淨的《南海寄歸內法傳》，都是當代世界研究印度古代史地的重要文獻。這三人之中，義淨是我國西行求法運動的殿軍人物。他雖然不是最後到印度的中國出家人，但是在他之後赴印度求法的人，則皆無若何貢獻可言。<#>義淨在武則天時代回國。他曾與實叉難陀、菩提流志共譯《華嚴經》（八十卷本）。在西元七百年以後，他開始主持譯事，先後譯書五十六部，二三０卷。其中以‘說一切有部’律典一類的書最多，共有十八部，約二百卷。其次，有關法相唯識類與因明類典籍也譯出不少。<#>初唐譯師之中，另有數人也聲名甚著。實叉難陀譯出《八十華嚴》與《入楞伽》等經，菩提流志譯出《大寶積經》等書，地婆呵羅譯出《方廣大莊嚴經》等書，凡此諸家也都頗有貢獻。而在佛教史上影響甚大而被認爲是僞書的《圓覺經》、《楞嚴經》、《起信論》等三書，依據舊有傳說，也都是此期譯師所傳譯的。<#>這一期的譯事，雖然爲期較短，但是由于有玄奘、義淨、實叉難陀與菩提流支等四大家在，因此成績也相當輝煌。不但在翻譯內容方面，曾矯正前此的甚多誤譯，而且在取材方面也頗能補充前此譯業的不足。尤其玄奘譯筆的精審，所選經論之重要性，都爲前人所不及。但是由于第二期的舊譯本已流行甚久，前此未有的新譯經論（如唯識典籍及說一切有部律典）又不甚適合中國人的趣味，加上其他種種原因，遂使這一期譯籍的影響力，仍然不如第二期。<#>第四期，是從中唐起，到北宋滅亡爲止。時間有三百多年，譯師約有四十餘人。全期所譯典籍有五百餘部，大體以密教類爲主。今傳大藏經中的密教要典，大部份都是在這一期中譯出的。密教以外的書較少，但也有若干要典，如《四十華嚴》、《大乘集菩薩學論》、《大乘中觀釋論》、《菩薩本生鬘曼論》等書也都出自此期。<#>這一期的主要譯師以唐代來華的開元三大士──善無畏、金剛智與不空爲最重要。善、金二師爲將密教系統地輸入我國的主要人物。二師所傳的胎藏界、金剛界兩部大法是我國密教的基礎。善無畏譯出《大日經》等二十余部，金剛智譯出《金剛頂瑜伽中略出念誦法》等二十五部，皆爲密教要籍。而光大此二師之學的另一大師，則爲不空其人。不空譯出《金剛頂經》等一一０部，包含一四三卷，也大都是密教典籍。這些爲數甚多的密典，在我國曇花一現，稍盛即衰。但是稍後東傳日本，促成日本真言宗的誕生。對東瀛的影響反較我國爲大。<#>唐代而外，宋代在太宗朝來華的天息灾、法天（法賢）、施護，與真宗時的法護，也都在譯業上有很不錯的成績。宋代在太宗時頗獎勵譯事，當時官設的譯經院組織也相當嚴謹，參與譯事的華人助手也大都能通梵文。可惜當時我國佛教已經不如南北朝時代之重視新譯佛典，因此影響力都甚小。（中略）<#>歷代翻譯佛典的數量及內容<#>從東漢末年到民國，歷代大都有譯事存在。長達千餘年的翻譯事業，成績當然是可觀的。如果佚失的不包括在內，單以現存的翻譯佛書計算，從古到今譯成中文的佛書大約有兩千部左右。以字數計，大約有六千萬字。<#>現存的這兩千部左右的佛書，有全譯本，有濃縮式的節譯本，也有單譯一部份的抽譯本。有原本部帙較大的廣本，也有原本篇幅較小的略本，因此各書內容長短不一。長的像《大般若經》有六百卷，約有五百萬字。短的有少到二百餘字的。由于佛書與其他宗教的神學類典籍幷不一樣，其內容也包含不少各種知識與智慧性的記錄，因此，如果全部含混地視之爲神學式的宗教典籍，顯然幷不恰當。所以，粗略地瞭解這些佛書的內容與性質，對有意探討其翻譯問題的人而言，是必要的。<#>在各種大藏經中，《大正藏》是目前學術界公認爲最好的一部中文大藏經，該藏內容分類之學術性，也爲其他各藏所不及。此處即擬依其分類，將歷代所譯佛書作一簡介。<#>在現存的兩千部左右的翻譯佛典之中，《大正藏》所收的約有一千七百部。屬于經律論三藏的書，分爲十六部，依次爲阿含、本緣、般若、法華、華嚴、寶積、涅槃、大集、經集、密教、律、釋經論、毗曇、中觀、瑜伽與論集部。三藏以外的書，則分別散布在史傳、外教等部之中。其他版的大藏經或未入藏的譯籍，大體也可以歸入上述這些部類裏。<#>在這十六部之中，屬于三藏中之經藏類者，爲阿含部到經集部的九種。依照傳統的看法，‘經’是釋迦牟尼的說法記錄。實則依據現代學者的研究，佛書的形成有其複雜曲折的過程，現存這些佛經之確實爲釋迦牟尼說法之忠實記錄者幷不多。比較接近這一標準的，也不過是阿含部諸經與本緣部一小部份而已。<#>九種經部諸書中，阿含部所收，是四種《阿含經》及其異譯、節譯本。內容大體以釋迦牟尼一生的教法及傳教過程爲主，幷兼及當時印度思想界、宗教界的概况。這是原始佛教的根本史料，也是後代大乘典籍的思想基礎。本緣部所載，爲釋迦牟尼及其弟子的各種傳記，是佛傳文學的寶庫。由于有些是後代印度人所撰的，因此也含有不少印度民間流傳的神話與寓言。其中有一部份典籍，如《佛所行贊》（Buddhacarita），在印度梵文文學史上即有極高的地位。<#>般若部所收是以揭櫫佛家超越的智慧及性空原理爲主題的大叢書，是大乘佛教教義的根本典籍。法華部收輯的是《妙法蓮華經》的同本異譯，主題爲釋尊久遠成道、小乘回向大乘等事。此部經典對我國及日本都有極大的影響。華嚴部所收爲《華嚴經》及其異譯本，爲闡述釋尊離迷成道之開悟內容的大叢書。涅槃部所收爲以大乘涅槃經爲主。主題爲佛身常住、衆生皆有佛性、極惡衆生如一闡提（icchan-tika）之類也能成佛等項。<#>寶積部系以《大寶積經》爲核心的大乘佛典。《大寶積經》爲四十九種獨立經典之集成，缺乏一貫的色彩。大集部以《大集經》及有關的某些零星經典，近數百年在我國民間甚爲流傳的《地藏本願經》也在這一部。大體而言，寶積部與大集部所收，都不如般若等部之具有明顯的主題。此外，密教部所收，系佛教在吸收印度教教義以後所産生的經典，屬大乘後期。內容較具神秘色彩，在宗教實踐方式上頗具‘法術’意味。經藏的最後一項──經集部，所收爲不能歸入上述諸類的經典。共四百多部。大小乘都有，然篇幅都不很長。其中也有不少是在我國佛教界中相當熱門的，如《維摩詰經》、《楞伽經》、《解深密經》、《四十二章經》、《圓覺經》，有關藥師佛、彌勒菩薩的經典也都收在此部。<#>律部方面，包含八十幾部書。爲印度五個小乘部派的律藏及有關戒律的典籍。這是記載印度佛教徒之生活規範的書。除了戒條及制戒緣起之外，關于僧團生活起居的規定、戒律的原理，以及較晚出的大乘戒本等都收羅在內。其中，五部律藏，各載有詳細的戒條制定的原因及佛弟子持戒、犯戒的情形，幷涉及當時社會對佛教徒的態度，不只是研究早期佛教教團的重要史料，也是研究古代出家人心理狀態的珍貴典籍。<#>論藏方面，包含有大小乘論書。在印度的三藏要典裏，‘經’所記載的大都只是一些簡單的原則、理念，或佛菩薩之宗教情操與境界的陳述。而‘論’則是對這些理念、境界等主題的深入探討，或作進一步的分析整理與推演引申。後代印度佛教各學派思想的同異，從這些論書中最可以發見端倪。<#>依照《大正藏》所收，論藏共分五部。釋經論部所收諸書，皆爲對某一部經所作的解說。毗曇部所收則以印度說一切有部論書爲主。中觀部爲龍樹著作及相關典籍的彙集，所收大都爲大乘初期佛教思想的代表作品。瑜伽部則系法相唯識系論典的叢刊，是印度初期有宗思想的總匯。此外，論集部則收集一些不能歸入上述四類的大小乘論典及新著，因明學著、《成實論》、《解脫道論》、《大乘起信論》等要籍都收在此部。概括地說，論藏類諸部，是印度佛教學術的集成，是各派思想體系的具體表現，要研究印度大小乘的佛教義理，非深入這些論典不可。<#>除了上面的三藏典籍之外，另外還有一些譯籍也頗爲重要。譬如史傳部的《大唐西域記》，是唐·玄奘采用印度等資料編譯而成的地理書，迄今仍爲世界學術界所重視。外教部的《金七十論》、《勝宗十句義論》、《摩尼光佛教法儀略》等書則爲印度哲學及摩尼教的要典，也值得比較宗教的研究者注意。<#>綜上所述，我們大體可以爲兩千年來佛書翻譯的粗略內涵及其大致方向作一鳥瞰。中國佛教的成立、佛教對中國文化的影響，主要便是這些書所導引出來的。<#>［參考資料］　《佛教史雜考》（《世界佛學名著譯叢》{41}）；《佛典翻譯史論》（《現代佛教學術叢刊》{38}）；印順〈華譯聖典在世界佛教中的地位〉（《妙雲集》下編{3}）；小野玄妙著·楊白衣譯《佛教經典總論》。<#>


meanings:
6806即指翻譯經典。又作翻經。廣義而言，並不限於經藏，如律、論之翻譯亦皆稱為譯經。蓋以印度各種方言流傳之佛典（經、律、論三藏），被整理為梵語、巴利語之原典，及至佛教傳來東方諸國，遂逐漸譯成各國語言。現今之漢譯佛典有直接由梵本譯出，亦有由西域地方之胡語重譯者。　在我國古代之譯經，大多由朝廷保護設置譯經院以完成譯業，此類譯經，稱為奉詔譯，故於現存之諸經中，未題為「奉詔譯」者極少。又精通梵漢語言，從事譯經之法師，稱為譯經三藏（略稱三藏），或三藏法師。然譯經之大業，古來即罕有獨自一人完成者，而係於譯經三藏下，另有眾多輔助者從旁協助譯業，其後乃有專為譯業所設之種種官制。據佛祖統紀卷四十三載，譯場所置之譯官有下列九職：(一)坐於正面宣述梵文者，稱為譯主。(二)坐於譯主之左，評量（批判、審查）梵文者，或判斷譯文正確與否者，稱為證義。(三)坐於譯主之右側，審查譯主所讀梵文之正誤者，稱為證文。(四)聽受梵文而將梵音如實寫成漢字者，稱為書字梵學僧。(五)將梵音翻譯成漢文者，稱為筆受。(六)連綴文字成句者，稱為綴文。(七)對照梵文與漢文之正誤者，稱為參譯，或稱證梵語。(八)削刪冗長之文以定句義者，稱為刊定。(九)坐於南面潤飾譯文者，稱為潤文。　譯經中，僅譯出一次者，稱為單譯、一譯。翻譯二次以上者，稱為重譯、異譯、同本異譯。譯者名稱不明之經典，稱作失譯經；後世之譯經，常於經首或卷尾署明譯者之名，而在古代，譯經者多不署名，故所謂之失譯經特多。又唐代玄奘及其以後之翻譯，稱為新譯；玄奘以前所譯者，稱為舊譯；或謂姚秦鳩摩羅什以前之譯經為古譯。　東晉道安漢譯經典時，提出「五失三不易」之說，謂漢譯經有五種情形易失原意，而有三種難譯之情形。五失，又作五失本，即：(一)由於文法相異，原語與漢語之文詞顛倒。(二)原典之文體質樸，較少修飾語；漢語好文飾。(三)原典常有數度重覆相同之語句，極為繁瑣；漢譯則多略去此類重覆語。(四)原典經文中夾雜注解，語詞頗有錯亂之嫌；漢譯文體多略去此類夾雜之注解。(五)原典於說畢一事再接敘次事之時，常有重覆前述文詞之嫌；漢譯則多省略重覆之部分。此即漢譯經典五種易於失去原意之情形。　三不易，即：(一)聖典係依當時之風俗、語言等而立，但物換星移，時俗既變，若期以適合現代，則翻譯不易。(二)不拘聖人與凡夫之距離多大，而欲令遠昔聖人微妙法音，適合後世凡愚之風俗，則翻譯不易。(三)阿難出經，距佛世不久，再經無數聖者點校記載，從而乃有聖教流傳，後世之人若以淺見從事譯經，縱然審慎萬分，亦恐有所訛誤，則知翻譯不易。　此外，玄奘亦有五種不翻之說，即：(一)祕密故不翻，如陀羅尼。(二)含多義故不翻，如婆伽梵。(三)此方無故不翻，如閻浮樹。(四)有古譯故不翻（從前已經音譯，且為一般所知），如阿耨多羅三藐三菩提。(五)令生善故不翻，如般若，聞之則生信念，若譯作智慧恐生輕薄，以尊重故不翻。　另據續高僧傳卷二、翻譯名義集卷一等載，隋代彥琮著辯正論，舉出八備十條之說。所謂八備，乃譯經者應具備之八種資格，即：(一)誠心愛法，志願益人，不憚久時。(二)將踐覺場，先牢戒足，不染譏惡。(三)筌曉三藏，義貫兩乘，不苦闇滯。(四)旁涉墳史，工綴典詞，不過魯拙。(五)襟抱平恕，器量虛融，不好專執。(六)沈於道術，澹於名利，不欲高衒。(七)要識梵言，乃閑正譯，不墜彼學。(八)薄閱蒼雅，粗諳篆隸，不昧此文。十條，則為譯經十項要例，即：(一)字聲，(二)句韻，(三)問答，(四)名義，(五)經論，(六)歌頌，）(七)咒功，(八)品題，(九)專業，(十)異本。　贊寧之宋高僧傳卷三亦舉出翻譯之六例，即：(一)譯字譯音，分為譯字不譯音、譯音不譯字、音字俱譯、音字俱不譯等四種情形。(二)胡語梵語，說明原典有胡語與印度純梵語之別，於純梵語之中，依五天竺地域之別，各地梵語亦不儘同；胡語之中，有豎讀之胡語（如羯霜那國），亦有橫讀之胡語（如吐貨羅、迦畢試等）；此外，如龜茲語則是亦胡亦梵之語。(三)重譯直譯，直接從印度之梵篋譯成漢語者，稱為直譯；一度譯為胡語後，再度轉譯成漢語者，稱為重譯；此外，譯者來華之途中，經歷諸胡國時所譯之經典，譯語之中常夾帶胡語，此則屬亦直譯亦重譯。(四)粗言細語，印度之語言有所謂平常言詞之口語與典正言詞之文言，其中，佛陀說法時大多採用口語；又佛陀之言音可概分兩類，即分明典正之全聲（細語），與不分明訛僻之半聲（粗語）。此外如法護、寶雲、玄奘、義淨等所譯之梵本皆採用中天竺之細語。(五)華言雅俗，謂譯成之漢語亦有雅俗之別。(六)直語密語，謂梵語涉俗者為直語，涉真者為密語。〔首楞嚴義疏注經卷一之一、佛祖統紀卷五十三、法苑珠林卷一○○、大宋僧史略卷上、出三藏記集卷六至卷十一〕


meanings:
speak, converse, discuss, consult, hold a discussion, have a conference


meanings:
① Bàn, bàn về sự lí để phân biệt phải trái gọi là luận 論, bàn về sự lí để định việc nên hay không gọi là nghị 議. Như hội nghị 會議 họp bàn, quyết nghị 決議 bàn cho quyết xong để thi hành. ||② Một lối văn, như tấu nghị 奏議 sớ tâu vua và bàn các chánh sách hay dở thế nào. ||③ Chê. Như thiên hạ hữu đạo, tắc thứ nhân bất nghị 天下有道則庶人不議 thiên hạ có đạo thì kẻ thứ nhân không chê. ||④ Kén chọn.


meanings:
① Ý kiến, ngôn luận, (đề) nghị: 建議 Kiến nghị; 無異議 Không có ý kiến khác; ② Bàn bạc phải trái, thảo luận: 我們對各種方案都議了一議 Chúng tôi đã bàn qua các phương án; ③ (văn) Chê: 天下有道則庶人不議 Thiên hạ có đạo thì kẻ thứ nhân (bình dân) không chê; ④ (văn) Kén chọn; ⑤ Một lối văn: 奏議 Sớ tâu lên vua để bàn về chính sách hay dở.


meanings:
① Trách phạt (có tội bị trách phạt). Như khiển trách 譴責 lên án, phê phán. ||② Tội.


meanings:
① Trách phạt.【譴責】khiển trách [qiăn zé] Khiển trách, lên án, phê phán: 譴責戰爭 Lên án cuộc chiến tranh; 譴責小說 Tiểu thuyết phê phán; ② Sự trừng phạt; ③ (văn) Giáng chức, biếm trích: 後承朝譴，各自東西 Sau bị triều đình biếm trích, mỗi người phải đi một ngả (Vi Tự Lập: Phụng hoạ Trương Nhạc Châu Vương Đàm Châu biệt thi tự).


meanings:
① Giúp đỡ. Như hộ vệ 護衛, bảo hộ 保護, v.v. ||② Che chở. Như đản hộ 袒護 bênh vực che chở cho. Tờ bồi phong kín cũng gọi là hộ. Như hộ phong 護封.


meanings:
① Giữ (gìn), (bảo) hộ: 愛護 Bảo hộ, giữ gìn; ② Che (chở): 袒護 Che chở.


vietnamese:
hộ quốc tôn giả sở vấn đại thừa kinh <đpb>


vietnamese:
hộ quốc tôn giả sở vấn đại thừa kinh <pqđtđ>


meanings:
6868請參閱 護國尊者所問大乘經包括鳩摩羅什所譯之仁王般若波羅蜜經二卷、曇無讖所譯之金光明經四卷、義淨所譯之金光明最勝王經十卷，及羅什所譯妙法蓮華經七卷。為鎮衛國家、繁榮社會之護國三部經（金光明經與金光明最勝王經係異譯本）。　依出三藏記集卷八梁武帝之注解大品序所載，仁王般若經乃係偽經，然近代於敦煌石室中發現有北魏永安三年（530）題記之古寫本。據傳佛陀入滅後八十年、八百年及八千年有破佛之行，俗眾支配僧眾，國家板盪；當此之時，舉國之人實修般若波羅蜜多經之護國品，則可救國勢之疲。吉藏、智顗、圓測、良賁皆有注疏。　金光明經促進護國四天王及大辯才天、大吉祥天之信仰，其正法正品論乃針對國家元首，廣說國家之利益厄難，為佛教信仰隨應現實要求之經典。智顗有金光明懺法一卷、玄義二卷、疏三卷。此經對日本佛教有極大影響，聖德太子創建四天王寺，特重鎮護國家之三部大經；聖武天皇即位，敕寫義淨所譯本，並於各地廣造國分寺，祈求國泰民安。　法華經中，觀世音普門品顯現對觀世音菩薩之信仰，此外，其神力品說佛陀入滅後之弘經及佛國土實現之理想，藥王菩薩品以下則敘述佛陀入滅後弘經之必要、弘經者之功德，及得諸菩薩、天神之擁護等，乃五濁惡世時守護國家最適合之經典。


meanings:
（梵 homa，藏 sbyin-sreg）密教修持法。又作護魔、呼麽、戶摩。‘homa’之詞義爲‘焚燒’。密教在修此法時，系焚燒供物以供養本尊，故有此名。又稱火供養法，略稱火供養、火供、火法。亦可引申爲以中道正觀（不偏于內外理事）之智火燒除煩惱業苦，以六度四攝之供具供養心王心數之諸尊。《大日經疏》卷二十（大正39·782a）︰‘護摩義者，謂以慧火燒煩惱薪，令盡無餘之義也。’《尊勝軌》卷下（大正19·381a）︰‘護摩者此方爲火天。火，能燒草木卉林無有餘者。天者，智也。智火能燒一切，無明株杌無不盡燒。’《瑜只經》卷上〈內護摩品〉（大正18·264b）︰‘我說內護摩，謂淨除固業，令獲菩提心。’<#>按，護摩法自古即盛行于印度。尤以事火婆羅門最重此法，彼等謂焚燒供物之香氣可達諸天，諸天食之則可賜福予人。其後，密教亦廣行此法。密教諸修法中，大抵皆有護摩法。<#>關于密教所用之護摩，《大日經》卷六〈世出世護摩品〉于說畢韋陀世典之四十四種邪行火法後，又說出世真實正行之十二種智火。《大日經疏》卷十九釋雲（大正39·779a）︰‘佛欲除彼未來世中諸淨行者我慢心故，自說本生作梵王時演外韋陀之法，令彼邪宗心伏，然後說此真言門正行也。’同疏卷二十又雲（大正39· 780b）︰‘複說真慧之火十二種法，所謂能成大事，除盡一切垢障之暗。而成大事不同往昔邪道非法之行也。’又雲（大正39·780b）︰‘佛所以作此說者，欲伏諸外道。分別邪正，令彼知有真護摩。’即以方便引入外道，使其舍邪歸正，幷以外道之邪火爲緣，說佛道之正護摩。按，外道護摩爲未了知火之自性及其業用，而了知火之自性及其方便、作業等則爲真護摩。所謂火之自性，即如來之一切智光。<#>護摩有內、外二種。出世間之護摩爲內，世間外道之護摩爲外。在出世間護摩中，觀心爲內，事相爲外。‘內護摩’者，謂行者以觀想之智火燒除諸業煩惱。因僅于心中觀想，不行事作法，故名內護摩。又因僅觀理法，故又稱‘理護摩’。所謂‘外護摩’，則指擇地造壇，焚燒乳木、五穀等物，以淨滌行者三業，成就息灾、增益等事業。因在心外行事作法，故又名‘外護摩’、‘事護摩’。外護摩若不與內觀相應則悉地不能成就。故行外護摩時，內護摩三平等觀亦爲必修之項目，且不可僅事內火不用外火。《大日經疏》卷八（大正39·662b）︰‘若真言行者但作世諦護摩，不解此中密意，則與韋陀火祀豈不相濫耶。’同疏卷二十（大正39·781a）︰‘有物可爲而不作之，但以心作不如法也。’此謂護摩法如能內外相應、事理相融，則悉地可以速得成就。<#>護摩修法依其祈願目的，如息灾、增益等之不同而有三種法、四種法、五種法之分類護摩法所根據之本軌有三，即︰《瑜伽護摩軌》、《火吽供養軌》、《建立護摩軌》。在日本，東密主要依據《瑜伽軌》，台密則依據《建立軌》。<#>此外，與護摩法有關者有若干重要用語，玆分條略釋如次︰<#>(1)三摩波多護摩（Samāpta-homah!）<#>指護摩法中，最後階段的行法。又稱三摩波多法，又作成就護摩法、終法。即在一座護摩的最終階段，祈願此次火供能究竟成就的行法。依《蘇悉地羯囉經》卷下〈補闕少法品〉及《金剛頂瑜伽護摩儀軌》的記載，此法之修習次第即︰在供品安置妥當後，手執小杓取酥油，口誦真言，至‘娑婆呵’時舉杓將油投火，與‘呵’聲俱下。<#>(2)五穀<#>密教修護摩法時，投入爐中燒供的五種穀物，即大麥、小麥、稻穀、小豆、胡麻。此外，在建立曼荼羅時，此五穀也與五寶、五藥及五香一起納入瓶中，安置在壇的中央與四方之埋寶處。此埋寶法象徵菩提心中安置著五智之寶，能發五穀之善芽，滅除五種過惑。然五穀之名目，各經軌所列有異。《陀羅尼集經》卷九謂粟、大麥、青稞、小豆、稻穀。《金剛頂瑜伽中略出念誦經》卷四謂稻穀、綠豆、油麻、小麥、大麥。《建立曼荼羅及揀擇地法》謂稻穀、大麥、小麥、綠豆、胡麻。《火吽供養儀軌》謂稻穀花、油麻、綠豆、小豆、小麥、粳米。<#>(3)護摩木<#>護摩時所焚燒之燃木。又作護摩薪、護摩柴或火木。《蘇悉地羯囉經》卷下雲（大正18·688c）︰<#>‘護摩木謂鉢邏輸木、烏曇摩囉木、鉢■996a訖沙木、尼俱陀木、佉他囉木、閼伽木、吠宮訖那木、閼沒囉木、迦濕沒囉也木、閃弭木、阿簸麽■伽木、閼說替那木。此十二種木，取枝、量長兩指一折，皆須濕潤新采得者，通于一切護摩法用條端直者，觀其上下一向置之。’<#>關于護摩木之木種及材質，則依護摩作法之不同而有差別。此具載在《一切如來大秘密王未曾有最上微妙大曼拿羅經》卷三、《金剛頂瑜伽護摩儀軌》、《蕤呬耶經》卷下，及《牟梨曼陀羅咒經》等書中。<#>(4)護摩壇<#>又稱光明壇、護摩火壇、火壇、軍荼壇或火漫荼羅。壇爲梵語maṅḍala之譯，有大壇、水壇、木壇之別。‘大壇’是選取悉地相應之地，開掘而除去穢物，埋五寶、五藥、五穀、五香等，于其上以淨土造壇。‘水壇’是起建于急病或兵亂發生時，僅須灑水淨地。此兩壇都是以土興築，故稱之爲土壇。‘木壇’是以木製作，通常是用四脚的牙壇。在印度，大部分是使用土壇，因此經軌唯揭舉土壇建立之法。（參見《蕤呬耶經》卷上〈淨地品〉）。<#>又，關于地點的揀擇，據《建立曼荼羅及揀擇地法》所述，應嘗其土味，辨其善惡，若土味甘美及香氣最爲殊勝。又須觀其土色，若土色與所求之事相應，方可建立。譬如︰其土白色，則與息灾成就相應；土若黃色，堪爲增益；土若青黑唯堪降伏；土若赤色即與鈎召、敬愛相應。<#>壇之形狀又依修法而有異，即息灾護摩壇是圓形，以白黃色塗之；增益是方形，以赤黃色塗之；降伏是三角形，以黑色塗之；鈎召及敬愛是半月形或八葉蓮華形，以赤色或雜色塗之。壇之中央置火爐，燒護摩木焚燎供物。火爐之形狀亦依修法而有異。<#>此上所述，系日本密教所傳之護摩法大略。至于西藏佛教之護摩法，雖然在原理上與東、台二密相同，但在內容、過程，及修法種類上則仍有差別。關于西藏佛教之護摩法，可參閱陳健民之《曲肱齋護摩儀軌集》。（附錄二文，即自此書中摘出者）。<#>◎附一︰陳健民〈修護摩法如何方易感應〉（摘錄自《曲肱齋護摩儀軌集》）<#>(1)主旨正大；但爲正法，非爲私人。<#>(2)戒律清淨，威儀莊重。<#>(3)平日爲天龍八部所護持。<#>(4)祈禱誠懇，不雜貪心。<#>(5)正見具足，正定堅固，觀想明晰。<#>(6)菩提心大，菩薩事業已見實效。<#>(7)火供各種條件如法圓滿。<#>(8)選擇日期、地點，皆合法度。<#>◎附二︰陳健民〈綠度母息法火供儀軌〉（摘錄自《曲肱齋護摩儀軌集》）<#>(一)乞地<#>緣想地神女黃色，從地涌出，受加持已，允許借地，然後隱入地下。行者以杵向所乞地，作壇之中心，先作橫放勢，次作直放勢，想成金剛羯磨地基；念綠度母十字咒加持之。以後其他儀軌觀想相同，不再詳述。本法乞地以後。即想成本地爲普陀洛宮。<#>(二)發心<#>‘令黑白業海衆得休息　唯爲此事發起大悲心<#>此心原與綠度母心同　當下自成綠救度母身’<#>(三)加持鈴杵<#>于鈴杵空性上觀不動父母（父杵、母鈴），彼等化光入于杵、鈴，于右掌上觀月，左掌上觀日，右持杵，念‘麻哈班札吽’；左持鈴，念‘班札假走阿’。以杵觸心三下，同時振鈴三下，念下頌曰︰<#>‘出生無邊寂靜智　以大笑聲而除障<#>諸法非先淨後染　示游戲故而表揚’<#>次念〈加持鈴、杵咒〉<#>‘嗡沙哇打他嘎打、洗底班札、三昧耶、底叉、嘔扯司當、打惹雅米、班札沙朵、黑黑黑黑黑、吽吽吽呸、娑哈。’<#>次念〈聲空三昧召請諸佛咒〉，同時以杵觸心，表開心性本具諸佛得以警醒。次以鈴口向內、向頂上，四方、八面（先四方，後四隅）搖動，以召請十方諸佛之加持。<#>‘嗡班札、梗札惹裏打、抓惹裏打、爽抓惹裏打、沙哇不打肯札、抓札裏縷、抓札拔裏米、梗札打那惹、爽哈比打、班札打媽洗打雅、沙哇扯裏、吽吽吽、火火火、阿康娑哈。’<#>(四)守護<#>三角食子，以糌粑、紅、白糖和成，分作葷、素兩個。三角食子高可三吋，作長三角柱形，以紅顔料和酥油染者，作爲葷者；其素者則不用染紅。素者供諸天龍神明，葷者供諸忿怒明王、藥叉等護法。<#>初念‘嗡喀喀、喀黑以、喀黑以。’（意謂︰請嘗！請嘗！）<#>次念〈祈禱頌〉，此頌爲古人沿用甚久者。凡經古人沿用甚久，其加持必大，諸天龍亦慣聞之，而易接受。頌曰︰<#>‘諸八大護守界神　一切藥叉及眷屬<#>領納此呈供食子　願瑜伽士及眷屬<#>無病長壽得自在　功德美譽及善種<#>勝妙受用鹹感得　特于息灾之事業<#>祈爲助辦賜成就　具誓本願爲守護<#>各種成就祈助辦　非時死與諸違緣<#>祈消滅諸魔障等　惡夢與彼惡相等<#>祈免一切凶惡事　世間安樂禾稼豐<#>五穀盈登法增長　賢善妙樂悉圓滿<#>祈垂隨欲皆成就　汝等成黑方神者<#>于甚深秘密儀軌　未得見聞之自在<#>汝等各自他方去　倘若違越我之命<#>以熾燃金剛天杖　碎汝頭顱百數分。’<#>次念〈四吽咒〉灑芥子以驅魔。同時事業金剛即將預陳在佛案之側兩個三角食子，弃于遠方；想靜寂、忿怒兩類護法，皆已受用滿願，各隨行者所命而守護之。咒曰︰<#>‘嗡松巴裏、松把裏、吽吽呸。嗡格裏哈那、格裏哈那、吽吽呸。嗡格裏哈那巴雅、格裏哈那巴雅、吽吽呸。嗡阿那雅火、巴嘎蘊、比雅攬扎、吽吽呸。’<#>次結金剛網印。其法出自本人之《光明法藏》，即二掌相合，二中指頭相抵，二無明指外繞中指之背，二頭指屈壓二無明指上，二小指、二拇指各屈于掌中；外形似五鈷杵，中指中央一鈷特長，餘四略短，以中指爲主力所在，初向四方，次向四隅，次向上方，次向下方，用力舉出。想金剛網由此散布。結界之內，火焰即由各杵發出，一切魔鬼無法入內。<#>(五)加持供品<#>鈴、杵，除結手印時不可離手，加持供品，即用盛瓢上承，灌瓢下合。如本尊父母雙融而出生甘露，以此甘露，加持供品，則成無上空樂之妙供。持瓢時，鈴、杵仍在手中，以瓢遙指各供品，口念︰‘嗡叉叉叉叉叉’，于一切供品上加持之。<#>(六)安座幷禮贊<#>如佛坐吉祥草上證菩提果，是以當獻吉祥草于火壇四周，由左向右排列之。火壇中有兩重座位，下方爲火神之座，上方爲本尊之座；而事實上火壇已架成，火壇底已如法繪壇城，其上已堆滿引火之薪及紙等，所謂下方架火神座者，惟依觀想耳。故當在火壇口，先架火神座，再于此上，次架本尊座。四周者四根吉祥草，座上者即架十字形，草尖向前，順次架成兩十字座。<#>甲、安火神座。如前安吉祥草已，頌曰︰<#>  除世間暗普光焰外座　智火悲壯除魔之內座<#>  喜笑柔克勝成就密座　無不吉祥請住密密座<#>〈觀三昧耶火神頌〉曰︰  蓮月座上現（朗）字　轉成息灾白火神　一面二臂右持■<#>左手仙壺仙人相　其發甚多具威嚴　大腹以白梵綫飾<#>次迎火神智慧尊入座法　以右手握舉吉祥草作無畏施手印，左手握右手之小腕，右大指于無明指末節捏動三次，作歡迎勢。口念‘札格吽札’而召入之。入已，贊曰︰<#>  世間自在法王依怙子　已得事業灌頂火神王<#>  殊勝智慧燒除彼二障　能助大事尊前恭敬禮<#>乙、安本尊座。頌曰︰<#>  秋月清淨勝外吉祥座　光明周遍勝內吉祥座<#>  笑聲寂靜勝密吉祥座　無緣大悲密密吉祥座<#>〈觀本尊頌〉曰︰<#>  尊身明空如泪珠　慈眼注視諸衆苦　右手下<#>施大救度<#>  右持開敷智慧花　右足下垂不舍衆　左足半<#>跏不舍空<#>  綠光施成所作智　爲諸佛悲心精華　勝主勝<#>伴廿一尊　聞聲皆近前救度<#>〈七支頌〉曰︰<#>  通達本淨以敬禮　法喜禪悅爲贊嘆　觀業不<#>生真懺悔<#>  住大休息以隨喜　請轉大救度法輪　長住大<#>悲同體身　回向衆生皆成佛<#>〈本尊贊〉曰︰<#>  遍身毛孔悲流之結晶　綠光怖畏令衆成所作<#>  慈音明咒連聲呼救度　大悲大慈大寂大方便<#>  大救大度大遍大解脫　大光大聲大笑大調伏<#>  大施大衆大空大淨樂<#>〈訴苦頌〉曰︰（此頌全文參閱《曲肱齋護摩儀軌集》）<#>念已，對于施主特有之苦，宜虔心三次禱告，以求熄滅。如某君以病求度母治愈，即默念三次︰某君某病，特別求尊救度早日痊愈。然行者必以大衆大事大心，如前遍緣，普請救度爲先；然後回向于某君某事，則易成就。所謂法乎其上，得乎其中也。<#>(七)加持薪<#>半頌曰︰即灾苦薪能生智慧火　供已聖凡同享大淨樂<#>(八)加持油<#>此油指助火之燃料，非供品中之酥油。息法可用花生油，或芥子油，或芝麻油，如能用印度特産之椰油，白色凝結如酥油更好。此油除先供火神，後謝火神外，二者之間，視其火壇之需要，亦可以供本尊，次數不拘也。頌曰︰<#>  妙油能生白淨般若火　供已燒盡六道諸苦毒<#>(九)舉火<#>其法先將安在灶之東南角位之糌粑燈，移入火壇中心，事業金剛當以事先預備之引火紙條等，和油在燈上點燃，然後就火壇上面，及四周所安引火淨紙，各處同時引燃。行者即以右手中三指直出，拇小扣入掌內，口念‘’（朗）字三聲。朗者，火之種子字也。念時即以此印向火壇中心，右旋三度，以加持之。次以白綾所作大扇（即以壹尺五吋見方之白綾，上書‘’（養）字，養字者，風也），雙手向火壇，上下撲火三次。隨念頌曰︰<#>  養養養　般若般若　麻哈般若　般若般若　<#>          經常般若<#>          般若般若　覺觀般若　般若般若　<#>          寂靜般若<#>供油一瓢，幷就各種供品中，先取出少許，先供火神，想火神受後歡喜，化成火光，以助火供。以後供本尊時，每種皆留少許，將于供本尊後，再以此物酬謝火神。供法詳後。<#>次觀火像。此雖列于舉火之後，然所觀火像，幷未限于此一期中。自開始舉火，乃至火供完畢，全部事業中，皆宜隨時觀察火像，憑此可以預測施主所求之結果。<#>《燒供光穗經》所載火供火像，頌文曰︰  吉羊如意結拂傘　或如寶幢與蓮花　三尖寶劍及魚相　色如綠色翠玉吉　或現金剛海螺相  灌瓢或盛瓢之相　白色虹霓相亦吉　右旋與極光潤相　珊瑚色與黃金色　寶琉璃色與銀色  如日光明無有垢　無烟且具有香氣　如二面鼓聲爲勝至若不吉火相，亦依彼經所載，抄錄如次︰  烟氣騰騰火星裂　驟然遍焚具裂聲　火尖分裂或難燃<#>報紙或雜志之紙，彼等多印黃色新聞，凡社會罪業現象，每加倍描寫，中有臭氣，不可爲天及諸佛所聞也。<#>再者，當舉火時，其東南角之燈，當捧入火壇中心，設使開其外護之盒時，或事業金剛就其燈上點火時，失手將火熄滅，或被風吹熄，或祈禱之文太長，未入壇中，先已油幹，當就原來借火之火種上，再點燈，不可遽用火柴直點此燈，火柴之上，藥物有毒故。<#>次供火神。觀火壇火勢已上升，得前供油後，火力已不致被供物所撲滅，即以所預備之火神供品，供與火神，口念供火神及其眷屬，咒曰︰<#>‘嗡、阿那也、沙巴裏哇那、喀喀喀黑以、喀黑以。’<#>次贊之曰︰<#>  世間自在依怙法王子　已得事業灌頂火神王<#>  殊勝智慧消除諸煩惱　能持火神尊前恭敬禮<#>次祈求之曰︰<#>  我阿闍黎及眷屬　心往正法行事業　于中能<#>作障礙者　及諸罪業與病魔　沙哇辛當古魯也<#>娑哈<#>如上如法供已，火神及其眷屬非常歡喜，皆化成火光，助我事業；以下直至火供未完前，想火光即是火神，不另觀火神。最後酬謝時，則本尊已歸其本淨之土，而火神如前觀想者，複現于火壇中。<#>(十)正式供本尊綠度母    初供菩提枝　念頌曰︰<#>  現成本地大蔭菩提柯　供已大笑降魔顯正覺<#>    持菩提枝，順其上下方，直立供于本尊<#>座。後想在火中成熟大菩提樹，在本尊座後，其蔭圓蓋本尊之身。<#>次念〈供菩提枝咒曰〉︰<#>‘嗡、打縷、朵打縷、朵縷、娑哈、嗡、菩提支扯也、娑哈。’（三次）<#>次供芝麻（黑色）。左手食指按左鼻孔，使右鼻孔出氣，吹于黑芝麻上；想行者、施主、法侶、衆生所有一切黑業，能招致灾苦病患者，皆變成蜈蚣、毒蛇、毒氣等，入于黑芝麻。然後念下咒曰︰<#>‘嗡、打縷、朵打縷、朵縷、娑哈、沙哇、巴榜、辛當古魯也、娑哈。’<#>此咒在不念頌贊之詞等時，口中不斷念之，直至火供完畢。<#>次念〈供芝麻頌〉︰<#>  無明爲因黑白業所執　灾苦邪見一切皆化供<#>  供已了知無明本來空　顯衆法身與衆大休息<#>次供芥子，念〈供芥子咒〉曰︰<#>‘嗡、打縷、朵打縷、朵縷、娑哈、嗡、沙<#>哇阿叉洗打也、娑哈。’<#>次念〈供芥子頌〉︰<#>  一切魔仇自性本空寂　芥子供已諸魔自消滅<#>  看透空色原無有主敵　同體悲中大救大休息<#>次供三白、三甜。三白︰即白乳、白酪、白酥，三甜者︰白糖、紅糖、蜂糖。<#>念咒曰︰<#>‘嗡、打縷、朵打縷、朵縷、娑哈、嗡、沙<#>哇傘巴鬥、娑哈。’<#>念頌曰︰<#>  諸法白淨具禪悅　供已願衆餐空色<#>次供白花，念咒曰︰<#>‘嗡、打縷、朵打縷、朵縷、娑哈、嗡、沙<#>哇不白也、娑哈。’<#>念頌曰︰<#>  清淨聖潔及時花　供已從空顯光華<#>次八供，念咒曰︰<#>‘嗡、打縷、朵打縷、朵縷、娑哈、嗡、阿<#>港、巴當、不白、睹白、阿努茍、梗登、努尾<#>鬥、下打、札底札、娑哈。’<#>念〈八供頌〉︰<#>  寂靜八苦平等功德水　寂靜貪著本具童瓶花<#>  寂靜戒犯唯一任運香　寂靜無明光照四方燈<#>  寂靜五毒無取捨塗香　寂靜貧乏無增减食子<#>  寂靜八風無戲論音樂　供已罪淨心明得大樂<#>在供八供以前，其他一切供品，如五穀、五綢、五香、五果、五藥等，皆可加入；因此儀軌，欲令貧苦行人，無力多購供品者，聊列數種耳。<#>十一酬謝火神    即以所餘供品供火神，念頌如前。<#>十二□回向  甲、普通回向。念下頌︰<#>  慧命由上師所生　生命由父母所生　供物功<#>德主所生<#>  火屬火神水龍王　地屬國家伴是他　此中離<#>我與我所<#>  何因何緣所生善　彼因彼緣自結果　衆生本<#>具大寂靜<#>  此中非因果所攝　即此離因果火供　願顯大<#>因之大果<#>  未顯果前之灾苦　禪定氣功諸障難　法性光<#>中祈寂靜<#>乙、特別回向。即隨火供施主所請求者而回向之。如某君有病，求免病，則將其姓名、住址、病况，及所請醫生等條件，逐一宣明，請求本尊，默爲庇佑，早日痊愈。<#>丙、念〈百字明〉懺悔。<#>丁、念行者本人之願文。<#>戊、結特別手印回遮。此印乃由本人著作中傳承所得，此書名曰《光明法藏》，其中包括手印、法訣等，未經古德祖師傳授者。此印結法者，先合掌，以二中指頭相抵，成三角尖，二食指亦相抵，虎口跨開，二拇指頭，亦在下方相抵，如是虎口（拇指與食指間距離曰虎口）如普陀山；海中碧洞，爲本尊所居。無明指及小指各向上撒開左右，如洞上光綫。將此印置本人頂上，想本尊即住在頂。然後口發‘哈’字七聲，如本尊在文佛頂上大笑七聲然。<#>己、火供一切暖熱，收攝入于行者拙火位中，入拙火定片刻，然後下座。<#>［參考資料］　《方便心論》；《大乘理趣六波羅蜜多經》卷三；《大日經疏》卷二十；《密宗儀軌與圖式》（《現代佛教學術叢刊》{74}）；龜井宗忠《護摩の歷史的研究》；高井觀海《密教事相大系》；《秘密事相の研究》（《■尾祥雲全集》{2}）。<#>


meanings:
6868梵語 homa。意即焚燒、火祭。又作護魔、戶摩、呼魔、呼麽。或意譯作火祭祀法、火供養法、火供養、火供、火法、火食。即於火中投入供物以作為供養之一種祭法。亦為密教一般修法中之重要行事，用以譬喻以智慧火焚燒迷心之意。原係印度古代供養火神阿耆尼（梵 Agni）以為驅魔求福之作法。蓋此法於印度太古印伊時代（Indo-Iranian Period）之宗教儀式即已產生，又於梨俱吠陀、夜柔吠陀、百道梵書（梵 Śatapatha-brāhmaṇa）等之早期文獻，亦有設立三種火壇而修法之記載，此外家庭經（梵 Gṛhya sūtra）中亦詳載種種複雜之護摩法，可知此法早已風行於重視祭典之印度。　於吠陀時代之諸神中，最重要者即阿耆尼，供養此神之祭式盛行於當時之事火婆羅門之間，彼等投供物於祭壇之爐中，待火焰上昇，則以為已達於諸神之口中，諸神依之得力以降伏諸魔，而予人類福祉，故又將火視為諸神之口，亦即天口（梵 devānāṃ mukha）。　此一祭法，後為密教所採用，並逐漸成為密教之重要修法。然密教之護摩與婆羅門教所行者，其意義有極大不同。據大日經疏卷十九、卷二十載，佛陀未成道前，不能了知火之自性，故依據吠陀典籍而說四十四種護摩法；至佛陀成道後，既已了知火之自性，則宣說十二種護摩法，此即真護摩，為如來一切智光之表徵。　密教所行之護摩，又可分為內外兩種，實際在護摩壇所行之修法，稱作外護摩。亦即行法時，具足本尊、爐、行者等三者，以為行者三密之表徵。其中，本尊不限於何種如來或明王，概視所宗之部門而定，用表行者之「意密」；爐代表行者之「口密」；行者自身則表「身密」。其行法方式，先擇地、造壇、設爐，口誦真言，投乳木、五穀等供物入於爐中，以淨行者之三密，並成就息災、增益、降伏等法。此一行法，皆於心外行事作法，故稱外護摩、事護摩。反之，不須採用實際作法，而以自身為壇場，於觀想中，以如來之智火燒除諸業煩惱，此種於心內作觀修法之護摩則稱內護摩；又因所作之觀乃屬「理法」之觀，故又稱理護摩。此種內護摩雖係密教獨特之作法，然推溯其源，恐亦萌於考西塔基奧義書（梵 Kauṣītaki-upaniṣad）中「內部祭火（梵 antara-agnihotra）」之說法而來者。內護摩通常又有五法之別，即：(一)息災法，觀想大日如來之本性。(二)增益法，觀想不空成就如來之本性。(三)敬愛法，觀想無量壽如來之本性。(四)鉤召法，觀想寶生如來之本性。(五)調伏法，觀想阿閦如來之本性。　若以世間、出世間二語之相對性而別，則出世間之護摩即指內護摩，世間外道之護摩則指外護摩。然於出世間護摩中，又有內外之別，即以「觀心」為內，而以「事相」為外。另於上記所說之外護摩，由於未能與內觀相應，無法成就「悉地」，故行外護摩時必同時修內護摩三平等觀，以期內外相應、事理相融，速疾成就悉地。由是，遂成「外護摩即內護摩」之真義，此不僅為密教外護摩之迥異於外道外護摩之處，亦為密教行者修護摩時之一大要訣。　若單就外護摩而言，於修法時，除上記所說之本尊、行者以外，另須於本尊前設一護摩壇，壇中央設置一爐，壇之四角置橛，四橛之頂端均繫金剛線。壇前安置禮盤、脅桌，脅桌上安放護摩木、塗香、柄香爐、加持物等。此修法通常有三種、四種、五種、六種等之別。(一)最普遍者為四種法，又稱四種護摩，即：(1)息災法（梵 śāntika），以佛部之尊為本尊，用圓形白色護摩壇、圓形爐，向北方吉祥坐，焚燒甘木。(2)增益法（梵 pāuṣṭika），以寶部之尊為本尊，用方形白色壇、方形爐，向東方半跏坐，焚燒果木。(3)敬愛法（梵 vaśīkaraṇa），以蓮華部之尊為本尊，用蓮花形赤色壇、蓮花葉形爐，向西方箕坐，焚燒花木。(4)降伏法（梵 abhicāraka），以金剛部之尊為本尊，用三角形黑色壇、三角形爐，向南方蹲踞，焚燒苦木。(二)三種法，又稱三種護摩，指息災、增益、降伏等三法，係與胎藏界三部內證相應之三種修法。(三)五種法，又稱五種護摩，指四種法之外另加鉤召法（以羯磨部之尊為本尊，用金剛形爐，向諸方半跏坐，焚燒刺木），係與金剛界五部五智之內證相應之修法。於五種法中，就其所生功德而言，每一法均含有其他四法之效益，稱為五法互具。以息災法為例，修行此法可除貪瞋煩惱或止息國家之災難，此為息災之意義。除貪瞋煩惱之闇時，又可增長定慧之功德或外在之諸種福德，此為增長之意義。諸種功德既得增長，則漸次可摧破無明、滅諸災殃，此為調伏之意義。依此等功德，而無戰亂諍鬥之事，並得諸佛菩薩之庇護，此為敬愛之意義。由此等功德，而諸善集生、萬法現集，此為鉤召之意義。其餘四法亦準此而互具功德。(四)六種法，又作六種護摩，即由上記五種法中之增益法開衍出延壽法，其修法方式僅略異於增益法。　於護摩法中，所焚之薪木特稱為護摩木。護摩之灰燼，稱火食灰。伐木之刀，稱為護摩刀。書寫有護摩法之旨趣、祈願內容之紙、板，可作護符之用，稱護摩札。行使護摩之堂屋，稱作護摩堂。〔大日經卷六世出世護摩品、大乘理趣六波羅蜜多經卷三、蘇悉地羯囉經卷下、大日經疏卷八、卷十五、百論疏卷上之中、慧琳音義卷四十一、希麟音義卷一〕


meanings:
6872密教修護摩法所用之壇。又稱光明壇、護摩火壇、火壇、軍荼壇、火漫荼羅。「壇」為梵語 maṇḍala 之意譯，音譯漫荼羅、曼荼羅。即中央設火爐，焚燒供物以修護摩法之壇。就築壇之材料可分土壇、木壇。木壇行於我國及日本，印度則專用土壇，故經軌中唯說土壇法。　築土壇可依七日作壇法及水壇法，前者由預先擇地，經七日七夜之供養地神、掘地、清淨穢物以至畫諸尊曼荼羅；後者為急病、兵亂等緊急時所行之略儀，於一日中灑水淨地作壇。護摩壇中央掘火爐，爐緣外之壇地畫三重院，三重院之曼荼羅諸尊依息災、增益、降伏、鉤召、敬愛五種法而異，又常以三昧耶形示之。依金剛頂瑜伽護摩儀軌載，如為息災，則中院四方畫羯磨杵，四隅為蓮華，第二院四方畫四波羅蜜，四隅為內四供養，第三院四門畫四攝，四隅為外四供養，中畫八方天，曼荼羅最中央安置遍照尊。然畫法及聖位之分佈，亦據各經軌而有異說。　土壇之形狀、大小，依經軌有多種說法。形狀一般以息災護摩之壇為圓形，白或黃色；增益壇為方形，赤或黃色；降伏壇為三角形，黑色；鉤召及敬愛壇為半月形或八葉蓮華形，赤或雜色。其大小就縱橫之直徑，有四肘、三肘、二肘等說法。　木壇即以木作壇。壇之形狀亦依修法而異，一般多用方形之牙壇；大小亦不一。護摩爐外不畫三重院。壇四隅釘四橛，引五色絲。壇上布列閼伽、塗香、華鬘、火舍、飯食、燈明，及灑水、漱口、五瓶等諸器。壇上之裝飾及諸物之布列，依流派而不同。〔金剛頂瑜伽中略出念誦經卷四、一字佛頂輪王經卷五護摩壇品、瑜伽大教王經卷六、慈氏軌卷下護摩品、護摩祕要鈔卷五〕


meanings:
6867<一>謂保護、維持正法（即佛教）。傳說佛陀派請四大聲聞、十六阿羅漢等護持佛法。又梵天、帝釋天、四天王、十二神將、二十八部眾等善神聽聞佛陀說法後，皆誓願護持正法，此等諸神總稱為護法神，或稱護法善神。此外，人世之帝王及諸檀越，皆保護佛法之人，亦稱之為護法。又諸神以護法為目的，而現童子形服侍行者，並保護靈地者，稱為護法童子或護法天童。為調伏魔障，而祈禱法力（指神佛）附身，即稱護法依附。　<二>梵名 Dharmapāla。唯識十大論師之一。六世紀頃之人，為南印度達羅毘荼國（梵 Drāviḍa）大臣之子。本與王女有婚約，然於婚日落髮出家。精通大小乘教學，於摩揭陀國那爛陀寺廣布教化，學徒數千人。二十九歲退隱大菩提寺（梵 Mahābodhi），專事著述。三十二歲示寂。著有大乘廣百論釋論、成唯識寶生論、觀所緣論釋等。又玄奘所編譯之成唯識論十卷，係以護法之釋論為中心，另再合糅其他九論師之著作而成。〔大唐西域記卷五、卷九、大慈恩寺三藏法師傳卷三、南海寄歸內法傳卷四〕


meanings:
① Đắn đo. ||② Trù trương 譸張 lừa dối.


meanings:
(văn) ① Đắn đo; ②【譸張】trù trương [chóu zhang] (văn) Lừa dối.


meanings:
① Khen, khen những cái hay của người gọi là dự. ||② Tiếng khen. Như danh dự 名譽. ||③ Yên vui.


meanings:
① Danh dự, vinh dự, tiếng khen, tiếng tăm, tiếng thơm: 榮譽 Vinh dự; 譽滿全國 Tiếng tăm lừng lẫy khắp nước; ② Ngợi khen , ca tụng: 譽不絕口 Khen không ngớt lời; ③ (văn) Yên vui.


meanings:
① Nông nổi, hẹp hòi. Như tiễn lậu 譾陋 nghe thấy hẹp hòi.


meanings:
(văn) Nông nổi, hẹp hòi: 譾陋 Nghe thấy hẹp hòi.


meanings:
① Đọc, đọc cho rành rọt từng câu từng chữ gọi là độc. Như thục độc 熟讀 đọc kĩ. ||② Một âm là đậu. Một câu đậu. Trong bài văn cứ đến chỗ đứt mạch gọi là cú 句, nửa câu gọi là đậu 讀. Nghĩa là đến chỗ ấy tạm dừng một tí, chưa phải là đứt mạch hẳn, cũng như dấu phẩy vậy.


meanings:
Dấu ngắt giọng ở giữa câu sách (tương đương dấu phẩy): 明句讀 Phải rõ dấu chấm dấu phẩy.


meanings:
① Đọc, độc, xem: 讀報 Đọc báo; 老師讀一句，同學們跟着讀一句 Thầy giáo đọc một câu, học sinh đọc theo; 讀者 Độc giả; 這本小說很値得一讀 Cuốn tiểu thuyết này rất nên đọc; ② Đi học: 他讀完了高中 Anh ấy học xong cấp ba.


meanings:
(term) oral reading of the scriptures (vācyamāna, svādhyāya)


meanings:
(văn) ① Lời nói mê sảng; ② Giả trá (dùng như 僞, bộ 亻): 讆言 Lời nói giả trá.


meanings:
6912<一>梵語 pariṇāma。從甲物產生乙物，稱為變。一般稱變作、變化、變現。唯識宗認為，一切現象之存在均由識所生、由識所現，稱為唯識所變。據成唯識論述記卷三本載，變有生變與緣變兩種。即：(一)生變，即因能變（梵 hetu-pariṇāma），為轉變之意。即第八阿賴耶識中的等流、異熟二因之習氣，能轉變生出諸法。(二)緣變，即果能變（梵 phala-pariṇāma）為變現之意。即由第八識中等流、異熟等兩種習氣變現出諸識，再由八識之自體（能變）變現出見、相（所變）二分，緣變即指其中之相分（影像），如眼等諸識能變現色等之相分。又第八識能執持種子及有根身（身體），稱為執變，即執受之意。若加前所述之生變、緣變，則並稱三變。　但一分家之安慧僅承認識之自體分，以見、相二分雖似依他而實為無法，故以轉變為變現或變異之意；相對於此，法相宗採用四分家護法之說，以見、相二分為依他法，認為轉變乃改轉之意，即以變之主體之能變識，有因能變、果能變之別，其所變之相分，亦有因緣變、分別變之別。〔成唯識論卷一、卷二、卷七、成唯識論述記卷一本、卷七末〕　<二>指變相。即依經典之記載，描繪佛之本生譚、淨土莊嚴，及地獄相狀等之圖畫。（參閱「變相」6917）


meanings:
① Biến đổi. Như biến pháp 變法 biến đổi phép khác. Sự vật gì thay cũ ra mới gọi là biến hoá 變化. ||② Sai thường, sự tình gì xảy ra khắc hẳn lối thường gọi là biến. Vì thế nên những điềm tai vạ lạ lùng, những sự tang tóc loạn lạc đều gọi là biến. Như biến cố 變故 có sự hoạn nạn, biến đoan 變端 manh mối nguy hiểm, v.v. ||③ Quyền biến, dùng mưu kì chước lạ để ứng phó những sự phi thường đều gọi là biến. Như cơ biến 機變, quyền biến 權變, v.v. ||④ Động. ||⑤ Một âm là biện. Chính đáng.


meanings:
① Thay đổi, biến đổi, đổi khác: 情況變了 Tình hình đã thay đổi; ② Biến thành: 變爲工業國 Biến thành nước công nghiệp; ③ Trở thành, trở nên: 落後變先進 Từ lạc hậu trở thành tiên tiến; ④ Việc quan trọng xảy ra bất ngờ, biến cố, sự biến: 乙酉事變 Sự biến năm Ất Dậu.


vietnamese:
biến tự nghĩa cập biến tự hữu tình <pttđ>


meanings:
(term) transformation of things (nirmāṇa)


meanings:
fruits of the transformations of supernormal powers as being of indeterminate (or "neutral") moral quality


vietnamese:
biến hoá thân phi tức tự tính thân <pttđ>


meanings:
唐、五代流行的民間講唱文學作品。也是佛教所曾用來布教的通俗文學作品之一類。‘變’，有‘變更’之義；即變更佛經本文而成通俗之文，故稱爲變文。在美術方面，‘變’爲變相之意，即指將佛典經文圖像化的變相圖。按，講唱淨土變、阿彌陀變等變相之活動，謂之俗講，俗講的脚本即稱變文。其後，變文漸不以寺院中之布教文學爲限，而且也泛指唐、五代所流行之同性質的民間講唱文學。<#>變文最初産生的年代不詳，考察現存各種變文，大致可推定爲中唐時期。變文現存的原本總數亦不明確，據推測約有八十至九十種。其內容大致可分兩類，一種取材自佛教經典，此類多出自《本生經》、《佛本行集經》、《譬喻經》、《賢愚經》、《維摩詰經》、《法華經》、《阿彌陀經》、《盂蘭盆經》、《父母恩重經》等。約占現存變文總數的三分之二。如《佛本行集經變文》、《地獄變文》、《降魔變文》、《維摩詰經變文》等即是。另一種取材自中國原有的傳統故事，其數量約占全部的三分之一。如《季布歌》、《王陵變文》、《伍子胥變文》、《前漢劉家太子傳》等皆是。<#>取材自佛典的變文，內容遍及宣傳教義、贊美佛陀、獎勵信仰、菩薩與高僧等事迹，乃至地獄及極樂世界之描述等。其內容之構成，大抵皆是敷演經典，而采用通俗易懂且引人入勝之方式，在人物、背景的描寫上加以潤色，或巧妙地融合中國思想，强調救母孝行之類，兼采豐富的譬喻與寓言。在布教的同時，亦兼顧民間文學之適合性。<#>就其表現的文學形式而言，系采用韵文與散文交叉使用。計有下列幾種︰(1)先以散文或駢文叙述一段故事，然後加三言或七言的韵文唱詞，少數雜以五言或六言者，如《目蓮變文》、《維摩詰經變文》等大部分變文皆采此形式。(2)以散文叙述全篇內容，最後置韵文概述全文，如《舜子至孝變文》等即屬此類。(3)全部以韵文叙述，如《季布歌》等即是。<#>就現存之變文而言，屬于變文之範疇者，亦包括變、緣起（如《目蓮緣起》）、傳、傳文、明顯座文（如《溫室經講唱明顯座文》）、唱文（如《法華經唱文》）、講唱文、講經文、詞、詞文、歌等。其中，變、傳、緣起與變文之間大致相同。明顯座文系一種短篇韵文，唱于開講之前，以梵唄引攝，使聽衆專心一意，其末尾均有‘經題名目唱將來’一句，以引起下面的俗講正文。講唱文、唱文、講經文，爲講唱經典自體者。詞、詞文、歌，概指唯以韵文構成者。<#>變文之發生，始于唐代各寺院的俗講。其後，俗講極爲流行，甚至有專門從事俗講的寺院及俗講僧。但到十一世紀初宋真宗時代，則以俗講爲‘假托經論，所言無非淫穢鄙褻之事’而加以禁止。不過，這種講唱文學方式，幷未因此而中斷，此後之鼓子詞、寶卷、彈詞等民間文學形式，便是自俗講所逐漸發展而成的。<#>◎附一︰王重民〈敦煌變文集序〉（摘錄自《敦煌變文集》引言）<#>敦煌石室藏書中和文學有關的東西內容很複雜︰有唐人的詩，有唐末五代的詞，而最多的是形式和後代彈詞類似，有說有唱的說唱體作品。這些說唱體作品的內容，多數取材于佛經，也有不少是取材于民間傳說和歷史故事。本書所收就是以說唱體爲主的一些作品。<#>敦煌所出說唱體的文學作品，最初被誤認爲佛曲，如羅振玉在《敦煌零拾》中所著錄的幾篇，就是這樣標題的。後來因爲像〈目連變〉、〈八相變〉等等，變文的名稱尚保存在原卷之中，于是又把這一類作品泛指爲變文。但是像這一類的作品，固然有些是題上變文的名稱的，是否就可以一律稱爲變文文學呢？或者還是有其他的通稱呢？二十年來，我們根據唐代段安節的《樂府雜錄》、《盧氏雜說》，以及九世紀上半期日本僧人圓仁入唐後所作的《入唐求法巡禮行記》，知道唐代寺院中盛行一種俗講。後來又發現巴黎藏伯字三八四九號卷子紙背所書〈俗講儀式〉，對于俗講的內容算是比較清楚一點了。現在可以肯定地說佛曲的名稱是錯誤的。同時我們也提出這樣一個說法︰唐代寺院中所盛行的說唱體作品，乃是俗講的話本。變文云云，只是話本的一種名稱而已。但變文一稱，世已習用，所以本書仍稱之爲變文。<#>這些話本如述說秋胡和廬山慧遠的《廬山遠公話》等故事，用的是散文體，大概有說無唱。如〈目連變文〉、〈八相變文〉、〈王陵變文〉，以及以季布爲題材的歌、詞文、傳文之類，則散文與韵文相間，有說有唱，和後世的講唱文學如彈詞等極其相似。<#>據日本僧人圓仁《入唐求法巡禮行記》的記載，九世紀上半期長安有名的俗講法師，左街爲海岸、體虛、齊高、光影四人，右街爲文漵及其他二人。其中文漵尤爲著名，爲京國第一人。這些人可以稱爲俗講大師，他們所講的話本今俱不傳。現存的作品中有作者之名的只〈頻婆娑羅王后宮彩女功德意供養塔生天因緣變文〉末尾提到作者保宣的名字。此外如巴黎藏伯字二一八七〈破魔變文〉，北平藏雲字二四號〈八相變文〉，末尾都有一段獻詞，可以看出即是話本作者的自述。巴黎藏伯字三八０八號〈長興四年中興殿應聖節講經文〉，又伯字二四一八號〈父母恩重經講經文〉，也是出于俗講法師之手。可惜這些人的名字除保宣而外，都不傳了。圓仁還記載了道教的俗講，幷提到講《南華》等經的道士矩令費。至于道教俗講的話本，還沒有見到。<#>唐代講唱變文一類話本的不限于寺院道觀，民間也很流行，幷爲當時士民所喜愛。趙璘《因話錄》和段安節《樂府雜錄》都提到俗講大師文漵的故事，說他‘聽者填咽寺舍’，說他‘其聲宛暢，感動裏人’。士民喜愛之情于此可見。《全唐詩》裏收有唐末詩人吉師老〈看蜀女轉昭君變〉詩一首，是唐代還有婦女從事講唱變文的。吉師老的詩裏有‘清詞堪嘆九秋文’和‘畫卷開時塞外雲’兩句，前一句指講唱者一定持有話本，後一句則講唱之際幷有圖畫隨時展開，與講唱相輔而行。巴黎藏伯字四五二四號爲〈降魔變文〉，述舍利弗降六師外道故事中的勞度叉鬥聖一段，卷子背面有圖畫，畫的就是勞度叉鬥聖的故事，每段圖畫都和變文相應，相當于後世的帶圖本小說。這可爲吉師老詩作證明。而現存敦煌話本卷末往往有立鋪等話語，立鋪或一鋪指畫而言。都可以說明開講俗講話本時是有圖畫的。<#>開講俗講時除用圖畫外，似乎也用音樂伴唱。變文唱辭上往往注有‘平’、‘側’、‘斷’諸字，我們猜想這是指唱時用平調、側調，或斷金調而言。<#>唐代寺院中盛行俗講，各地方也‘轉’變文。變文之流究竟起于何時？先起于寺院？還是這一類講唱文學，民間由來已久？這一些問題，都因文獻不足，難以確定。我們知道，變文、變相是彼此相應的，變相是畫，洛陽龍門石刻中有唐武後時所刻的‘涅槃變’一鋪，所知唐代變相以此爲最早。因此可以這樣說，最遲到七世紀的末期，變文便已經流行了。九世紀上半期有像文漵法師那樣的名聞京國的俗講大師，‘曆事五朝，二十餘年，數經流放，聲譽未墮！’上自帝王，下至氓庶，無不傾倒；勢力和影響之大，可想而知。<#>唐代俗講爲宋代說話人開闢了道路，俗講文學的本身，也和宋人話本有近似之點，是宋以後白話小說的一個雛型。一般認爲韓愈‘文起八代之衰’，那就是說韓愈一反梁齊以來文章綺靡之弊，改宗古文。古文運動就是散文運動。文體解放的一個影響是傳奇文學的興起，傳奇就是一種短篇小說。八、九世紀以後，正統文學方面古文興起，茁發了傳奇文學。戲曲方面參軍戲、大麯之類也大盛了。這些對于俗講文學都不能說是絕無關係的。<#>據唐代對于文漵的記載，文漵的俗講，‘釋徒茍知真理及文義稍精，亦甚嗤鄙之。’那就是說俗講太淺了，是以不登大雅之堂，不見賞于文人學士。可是也正因爲這樣‘甿庶易誘’，于是‘愚夫冶婦樂聞其說，聽者填咽寺舍，瞻禮崇奉，呼爲和尚。教坊效其聲調以爲歌曲。’成爲民間大衆所喜聞樂道的一種新的文學。這對于宋以後的說話人、話本以及民間文學的逐漸形成，是起了很大的先驅作用的。<#>首先是俗講文學開闢了一個廣闊的園地，利用種種題材來向民間群衆講唱。僅就本書所收的變文一類作品而言，其取材已甚廣泛︰有佛經，有民間傳說，也有歷史故事。其敷衍佛經故事，目的幷不在于宣傳宗教，如講唱舍利弗降六師外道的〈降魔變〉，文殊向維摩詰居士問病的〈維摩變〉，場面極其熱鬧而又有趣味。宗教的意義幾乎全爲人情味所遮蓋了。敷衍民間傳說和歷史故事的如秋胡小說、伍子胥、王陵、季布、昭君等，也都是一般人所喜歡聽的。宋代說話人之講經、說史，在俗講文學中已經有了萌芽了。<#>其次是采用了接近口語的文字，幷搜集了一部分口語辭彙，爲宋以後的民間文學初步地準備了條件。同時對于人物的心理以及動作，加以細緻的分析和描寫，因而像兩卷本的《維摩詰經》可以敷衍成爲數十萬言的〈維摩變文〉，在技術方面給後來的話本和白話小說以很大的啓示。<#>第三，宋代說話人在中國文學史，特別是民間文學方面，占有相當重要的地位。但是過去對于說話人的淵源關係很模糊，講文學史的談到這裏戛然而止，無法追溯上去。自從發現了俗講和保存在敦煌石室藏書中的俗講話本以後，宋代說話人的來龍去脉，才算弄清楚了。對研究中國文學史和民間文學的人而言，這自然是一件大事。不僅如此，清末以來，因爲找出了一部分所謂宋人話本，大家便很高興，以爲這一發現，一方面知道了‘三言、二拍’的根據、來源，一方面可以幫助我們瞭解宋代說話人的話本情形，爲中國文學史的研究寫下了新的一頁。現在所發表的七十八篇文學作品，就時間上講，大概都是唐末到宋初的東西，比所謂宋人話本要早得多。在內容方面，如〈維摩變文〉一類，真可以當得起‘洋洋大文’四字，雖然是殘闕不全了，然其波瀾壯闊、氣勢雄偉之處，還可以窺見一二。從研究中國文學史的眼光來看，其價值最少應和所謂宋人話本等量齊觀，爲中國文學史的研究者提供了一部嶄新的材料。<#>◎附二︰白化文〈什麽是變文〉（摘錄自《敦煌變文論文錄》上册）<#>‘變文’這個名稱，是這種體裁所固有的，但隨著變文作品的埋沒，早已湮沒不彰。敦煌遺書中發現了一批包括變文在內的說唱故事材料，才又逐漸引起人們的注意與研究。輯印這類說唱故事材料，最早的是《敦煌零拾》，但只泛稱爲‘佛曲’。徐嘉瑞先生和鄭西諦先生在早期也沿用了‘佛曲’這名稱。1929年，向覺明先生經過細緻的綜合研究，斷定‘敦煌發現的俗文之類而爲羅振玉所稱爲佛曲者，與唐代的佛曲，完全是兩種東西’。向先生這個大體上的分類很重要，它啓發我們︰要區別開敦煌遺書內俗文學材料中說唱故事類和詞曲類的材料，也要從另一分類角度區別開佛教宣傳材料與非佛教材料，更要探究這些材料在當時的具體情况。在這些方面，向先生都是作了許多篳路藍縷的工作的，特別是作了許多搜集研究資料的工作。他的〈唐代俗講考〉一文，把有關資料搜集得相當完備，至今還是一般研究敦煌俗文學的人作爲主要憑藉的起點站。可惜向先生限于當時的認識，未能把變文和俗講區分清楚，因此把辛苦爬梳而得的資料，屬于說明變文的，有時却用以論俗講；反之亦如是。我們認爲，五十年前，向先生就把有關材料搜輯得基本完備，其學力功夫至可敬佩。後學的工作，恐怕是把這部分材料再鑒定一番，看哪些是屬俗講部分的，哪些是談變文的。<#>比向先生稍後一些，鄭西諦先生根據敦煌卷子上原有的題目，才明確地提出‘變文’這個術語來。經過鄭先生的提倡，得到世界上學者的公認，沿用至今，又有四十多年了。可是，由于對‘變文’的涵義、文體特點等，在采用這個術語的當時幷沒有研究清楚，以致于對它産生了濫用的趨勢。特別在國內，從兩個方面能明顯地看出來。一個方面是，現在世界上僅有的兩部敦煌遺書中說唱故事類材料的總集，周紹良先生編的《敦煌變文彙錄》和向覺明、王有三等先生編的《敦煌變文集》，就收入了許多非‘變文’的材料。固然，編者在編輯說明中對這個問題都有所交代，但總能看出以偏概全的傾向。變文似乎成了這類材料的共名，統轄了講經文、詞文等各類。其實原編者的意思，不過因爲‘變文’這個詞經鄭先生提倡後習用些，拿來當個代表罷了。但却産生了誤解。這就要談到另一方面︰專治敦煌俗文學的專家們，自己未必會有這種誤解。可是流弊所及，却被某些通論式的文學史書把這批東西給稀裏糊塗地一鍋燴了，這樣很容易貽誤初學。我們有必要把這種歷史上遺留下來的問題講清楚，講清楚的最好方法，無過于先把‘變文’和‘俗講’與‘俗講文’區別開，再把不屬于變文和俗講文類的材料分別部居。這樣，我們就明確地知道了這批材料究竟包括了些什麽東西。然後才能談得上進一步研究。<#>‘變文’這個表示一種文體的術語，見于敦煌卷子題目中的，已知多處，如下︰<#>(1)〈破魔變〉一卷（伯二一八七號卷子，尾題）<#>(2)〈降魔變文〉一卷（斯五五一一，首題）<#>〈降魔變文〉一卷（國內藏，尾題，與斯五五一一爲一個卷子的前後兩部分）<#>〈降魔變〉一卷（斯四三九八，首題）<#>(3)〈大目干連冥間救母變文幷圖（‘幷圖’二字寫後又塗去）一卷幷序〉（斯二六一四，首題）<#>〈大目犍連變文〉一卷（斯二六一四，尾題）<#>    〈大目干連冥間救母變文一卷幷序〉（伯<#>三一０七，首題）<#>    〈大目干連冥間救母變文〉一卷（伯二三一九，首<#>題）<#>    〈大目犍連變文〉一卷（伯二三一九，尾題）<#>    〈大目干連冥間救母變文〉（伯三四八五，<#>首題）<#>    〈大目犍連變文〉（京盈字七六，尾題）<#>(4)〈八相變〉（京雲字二四，紙背題）<#>(5)〈頻婆娑羅王后宮彩女功德意供養塔生天因緣變〉（斯三四九一，首題）<#>(6)〈漢將王陵變〉（斯五四三七，首題，封面題）<#>    〈漢將王陵變〉（北京大學圖書館藏本，<#>首題，封面題）<#>    〈漢八年楚滅漢興王陵變一鋪〉（伯三六<#>二七，尾題）<#>(7)〈舜子變〉（斯四六五四，首題）    〈舜子至孝變文〉一卷（伯二七二一，尾題）<#>(8)〈劉家太子變〉一卷（伯三六四五，尾題）<#>(9)‘上來所說醜變……’（伯三０四八，結尾最後六字，看來未寫完）<#>以上這些原始材料，除第九種因未寫完難于斷定其意義可以不計外，從內容看，共八種。每種至少有一件是明確標題爲‘變文’或‘變’的。我們研究變文，應該以它們爲討論基礎。<#>自來的研究者，對‘變文’、‘變’有種種解釋，代表性的幾種如下︰<#>(1)鄭西諦先生說︰‘所謂“變文”之“變”，當是指“變更”了佛經的本文而成爲“俗講”之意（變相是變佛經爲圖相之意）。後來“變文”成了一個“專稱”，便不限定是敷演佛經之故事了（或簡稱爲“變”）。’這段說明是對變文的最早的一種解釋，見于《中國俗文學史》第一九０頁。<#>(2)向覺明先生〈唐代俗講考〉中說︰‘唐代俗講話本，似以講經文爲正宗，而變文之屬，則其支裔。換言之，俗講始興，只有講經文一類之話本，浸假而采取民間流行之說唱體如變文之類，以增强其化俗之作用。故變文一類作品，蓋自有其淵源，與講經文不同，其體制亦各異也。’（《唐代長安與西域文明》第三一０頁）<#>(3)孫子書先生〈中國短篇白話小說的發展與藝術上的特點〉一文中提出︰‘……歌咏奇異事的唱本，就叫作“變文”。“變文”亦可簡稱爲“變”……’（《論中國短篇白話小說》第二頁。要明白孫先生的完整看法，須看此書第一至四頁）。孫先生另有〈變文之解〉一文，載于《現代佛學》第一卷第十期，講得較爲扼要︰<#>‘以圖像考之，釋道二家，凡繪仙佛像及經中變異之事者，謂之“變相”。如雲地獄變相、化胡成佛變相等是。亦稱曰“變”；如雲彌勒變、金剛變、華嚴變、法華變、天請問變、楞伽變、維摩變、淨土變、西方變、地獄變、八相變等是（以上所舉，見張彥遠《歷代名畫記》、段成式《酉陽雜俎》〈寺塔記〉及《高僧傳》、《沙州文錄》等書，不一一舉出處）。其以變標立名目與“變文”正同。蓋人物事迹以文字描寫則謂之“變文”，省稱曰“變”；以圖像描寫則謂之“變相”，省稱亦曰“變”，其義一也。然則變文得名，當由于其文述佛諸菩薩神變及經中所載變異之事……’<#>孫先生對變文的這段解釋很具有代表性。四十年代的傅芸子先生，以及日本學者澤田瑞穗、那波利貞、梅津次郎等先生的解釋都與孫先生的說法差不多。這種解釋的優點是明確指出變文與變相的關係，缺點是總把變文與說唱佛經聯繫在一起，反不如向覺明先生能大致地判明講經文和變文是兩類東西。<#>(4)周紹良先生在〈談唐代民間文學──讀科學院文學研究所《中國文學史》中‘變文’節書後〉（載于《新建設》1963年一月號）一文中說︰<#>‘“變”之一字，也只不過是“變易”、“改變”的意思而已，其中幷沒有若何深文奧義。如所謂“變相”，意即根據文字改變成圖像；“變文”，意即把一種記載改變成另一種體裁的文字。……如依佛經故事改變成說唱文，或依史籍記載改變成說唱文……雖然它的體裁也各有不同，有的唱白兼用，有的則類長詩，但幷不因爲體裁不同就會有的不叫“變文”，原因是，只要它依據另一種體裁改變成講唱的，就都稱之爲“變文”。’<#>我體會到，周先生所說‘變’字幷無深文奧義的話，是對某些學者將‘變’字認爲是梵文音譯的委婉批判。周先生對變文有深邃的研究，是一位謹嚴的學者。他看到敦煌卷子中的變文有的兼抄唱白，有的只抄唱詞（類長詩），不敢輕下斷語，只能就事論事，因此有上引的解釋方法。這是前輩謹慎小心之處。<#>(5)程君毅中寫有〈關于變文的幾點探索〉一文，載于《文學遺産增刊》第十輯。此文在國內雖反響不大，却是曾經日本專治敦煌俗文學的專家金岡照光先生評爲‘三十年來研究的最新成就’的。我與金岡先生有同感。認爲確實如此。（中略）<#>總之，大多數的看法，都認爲變文與變相有關。也就是說，變文，作爲一種文字，和另一種叫作變相的圖畫有不可分割的關係，兩者相輔而行。但它們的關係究竟是何等樣的，却還有待于說明。這是我們討論的出發點。<#>下面，一步步推論說明。<#>變文，確實和變相有密不可分的關係，這關係到它的內容、形式，甚至在卷子上的抄錄方法。從這方面去搞清楚了它，也就知道了什麽是‘變文’。下面，我們一步步推論說明︰<#>第一步，先看斯二六一四號卷子，它有首題‘大目干連冥間救母變文幷圖一卷幷序’，其中‘幷圖’二字寫上以後又塗去。現存此卷有文無圖。可以推論爲︰寫本中原擬炕烟，後來把圖作爲另册，因而抹去這個本子上的‘幷圖’二字。僅題‘變文一卷幷序’，明提‘變文’和‘序’而抹去‘幷圖’，不過表明擬合終分罷了，却可證明圖文本是相輔而行。<#>第二步，再看伯四五二四號卷子，它是‘降魔變’畫卷。這個卷子紙背有相應的七言韵文，其詞句與北京圖書館藏（羅振玉原藏，績溪胡氏舊藏）〈降魔變文〉的韵文部分基本相同。把這兩個卷子和斯二六一四號比對，得到的印象是︰北京藏本〈降魔變文〉體制和斯二六一四號相似，是‘變文’，即文字本。伯四五二四號屬于那種‘幷圖’中抽出的‘圖’本，也就是‘變相’本。至于這個變相卷子紙背附記變文，乃是作簡要的文字記錄，供參考用的，所以只抄韵文，未抄散文說明部分。總之，伯四五二四號是個畫主文從的本子，不是正規體制的變文，而應叫做變相畫卷。它與正規的變文卷子對照，更證明了變文變相文圖相輔相成。<#>第三步推論︰變文變相如何相輔相成呢？從前述確定爲變文的及與其同組的卷子的文句中，前輩時賢研究者已爲我們指出了綫索。這些凡屬正規體制的變文卷子反映出，完整的變文結構形式，都是錄一段散文體說白，再錄一段韵文體唱詞，如此複沓回環。在由白變唱之際，必定存在某些表示銜接過渡的慣用句式。它們是︰<#>(1)‘……處︰’<#>‘看……處︰’<#>‘看……處，若爲……︰’<#>‘看……處，若爲陳說︰’<#>‘且……處︰’<#>典型的例子是斯二六一四號，全文中有二十一處。又如斯五五一一號，有十七處。<#>(2)‘若爲陳說︰’<#>‘而爲轉說︰’<#>‘遂爲陳說︰’<#>‘謹爲陳說︰’<#>這是斯五四三七號和伯三六二七號中的例子，有四處。<#>(3)‘當爾之時，道何言語？’<#>‘于爾之時，有何言語？’<#>‘于此之時，有何言語？’<#>北京雲字二四號、乃字九一號有此種提問。伯二一八七號亦有此例。<#>(4)還有簡化爲‘若爲’的，常與‘若爲陳說’等交替出現，故知其爲簡化。典型的如斯五五一一號與北京藏績溪胡氏舊藏本（兩本爲一個整卷的兩段），其中還有‘當爾之時，道何言語’，證明這類詞句用途相同。著名的伯三四五一號（〈張淮深變文〉亦是‘若爲’、‘若爲陳說’雜出。北京藏本〈李陵變文〉更有‘……處若爲陳說’、‘……處若爲’、‘看……處’雜出。<#>據此看來，這些慣用句式都是用來向聽衆表示即將由白轉唱，幷有指點聽衆在聽的同時‘看’的意圖。由此可以推論出，變文是配合變相圖演出的，大致是邊說唱邊引導觀看圖畫。說白叙述故事，唱詞加深印象。變文是一種供對聽衆（也是觀衆）演出的說唱文學底本。<#>第四步，看它如何演出。這種專屬于變文的文圖相輔的講唱表演方式，程君毅中曾比之于近代說唱曲藝中的‘拉洋片’，看來的確相似。有研究者常引的兩首唐詩作爲形象化的旁證，把表演情况活靈活現地顯現在我們面前︰<#>長翻蜀紙卷明君，轉角含商破碧雲。（李賀〈許公子鄭姬歌〉）<#>妖姬未著石榴裙，自道家連錦水濆。檀口解知千載事，清詞堪嘆九秋文。翠眉顰處楚邊月，畫卷開時塞外雲。說盡綺羅當日恨，昭君傳意向文君。（吉師老〈看蜀女轉昭君變〉）<#>這兩首詩告訴我們︰<#>(1)變文有說（‘說盡……’），有唱（‘歌’‘轉（囀）’）。<#>(2)演出時唱占重要地位，聽衆重視唱。所以兩位詩人的詩題都著重提出‘歌’、‘轉’。吉詩還透露出表演變文（而不是變文本身）叫‘轉變’。用我們現代的詞語來比方，則‘變’、‘變文’是‘戲’、‘戲詞’，‘轉變’是‘唱戲’。<#>(3)演變文時以經常展示和卷收的畫卷配合演出。<#>(4)演的不是佛經故事，是歷史故事（當然，不能反過來證明不能演佛經故事，只能證明能演歷史故事）。這就破除了變文、變相必演佛經的偏見。<#>(5)演員是俗家女郎，而不是僧家尼姑，更非和尚（當然也不能反證僧家不演）。這就破除了變文是‘俗講’的偏見。因爲，俗講是化俗講經，只能是僧家辦的事情，俗家不行。<#>第五步，還得解疑。從上述可知，變文是說唱底本，表演時配合展示畫卷。畫卷似乎可以稱爲‘變相’圖卷了。可是，細心的研究者還可提問︰敦煌遺書中變文卷子出得較多，相對的則變相畫卷較少，它們又怎樣相輔而行呢？這，可得到敦煌千佛洞裏去找答案。我們必須明確，敦煌卷子是藏經洞裏出來的，是和尚的書庫裏的貨色，大體上是和尚用的東西。同時，我們一定會看到，千佛洞裏滿壁壁畫。其中，采用一幅幅連續性畫面來表現的故事畫很多。其性質近似于現代的連環圖畫。連環圖畫一般在畫面下方附簡單說明；敦煌壁畫則是采用我國漢代以來石刻、屏風畫、畫卷等的手法，寫在畫面內空白處，且常采‘題榜’式。手法是傳統的，內容可有它的特殊之處︰有的是大段大段地抄變文。這一點是金維諾先生早在二十多年前已指出的。可惜這個重要發現極少被研究者利用。<#>除了壁畫外，藏經洞還出了許多畫幡，其中有些也采用了近似某些壁畫的連續畫面形式，不過限于畫幅，顯得具體而微，不能充分展開而已。這些畫幡，已有研究者指出，是爲財力不足艱于布施壁畫的施主準備的，也便于僧人外出時携行。日本研究敦煌學的學者梅津次郎先生，在他的論文《變與變文》中，首次指出，這類畫幡是可以配合變文演出的。例證是，德國人勒考克等從新疆境內克孜爾千佛洞瑪雅洞中剝走的一幅壁畫，畫面上畫的是阿闍王本生故事︰在阿闍王與王妃之前，有兩個青年女子，一個人手持釋尊四相（誕生、降魔、成道、涅槃）畫幡，另一個則在口講指劃。看樣子很像在說唱〈八相成道〉之類的變文。日本大穀探查隊在克孜爾搞去的一張唐代壁畫殘片，殘存手持的畫幡一角，大概也是這類畫幡之一端。此外，據日本學者實地調查，日本的畫卷在古代有配合說唱故事使用的情况，特別在佛寺中更是如此。而日本佛教之受中國影響是不待贅言的事情，唐代更爲明顯。<#>綜上情况，我們又可以推論︰變文，不僅配合畫卷作一般性的世俗演出，而且在佛寺中，在石窟寺中，在某些特定場合，也能配合壁畫、畫幡等演出。壁畫上甚至抄錄片段的變文作爲說明，以代替抄錄正規的經文。但它究竟是抄片段，而不像立石經那樣錄全文。就是對著它演出，也不能以說唱抄錄的片段爲限，這是明顯的事。那麽，變文的單行便能找到較爲合理的答案了。它不是完全單行，而是與畫卷、壁畫、畫幡等多種形式的繪畫作品配合的。可它也不是如過去某些研究者所認爲的‘圖主文從’‘代圖本’。它又可不附著于圖畫，這是因爲一種變文可供作多種形式的繪畫作品的演唱底本，所以它又可以不附著于一個變相本而單行。這個解釋，有助于說明藏經洞卷子中變文卷子多于變相卷子的情况，以及爲什麽變文卷子多爲單行的情况。<#>第六步，進一步推論‘轉變’──即變文的演出情况。前面提到，變相有連環圖畫那樣的連續畫面形式的，這樣的畫叫做‘一鋪’。看下列各例︰<#>(1)伯三四二五號卷子，題目爲〈金光明最勝王變相一鋪銘幷序〉。伯四六九０號中也有‘金光明最勝王一鋪’。<#>(2)日本入唐求法高僧帶回日本的書畫目錄中，屢見‘一鋪七幅’、‘一鋪三幅’等字樣，例︰<#>大毗盧舍那大悲胎藏大曼荼羅一鋪七幅一丈六尺<#>  大悲胎藏三昧耶略曼荼羅一鋪三幅<#>  （以上見于《弘法大師將來目錄》）<#>  天臺大師感得聖僧影一鋪三幅彩色<#>  （以上見于《日本國承和五年入唐求法目<#>錄》）<#>  南岳思大師影一鋪三幅<#>  天臺智者大師影一鋪三幅<#>  （以上見于《在唐送進錄》）<#>(3)日本慈覺大師圓仁《入唐求法巡禮行記》卷一︰<#>開成四年正月三日，始畫南岳天臺兩大師像兩鋪各三幅。<#>（開成四年三月）五日，齋後，前畫胎藏曼荼羅一鋪五幅了，但未彩色耳。<#>(4)敦煌碑文，題記中亦多見‘一鋪’字樣，如著名的〈大唐隴西李府君修功德碑〉中即有反映，題記更多。可以看出，一鋪畫不止一幅。看來它們又不是如現在照相的加印幾張，而是形象不同的幾幅合在一起，成爲一套。鋪，在古代有‘鋪陳’之義，可引申爲‘展開、展示’。一鋪，想來就指展示的一套，這一套定有內在聯繫。有的大師像，是否爲一生各個時期的像，抑或禪定、說法等各種不同類型却有聯繫的像，雖一時無法判明，但總是供瞻仰而展出的一套。它們已類似現代爲紀念某些人物而舉辦的圖片展覽。若配以變文，變文就是說唱形式的解說詞。這不是臆測，有變文本身爲據︰<#>(1)伯三六二七號尾題︰‘漢八年楚滅漢興王陵變一鋪’。<#>(2)伯三六二七號、斯五四三七號都是〈王陵變〉，開頭是‘從此一鋪，便是變初’。<#>(3)伯二五五三號，講王昭君故事，屬變文體裁，有‘上卷立鋪畢，此入下卷’的話。<#>值得注意的是，這三個卷子，恰恰都不屬于佛經故事。它們又證明了，一鋪這個術語不僅應用于佛教繪畫，而且具有一般性的意義。大概，凡屬有連續性畫面的一套畫都可叫作一鋪，其性質近似于現代的組畫。它們也證明了，與變文配合的變相，是以‘鋪’計算的，而且不限于佛經變相。有些研究者把變文、變相按內容分爲‘經變’與‘俗變’，看來確實存在著這兩類不同內容的作品，我們也可以采用這兩個術語來區分它們。不過，他們把經變、俗變包含的範圍搞得很大，包括了講經文、話本等非變文的作品，却是我們堅决不能同意的。<#>前引王昭君故事變文中，‘上卷立鋪畢，此入下卷’一句，能幫助我們想像‘轉變’的演出情况。向覺明先生曾引了一個很有趣又極有力的旁證︰<#>明·馬歡《瀛涯勝覽》〈爪哇國〉條有雲︰‘有一等人以紙畫人物、鳥獸、鷹蟲之類，如手卷樣，以三尺高二木爲畫幹，止齊一頭。其人蟠膝坐于地，以圖畫立地。每展出一段，朝前番語高聲解說此段來歷。衆人圜坐而聽之，或笑或哭，便如說平話一般。’（馮承鈞《校注》本頁十五）……與唐代轉〈昭君變〉之情形，亦甚相仿佛。（《唐代長安與西域文明》第三一七頁）<#>向先生所引述的旁證極爲精彩，我們更同意他的結論。‘立鋪’，看來就是‘以圖畫立地’，也就是把它挂起來。挂的是一鋪畫或其中的一部分，隨說唱隨展示隨卷收，一直到‘上卷立鋪畢’，卷起來再換下卷。這種辦法，與現代電影放映機換片子有些仿佛。變文配合變相‘轉變’的情况，大體如此。<#>最後一步，變文是這種演唱的底本，它分說、唱兩部分，我們已經明確了；說唱銜接之處有專門提示的話，我們也已知道了。我們就可以據此標志來檢查，看《敦煌變文集》中哪些是變文，哪些不是變文了。可是事情幷不如此簡單，現存明確題爲變文的材料中，斯四六五四、伯二七二一號〈舜子至孝變文〉，有白無唱，這是一種特例；伯四五二四號〈降魔變〉畫卷紙背有唱無白，又是另一種特例。這又如何解釋。能否推論爲有些變文唱白兼備，有些有白無唱，有些有唱無白？我們不認爲如此。前面幾步推論已經證明，轉變時，變文配合變相，有說有唱，由說轉唱時有提示，這些都是變文的特點。變文，非有說有唱有提示過渡不可。那麽，又怎樣解釋前面兩種情况呢？我們認爲，這是因爲，在抄這種說唱底本時，可以單抄說白，也可以單抄唱詞。當然，完整的本子是唱白全錄，但不排斥單抄。<#>現在，我們可以檢查一下，《敦煌變文集》中所收，究竟哪些是變文，哪些不是變文。<#>(1)有明確題名的，或雖無明確題名而爲有明確題名各卷的姊妹篇的，自然都是變文。<#>(2)經《敦煌變文集》編者代擬題目稱爲‘變文’的，須區別對待，用前述變文的特點去衡量。可以剔出，認爲不是變文的，有︰<#>{1}〈伍子胥變文〉　雖有白有唱，而無明確的文圖配合痕迹。它像是大鼓書一類體裁的前身，雖有說有唱，而不配合圖畫。<#>{2}〈孟姜女變文〉︰情况同于〈伍子胥變文〉。<#>{3}〈秋胡變文〉︰情况同前。<#>{4}〈太子成道變文〉︰乃‘俗講’系統，非變文。<#>{5}不知名變文，包括伯三一二八、斯四三二七、斯三０五０各號，都不是變文，屬‘俗講’系統。<#>(3)經《敦煌變文集》編者代擬題目稱爲變文，又具有變文特點的，應認爲變文，它們是︰<#>{1}〈李陵變文〉<#>{2}〈張義潮變文〉<#>{3}〈張淮深變文〉<#>{4}〈董永變文〉<#>《敦煌變文集》編者注︰‘篇題依故事內容擬補。原卷編號爲斯二二０四，共九三七字，叙述了整個故事。但文義多有前後不相銜接處，疑原本有白有唱，此則只存唱詞，而未錄說白。〈降魔變文〉畫卷，亦有唱無白，但其他抄本則有唱有白。’<#>這一篇，恐怕是錄唱詞而未錄說白的本子，但因不像〈降魔變文〉那樣有別的本子可以比對，又無文圖配合過渡語痕迹，我們只能存疑。它可能是變文，也可能是‘伍子胥’、‘孟薑女’一類。<#>一部《敦煌變文集》中所收，可指實爲變文者，不過如上述而已。<#>《敦煌變文集》中所收變文以外的材料，照我們看，大致可分兩類。一類是和尚‘俗講’所用的底本，如講經文、明顯座文等；另一類則較爲複雜，尚待細分，其中包括種類不同的民間文學和通俗文學作品，如話本、俗賦等。<#>［參考資料］　周紹良、白化文編《敦煌變文論文錄》；王重民、向達《敦煌變文集》；鄭振鐸《中國俗文學史》第六章、《中國文學史》第三十三章；劉大杰《中國文學發展史》第十二章；太田辰夫《敦煌文學研究書目》。<#>


meanings:
(term) miraculous saṃsāra         , inconceivable transformation


meanings:
6916又作無為生死、不思議變易生死、不思議變易死、變易死。二種生死之一。為「分段生死」之對稱。即阿羅漢、辟支佛及大力之菩薩，以無漏的「有分別業」為因，以無明住地為緣，所招感三界外之殊勝細妙的果報身；此一果報之身，係由無漏之悲願力改轉原先的分段生死之粗身，而變為細妙無有色形、壽命等定限之身，故稱變易身；係由無漏之定力、願力所助感，妙用而難測，故又稱不思議身；又以此身乃隨大悲之意願所成者，故亦稱意成身、無漏身、出過三界身；復以此身既由無漏之定力所轉成，已異於其前的分段粗身，猶如變化而得，故又稱變化身。　蓋阿羅漢、辟支佛及大力之菩薩已斷盡四住地之煩惱惑障，不復再受生為三界內之分段身，故受生為三界外之變易身，然彼等又以此變易身迴入三界中，長時修菩薩行，以期達於無上菩提。又若依法相宗之義，有四類人能受變易生死之果報，即：(一)二乘之無學聖者迴心而入大乘，於得涅槃之後，即可直接受變易身之果報。(二)有學之聖者轉向大乘，於初地以後亦得受變易身。(三)悲增之菩薩，於八地以上受此變易身。(四)一類智增之菩薩於初地以上受之。法性宗則認為二乘之無學及菩薩之種性以上，得隨應而受變易身。　據三論宗嘉祥大師吉藏於勝鬘寶窟卷中末之說，變易生死與分段生死之別乃在：分段生死之身具有色形區別與壽期長短之定限；而變易生死則由心識之念念相續而前變後易，其身形與壽期皆無定限。大乘義章卷八本亦舉出變易生死之三義，即：(一)以微細之生滅為變易生死。(二)以緣照無漏所得之法性身為變易生死之身。(三)真證之法身如來藏於尚未出離生滅之際，猶隨逐無常之死法，故稱變易生死。　大乘義章卷八本又將變易生死分為兩類：(一)事識中之變易生死，係於六識之中緣照無漏法所受之果報。復有三種之別：(1)阿羅漢及辟支佛所受之身，(2)種性解行之人所受之身，(3)初地以上菩薩所受之身。(二)妄識中之變易生死，係於第七識（阿陀那識）中緣照無漏法所受之果報。亦有三種之別：(1)初地以前菩薩所受之身，(2)初地以上所受之身，(三)八地以上所受之身。　勝鬘寶窟卷中末將變易分為自報與為物二種：(一)自報變易，係以無漏之五陰為體，以無漏之業為因，以無明為緣。(二)為物變易，係以色陰為體，以悲願為因，以眾生之根欲為緣。上記之外，有關受生為變易身之種別及其修行階位等，諸家之間另有多種異說。〔勝鬘經一乘章、無上依經卷上、成唯識論卷八、法華經玄義卷二上、成唯識論掌中樞要卷下末〕（參閱「生死」2059）


meanings:
(term) transformation and manifestation of form (pratihārya)


vietnamese:
biến dị vô thường hữu thập ngũ chủng <pttđ>


meanings:
6917指依經典之記載，描繪佛之本生譚，或淨土莊嚴、地獄相狀等之圖畫，用以宣傳教義。又作變像、變繪。略稱變。變，乃變動、轉變之意，即將種種真實之動態，以圖畫或雕刻加以描繪，如畫彌陀淨土之相，稱為彌陀淨土變；畫兜率天彌勒淨土之相，稱為彌勒淨土變；依華嚴經所畫之七處八會或七處九會，稱為華嚴變相；畫地獄之種種相，稱為地獄變相等。　據洛陽伽藍記卷五載，北魏僧惠生曾於揵馱羅國之雀離浮圖，摹寫釋迦四塔變。又從現今山琦（梵 Śānchī）、巴赫特（梵 Bhārhut）等之古雕刻及古壁畫中，有關佛傳或本生譚之變相亦不少，可見印度古來即有諸種變相之雕畫。我國及日本所描繪之變相圖，初時多為彌陀、藥師、釋迦、觀音、彌勒等之淨土變相，及彌陀、觀音、彌勒等之來迎變相；其後漸有華嚴變相、法華變相、地獄變相、十王變相等之繪製。此外，其他重要之變相尚有鄮縣阿育王寺塔之四本生變相（即於塔之四面分別刻鏤薩埵王子變、捨眼變、出腦變、救鴿變等），及大慈恩寺翻經堂壁上之古今翻譯圖變，平康坊菩薩寺有吳道玄之智度論色偈變及維摩變，黃梅東山寺廊壁有盧珍之楞伽經變等。在日本，亦有四佛淨土、本地垂迹、二尊遣迎等各種變相之造立。　變相之構圖，雖亦有僅以二、三形像所成者，然大部分變相則多繪有數十百尊之佛、菩薩、諸天、人及各類畜生，並配以宮殿、樓閣、山水、樹木、花草等；其圖相及顏色極為複雜。又依材料之別，有壁畫、柱繪、絹紙圖，或木雕、石刻、泥塑等多種。　此外，於日本，亦稱淨土變相為淨土曼荼羅，係受密教影響之訛稱，實際上，變相與曼荼羅之意義迥異。〔不空羂索神變真言經卷十五、有部毘奈耶雜事卷十七、景德傳燈錄卷三弘忍傳、開元釋教錄卷十、高僧法顯傳師子國無畏山精舍條〕（參閱「曼荼羅」4400）


meanings:
6917係變化食物為諸天及餓鬼餚饍之咒語。又作變食咒、變食陀羅尼。即救拔焰口餓鬼陀羅尼經所記載（大二一‧四六五上）「那謨薩嚩怛他蘗多　嚩盧枳帝　唵　參婆囉　參婆囉吽」之咒語。該經記載佛在迦毘羅城尼俱律那僧伽藍說法，爾時阿難獨居靜處習定，於夜三更之後，親見一焰口餓鬼，其身形醜陋而枯瘦，口中有火燃，咽喉細如針鋒，蓬頭而爪牙長利，甚可怖畏；彼告阿難於三日後亦將命盡而墮餓鬼中，阿難惶怖而詢問免苦之法，焰口餓鬼明示阿難，若能施食予無量餓鬼及百千婆羅門仙等，並為彼供養三寶，即得增壽，並能令餓鬼得生天上；阿難倉遑至佛所，陳事乞教，佛即為彼宣說無量威德自在光明殊勝妙力陀羅尼（即變食真言）。　據銷釋金剛科儀會要註解卷二載，行人念此真言，或三遍、七遍，或二十一遍，由此真言之力，其所供物，自然變成各種諸天餚饍，皆有五種色香上味，一一如須彌山。其法先以淨法界嚂字真言及吉祥手印加持二十一遍，以為清淨法食，次念此變食真言，而後再念普供養真言（卍續九二‧一三七下）「唵　誐誐曩　三婆嚩　曢日囉斛」。　此外，依日本之瑩山和尚清規卷下載，施餓鬼會中，所持誦之灑水真言為（大八二‧四四六中）「南無薩縛怛他蘗多　縛盧枳帝　唵　三摩羅　三摩羅吽」。〔瑜伽集要救阿難陀羅尼焰口軌儀經、慈覺大師請來目錄、佛門必備課誦本〕


meanings:
① Sum họp yến ẩm. Có khi dùng như chữ yến 宴.


meanings:
① Đáp lại, tùy câu hỏi mà trả lời lại từng câu từng mối gọi là thù. ||② Đền trả ngang cái giá đồ của người gọi là thù. Như thù trị 讎直 trả đủ như số. ||③ Ngang nhau. ||④ Đáng. ||⑤ Ứng nghiệm. ||⑥ Cừu thù, thù hằn. ||⑦ So sánh, như đem bài bản sách ra so sánh với nhau xem có sai lầm không gọi thù hiệu thù 校讎.


meanings:
(văn) ① Đối thủ, kẻ thù; ② Thù hằn; ③ Thù đáp, đáp lại, đền trả ngang mức: 讎直 Trả đủ như số; ④ Ngang nhau; ⑤ Đáng; ⑥ Ứng nghiệm; ⑦ So sánh.


meanings:
① Gièm pha, thêu dệt các lời nói bậy làm cho mất cái hay cái phải của người đi gọi là sàm.


meanings:
Nói xấu, gièm pha: 登斯樓也，則有去國懷鄉，憂讒畏譏 Khi lên lầu này thì có tâm trạng của người xa nước, nhớ làng, lo gièm, sợ chê (Phạm Trọng Yêm: Nhạc Dương lâu kí).


meanings:
① Trách, lấy nghĩa lớn trách người gọi là nhượng. ||② Nhường nhịn, nhún nhường, nhường cho. ||③ Từ bỏ.


meanings:
① Nhường, nhịn, nhún nhường: 互讓 Nhân nhượng lẫn nhau; ② Mời: 讓茶 Mời uống chè; 把大家讓進屋裡 Mời mọi người vào nhà; ③ Để lại, bán lại, nhượng lại: 出讓 Bán lại; 轉讓 Chuyển nhượng; ④ Để, bảo, bắt: 誰讓你來的？ Ai bảo anh đến đấy?; 讓我休息一下 Để tôi nghỉ một lát; 讓高山低頭，叫河水讓路 Bắt núi phải cúi đầu, sông phải rẽ lối (nhường bước); ⑤ Bị: 行李讓雨淋濕了 Hành lí bị mưa ướt sạch; ⑥ Hãy: 讓我們團結起來吧！ Chúng ta hãy đoàn kết lại!; ⑦ (văn) Trách; ⑧ Từ bỏ.


meanings:
① Lời sấm kí, sự chưa xảy ra mà đã biết trước và nói bằng cách bí ẩn không cho người biết đích ngay, chờ khi sự xảy ra rồi mới biết thế là sấm. Như ta nói sấm ông Trạng Trình vậy.


meanings:
① Khen ngợi, tán thán. ||② Văn tán, một lối văn tán dương công đức người và vật. ||③ Giúp.


meanings:
6975讚美佛菩薩及祖師等功德偉業之韻文章句。又作讚、讚頌。有關之梵語有 stava, stotra, stuti, saṃgīti 等。其內容除讚歎外，亦或含有譬喻、故事性質者。印度自古即有讚歌，如出於富蘭那（梵 Purāṇa）文學等有關毘濕奴（梵 Viṣṇu）、濕婆（梵 Śiva）等之讚歌，其旨趣與佛教雷同。對佛陀之讚歌最早見於大事（梵 Mahāvastu），諸經中以偈頌讚歎佛德者亦不少。　讚歌成為獨立之典籍者，在巴利文經典有長老偈、長老尼偈等。見於漢譯之梵文經典，有馬鳴所作之佛所行讚、揵稚梵讚，及佛三身讚、普賢菩薩行願讚、七佛讚唄伽陀、讚揚多羅菩薩一百八名讚等。見於西藏大藏經之禮讚部者，則有龍樹所作之法界讚（梵 Dharmadhātustava）、無譬讚（梵 Nirupamastava）、超世間讚（梵 Lokātītastava），及無著所作之法身位功德讚、薩迦斯利巴得拉所作之如來名歌賢劫莊嚴鬘等。　另有推斷亦為馬鳴所作之金剛針論（梵 Vajrasūcī）；及繼馬鳴後之讚佛詩人摩咥里制吒（梵 Mātṛceṭa）之作品，如一百五十讚佛頌（梵 Śatapañcāśatkastotra）、四百讚（梵 Catuṭśataka）。七世紀時，戒日王亦有讚佛作品，如龍王之喜（梵 Nāgānanda）、寶行王正論（梵 Ratnāvalī）、清容婦人（梵 Priyadarśikā）、八大靈塔梵讚（梵 Aṣṭamahāśrīcaityastotra）。十一世紀時，迦濕彌羅詩人克雪曼德拉（梵 Kṣemendra）雖為毘濕奴派詩人，然亦傾慕佛教，著有譬喻集（梵 Avadāna-kalpalatā）讚歎佛德。　我國佛教之讚歌，始自東晉支道林作釋迦文佛像讚、阿彌陀佛像讚、諸菩薩像讚。此後有北魏曇鸞之讚阿彌陀佛偈、唐代善導之往生禮讚、唐代玄覺之永嘉證道歌，與宋代惟白之文殊指南圖讚、宋代仁岳之釋迦如來降生禮讚文等。又敦煌出土者，有淨土禮讚、大乘淨土讚、道安法師念佛讚、摩尼教下部讚等，種類甚多。　於日本，和讚為一種獨特之形式，廣行於民間。〔梁高僧傳卷十三、出三藏記集卷十二、廣弘明集卷十五〕


meanings:
6975梵名 Bījak。宗教詩。印度神祕思想家、宗教改革家喀比爾（梵 Kabīr, 1440～1518）作，弟子巴戈達斯（梵 Bhago Dās）於一五七○年編成。喀比爾反對印度教、依斯蘭教繁瑣之儀規及偏狹之教權觀，攻擊吠陀聖典之權威及婆羅門祭式，而接受依斯蘭教解放者蘇非（梵 Sufī）之神祕主義。此讚歌集即以精確之直觀經驗，委婉敘述其對真理之體悟，完整地呈現其融合印度教與依斯蘭教，超越教派、肯定現世之宗教觀。現今喀比爾教團總部存有其詩作全集二十一卷，名為「大聖典」（梵 Khās Granth）。〔カビ｜ルの聖詩（龍山章真）、カビ｜ルの詩と宗教─中世イソドの考察試論（大類純）〕


meanings:
① Nói thẳng. Như đảng ngôn 讜言 lời nói thẳng thắn.


meanings:
Nói thẳng, cương trực, thẳng thắn: 讜言 Lời nói thẳng thắn.


meanings:
① Nghị tội, luận tội, chuyển án lên toà trên, kết thành án rồi gọi là định nghiện 定讞.


meanings:
(văn) Xét tội, luận tội, nghị tội: 定讞 Định tội.


meanings:
① Lũng, suối, hai bên núi giữa có một lối nước chảy gọi là cốc. ||② Hang, núi có chỗ thủng hỏm vào gọi là cốc. ||③ Cùng đường, như Kinh Thi nói tiến thoái duy cốc 進退維谷 tiến thoái đều cùng đường. ||④ Một âm là lộc. Lộc lãi 谷蠡 một danh hiệu phong sắc cho các chư hầu Hung nô. ||⑤ Lại một âm là dục. Nước Ðột Dục Hồn 吐谷渾.


meanings:
① Khe: 山谷 Khe núi; 函谷 Khe thẳm; ② Hang; ③ (văn) Cùng đường, tình trạng gay go: 進退維谷 Tiến lui đều cùng đường (Thi Kinh); ④ [Gư] (Họ) Cốc.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, hiệu Đại Đạo, người xứ Tuyền Châu, nối pháp Phần Dương Thiện Chiêu, tông Lâm Tế. Người đời gọi sư là »Ba Tiêu Am Chủ«, »Tuyền Đại Đạo«. Tác phẩm: Lục Ba Tỵ Ca.


meanings:
Núi nằm cách khoảng 7km về phía Đông nam Tương Phàn, Hồ Bắc, Trung Quốc. Đời Tấn, Tập Tạc Xỉ ẩn cư nơi đây. Trong núi có chùa Cốc Ẩn sáng lập vào đời Tấn, ngài Đạo An từng ở nơi đây. Trí Tĩnh thuộc tông Tào Động, đệ tử nối pháp của Trí Tĩnh là Tri Nghiễm, đệ tử nối pháp của Tri Nghiễm là Khế Sùng đều trụ trì chùa này.


meanings:
① Lạch, khe nước trong núi. Cũng viết là khê 溪.


meanings:
(văn) ① Như 溪 [xi]; ②【勃谿】bột khê [bóxi] (văn) Mẹ chồng nàng dâu cãi nhau. Cv. 勃豀.


meanings:
① Bột hề 勃豀 chống cãi, ngang trái. Cũng viết là 勃谿.


meanings:
(văn) Tranh cãi, cãi nhau: 勃豀 Chống cãi.


meanings:
① Hang thông suốt cả hai đầu. Vì thế nên chỗ đất nào phẳng phắn sáng sủa gọi là hiên khoát 軒豁, người già gọi là đầu đồng xỉ khoát 頭童齒豁 đầu trọc răng long. ||② Thông suốt, tâm ý rộng rãi khoan thai gọi là khoát. Như khoát nhiên quán thông 豁然貫通 vỡ vạc thông suốt. ||③ Khai phóng, tha bổng. Như tiền lương chi khoát miễn 錢糧之豁免 tha không bắt nộp tiền lương nữa, hình ngục chi siêu khoát 刑獄之超豁 không bắt chịu hình ngục nữa.


meanings:
① Sứt, mẻ: 碗口豁了一塊 Miệng chén bị mẻ một miếng; 豁唇 Sứt môi; 豁齒 Răng mẻ; ② Liều, bạt, thí: 豁出性命 Liều mạng, bạt mạng, thí mạng. Xem 豁 [huò].


meanings:
① Rộng (rãi), sáng (sủa), thông suốt: 豁達 Rộng lượng; 豁亮 Sáng sủa; ② Miễn, tha: 豁免 Miễn, được miễn (thuế ...). Xem 豁 [huo].


meanings:
Hiểu rõ, rõ ràng. Chương La-hầu-đa-la, Tổ thứ 16 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »難 提 心 意 豁 然、 即 求 度 脫。 – Tâm ý Nan-đề hiểu rõ liền xin ngài độ thoát«.


meanings:
Hiểu rõ, thông đạt. Bài Nhất Bát Ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: »丈 夫 語 話 須 豁 豁、 莫 學 癡 人 受 摩 捋。 – Bậc trượng phu đối với cơ ngữ của người xưa cần thông đạt, đừng bắt chước kẻ ngu hiểu biết qua loa«.


meanings:
① Bát đậu, cái bát tiện bằng gỗ để đựng phẩm vật cúng hoặc các thức dưa, giấm v.v. Tự thiên dụng ngoã đậu 祀天用瓦豆 tế trời dùng bát bằng đất nung. ||② Đỗ, đậu, một loài thực vật để ăn, như đậu tương, đậu xanh, v.v.


meanings:
① Đậu, đỗ: 黃豆 Đậu nành, đỗ tương; 花生豆兒 Lạc đã bóc vỏ đậu phộng; ② (văn) Cái đậu (để đựng đồ cúng thời xưa); ③ [Dòu] (Họ) Đậu.


meanings:
what, why, how in the world, how could it possibly...?


meanings:
① Há, sao. Dùng làm lời nói trái lại, như khởi cảm 豈敢 há dám, khởi khả 豈可 há nên. ||② Thửa, cũng như chữ kì 其. ||③ Một âm là khải, cùng nghĩa với chữ 愷.


meanings:
① Đâu, sao, sao lại, há (biểu thị sự phản vấn): 豈敢 Đâu dám, sao dám; 豈但 Không những, há chỉ; 豈有此理 Sao lại có lí như vậy; 子之道豈足貴邪？ Đạo của ngài há đáng quý ư? (Trang tử). 【豈能】 khởi năng [qênéng] Đâu có thể, sao lại có thể, há có thể; ② Có không (để hỏi): 將軍豈願見之乎？ Tướng quân có muốn gặp ông ta không? (Tam quốc chí).


meanings:
① Đậu thị, đậu muối với muối gọi là hàm thị 鹹豉 (tương tàu), nhạt không có muối gọi là đạm thị 淡豉. Ta quen gọi là đậu xị 豆豉.


meanings:
① Một thứ đậu. Oản đậu 豌豆, cũng gọi là hồ đậu 胡豆.


meanings:
Một thứ đậu. 【豌豆】uyển đậu [wandòu] Đậu Hà Lan.


meanings:
① Dựng đứng, thụ kì can 豎旗杆 dựng cột cờ. ||② Chiều dọc, nét ngang của chữ gọi là hoạch 畫, nét dọc gọi là thụ 豎. ||③ Thằng nhỏ, trẻ hầu trai chưa đến tuổi đội mũ gọi là thụ, như mục thụ 牧豎 thằng bé chăn trâu, cũng gọi là mục đồng 牧童. Vua Tấn Cảnh Công ốm, nằm mê thấy hai thằng bé con núp ở dưới mạng mỡ, vì thế bây giờ mới gọi bị bệnh là vi nhị thụ sở khốn 為二豎所困. ||④ Chức bầy tôi nhỏ ở trong cung, như nội thụ 內豎 quan hầu trong, bế thụ 嬖豎 quan hầu thân được vua yêu. ||⑤ Hèn mọn, như thụ nho 豎儒 kẻ học trò hèn mọn.


meanings:
① Dựng lên: 把棍子豎起來 Dựng cái gậy lên; 豎旗杆 Dựng cột cờ; ② Dọc: 豎着寫 Viết dọc; ③ Nét sổ: 十字是一橫一豎 Chữ thập (trong chữ Hán) là một nét ngang một nét sổ; ④ (văn) Đứa nhỏ, thằng nhỏ, thằng bé: 牧豎 Đứa bé chăn trâu; ⑤ (văn) Chức quan nhỏ trong cung: 内豎 Quan hầu trong; 嬖豎 Quan hầu được vua yêu; ⑥ (văn) Hèn mọn: 豎儒 Kẻ học trò hèn mọn.


meanings:
(văn) ① Đậu nửa sống nửa chín (nửa non nửa già); ② Nhân (nhưn) đậu.


meanings:
① Hạt đậu nây, vì thế nên cái gì thịnh vượng to lớn đều gọi là phong, như phong thịnh 豐盛, phong phú 豐富. ||② Hậu hĩ, sự vật gì gia thêm cho nhiều gọi là tòng phong 從豐. ||③ Tốt tươi, như phong thảo 豐草 cỏ tốt. ||④ Ðược mùa, như phong niên 豐年 năm được mùa. Thi Kinh 詩經: Phong niên, thu đông báo dã 豐年，秋冬報也 năm được mùa, mùa thu mùa đông báo tin cho. ||⑤ Cái phong, nhỏ kém cái đậu.


meanings:
① Dồi dào, sung túc, được mùa, nhiều: 豐收 Được mùa; 豐衣足食 Sung túc, no cơm ấm áo; ② To lớn: 豐功偉績 Công lao to lớn; ③ (văn) Tốt tươi, sum sê: 豐草 Cỏ tốt tươi; ④ [Feng] (Họ) Phong.


meanings:
→ dương châu phong hoá hoà thượng 楊州豐化和尚


meanings:
→ chung nam sơn phong đức hoà thượng 終南山豐德和尚


meanings:
Thứ tự đẳng cấp của chén rót rượu cúng tế thời xưa. Như 秩 (bộ 禾).


meanings:
① Tươi đẹp, dáng mặt đầy đặn tươi đẹp gọi là diễm, như kiều diễm 嬌豔 tươi đẹp óng ả, văn từ hoa mĩ gọi là diễm thể 豔體, ái tình nồng nàn gọi là diễm tình 豔情, v.v. ||② Ham chuộng, như hâm diễm 歆豔 hâm mộ ham thích. ||③ Con gái đẹp. ||④ Màu mỡ, rực rỡ. ||⑤ Khúc hát nước Sở.


meanings:
①Đẹp, tươi đẹp, đẹp đẽ, lộng lẫy: 百花爭豔 Trăm hoa khoe thắm; ② (văn) Gái đẹp; ③ (văn) Tình yêu.【豔史】 diễm sử [yànshê] (cũ) Chuyện tình yêu; ④ (văn) Hâm mộ, ham chuộng: 歆豔 Hâm mộ, ham chuộng; ⑤ (văn) Khúc hát nước Sở.


meanings:
① Đánh nhau, như huyên hôi 喧豗 tiếng đánh chửi nhau rầm rĩ.


meanings:
(văn) ① Đánh; ② Tiếng ầm ĩ: 喧豗 Ầm ĩ, ồn ào.


meanings:
① Con lợn con. ||② Một âm là độn. Ði kéo lê gót chân.


meanings:
① Lợn (heo), lợn con (heo con), lợn sữa (heo sữa): 豚尾 Đuôi lợn; 豚蹄 Chân giò; ② [Tún] (Họ) Đồn.


meanings:
① Con lợn đực, lợn hai năm cũng gọi là ba. ||② Thịt khô. Cùng nghĩa với chữ ba 羓.


meanings:
resemble, to imitate, pattern after, symbolize


meanings:
① Con voi. ||② Ngà voi, như tượng hốt 象笏 cái hốt bằng ngà voi. ||③ Hình trạng, hình tượng, như: đồ tượng 圖象 tranh tượng, nay thông dụng chữ 像. ||④ Tượng giáo 象教 nhà Phật cho đạo Phật sau khi Phật tổ tịch rồi một nghìn năm là thời kì tượng giáo, nghĩa là chỉ còn có hình tượng Phật chứ không thấy chân thân Phật nữa. ||⑤ Khí tượng, có cái hình tượng lộ ra ngoài. ||⑥ Làm phép, gương mẫu. ||⑦ Đồ đựng rượu. ||⑧ Điệu múa.


meanings:
① (Con) voi, tượng; ② Ngà voi: 象笏 Cái hốt bằng ngà voi; ③ Hình dáng, tình trạng, hình tượng: 景象 Cảnh tượng; 氣象 Khí tượng; ④ Tượng: 象形 Tượng hình: 象聲 Tượng thanh; ⑤ (văn) Phép tắc, khuôn mẫu; ⑥ (văn) Đồ đựng rượu; ⑦ (văn) Điệu múa.


meanings:
5273世界諸宗教皆有其象徵性之器物或符號，以表達其中心思想，佛教使用之象徵物頗多，然最早以空座、足迹、法輪等來象徵佛陀。由中印度山琦（梵 Sānchī）與巴赫特（梵 Bhārhut）之浮雕中，可知早期之佛教藝術家並不直接描繪佛陀像，而以雕刻空席座、一對足迹或法輪等替代之。其後隨佛教史之發展，佛教所使用之象徵物逐漸增多，最常見者有卍字、塔、光相、念珠、蓮花、菩提樹、曼荼羅、佛教教旗等，每一象徵物各有其特殊淵源，並代表不同之象徵意義，玆簡述如下：　(一)法輪（梵 dharma-cakra，巴 dhamma-cakka），於佛教各種象徵物中，法輪爲佛陀最具代表性之象徵，亦爲佛陀所說教法之象徵。所謂輪（梵 cakra），原爲印度古代戰場上所用之戰車，戰車能席捲戰場之敵人，佛教遂取其摧破、輾轉、圓滿等三義來象徵佛陀之說法所具有之意義：(1)摧破眾生之煩惱。(2)輾轉不停，不滯於一人一處。(3)圓滿無缺。準此，並將弘法稱爲「轉法輪」，意謂轉動真理之法輪。此種法輪迄今仍常被用以象徵佛教。印度之新式國旗在中央配上法輪，究其意義，可視爲佛陀精神之延伸。　(二)卍字（梵 śrīvatsalakṣana），爲古代印度表示吉祥、清淨、圓滿之標相。印度教以此象徵濕婆神與毘濕奴神胸前之旋毛；在佛教，則爲佛陀之胸、手足、頭髮等所顯現之相，乃匯集吉祥萬德之表徵，爲佛陀三十二相之一，故自古即被視爲一種吉祥之印。至後世，則與法輪同樣被用爲代表佛教之紋章。　(三)塔（梵 stūpa），爲象徵佛教之一種建築物。原爲安置諸佛菩薩、祖師高僧之遺骨等，作爲供養禮拜之用。追溯造塔之濫觴，可遠推至佛陀時代，其髮、爪等，皆有國王大臣爲之收取，造塔供養。據諸經載，建塔之義有三：(1)表人勝，(2)爲起信，(3)爲報恩。後世佛教徒亦沿用之，造立各類之塔，以珍藏供養高僧之生身舍利或經卷之法身舍利等。久之，塔式建築亦爲佛教或佛教建築之典型象徵。　(四)光相，乃象徵佛菩薩之智慧；其光明能遍照一切處，而無所障礙，故於繪畫或雕刻佛菩薩像時，每於佛 陪I後造立此光相。光背一般可分爲頭光與舉身光二種，頭光指發自眉間之白毫光，或頭面周圍所發之圓光，舉身光即全身周圍發光之相。　(五)念珠，乃僧俗於稱名念佛或持咒時用以記數之隨身法物，今已普遍成爲佛教徒之標幟。其使用之顆數不同，所表徵之意義亦有分別，如一百零八顆念珠，即象徵對治一百零八種煩惱。　(六)蓮花，乃清淨之象徵。蓮花出污泥而不染，有香、淨、柔軟、可愛等四德，比喻法界真如之「常、樂、我、淨」四德。又蓮花妙香廣布，令見者喜悅、吉祥，故諸佛及菩薩大多以蓮花爲座，如極樂淨土之阿彌陀佛及觀音、勢至二菩薩，皆坐於寶蓮花上；密教亦以蓮花比喻人之肉團心，此乃象徵眾生本有之心蓮。此花素爲佛教徒所珍視。　(七)菩提樹（梵 bodhi-druma），乃象徵佛教對於「覺悟」、「成道」等理想之精神。此樹原稱爲畢鉢羅（梵 Pippala），世尊曾坐於其下大徹大悟，證成正道；而證悟之梵語爲 bodhi，意指證得最高、無上之正覺，音譯爲菩提，故自此畢鉢羅樹即被稱爲菩提樹，佛教徒亦視之爲聖樹，迄今一般寺院大多栽植之。　(八)曼荼羅（梵 maṇḍala），係大乘佛教將「一即一切，一切即一」之思想觀念用圖式或藝術形式表現之一種象徵。本爲以佛陀趺坐金剛座（梵 vajrāsana）、菩提座（梵 bodhimaṇḍa）上覺悟爲中心所繪之畫，此圖表示「道場」之意，密教則擴大其意義，而視曼荼羅爲：(1)佛覺悟之境地，(2)觀想之境地，(3)以圖像實際繪出佛菩薩等諸尊布列之情形，作爲修密法時觀想之用。　(九)佛教教旗，於西元一九五二年在日本召開之世界佛教徒友誼會第二次大會，會中由美籍奧爾高特（Colonel Henry Stell Olcott）繪製一面六色旗，作爲世界佛教教旗，隨之亦成爲佛教信仰之一大象徵。此佛教教旗乃根據佛陀成道時聖體所放出藍、黃、紅、白、橙及前五色之混合色等，每種顏色各有其象徵佛法義理之含義。　除上述之外，另如佛足石、金剛座、梵鐘、魚板等，乃至密教中明王、童子、金剛等諸尊所持之法器及印相、種子、三昧耶形等，皆具有濃厚之象徵意義，而構成佛教信仰重要內容之一。〔中阿含經卷二十三、長阿含經卷一、卷四、佛般泥洹經卷下，新華嚴經卷二十七、卷四十八、華手經卷一、觀無量壽經、木槵子經、金剛頂瑜伽念珠經、大日經卷一、卷四、卷五、陀羅尼集經卷十二、八大靈塔名號經、大智度論卷八、雜阿毘曇心論卷十、法華經玄義卷七下、大唐西域記卷一、卷二、卷八、洛陽伽藍記卷一、卷五、慧苑音義卷二、佛像圖彙卷五〕 （參閱「標幟」6094）


meanings:
5273東方之思想、文化透過象徵手法所表現出來之形式頗多，於印度最古之文學遺產梨俱吠陀（梵 Ṛg-veda）中所含之宗教哲學思想，即藉詩（韻文）之形式以表達其象徵意義。佛教之中，採用象徵主義方式之表現手法頗多，尤以大乘佛教爲甚。其中最具代表性者爲「佛身論」，即指法身、報身、應身等佛之三身。(一)法身（梵 dharma-kāya），乃顯現與支配宇宙之理法（梵 dharma）一致之佛體，故法身即佛陀正覺之實體的法之象徵化。(二)報身（梵 saṃbhoga-kāya），意即佛陀無量精進所獲得之果報，成就圓滿具德之佛體，爲臻於正覺之佛陀，此乃針對修業方面所顯現之象徵化。(三)應身（梵 nirmāṇa-kāya），爲救度一切眾生，而與被教化之對象相應所顯現之佛體，此乃針對佛陀無量慈悲所顯現之象徵化。　所謂佛像，即以上述各種象徵之佛爲範本，藉藝術手法表現出來者。例如各種舉手方式、手指之組合方式，或表現佛、菩薩之覺悟、目的、意向等之各種印（印相、印契），皆爲象徵主義下之代表性產物。另如密教之曼荼羅，乃大乘佛教將「一即一切，一切即一」之思想觀念用圖式或藝術方式表現之一種象徵。此外，主張不立文字、教外別傳之禪宗，每於說明其不落言詮之教義時，即常採用一種象徵主義之手法。又如所謂直指人心、見性成佛，亦可謂係一種解脫法之表現。公案之構成，及其問答之內涵，更是一種象徵主義之形式。淨土門之西方淨土思想、稱名念佛等亦可視爲他力信仰之象徵。又一般所見以佛教爲背景之文學、藝術等作品，大抵而言，皆係由無常觀、無我、空等佛教主題而構成強烈暗示之象徵作用。


meanings:
① Nuôi bằng thóc lúa, như nuôi trâu ngựa gọi là sô 芻 (cho ăn cỏ), nuôi chó lợn gọi là hoạn 豢 (cho ăn lúa). ||② Lấy lợi nhử người.


meanings:
① Nuôi. 【豢養】 hoạn dưỡng [huànyăng] Nuôi (súc vật): 豢養牲畜 Nuôi súc vật. (Ngb) Nuôi nấng (dùng với ý xấu); ② (văn) Dùng lợi để nhử.


meanings:
(văn) ① Con heo (lợn) ba tuổi; ② Con heo (lợn) to.


meanings:
① Con lợn. ||② Hi hi 豨豨 tiếng lợn chạy.


meanings:
① Lợn, heo (trong sách cổ); ② 【豨豨】hi hi [xixi] (văn) (thanh) Tiếng lợn (heo) chạy.


meanings:
Strong, great, powerful, excellent, outstanding


meanings:
① Con hào, một loài thú như loài lợn. ||② Sáng suốt, trí tuệ hơn trăm người gọi là hào, như hào kiệt 豪傑. ||③ Làm một người chúa trùm trong một bọn cũng gọi là hào, như hương hào người trùm trong một làng. ||④ Hào hiệp, ý khí phi thường cũng gọi là hào, như hào cử 豪舉 làm nên việc phi thường, hào ẩm 豪飲 uống rượu khỏe hơn người, thi hào 詩豪 bậc làm thơ giỏi hơn người. ||⑥ Hào, cùng nghĩa với chữ 毫.


meanings:
① Hào (sĩ, kiệt), người có tài: 大文豪 Đại văn hào của; 自豪 Tự hào; ② Hào phóng, hào hiệp.【豪放】hào phóng [háofàng] Hào phóng, phóng khoáng: 豪放不羈 Hào phóng không ràng buộc; 文筆豪放 Lời văn phóng khoáng; ③ Ngang nhiên, ngang ngược: 豪奪 Ngang nhiên cướp đoạt; ④ Phi thường, hơn người: 豪舉 Hành động phi thường; 豪飲 Uống rượu mạnh hơn người; ⑤ (văn) Hào (dùng như 毫, bộ 毛).


meanings:
5930（Fausb隶ll, Michael Viggo; 1821～1908）丹麥之印度學學者。曾任哥本哈根大學教授（1878～1902）。從事印度古代典籍之研究，尤致力於當時尚未被重視之巴利語聖典，對於巴利學之研究風氣頗具推展貢獻。一八五五年，豪斯貝爾以巴利文校訂法句經（巴 Dhammapada），並譯成拉丁文出版，又輯有法句經註（巴 Dhammapadaṭṭhakathā）之資料，爲其最初之學術研究；另有本生經（The Jātaka, 6 vols., 1877～1897）、經集（巴 Suttanipāta, 1884）等之校訂與翻譯著作之刊行。


meanings:
① Yên vui, như hạ dự 暇豫 rỗi nhàn. ||② Sớm, như phàm sự dự tắc lập 凡豫事則立 phàm sự gì liệu sớm đi thì nên. ||③ Châu Dự, nay thuộc vào cõi đất phía tây tỉnh Hà Nam, tỉnh Sơn Đông, và phía bắc Hồ Bắc nước Tàu, vì thế nên mới gọi tỉnh Hà Nam là tỉnh dự. ||④ Do dự 猶豫 tên hai con thú, tính đa nghi, vì thế nên người nào làm việc không quả quyết cũng gọi là do dự. ||⑤ Tham dự. ||⑥ Một âm là tạ, cùng nghĩa với chữ tạ 榭.


meanings:
(văn) ①Vui vẻ, hoan hỉ: 面有不豫之色 Nét mặt có vẻ không vui; ② Yên vui; ③ Như 預 [yù] (bộ 頁 nghĩa ①, ②); ④ (văn) Con dự (một loài thú có tính đa nghi): 猶豫 Do dự; ⑤ [Yù] (Tên riêng của) tỉnh Hà Nam (Trung Quốc) (thời xưa là châu Dự).


meanings:
① Con lợn, chữ thông dụng để gọi loài lợn. ||② Chứa nước, cùng nghĩa với chữ trư 瀦.


meanings:
① Lợn (heo); ② Người đần độn, người ngu như lợn (heo): 他是一頭蠢豬 Nó là đứa ngu như heo; ③ (văn) Chứa nước (như 瀦, bộ 氵).


meanings:
① Nước Bân, thuộc tỉnh Thiểm Tây nước Tàu bây giờ.


meanings:
① Nước Bân (một nước thời Chu, nay thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc); ② Núi Bân (thuộc tỉnh Thiểm Tây).


meanings:
(văn) ① Con heo (lợn) ba tuổi (có sách nói con heo sáu tháng tuổi); ② (Chỉ chung) heo con (lợn con).


meanings:
① Loài bò sát, loài sâu không có chân gọi là trĩ 豸, sâu có chân gọi là trùng 虫. ||② Giải được, như Tả truyện 左傳 nói sử Khước tử sính kì chí, thứ hữu trĩ hồ 使郤子逞其志，庶有豸乎 để cho Khước tử nó thích chí, ngõ hầu mới giải được mối hoạ chăng. ||③ Một âm là trại. Giải trại 獬豸 con dê thần.


meanings:
(văn) ① Loài côn trùng không có chân, bọ (không chân): 蟲豸 Sâu bọ; ② Giải được: 余將老，使郤子逞其志，庶有豸乎？ Ta già đến nơi, để cho Khước Tử thích chí, may ra mới giải được mối vạ chăng? (Tả truyện: Tuyên công thập thất niên); ③【獬豸】giải trại [xièzhì] Con dê thần.


meanings:
① Con báo (con beo), thứ báo có vằn như đồng tiền vàng gọi là kim tiền báo 金錢豹.


meanings:
(động) Báo, beo: 黑豹 Báo đen, beo mun; 金錢豹 Báo gấm, báo hoa.


meanings:
① Chó sói, lông dài rậm, chân như chân chó, tính rất tàn ác.


meanings:
① Một loài chuột to như con rái cá, đuôi to lông rậm dài hơn một tấc, sắc vàng và đen, sinh ở xứ rét, da nó làm áo mặc rất ấm, nên rất quý báu. Lối phục sức nhà Hán, mũ của quan Thị-trung thường-thị đều cắm đuôi con điêu, đúc con ve vàng đeo vào cho đẹp, vì thế gọi các kẻ quyền quý là nhị điêu 珥貂, hoạn quan gọi là điêu đang 貂璫.


meanings:
① Tì hưu 貔貅 con gấu trắng (bạch hùng), một giống thú rất mạnh, cho nên đời xưa các dũng sĩ gọi là tì hưu.


meanings:
① Một loài vật giống như hổ. Xem 貔貅 [píxiu]; ② Dũng sĩ.


meanings:
(văn) ① Con lửng con; ② Con heo (lợn) ngang ngược.


meanings:
① Một giống thú giống như con cầy đầu nhọn mũi nhọn, tính hay ngủ, ngày ngủ đêm ra ăn các loài sâu, lông loang lổ, rậm mà mượt ấm, dùng may áo ấm. ||② Một âm là mạch. Cùng nghĩa với chữ mạch 貃 một giống mọi ở phương bắc.


meanings:
(động) Con lửng (Nyctereutes rocyonoides). Cg. 貉子 [háozi], 狸 [lí]. Xem 貉 [háo].


meanings:
①【貉絨】hào nhung [háoróng] Lông con lửng (một loại da quý, dùng làm đồ mặc); ②【貉子】hào tử [háozi] (động) Con lửng (Nyctereutes rocyonoides). Xem 貉 [hé].


meanings:
Việc cúng tế được cử hành khi ra quân hoặc đóng quân (thời xưa).


meanings:
Các bộ lạc ở miền Đông Bắc Trung Quốc thời xưa.


meanings:
① Dáng mặt như tuyết phu hoa mạo 雪膚花貌 da như tuyết, mặt như hoa. ||② Bề ngoài như [b]mạo vi cung kính 貌為恭敬 bề ngoài làm ra bộ cung kính. ||③ Lễ mạo 禮貌 dáng cung kính. ||④ Sắc mặt. ||⑤ Một âm là mộc. Vẽ hình người hay vật.


meanings:
① Tướng mạo, dáng mặt, vẻ mặt, sắc mặt: 面貌 Bộ mặt, vẻ mặt; 貌外不求如美玉 Vẻ ngoài chẳng cần như ngọc đẹp; ② Dáng dấp bề ngoài, cảnh: 全貌 Toàn cảnh; 貌爲恭敬 Bề ngoài ra vẻ cung kính; ③ Lễ mạo.


meanings:
① Con cầy, con cáo, con nào đuôi có chín đường vằn gọi là cửu tiết li 九節貍, con nào có hương lấy làm xạ dùng gọi là hương li 香貍 con cầy hương, cũng có tên là linh miêu 靈貓. ||② Một âm là uất. Mùi hôi thối.


meanings:
Mèo nhà trâu trắng. Lê nô còn gọi là li nô, là con mèo nhà; Bạch cổ là trâu trắng, đều là loài động vật đã được thuần hoá; Thiền tông thường dùng để dụ cho những kẻ căn cơ thuần thục, thông hiểu Phật pháp. Chương Hành giả Cam Chí ở Trì Châu trong CĐTĐL q. 10 (Đại 51, 279 trung) ghi: »又 於 南 泉 設 粥 云。 請 和 尚 念 誦。 南 泉 云。 甘 贄 行 者 設 粥。 請 大 眾 爲 狸 奴 白 牯 念 摩 訶 般 若 波 羅 蜜。 甘 乃 禮 拜 便 出 去。 – Ông dọn cháo cho ngài Nam Tuyền, thưa rằng: Mời Hoà thượng niệm tụng. Nam Tuyền bảo: Hành giả Cam Chí đã dọn cháo, mời đại chúng hãy vì mèo nhà, trâu trắng mà niệm Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật. Cam Chí liền lễ bái rồi lui ra«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
【䝜貎】toan nghê [suanní] (văn) Như 狻猊 (bộ 犭).


meanings:
【貓腰】 miêu yêu [máoyao] (đph) Khom lưng. Xem 貓 [mao].


meanings:
【貔貅】tì hưu [píxiu] (văn) ① Một loại thú dữ trong truyền thuyết; ② Dũng sĩ.


meanings:
(văn) Một loài thú rừng có hình dạng như chó, lông và vằn như con chồn (cáo).


meanings:
① Một giống dã thú hình xác nhỏ mà béo, mõm nhọn, chân ngắn, đuôi ngắn, ở hang, thường hay đào thủng đê điều. Thứ giống lợn lông vàng suộm gọi là trư hoan 猪貛, thứ giống chó nhuôm nhuôm gọi là cẩu hoan 狗貛, lột da thuộc dùng làm đệm được.


meanings:
(động) Con lửng: 豬貛 Lửng heo; 狗貛 Lửng chó.


meanings:
① Con sò, ngày xưa dùng vỏ sò làm tiền tiêu, cho nên những chữ nói về của cải phần nhiều có chữ 貝 ở bên, những đồ quý báu gọi là bảo bối 寶貝. ||② Các đồ đệ Phật lấy lá cây bối đa viết kinh gọi là bối diệp kinh 貝葉經. ||③ Trang sức.


meanings:
① Loài sò, hến (nói chung); ② Tiền thời xưa làm bằng vỏ sò, vỏ hến; ③ Quý giá, quý báu: 寶貝 Đồ quý báu; ④ (lí) Bel (đơn vị do công suất dùng trong điện học hoặc âm học); ⑤ Cây bối đa 貝葉經 Kinh viết bằng lá cây bối đa; ⑥ [Bèi] (Họ) Bối.


meanings:
3009（Beckh, Hermann; 1875～1937）德國研究東方學及佛教之學者。初習法律，每覺人對人之裁判，實有極大之矛盾與罪惡，故自省唯有救濟人類一途，方為人類唯一可行之道。因而改學梵文及東方諸宗教。於柏林大學研究室研究之餘，復從事西藏語辭典之編纂。並習得歐洲古典語、近代語，以及西藏語、巴利語、希臘語、埃及語、阿拉伯語，以期徹底研究東方古代宗教。以印度學、佛學上之造詣最高。　出版有大般涅槃經之德譯本（Hingang des Vollendeten, 1925）、佛陀傳之研究（Buddha und seine Lehre 2 Bde., 1928）等。佛陀傳一書充滿批判精神，明白指出傳說及歷史上有關釋尊傳記之問題，予學界影響頗巨。其著作中強調原始佛教教法之要點，本質上並非抽象之理論，實乃具體之實踐活動。又匡正過去佛教研究偏向教理體系、哲學理論之弊病，而全面地把握釋尊之本質理念及其人格之體認。


meanings:
3008請參閱樹下思十二因緣經貝多羅，梵語 pattra 之音譯。乃供書寫資料、經文之樹葉。略稱貝多、貝葉。紙尚未發明以前，古印度以此作為紙類之代用品。現今南傳佛教地區亦有用貝多羅寫書者。pattra 雖為一特定植物之名，其學名為 Laurus oassia，然亦指一般植物之葉，或書寫用之樹葉。其中，最適於書寫者，為多羅樹（梵 tāla）之葉。　多羅樹之葉形似耸櫚樹，葉長、質稠密，書寫以前先將葉曬乾，截成寬約六公分，長約六公寸之葉面，左右各穿一或二小孔後即可書寫。先用針、刀錐或鐵筆等尖物戳刻葉面，復以煤煙等製成之墨汁流染其上，待拭淨後，葉面即留有書寫之痕點。若於其葉書寫經文，則稱為貝葉經。寫畢後，再以絲線貫串貝葉成束，用與貝葉同樣形狀之兩片大形夾板，壓於上下兩面，如此可免散亂、錯簡。　一至十世紀，古印度佛教徒攜帶大批寫有經、律、論三藏之貝葉經，前往中亞及我國之新疆、西藏和尼泊爾等地區弘揚佛教，此等地區之佛教徒亦往印度學習佛教，帶回大量之貝葉經，十一、二世紀，伊斯蘭教侵入印度，復掀起佛教徒向外譯經傳教等活動之風潮，故於上述地區發現大量之梵文貝葉經，內容包括小乘佛教經典、傳說、故事、詩篇及歷史記載等。其中又以尼泊爾所發現之梵夾最為完備。紙張發明後，一般經卷仍採用此種保存方式，如西藏文經典即為一例。又形狀模仿貝葉經者，有銅葉、樺皮、紙、白岁等四種。至於壓伏貝葉經之夾板，或書冊之夾板，則稱為梵夾。　多羅樹之幹如中斷，即不再生芽，故經中常以之喻比丘犯波羅夷重罪者，如楞嚴經卷六（大一九‧一三二下）：「是一顛迦銷滅佛種，如人以刀斷多羅木，佛記是人永殞善根，無復知見，沈三苦海，不成三昧。」　此外，仿貝葉典籍之裝訂法所裝訂之書冊，無論其材料為樺皮或紙，亦通稱貝葉本。樺皮典籍流傳極少，樺樹產於高原山麓地帶，如印度西北之罽賓、中亞之和闐、龜茲等地，故該地域有樺皮經典出土，此類抄本僅限於古印度語，且抄寫年代甚早，其後樺皮漸為貝葉所取代。貝葉本在印度十分普遍，然在中亞則僅用於佛典，主要有梵字、西藏字、回紇字等，亦有睹貨羅語、古代土耳其語、古代印度語，及少數漢文。　貝葉本之裝訂方式，係先將紙或葉片切成適度之長方形，在近中央部分打穿一或二個孔，或有在孔周圍畫一圓圈者，經文即寫於圓圈兩邊，其後以細繩貫串繫緊。在孔外畫圓，是避免書籍使用日久，圓孔漸形擴大而損及經文。貝葉本大多只開一孔，且開在文字開始之半邊，如梵文或藏文由左而右橫寫，即開孔於左半邊；回紇文字初由右而左橫寫，孔即開於右半邊。在每張書頁之背面，文字開始一邊之本欄外，附上張次之編號。若干抄本為使文字排列整齊美觀，則預先畫格子或行線。書寫梵文、藏文等，沿長方形書頁之長邊橫寫，故閱讀時以長邊橫放，由下而上翻掀。回紇文之書寫方式，初期由右而左橫寫，其後漸由左而右直寫，書寫時或與長邊平行橫寫，或與短邊平行直寫。敦煌、高昌等地出土之少數漢文貝葉本，通常為與長邊平行之直寫，由左而右翻頁。〔佛本行集經卷五十一、添品妙法蓮華經序、玄應音義卷二、慧苑音義卷上、翻譯名義集卷三、貞元新定釋教目錄卷十六〕（參閱「多羅」2333、「梵夾」4631）


vietnamese:
bối nhĩ lạp mẫu dữ ước sắt phạt đặc <pqđtđ>

meanings:
3011（Barlaam and Josaphat）流行於中古歐洲基督教徒間之聖徒傳奇。係模倣釋尊傳記而成，取材於普曜經，為六、七世紀頃於伊朗或中亞之基督徒所改編者，以印度日爾曼語寫成。故事主角之名 Barlaam 及 Josaphat 者，即由佛教「世尊」之原文 Bhagavad 及「菩薩」之原文 Bodhisattva 轉化而來。後被譯成數國語言，流傳於歐美各國。此為佛教之流傳及東西文化交流史上，頗富趣味之事件，亦為西歐文化受佛教影響之典型。


meanings:
3011（Bergaigne, Abel Henri Joseph; 1838～1888）法國語言學、印度學之學者。於梨俱吠陀之研究，反駁洛德（R. Roth）之說，解釋上嚴守一語一義之立場。認為梨俱吠陀乃婆羅門詭辯之修辭，而非詩體文學所產生者。於初期古典梵語文學之翻譯，甚有成就。主要著作：La religion vⅰdique d'aprⅰs les hymnes duRig-Vⅰda, 3 vols., 1878～1883; Quarante hymnes du Rig-Vⅰda, traduits etcommentⅰs, 1895 等。


meanings:
‘貝葉’即供書寫所用之樹葉，具稱貝多羅葉。‘貝葉經’，即寫在貝多羅葉上的佛經。如〈大唐新翻護國仁王般若經序〉雲︰‘緹綢貝葉，文字參差。’《開元寺求得經疏記》等目錄亦雲（大正55·1092b）︰‘中天竺大那蘭陀寺貝多葉梵字真言一夾。’按，‘貝多羅’當爲梵語pattra之音譯，pattra原指學名爲Laurus Oassia之特定植物，然亦多用來指一般植物葉或書寫所用之樹葉。<#>往昔印度等國未有紙之製造，故以樹葉代替。南印度及緬甸地方，近世仍沿襲此風。又，多羅（ta^la-pattra）樹（學名Borassusflabelliformis，即palmyra tree）之葉最適合書寫，《佛本行集經》卷五十一雲（大正3·888c）︰‘時彼天王，知如來意，即持筆墨及多羅葉，往詣佛所。’〈添品妙法蓮華經序〉亦雲︰‘遂共三藏崛多笈多二法師，于大興善寺重勘天竺多羅葉本。’其他如talipat tree（學名Corypha umbraculifera）及tara（C.taliera）等之樹葉亦可供書寫之用。<#>◎附一︰山田龍城著·許洋主譯《梵語佛典導論》（摘錄）<#>寫本的材料<#>在印度最偉大的文豪之一迦裏陀莎（Ka^li-da^sa）所留下來的‘未完成的詩篇’（Kumarasam!bhava），可看到bhūrja文字。只有這才是指阿育王以前用于文書的‘樺皮’。古埃及用papyrus，現在藏于巴黎的Bibliothe-que Nationale的Prisse Papyrus，被相信是西元前二千年以前的東西。相反的，不便保存的樺皮似乎沒有一片可追溯到西元前。<#>印度的古代寫經，通常雖取名爲貝葉，但詳細地說是用cta^la-pattra即棕櫚（palm）葉書寫的書。所謂多羅葉，是意指ta^la之葉（pat-tra）。（中略），‘多羅’是樹名，‘貝多’是pattra（即葉）的音譯。<#>就産地而言，樺皮産于北方和中亞，而貝葉的主要産地是南方，但聖典的書寫以貝葉爲主。在中亞的龜茲發現，據說是西元五世紀的巴瓦古代寫經，雖是用樺皮寫的，但尼泊爾本和Wright搜集，藏于劍橋的貝葉寫本，占全部的三分之一弱。<#>除去例外，尼泊爾發現的貝葉晚于十世紀，但日本保存的斷片，有被推定爲四～五世紀的。關于高貴寺的寫本，Bu|hler從其字體推定爲五世紀以前的東西，但阪本的來迎寺和奈良的海龍王寺的斷片，京都百萬遍知恩寺所藏《起世經》類的斷片，都被推定是六世紀的。但法隆寺的貝葉若確實不晚于八世紀的話，則其他寫本的年代或許稍微不對頭。<#>在朝鮮和中國，貝葉不是完全不傳。中國天臺山國清寺雖只有一葉斷片，但朝鮮所傳的《十萬頌般若》却有二帙三一○葉之多，被認爲是十世紀的杰作。<#>但貝葉的保存困難，紙書也一樣，Burnel曾以爲那種東西不可能保存四百年。但現在證明貝葉在流沙和寶藏中保存了一千數百年。<#>高楠博士在高野山的寶壽院發現的紙書斷片，也有八世紀的字體，被列爲紙書斷片的古寫經之一。在中亞發現不少紙書的古寫經。現在流傳最多的是紙書寫經。通常用以寫經的紙縱使有濃淡之別，也是黃褐色的，但據說另外在劍橋的Wright本內有粗雜的褐色紙，而在孟加拉亞洲（Bengal Asia）協會本內有一面白色一面黃色的紙。這些紙的年代大約在十七世紀後。<#>此外，引人注意的紙書，有紺紙金泥、銀泥、金銀泥以及紫紙的寫經。劍橋本，或孟加拉亞洲協會本，多少都含有這樣的寫本。這些寫本大都以陀羅尼爲主，據說是十七世紀以後的寫本。如《大乘無量壽宗要經》，曾譯成西域的方言，也再三譯成漢文，是流行很廣的經典，在這類寫經中也曾見到這個經名。Haraprasad Sha^stri^的目錄內，據說有十三世紀和十五世紀的寫本。<#>從古代到十七世紀紺紙金泥這一類中，日本現存有三十種左右的紺紙或紫紙金泥、銀泥寫經。其中有記作八世紀的年代的古寫經。《法華經》最多，也有《金光明經》、《心經》、《阿彌陀經》，甚至有法相宗所重視的《唯識三十頌》。當然，這些都不是梵文，但可知在日本也曾很流行豪華的寫經。奈良的唐招提寺所傳的暗黑紙銀泥的陀羅尼，據說是西元753年赴日的鑒真和尚帶去的，由此可推知中國在那時以前當然已有這種寫經。<#>現存貝葉寫本，在數量上不如紙書寫本。也不如被推定爲二世紀，在于闐出土的樺皮《法句經》古老。但具有最主要地位的梵文寫本，還是貝葉寫本。書寫方便的貝葉，不知不覺中代替了木片和樺皮。到紙張易得時，貝葉就被黃紙所取代。但縱使流行紙書，有時也依據貝葉的形式而做成貝葉型的紙；貝葉的影響長期支配了印度書籍的樣式。貝葉不但給印度書籍的樣式定下規範，而且也影響到文字的字體 。貝葉的大小有限制，寫本一葉記五行或六行以上，事實上很困難，又貝葉和書寫用的筆等的材料問題也有關連，貝葉的性質帶給梵字的字體很大的變化。<#>◎附二︰鄧殿臣〈談談‘貝葉經’的製作過程〉（摘錄自《法音》雜志第五十一期）<#>佛經最初僅是師徒相承，口口相授，幷沒有見諸文字。到西元前一世紀第四次結集時，才把經文和注疏記錄在棕櫚葉上，才成爲卷帙浩繁的三藏經典。梵語稱樹葉或葉片爲‘pat-tra’，音譯爲‘貝多羅’，因此便把這種記錄在棕櫚葉上的佛經簡稱爲‘貝葉經’。大量貝葉經被僧人從印度和斯里蘭卡帶到中亞、我國的西藏、新疆和東南亞各國幷保存至今，對佛教和佛教文化的傳播、發展起到了巨大的作用。<#>既然貝葉和佛教文化有如此密切的聯繫，我們就有必要瞭解一下棕櫚樹葉是怎樣製成經書的；筆者僅就在斯里蘭卡所見所聞，將貝葉經的製作過程簡要介紹于下。<#>一采葉︰南印度和斯里蘭卡生有一種特別高大的棕櫚樹，這種樹不分枝，其葉碩大無朋，集生于頂。這種棕櫚的嫩葉是刻寫貝葉經最好的原材料。此棕葉在幼嫩階段卷爲筒狀，呈淺黃色，等它稍大變爲淺棕色時，從葉柄割取下來，展開鋪平，成爲扇形，其大小足可蓋滿一面墻壁。如裁開做傘，可得四五把。每個葉片上有近三十條粗硬的葉脉。用利刀除去葉脉後，便取得近三十個葉片。每個葉片有兩米多長，一端稍寬，另一端稍窄。<#>(二)水煮︰把裁好的葉片橫向卷起，放在大鍋裏用水蒸煮，然後撈出晾乾。這樣處理後，葉片就變得質地柔韌，不易拆斷。<#>(三)磨光︰將一根面杖粗細的桄榔木棒橫架在兩根木樁上，將晾乾的葉片挂在木棒上，兩手攥住葉片的兩端，上下拉磨。因桄榔木棒質地粗糙，葉片的表層便可磨掉，使葉片變得潔白而光潤。<#>(四)裁割︰根據所需貝葉經的大小，用直尺和利刀在葉片上裁切。一般每片葉長約兩英尺左右，寬約三英寸左右。也可在同一張葉片上裁出幾種型號的貝葉。這需要一定的技術，否則會造成浪費。<#>然後將從許多葉片上裁就的許多同等大小的貝葉集中在一起，以備裝訂成册。<#>(五)燙孔︰用燒熱的鐵棍在貝葉的中間燙一孔洞，以便用繩穿訂。如果貝葉較長，可燙兩個孔洞。<#>(六)刻寫︰在燙好孔洞的貝葉上，用鐵筆刻寫經文。鐵筆較重，便于刻入；筆尖由好鋼鍛成，異常鋒利。刻經人首先要把左手拇指指甲的中間一塊剪掉，使指甲蓋形成一個內凹的弧形缺口。刻寫時將貝葉夾在左手拇指和食指中間，經過修剪的指甲按在葉面上，右手握筆順指甲的弧形凹勢刻出環形僧伽羅語字母。隨左拇指從左向右移動，便可刻出整齊的一行。僧伽羅字母最早本是婆羅謎體，這種字體的筆劃多爲直綫，刻寫時貝葉容易開裂；正是爲了便于貝葉刻寫，才逐漸改用了多爲環形和圓形筆劃的僧伽羅體。貝葉刻寫影響到文字的發展。<#>一張普通的貝葉，每面可刻寫七八行，可含一千五百到兩千個字母。字母大小可隨意掌握，一般分爲象、獅、鵝三個型號，象型最大，獅型居中，鵝型最小，一個字像一顆珍珠。如果刻寫《庇立得經》（即《保護經》），則往往采用象型大字。一個僧人每天可以刻寫三葉六面。每刻完一面之後，要在一端的邊上用僧伽羅字母標出頁碼。因僧伽羅文的元音、輔音相合可拚出一個新字，這樣按字母順序可寫到五百多頁。<#>(七)上色︰刻寫完畢之後，要用墨水塗抹葉面，稱爲‘上色’。墨水由燈烟與肉桂油調製而成，燈烟是椰油燈熏成的細而黑的粉狀物。這種墨水塗在葉面上，黑色便吃入凹下的字中，變得醒目易讀，而肉桂油滲入、浸透貝葉之後，可以防潮、防腐和防止蟲蟻蛇蝮的蛀食。爲了長期保存，過若干年後還可再塗抹一遍。<#>(八)裝訂︰貝葉上色、晾乾之後便可裝訂成册了。貝葉經都講究用美觀、堅韌的封面和底面。封面和底面通常用優質木料的薄板製成，有的甚至使用象牙薄片。在封面和底面中部同樣也要打好孔洞，然後用一根結實的細繩把刻好的貝葉穿在一起，打一小結，便訂成了一部貝葉經。細繩往往很長，剩餘部分可把全書纏繞幾道，以便携帶和存放。<#>當然，這種貝葉書不僅限于佛教經典，有些也記載了古代醫學、星相學和語言學。歷史上有的國王還任命了專司刻經刻書的官員。在潮濕多雨的蘭卡島上，只有這樣的經書才能長久保存而不致腐損。所以時至今日，斯里蘭卡的寺廟中大都藏有古老的貝葉經及其他貝葉書籍。可倫坡博物館圖書館裏存放的十三世紀檀巴德尼亞王朝的貝葉經仍然完好無損。舉行第四次結集的聖地阿盧寺現在仍是一個刻寫貝葉經的中心。筆者曾去那裏參觀，親眼看到幾位長老正在埋頭刻寫經文的情景。應我的請求，他們簡要地向我介紹了製作貝葉經的方法和過程。<#>


meanings:
① Trinh, chính đính, giữ được tấm lòng chính đính thuỷ chung không ai làm lay động được gọi là trinh, như trung trinh 忠貞, kiên trinh 堅貞, v.v... Đàn bà không thất tiết (không yêu ai, chỉ yêu một chồng) gọi là trinh phụ 貞婦. Con gái chính đính (không theo trai) gọi là trinh nữ 貞女. ||② Bói xem, bói hỏi sự chính đính gọi là trinh, như trinh cát 貞吉 chính đính tốt. ||③ Tinh thành.


meanings:
① Tiết, khí tiết, trong sạch, chính đính, liêm khiết, ngay thẳng, khảng khái:堅貞 Giữ vững khí tiết, kiên trinh; 堅貞不屈 Khảng khái không khuất phục; 忠貞 Trung thành liêm khiết; ② Trinh, trinh tiết:貞女 Trinh nữ, gái còn tân; 貞婦 Trinh phụ, người đàn bà tiết hạnh; ③ Tinh thành; ④ Sự hiến dâng; ⑤ (văn) Bói: 貞蔔 Bói, bói toán.


vietnamese:
trinh nguyên tân định thích giáo mục đăng <bktt>


vietnamese:
trinh nguyên tân định thích giáo mục lục <đpb>


vietnamese:
trinh nguyên tân định thích giáo mục lục <pqđtđ>

meanings:
3954請參閱 貞元新釋華嚴經疏 請參閱 貞元新釋華嚴經疏 凡三十卷。略稱貞元釋教錄、貞元錄、圓照錄。唐朝圓照撰。今收於大正藏第五十五冊。依唐德宗之勅命而於貞元十五年（799）撰述。係編錄自後漢明帝永平十年（67）至唐德宗貞元十六年，凡七百三十四年間之大小乘經律論、賢聖集傳等之傳譯，並錄出失譯闕本。　全篇分總、別二錄。總錄分特承恩旨錄及總集群經錄；別錄分分乘藏差殊錄及明賢聖集傳錄。其中，特承恩旨錄（第一卷前半）載新譯華嚴經四十卷、玄宗以後三朝翻譯經律論，及大佛名經等入藏之牒。總集群經錄（第一卷後半至第十九卷），係錄後漢迦葉摩騰至撰者圓照，依年次所譯出之經論，及撰述之書目、卷數，翻譯著作之年月、別名、同本異譯、所依典據、本之有無等，且揭示譯者、著者之略傳，緇素凡一八七人，所載之經論等目總爲二四四七部七三九九卷。其中，迦葉摩騰以下至唐代智昇之記事，主要係轉載開元釋教錄之總括群經錄。惟本錄增加梁代無名氏之大佛名經十六卷、唐代法琳之別傳三卷、義淨之根本說一切有部毘奈耶藥事等七部五十卷、跋日羅菩提之金剛頂經瑜伽修習毘盧遮那三摩地法等四部四卷、無能勝之大威力烏樞瑟摩明王經等三部四卷、法月之普遍智藏般若波羅蜜多心經一卷，合十七部七十八卷。又總集群經錄之終敘列古今諸家目錄，列有自前秦之古經錄至貞元錄等四十三種譯經目錄。　分乘藏差殊錄（第二十卷至第二十八卷）分成有譯有本錄、有譯無本錄、支派別行錄、刪略繁重錄、補闕拾遺錄、疑惑再詳錄、偽妄亂真錄等七錄。其中，有譯有本錄列大般若波羅蜜多經以下一二六一部五三九一卷，有譯無本錄列吳品經以下一一五五部二○三○卷，支派別行錄列大般若第二會經以下六八二部八一二卷。刪略繁重錄以下三錄則全部轉載開元錄刪略繁重錄。其中，刪略繁重錄立有別生經、名異文同經、重上錄經、合入大部經等項，凡一四七部四○八卷。補闕拾遺錄列舊譯新譯、大小乘經律論、賢聖集，並此方所撰等，凡四六九部一四一四卷。疑惑再詳錄有十四部十九卷，偽妄亂真錄有三九三部一○四一卷。　最後置有入藏錄，立大小乘經律論及賢聖集傳等之別，總共列記一二五八部五三九○卷五一○帙之標目、卷數、異名、紙數等，又別立不入藏目錄並附載密迹金剛力士經以下一一八部二四七卷。故本書除增補改訂開元釋教錄之缺漏遺誤，且追加開元以後所譯出之經論等。〔至元法寶勘同總錄卷十、大藏目錄卷下〕


vietnamese:
trinh nguyên tân dịch hoa nghiêm kinh sớ <pqđtđ>


vietnamese:
trinh nguyên thích giáo lục lược xuất <cm>

meanings:
(title) Zhenyuan xinding shijiao mulu Zhenyuan xinding shijiao mulu


meanings:
3955請參閱 貞元新定釋教目錄 請參閱 貞元新定釋教目錄 唐代僧。善導之門人。鄭地（河南）榮州人，俗姓孟。生卒年不詳。幼而仁慈心厚，早有出塵之志。十四歲禮汜水等慈寺之遠法師爲師，就其學佛經。後欲深研經論，乃經東魏入安州，學唯識、方等。尋往襄州，從善導受彌陀法。未幾，至峴山恢覺寺師事澂公一年，受具足戒，深究律典。後往安州參謁秀律師，親侍左右三年，其間精讀道宣文抄，通其玄要，進而披尋經論。後歸襄州，再依善導。垂拱年中遷桂林，在番禺廣府宣講律典，凡九夏。當時制旨寺之恭闍梨欲入印度求典，求同行者，便與之在永昌元年（689）結伴出發，達佛逝國。居止三年而歸廣州，宣揚律學，未及三年，即因病而寂。〔大唐西域求法高僧傳卷下〕


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư đến chùa Tư Phúc ở Cát Châu (nay là huyện Cát An, tỉnh Giang Tây) ra mắt thiền sư Như Bảo. Sau này nối pháp ngài và kế vị trụ trì, thuộc tông Quy Ngưỡng. Có vị tăng hỏi: Thế nào là tâm cổ Phật? Sư đáp: Núi sông đất đai.


meanings:
① Cậy, cậy có chỗ tựa không sợ gọi là phụ, như phụ ngung chi thế 負嵎之勢 cậy có cái thế đằng sau có chỗ tựa chắc, cậy tài khinh người gọi là tự phụ bất phàm 自負不凡. ||② Vác, cõng, như phụ kiếm 負劍 vác gươm, phụ mễ 負米 vác gạo, v.v. ||③ Vỗ, như phụ trái 負債 vỗ nợ, phụ ân 負恩 phụ ơn (vỗ ơn), phụ tâm 負心 phụ lòng. Tự tủi không lấy gì mà đối với người được gọi là phụ phụ vô khả ngôn 負負無可言 bẽn lẽn không biết nói sao. ||④ Thua, như thắng phụ 勝負 được thua. ||⑤ Lo. ||⑥ Tiếng gọi bà già.


meanings:
① (văn) Gánh, vác: 負薪 Vác củi; 重負 Gánh nặng; ② Gánh vác, chịu, giữ: 負完全責任 Chịu trách nhiệm hoàn toàn; 身負倌咱ô Giữ trọng trách; ③ Dựa vào: 負險固守 Dựa vào thế hiểm để cố thủ; ④ Bị: 負傷 Bị thương; 負屈 Bị oan ức; ⑤ Được hưởng, có: 久負盛名 Có tiếng tăm từ lâu; ⑥ Mắc (thiếu) nợ: 負債 Mắc nợ; ⑦ Bội, phụ, phụ lòng mong đợi: 負約 Bội ước; 忘恩負義 Vong ơn bội nghĩa; 他的行為有負眾望 Hành vi của anh ta làm cho mọi người thất vọng; ⑧ Thất bại, bại, thua: 勝負未分 Thắng bại chưa rõ; ⑨ (toán) Số nhỏ hơn 0, số âm: 負數 Số âm; 負號 Dấu âm; ⑩ (điện) Âm: 負極 Âm cực; 負電 Điện âm; ⑪ (văn) Lo; ⑫ (văn) Tiếng để gọi bà già; ⑬ [Fù] (Họ) Phụ.


meanings:
Vai mang tử thi mà tới lui. Đây là lời chê trách các vị tăng hành cước chẳng rõ tự tâm là Phật, uổng công tìm kiếm bên ngoài. Lâm Tế ngữ lục ghi: »年 登 半 百。 祇 管 傍 家 負 死 屍 行。 檐 却 檐 子 天 下 走。 索 草 鞋 錢 有 日 在。 – Tuổi gần năm mươi, chỉ lo vác tử thi lê lết đến mọi nhà. Hết vác cái này rồi tới cái khác, chạy đi khắp nơi, có ngày bị đòi tiền giày cỏ đấy!«.


meanings:
Còn gọi: Yêu thạch thung mễ. Mang đá giã gạo. Câu chuyện hết lòng phục vụ chư tăng của ngài Huệ Năng trong pháp hội của Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn tại Huỳnh Mai. Phần Dương ngữ lục, q. thượng ghi: »遂 有 立 雪 斷 臂、 負 石 舂 糠、 遇 其 志 人、 方 堪 受 旨。 – Cho nên có người đứng trên tuyết chặt tay, mang đá giã gạo. Gặp hạng người có chí khí như thế mới kham nhận yếu chỉ«.


meanings:
money, wealth, assets, property, possessions


meanings:
① Của, là một tiếng gọi tất cả các thứ của cải như tiền nong đồ đạc nhà cửa ruộng đất, hễ có giá trị đều gọi là tài sản 財產, các đồ đạc trong cửa hàng buôn đều gọi là sinh tài 生財.


meanings:
① Tiền của: 錢財 Tiền của, của cải; 愛財如命 Coi đồng tiền như mạng sống; ② (văn) Vừa mới (dùng như 裁, bộ 衣 và 才, bộ 扌).


vietnamese:
tài thí pháp thí hữu hữu tội vô tội sai biệt <pttđ>


meanings:
① Cống, dâng, như tiến cống 進貢 dâng các vật thổ sản. ||② Thuế cống, thứ thuế ruộng. ||③ Cho. ||④ Cáo, bảo. ||⑤ Tiến cử, như cống sĩ 貢士 kẻ sĩ được tiến cử lên, đi thi đỗ cũng gọi là cống, như hương cống 鄉貢 đỗ cử nhân. ||⑥ Tây Cống 西貢 Sài-gòn.


meanings:
① Cống, cống nạp, nộp cống, triều cống, dâng lên; ② Tiến cử lên: 貢士 Kẻ sĩ được tiến cử lên; ③ (văn) Thi đỗ: 鄉貢 Đỗ cử nhân; ④ (cũ) Thuế cống, thuế ruộng (thời xưa); ⑤ (văn) Cáo, bảo; ⑥ [Gòng] (Họ) Cống.


meanings:
（藏 Kun-dgaḥ sñiṅ-po； 1092～1158）全名爲薩迦巴·貢噶寧布（Sa-skya-paKun-dgaḥ sñiṇ-po），又被尊稱爲薩欽（Sa-chen，即‘薩迦大師’）。爲薩迦寺第二代座主。系薩迦寺第一代座主、薩迦派祖師■曲爵保（Dkon-mchog rgyal-po）之子。自幼以神童聞名，通曉諸學，由聖父爲授大悲空智金剛灌頂。十一歲時，奉聖母之指示，迎請翻譯官巴利羅乍波（Ba-rilo-tsā-ba），從其學習諸種教法。又跟隨達摩寧波（Darma-sñiṅ-po）等學僧研習《俱舍》、《中論》、因明及秘密真言法，又依翻譯官瑪羅沙巴（Mal lo-tsā-ba）學勝樂法（Samvara）、那諾的空行法、成就法、作法集等。此外，又隨喇嘛僧那卡呼巴（Gnam-khaḥu-pa）學習吉祥四面主尊的成就法及秘義，後繼任薩迦派座主，弘法布道，教化衆生，示寂時享年六十七。<#>師育有四子，即貢噶巴（Kun-dgaḥ bar）、索南孜摩（Bsod-nams rtse-mo，1142～1182）、札巴堅贊（Grags-pa rgyal-mtshan，1147～1216）、白欽沃布（Dpal-chen ḥod-po，1150～1203）。其中，長子遠赴印度學習佛教，惜于二十二歲時罹患瘟疫致死，故其法位由次子繼承。1172年複由參子繼承法席。<#>師有甚多弟子。其中證得最勝行者有三人，證得忍辱行者有七人，具智慧者有八十人。<#>


meanings:
(văn) ① Xin, ăn xin:行貣 Hành khất, xin ăn; ② Sai lầm, sai trái (như 忒(1), bộ 心).


meanings:
① Dị dịch 貤易 bán đổi. ||② Một âm là di. Dời, như người này đáng được phong mà lại xin dời đổi phong cho người khác gọi là di phong 貤封 hay di tặng 貤贈, v.v...


meanings:
(văn) Dời, đổi: 貤封 Đổi phong (chức tước, đất đai...) cho người khác.


meanings:
① Chồng lên (đặt chồng cái này lên cái khác); ② Kéo dài thêm.


meanings:
be poor, in poverty, without possessions


meanings:
① Nghèo, như bần sĩ 貧士 học trò nghèo. ||② Thiếu, như bần huyết bệnh 貧血病 bệnh thiếu máu. ||③ Lời nói nhún mình, như bần tăng 貧僧 kẻ tu hành hèn dốt này.


meanings:
① Nghèo, bần, thiếu, túng: 貧戶 Nhà nghèo; 貧富 不均 Bần phú bất quân; 貧血 Thiếu máu; ② Lắm điều, lắm mồm, lắm lời: 他的嘴太貧了 Anh ấy lắm mồm quá.


vietnamese:
bần nữ hiến thẩm điện tác bích chi phật <đpb>


meanings:
Kẻ nghèo khổ cùng quẫn trên thân tự có ngọc quý, dụ chỉ chúng sinh vốn có Phật tính. Tiết Pháp Xương Ỷ Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »祖 師 西 來 意、特 唱 此 事。祇 要 時 人 知 有。 如 貧 子 衣 珠、不 從 人 得。 – Tổ sư từ phương Tây đến, đặc biệt đề xướng việc nầy, chỉ cần người đương thời biết rõ là họ giống như kẻ nghèo khổ cùng quẫn trên thân tự có ngọc quý, chẳng từ người khác mà được«.


meanings:
① Của, như hoá tệ 貨幣 của cải. Phàm vật gì có thể đổi lấy tiền được đều gọi là hoá. ||② Bán, như sách Mạnh Tử 孟子 nói vô xứ nhi quỹ chi, thị hoá chi dã 無處而餽之，是貨之也 không có cớ gì mà đưa cho, thế là bán đấy vậy. ||③ Đút của.


meanings:
① Hàng, hàng hoá: 訂貨 Đặt hàng; 進口一批貨 Nhập khẩu một số hàng hoá; ② Tiền, tiền tệ: 通貨 Tiền tệ; ③ Bán 貨賣 Bán ra; 無處而饋之，是貨之也 Không có cớ gì mà đưa cho, thế là bán đó vậy (Mạnh tử); ④ (văn) Đút của; ⑤ (chửi) Đồ, thằng, con: 笨貨 Đồ ngu; 臭貨 Con đĩ.


meanings:
① Mua rẻ bán đắt, buôn bán. ||② Cũng đọc là phán .


meanings:
① Buôn bán: 販布 Buôn vải; 販米 Buôn gạo; ② Người (kẻ, cửa hàng) buôn bán: 小販 Kẻ buôn thúng bán mẹt; 攤販 Người bày hàng bán bên đường, người buôn bán nhỏ; 水果販 Cửa hàng bán hoa quả.


meanings:
4792梵語 lobha，rāga 巴利語同；或梵語 abhidhyā，巴利語 abhijjhā。俱舍七十五法之一，唯識百法之一。欲求五欲、名聲、財物等而無厭足之精神作用。即於己所好之物，生起染污之愛著心，引生五取蘊而產生諸苦。又作貪欲、貪愛、貪著。略稱欲、愛。俱舍論卷二十廣引諸經，謂緣五欲之境而起貪欲，纏縛其心，故稱欲軛。書中又舉出欲貪、欲欲、欲親、欲愛、欲樂、欲悶、欲耽、欲嗜、欲喜、欲藏、欲隨、欲著等十二項冠有「欲」字之異稱。據瑜伽師地論卷五十五載，貪係由取蘊、諸見、未得境界、已得境界、已受用之過去境界、惡行、男女、親友、資具、後有及無有等十事而生，經由以上十事所生起之貪，依序稱為事貪、見貪、貪貪、慳貪、蓋貪、惡行貪、子息貪、親友貪、資具貪、有無有貪。俱舍論卷二十二將貪分為四種；顯色貪、形色貪、妙觸貪、供奉貪，可修各種不淨觀以對治之。貪通於三界，其中，欲界之貪，稱為欲貪，其性不善，為十惡、五蓋、三不善根之一；色界、無色界之貪，稱為有貪，其性有覆無記（能障覆聖道之染污性，然因其過甚輕，作用極弱，故不會招感果報），與欲貪共為六根本煩惱、十隨眠、九結之一，又其性非猛利，故為五鈍使之一。說一切有部以貪為「不定地法」之一，又非緣無漏法而生者，僅與喜、樂二種感受相應，故與隨煩惱及八纏中之無慚、慳、掉舉，六垢中之誑、憍二者為等流。然唯識家則以貪為「煩惱法」之一，於喜、樂二種感受外，若於逆境中亦會與憂、苦兩種感受相應，並與「見」皆同緣無漏法而生。又依俱舍論卷二十二之說，經部以中阿含經卷七分別聖諦品為根據，謂四諦中僅有集諦以「愛」為體，愛乃貪之同體異名。〔俱舍論卷十六、大乘阿毘達磨雜集論卷一、品類足論卷三、顯揚聖教論卷一〕（參閱「愛」5457）


meanings:
瑜伽八卷三頁云：謂由親近不善丈夫，聞非正法，不如理作意故；又由任運失念故；於外及內可愛境界，若分別不分別染著為體。二解 瑜伽五十八卷四頁云：謂能耽著心所為性。此復四種。謂著諸見、欲、色、無色。三解 瑜伽八十四卷十六頁云：貪者：謂於受用、喜樂堅著故。四解 瑜伽八十九卷八頁云：於諸境界、深起耽著；說名爲貪。五解 顯揚一卷六頁云：謂於五取蘊，愛樂、覆藏、保著、為體。或是俱生，或分別起。能障無貪為業。障得菩提資糧圓滿為業。損害自他為業。能趣惡道為業。增長貪欲為業。如經說：諸有貪愛者、為貪所伏蔽。六解 成唯識論六卷八頁云：於有有具，染著爲性。能障無貪，生苦爲業。謂由愛力、取蘊生故。七解 雜集論一卷十三頁云：貪者：三界愛為體；生眾苦為業。生眾苦者：謂由愛力，五取蘊生故。八解 五蘊論三頁云：云何爲貪？謂於五取蘊，染愛耽著爲性。九解 廣五蘊論七頁云：云何貪？謂於五取蘊，染愛耽著爲性。謂此纏縛、輪迴三界，生苦爲業。由愛力故；生五取蘊。十解 法蘊足論八卷五頁云：云何貪？謂於欲境，諸貪、等貪、執藏、防護、堅著、愛樂、迷悶、耽嗜、徧耽嗜、內縛、欲求、耽湎、苦集、貪類、貪生、總名為貪。


meanings:
① Ăn của đút, như tham tang uổng pháp 貪贓枉法 ăn đút làm loạn phép. ||② Tham, phàm mong cầu không biết chán đều gọi là tham.


meanings:
① (văn) Ăn của đút lót: 貪贓柱法 Ăn của đút làm sai phép nước; ② Tham, tham lam: 貪官汙吏 Tham quan ô lại; ③ Ham, thích, mải: 貪看書 Ham đọc sách; 貪玩 Mải chơi.


vietnamese:
tham vị tĩnh lự hiện vi công đức giới <pttđ>


vietnamese:
tham khuể nãi chí tầm tư biệt phọc chư dục <pttđ>


meanings:
4794即貪著愛樂五欲之境而不能出離生死輪迴。貪與愛為異名同體。貪，梵語 rāga，俱舍七十五法之一，唯識百法之一。指欲求染污之愛或財物等而無厭足之精神作用；愛，梵語 tṛṣṇā 或 anunaya-saṃyojana，十二因緣或九結之一，指染著於境之貪煩惱。據勝天王般若經卷一載，眾生長夜流轉六道輪迴不息，皆由貪愛。大毘婆沙論卷五十載，愛結為三界之貪，三界之貪於九結中總立為愛結，七隨眠中立二隨眠，即：(一)欲界之貪，稱為欲貪隨眠。(二)色、無色界之貪，稱為有貪隨眠。於其他經典中立有三愛，即欲愛、色愛、無色愛。（參閱「貪」4792、「愛」5457）


vietnamese:
tham trước lợi dưỡng cung kính giới <pttđ>


meanings:
① Cái dây xâu tiền, cho nên gọi một xâu nghìn đồng tiền là nhất quán 一貫 (một quan), như vạn quán gia tư 萬貫家私 nhà giàu có đến vạn quan. Tính số tham tàng trộm cắp, tích chứa được đủ số bao nhiêu đó gọi là mãn quán 滿貫 nghĩa là như xâu tiền đã đủ quan, cho đến hết cữ vậy, vì thế nên tội ác đến cùng cực gọi là ác quán mãn doanh 惡貫滿盈. ||② Suốt thông, xâu qua, như quán châu 貫珠 xâu hạt châu. Phàm đi đâu mà không có gì ngăn trở được đều gọi là quán, như trung quán nhật nguyệt 忠貫日月 lòng trung suốt qua mặt trời mặt trăng, nghĩa quán kim thạch 義貫金石 nghĩa suốt qua cả vàng đá, v.v. Thông hiểu văn nghĩa gọi là yêm quán 淹貫 hay điều quán 條貫 v.v. ||③ Liền suốt, như ngư quán nhi tiến 魚貫而進 cứ lần lượt liền nối mà tiến lên. ||④ Quê quán. Như hương quán 鄉貫. ||⑤ Quen, như ngã bất quán dữ tiểu nhân thặng 我不貫與小人乘 (Mạnh Tử 孟子) tôi không quen cùng kẻ tiểu nhân cưỡi xe. ||⑥ Hiểu thông suốt. ||⑦ Tin, trúng. ||⑧ Sự, như Nhưng cựu quán, như chi hà? Hà cảm cải tác 仍舊貫，如之何？何必改作 (Luận ngữ 論語) vẫn sự cũ, chẳng được sao? cần gì phải sửa đổi.


meanings:
① Thông, suốt: 融會貫通 Lãnh hội thấu suốt; ② Nối nhau: 魚貫而入 Nối nhau (lần lượt) đi vào; ③ (cũ) Quan tiền; ④ Quê quán: 鄉貫 Quê hương; 本貫 Quê hương bản quán; 籍貫 Quê quán; ⑤ Quen (như 慣, bộ 忄): 我不貫與小人乘 Ta không quen đi cùng xe với kẻ tiểu nhân (Mạnh tử); ⑥ [Guàn] (Họ) Quán.


meanings:
(852-913) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Khương, tự Đức Ẩn, người Lan Khê (Hi Thuỷ, Hồ Bắc), Trung Quốc. Xuất gia từ thuở nhỏ, sư thấm nhuần Phật điển, cư ngụ Hàng Châu và Tô Châu. Sư đi du phương để xin yết kiến học đạo. Niên hiệu Thiên Phục (901-904) vào đất Thục, Thục Chúa là Vương Kiến ban hiệu »Thiền Nguyệt Đại Sư«. Bởi sư giỏi viết chữ thảo nên thời nhân sánh sư như Hoài Tố. Tác phẩm: Thiền Nguyệt tập 30 quyển, Toàn Đường Thi 12 quyển.


vietnamese:
quán xuyến đáo biên tế không tính <pttđ>


vietnamese:
quán xuyến tức bỉ không tính uy đức <pttđ>


vietnamese:
quán xuyến pháp hiện quán hồi hướng đại bồ đề tính <pttđ>


vietnamese:
quán xuyến bổ đặc già la vô ngã tính <pttđ>


vietnamese:
quán xuyến bổ đặc già la không tính <pttđ>


meanings:
① Mong cầu, phận sự phải làm mà cầu cho tất phải làm cho trọn gọi là trách, như trách nhậm 責任, trách vọng 責望, đảm nhận công việc gọi là phụ trách 負責. ||② Trách mắng. ||③ Đánh đòn, như [b]trượng trách 杖責 đánh bằng gậy, di trách 笞責 đánh bằng roi. ||④ Hỏi vặn. ||⑤ Một âm là trái, cùng nghĩa với chữ trái 債 (nợ).


meanings:
① Trách, trách nhiệm: 負責 Phụ trách, chịu trách nhiệm; 愛護公物人人有責 Mọi người đều có trách nhiệm giữ gìn của công; ② Yêu cầu: 求全責備 Yêu cầu tốt đẹp mọi bề, cầu toàn trách bị; ③ Đòi hỏi: 責己嚴於責人 Đòi hỏi mình nghiêm ngặt hơn đòi hỏi người khác; ④ Trách (móc): 斥責 Trách mắng; 詰責 Quở trách, trách cứ; ⑤ (văn) Đánh đòn: 杖責 Đánh bằng gậy; 笞責 Đánh bằng roi; ⑥ (văn) Hỏi vặn.


meanings:
(văn) Nợ (như 債, bộ 亻): 先生不羞，乃有 意欲為文收責于薛乎？ Tiên sinh không thẹn, mà còn có ý muốn đi thu nợ ở đất Tiết cho Văn này ư? (Chiến quốc sách: Tề sách).


meanings:
Cất chứa, tích chứa, trữ: 缸裏貯滿了水 Trong vại chứa đầy nước; 貯糧備荒 Trữ lương thực để phòng thiên tai.


meanings:
① Vay, cho thuê đồ cũng gọi là thế. ||② Tha thứ, xá tội cho.


meanings:
(văn) ① Vay; ② Cho thuê; ③ Tha thứ, xá tội.


meanings:
① Phạt tiền, nay thông dụng chữ ti tài 貲財 thay chữ tài hoá 財貨 (của cải). ||② Lường, như bất ti 不貲 không biết đâu mà tính cho xiết, như sở phí bất ti 所費不貲 tiêu phí quá độ.


meanings:
① Tính, lường: 不可貲計 Không thể lường trước được; 所費不貲 Phí tổn quá mức (không thể tính xiết); ② Như 資 [zi] nghĩa ①; ③ (văn) Tiền phạt.


meanings:
① Chức phó, như kẻ thừa tá gọi là phó nhị 副貳, thái tử gọi là trừ nhị 儲貳 v.v. ||② Hai, cũng như chữ nhị 二, dùng để viết các giấy má quan hệ cho không chữa gian được nữa. ||③ Ngờ, như nhậm hiền vật nhị 任賢勿貳 (Thư Kinh 書經) dùng người hiền chớ có ngờ. Lòng không trung thành về một nơi, một bên nào gọi là nhị tâm 貳心. ||④ Sai lầm.


meanings:
① Hai (chữ 二 viết kép); ② (văn) Hai lòng, phản bội; ③ (văn) Chức phó: 儲貳 Thái tử; 副貳 Người phụ tá; ④ (văn) Sai lầm.


meanings:
valuable, important, excellent, good, virtuous


meanings:
① Sang, quý hiển. ||② Đắt, như ngang quý 昂貴 giá đắt. ||③ Quý trọng. ||④ Muốn.


meanings:
① Hi vọng, mưu cầu. Linh Hựu ngữ lục ghi: »只 貴 子 眼 正、 不 說 子 行 李。 – Chỉ hi vọng rằng nhận thức của ngươi đúng, chớ không nói đến hành vi của ngươi«. ② Khiến cho. Tiết Lang Nha Huệ Giác thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »汝 等 諸 人 若 到 諸 方、 遇 明 眼 作 者、 與 我 通 箇 消 息、 貴 得 祖 風 不 墜。 – Các ngươi nếu có đến những thiền viện gặp bậc tông sư mắt sáng cho ta nhắn tin tức (sắp kiến tính), khiến cho Thiền tông không suy vi«. ③ Sắp, sẽ. Tiết Dục Vương Tịnh Đàm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »紹 興 丙 寅 夏、 辭 朝 貴 歸 付 院 事。 四 眾 擁 視、 揮 扇 久 之。 – Mùa hạ năm Bính Dần, niên hiệu Thiệu Hưng sư từ giã đất Triêu (Hà Nam) sắp trở về, định giao việc chùa cho tứ chúng coi sóc, nên mở cửa chờ họ«.


meanings:
① Quý, quý trọng, quý ở: 珍貴的產品 Sản phẩm quý giá, đồ quý; 寶貴的意見 Ý kiến quý báu; 兵貴精，不貴多 Binh quý ở tinh nhuệ, không quý ở số nhiều; ② Đắt: 太貴了，買不起 Đắt quá không mua nổi; 鋼比鐵貴 Thép đắt hơn sắt; ③ Quý (xưng hô lễ phép): 貴國 Quý quốc; 貴客 Quý khách. ④ Sang: 顯貴之家 Gia đình sang trọng; ⑤ [Guì] Tỉnh Quý Châu (nói tắt); ⑥ [Guì] (Họ) Quý.


meanings:
Còn gọi: Quý yêu. Hi vọng, mưu cầu. Mật Am ngữ lục ghi: »道 眼 不 明 宗 師。 胡 說 亂 道。 將 古 今 言 句。 妄 意 穿 鑿。 以 爲 極 則。 貴 圖 稱 他 會 禪。 此 是 第 一 等 大 病。 – Đạo nhãn không biết rõ tông sư nên ăn nói hồ đồ, đem ngôn cú cổ kim vọng ý xuyên tạc cho là cực tắc, hi vọng khen ông ta hiểu thiền, đây là bệnh lớn hạng nhất«.


meanings:
5277梵名 Kṣāṇa。爲興盛於一世紀末至三世紀中葉之西北印度統一王朝。早期由中亞遊牧民族月氏族族長丘就卻（Kujula, Kadphises Ⅰ.）所統率。至其子閻膏珍（Wema Kadphises）大拓疆土。第三代爲迦膩色迦王，統治印度北部，勢力伸展至中亞、伊朗，創建自阿育王以來之最大強國。與中國、羅馬等亦互有往來。其時，東西文化之交流極盛，該朝因而甚受希臘文化之影響，如醫學、天文學、論理學、佛教藝術等皆受希臘、羅馬之影響。又由於黃金之流入，促進經濟繁榮。學術、文藝亦極興盛。宗教則包容攝取希臘之諸神與波斯之宗教，因而亦融和外來異族文化。時值佛教說一切有部教義大成時代，馬鳴即當時活躍於佛教文學界之不朽人物。並有中亞之學僧陸續至中國從事佛典漢譯。其時，犍馱羅、秣菟羅之佛教美術亦大放異彩。後被興起於三世紀後期之薩珊王朝（Sasan）所滅。


meanings:
① Biếm xuống, giảm bớt, đè nén xuống, trả dìm giá xuống. Quan bị giáng chức gọi là biếm. ||② Chê, như bao biếm 褒貶 khen chê.


meanings:
① Chê: 褒貶 Khen chê; ② Giảm xuống, sụt xuống: 貶値 Sụt giá, mất giá; 貶低 Hạ thấp; ③ (văn) Biếm xuống, giáng xuống (chức quan).


meanings:
Phê bình, bác bỏ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »一 切 時 中、莫 亂 斟 酌。 會 與 不 會、都 來 是 錯。分 明 與 麼 道、一 任 天 下 人 貶 剝。 – Trong tất cả thời, chớ loạn thương lượng. Hội cùng chẳng hội, thảy đều là lầm lẫn. Rõ ràng nói thế ấy, mặc cho người trong thiên hạ bác bỏ«.


meanings:
① Mua, lấy tiền đổi lấy đồ là mãi. Bạch Cư Dị 白居易: Thương nhân trọng lợi khinh biệt li, Tiền nguyệt Phù Lương mãi trà khứ 商人重利輕別離，前月浮梁買茶去 (Tì bà hành 琵琶行) người lái buôn trọng lợi coi thường li biệt, tháng trước đi mua trà tại Phù Lương. Phan Huy Vịnh 潘輝泳 dịch thơ: Khách trọng lợi, khinh đường li cách, Mải buôn chè sớm tếch nguồn khơi.


meanings:
① Mua: 買票 Mua vé; ② Tậu: 我買了一座房子 Tôi tậu được một ngôi nhà; ③ Sắm: 買年貨 Sắm tết; ④ [Măi] (Họ) Mãi.


meanings:
Mua nón phải xem tướng đầu. Tắc 55, Bích Nham Lục (117,182, thượng) ghi: »龍 吟 霧 起。 虎 嘯 風 生。 買 帽 相 頭。 老 婆 心 切。 – Rồng ngâm mây tụ, cọp gầm gió nổi, mua nón phải xem tướng đầu, tâm lão bà tha thiết«.


meanings:
Mua thiếp ngồi giường thiền, nghĩa là mua chùa làm Trụ trì hoặc mua cầu sự vinh hoa quyền quý, hoặc mua chuộc người ngồi trên giường thiền để nói chuyện đạo. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 4 (Đại 48, 1039 trung) ghi: »古 無 住 持 事。 但 只 傳 法 旨。 有 能 悟 色 空 。 便 可 超 生 死。 庸 僧 昧 本 來。 豈 識 西 歸 履。 買 帖 坐 禪 床 。佛 法 將 何 恃。 – Cổ vô Trụ trì sự. Đản chỉ truyền pháp chỉ. Hữu năng ngộ sắc không. Tiện khả siêu sinh tử. Dong tăng muội bản lai. Khởi thức Tây quy lý. Mãi thiếp toạ thiền sàng. Phật pháp tương hà thị? – Xưa không chức Trụ trì. Truyền thọ bằng pháp chỉ. Ai ngộ được sắc không. Liền siêu thoát sinh tử. Tăng hèn mờ bản lai. Sao biết Tây quy lý. Mua thiếp ngồi giường Thiền. Đạo ta nhờ chi nhỉ?«.


meanings:
① Vay, cho vay. ||② Rộng tha cho, như nghiêm cứu bất thải 嚴究不貸 xét ngặt không tha. ||③ Một âm là thắc, cũng như chữ thắc 忒.


meanings:
① Vay: 這家公司沒有向銀行貸過款 Công ti này chưa hề vay tiền của ngân hàng; ② Cho vay: 銀行貸給大量款項 Ngân hàng cho vay rất nhiều tiền; ③ Bên có (trong sổ kế toán); ④ Đùn, đổ, thoái thác: 責無旁貸 Trách nhiệm không thể đùn cho người khác được; ⑤ Tha thứ, dung tha, khoan hồng: 嚴懲不貸 Nghiêm trị không khoan hồng (tha thứ).


meanings:
Sai lầm (dùng như 忒, bộ 心): 毋有差貸 Không có sai lầm (Lễ kí: Nguyệt lệnh).


meanings:
① Ban cho, như hậu huống 厚貺 cho nhiều. ||② Lời kính tạ người ta đã cho mình, như huống lâm 貺臨 ngài lại tới đến với tôi thế cũng như cho tôi vẻ vang vậy.


meanings:
(văn) ① Ban cho: 厚貺 Cho nhiều; ② (lịch) Quan tâm, chiếu cố đến: 貺臨 Ngài quan tâm mà đến với tôi; ③ [Kuàng] (Họ) Huống.


meanings:
① Tiêu phí. ||② Kinh phí 經費 món tiêu dùng. ||③ Phiền phí, tiêu dùng quá độ gọi là phí. ||④ Hao tổn, như phí lực 費力 hao sức. ||⑤ Một âm là bỉ, tên một ấp của nước Lỗ về đời Xuân Thu.


meanings:
Ấp Bí (thời Xuân thu, Trung Quốc, nay thuộc huyện Bí ở tỉnh Sơn Đông).


meanings:
① (Tiền) chi phí, phí tổn: 水電費 Tiền điện tiền nước; 醫藥費 Tiền thuốc men chữa bệnh; 免費 Khỏi phải trả tiền; ② Tiêu phí, tiêu tốn, chi tiêu; ③ Chi tiêu quá độ, lãng phí, hoang phí; ④ Tốn (công, sức): 費了半天功夫才搞完 Tốn mất nửa ngày mới làm xong; ⑤ [Fèi] (Họ) Phí.


meanings:
fill many functions yet remain inconspicuous


meanings:
Ngữ lục, 14 quyển, do Phí Ẩn Thông Dung soạn vào đời Minh, Ẩn Nguyên Long Kỳ biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 16 (1643) đời Minh. Nội dung bao gồm: Thượng đường, Tiểu tham, Nhập thất, Pháp ngữ, Kệ, Thư vấn, Cơ duyên vấn đáp, Niêm cổ, Tụng cổ, Phán cổ, Tán, Tạp trước, Tiểu Phật sự. Quyển cuối phụ kỉ niên lục.


meanings:
① Phụ thêm bù thêm vào chỗ thiếu gọi là thiếp, như tân thiếp 津貼 thấm thêm, giúp thêm. ||② Dán, để đó, như yết thiếp 揭貼 dán cái giấy yết thị. ||③ Thu xếp cho yên ổn, như thoả thiếp 妥貼 yên ổn thoả đáng. ||④ Bén sát, như sự gì cùng liền khít với nhau gọi là thiếp thiết 貼切. ||⑤ Cầm, đợ, đời nhà Ðường có tục xin vào làm tôi tớ người ta để lấy tiền gọi là điển thiềp 典貼 cầm người. ||⑥ Tên phụ trò, ngoài một vai đóng trò chính ra lại thêm một người khác phụ vào gọi là thiếp, tiếng dùng trong các tấn tuồng.


meanings:
Dán: 貼𨝄票 Dán tem; 貼佈告 Dán yết thị; ② Khít, sát: 貼身衣服 Áo khít người; 貼著牆走 Đi sát vào tường; 緊貼著地面臥倒 Nằm sát xuống đất; ③ Bù thêm, phụ thêm, phụ cấp: 每月貼他一些錢 Mỗi tháng phụ cấp cho anh ấy một ít tiền; ④ Thoả đáng, thích đáng, ổn thoả: 妥貼 Yên ổn thoả đáng; ⑤ (văn) Cầm, đợ: 典貼 Xin ở đợ; ⑥ (văn) Tên phụ trò (trong tuồng); ⑦ Như 帖 [tie] nghĩa ①.


meanings:
① Đưa tặng, như quỹ di 餽貽 đưa làm quà. Trang Tử 莊子: Nguỵ vương di ngã đại hồ chi chủng, ngã chủng thụ chi thành nhi thật ngũ thạch 魏王貽我大瓠之種，我樹之成而實五石 (Tiêu dao du 逍遙遊) vua Ngụy cho tôi giống bầu lớn, tôi trồng nó thành cây ra quả nặng năm thạch. ||② Để lại, như di huấn 貽訓 để làm gương lại dạy cho con cháu.


meanings:
(văn) ① Tặng, biếu, cho 饋貽 Đưa làm quà; ② Để lại: 貽患 Để lại tai hoạ; 貽訓 Lời dạy của người chết để lại.


meanings:
① Đổi lẫn cho nhau, như mậu dịch 貿易 mua bán. ||② Lẫn lộn. ||③ Mậu mậu 貿貿 lèm nhèm, mắt coi lờ mờ.


meanings:
① Mậu dịch, trao đổi (hàng hoá); ② Lẫn lộn; ③ (văn) Ẩu, bừa bãi, cẩu thả.


meanings:
① Đưa đồ mừng, như hạ lễ 賀禮 đồ lễ mừng. ||② Chúc tụng, đến chúc mừng gọi là xưng hạ 稱賀 hay đạo hạ 道賀. ||③ Gia thêm. ||④ Vác.


meanings:
① Mừng, chúc mừng, chúc: 慶賀 Chào mừng; 祝賀 Chúc mừng; 賀年 Chúc tết; 宣子憂貧，叔向賀之 Tuyên tử lo nghèo, Thúc Hướng ngỏ lời mừng (Tả truyện); ② (văn) Thêm; ③ (văn) Vác; ④ [Hè] (Họ) Hạ.


meanings:
① Rực rỡ, sáng sủa, như trong thơ từ thường dùng chữ bí lâm 賁臨 nghĩa là ngài hạ cố tới nhà tôi thì nhà tôi được rạng rỡ thêm. ||② Một âm là phần. To lớn, như dụng hoành tư phần 用宏茲賁 dùng càng rộng lớn. ||③ Lại một âm là bôn. Dũng sĩ, như hổ bôn 虎賁 đạo quân hùng tráng của vua.


meanings:
(văn) ① Dẫn đầu; ② Mạnh mẽ, hăm hở; ③ Dũng sĩ: 虎賁 Đạo quân hùng tráng của vua; ④ [Ben] (Họ) Bôn.


meanings:
(văn) ① Tô điểm, trang điểm; ② Sáng sủa, rực rỡ.


meanings:
① Đem của đút lót gọi là lộ. ||② Của cải.


meanings:
① Đút lót. Xem 賄賂 [huìlù]; ② (văn) Gởi quà biếu; ③ (văn) Của cải.


meanings:
① (văn) Cây đòn ngang trước xe; ② Xe ngựa lớn; ③ Xe ngựa lễ.


meanings:
① Thuê: 租賃 Thuê mướn; 出賃 Cho thuê; 賃了一輛車 Thuê một chiếc xe; 這房子是早先賃 的 Căn nhà này đã thuê từ lâu; ② (văn) Người làm thuê.


meanings:
① Của, như hoá hối 貨賄 của cải, vàng ngọc gọi là hoá, vải lụa gọi là hối. ||② Đút của, như tư hối 私貨 đút ngầm. ||③ Tặng tiền của.


