# tbl_dictionary

vietnamese:
vô sinh pháp nhẫn do tam tự tính kiến lập <pttđ>


vietnamese:
vô sinh thanh tịnh bảo châu danh hiệu <đpb>


meanings:
Thiền tăng Hiền Khoan đời Nguyên, người đời gọi sư là »Vô Dụng Hiền Khoan Thiền sư«. X. Hiền Khoan.


meanings:
(title) Tripiṭaka Master Śubhās Guide to Meditation


meanings:
一卷。爲唐代開元三大士之一︰善無畏開示受戒、習禪等法門的記錄。編撰者不詳。收在《大正藏》第十八册。本書由受戒懺悔及密教禪兩部分組成。其中，受戒懺悔與不空三藏譯的《受菩提心戒儀》差別不大，而密教禪則可視爲本書之特徵。密教之禪觀，雖早在《大日經》及《金剛頂經》中已有明示，但禪觀之用意，其餘經典均未曾詳說，唯首見于本書。其獨特的密教禪法可能受到天臺禪或北宗禪的影響。<#>本書的編輯者究系何人？目前仍難以明斷，然有人以爲一行禪師爲本書之完成者。<#>◎附︰《無畏三藏禪要》（摘錄）<#>夫欲入三昧者，初學之時，事絕諸境，屏除緣務，獨一靜處，半跏而坐已。須先作手印護持，以檀、慧幷合，竪其戒、忍、方、願，右明顯左正相叉，著二背上，其進、力合竪頭相拄，曲開心中少許，其禪、智幷合竪即成。作此印已，先印頂上，次印額上，即下印右肩，次印左肩，然後印心，次下印右膝，次印左膝。于一一印處，各誦陀羅尼七遍，乃至七處訖。然後于頂上散印訖。即執數珠念誦此陀羅尼，若能多誦二百、三百遍，乃至三千、五千亦得。每于坐時，誦滿一洛叉，最易成就。<#>既加持身訖，然端身正住，如前半跏坐，以右押左，不須結全跏。全跏則多痛，若心緣痛境即難得定。若先來全跏坐，得者最爲妙也。然可直頭平望，眼不用過開，又不用全合。大開則心散，合即惛沈。莫緣外境，安坐即訖。然可運心供養懺悔，先標心觀察十方一切諸佛，于人天會中爲四衆說法。然後自觀己身，于一一諸佛前，以三業虔恭禮拜贊嘆。行者作此觀時，令了了分明。如對目前，極令明見，然後運心于十方世界。所有一切天上人間上妙香華、幡蓋、飲食、珍寶種種供具，盡虛空遍法界，供養一切諸佛、諸大菩薩、法報化身、教理行果，及大會衆。<#>行者作此供養已，然後運心于一一諸佛菩薩前，起殷重至誠心，髮露懺悔︰我等從無始來至于今日，煩惱覆心，久流生死，身口意業難具陳，我今唯知廣懺。一懺已後，永斷相續，更不起作。唯願諸佛菩薩以大慈悲力，加威護念攝受我懺，令我罪障速得消滅。<#>次應發弘誓願︰我久在有流，或于過去曾行菩薩行，利樂無邊有情。或修禪定，勤行精進，護持三業。所有恒沙功德，乃至佛果，唯願諸佛菩薩興慈願力，加威護念，令我乘斯功德，速與一切三昧門相應，速與一切陀羅尼門相應，速得一切自性清淨。如是廣發誓願，令不退失，速得成就。<#>次應學調氣。調氣者，先想出入息，從自身中一一支節筋脉亦皆流注，然後從口徐徐而出。又想此氣，色白如雪，潤澤如乳。仍須知其所至遠近，還複徐徐從鼻而入，還令遍身中乃至筋脉，悉令周遍。如是出入，各令至三。作此調氣，令身無患冷熱風等，悉皆安適。然後學定。<#>輸波迦羅三藏曰︰汝初學人，多懼起心動念，罷息進求，而專守無念，以爲究竟者，即覓增長不可得也。夫念有二種，一者不善念，二者善念。不善妄念，一向須除；善法正念，不令複滅。真正修行者，要先正念增修，後方至于究竟清淨。如人學射，久習純熟，更無心想，行住恒與定俱，不怕不畏起心爲患，虧于進學。<#>次應修三摩地。所言三摩地者，更無別法，直是一切衆生自性清淨心，名爲大圓鏡智。上自諸佛，下至蠢動，悉皆同等，無有增减。但爲無明妄想客塵所覆，是故流轉生死不得作佛。行者應當安心靜住，莫緣一切諸境。假想一圓明猶如淨月，去身四尺，當前對面不高不下，量同一肘圓滿具足，其色明朗，內外光潔，世無方比。初雖不見，久久精研，尋當徹見已。即更觀察，漸引令廣，或四尺，如是倍增，乃至滿三千大千世界，極令分明。將欲出觀，如是漸略，還同本相。<#>初觀之時，如似于月，遍周之後，無複方圓。作是觀已，即便證得解脫一切蓋障三昧。得此三昧者，名爲地前三賢。依此漸進，遍周法界者，如經所說，名爲初地。所以名初地者，爲以證此法昔所未得，而今始得，生大喜悅，是故初地，名曰歡喜，亦莫作解了。即此自性清淨心，以三義故，猶如于月。一者自性清淨義，離貪欲垢故。二者清凉義，離嗔熱惱故。三者光明義，離愚痴暗故。<#>又，月是四大所成，究竟壞去。是以月世人共見，取以爲喻，令其悟入。行者久久作此觀，觀習成就，不須延促，唯見明朗，更無一物。亦不見身之與心，萬法不可得，猶如虛空，亦莫作空解，以無念等故。說如虛空，非謂空想，久久能熟。行住坐臥，一切時處，作意與不作意，任運相應，無所挂礙。一切妄想，貪嗔痴等一切煩惱，不假斷除，自然不起。性常清淨，依此修習，乃至成佛，唯是一道，更無別理。此是諸佛菩薩內證之道，非諸二乘外道境界。作是觀已，一切佛法恒沙功德，不由他悟，以一貫之，自然通達，能開一字演說無量法，刹那悟入于諸法中，自在無礙，無去來起滅，一切平等。行此漸至升進之相，久自證知，非今預說所能究竟。<#>輸波迦羅三藏曰︰既能修習，觀一成就已。汝等今于此心中，複有五種心義。行者當知︰一者刹那心，謂初心見道一念相應，速還忘失，如夜電光，暫現即滅，故雲刹那。二者流注心，既見道已，念念加功，相續不絕，如流奔注，故雲流注。三者甜美心，謂積功不已，乃得虛然朗徹，身心輕泰，玩味于道，故雲甜美。四者摧散心，爲卒起精勤，或複休廢，二俱違道，故雲摧散。五者明鏡心，既離散亂之心，鑒達圓明，一切無著，故雲明鏡。<#>若了達五心，于此自驗，三乘凡夫聖位，可自分別矣！汝等行人初學修定，應行過去諸佛秘密方便加持修定法，一體與一切總持門相應，是故應須受此四陀羅尼。陀羅尼曰︰<#>唵　速　乞叉摩　■　日囉<#>（此陀羅尼，能令所觀成就。）<#>唵　底　瑟咤　■　日囉<#>（此陀羅尼，能令所觀無失。）<#>唵　娑　頗囉　■　日囉<#>（此陀羅尼，能令所觀漸廣。）<#>唵　僧　賀　囉　■　日囉<#>（此陀羅尼，能令所觀廣，複令漸略如故。）<#>如是四陀羅尼者，是婆哦梵。自證法中，甚深方便。開諸學人，令速證入。若欲速求此三摩地者，于四威儀，常誦此陀羅尼，克念用功，勿暫虛廢，無不速驗。汝等習定之人，複須知經行法則。于一靜處，平治淨地，面長二十五肘，兩頭竪標。通頭系索，才與胸齊，以竹筒盛索，長可手執。其筒隨日右轉，平直來往，融心普周，視前六尺。乘三昧覺，任持本心，諦了分明，無令忘失。但下一足，便誦一真言。如是四真言，從初至後，終而複始，誦念勿住。稍覺疲懈，即隨所安坐。<#>行者應知入道方便深助進，如修心金剛不遷不易。被大精進甲胄，作猛利之心，誓願成得爲期，終無退轉之意。無以雜學惑心，令一生空過。<#>


meanings:
5101巴利名 Abhayagiri。音譯阿跋耶祇釐。全稱阿跋耶祇釐毘訶羅（巴 Abhayagiri-vihāra）。係位於錫蘭舊都阿㝹羅陀補羅城（巴 Anurādhapura）北之古寺院。本寺建於西元前一世紀中，相當於當時錫蘭教團統一中心大寺（巴 Mahā-vihāra）建造後之二百十七年。乃錫蘭王婆他伽馬尼（巴 Vaṭṭagāmaṇi abhaya）破壞尼乾子之園而建，獻與當時大寺之長老摩訶帝須（巴 Mahātissa），後摩訶帝須被大寺擯出，其門徒遂與大寺分離而據此寺，號稱無畏山寺派（阿跋耶祇釐住部）。錫蘭佛教因而分裂為大寺派（摩訶毘訶羅住部）與無畏山寺派。兩派常為爭取佛教之領導權而相互傾軋。　西元二世紀頃，葛加巴乎卡伽馬尼王（巴 Gajābāhukagāmaṇi）曾擴建本寺，未久，卡尼塔蒂薩卡王（巴 Kaniṭṭhatissaka）亦增建寶殿牆壁及大房舍。後至摩訶勝軍王（巴 Mahāsena）時，嘗破壞大寺之銅殿，並將其堂舍移建至本寺。據高僧法顯傳記載當時之情形（大五一‧八六四下）：「王於塔北跡上起大塔，高四十丈，金銀莊挍，眾寶合成。塔邊復起一僧伽藍，名無畏，山有五千僧。起一佛殿，金銀刻鏤，悉以眾寶，中有一青玉像，高三丈許，通身七寶焰光，威相嚴顯。」五世紀中葉，達休聖那王（巴 Dhātusena）復興本寺，並祀佛牙。又高僧法顯傳中所指大塔即今之金粉塔（Ruwanweli Dagoba）之北約二公里處之逝多林塔（巴 Jetavana Dagoba），旁有大僧院址。〔島史（巴 Dīpavaṃsa） XIX；大王統史（巴 Mahā-vaṃsa）XXXIII；R.S. Copleston: Buddhism primitive and present in Magadha and Ceylon；G.E. Mitton: The Lost Cities of Ceylon、大唐西域記卷十一〕（參閱「錫蘭佛教」6327〕


meanings:
5102巴利名 Abhayagirivihāranikāya。又作阿跋耶祇釐住部（梵 Abhayagirivāsin）、法味派（巴 Dhammarucika）。乃錫蘭第一個兼習大乘之上座部部派，因以無畏山寺為中心，故稱為無畏山寺派。該寺於西元前一世紀由婆他伽馬尼王（巴 Vaṭṭagāmaṇi）所建，獻予大寺（巴 Mahā-vihārā）之長老摩訶帝須（巴 Mahātissa）。後摩訶帝須被大寺擯出，其門徒遂與大寺分離，據守無畏山寺，號稱無畏山寺派。錫蘭佛教遂分為大寺派（摩訶毘訶羅住部）與無畏山寺派。據大唐西域記卷十一載，佛教傳至錫蘭後二百餘年，各擅專門，分成二部，一為摩訶毘訶羅住部，斥大乘而習小乘，一為阿跋耶祇釐住部，學兼二乘，弘演三藏。　於三世紀頃，大乘佛教傳入錫蘭，本派成為大乘之重鎮；四世紀中葉，曾經分裂為二；然據高僧法顯傳所述，法顯到錫蘭時，無畏山寺派正當隆盛中。六至十一世紀，因政治因素，本派遭嚴重破壞。至十二世紀時，國王波洛羅摩婆訶一世（巴 Parakkamabāhu Ⅰ）下令取締，敕令破戒比丘還俗，本派遂滅絕。（參閱「錫蘭佛教」6327）


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Hoàn Phổ đời Ngũ Đại. X. Hoàn Phổ.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Nguyên Lai, sống vào đời Minh. X. Nguyên Lai.


vietnamese:
vô dị nguyên lai thiền sư quảng lục <pqđtđ>


vietnamese:
vô dị nguyên lai thiền sư quảng lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Bác Sơn Đại Nghĩ Hoà thượng quảng lục. Ngữ lục, 35 quyển, do Vô Dị Nguyên Lai soạn vào đời Minh, 2 vị pháp tôn là Hoằng Hãn và Hoằng Dụ cùng biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hi thứ 10 (1671) và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 125, trang 109. Sách này là 1 bộ sưu tập hoàn mỹ về ngữ lục trong một đời của thiền sư Vô Dị Nguyên Lai. Nội dung bao gồm: Bài tựa ngữ lục của thiền sư Vô Dị, bài tựa của Tích Loại Pháp Đàn, Thích Lục tự, bài tựa sách Tham Thiền Cảnh Ngữ, bài tựa sách Tông Giáo Đáp Hưởng. Ngữ lục trong 5 hội tại chùa Bác Sơn Năng Nhân, Trà thoại, Phổ thuyết, Niêm cổ, Tụng cổ, Phật sự hương ngữ, Tham thiền cảnh ngữ, Khai thị kệ, Tịnh độ kệ, Tông Giáo Đáp Hưởng, Tông Giáo Đẳng Tích, Thư, Khải, Tự, Thọ ngôn, Vãn từ (lời phúng viếng), Bác Sơn Hoà thượng truyện, Tháp minh và tự… Trong ấy, từ quyển 21 đến 25 là »Tông Giáo Đáp Hưởng« bao gồm các lời đáp của Vô Dị Nguyên Lai về những câu chất vấn của người học. Phần 1, phần 2 của sách Đáp Hưởng lại chia ra 10 phẩm là: Tham ngữ, Tịnh độ, Chỉ quán, Giới luật, Bố thí, Nguyện lực, Sám hối, Phúc báo, Thích nghi, Hồi hướng. Phần »Thích lục« mà sách này đem vào, chính là 6 quyển »Bác Sơn Lão Nhân Thích lục« do Đạo Tung Bích Như Biên, tương đương với phần Bổ di của Nguyên Lai ngữ lục, nội dung gồm có: Thượng đường, Trà thoại, Tụng cổ, Thi, Tán v.v… Tham Thiền Cảnh Ngữ do Thành Chính biên tập, cũng được xếp vào trong »Thiền Môn Toát Yếu« do Thể Tịnh (vị tăng Triều Tiên) biên, thu thập 10 bài cảnh ngữ về: Dạy người sơ tâm thực hiện công phu, Bình luận lời dạy của Cổ đức, Chỉ dạy khi nghi tình đề chẳng khởi, Chỉ dạy khi đã đề khởi được nghi tình, chỉ dạy thiền nhân tham công án, kệ chỉ dạy tham thiền v.v…


meanings:
5134<一>意謂含藏無窮之德。又作無盡藏海、無盡法藏。即真如法性之理海廣闊無邊，包藏一切萬象。（參閱「無盡」5133）　<二>寺院將信徒奉獻之財物或剩餘之財物貸與他人，以所得之利息充作伽藍之修繕、維持等費用。又稱無盡財、長生錢、庫質錢。釋氏要覽卷下寺院長生錢條（大五四‧三○四中）：「律云無盡財，蓋子母展轉無盡故。」　此風源自印度，據有部毘奈耶卷二十二出納求利學處之記載，比丘為修補伽藍而接受無盡施物，然因佛陀曾禁止比丘轉售施物，遂將受施之物置於房庫中，後施主發現寺院未作修繕，即有所責難，比丘將此事稟告佛陀，佛陀遂指示：若為修補伽藍，可將無盡施物輾轉生利。　我國在南北朝時代，信眾基於福田思想亦行無盡藏法。隋代之三階教徒盛倡無盡藏法，唐高祖武德年間（618～626），信義在長安化度寺設置「無盡藏院」，以統一經營無盡藏。太宗貞觀年間（627～649），無盡藏院集蓄錦帛金玉等無盡財，提供天下諸寺院修繕之用。貞觀二十三年（649），無盡藏院舉行無盡藏施，普施供養全國僧俗。則天武后如意元年（692），又於大福先寺行無盡藏施。長安年間（701～704）、景龍二年（708）及四年，化度寺分別舉行無遮大會。然唐玄宗於開元元年（713）敕命破壞化度寺之無盡藏院，十三年，禁斷三階教。　初時，借貸無盡藏之手續十分簡便，不須文件限制，僅要求在約定之日期歸還。然至宋代，諸大寺院或經濟富裕之寺院，爭相設置長生庫（無盡藏院）以圖利，形成高利貸。〔摩訶僧祇律卷三十三、宋高僧傳卷十五、卷二十、松屋筆記卷六十七、禪林象器箋錢財門〕（參閱「長生庫」3591）　<三>唐代比丘尼。韶州（廣東）曹侯村人，俗姓劉。生卒年不詳。師常誦大涅槃經，時值六祖欲往黃梅參謁五祖弘忍而途經韶州，聽師誦經，遂為解說。師乃執經卷問字，以為若不識字，即無法會義，六祖則謂諸佛妙理非關文字。師極感驚異，乃遍告里中耆宿大德，推崇六祖為有道之士，宜供養之。其時寶林古寺因隋末之兵火戰亂，已頹圮不堪，遂於故基重建梵宇，延請六祖居之，說法弘化，未久復成寶坊。〔釋氏稽古略卷三六祖慧能大士尊者傳、傳法正宗記卷六震旦三十三祖慧能尊者傳、增訂佛祖道影卷四（虛雲）〕


meanings:
devoid of marks, characteristics, attributes


meanings:
① Cảnh giới do sáu căn tiếp xúc với sáu trần mà cảm biết được nhưng không chấp đó là thật. Phẩm Định Huệ trong kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 353 thượng) ghi: »善 知 識、 外 離 一 切 相、 名 爲 無 相。 能 離 於 相 即 法 體 清 淨、 此 是 以 無 相 爲 體。 – Thiện tri thức, ngoài lìa tất cả tướng gọi là vô tướng, lìa tướng thì pháp thể thanh tịnh, đây là lấy vô tướng làm thể«. Theo: Danh Từ Thiền Học Chú Giải của HT Duy Lực. ② Thiền tăng người nước Tân La (Triều Tiên, 680-756) vào Trung Quốc đời Đuờng, họ Kim, là hoàng tử thứ 3 của vua nước Tân La. Thuở nhỏ sư xuất gia ở chùa Quần Nam, Tân La. Đến niên hiệu Khai Nguyên thứ 16 (728), sư theo sứ giả của triều Đường đến Trường An. Chẳng bao lâu vào đất Thục thờ Thiền sư Xử Tịch ở chùa Đức Thuần tại Tư Châu (nay là huyện Tư Trung, tỉnh Tứ Xuyên) làm thầy, được thiền pháp của ngài rồi vào sâu trong núi Khê Sơn thuộc đất Tư Trung để tu hạnh đầu đà. Tín đồ cất chùa Tịnh Chúng để sư trụ trì. Sư hoằng dương thiền pháp trên 20 năm ở đất Thục, người đời gọi sư là »Đông Hải Đại Sư«. Sư chủ trương truyền pháp lấy »Vô ức (không nhớ), Vô niệm, Mạc vong« làm tông. Đệ tử của sư có các vị: Vô Trụ, Thần Hội, Thần Thanh…


vietnamese:
vô tướng trung tác gia hạnh chướng <pttđ>


meanings:
(term) hindrance of formless preparatory practices


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Huyền Giác đời Đường. X. Huyền Giác.


meanings:
(term) stage of markless expedient means


meanings:
Tháp không có mối nối. Vốn chỉ tháp được làm bằng nguyên khối đá lớn. Nhà thiền dùng để chỉ thiền pháp kín đáo vi diệu, khó dùng lời nói biểu đạt, cũng chỉ cơ ngữ miên mật, không có kẽ hở. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »代 宗 皇 帝 問： 師 百 年 後 要 箇 什 麼？ 師 曰： 與 老 僧 造 一 箇 無 縫 塔。 帝 乃 䠒 跪 曰： 請 師 塔 樣。 師 良 久、 帝 罔 措。 – Vua Đại Tông hỏi: Sau khi Thầy trăm tuổi, Thầy cần cái gì? Sư bảo: Làm cho lão tăng cái tháp không có mối nối. Vua liền quỳ xuống thưa: Thỉnh thầy ra kiểu tháp. Sư lặng lẽ không nói. Vua mờ mịt không hiểu«.


vietnamese:
vô tung dật giả bất tử tung dật giả thường tử <pttđ>


meanings:
Câu vô nghĩa, chỉ cho lời nói đặc biệt không có cách giải thích theo tình lí thông thường. Phần »Nghệ ngôn« trong NHQL q. 29 ghi: »大 都 六 祖 以 前、 多 是 有 義 句、 六 祖 以 後 多 是 無 義 句。 方 便 各 異、 實 無 優 劣。 學 人 參 看、 須 是 深 求 其 實… 若 不 深 求 其 實、 唯 在 文 字 中 領 略、 則 雖 無 義 句、 如 麻 三 斤、 干 屎 橛 等、 若 有 義 可 通。 – Nói chung, từ Lục Tổ về trước phần lớn là câu có nghĩa, từ Lục Tổ về sau, phần lớn là câu vô nghĩa. Mỗi vị đều có phương tiện khác nhau thực ra không có hơn kém. Người học tham cứu cần phải tìm cho ra cái thật của nó… Nếu không tìm ra cái thật của nó, chỉ ở trên chữ nghĩa lãnh hội thì dù là câu vô nghĩa như: Ba cân gai, que chùi phân v.v… thì cũng trở thành có nghĩa để hiểu«.


vietnamese:
vô văn bật sô do báng niết bàn đoạ vô gián ngục sự <pttđ>


vietnamese:
vô năng thắng đại minh tâm đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
vô năng thắng đại minh đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
vô năng thắng phan vương như lai trang nghiêm đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of [the Tathāgatas Ornament, the Invincible] Ring-Adorned Banner


vietnamese:
vô năng thắng phan vương như lai trang nghiêm đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
vô năng thắng kim cương hình tượng <đpb>


meanings:
5083梵語 asvabhāva, asvabhāvatva, asvabhāvya, niḥsvabhāvatā。指無實在之自體。又作無本性、無性。謂諸法皆因緣所生，故無自性。凡山河大地皆由四大假合而成，四大相離，物即滅盡；人亦為四大所成，四大不調即成病，四大相離則亡。中論卷一（大三○‧二中）：「如諸法自性，不在於緣中；以無自性故，他性亦復無。」〔成唯識論卷九、唯識三十論頌〕


meanings:
（梵 arūpya-dhātu，巴 arūpa-dhātu，藏 gzgus-med-paḥi khams）三界之一。此天界無色法，僅有受、想、行、識四蘊。由厭弃色界爲色質系縛而不得自由，故欣求無色，遂得入此界。《法蘊足論》卷十一（大正26·504c）︰‘云何無色界？謂有諸法，無色貪隨增，是名無色界。’《俱舍論》卷八謂，色爲變礙義或示現義，無色界爲色法全然不存在之世界。<#>此界由于無色，故無法定其方處。但以業因有勝劣，故果報亦有勝劣之差別。由于果報之差異，乃使此界細分爲四類，稱爲四無色，或四無色天、四無色處。即︰<#>(1)空無邊處天（Ākāśānantya-yatana）︰由修空無邊處定所感得之果報，該定由厭弃色界一切色相，觀想虛空無邊而入。<#>(2)識無邊處天（Vijñānantya-y.）︰由修識無邊處定而感得之果報，該定由厭弃虛空無邊，故舍虛空，轉心緣識，依觀想識無邊而入。<#>(3)無所有處天（Akiñcanya-y.）︰由修無所有處定而感得之果報，該定由厭弃識之無邊，故舍緣識，轉心依無所有法而入。<#>(4)非想非非想處天（Naivaśañjñānasañjñā-y .）︰由修該定感得之果報，該定非如色界及前述三定之勝想，故稱非想，亦非如無想滅盡定之非想，故稱非非想。<#>前三者從所修入定之因行而得名，後者則從當相而立名。此天界命終後轉生欲界、色界之事，即因其人自願求生該界，遂得感生。<#>關于無色之義，衆說紛紜，如大衆部、化地部即認爲‘無色’應是無粗顯之色，而非無細微之色，若全然無色，則于無色界命終而轉生于欲、色二界時，色從何得生？<#>說一切有部以爲，既言無色，即蘊含‘色已全無’之意，因此，若說細微之色爲無色，則水中細蟲或色界之身，豈非亦可稱爲無色！又，三界生死相續之狀，或色續無色，或無色續色，故不可一概說諸色斷已。<#>經部認爲往昔所起之異熟因，熏習在心，其功能今已成熟，故色法仍能生起。<#>至于大乘之意，則認爲業果之色雖已不存在，但定果之色仍存。至于對‘色界一切有情要依色身等相續，而于無色界受生時，有情之心心所將依何相續’一事，有部諸師說，彼心等依衆同分與命根而得相續，經部師說，若因于色已得離愛，以厭弃色故，無色界心等自相續，別無依止。<#>又，關于此界四天之壽命，《大毗婆沙論》卷八十四雲（大正27·434a）︰‘空無邊處二萬劫壽，識無邊處四萬劫壽，無所有處六萬劫壽，非想非非想處八萬劫壽。’《長阿含經》卷二十依四天之次第說其壽量爲一萬劫、二萬一千劫、四萬二千劫、八萬四千劫。《立世阿毗曇論》卷七〈壽量品〉謂，四天各有上、中、下三品，且列舉從空無邊處下品之一萬七千五百大劫，直到非想非非想處上品之八萬大劫，共計有十二品壽量差別。<#>感生于此天界之業因，當爲四無色定，如《業報差別經》謂，修行十善業道，能令衆生得欲天報及色天報；複有四業能令衆生得無色天報，即(1)入于空處定，(2)入識處定，(3)入無所有處定，(4)入非想非非想定。此處僅言四業而未論及十善業，其故安在？《法苑珠林》卷二〈業因部〉釋之雲（大正53·283b）︰<#>‘若爾，此界何故不言十善業者，應言此界是無色報離色而修遠離身口，是故據地但言四業不就十善也。’<#>［參考資料］　《立世阿毗曇論》卷六；《大毗婆沙論》卷九十八、卷一三七、卷一四五；《俱舍論》卷十一。<#>


vietnamese:
vô sắc giới trung duy hữu nhị chủng tác ý <pttđ>


vietnamese:
vô sắc giới trung hữu tam thắng sinh <pttđ>


vietnamese:
vô sắc giới tuỳ miên bất ư dục sắc giới tuỳ tăng <pttđ>


meanings:
5126梵名 Asaṅga。音譯為阿僧伽。生於西元四、五世紀頃。為古代印度大乘佛教瑜伽行派創始人之一。又稱無障礙。北印度健馱邏國普魯夏普拉（梵 Puruṣa-pura，布路沙布邏）人。依婆藪槃豆法師傳，父名憍尸迦（梵 Kauśika），為國師婆羅門。有兄弟三人，皆稱婆藪槃豆（梵 Vasubandhu）。師初於小乘薩婆多部（說一切有部）出家，因思惟空義，不能得入，欲自殺，時東毘提訶（梵 Videha）有賓頭羅（梵 Piṇḍola）前來為說小乘空觀。師初聞悟入，然對此猶不滿意，乃以神通往兜率天從彌勒菩薩受大乘空觀，歸來如說思惟，遂達大乘空觀。後又數往兜率天學瑜伽師地論等大乘之深義，並集眾宣說之。由是大乘瑜伽之法門傳至四方。師致力於法相大乘之宣揚，又撰論疏釋諸大乘經。其弟世親本習小乘，後依其勸遂歸大乘，竭力舉揚大乘教義。著有金剛般若論、順中論、攝大乘論、大乘阿毘達磨雜集論、顯揚聖教論頌、六門教授習定論頌等。〔金剛仙論卷十、瑜伽師地論釋（最勝子）、大唐西域記卷五阿踰陀國條、南海寄歸內法傳卷四長髮有無條、往五天竺國傳〕


meanings:
(Asanga 約4或5世紀) Wuzhu######古印度佛教哲學家。大乘佛教瑜伽行派理論體系的建立者之一。生於北印度犍陀羅國的布路沙城（意譯丈夫城），屬婆羅門種姓。初習小乘，在說一切有部出家；又從賓頭盧學習小乘空觀理論。其後在中印度阿 陀國改信大乘，弘揚《瑜伽師地論》、《金剛般若波羅蜜經論》、《辨中邊論》、《大乘莊嚴經論》、《分別瑜伽論》等。其主要的佛學思想，概括在他的《攝大乘論》一書中。該書根據《大乘阿毗達磨經》對唯識論進行了系統的闡明，認為阿賴耶識是一切諸法的根本，也是生死輪回的主體，具有能藏、所藏和執藏三種性質。能藏，即把一切事物生成的原因藏於自身，它保存一切種子，形成宇宙萬有的潛在狀態，並和宇宙萬有的顯現狀萬言書互為因果關係；所藏，指阿賴耶識是宇宙萬有潛在力的所藏所；執藏，是針對唯識論中的第七識——末那識而說的。阿賴耶識是常恒流轉的識，它被末那識所愛執。另外，為了闡明“一切唯識”、“境無識有”，他還提出三性說，他認為從認識上看對宇宙萬有可分析為三笥，即遍計所執性、依他起性和圓成實性。遍計所執性是一種虛妄的豐在，是由於人對外界事物的迷妄而賦與它的名稱；依他起性是一種相對的存在，事物本身並非永恆的存在，而是由因級或條件引起的；圓成實性是一種絕對的存在，它最完滿、最真實，排除了各種妄執而達到的一種存在。無著為了證得他所單有的一切保證識和三性的理論，還提出了一套修行實踐的方法。他主張戒、定、慧三學，勤修“六婆羅蜜”（波羅蜜意為達到彼岸，六波羅蜜即佈施、持戒、忍辱、精進、禪定、智慧），把證悟的階段分為“十地”，最後達到“無住處涅槃”的境界。此外，他還證明佛有三身，即自性身、受用身和變化身。這些理論進一步發揮和重新組織了前一個時期大乘經典的教理和實踐，從而奠定了瑜伽選派的基礎。######此外，無著的批駁數論、勝論、順世論、佛教說一切有部和中觀派的過程中，在方法論上運用了因明，由於重點是同別人辨別是非，所以採用論議的形式，總括為七因明即論體性、論處所、論所依、論莊嚴、論墮負、論出離、論多所作法。七因明雖然不是無著首創，但是他繼承了前人的學說並吸取了正理論的精華，構成了自己的方法論，成為唯識派理論的重要組成部分之一。######其主要著作約有漢譯、藏譯30種。除《攝大乘論》外，最重要的尚有《順中論》、《金剛般若經論》、《顯揚聖教論》、《大乘阿毗達磨集論》、《六門教授習定論》等。（黃心川 宮靜）######


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Văn Hỉ đời Đường. X. Văn Hỉ.


meanings:
unimpeded The seventh of the ten practices


vietnamese:
vô hành bát niết bàn bổ đặc già la <pttđ>


vietnamese:
vô biểu dữ biểu dị đại chủng sinh <pttđ>


meanings:
（梵 a-vijñapti-rūpa，藏 rnam-par-rig-byed ma-yin pa）指于衆生身中相續恒轉，有防惡發善或障善發惡功能的無見無對之色法。又譯無作色或不更色，略稱無表、無作，或稱無教。《入阿毗達磨論》卷上（大正28·981a）︰<#>‘無表色者，謂能自表諸心心所轉變差別，故名爲表，與彼同類而不能表，故名無表。此于相似立遮止言，如于刹帝利等說非婆羅門等。無表相者，謂由表心大種差別，于睡眠、覺、亂、不亂心及無心位，有善不善色相續轉，不可積集。是能建立苾芻等因。’<#>大體說來，無表是四大種所造，以色業爲性，這點同于身語之有表業，但因不能表示令他了知，故名無表。又此無表有淨、不淨之別，有心、無心，睡眠及覺時，以及其善不善與同性不亂心、不同性亂心之位，也常相似相續而轉，也就是善戒惡戒之體，有防惡或防善之功能。<#>此中，所謂無表中有淨不淨，是以善心等起之無表爲淨，以不善心等起之無表爲不淨。而無記則沒有無表。《俱舍論》卷十三雲（大正29·70c）︰<#>‘無表唯通善不善性，無有無記。所以者何？以無記心勢力微劣，不能引發强業令生，可因滅時果仍續起。’<#>此中，善心等起之無表，名爲律儀，此能遮能滅惡戒之相續；不善心等起之無表，名爲非律儀，此能遮能滅善戒之相續。非此二者，名非律儀非不律儀。律儀中，有別解脫律儀、靜慮律儀、無漏律儀等三者。別解脫律儀是所謂欲界之戒，即指由作禮乞戒之身語表業而得之無表。此分苾芻、苾芻尼、正學、勤策、勤策女、近事、近事女、近住等八類。各以盡形壽或一日一夜爲要期，隨僧伽等受得五、八、十、具戒。<#>受戒時，初刹那之表無表，別別弃舍諸惡，故名別解脫或根本業道，第二念以後，唯無表相似相續，故但名律儀或後起。<#>靜慮律儀是色界之戒，指因得靜慮地之心而得之無表。無漏律儀是無漏戒，指得無漏之聖者所成就之無表。此二者是隨心轉之戒，唯與靜慮及無漏心俱生。<#>不律儀就是惡戒，又名惡律儀。也就是生在不律儀之家，或雖生在餘家，但爲活命而行殺生等事時，得此不律儀。非律非不律儀，又名處中。也就是非如律儀受五、八、十、具戒，又非如不律儀，以活命爲要期而得惡戒。唯依用或重行所得的無表。其體亦不出善不善。<#>說一切有部以無表皆四大種所造，是實色。攝屬于十一種色之中。此中，欲界之戒，初念之無表以現在之大種爲親所依而生，故此能造之大種，具有生、依、立、持、養等五因之義。第二念以後之無表，以過去初念之大種爲親轉因，以各現身之大種爲疏依而隨轉。譬如︰輪于地上轉時，手爲親轉因，地爲隨轉依。但色界之戒，隨心轉故，必同時爲大種所造。無色界無大種故，亦無無表。<#>說一切有部唯以色法爲戒體，《大毗婆沙論》卷一四０雲（大正27·723c）︰<#>‘何故戒體唯色？答︰遮惡色起故。又是身語業性故，身語二業色爲體故。問︰何故意業非戒？答︰不能親遮惡戒故。問︰何故惡戒非意業？答︰未離欲者皆成就不善意業，彼豈悉名犯戒或不律儀耶？是故惡戒非意業。又，善意業若是善戒，則應一切不斷善者悉名住律儀。’<#>此外，成實家以戒體爲非色非心，攝于心不相應行蘊。《菩薩瓔珞本業經》以心法爲戒體，而不另立無表色。此外，異說仍多，茲不枚舉。<#>◎附︰William M. Mcgovern著·江紹原譯《佛家哲學通論》第二分〈宇宙分析論〉（摘錄）<#>‘無表’這個名詞的意義，頗費佛家之爭辯，甚至于他應歸入那一個總類，都有很不同的說法。‘無表’的意思是‘未顯現’，或曰‘潜在’。佛家信凡是我們的行和言和想，件件有相當的結果。在大多處，結果是顯而易見的，譬如一件行爲有時能把質點的性質和位置，改變到使人可以看得出。但是有時竟沒有如此明顯（vijnapti，‘表’）的結果，供我們觀察。而佛家的道德學說，又絕不許我們猜想，一個行動即使沒有可見的結果，就是沒結果。佛家因爲要成立‘不可見的結果不是沒有’的主張，就創造出‘無表’這個觀念。我們可以說‘無表’恰合西洋人所謂‘人的一般性格’的觀念，因爲人的一般性格即使似乎是不生結果，却是過去時的行爲造成的。<#>造成這個‘無表’或曰‘一般性格’的，不但是確定的自覺的行動，而且也是不自覺時或忙亂中的行動。反之，能生‘顯果’的行動，必須是確定善或確定惡的。而且此一般性格是最一般的，他時常改變，然人的一生總逃不開他的支配。<#>至此爲止，北方佛教裏各宗派關于‘無表’的意見是一致的。但是一要替他指定確定的地位，爭端便起了。呵梨跋摩（Harivarman）著的《成實論》堅持諸表色應劃歸諸‘心不相應’法，就是那些與心和物都無交涉的雜法。支那的天臺和華嚴兩宗，說言與行的無表是色法，意的無表不是。但瑜伽宗以爲照世諦說（就是從相對觀點說），言、行、意三者的無表，未嘗不都可以說是‘色’的（物質的）。說一切有部人則以爲這一切都是物質的，都是依于四‘大種’的，因此他們把無表法算作他們的第十一色法。<#>［參考資料］　《品類足論》卷一；《大毗婆沙論》卷一一九、卷一二二；《雜阿毗曇心論》卷三；《俱舍論》卷一、卷十三、卷十五；《順正理論》卷三十五、卷三十六；《成實論》卷七、卷八；《大乘成業論》；《成唯識論》卷一；《菩薩戒義疏》卷上；《俱舍論光記》卷十三；《大乘法苑義林章》卷三（末）。<#>


meanings:
5096梵語 avijñapti-rūpa。又作無表業、無作色、假色。或單稱無表、無作、無教。為「表色」、「表業」之對稱。俱舍七十五法之一。即於身中恆轉相續，具有防非止惡或與之相反的障妨善德之功能，而又為不可見，且無障礙性之色法。此為小乘說一切有部之宗義，即認為無表色係以身業與口業為緣，生於吾人身內的一種無形色法；以其具有防非或妨善之功能，故以之為受戒之體；然因不顯於外，故稱無表；又以其乃身內之地、水、火、風等四大所生，故謂之色；然雖屬色法，卻不如其他色法之具有可見性、物質性、障礙性等。入阿毘達磨論卷上（大二八‧九八一上）：「無表色者，謂能自表諸心心所轉變差別，故名為表；與彼同類而不能表，故名無表。」　又說一切有部以無表色皆由四大種所造，故為實色，含攝於十一種色之中。俱舍宗之看法類似，認為無表色係由四大種所造，以色業為性，故名為色；然非由「極微」所成，無見無對，故與五根五境等之色法相異。成實家則以之為非色非心，攝於不相應行蘊。經量部及大乘唯識家不認其為實有，於強勝之思的心所所發善惡表業而薰成之種子上假立。又菩薩瓔珞本業經等以心法為戒體，故不別立無表色。其他古來異說甚多。　據俱舍論卷十三、卷十四載，無表色之類別有三：與善心等起之無表色，稱為律儀，能遮滅惡戒之相續；與不善心等起之無表色，稱為不律儀，能遮滅善戒之相續；又非此二者，稱為非律儀非不律儀。　(一)律儀又可分為三種：(1)別解脫律儀，為欲界之戒，即由作禮乞戒之身表業、語表業所得之無表業，共有比丘、比丘尼、正學、勤策、勤策女、近事、近事女、近住等八種律儀。各以盡形壽或一日一夜為要期，隨僧伽等受得五戒、八戒、十戒、具足戒等戒。因受戒之初剎那，表色、無表色各別棄捨諸惡，故稱別解脫，又稱根本業道；第二念以後，唯有無表色相似相續，故特稱為別解脫律儀或後起。俱舍論卷十四（大二九‧七三上）：「謂受戒時，初表、無表，別別棄捨種種惡，故依初別捨義，立別解脫名，即於爾時所作究竟，依業暢義，立業道名；（中略）從第二念乃至未捨，不名別解脫，名別解律儀；不名業道，名為後起。」(2)靜慮律儀，為色界之戒，乃由靜慮地之心所得之無表色。(3)無漏律儀，即所謂之無漏戒，亦即已得「無漏」之聖者所成就之無表色。上記三種律儀中，靜慮律儀與無漏律儀皆與心共生滅，故為隨心轉之戒。　(二)不律儀，又稱惡律儀，即生於不律儀之家，依其家法，行殺生等惡法時所生起之無表色；或生於餘家，為求活命，發殺生業等之誓心所生起之無表色。此種惡律儀具有妨善止善之作用。　(三)非律儀非不律儀，又稱處中，即非如律儀受「五、八、十、具」等戒，亦非如不律儀以活命為要期而生惡戒，但由用或重行等而得之無表色，其體不生善或不善者。〔大毘婆沙論卷一四○、俱舍論卷一、順正理論卷二、成實論卷八「九業品」、品類足論卷一、大乘義章卷七〕


meanings:
(term) undefiled neutral; non-impedimentary moral indeterminacy


vietnamese:
vô hiện vô đối sắc hà đại chủng sở tạo <pttđ>


meanings:
non-discursively imagined character of existence


meanings:
(?-826) Thiền tăng Trung Quốc, tổ khai sáng dòng Thiền Vô Ngôn Thông ở Việt Nam, họ Trinh, quê ở Quảng Châu, xuất gia tại chùa Song Lâm xứ Vũ Châu. Tính sư điềm đạm ít nói mà thông minh, nên người thời ấy gọi sư là Vô Ngôn Thông. Ban đầu, sư nghe lời một thiền khách đến tham vấn Mã Tổ. Đi đến Giang Tây nghe tin Mã Tổ đã tịch, bèn đến yết kiến Bách Trượng Hoài Hải. Một hôm trong giờ tham vấn có vị tăng hỏi Bách Trượng: »[i]Thế nào là pháp môn đốn ngộ của Đại thừa? Bách Trượng đáp: Tâm địa nếu không, mặt trời trí huệ tự hiện. Nghe câu này, sư hoát nhiên đại ngộ. Niên hiệu Nguyên Hoà thứ 15 (820) đời Đường, sư sang An Nam ở chùa Kiến Sơ làng Phù Đổng, huyện Tiên Du, Bắc Ninh. Ở đây trọn ngày, sư ngồi xây mặt vào vách suốt mấy năm mà không ai biết, chỉ có Thiền sư Cảm Thành (Trụ trì chùa này) biết sư là vị cao tăng đắc đạo trong nhà thiền. Cảm Thành hết lòng kính trọng tôn thờ sư làm thầy. Một hôm, sư gọi Cảm Thành đến bảo: Ngày xưa Tổ sư là Nam Nhạc (Hoài Nhượng) khi sắp tịch có dặn mấy lời: »一 切 諸 法 皆 從 心 生、 心 無 所 生 法 無 所 住、 若 達 心 地 所 住 無 礙、 非 遇 上 根 慎 勿 輕 許。 – Nhất thiết chư pháp giai tùng tâm sinh, tâm vô sở sinh pháp vô sở trụ, nhược đạt tâm địa sở trụ vô ngại, phi ngộ thượng căn thận vật khinh hứa. – Tất cả các pháp đều từ tâm sinh, tâm không chỗ sinh, pháp không chỗ trụ, nếu đạt tâm địa chỗ trụ không ngại, chẳng gặp thượng căn dè dặt chớ dạy«. Nói xong, sư chắp tay thị tịch, nhằm niên hiệu Bảo Lịch thứ 2 (826) đời Đường. Cảm Thành rước sư lên hoả đàn, thu hài cốt xây tháp thờ ở núi Tiên Du. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
moral indeterminacy (or "neutrality") in karma


meanings:
（梵 avyākṛta，藏 luṅ du ma-bstan-pa）三性之一。佛典將一切法分爲善、不善、無記三性，無記爲其中之一，是指事物之性不可判定爲善或不善者。《順正理論》卷四雲（大正29·348b）︰<#>‘言無記者，謂不可記說爲善不善故。應贊毀法，可記說在黑白品中，名爲有記。若于二品皆所不容，體不分明，名無記法。’<#>《大毗婆沙論》卷五十一雲（大正27·263c）︰<#>‘複次，佛記善法有可愛果，記不善法有非愛果，若法無彼二果可記，說爲無記。複次，由二事故善法可記，(一)由自性，(二)由異熟，不善亦爾。無記雖有自性可記，而無異熟，故名無記。’<#>此謂善、不善法可招當來之異熟果，故有愛、非愛果可記，而非善不善之法不招異熟果，故無當來之果可記，此法即名爲無記。《俱舍論》卷十三亦謂（大正29·71b）︰‘諸有漏法若不能記異熟果者，立無記名。’<#>無記有‘有覆’與‘無覆’之別，有覆無記指其性染污，能覆障聖道，或蔽心性，令不淨者；無覆無記指其性不染污，不覆障聖道，亦不蔽心性者。其中，無覆無記有異熟無記、威儀無記、工巧無記、通果無記等四種，加上自性無記及勝義無記而成六種，若再加上有覆無記，則共有七無記。<#>此外，釋尊對于外道之十四難（問難），不作‘是’或‘非’之回答，此稱‘十四無記’，或‘十四不可記’。（參閱附錄二）<#>◎附一︰《瑜伽師地論》卷五十五（摘錄）<#>複次諸無記法依處，當知略有四種。謂業所引生，生已若行住，若養命，若三摩地差別。複次彼自性云何？謂異熟生蘊，若中庸加行所攝威儀路，及工巧處，若爲嬉戲加行所攝變化。<#>問︰彼云何展轉相應耶？答︰威儀路、工巧處，或于一時展轉相應。如說︰或有事業，行時易作，非住，非坐，亦非偃臥。乃至或有事業，若行，若住，若坐，若臥，皆悉易作。如經廣說，所餘無有展轉相應。<#>問︰是諸無記，幾實物有？幾是假有？答︰于異熟所攝諸蘊，及心加行差別中，而施設故，當知一切皆世俗有。<#>云何彼成軟中上品？謂異熟生及威儀路不猛利故，俱是軟品。諸工巧處性猛利故，說名中品。當知變化，性極猛利，故是上品。又四種類各有差別，謂無色界異熟是軟品；色界異熟是中品；欲界異熟是上品。若坐，若臥是軟威儀；住，是中威儀；行，是上威儀。初習業者是下工巧，已串習者是中工巧，堪爲師者是上工巧。下品修三摩地所得，是軟變化。中品修三摩地所得，是中變化。上品修三摩地所得，是上變化。如是等類，軟中上品，差別應知。<#>問︰是諸無記，依何事生？答︰當知略說依十二事，如聞所成地已說。<#>云何諸無記差別？謂異熟生，五趣別故，五種差別。若威儀路，威儀別故，四種差別。若工巧處，十二事差別故，即十二種差別。異生聲聞、獨覺、菩薩、如來差別故，爲嬉戲、爲利他，身語變化差別故，當知變化，八種差別。由此差別，即攝餘事，故不別說。又異熟生，一向無記，二、三可得。一有二種︰若依伎樂，以染污心，發起威儀，是染污性。若依寂靜，即是善性。若依染著，發起工巧，是染污性。若善加行所起工巧，即是善性。爲引導他，或爲利益諸有情故，而起變化，當知是善，此無染污。<#>◎附二︰T. R. V. Murti著·郭忠生譯《中觀哲學》第二章（摘錄）<#>有關‘（十四）無記’之解說<#>某些東方的學者認爲佛陀之所以拒絕回答無記的問題，而保持他那著名的沉默，無非是因爲佛陀對形上學的無知。或者可以說是佛陀對這些問題沒有興趣，因爲佛陀是位有名的修行者，以重行持見稱于世。持這種見解的有力根據源于巴利文藏經《中部》第六十三經《箭喻經》（Cula Malunkya Sutta）。這部經的大意是說︰‘釋尊把追求形上問題的人比喻爲一被箭所傷的人，而在沒有診治之前，此人却急于知道他是被何種箭所傷；行凶者來自何處；目的何在等一連串的問題。但在尚未得到滿意的答覆之前，此人必死無疑。’這個寓言在說明形上學的論究是沒有必要的，甚且對精神生活有害無益。不過有的學者從另一個方向思考，而認爲佛陀是位不可知論者，雖然佛陀的思想在根本上不是很明顯的不可知論，但把佛陀這種態度解爲不可知論，却頗合于佛陀的教學思想與道德戒律。著名的佛學專家歐登貝格（Oldenberg）便是基于此一假設，而主張︰‘無記問題是可以不必回答的，而事實上也不能回答。’歐登貝格也曾作過一些消極性、斷滅性的解說，如說︰佛教乃是以其‘無我’的大前提來規避回答‘自我’（ego）是否存在等諸問題；‘自我’或是不存在的，而任何與之相當的概念與事物都是虛幻不實的。<#>上述三種解說──不可知論者、斷滅論者與宗教行持者，可說是誤解佛法的典型代表，這些解說都違背了佛陀的教說與佛家哲學。任何生活方式皆免不了隱喻著一種哲學，一種對終極本體的追求與評估的哲學，人類的心靈絕不甘于處在永恒的懸宕不决。生命中如果缺乏一種能爲其皈依的基本假設，那將是一個漂泊的心靈。關于佛陀是否爲一虛無論者，湯姆士（E. J. Thomas）提出了最妥切的答覆︰<#>‘吾人可以肯定的說︰佛教絕不是虛無論者。任何佛教經典都排斥虛無論的見解，如果認爲從佛教的見解，吾人可以作成佛教是虛無論的主張，則這僅意味著對佛法的認識不够。其實無記問題的重心是佛家哲學對無記所作的結論是什麽？如何才是無記的合理解答？佛家絕不可能把涅槃當作是一種‘業有’（bhava）──通常的存在形態，因爲涅槃幷非一般的認識作用所能把握的，而涅槃也不是不存在，佛教對涅槃的概念乃是非存在（對一般的認識而言）非不存在（就涅槃本身而言）。’<#>如果吾人能以最大的虛心，深入佛家討論無記問題的文獻，明其是非，較其不同，則合理的解答幷非是不可能的。<#>（十四）無記本質上之特徵──二律背反<#>雖然無記的解說各家不同，但一般皆同意無記共有十四個問題。事實上，這十四個問題可分爲四大類，其中三大類各有四個不同的問題，而最後一類有關靈魂（jiva，英文soul）的則僅有二個問題，至于爲何它會僅有兩個問題，吾人無法明其究竟。十四無記是<#>Ａ世間在時間上是<#>　□1.無限的？<#>　□2.有限的？<#>　□3.亦無限亦有限？<#>　□4.非有限非無限？<#>Ｂ世界在空間上是<#>　□1.無限的？<#>　□2.有限的？<#>　□3.亦無限亦有限？<#>　□4.非有限非無限？<#>Ｃ如來（Tathāgata，即覺悟者）死後<#>　□1.還繼續存在？<#>　□2.不存在？<#>　□3.亦存在亦不存在？<#>　□4.非存在非不存在？<#>Ｄ命（即靈魂）與身（即肉體）是<#>　□1.同一？<#>　□2.別異？<#>　（中略）<#>佛陀如何解答（十四）無記問題<#>從這些問題的正反命題相互背反，即可明顯的看出理性的衝突。而佛陀宣稱這些問題無法解答，即意味著佛陀瞭解這些問題幷非就一般經驗的層次而論，這些問題無法訴諸經驗事實來解决。當理性試圖超越現象界以追求終極最後的實體，便使其自身陷入糾纏不清的衝突。各種以理性爲基礎而建立的‘思辨形上學’之間，不僅見解有所不同，甚至彼此對立，如一方說‘是’（正命題），另一方則答以‘非’（反命題），針鋒相對，互不相讓。從佛陀與弟子間的對話中，我們可以看出佛陀對這些正反意見瞭解頗深，特別是在佛典中常提及所謂的‘六師外道’，而這正是六種對無記問題的典型見解。在巴利文《長部》〈梵網經〉開頭的一段對話，便是在說明佛陀對此問題的看法。佛陀把所有的基于理性思辨而構成的理論概稱之爲獨斷的教條主義，而這些不同的教條主義皆自稱能瞭解現象的本來面目，但却又彼此對立，孰是孰非，難以爲斷。佛陀很清楚的看出這些衝突的本質，所以用超越的反省、批判的態度來解决它，佛法的辨證思想于焉誕生。在西洋哲學思想尚未有與此一方式相埒者出現之前，佛陀便已提出此一辨證法。愚意以爲︰就純哲學而言，佛陀已經達到很高的哲學心智的層次，而且他確實已經告訴我們對無記問題的答案──而且可能是‘經驗之批判’唯一的答案。事實上，如果佛陀提出一‘是’或‘不是’的答案，無疑他將會陷入與他一再駁斥者相同的誤謬。在‘永恒論’（śaśatavāda，即佛典所謂的常見論）與‘虛無論’（uccheda-vāda，即佛典所謂的斷見論）的對立之外，佛陀提出了另一更基本的對立──獨斷的教條主義與批判主義的對立（永恒論與虛無論都是屬于獨斷的教條主義，而說到批判主義即是分析、反省教條主義的心智）。批判主義即是將人類的心理從所有的執著與煩惱中解脫出來，而它即是解脫的本身。（中略）我們先看看阿毗達磨學者（指‘有部’，Vaibhasika）與‘經量部’（Sautrantika）的詮解，或許有助于我們瞭解無記的問題。<#>阿毗達磨學者對無記之詮解<#>阿毗達磨佛教可說是一種‘半批判主義學派’（semi critical school），它否認有一常恒不變的‘真我’（atman，即前文所指的靈魂），而認爲‘真我’乃是在經驗中一個約定俗成的名詞。但是由于他們對佛陀所開示的‘蘊’（skandha）、‘處’（ayatana）、‘界’（dhatu）的思想瞭解不够深刻，所以他們本身也提出一種‘思辨形上學’──‘法’（dharma）的理論。世親菩薩（Vasubandhu）在他的名著《阿毗達磨俱舍論》（Abhi-dharma-Kośa）的篇尾對‘無記’作了原則性的討論，他的詮解可說是一代宗師的高見。他是經量部的學者，却深受有部的影響，《俱舍論》即是他對有部思想的整理與批判，這部論典代表著部派佛教（即阿毗達磨佛教）思想的顛峰。<#>在形式上，回答某一問題可有四種不同的方式︰(1)可以直接回答的問題。(2)在回答之前必須先加以分析的多重性問題。(3)以反問回答的問題。(4)根本無法回答的問題。對于這四種方式，《俱舍論》加以一一論列，而十四無記即是屬于最後一種──無法回答的。《彌蘭陀問經》（Milinda Pañha）亦持相同的見解。<#>犢子部（Vatsīputrīya）雖然也是佛教的宗派之一，但它的見解却與佛陀的教法有一些差距。犢子部的‘不即蘊不離蘊我’即是世親菩薩在《俱舍論》中批判的對象。在論證的過程中，我們即可看出世親菩薩自己的看法。（中略）<#>由上引《俱舍論》，吾人可知︰阿毗達磨學者無記的真正答案，相當于佛陀對靈魂、世界的看法，亦即是‘靈魂’不過是對某一狀態的描述，根本沒有一個與‘靈魂’相應的事物存在。（就好像龜毛兔角一樣，雖然有此一名詞，實際上却沒有龜毛兔角）。可是愚意以爲︰佛陀把每一種‘理論’（dr!ṣṭi）都看成是一種有所見的教條（有所見即有所不見）。其次，阿毗達磨學者的注解把本質上是理性衝突的無記問題，轉變成語言表達的困難，這似乎沒有抓住問題的重心。不過，這種詮解對中觀學者的解釋──佛陀的真正本懷還是有所啓發的。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷九十七、卷一四四；《俱舍論》卷七；《俱舍論光記》卷二、卷十三、卷十五；《成唯識論》卷三、卷五、卷十；《成唯識論述記》卷五（末）；《大乘義章》卷七；《大乘法苑義林章》卷五（本）。<#>


meanings:
5107梵語 avyākṛta。三性之一。一切法可分為善、不善、無記等三性，無記即非善非不善者，因其不能記為善或惡，故稱無記。或謂無記者因不能招感異熟果（善惡之果報），不能記異熟果，是故稱為無記；但此種解釋僅適用於有漏法，並非一般通說。成為無記之法，稱「無記法」；對此，成為善或不善之法，稱「有記法」。無記分為有覆無記與無覆無記二種。(一)有覆無記，以其無記，故不引生異熟果，但能覆聖道、蔽心性，故為不淨者，例如上二界之煩惱，及欲界之煩惱如身見、邊見俱屬此。(二)無覆無記，又作淨無記，即純粹之無記，絕不覆聖道，蔽心性，故不屬不淨。欲界之無覆無記心分為四：(1)異熟無記，即指異熟生心、報生心。依前世業因招感果報之心。(2)威儀無記，又作威儀路無記。即威儀心、威儀路心。引起行住坐臥之威儀動作或緣此動作之心。(3)工巧無記，又作工巧處無記。即指工巧心、工巧處心。為身語工巧（工作、繪畫、詩歌等）或緣此之心。(4)通果無記，又作變化無記。即指能變化心、變化心、通果心。起入定得神通自在作用之心。以上四無記更加自性無記（如山河大地之色香味觸）與勝義無記（虛空及非擇滅之二無為法），並有覆無記，合謂七無記。同時，唯識宗將所有之無記法分為如下四無記：能變無記（心、心所）、所變無記（色法與種子）、分位無記（不相應行法）與勝義無記等。成實論卷八稱隱沒無記性煩惱為無記。　此外，對於外道之十四難（即問難），釋尊認為無回答之意義，故不答以是或非，此謂十四無記、十四不可記；相當於四記答中之捨置記。十四問難如下：(一)世界（及我）有常（時間之無限）?(二)無常（時間之有限）?(三)亦常亦無常?(四)非常非無常? (五)有邊（空間之有限）? (六)無邊（空間之無限）? (七)亦有邊亦無邊? (八)非有邊非無邊? (九)如來（此際意指眾生）死後有? (十)無? (十一)亦有亦無? (十二)非有非無? (十三)命與身為同一? (十四)異?以上若除去(三)(四)(七)(八)，亦稱作四類十問。〔雜阿含經卷三十四、大毘婆沙論卷五十一、卷九十七、卷一四四、俱舍論卷二、卷七、成唯識論卷三、俱舍論光記卷二、卷十三、卷十五、卷五、卷十、大乘義章卷七〕（參閱「十四無記」414、「三性」563、「四無記」1775、「有覆無記」2460、「無覆無記」5139）


vietnamese:
vô kí cập vô lậu nghiệp bất cảm dị thục <pttđ>


meanings:
a morally indeterminate state of mind; morally neutral state of mind


vietnamese:
vô kí hoặc trung vô kí căn phi vô kí căn phân biệt <pttđ>


meanings:
(xref) morally indeterminate elements, which are neither good 善 nor evil 惡


vietnamese:
vô kí pháp cập vô lậu pháp vô dị thục quả <pttđ>


meanings:
Trạng thái của tâm khi tham thiền chẳng có nghi tình, cũng chẳng có vọng tưởng. Đây là thiền bệnh. Tham Thiền Kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của thiền sư Phương Tụ Thành ghi: »參 禪 第 一、 那 守 枯 寂。 認 無 記 空、 迷 雲 遮 日。 – Tham thiền đệ nhất, na thủ khô tịch. Nhận vô kí không, mê vân già nhật. – Pháp tham thiền bậc nhất, đâu nên giữ khô tịch. Nếu nhận vô kí không, mặt trời-mây che khuất«. Theo: Danh Từ Thiền Học Chú Giải của HT Duy Lực.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Thiện Pháp đời Minh. X. Thiện Pháp.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Chính Hối đời Minh. X. Chính Hối.


meanings:
Thiền tăng đời Tống. Sư tham học nơi Thiền sư Bảo Phúc Khả Thọ và đắc pháp. Sư ở viện Long Thọ tại Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến).


meanings:
(?-1588) Thiền tăng đời Minh, họ Tào, người xứ Đại Châu (nay là huyện Đại, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở nhỏ, đến yết kiến Thiền sư Không An ở Phần Châu (nay là Phần Dương tỉnh Sơn Tây). Ngài bảo sư tham câu »Vạn pháp quy về một«. Sư chịu khó tham cứu lâu ngày. Một hôm lội ngang sông, sư chợt có sở ngộ. Sau đó, sư tụng kinh A-di-đà bỗng triệt ngộ, được Không An ấn chứng. Sau khi Không An tịch, sư tham Long Thọ Sở Phong, được ngài thọ ký. Khi ra hoằng pháp sư trụ am Bác Sơn ở núi Ngũ Đài, sư giữ cuộc sống thanh đạm: ăn uống và lao tác giống như đại chúng, có phong cách như cổ nhân khiến xa gần đều khen ngợi.


vietnamese:
vô biên hư không xứ đẳng giải thoát <pttđ>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tông Thọ đời Tống. X. Tông Thọ.


meanings:
Immeasurable Power--the name of a bodhisattva


vietnamese:
vô lượng lực thần thông vô động giả <cm>


vietnamese:
vô lượng công đức chúng sở trang nghiêm đại bảo hoa vương chúng sở kiến lập <pttđ>


vietnamese:
vô lượng thọ như lai tu quán hạnh cung dưỡng nghi quỹ <đpb>


meanings:
（梵 Aparimitāyur-sūtra，藏 Ḥod-dpag-med-kyi bkod-pa）二卷。現行本依《開元釋教錄》作曹魏·嘉平四年（252）康僧鎧譯。這是叙述阿彌陀佛過去的因行、所創建的淨土功德莊嚴，以及此土衆生往生行相的經典。爲淨土三部經之一。收在《大正藏》第十二册。由于本經有二卷，分量多于《阿彌陀經》，因此，相對于《阿彌陀經》之被稱爲‘小經’，本經則被稱爲‘大經’，或‘雙卷經’。<#>此經的漢文譯本，相傳前後有十二種，在這題稱魏譯一種而外，現存的異譯本還有︰《無量清淨平等覺經》二卷，後漢·支婁迦讖譯；《阿彌陀三耶三佛薩樓佛檀過度人道經》二卷，吳·支謙譯；《無量壽如來會》（即《大寶積經》第五會）二卷，唐·菩提流志譯；《大乘無量壽莊嚴經》三卷，宋·法賢譯。以上是五種存本。此外，各經錄有記載而現在缺本的還有︰《無量壽經》二卷，後漢·安世高譯；《無量清淨平等覺經》二卷，魏·帛延譯；《無量壽經》二卷，西晋·竺法護譯；《無量壽至尊等正覺經》一卷，東晋·竺法力譯；《新無量壽經》二卷，劉宋·佛馱跋陀羅譯；《新無量壽經》二卷，宋·寶雲譯；《新無量壽經》二卷，宋·曇摩蜜多譯；以上是七種缺本，如《開元釋教錄》卷十四說︰‘右七經與《大寶積經》〈無量壽如來會〉同本，此經前後經十一譯，四本在藏，七本缺。’加上《開元錄》以後出現的宋·法賢譯本，即爲五存七缺共十二譯本。<#>但以存本論，現行的魏·康僧鎧譯本，在《出三藏記集》和《梁高僧傳》中皆未列載，《開元錄》以前隋、唐諸經錄中均以此本列爲法護所譯，《歷代三寶紀》則幷載僧鎧和法護兩種譯本。但此經的譯語、譯例與宋·寶雲所譯的《佛本行經》等却頗相接近。寶雲譯本已見諸《出三藏記集》卷二所載，可見從那時以來一向存在，到隋代才成缺本，今本或即寶雲所譯，被展轉誤題爲魏譯本。又此經的異譯本《無量清淨平等覺經》，依《開元錄》題爲支婁迦讖所譯，而《梁高僧傳》和《開元錄》以前隋、唐諸經錄中却均將它作爲魏·帛延譯。但《出三藏記集》卷二又錄有法護譯《無量壽經》，一名《無量清淨平等覺經》二卷，勘諸法護其他譯籍，與此經譯語又多相近，因之此經或即原爲法護譯本亦未可知。<#>又以缺本論，晋·竺法護和宋·寶雲譯本可能即是支婁迦讖和僧鎧譯本，已如上說，此外，後漢·安世高譯本，在《出三藏記集》等古錄中未列，僅據《歷代三寶紀》卷四謂安世高有此譯本，似難認爲事實。東晋·竺法力譯本《出三藏記集》等亦未列載，只《歷代三寶紀》謂見諸《釋正度錄》，也堪疑問。劉宋·佛馱跋陀羅和寶雲所譯的原是一本，據《出三藏記集》卷二所載，兩人皆于劉宋·永初二年（421）揚都道場寺同時同處譯出，因之這兩譯似屬一事。又曇摩蜜多譯本，隋《法經錄》和《開元錄》雖皆列載，似系誤傳。<#>此經的藏文譯本，系由勝友、施戒與智軍共譯出，現存于藏文大藏經中。<#>此經的梵本，系于十九世紀中在尼泊爾發見，英國馬克斯·穆勒和日本南條文雄于1882年據以刊行。嗣又用英文加以譯出，收于1894年出版的《東方聖書》第四十九卷中。此經的日文譯本，有南條文雄、荻原雲來、椎尾辨匡、河口慧海等依據梵、漢、藏文本譯出了多種日譯本。但在日本、朝鮮、越南等國，古來一般均通行漢文譯本，而尤以曹魏·康僧鎧譯的《無量壽經》在各國流傳最廣，這當是由于這一譯本在中國古來即已盛行弘通，對于此經的講誦疏注最爲興盛的影響所致。<#>今依據曹魏譯本略叙此經的內容︰此經叙述佛在王舍城耆闍崛山，大比丘衆萬二千人幷諸大菩薩衆一時來會。這時世尊姿色清淨，光顔巍巍，阿難啓請，佛即爲說過去世自在王佛時，有一國王聞佛說法出家名號法藏，發無上心，五劫思維，攝取諸佛國土的清淨之行，幷發四十八項莊嚴佛土、利樂衆生的大願，經過了漫長的時期，累積了無量德行，在十劫以前便已成佛，號無量壽，光明壽命最尊第一，幷已成就無量功德莊嚴的安樂淨土，其土聲聞菩薩無量無數；國中講堂、精舍、宮殿、樓觀、寶樹、寶池等都以七寶嚴飾，微妙嚴淨，隨意飲食百味，演出伎樂萬種，皆是法音。其國人衆智慧高明，顔貌端嚴，但受諸樂，無有衆苦。衆生往生彼國都入住正定聚。至于往生的行相，有上輩、中輩、下輩三種分別。國中菩薩都得到一生補處，以觀世音、大勢至爲其上首。衆生生彼國土皆具三十二相，智慧圓滿，神通無礙，殊勝安樂說不能盡。佛勸彌勒幷諸天人等，各勤精進，不要懷疑，信心回向，便能在彼國七寶華中化生，他方十四佛國乃至十方無量佛國菩薩往生彼國的也無量無數。彌勒、阿難等諸大菩薩、聲聞聞佛所說皆大歡喜。<#>此經的各種譯本叙述彌陀成佛的因果、淨土依正二報、衆生往生的行果大體相同，但在文字記載上互有出入。宋·王日休以現存漢譯四本（除唐譯《無量壽如來會》）各有所長，因而校輯會爲一本，題名《大阿彌陀經》。後來清·魏源又步王氏的後塵，編爲《無量壽經會譯》一卷。這是由于淨土念佛在中國盛行，因而此經各譯本文義的異同，遂爲一般佛教學人所重視。今就魏譯爲主以各本對照，如序分中來會的聽衆，魏譯有大比丘衆萬二千人，吳、唐兩譯同後漢譯說是千二百五十人，宋譯、藏譯和梵本說是三萬二千人。又魏譯列菩薩衆十七名，唐譯列十三名，藏譯和梵本僅列慈氏菩薩，其他三譯都未列。嘆菩薩德中，魏、唐兩譯大致相同，其他諸譯本都未有記載。正宗分中嘆佛德偈，魏譯四言八十句，後漢譯五言八十句，唐譯七言四十二句，宋譯七言三十六句，藏譯和梵本有十頌，吳譯沒有偈頌。關于法藏所選擇的淨土，魏譯爲二百一十億，後漢及吳兩譯同，唐譯二十一億，宋譯八十四百千俱胝那由他，藏譯八十一百千千萬億，梵本八十一百千俱胝尼由他佛刹。法藏所發的本願，魏譯四十八願，唐譯同，後漢及吳兩譯有二十四願，宋譯三十六願，藏譯四十九願，梵本四十六願。又這些願文互有出入，次第也不相同，成就文也不一致。說成就中，後漢及吳兩譯有阿闍世太子願生淨土說，其他譯本都無。三輩章諸譯本具備，但唐譯簡略。十方菩薩往覲偈，魏譯五言百二十句，後漢及吳譯六言百二十八句，唐譯五言五十句，宋譯七言四十句，藏譯和梵本二十一頌。佛勸世人離五惡行五善段，魏、後漢及吳三譯都有，唐、宋兩譯及藏譯梵本都無。流通文中，魏、唐、宋三譯幷藏譯梵本有咐囑彌勒文，後漢及吳兩譯都無。特留此經文諸譯都有，但唐譯在此終有偈頌四十二句，宋譯有二十句，藏譯和梵本有十頌。經末現瑞證成一段，魏、唐、宋譯及藏譯梵本都有，後漢及吳兩譯都無。但各本內容大致無異。因而近世學者稱此經的梵文原本似有兩三種雲。<#>此經在印度似已頗爲流行，世親菩薩造的《無量壽經優婆提舍願生偈》，大概是依此經義而作。北魏·曇鸞的《往生論注》（即前書的注解）中，也說明是正依此經。從南北朝以來，此經在中國盛行弘通。北齊地論宗靈裕、隋淨影寺慧遠、嘉祥寺吉藏、唐西明寺圓測，以及憬興、法位、玄一，乃至清·彭際清等均對此經加以疏釋，而幷依據曹魏譯本，可見魏譯本在中國流傳的盛况。<#>此經過去在朝鮮、越南也傳習頗盛。尤其是在日本由于淨土宗開創者源空、真宗創立者親鸞均專依此經發揮他力易行念佛的宗義，對于此經的弘揚更形顯著。<#>此經的主要注疏，現存有隋·慧遠的《義疏》二卷、吉藏的《義疏》一卷、清·彭際清的《起信論》三卷。新羅·憬興的《連義述文贊》三卷、玄一的《記》一卷、元曉的《疏》一卷、日本·源空的《釋》一卷、了慧的《鈔》七卷、聖聰的《直談要注記》二十四卷、道隱的《甄解》十八卷、西吟的《顯宗疏》十卷等。<#>現今佚傳的重要注疏，尚有靈裕的《義疏》二卷、知玄的《疏》三卷、法位的《義疏》二卷、圓測《疏》三卷、大賢的《古迹記》一卷、義寂的《疏》三卷、寂證的《述義》三卷等。（高觀如）<#>◎附︰太虛〈佛說無量壽經要義〉（摘錄自《太虛大師全書》）<#>《無量壽佛經》勝義<#>甲、因果具；彌陀淨土法門，遍諸大乘方等經論。而專說者，向爲三經、一論，多談果事。此經則言法藏比丘于菩薩因中修種種願行，乃獲得今此之淨果。又以此所得之妙果，轉而攝化十方衆生，一切衆生依此修因，則亦决得其果。此則自行化他，兩重因果，理皆具足，爲第一較勝餘經處。<#>乙、信解具︰‘信爲道元功德母，長養一切諸善根’。解爲修行第一義，亦由信心之所生。此經明法藏于因地，由深信勝解而造成彌陀淨土。在餘淨土經論，多談生信之難，以勸生信。此經勸信同切，而尤啓發法空無我、唯心如幻之殊勝解，令了佛智明達無惑。故其信心勝解，兩皆圓具，此又較餘經之殊勝處也。<#>丙、願行具︰《彌陀經》雖有多善根福德因緣，乃得往生；然未明應如何修多善根福德。而在此經，既明彌陀因中如何發願修行，又明依彌陀之淨果，求往生者當如何以發願修行。願行雙具，爲此經第三殊勝也。<#>丁、勸誡具︰勸者，所以舉善令生欣慕心也。誡者，指斥諸惡會遠離也。此經痛言娑婆世界如何苦惱，警惕其心，使發厭離之想；尤複廣贊淨土如何莊嚴妙樂，以啓發其信願。激揚叮囑，悲心獨切。此爲第四殊勝也。<#>戊、理事具︰理者，真如如幻等理。事爲事相，如淨土中阿彌陀佛光壽無量，黃金布地，音樂和暢，皆事之勝妙可征者。餘淨土經，顯事隱理，此經理事圓明，如信解中所說，故爲第五殊勝也。<#>己、說證具︰此說西方淨土諸種功德，無量莊嚴不可思議。雖然十方諸佛，亦稱極樂淨土如何清淨，如何莊嚴，但未親見，難决人信。今佛說此經已，令阿難頂禮西方極樂淨土之阿彌陀佛，亦現極樂淨土莊嚴之相，使當會大衆皆得親見之。則不唯說之而現證之矣。是爲此經第六殊勝義。<#>［參考資料］　《淨土典籍研究》（《現代佛教學術叢刊》{68}）；《中國淨土教理史》（《世界佛學名著譯叢》{51}）；望月信亨《佛教經典成立史論》；矢吹慶輝《阿彌陀佛の研究》；《淨土三部經》（《大乘佛典》{6}）；《淨土思想》（《講座·大乘佛教》{5}）。<#>


meanings:
5119 【無量壽佛觀經→】請參閱 觀無量壽經 請參閱 大乘無量壽宗要經 [1]請參閱 大乘無量壽莊嚴經 [1]請參閱 無量壽經連義述文贊 [1]請參閱 無量壽經義疏 [1]請參閱 往生論 [1]請參閱 往生論註 [1]請參閱 往生論 [1]請參閱 往生論 [1]請參閱 往生論註 [1]請參閱 往生論註 [1]請參閱 往生論 [1]請參閱 觀無量壽經梵名 Sukhāvatī-vyūha。凡二卷。曹魏康僧鎧譯。又稱雙卷經、兩卷無量壽經、大無量壽經、大經。為淨土教三部根本要典之一。收於大正藏第十二冊。本經敘說於「世自在王佛」時，有國王出家為僧，號法藏，誓願度化一切眾生至極樂世界，如四十八願中之第十八願所云（大一二‧三六八上）：「十方眾生至心信樂，欲生我國，乃至十念；若不生者，不取正覺。」後成佛，號「無量壽」，國土在西方，名為「安樂」，或稱「極樂」；經中並敘及淨土之莊嚴，又勸發諸天眾生精進修行，以求往生彼佛國土。　本經之漢譯本極多，古來即有「五存七缺」等十二種譯本之說，即：(一)無量壽經，二卷，東漢安世高譯，今已不存。(二)無量清淨平等覺經，四卷，東漢支婁迦讖譯。(三)阿隬陀經，二卷，三國吳之支謙譯。(四)即康僧鎧譯之本經。(五)無量清淨平等覺經，二卷，曹魏帛延譯，今已不存。(六)無量壽經，二卷，西晉竺法護譯，今已不存。(七)無量壽至真等正覺經，一卷，東晉竺法力譯，今已不存。(八)新無量壽經，二卷，東晉佛陀跋陀羅譯，今已不存。(九)新無量壽經，二卷，劉宋寶雲譯，今已不存。(十)新無量壽經，二卷，劉宋曇摩蜜多譯，今已不存。(十一)大寶積經無量壽如來會，二卷，唐代菩提流志譯。(十二)大乘無量壽莊嚴經，三卷，北宋法賢譯。　然近代學者，如日本常盤大定、望月信亨、中村元等人，根據歷代經錄之記載、敦煌本之新資料、梵文原本之對照研究，乃至教理史之發展觀點，而對古來十二譯之說提出質疑之看法，謂本經前後僅有五種之譯本而已，即上記十二譯本中之第三、第五、第十一、第十二譯，另加上西晉竺法護譯之無量壽經二卷，其餘多為重複訛偽之記錄。此外，日本野上俊靜更進一步主張本經係竺法護譯於西晉永嘉二年（308）之譯本，而非康僧鎧所譯。　又南宋紹興三十年（1160），龍舒人王日休所校輯之大阿彌陀經二卷，為各版無量壽經中流通極廣之版本，然該經僅係將現存四譯本（除去大寶積經無量壽如來會），互相參照，重新編纂而成，而非直接譯自梵文本。　本經之梵文原本亦有數種，一八八三年，英國學者麥克斯穆勒（Max Müller）與日本南條文雄共同出版原文本，穆勒又將之英譯，題為 The Larger Sukhāvatī-vyūha。一九○八年，南條文雄亦將此版譯為日文。一九一七年，日本荻原雲來又根據高楠順次郎、河口慧海兩人自尼泊爾所發現之梵本及藏譯本，重新改訂穆勒出版之梵文本，復譯為日譯本、英譯本。此外，寺本婉雅、青木文教兩人亦曾先後將西藏本譯為日文出版。　自本經各種語文版本陸續刊行後，學者乃逐漸採用異語版本之對照研究，其中研究效果最顯著者為漢譯諸本與梵文原本之對照比較，較值得注意者，如全經章段之出入、願文之多寡、與會之大比丘眾人數、菩薩眾之名稱數目、法藏菩薩所見佛剎土之數目，乃至經文中「彌陀入滅，觀音補處」之說、「五惡段」之文、過去佛及十二光佛之數、偈頌之有無、位置之差異等，各譯本與梵本均有所異。　本經既為淨土教之根本聖典，古來有關之注疏贊述自然不勝枚舉，較重要者，有印度世親之無量壽經優婆提舍願生偈一卷（此即著名之「世親淨土論」）、北魏曇鸞之往生論註二卷、隋代慧遠之無量壽經義疏二卷、隋代吉藏之無量壽經義疏一卷、唐代圓測之無量壽經疏三卷、新羅元曉之無量壽經宗要一卷、新羅義寂之無量壽經述義記二卷、唐代玄一之無量壽經記三卷、唐代寂證之無量壽經述義三卷、新羅璟興之無量壽經連義述文贊三卷、清代彭際清之無量壽經起信論三卷等。〔出三藏記集卷二、歷代三寶紀卷四、卷五、卷七、開元釋教錄卷一、卷十一、卷十四、樂邦文類卷一、至元法寶勘同總錄卷一、新編諸宗教藏總錄卷一、大無量壽經の教理史的研究（池本重臣）、無量壽經諸異本の研究（明石惠達）、梵文無量壽經批議（荻原雲來）〕


vietnamese:
vô lượng thọ kinh ưu bà đề xá nguyện sinh kệ <đpb>


vietnamese:
vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá kinh luận <cm>


vietnamese:
vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá nguyện sinh kệ <cm>


vietnamese:
vô lượng thọ kinh liên nghĩa thuật văn tán <pqđtđ>


vietnamese:
vô lượng thiên long nhân phi nhân đẳng thường sở dặc tòng <pttđ>


vietnamese:
vô lượng phương sở diệu sức gian liệt <pttđ>


vietnamese:
vô lượng hữu tứ công đức thắng lợi <pttđ>


vietnamese:
vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác kinh <cm>


vietnamese:
vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác kinh <đpb>


meanings:
5118請參閱 平等覺經 [1]請參閱 平等覺經梵語 mahā-nirdeśa 或 ananta-nirdeśa。<一>謂一切諸法各具無量無數之義理，故稱無量義。　<二>為實相之異名。吉藏之法華經義疏卷二載，無量義有二種，即：(一)體無量，實相之體不可限量，稱為體無量。(二)用無量，從實相一法而生出一切法，稱為用無量。此體、用皆有深義，故稱義。〔無量義經〕　<三>指大乘經典。法華經序品（大九‧四中）：「時佛說大乘，經名無量義。」


meanings:
Thiền tăng Huệ Khai đời Tống, tự Vô Môn, nên người đời gọi sư là »Vô Môn Huệ Khai«. X. Huệ Khai.


vietnamese:
vô môn huệ khai thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
Còn gọi: Phật Nhãn Thiền sư ngữ lục, Vô Môn Khai Hoà thượng ngữ lục, Vô Môn Hoà thượng ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Vô Môn Huệ Khai soạn vào đời Tống, 2 vị Phổ Kính và Phổ Thông cùng biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Thuần Hựu thứ 9 (1249), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 12, trang 500. Quyển thượng: Lời thượng đường của Huệ Khai trong 10 hội: Vào niên hiệu Gia Định thứ 11 (1218) từ buổi khai pháp tại Báo Ân Thiền Tự trở về sau trải qua các chùa: Thiên Ninh, Hoàng Long Sùng Ân, Hiển Thân Sùng Báo, Quảng Hoá v.v… Quyển hạ: Cáo hương phổ thuyết, Tiểu tham, Tán Phật Tổ, Kệ tụng, Chân tán v.v…


meanings:
Gọi đủ: Thiền tông Vô Môn Quan. Niêm tụng biệt tập, 1 quyển, do Vô Môn Huệ Khai soạn vào đời Tống, Di Diễn Tông Thiệu biên, được ấn hành vào niên hiệu Thiệu Định thứ 1 (1228), đến niên hiệu Thuần Hựu thứ 5 (1245) được in lại. Năm kế, cư sĩ An Vãng thêm vào sau sách tắc thứ 49, sau đó sách được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 292. Sách này thể lệ gần giống với »Bích Nham Lục«, thu thập 48 tắc công án nổi tiếng xưa nay, như »Triệu Châu cẩu tử«, »Bách Trượng dã hồ«, »Câu Chi thụ chỉ«, »Thế Tôn niêm hoa« v.v… Đầu mỗi tắc nêu lên Phật Tổ cơ duyên (tức công án), rồi mới đến phần Vô Môn nói (dùng thể văn xuôi để bình luận), cuối cùng là Tụng ghi (dùng thi kệ 4 câu, mỗi câu 4, 5, 6 hoặc 7 chữ) để kết luận. Sau tắc thứ 1 »Triệu Châu cẩu tử« Huệ Khai nói: »Hãy nói thế nào là Tổ sư quan (cửa ải của Tổ sư)? Chỉ một chữ Vô này chính là một cửa ải ấy, nên gọi là Vô Môn Quan của Thiền tông vậy«. Huệ Khai viết trong bài tựa như sau: »Phật dạy tâm là chủ, không cửa là cửa pháp«. Từ xưa đến nay, sách này và Bích Nham Lục, Thung Dung lục cùng được lưu hành rộng rãi chốn thiền lâm, rất được thiền tăng tông Lâm Tế xem trọng. Hiện có bản dịch tiếng Anh lưu hành ở Âu Mỹ.


vietnamese:
vô gián đồng loại nghiệp ngũ chủng <pttđ>


vietnamese:
vô gián nghiệp trung phá tăng tối đại <pttđ>


vietnamese:
vô gián nghiệp thành quyết vô li nhiễm đắc quả <pttđ>


vietnamese:
vô gián đạo dữ giải thoát đạo sai biệt <pttđ>


meanings:
Không kẹt mắc. Bài tán của cư sĩ Vương Như Pháp, hiệu Thiên Nhiên trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »也 奇 特、 也 奇 特！ 泥 牛 吼 月 無 關 則、 寫 開 六 七 智 慧 門、 莫 道 筆 山 兼 海 墨。 – Dã kì đặc, dã kì đặc! Nê ngưu hống nguyệt vô quan tắc, tả khai lục thất trí huệ môn, mạc đạo bút sơn kiêm hải mặc. – Thật kì đặc! Thật kì đặc! Trâu đất rống trăng không kẹt mắc, viết ra sáu bảy trí huệ môn, chớ nói núi bút cùng biển mực«.


meanings:
5105無限，梵名 Aditi 或 Āditya，音譯阿底提、阿提緻。印度最古女神之一。據梨俱吠陀載，無限女神能賜福予兒童與牛，並予人自由。據傳為達剎（梵 Dakṣa）之母（一說為其女），乃眾神之母。又據夜柔吠陀所記，此神為天與地之支撐者，為世界之主。


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Minh Ngộ, sống vào đời Minh. X. Minh Ngộ.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Hi Thiên đời Đường. X. Hi Thiên.


meanings:
Tháp ở trong đình Thạch Tháp, chùa Mộc Môn, làng Thạch Cổ, huyện An Nhạc, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Đình Thạch Tháp là kiến trúc đời Minh, trong đình xây thạch tháp thiền sư Vô Tế hình bát giác, 5 tầng, cao 4,49m điêu khắc hoa văn mây với hoa sen. Tháp đình xây trên một toà Tu-di cao không quá 1m, chính diện có cửa mở ra. Đỉnh tháp đình là một tứ giác nhọn đầu hình vuông một mái, độ nghiêng rất lớn, trên đỉnh có hoa sen, lộ bồn để đặt tháp sát. Trên nóc trang sức nhân vật, thú chạy. Bốn mặt dưới mái là đấu củng vẽ hoa hùng vĩ hoa lệ. Tháp đình hoàn toàn xây bằng đá, là kiến trúc không dùng gỗ hình vòm không cuốn, là di vật hiếm thấy của đời Minh.


vietnamese:
vô tạp nhiễm tâm thính văn chính pháp <pttđ>


vietnamese:
vô nguyện vô nguyện giải thoát môn <đpb>


meanings:
（梵 nirupadhiśeṣa-nirvāṇa，藏 phuṅ-po lhag-ma med-paḥi mya-ṅan-las ḥdas-pa）四種涅槃之一；九諦之一。‘有餘依涅槃’的對稱。舊譯爲無餘涅槃。指斷除煩惱障，全滅異熟苦果之五蘊所成身，而顯現全無所依處的涅槃。<#>關于諸論對無餘依涅槃的解釋，《大智度論》卷三十一以爲，無餘涅槃的境地是五蘊和合已盡不復再受。《大毗婆沙論》卷三十二說，色身、心、心所法或身、根、覺的相續已斷，諸結永盡，名爲無餘依涅槃界。所謂無餘依，是指無二種依，即(1)無煩惱依，(2)無生身依。又因無染污依、無不染污依、無餘依故，稱諸結永盡爲無餘依涅槃界。《中論》卷三〈觀法品〉謂，業煩惱滅、得心解脫、無身體殘餘者，即無餘涅槃。<#>《瑜伽師地論》卷二十一謂，修得無餘依涅槃境界的方法爲（大正30·397c）︰<#>‘初自圓滿依三摩地以爲最後，得如是心，清淨鮮白無諸瑕穢，離隨煩惱質直堪能安住無動。若複獲得依四聖諦爲令遍知永斷作證，修習他音教授教誡，便有如是堪能勢力，發生如理所引作意，及彼爲先所有正見，由此便能于四聖諦入真現觀圓滿解脫，于無餘依般涅槃界而般涅槃。’<#>同論卷八十六述無餘依涅槃得名之緣由，雲（大正30·780a）︰‘複次由三種相諸行滅故，說名無餘依涅槃界，一者先所生起諸行滅故，二者自性滅壞諸行滅故，三者一切煩惱永離系故。’<#>此外，《瑜伽師地論》卷十三謂，于無餘涅槃界中阿賴耶識亦永滅，故爲無心地。《成唯識論》卷十以爲，無餘依涅槃者，即真如出生死苦，煩惱既盡餘依亦滅，衆苦永寂。而梁譯《十八空論》，對此無餘依涅槃亦有積極性的見解。<#>［參考資料］　《中阿含經》卷二〈七車經〉；《俱舍論》；《大乘廣百論釋論》卷二。<#>


vietnamese:
vô dư y niết bàn giới trung bát niết bàn giả nhất thiết vô biệt <pttđ>


vietnamese:
vô dư niết bàn định bất định tính sở chứng hữu biệt <pttđ>


meanings:
① Cháy bỏng, cháy sém. ||② Tam tiêu 三焦 ba mạng mỡ dính liền với các tạng phủ. ||③ Ðoàn tiêu 團焦 cái lều tranh. ||④ Lo buồn khổ não gọi là tâm tiêu 心焦. ||⑤ Khét, mùi lửa. ||⑥ Một âm là chữ tiều. Cùng nghĩa với chữ tiều 憔.


meanings:
① Cháy: 飯燒焦了 Cơm cháy đen cả rồi; ② Giòn: 炸糕炸得眞焦 Bánh chiên giòn quá; ③ Nỏ: 柴火晒得焦乾了 Củi phơi nỏ rồi; ④ Sốt ruột: 焦急 Sốt ruột, nóng ruột; 萬分焦灼 Sốt ruột vô cùng; ⑤ Than luyện, than cốc: 焦炭 Than cốc; 煉焦 Luyện cốc; ⑥ [Jiao] (Họ) Tiêu.


meanings:
（梵 Tapana，巴 Tapana，藏 Tsha-ba）八熱地獄之一。又作燒熱地獄、燒炙地獄、炎熱地獄、熱惱地獄、熱地獄。此處甚爲炎熱，獄卒以火燒炙罪人，故有此名。《長阿含經》卷十九〈地獄品〉雲（大正1·124b）︰<#>‘燒炙大地獄有十六小獄，周匝圍繞。何故名爲燒炙大地獄，爾時獄卒將諸罪人置鐵城中，其城火然內外俱赤，燒炙罪人皮肉燋爛，苦痛辛酸，萬毒幷至，余罪未畢故使不死，是故名爲燒炙地獄。’<#>又，《正法念處經》卷十謂，焦熱地獄中有大燒、分荼梨迦、龍旋、赤銅彌泥魚旋、鐵鑊、血河漂、饒骨髓蟲、一切人熱、無終沒入、大鉢頭摩、惡嶮岸、金剛骨、黑鐵繩摽刃解受苦、那迦蟲柱惡火受苦、暗火風、金剛嘴蜂等十六受苦處。<#>有關衆生墮入此獄的業因，《立世阿毗曇論》卷八雲（大正32·210b）︰<#>‘昔在人中造作牢獄，無有門戶，增土象糞雜以泥壁及以塗地，以鹽和瞿曇婆樹油。濺罪人身，擲置獄中，日光照炙，于一夜中臭爛膀脹。或蒸或煮殺害罪人，或複安火燃炙殺人，或煮蠶繭，或煎炒有命衆生，以此業報于中受生，複有種種諸惡業報。’<#>［參考資料］　《大樓炭經》卷二；《起世經》卷三；《起世因本經》卷二；《大毗婆沙論》卷一七二；《大智度論》卷十六；《瑜伽師地論》卷四；《俱舍論》卷十一；《彰所知論》卷上。<#>


meanings:
person who has burnt the seeds of the possibility of awakening;


meanings:
(văn) ① Đốt, nung, nướng, hơ nóng; ② Đốt (để trị bệnh); ③ Mưng đỏ lên.


meanings:
Chần, luộc (trong thời gian ngắn): 焯豆芽 Chần giá.


meanings:
(văn) Rõ, rõ rệt, hiểu rõ. Xem 焯 [chao].


meanings:
Mặc dù. Pháp Diễn ngữ lục q. trung: »若 要 天 下 橫 行。 見 老 和 尚 打 鼓 升 堂。 七 十 三、八 十 四。 將 拄 杖 驀 口 便 築、然 雖 如 是。 拈 卻 門 前 上 馬 臺。 剪 斷 五 色 索。 方 始 得 安 樂。 – Nếu muốn hoành hành trong thiên hạ, thấy Hoà thượng già đánh trống thăng đường hãy lấy gậy đánh ngay miệng, dù ông ta 73 hay 84 tuổi. Tuy nhiên như thế, phải nhặt bỏ trước cửa, lên Mã Đài, cắt đứt giây ngũ sắc mới được an lạc«.


meanings:
① Nung, nướng, thường dùng chữ đoán 鍛.


meanings:
① Rèn, trui: 煅鐵 Rèn sắt; ② Nung, nướng, đốt: 煅石膏 Nung thạch cao. Như 鍛 (bộ 金).


meanings:
(văn) ① Người làm trống da; ② Quầng sáng quanh mặt trời hay mặt trăng (như 暈, bộ 日).


meanings:
① Nung đúc, rèn đúc, xem chữ luyện 鍊.


meanings:
① Luyện, rèn luyện, rèn đúc, nung đúc, hun đúc, nấu.【煉鐵】luyện thiết [liàntiâ] Luyện gang; ② Tôi, đốt: 眞金不怕火煉 Vàng thật đâu sợ lửa tôi; ③ Gọt giũa: 煉句 Gọt giũa câu văn.


meanings:
(văn) Sáng sủa, sáng rực, rực, hoàng: 輝煌 Huy hoàng, rực rỡ.


meanings:
① Nấu, sắc, chất nước đem đun cho đặc gọi là tiên. ||② Một âm là tiễn. Ngâm, đem các thứ quả ngâm mật gọi là mật tiễn 蜜煎.


meanings:
① Sắc: 煎藥 Sắc thuốc; ② Nước thứ...: 頭煎 Nước (thuốc) thứ nhất; ③ Rán: 煎豆腐 Rán đậu phụ, đậu phụ rán; ④ (văn) Ngâm: 蜜煎 Ngâm mật; ④ (văn) Làm cho đau đớn khổ sở: 恐不任我意，逆以煎我懷 Sợ rằng người ấy sẽ không theo ý ta, chắc tương lai lòng ta sẽ bị đau đớn khổ sở (Ngọc Đài tân vịnh: Khổng tước đông nam phi).


meanings:
Nấu trà. Người xưa muốn uống trà thì phải dùng lửa để nấu. Uống trà là một tập tục của thiền lâm. Tông Môn Võ Khố ghi: »掃 地 煎 茶 皆 躬 爲 之。– Quét đất nấu trà đều đích thân làm lấy«.


meanings:
① Sáng sủa. ||② Hi hi 煕煕 hớn hở vui hoà. ||③ Rộng.


meanings:
① Ấm. ||② Một âm là huyên. Tên người.


vietnamese:
huyên đẳng tứ pháp y tứ tầm tư tứ như thật trí sơ hậu vị lập <pttđ>


meanings:
basic quality, or "element" of heat that is found in fire


meanings:
① Khói. ||② Chất hơi nhiều gọi là yên, như vân yên 雲煙 mây mờ, yên vụ 煙霧 mù mịt, v.v. ||③ Thuốc hút, như lao yên 牢煙 thuốc lào, nha phiến yên 鴉片煙 thuốc phiện, v.v. ||④ Nhọ nồi, than muội. Cũng có khi viết là yên 烟.


meanings:
① Khói: 冒煙 Bốc khói; ② Nhọ nồi, lọ nồi, than muội; ③ Chỉ những thứ giống như khói: 煙霧 Sương mù; 煙霞 Mây mù; ④ Cay (mắt): 煙了眼睛了 Khói làm cay mắt; ⑤ Cây thuốc lá: 煙草 Cây thuốc lá, thuốc lá; ⑥ Thuốc (lá): 請勿吸煙 Xin đừng hút thuốc (lá); ⑦ Thuốc phiện: 焚煙令 Lệnh cấm thuốc phiện.


meanings:
(văn) ① Ngọn lửa; ② Rực rỡ; ③ Chiếu sáng, rọi sáng.


meanings:
① Tục dùng như chữ sát 殺. Các hung thần đều gọi là sát. ||② Lấy ngày kẻ chết mà tính xem đến ngày nào hồn về gọi là quy sát 歸煞. ||③ Thu sát 收煞 thu thúc lại. ||④ Rất, như sát phí kinh doanh 煞費經營 kinh doanh rất khó nhọc.


meanings:
① Dừng lại, chấm dứt, ngừng, khóa: 煞住腳 Dừng chân; 煞帳 Khóa sổ; ② Buộc chặt, thắt chặt lại, thúc lại: 煞一煞腰帶 Thắt chặt dây lưng; 收煞 Thu thúc lại; ③ Như 殺 [sha] nghĩa ③⑤⑥. Xem 煞 [shà].


meanings:
① Rất, rất nhiều (đặt trước hoặc sau động từ, hình dung từ để làm bổ ngữ hoặc trạng ngữ, biểu thị mức độ cao): 山無數，煙萬縷，憔悴煞玉堂人物 Núi vô số, khói muôn làn, làm cho những nhân vật ở ngọc đường (viện hàm lâm) vô cùng khốn khổ (Châu Liêm Tú: Thọ Dương khúc). 【煞費苦心】sát phí khổ tâm [shàfèi kưxin] Nát tim nát óc, mất rất nhiều tâm sức. Cv. 㬠, 殺; ② Hung thần: 煞氣 Sát khí; 凶煞 Rất hung dữ. Xem 煞 [sha].


meanings:
① Ninh, nấu, cho dầu hay nước trước đun sôi đã rồi mới cho đồ ăn vào nấu gọi là sáp.


meanings:
① Côi cút, trơ trọi có một mình không nương vào được gọi là quỳnh. Kinh Thi viết là 惸. ||② Quỳnh quỳnh 煢煢 lo lắng.


meanings:
Người không có anh em, côi cút, trơ trọi một mình: 無虐煢獨 Không nên ngược đãi những người không có anh em con cái (Thượng thư: Hồng phạm). Cv. 惸. 【煢煢】quỳnh quỳnh [qióngqióng] Trơ trọi một mình, cô độc: 煢煢孑立，形影相吊 Một mình một bóng, lẻ loi trơ trọi (Lí Mật: Trần tình biểu).


meanings:
① Than mỏ, than đá. Cây cối đổ nát bị đất đè lên, lâu ngày đông lại thành ra than rắn như đá, sức lửa rất mạnh gọi là môi. ||② Khói bốc lên đóng ở trên mái nhà gọi là môi đài 煤炱 (mồ hóng).


meanings:
Sáng, sáng sủa, rực rỡ, phơi phới.【煥發】 hoán phát [huànfa] Sáng sủa, phấn khởi, phơi phới, tươi tỉnh: 精神煥發 Tinh thần phơi phới; 容光煥發 Nét mặt sáng sủa (tươi tỉnh).


meanings:
① Khí ấm, hơi ấm. ||② Hú ẩu 煦嫗 ấp ấm, nói bóng nghĩa là đãi người có ơn huệ. ||③ Hú hú 煦煦 âu yếm vồn vã.


meanings:
(văn) ① Khí ấm, hơi ấm, ấm áp: 春風和煦 Gió xuân ấm áp; ② 【煦煦】hú hú [xùxù] (văn) Âu yếm vồn vã.


meanings:
① Soi sáng. ||② Tục gọi văn bằng hay cái giấy chứng chỉ là chấp chiếu 執照 hay chiếu hộ 照護. ||③ Bảo khắp, như chiếu hội 照會, tri chiếu 知照 đều nghĩa là bảo khắp cho mọi người đều biết cả. ||④ So sánh, cứ noi, như chiếu lệ 照例 cứ noi lệ cũ. ||⑤ Ðối xét, sóng nhau mà xét, như đối chiếu 對照. ||⑥ Vẽ truyền thần.


meanings:
① Soi, rọi, chiếu: 拿燈照一照 Cầm đèn soi; 太陽照進屋裡 Ánh nắng rọi vào nhà; 照鏡 Soi gương; 照見五蘊皆空 Soi thấy năm uẩn đều không (Bát nhã Ba la mật đa Tâm kinh); ② Chụp: 這張照片照得很好 Tấm ảnh này chụp rất đẹp; ③ Ảnh: 小照 Tấm ảnh; ④ Trông nom, săn sóc; 無人照管孩子 Không có người trông nom (săn sóc) trẻ con; 請你照應一下 Nhờ anh trông nom hộ; ⑤ Nhằm, theo: 照着這個方向走 Cứ nhằm theo hướng này mà đi; 照你的意見該怎麼辦？ Theo ý anh thì nên làm như thế nào?. 【照常】 chiếu thường [zhàocháng] Như thường, theo lệ thường: 一切照常 Tất cả mọi cái đều như thường; 【照舊】chiếu cựu [zhàojiù] Như cũ, như trước, theo lệ cũ: 完全照舊不變 Hoàn toàn như trước không thay đổi gì cả; 【照理】chiếu lí [zhàolê] Như 按理 [ànlê]; 【照例】chiếu lệ [zhàolì] Theo thói quen, theo lệ thường: 春節照例休假三天 Tết âm lịch theo lệ được nghỉ ba ngày; 【照樣】chiếu dạng [zhàoyàng] a. Rập theo, làm theo, theo như: 比着那張桌子照樣做一張 Làm một cái bàn theo như cái kia; b. Như cũ, như thường: 天很晚了，但街上照樣很熱鬧 Trời đã tối lắm rồi, nhưng ngoài phố vẫn đông như thường; ⑥ So: 對照 So sánh, đối chiếu; ⑦ Biết, rõ: 心照不宣 Trong lòng đã rõ nhưng không nói ra; ⑧ Ánh nắng: 殘照 Ánh nắng thoi thóp; 夕照 Nắng ban chiều; ⑨ Giấy chứng nhận: 車照 Bằng lái xe; 護照 Hộ chiếu.


meanings:
Khoảng giữa cửa sau của Tăng đường và chỗ rửa mặt rửa tay có một hành lang, mái nhà che nơi ấy rất cao, thiếu ánh sáng, nên phải mở cửa sổ trên mái nhà, gọi là Chiếu đường. Về sau, trong Thiền viện thường đặt một cái ghế ngồi thiền dưới Chiếu đường, là chỗ vị Thủ toạ thay thế Trụ trì thuyết pháp, chỉ dẫn chúng tăng.


meanings:
→ báo quốc viện chiếu thiền sư 報國院照禪師; → khai tiên chiếu thiền sư 開先照禪師


meanings:
illuminate the surrounding area from a high place


meanings:
(1605-1673) Thiền tăng đời Thanh, họ Hùng, hiệu Huệ Giác, người xứ Kì Giang (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Phá Sơn Hải Minh. Tác phẩm: Huệ Giác Y Thiền sư ngữ lục 3 quyển.


meanings:
Coi chừng, chú ý. »Thư của Dương Ức gởi Lí Duy« ở phần phụ cuối quyển trong CĐTĐL q. 30 ghi: »大 凡 參 學 之 人。 十 二 時 中 長 須 照 顧。 不 見 南 泉 道。 三 十 年 看 一 頭 水 牯 牛。 若 犯 他 人 苗 稼。 摘 鼻 拽 迴。 如 今 變 成 露 地 白 牛 。裸 裸 地 放 他 不 肯 去。 – Nói chung kẻ tham học trong 24 giờ phải luôn luôn chú ý, không nghe Nam Tuyền nói sao: Ba mươi năm chăn một con trâu đực, nếu nó xâm phạm lúa mạ của người thì liền nắm mũi kéo lại, ngày nay đã biến thành con trâu trắng lồ lộ đuổi nó không chịu đi«.


meanings:
① Nướng. ||② Lửa trong bồn. ||③ Gio nóng (tro nóng).


meanings:
① Lùi, nướng: 煨白薯 Lùi khoai lang; ② Ninh, hầm: 煨雞 Hầm gà; ③ (văn) Lửa trong bồn; ④ (văn) Tro nóng.


meanings:
① Phiền (không được giản dị). ||② Nhọc, nhờ người ra giúp hộ gọi là phiền. ||③ Phiền não, buồn, việc nhiều không chịu nổi gọi là phiền muộn 煩悶.


meanings:
① Phiền, bứt rứt: 心裡煩得很 Bứt rứt trong lòng; ② Chán, nhàm: 這些話都聽煩了 Những câu nói ấy nghe đã nhàm tai rồi; ③ Rườm rà, lôi thôi: 煩雜 Phiền phức; ④ Làm phiền: 這件事只好麻煩你了 Việc này phải làm phiền anh thôi.


meanings:
cause confusion, disorder, affliction, trouble


meanings:
（梵 kleśa，巴 kilesa，藏 ñon-moṅs-pa）指惱亂身心，令不寂靜之諸種心理作用。與隨眠（nuśaya）相同。然有謂潜在的煩惱稱爲隨眠，顯在表面的煩惱稱爲纏（paryava-sthana）。《入阿毗達磨論》卷上雲（大正28·984a）︰‘煩亂逼惱身心相續，故名煩惱，此即隨眠。’《大毗婆沙論》卷六十及《俱舍論》卷二十等，謂一切煩惱系由因力、境界力、加行力等三力而起，隨眠未斷未遍知爲因力，順于欲等之境界現前稱爲境界力，緣彼之非理作意稱爲加行力。《入阿毗達磨論》卷上，謂有唯依境界力而起之煩惱。<#>煩惱之種類甚多，大別有迷理與迷事二種。迷理即見惑，指迷于四諦之理，爲見道所斷之煩惱；迷事即修惑，指迷于物之事相，爲境界所逼的煩惱，修道所斷。見惑修惑中又總有貪、嗔、痴、慢、疑、見六種，爲諸惑之根本，故稱根本煩惱，或稱六隨眠。此中，又開‘見’爲有身見、邊執見、邪見、見取見、戒禁取見五種，稱爲五利使；相對的，‘貪’乃至‘疑’之五種則稱五鈍使。此十使稱爲十根本煩惱、十隨眠。就中，五利使唯屬迷理之惑，五鈍使則通于迷理、迷事二種。<#>依《俱舍論》等書所載，于見道斷貪等十隨眠時，欲界四諦下生三十二之別，上二界（色界、無色界）四諦下各生二十八之別，故見惑合有八十八使，于此加上修道所斷之十隨眠，名爲九十八隨眠，再加十纏，則稱百八煩惱。但是唯識家認爲，見道所斷之欲界四諦下有四十，上二界四諦下各有三十六，如此見惑合有百十二使，又于修惑加身、邊二見則三界合有十六，即見修所斷總有百二十八根本煩惱。按，唯識家將煩惱分爲分別起、俱生起二種，見惑爲分別起，于見道時斷除；修惑是俱生起，于修道時斷除。<#>又，從此等根本煩惱等流而出的染污心所，稱爲隨煩惱，或稱枝末惑、隨惑。《俱舍》等書謂隨煩惱有放逸、懈怠、不信、惛沈、掉舉、無慚、無愧、忿、覆、慳、嫉、惱、害、恨、諂、誑、憍、睡眠、惡作等十九種，唯識家則除去此中之悔、眠二者，另加失念、散亂、不正知三種而成二十法。又，煩惱有不善、有覆無記二種，欲界之見修二惑其性通不善與有覆無記。不善之煩惱能招引非愛之異熟果，故稱爲有異熟煩惱，此于得不還果時斷除。上二界之見修二惑唯屬有覆無記，不招非愛之異熟果，故總稱無異熟煩惱，此于得阿羅漢時斷盡之。<#>煩惱隨義之差別，而有隨眠、纏之異名，此外，又有結、縛、瀑流、軛、取、系、蓋、株機、垢、燒害、箭、所有、惡行、火、熾然、漏、稠林、根、拘礙等種種異名。此等皆能惱亂有情之身心，由其增上力而造惡業，令于現在、當來感受憂苦果。據《瑜伽師地論》卷八所載，‘結’有愛、恚、慢、痴、疑、見、取、慳、嫉九結；‘縛’有貪、嗔、痴等三縛；‘隨眠’有欲貪、嗔、有貪、慢、無明、見、疑等七隨眠；‘纏’有無慚、無愧、惛沈、睡眠、掉舉、惡作、嫉妒、慳吝等八纏（《大智度論》卷七以嗔替代其中的惡作，再加嗔忿、覆而成十纏）；‘瀑流’有欲、有、見、無明等四瀑流；‘軛’亦分欲、有、見、無明四者；‘取’有欲、見、戒禁、我語等四取；‘系’有貪身、嗔身、戒禁取身、實執取身等四系；‘蓋’有貪欲、嗔恚、惛沉睡眠、掉舉惡作、疑等五蓋，‘株機’有貪、嗔、痴等三株機；‘垢’、‘害’、‘箭’、‘所有’、‘惡行’、‘火’、‘熾然’、‘稠林’亦分貪、嗔、痴三種；‘根’亦有三不善根；‘拘礙’則有顧戀其身、顧念諸欲、樂相雜住、闕隨順教、複微少善便生喜足等五拘礙。<#>◎附一︰水野弘元〈煩惱論〉（摘錄自《佛教要語的基礎知識》第八章）<#>煩惱也譯作惑、塵勞、染等等，它擾亂了有情身心，障礙佛教的理想。由于有煩惱，所以不得開悟，它阻礙了佛教的涅槃理想。<#>與煩惱同義的語詞是隨眠。煩惱主要幷不在表面顯現，而是潜在內心深處的邪惡性格與性癖，一有機會便表面化。因此，所謂隨眠，就是隨時橫在心中睡眠的意思。舊譯爲‘使’。<#>［隨眠與纏］　煩惱大多是潜在的，但顯現在心的表面的也有。部派佛教也著眼于這點，而將兩者加以區別。潜在的煩惱稱爲隨眠，表面的煩惱稱爲纏。<#>［煩惱與業］　若將煩惱分爲潜在的與顯現的，那顯現的煩惱與邪惡的意業有什麽不同呢？因爲不善的心全部都是煩惱，它與邪惡的意業同屬于顯現的心，就這點看，煩惱與業有時候是同一的。<#>又，業也分爲顯現的表業與潜在的無表業。說一切有部將潜在的無表業當作色法（物質），也是心法。那就是成爲習慣力的邪惡的性格，此邪惡的性格不外就是煩惱。在這點上，業與煩惱可說有相同的地方。<#>十二緣起分成惑、業、苦三部份。惑是煩惱，十二支中無明與愛與取三支也被當作煩惱。這些煩惱是根本煩惱，産生了行與有之業，而其果報則爲識、名色、六處、觸、受與生、老死之苦的産生。這是十二緣起的解釋。<#>在上述文中，與其將‘取’當作煩惱，不如說它和‘有’同時屬于‘業’，較爲適當。將‘取’和‘有’合在一起，就相當于‘行’，‘行’的表面作用是‘取’。成爲其潜在力的，則爲‘有’。<#>［不善與有覆無記］　總之，在內心深處以我執爲中心的錯誤想法，和邪惡的性質，全部可說都是煩惱。說一切有部和瑜伽行派等認爲，煩惱包含不善（惡）與有覆無記二者。不善只存在于欲界。色界、無色界存在的是有覆無記的煩惱。<#>南方佛教（巴利佛教）認爲煩惱都是不善，他們不說無記的煩惱。總之，關于煩惱的考察，在說一切有部等北方佛教方面極爲發達，有詳細的論述。而南方的巴利佛教對于煩惱論，則沒有深論。<#>［關于無記］　依照說一切有部的說法，無善、無惡謂之無記。分爲有覆無記（nivṛta-avyākṛta）與無覆無記（anivṛta-avyākṛta）二種。有覆無記雖然不是不善，却是覆障聖智隱蔽淨心的煩惱。又︰不善（akus%ala），正如有覆無記所說，它不只妨礙聖道（聖智與淨心），更會得到非福的果（來世之不幸的果報）。不用說，不善當然全部都是煩惱。<#>無覆無記，是純粹的無記，它與煩惱障礙無關，是由異熟（善惡業的果報）、威儀（行、住、坐、臥四威儀）、工巧（藝術、技能等等）、變化（也叫做通果，神通所變之果）四種組合而成。按︰巴利佛教，他們不說有覆無記，而立異熟（vipāka）與唯作（kiriyā）二種爲無記。異熟是善惡業的果報，唯作是‘只有作用’，不是善惡，也不是果報。然而其中也含有阿羅漢的慈悲活動，即游化三界中無我無所得的作用。（中略）<#>在阿含經中，不但有前述那些煩惱的異名，而且也論及種種有關煩惱的事，直到部派佛教的阿毗達磨，才開始將其加以整理分類。特別是說一切有部曾展開了詳細的煩惱論，茲稍加觀察如下︰<#>原來，煩惱會障礙聖道，它可說是與聖道相違背的，因此，在修行聖道的過程當中，須一步一步斷盡煩惱。初步的悟，即須陀洹道（預流向），要斷盡身見（有身見）、疑、戒禁取三結。而到達阿那含（不還）的悟境，則要斷絕欲界中一切煩惱，即斷盡五下分結。若要到達阿羅漢的悟境，則要斷絕上二界（色界、無色界）全部的煩惱，也就是斷盡五上分結。<#>四雙八輩的聖者，分爲三個階段，即︰見道位、修道位與究竟位（阿羅漢果）。見道位要斷見惑（見所斷的煩惱），修道位要斷修惑（修所斷的煩惱）。斷了見修一切的煩惱，就到達究竟位。<#>［見惑與修惑］　煩惱大體分爲見惑與修惑二種。所謂見惑，是說迷于理論上的知，這主要是後天的，如果能聽到正確的理論而領悟，也可以立即去除這迷惑。所以也稱爲利使（犀利的煩惱）。修惑又稱爲思惑，是習慣上之情意的迷惑，也可看作是先天的煩惱。對這種煩惱，雖然在理論上可以瞭解它是錯誤的，但很難改過來，這種習癖之類的頑固迷惑，須靠長時間努力修行，才能漸次斷除。故修惑亦稱鈍使（遲鈍的煩惱）。<#>身見、邊見、邪見、見取、戒禁取五見爲五利使。貪欲、嗔恚、無明（愚痴）、慢、疑五者爲五鈍使。（中略）<#>煩惱會障礙聖道，妨礙正確的智慧。而用智慧，則可斷除煩惱。煩惱斷除，就是解脫。心從煩惱的束縛中解脫出來，就能自由地從事如法而合乎理想的行動。吹滅全部煩惱之火的狀態，就是涅槃；在涅槃中，做出明顯的或潜在的理想智慧行爲就是菩提（悟）。<#>◎附二︰印順《成佛之道》第四章（摘錄）<#>頌文︰‘煩惱貪嗔痴，不善之根本，痴如醉如迷，嗔重貪過深。’<#>解說︰再說到集諦中的‘煩惱’。這是內心的不良因素、壞分子。無論是知識的、感情的、意志的，凡是不正確、不恰當的，使我們因此而煩動惱亂，引生不安定、不和諧、不自在；由此煩惱，造作種種業，更引起未來的苦迫︰這都叫做煩惱。煩惱是非常複雜的，在煩惱中，‘貪、嗔、痴’，是一切‘不善’法的‘根本’，所以叫做三不善根。根本，是什麽意思呢？這是說︰一切煩惱，可以分爲三大類︰(1)貪類；(2)嗔類；(3)痴類。一切煩惱，無非這三煩惱的支派流類。如愛、染、求、著、慳、諂、慢、掉舉等，是貪類。忿、恨、惱、慢等，是嗔類。見、疑、不信、惛沈、忘念、不正知等，是痴類。衆生都是有煩惱的，但各有偏重。一向慣習于多起某類煩惱，就會造成不同的個性，如貪行人、嗔行人、痴行人。如三類沒有偏重的，就稱等分行人。更詳細的，有‘人情十九輩’的分類。（中略）<#>頌文︰‘佛攝諸煩惱，見愛慢無明。我我所攝故，死生永相續。’<#>解說︰煩惱的三大分類，可說是專約欲界，尤其是約人類而說。如在色界與無色界，嗔恚就不會生起了。所以，‘佛’在統‘攝’一切衆生所有的‘諸煩惱’中，又另有‘見、愛、慢、無明’──四煩惱的分類。這是可從種種意義，作不同解說的。現在略說三義。<#>(1)古德稱此爲‘四無記根’。幷非嚴重的惡性，而却是煩惱的，名爲有覆無記。研討到微細的煩惱，這四者被發見出來。特別在大乘的唯識學中，這四煩惱，是被看作與第七識相應的煩惱。在沒有證真理，斷煩惱的聖者，這四煩惱是一直沒有離開過的，成爲衆生煩惱的內在特性。在這一解說中，稱爲我痴，我見，我慢，我愛。本來沒有我（常住不變自在）的，看作有我，名我痴。由于自我的錯覺，因而執爲確有的，名我見。由于執有自我，而對自我有妄自尊大感，名我慢。不但妄自尊大，而且愛戀此自我，名我愛。一切衆生自我中心的活動，就在這種內在的煩惱特性下開展起來。<#>(2)在阿含經中，常見到這一系列的分類。拿人類來說︰從煩惱而來的錯謬，可以分爲二類︰{1}認識上的錯誤，名爲見；這只要有正確而堅定的悟解，就可以改正過來的。②行動上的錯誤，稱爲愛；這要把握正確的見地，在生活行爲中，時時照顧，不斷磨練，才能改正過來。所以有的說︰‘知之匪艱，行之維艱。’在從凡入聖時，斷了部份煩惱，但還沒有究竟，稱爲‘餘慢未盡’。慢是微細的自我感，及因此而引起的自我中心活動。如徹底斷盡了，就得到解脫。不過，羅漢們的習氣還沒有淨，習氣就是最微細的無明──不染污無知。如能這也斷盡，那就真正究竟清淨了。<#>(3)痴──無明，爲一切煩惱的總相。如由此而分別起來，屬于知的謬誤，是見；屬于情的謬誤，是愛；屬于意志的謬誤，是慢。一切煩惱，總不外乎這些。<#>每一煩惱，都有發業與潤生的功能，也就都有集起生死的力量。但最根本的煩惱，是什麽呢？在四諦的說明中，以愛爲主，因爲愛是染著而起苦的根本。其他經論，總是說︰無明爲本；我我所見爲本。這可以舉一比喻︰如人陷身在棘藤遍布的深草叢中，眼目又被布蒙蔽了，怎麽也不得出來。眼目被蒙蔽了，如無明。棘藤草叢的障礙，如愛。所以經中，也說無明及愛，爲生死的父母（因）。但陷身在棘藤叢草中，想要從中出來，那麽眼目蒙蔽的解脫，是首要的。所以理解到︰無明爲生死的根本，而解脫生死，主要是智慧的力量。無明，不是說什麽都不知，反而是充滿迷謬的知。其中最主要的，是不知無我我所，而執有自我，執著我所的一切。所以，無明就是‘愚于無我’；從執見來說，就是我我所見了。我，是‘主宰’的意思；主是自己作得主的；宰是由我支配他的。所以我我所見，是以自我爲中心，而使一切從屬于我︰我所有的；我所知的；我所支配的；一切想以自己的意欲來决定。衆生在有意無意中，確是這樣的營爲一切的活動。這是以自我爲中心而統攝一切的（當然，就是大獨裁者，連西方的上帝在內，都不會完全成功），也是如膠如漆而染著一切的；這是一種凝聚的强大向心力。這樣的活動所成的力量（業），就是招感生死，而造成一個個衆生自體的力量。衆生自體，本沒有不變而獨存的自體，如外道所說的‘神我’、‘靈性’，而只是身心（五蘊、六處、六界）的總和活動。由于‘我我所’見的執取，才生起自我（常恒自在的）錯覺。由于我我所見‘攝’那緣‘故’，就會造成向心力，而凝聚成一個個的自體。但這是從業力招感的，而業力是有局限性的，所以經過多少時間（一期的壽命）就業盡而死亡了。（也有因爲福盡及橫死的）。但我我所見爲本的煩惱，還在發揮他的統攝凝聚力，這才又引發另一業系，展開一新的生命。衆生就是這樣的‘死生’，生死，‘永’遠的‘相續’下去，成爲流轉生死，茫無了期的現象。<#>◎附三︰印順《勝鬘經講記》（摘錄）<#>《勝鬘經》︰‘煩惱有二種，何等爲二？謂住地煩惱，及起煩惱。住地煩惱有四種，何等爲四？謂見一處住地、欲愛住地、色愛住地、有愛住地。此四種住地，生一切起煩惱，起者刹那心刹那相應。世尊，心不相應無始無明住地。’<#>《講記》︰煩惱，是煩動擾亂，使現在未來的身心，不得安隱。統而言之，‘煩惱’可分爲‘二種’，二種是︰‘住地煩惱及起煩惱’。住地，唐譯爲習地，習即熏習。地有所依住與能出生的意義。如草木，從地而生，依地而住。起是現起，即顯現于現在的現行。如瘧疾，潜伏期，如住地；冷熱發作的時候，即現起。煩惱也如此，貪心或嗔心現起時，是起煩惱；有時雖不現起貪嗔，如常人的歡喜布施時，如嬰孩及熟睡無夢時，不能說他沒有煩惱，煩惱還是潜在的，這就叫住地。住地即熏習，種子；起即現行。<#>‘住地’煩惱又可分爲‘四種’，即是︰‘見一處住地、欲愛住地、色愛住地、有愛住地’。這可約二方面說︰<#>(1)約修行斷煩惱說︰可分爲二種，即見道所斷的，與修道所斷的。見是證見諦理。見諦時所斷的，爲迷理的，即迷于真理，障礙正智的煩惱。一旦正見諦理，惑也就息滅了。然見道雖能斷迷理的煩惱，但還有未斷的──修道所斷惑；這是迷事而起的。觸境隨緣，于事相還生起種種的錯亂染著。例如鴉片，嗜好的如以爲是有益的，這是顛倒是非；如瞭解它是毒品，不再以爲好的，即顛倒想除。此如見斷的見諦即斷。可是，雖知鴉片是毒品，癮來了仍不免要吸它，這是事的染著；如修道所斷惑，要逐漸的舍除它。所以說︰‘理必頓悟，事則漸消。’證見的悟道，不是一切都成就了，還得從現實生活去不斷練磨（修），消除不合理的染著。<#>(2)約煩惱說，也可分二種，即屬于見的、與屬于愛的。見惑是思想的錯誤，如執我、執常等。愛是事行的染著，如貪嗔等。<#>今綜此二意，解釋四種住地︰見一處住地，是各式各樣的見，集在見所攝的一處，而是見道時一處頓斷的。見有執著性，堅定的認爲如此。《瓔珞經》分爲七見，即我見、常見、斷見、邪見、見取見、戒禁取見、疑見，此即見道所斷的屬見的一切。阿含經說︰斷三結，得須陀洹果；三結就是我見、戒禁取、疑──七見的重要者。屬于愛的，又分爲三種，這因爲修道所斷惑，是三界分斷的︰欲界的修所斷惑、色界的修所斷惑、無色界的修所斷惑。欲愛住地，即欲界的一切修所斷煩惱；色愛住地，是色界的一切修所斷煩惱；有愛住地，是無色界的一切修所斷煩惱。這都是愛所攝的，所以都名爲愛。外道誤認無色界爲涅槃，不知這仍在生死中，所以名爲有──生死的存在愛。修所斷惑，《瓔珞經》中說爲六種著，即貪、愛、嗔、痴、欲、慢。貪、愛、欲三，即三界愛的別名。《瓔珞經》所說，與一切有部的見斷八十八隨眠相合，不過開合的不同。<#>‘此四種住地生’起‘一切’現‘起’的‘煩惱’。從見一處住地，生一切見的起煩惱；從欲愛住地，生一切欲愛所攝的起煩惱；從色愛住地，生色愛所攝的一切起煩惱；從有愛住地，生有愛所攝的一切起煩惱。所以起煩惱，從住地煩惱說，也應有四種。<#>起是什麽意思？‘起者，刹那心刹那相應’。刹那是生而即滅的一念的別名；心是刹那刹那的，名爲刹那心。煩惱刹那生起，與刹那心相應，名刹那心刹那相應。煩惱是心所，心是心王，王所是相應的。如眼識了別色境，與之相應的煩惱，也在色境上轉。心與煩惱，所緣同，行相同，同時的相應而合作，名爲相應。但住地，是不與心相應的，如心起善時，幷無起煩惱相應，而住地煩惱還是潜在的；它不與刹那心同緣同事。這‘心不相應’的，爲‘無始無明住地’。<#>依上文說，煩惱有二種︰(1)住地，(2)起。住地有四，從四住地生起的是起。起煩惱是心相應，心不相應的，名爲無始無明住地。此無始無明住地，與四住地是同還是異？四住地，是心相應還是不相應？四住地，是住地，當然也是心不相應的。依本經所說，四住地而外，別有無始無明住地。所以一般所說的五住煩惱，實以本經所說爲本。在本經譯者──求那跋陀羅所譯的《楞伽經》（卷四）中，每說‘四住地無明住地’。雖對校魏唐的《楞伽》譯本，只說四種熏習、四種地，或四種習。但依本經及《瓔珞經》，四住地外，應別有無始無明住地。所以依本經辨析，起煩惱有二︰一是四住地所起的──恒沙上煩惱；二是無始無明住地所起的──過恒沙上煩惱。住地煩惱也有二︰一是四住地，二是無始無明住地。<#>佛法本源于阿含毗尼，今略爲叙述。總攝一切煩惱，爲見一處及三界愛──四種，爲佛法共義，大乘不共說有五種。然阿含及毗尼說︰阿羅漢斷煩惱，但有不斷的，名爲習氣。此習氣，即本經的住地。羅漢不斷習氣，辟支佛稍侵習氣，惟有佛，煩惱習氣一切斷盡。二乘不斷的習氣，在聲聞學派中，稱爲不染污無知。無知即無明的別名；習氣，是極微細的無明，這與大乘的無明住地一致。龍樹說︰‘小乘習氣，于菩薩爲煩惱。’聲聞學者以爲習氣是不染污的，無礙于生死的；而在大乘學者看來，習氣是微細的染污，還是要招感變易生死的。二乘不斷，而惟佛斷盡的無明，大乘學者說，菩薩在修行中，已分分漸除；佛究竟斷盡無明。所以，或分無明爲十一重、二十二愚等。大乘所說的無明住地，實爲根本教典所固有的，不過與聲聞學者解說不同。<#>又阿含經中說煩惱有纏與隨眠的二類；聲聞學者，大抵以爲纏是心相應的，隨眠是心不相應的。心不相應的隨眠，是潜在而沒有現起的，經部師等即解說爲種子或熏習。所以見一處與三界愛煩惱，約種習與現起說，即四住煩惱（隨眠），及起煩惱（纏）。這都是二乘所能斷的──四住及起；而不能斷的，是無始無明住地。本經即綜合這些教義而建立。四住的起煩惱，最明顯無諍；而習地的稱爲無明，也是一般所公認的，所以本經在說到起煩惱的心相應時，即說心不相應的無明住地。而心不相應的四住地，與無明住地的起煩惱，且略而不論。天臺宗說︰煩惱有見思、塵沙、無明的三惑。見思惑即四住地，塵沙惑即從無明起的過恒沙煩惱，無明惑即無明住地，這實依本經而立。然應大分爲二，別分爲四︰(1)四住地，(2)無明住地。此二類各有它的起煩惱。<#>《瓔珞經》說見（七）愛（六）的四住地，以見煩惱爲生得一住地，愛煩惱爲作得三住地。由于無明不了一法界相，無始來即存在，名無始無明住地。依《瓔珞經》意，不了一法界的無明，是無始而有，極難理解。因無明而衆生起一念識，心住于緣（即成爲心境相關的存在）時，即生得有見煩惱。因迷理的見惑，又起作得的愛煩惱。生得與作得，都稱爲住地，也應都有現起的。所以生得與作得，幷非種子與現行，而是本性成與習所成（依現成種，種又生現）。由性成的生得，引生習成的作得。心境的相對存在時，就有生得的煩惱的存在。但此生得以前，昧然不覺而還不可說心說境時，就是無始無明住地。無始的無明，不但凡小不知，十地菩薩也不能知道究竟，唯佛能知。所以，《瓔珞經》的五住地，是可以假說爲從無明而生得見，從見而作得愛，分爲三階段的。此與本經略不同︰見愛四住地，是沒有說到生得與作得，而是同有住地與現起。但此依煩惱微細根源的無始無明住地，幷無不同。<#>


meanings:
5515梵語 kleśa，巴利語 kilesa。音譯吉隸舍。又作惑。使有情之身心發生惱、亂、煩、惑、污等精神作用之總稱。人類於意識或無意識間，爲達到我欲、我執之目的，常沉淪於苦樂之境域，而招致煩惱之束縛。在各種心的作用中，覺悟爲佛教之最高目的；準此而言，妨礙實現覺悟之一切精神作用皆通稱爲煩惱。佛陀欲使眾生了解煩惱所致之恐怖情形，遂以各種立場表示之。自其作用而言，有隨眠（梵 anuśaya）、纏（梵 paryavasthāna）、蓋（梵 nivaraṇa）、結（梵 saṃyojana）、縛（梵 bandhana）、漏（梵 āsrava）、取（梵 upādāna）、繫（梵 grantha）、使、垢、暴流、軛、塵垢、客塵等各種名稱。其用法有廣狹二義，若加以分類，則極爲複雜。一般以貪、瞋、癡三惑爲一切煩惱之根源。　俱舍與唯識學於闡發心的作用之理論，最具組織性。通常將煩惱分爲根本煩惱（本惑、根本惑）、枝末煩惱（隨惑、隨煩惱）二種。根本煩惱又分爲貪、瞋、癡（無明）、慢、疑、見（惡見）等六煩惱（隨眠）；其中，見又可分爲有身見、邊執見、邪見、見取見、戒禁取見等五種，合稱爲十煩惱（十使）。見有推察探求之性質，其作用猛利，自古稱爲五利使，其他稱爲五鈍使。唯識學中，與第七識相應而起之我癡、我見、我慢、我愛等，稱爲四根本煩惱。枝末煩惱係伴隨根本煩惱而起之從屬者，在俱舍中有放逸、懈怠等十九種；唯識中除去二種，另加上失念、散亂、不正知等，共二十種。俱舍論以妨礙覺悟之煩惱，稱爲煩惱障；雖能離棄煩惱障，然未能得到無餘涅槃之障礙，稱爲解脫障。唯識論則以我執爲根本者，稱爲煩惱障；妨礙正智之產生者，稱爲所知障。迷惑於佛教普遍之真理者，稱爲迷理惑；迷惑於具體個別事象的人類情意者，稱爲迷事惑。若以修行階段之差異而區別，迷惑於佛教之真理者，稱爲見惑；迷惑於現象上之事物者，稱爲修惑。前者在見道位滅除者共有八十八使；後者在修道位滅除的貪、瞋、癡、慢等，共有八十一種，此係俱舍所說，唯識則謂一一二使與十六種。　其他另有見煩惱、愛煩惱（有欲愛住地、色愛住地、有愛住地等三煩惱）之說。天台宗亦有見思（見惑、思惑）、塵沙（妨礙化導）、無明等三惑之說。此外，尚有三漏、三結、四暴流、四取、五蓋、五結、六垢、七流、九結、十纏等各種分類，或稱爲百八煩惱，或因計算方法不同而有各種異說，例如八萬四千煩惱。〔入阿毘達磨論卷上、大毘婆沙論卷四十三、卷四十六、卷六十、俱舍論卷二十、卷二十一、佛性論卷三、成唯識論卷六〕


vietnamese:
phiền não thượng phẩm tướng lục chủng <pttđ>


meanings:
power of affliction(s); momentum of affliction(s)


vietnamese:
phiền não tăng thượng sở sinh chư nghiệp <pttđ>


vietnamese:
phiền não sai biệt hữu thập ngũ chủng <pttđ>


vietnamese:
phiền não sở tác sắc biến dị tưởng <pttđ>


vietnamese:
phiền não sở duyên cảnh hữu nhị thập chủng <pttđ>


vietnamese:
phiền não hiện hành hữu nhị thập chủng <pttđ>


vietnamese:
phiền não hiện khởi năng vi thập sự <pttđ>


vietnamese:
phiền não do ngũ chủng tướng kiến lập sai biệt <pttđ>


vietnamese:
phiền não phát nghiệp hữu tam chủng <pttđ>


meanings:
(term) ignorance associated with the afflictions


meanings:
obstructions of affliction; afflictive obstructions


vietnamese:
phiền não duyên cảnh hữu thập ngũ chủng <pttđ>


vietnamese:
phiền não duyên hữu nhị thập chủng <pttđ>


vietnamese:
phiền não nghĩa sai biệt ngũ chủng <pttđ>


vietnamese:
phiền não tự tính sai biệt thập chủng <pttđ>


meanings:
(term) afflictive hindrances,  hindrances due to affliction


meanings:
（梵 kleśāvaraṇa，巴 kilesa-āvaraṇa，藏 ñon-moṅs-paḥi sgrib-pa）又稱惑障。爲‘所知障’的對稱。指能障礙聖道，使不得涅槃的煩惱。此在小乘《發智論》、《俱舍論》諸書中皆有所論。大乘唯識家有煩惱障、所知障對舉之二障說。幷認爲生起煩惱障的核心原因是凡夫心中的‘我見’（薩迦耶見）。《成唯識論》卷九雲（大正31·48c）︰<#>‘煩惱障者，謂執遍計所執實我薩迦耶見而爲上首，百二十八根本煩惱及彼等流諸隨煩惱。此皆擾惱有情身心，能障涅槃，名煩惱障。’<#>關于此障的斷盡，俱舍家等認爲于見道時，一時斷盡見惑，修道時漸次離修惑。唯識家認爲于見道時斷除‘見所斷種’，後金剛喻定現前時，一時頓斷三界一切的‘修所斷種’。<#>◎附︰印順〈煩惱障·所知障〉（摘錄自《辨法法性論講記》）<#>離煩惱障，沒有所知障，是無分別智的作用。無分別智，能對治種種的妄執。能對治一切妄執，所以能離二障。障是障礙，煩惱障能礙涅槃，所知障能障大菩提，非離障是不能證涅槃，得大菩提佛果的。<#>什麽叫煩惱？煩惱本是種種不良心所法的通稱。生起來的時候，使心識煩動惱亂，情緒不安定了，是非不明白了。煩惱很多，或是屬于情感方面的，或是屬于知識方面的，或是屬于意志方面的。凡一切不如理的、不正常的不良的心理因素，都是煩惱。唯識宗分煩惱爲二大類︰<#>(1)煩惱障︰根本煩惱有十種；隨煩惱，又有大隨、中隨、小隨等煩惱。一切煩惱，是以薩迦耶見──我見爲主的。薩迦耶見是自我見，使我們以自我爲中心而營爲一切，起善、作惡，將來能得人天等樂報，地獄等苦報，在生死中流轉。煩惱障能使我們感生死果，不能得涅槃，障礙涅槃。這種煩惱障，是二乘所共斷的，斷了煩惱障，才能了生死，得涅槃。煩惱障中，有見道所斷的煩惱、修道所斷的煩惱，古譯或稱爲見、思煩惱。<#>(2)所知障︰也還是種種煩惱，以薩迦耶見爲中心的，但比煩惱障更微細。其重心是什麽？所知障于一切所知法中，由于不悟法空性，對一切事理有所著，有所礙。如一切實有性等法執，就是所知障。我們不能瞭解如幻如化，就是有所知障在那裏。所知是我們所知的一切法，我們不能恰恰好的去如實悟解，執著一切，而起錯誤的認識。那麽，所知障是由于內心有微細煩惱，所以不能如實瞭解一切。有了這樣的所知障，就不能成佛了，所以說所知障障大菩提。唯識宗有一句話說︰‘所知本非障，被障障所知。’所知的境界自身，不能說是障，由于自己心理的執障，才障蔽了所知的真相。如戴了紅色的眼鏡，看來什麽都是紅色的；戴了凹凸眼鏡，看出來都是彎彎曲曲、歪歪斜斜的。其實，所見的幷沒有變了樣，只要除去紅色或凹凸的眼鏡，就見到了真相了。如一切是唯心所現的，現起能取、所取，由于不知唯心所現，以爲心是心，境是境，心境各有自性，這就是所知障所起。遠離這所知障、煩惱障，是根本無分別智的妙用。能徹底的離障，才能得大菩提、大涅槃，圓滿佛果。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷四十七、卷一一五；《俱舍論》卷二十五；《順正理論》卷四十三。<#>


meanings:
5517梵語 kleśāvaraṇa。又作惑障。指妨礙至菩提之道（即聖道），而使無法證得涅槃之煩惱而言。　(一)俱舍論卷十七、卷二十五謂，常起（指數行而言）而妨礙無漏慧之產生，並使不得慧解脫之煩惱，稱爲煩惱障。至於離煩惱障，得慧解脫時，既得滅盡定，然無法得俱解脫之障礙，則稱解脫障（定障）。前者係以染污無知爲體，後者則以不染污無知爲體。　(二)與所知障並稱爲二障。成唯識論卷九謂，擾亂眾生身心，妨礙至涅槃之一切煩惱，稱爲煩惱障。至於雖不令起業而不生於三界（迷界），然能覆蓋所知之境界而妨礙正智產生之一切煩惱，則稱所知障（智障）。此二障均屬薩迦耶見，而依據百二十八之根本煩惱爲體。其中，由於執著有「真實之人」、「真實之眾生」，遂執著於「我的存在」（我執），此即爲煩惱障；至於執著有「實體萬法」之法執，即爲所知障；以上即是同一煩惱之二面觀。故煩惱障以我執爲根本，所知障以法執爲根本。若由作用之特徵而言，煩惱障乃障礙涅槃，而所知障乃障礙菩提者；此即言，煩惱障爲障礙涅槃之正障，而所知障爲給與正障力量之兼障，故僅有所知障並無障礙涅槃之能力。　以煩惱障爲助緣，可受分段生死；以所知障爲助緣，可受變易生死。故二乘以斷煩惱障之果位爲理想，但菩薩則以俱斷二障，得佛果爲理想。對菩薩而言，所知障不會引起三界之果報，但能助無漏業受變易生死。至於菩薩伏、斷二障之階段，則如左表所示。　(三)大乘義章卷五認爲，五住地中，前四地之惑屬煩惱障；最後之無明住地惑則屬智障。　(四)據世親之金剛般若波羅蜜經論卷上載，見思之惑爲煩惱障，而執著於斷除煩惱障所得之無諍三昧，稱爲三昧障。　(五)與業障、報障並稱爲三障。貪、瞋、癡等煩惱，數數現起而障礙聖道，故稱煩惱障。〔發智論卷十一、大毘婆沙論卷四十七、卷一一五、卷一四一、順正理論卷四十三〕（參閱「煩惱」5515）


meanings:
如三障中說。二解 如十二種障中說。三解 佛地經論四卷十六頁云：又煩惱障者：謂貪瞋等一切煩惱、纏隨眠位若行不行、皆有勢力、障生聖道，障得涅槃，亂身心故；名煩惱障。四解 佛地經論七卷三頁云：惱亂身心，令不寂靜，名煩惱障。又云：煩惱障者：謂執實我薩迦耶見以為上首、百二十八根本煩惱，及隨煩惱。若所發業、若所得果、皆攝在中。皆以煩惱為根本故。五解 成唯識論九卷三頁云：煩惱障者：謂執徧計所執實我薩迦耶見而為上首、百二十八根本煩惱、及彼等流諸隨煩惱。此皆擾惱有情身心，能障涅槃；名煩惱障。六解 俱舍論十七卷十五頁云：煩惱有二。一者、數行。謂恆起煩惱。二者、猛利。謂上品煩惱。應知此中唯數行者、名煩惱障。如扇搋等。煩惱數行、難可伏除；故說為障。上品煩惱、雖復猛利；非恆起故，易可伏除。於下品中數行煩惱，雖非猛利；而難伏除。由彼恆行，難得便故。謂從下品為緣，生中。中品為緣，復生上品。令伏除道、無便得生。故煩惱中、隨品上下，但數行者，名煩惱障。又業障中、理亦應說餘決定業。謂餘一切定感惡趣卵生濕生、及女人身、第八有等。七解 大毗婆沙論一百十五卷十二頁云：云何煩惱障？謂如有一、本性具足熾然貪瞋癡煩惱。由如此故；難生厭離，難可教誨，難可開悟，難得免離，難得解脫。八解 發智論十一卷五頁云：云何煩惱障？謂如有一、本性具足熾然貪瞋癡煩惱。由如此故；難生厭離，難可教誨，難可開悟，難得免離，難得解脫。


vietnamese:
phiền não chướng trung hữu sở tri chướng <pttđ>


vietnamese:
phiền não chướng phục đoạn vị biệt <pttđ>


vietnamese:
phiền não chướng tịnh trí sở hạnh chân thật <pttđ>


vietnamese:
phiền não chướng chủng đoạn chi tiệm đốn <pttđ>


vietnamese:
phiền não tuỳ miên hữu nhị thập chủng <pttđ>


vietnamese:
phiền não tạp nhiễm thắng quyết trạch <pttđ>


vietnamese:
phiền não tạp nhiễm đối trị sai biệt <pttđ>


vietnamese:
phiền não tạp nhiễm đối trị sai biệt tứ chủng <pttđ>


vietnamese:
phiền não tạp nhiễm nhiễm tịnh sai biệt <pttđ>


vietnamese:
phiền não tạp nhiễm tự tính sai biệt <pttđ>


vietnamese:
phiền não tạp nhiễm mê đoạn sai biệt <pttđ>


meanings:
① Nấu chảy. ||② Một âm là dượng. Che ánh lửa. Nói bóng là làm cho vua tối tăm. ||② Lửa cháy, lửa reo.


meanings:
(văn) ① Nung chảy, nấu chảy (kim loại); ② Hong khô, hơ cho khô; ③ Đốt lửa, đốt; ④ Đốt cháy: 詩書煬而爲煙 Đốt cháy Thi, Thư thành khói (Phan Nhạc: Tây chinh phú).


meanings:
(văn) ① Che ánh lửa, (Ngb) Làm cho vua tối tăm, che mắt nhà vua; ② (Lửa) cháy ngùn ngụt, cháy rực.


meanings:
Nấu, đun, thổi, luộc, bung: 煮飯 Nấu cơm, thổi cơm; 煮湯 Nấu canh; 煮水 Đun nước; 煮雞蛋 Luộc trứng gà.


meanings:
① Nồi: 瓦煲 Nồi đất; ② Nấu, thổi: 煲粥 Nấu cháo; 煲飯 Thổi cơm.


meanings:
① Cháy, khét: 麵包烤煳了 Bánh mì nướng cháy rồi; ② Chỗ cháy sém.


meanings:
Nhổ lông, vặt lông, cạo lông: 煺雞毛 Nhổ lông gà.


meanings:
① Quạt lửa bùng lên, nói nghĩa bóng thì giúp người là ác gọi là cổ phiến 鼓煽, khuyên người làm ác gọi là phiến dụ 煽誘 hay phiến hoặc 煽惑, khuyên người làm loạn gọi là phiến loạn 煽亂.


meanings:
① Quạt lửa bùng lên; ② Xúi bẩy, xúi giục. Như 扇 [shan] nghĩa ②.


meanings:
① Dập lửa, tắt lửa. ||② Tiêu mòn mất tích.


meanings:
① Tắt, dập tắt, tắt lửa: 熄燈 Tắt đèn; 爐火已熄 Lò đã tắt; ② (văn) Tiêu mòn, mất tích.


meanings:
(văn) ① Ấm; ② Lửa cháy âm ỉ (chỉ bốc khói, không có ngọn lửa).


meanings:
① Lửa nóng. ||② Một âm là khảo. Hơ lửa.


meanings:
① Con gấu. ||② Hùng hùng 熊熊 sáng láng, rực rỡ. ||③ Hùng bi 熊羆 mạnh mẽ, người dũng sĩ. Vì thế nên binh lính gọi là hùng bi. ||④ Ngày xưa bảo nằm chiêm bao thấy con gấu thì đẻ con trai, cho nên chúc mừng người sinh con trai gọi là mộng hùng hữu triệu 夢熊有兆 (có điềm mộng gấu).


meanings:
① (Con) gấu; ② 【熊熊】hùng hùng [xióngxióng] (Lửa cháy) ngùn ngụt, hừng hực: 熊熊的烈火 Ngọn lửa ngùn ngụt; ③ [Xióng] (Họ) Hùng.


meanings:
Núi ở phía nam Lô Chi, Hà Nam, tiếp giáp với Vĩnh Ninh (Nay là huyện Lạc Ninh) Trung Quốc. Vì hai ngọn của rặng núi này dựng đứng lên như tai gấu nên núi được gọi là Hùng Nhĩ Sơn. Tháp của Tổ Đạt-ma được xây tại núi này. Bài Tự Đề của Tuệ Trung Thượng Sĩ có ghi: »秋 光 有 筆 莫 形 容。 激 目 山 何 處 處 同。 一 派 曹 溪 寒 湛 湛。 千 年 熊 耳 碧 叢 叢。 – Thu quang hữu bút mạc hình dung, khích mục sơn hà xứ xứ đồng, nhất phái Tào Khê hàn trạm trạm, thiên niên Hùng Nhĩ bích tùng tùng. – Sắc thu, bút khó vẽ nên hình, sông núi nơi nơi một vẻ thanh, một dải Tào Khê ngăn ngắt lạnh,nNghìn năm Hùng Nhĩ chập chùng xanh«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di, Thơ văn Lí Trần của Viện Khoa học Xã hội.


meanings:
① Hun (khói lửa bốc lên). ||② Huân huân 熏熏 vui hoà, tươi tỉnh. ||③ Bôi xoa chất thơm vào mình. Như các hoành phi ở các đền miếu thường đề chữ huân mộc kính thư 熏沐敬書 nghĩa là tắm gội cho thơm tho kính cẩn mà viết. ||④ Ðốt.


meanings:
① Hun khói, xông khói, sấy: 煙把墻熏黑了 Khói hun đen cả tường; 熏魚 Cá sấy khô (bằng hơi lửa và khói); ② (văn) Đốt; ③ (Mùi) xông lên: 臭氣熏人 Mùi thối xông lên; ④ Ướp, bôi, xoa (hương, chất thơm...): 用花熏茶 Dùng hoa ướp chè; ⑤ Ấm áp; ⑥ 【熏熏】huân huân [xun xun] (văn) Vui hoà, tươi tỉnh. Xem 熏 [xùn].


meanings:
（梵 vāsanā、pravṛtti、abhyāsa，藏 bag-chags）部派佛教及大乘唯識學派之佛教哲學用語。指將一法之勢力熏附于他法之上。猶如以香氣熏附于物。又作熏習。略稱熏。關于其語義，《大乘起信論》雲（大正32·578a）︰‘熏習義者，如世間衣服實無于香，若人以香而熏習故，則有香氣。’意謂如以香熏物，物則有香氣，諸法由于熏陶串習之力，遂成其性。又，《成唯識論》卷二謂令種子生長，故名熏習。《成唯識論述記》卷三（本）雲（大正43·312c）︰‘熏者，發也，或由致也。習者，生也，近也，數也。即發致果于本識內，令種子生，近令生長故。’意指由熏習而新生種子，且令種子增長。<#>有關熏習之說，小乘大衆部及上座部中之化地部、經量部等始作此說，其後，大乘唯識家亦盛唱此論，及至《大乘起信論》揭示染淨互熏說，乃使熏習之義達于究竟。<#>小乘之中，如經部提出種子說，倡色心可熏之義，謂色、心二法互爲能熏所熏，又說前後互熏、六識展轉熏習、識類受熏等義。此說後成爲唯識大乘熏習論之基礎，但其說似有未盡之處。依陳譯《攝大乘論》卷上所述，種子有內外之別，外種子非由熏習而成，唯內種子必有熏。陳譯《攝大乘論釋》卷二釋之，謂（大正31·166c）︰‘外種子如谷麥等，由功能故成，不由熏習故成。內種子則不爾，必由熏習故成。’依此可知，熏習系就令內種子生長之義而說。<#>唯識法相宗建立八識，以第八阿賴耶識爲所熏之識，七轉識之現行爲能熏，而論現行熏種子、種子生現行之因果相續。《成唯識論》卷二雲（大正31·9c）︰‘依何等義，立名熏習？所熏、能熏各具四義，令種生長，故名熏習。’<#>此中，所熏四義即︰(1)堅住性︰指所熏之法必是無始以來一類之性相續不斷，能持習氣。(2)無記性︰指所熏之法必無記平等，無所違逆，能容善惡習氣。(3)可熏性︰指所熏之法自在，其性不堅密，適能保留習氣。(4)能所和合︰指所熏之法與能熏之識，于同時同處和合。此上四義，唯有第八異熟識具有；心所及其他七轉識或有間斷，或不自在，又唯是染污，故不具此等四義。<#>能熏四義者，謂︰(1)有生滅︰凡能熏之法必是非常，能有作用，令習氣生長。(2)有勝用︰能熏之法有能緣之勢用及强盛之勝用，能引習氣。(3)有增减︰能熏之法可增可减，可攝植習氣。(4)能所和合︰義同于所熏之第四義。此四義爲七轉識及心所具，故稱爲能熏。<#>要言之，此義即謂能熏之七轉識及心所，熏第八異熟識（所熏），令所熏中之種子生長。又，此中隨名言而熏成之種，稱爲名言習氣；隨我執而熏成之種，稱爲我執習氣；隨有支而熏成之種，稱爲有支習氣；從淨法界聞等流正法而熏起本有之無漏種，稱爲聞熏習。此等即唯識家所主張的熏習說。<#>然而《勝鬘》、《楞伽》諸經及《起信論》等，于熏習不立上述諸義，而說真如亦與無明互爲能所熏，與唯識之說有異。《楞伽阿跋多羅寶經》卷四雲（大正16·510b）︰‘如來之藏是善不善因，能遍興造一切趣生，譬如伎兒變現諸趣，離我、我所。不覺彼故，三緣和合方便而生。外道不覺，計著作者，爲無始虛僞惡習所熏，名爲識藏生。’此即謂如來藏自性清淨心，受無明煩惱之熏，遂顯現不淨。<#>另外，《大乘起信論》立真如無明互熏說，謂真如淨法實無染，但以無明熏習故則有染相，無明染法實無淨業，但以真如熏習故則有淨用，廣說染法熏習、淨法熏習二種。<#>按，唯識家謂‘能熏’有生滅，有勝用，有增减，將之限于有爲法中之某法；《起信論》則說是無爲法，爲無生無滅之真如，但亦有能熏之用；又，唯識家謂所熏必有可熏性，而將之限于虛疏之法；《起信論》則認爲堅密之無爲法亦得爲所熏；又，唯識謂所熏必是無記性，《起信論》則說至善之真如與染污之無明皆共受熏。即《起信論》以廣義解釋熏習，認爲迷悟之二大原理真如、無明，其消長皆歸于熏習之强弱，故其所論，與唯識家大異其趣。<#>◎附一︰印順〈經量部的種習〉（摘錄自《唯識學探源》第三章第四節）<#>［新熏與本有］　種子從何而來？經部的本義，是熏習而成的；上座與《俱舍論》主都這樣說。在這個見解上，習氣與種子沒有多大分別，不過種子是說它的生果功能性，習氣（熏習）是說從它引發而來。但一類經量的見解，就不同，像《成業論》說︰<#>‘即前所說異熟果識，攝藏種種諸法種子。餘識及俱有法善不善性數熏發時，隨其所應種力增盛，由此相續轉變差別；隨種力熟，隨遇助緣，便感當來愛非愛果。依如是義，有說頌言︰心與無邊種，俱相續恒流，遇各別熏緣，心種便增盛。種力漸次熟，緣合時與果，如染枸櫞花，果時瓤色赤。’<#>熏，幷不是熏成種子，是熏發種子使它的力量强化。心中攝藏的種子，經過六識及俱有法或善或惡的熏發，它就力量增盛起來。强盛到快要成熟時，再加以現緣的助力，就會感果，這是很明白的種子本有論。依它，種子等于唯識學上的等流因，熏發是異熟因。可以說一切種子是本有的，業力熏發是始有的。瑜伽本地分的思想，正是這樣。<#>一類經量的種子本有論，就是經部的毗曇化。依有部的見解，一切法，未來世中早已存在，因緣，只是引發它來現在。這種子本有論者，也想像一切法的種子早已存在，在相續中潜流。不過有部的未來法，從現在流入過去以後，再不能轉到現在。這種子本有論，種子生果以後，還是存在；（在現在）遇到熏發，它還可以生果，這只是三世有與二世無的不同罷了。在此經部、有部融合的基礎上，接受大乘思想，從小有到大有，漸漸的發展起來，在西元五、六世紀，幾乎成爲大乘佛教的領導者，這不能不使人驚嘆它的偉大了！<#>［種子的起滅］　起滅，不是說刹那生滅，是說功能的發生與消失。譬喻者的種子說，本出發于業力熏習說；處處說善不善性的熏發，引起後後的異熟果。這善惡的種子，由善惡熏習而來，像《順正理論》卷十二說︰‘此中意說不善心中，由善所引功能以爲種子，從此無間善法得生。善心中不善所引功能以爲種子，從此無間不善法得生。’<#>善不善種是由善不善所引起的，它能引生善不善果。無記種是否是無記所引的功能呢？依經部師善惡業感異熟果的見解，主張善不善爲因緣而生無記。這善不善所引的功能，既能引生自果，又能生無記；這都是因緣，也是異熟因果。衆賢曾這樣的詰問它︰‘若上座許唯自相續生起决定得爲因緣，云何複許善不善法爲因緣生無記異熟？非善不善隨界爲因可生無記，相續異故。’<#>《順正理論》雖說‘若謂無記熏善不善故，善不善爲無記因’，但這是否上座的意見，還是衆賢的假叙，也不能判明。就是善不善思所引起的功能，可爲生起無記的因緣，但無記色法又從何種功能生起呢？這是相當困難的。這只有兩條路可走︰(1)改造有部的思想，承認三性諸法種子的本有，與業力熏發而感異熟果。(2)擴大熏習的界限，不單是善惡思心所能熏。後代的唯識學者，都曾走過這兩條路，或者還折衷過；但到極盡思辨的護法唯識，還不免有困難存在。<#>論到它的消失，《俱舍論》卷三十有這樣的話︰‘于此義中有差別者，異熟因所引與異熟果功能，與異熟果已，即便謝滅。同類因所引與等流果功能，若染污者，對治起時即便謝滅。不染污者，般涅槃時方永謝滅。’<#>這已許可一切諸法的種子，都由熏習而來。它的異熟因感果就消失，等流因要到對治或涅槃；這和攝論的有受盡相、無受盡相相同，它是擴大熏習的範圍了。<#>◎附二︰印順〈熏習〉（摘錄自《攝大乘論講記》第二章第二節）<#>《攝大乘論》︰‘複次，何等名爲熏習？熏習能詮何謂所詮？謂與彼法俱生俱滅，此中有能生彼因性，是謂所詮。如苣■中有華熏習，苣■與華俱生俱滅，是諸苣■帶能生彼香因而生。又如所立貪等行者，貪等熏習，依彼貪等俱生俱滅，此心帶彼生因而生。或多聞者，多聞熏習，依聞作意俱生俱滅，此心帶彼記因而生，由此熏習能攝持故，名持法者。阿賴耶識熏習道理，當知亦爾。’<#>《講記》︰賴耶的三相是以種子熏習爲樞紐的，這在安立三相中說得非常明白。但熏習的名稱是什麽意義？熏習一名所詮的法體又是什麽？這還沒有說明，所以論中複問︰‘何等名爲熏習？熏習能詮何謂所詮？’初句問熏習得名的理由，次句問熏習所詮的法體。雖分爲二問，但下面只就所詮的熏習法加以解說，所詮的法體既然明白，能詮的名義也就可以明白了。賴耶‘與彼’一切雜染品類諸‘法’，‘俱生俱滅’。從俱生俱滅中可以知道兩個定義︰(1)同時俱有的，(2)無常生滅的。與它俱時生滅，所以刹那生起的本識‘中’，具‘有能生彼’一切雜染品法的‘因性’，這因性就是熏習的‘所詮’了。這樣看來，熏習可以有兩個意義︰(1)雜染諸法能熏染賴耶的作用，可以稱爲熏習。(2)因熏習引起賴耶中能爲雜染諸法的因性，也叫做熏習（種子）。一在能熏方面講，一在熏成方面講；二者雖同名熏習，但這裏指種子而說。<#>‘如苣■中有華熏習’以下，舉世間及小乘共許的幾個譬喻，來說明熏習。苣■就是胡麻。印度的風俗，歡喜用香油塗身。香油的制法，先將香花和苣■埋入土中，使它壞爛，然後取苣■壓油；胡麻的本身原雖沒有華香，但經香華的熏習，壓出的油，就有花的香馥了。這譬喻中，華是能熏，苣■是所熏，‘苣■與花俱生俱滅’，久之，所熏苣■，就‘帶能生彼香’的‘因’性‘而生’了。苣■本身沒有香氣，因花熏習方有，所以名爲帶彼。<#>經上說的‘貪等行者’，指貪等煩惱很强的人；等是等于嗔、痴等分。但幷不在他生起貪心時才稱爲貪行者，是因他有‘貪等熏習’。這熏習，是由他的心與‘貪等俱生俱滅’，久之這‘心’就‘帶彼’貪心的‘生因而生’。因這貪等熏習，貪等煩惱才堅固强盛起來，被稱爲貪等行者了。<#>‘多聞者’就是‘多聞熏習’的人。一個多聞廣博的學者，他修學過什麽以後，都能牢記在心；他被稱爲多聞者，這是由于多聞熏習的關係。聞不但指耳聽目見，從聞而起思惟（作意），聞所引起的聞慧，也都叫做聞。心與‘聞’法的‘作意俱生俱滅’，到了第二念，‘此心’生起時，就‘帶’有前念所聞所思的‘記因而生’。記因，就是記憶的可能性。‘由此’多多聞法的‘熏習’，能够‘攝持’于心，不失不忘，所以‘名持法者’。不忘，也不是刹那刹那的都明記在心，不過他要記憶時，隨時能够知道吧了。<#>不但多聞多貪華熏苣■的熏習是如此，‘阿賴耶識熏習’的‘道理’，也是這樣的。熏習的思想，原是經部他們所共有的，不同的在熏習的所依，幷不是諍論熏習的有無。大乘者說熏習的所依只有阿賴耶，除此，沒有一法可爲熏習的所依；經部他們則不承認阿賴耶爲熏習的所依，離阿賴耶外還是可以成立熏習，因之展開了大小乘對這問題的論戰。<#>［參考資料］　《異部宗輪論》；《異部宗輪論述記》；《俱舍論》卷五；陳譯《攝大乘論釋》卷五；唐譯《攝大乘論釋》卷二；《成唯識論》卷三、卷八；《顯識論》；《成唯識論述記》卷八（本）、（末）；《華嚴孔目章》卷一；《唯識思想論集》一（《現代佛教學術叢刊》{25}）；宇井伯壽《佛教泛論》。<#>


meanings:
6612梵語 vāsanā 或 pravṛti, abhyāsa。又作熏習。略作薰。如人以香氣薰附衣服，染淨迷悟諸法（特指吾人之身、語、意三業；業，即行為）之勢力薰附殘留在吾人心識上之作用，即稱為薰習。以小乘佛教而言，經量部主張色（物質）與心能互相薰習，故有色心互薰說。但薰習說之完成，則屬大乘唯識宗無疑。依其說，薰附之能薰法（其身語意所現者）為「現行」，受薰附之所薰法為「心」，薰附作用能在所薰之心上留下殘氣、習慣、餘習（習氣）等諸種子。　唯識宗以七轉識之現行為能薰之法，而以第八阿賴耶識為貯藏種子之所薰處。此所薰、能薰之關係，即為阿賴耶識因果相續之理。據成唯識論卷二載，所薰、能薰各有四義，即所謂所薰四義與能薰四義。　(一)所薰四義，即：(1)堅住性，即保住同一性，使其堅固、存住、相續之性質。(2)無記性，即非善非惡之中性性質。(3)可薰性，即具有自主能力，但非為堅密不變之自體，故有能受薰習之性質。(4)能所和合，與能薰和合之性質。上記四義，唯阿賴耶識所具有。　(二)能薰四義，即：(1)有生滅，指非靜止不動，而具有動之作用以生長習氣者。(2)有勝用，指有緣慮之作用，且有強盛之「勝用」，能引習氣。(3)有增減，指具有能增能減之「勝用」，以之攝持習氣，而非如圓滿佛果之不增不減。(4)能所和合，指與所薰和合。七轉識及其心所具有以上四義。七轉識既有能薰之作用，則應屬四分中之何者，古來早有異說。關於此，有二薰（見分薰、相分薰）之說，此外又有名言習氣、我執習氣、有支習氣等三種薰習之說，稱作三種薰習。　大乘起信論亦闡說四種薰習，根本之無明煩惱來自染污真如之影響作用（染法薰習），須以佛陀說法之內容（真如）薰習（指淨法薰習），此兩者相互影響下，遂有流轉還滅之展開。四薰習即：(一)無明薰習，眾生無始之無明薰習真如，故生業識乃至分別事識等妄心。可分為兩種：(1)根本薰習，即由「根本不覺」來薰動真如，而生成業等之諸識。(2)所起見愛薰習，即由「枝末不覺」薰習心體而生成分別事識。(二)妄心薰習，以此妄心還薰於無明，轉而出現生死之苦。亦分兩種：(1)業識根本薰習，即由業識之薰習，阿羅漢、辟支佛，及初發意以上之菩薩等，已捨離分段生死之粗苦，而猶受分段生死之細苦及變易生死之苦。(2)增長分別事識薰習，謂凡夫由分別事識之薰習，而受三界業繫的分段生死之粗苦。(三)妄境界薰習，六境（妄境界）還薰於識，而增長我執與法執，再造種種業，受身心之苦。復分為二：(1)增長念薰習，即依境界之緣而增長法執分別之念。(2)增長取薰習，即依境界之緣而增長我執之取著。又上記三種薰習（無明薰習、妄心薰習、妄境界薰習）皆因染法相續而不得清淨，故總稱染法薰習。(四)淨法薰習，此薰習有二，一為真如薰習，一為妄心薰習。(1)真如薰習，即相信己身具有真如法，能冥薰無明；而以冥薰為因緣，使妄心厭離生死之苦，欣求涅槃之樂。又分兩種：1.自體相薰習，謂真如本來具足無漏之法，有不可思議之業用，亦為智境界之性，此性常薰習眾生之心，令眾生厭離生死而欣求涅槃，並深信本具之真如性，從而發心修行。2.用薰習，即藉諸佛菩薩的外緣之薰力，而令眾生之善根增長。(2)妄心薰習，發心修行之凡夫、二乘人及菩薩等，以厭求之妄心還薰習於真如，增其勢力，令起種種方便隨順之行，而滅盡無明；以無明滅，心相皆盡，得涅槃而成自然淨業，以此薰習而淨法不斷。又分為兩種，即分別事識薰習及意薰習。〔楞伽阿跋多羅寶經卷四、梁譯攝大乘論卷上、梁譯攝大乘論釋卷二、成唯識論述記卷三本〕（參閱「所薰四義」3252、「能薰四義」4299）


meanings:
power of impressions; power of perfumation


meanings:
6612薰陸，梵語 kunduru。又作君杜嚕香樹、君柱魯香樹、杜嚕香樹。學名 Boswellia thurifera。此樹之樹脂可製香，稱為薰陸香（梵 kundura 或 kunduruka），其形及香氣頗似松脂。又其脂汁滴如乳頭，故亦稱乳香、乳頭香。歷來與安息、栴檀、龍腦 、蘇合、多揭羅等諸香等分和合，用於燒香供養。現今印度人常燒此香，清淨室內。〔孔雀王咒經卷下、不動使者陀羅尼祕密法、陀羅尼集經卷十、大唐西域記卷十一、翻譯名義集卷八〕


meanings:
① Soi sáng, sáng sủa. ||② Huỳnh hoặc 熒惑 sao huỳnh hoặc tức là sao Hoả tinh. ||③ Hoa mắt, bị người ta làm mê hoặc cũng gọi là huỳnh hoặc 熒惑.


meanings:
(văn) ① (Ánh sáng) lờ mờ, lù mù, le lói: 一燈熒熒然 Ngọn đèn lù mù; ② Loá mắt, hoa mắt, nghi hoặc.


meanings:
5835<一>梵名 Aṅgāraka。音譯盎伽羅迦。爲九曜之一。又作熒惑天、火星、火曜星、四利星、火精星、虛漢星、雲漢星。其形像，嘴爲赤色，右上手持槍，下手把箭，左上手持劍，下手握弓。披驢皮，著豹衣，赤足，赤髮。〔胎藏界七集卷下〕（參閱「九曜」159）　<二>梵名 Piṅgalaḥ。音譯冰誐羅。指位於密教金剛界曼荼羅外金剛部南方之天部。乃金剛界三昧耶會外金剛部二十天之一。此尊與日天等同，攝於五類諸天中之遊虛空天。昔或謂冰誐羅爲訶利底母之愛子，似與此尊有別。如冰誐羅爲赤褐色、黃褐色之義，爲太陽侍者之名，則與火曜星之義較爲契合，然火曜星之梵名爲 Aṅgāraka（盎伽羅迦），故與冰誐羅之同異未詳。身形呈肉色女形，左手作拳安於腰，右手在胸前持火聚，坐於荷葉座。真言爲：唵（oṃ）嚩日羅（vajra，金剛）冰誐羅（pingala，褐色）娑縛賀（svāhā）。〔宋譯教王經卷十、賢劫十六尊軌、祕藏記〕


meanings:
(lí) Nóng chảy, chảy (từ thể rắn ra thể lỏng). Như 鎔 (bộ 金).


meanings:
① Nấu chín tái (một cách nấu nướng: thức ăn –thường là rau cải– được ăn ngay sau khi trụn nước sôi; hoặc rán sơ thịt, củ hành trong chảo dầu nóng, rồi nấu thêm với gia vị và nước); ② Sặc, hắc (như 嗆, bộ 口).


meanings:
Xào: 熘肝尖 Xào gan; 醋熘白菜 Cải trắng xào giấm. Như 餾 (bộ 食).


meanings:
② Sáng sủa, quang minh; ② Vui vẻ nhộn nhịp, hớn hở vui hoà: 熙熙 Hớn hở vui hoà; ③ (văn) Rộng.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Chí Nhân đời Nguyên mạt Minh sơ. X. Chí Nhân.


meanings:
① Chín. ||② Ðược mùa. ||③ Kĩ càng, tinh tường, như thuần phục 純熟, thục tư 熟思 nghĩ kĩ, thục thị 熟視 coi tinh tường, v.v. ||④ Ðã quen, đã thuộc như tựu thục lộ 就熟路 tới con đường quen.


meanings:
① Chín: 飯熟了 Cơm đã chín rồi; 麥子，果子都熟了 Lúa mì và hoa quả đã chín cả rồi; ② Kĩ càng: 熟思 Nghĩ kĩ; ③ Quen, thuộc, hiểu rõ: 熟悉 Hiểu rõ; 就熟路 Tới con đường quen; ④ Thạo: 熟手 Thạo tay. Xem 熟 [shóu].


meanings:
Transformation in accordance with the fruition of karma


meanings:
① Sáng láng, nhấp nhánh. Ta quen đọc là chữ tập.


meanings:
① Là phẳng, lấy bàn là là cho vải lụa phẳng gọi là uất. ||② Một âm là uý. Chườm, lấy thuốc sao nóng chườm vào mình.


meanings:
【熨帖】uất thiếp [yùtie] ① (Dùng chữ, dùng từ) sát sao, xác đáng; ② Bình tâm, yên lòng: 心裡十分熨帖 Rất yên lòng; ③ (đph) (Việc) đã ổn thoả. Xem 熨 [yùn].


meanings:
① Là, ủi (cho phẳng): 熨衣服 Là quần áo; ② (văn) Chườm (thuốc sao nóng vào mình).


meanings:
① Rang khô. ||② Cố nhịn, như ngao hình 熬刑 cố chịu hình.


meanings:
① Nấu: 熬粥 Nấu cháo; ② Đun khô, rang khô, om, sắc, ngào: 熬藥 Sắc thuốc; ③ Chịu đựng, sống gian khổ, cố nhịn: 熬得住 Chịu nổi, chịu đựng được. Xem 熬 [ao].


meanings:
① Hơ lửa, sấy. ||② Một âm là nhiễn. Kính.


meanings:
(văn) ① Khô; ② Phơi khô; ③ Khô hạn, hạn hán; ④ Hơ lửa, sấy.


meanings:
(term) heat (fever, mania, passion) of the external world (uṣṇa, tapa)


meanings:
① Nóng. ||② Nóng, sốt, như nhiệt trúng 熱中 nóng sốt cầu danh lợi, nhiệt tâm 熱心 sốt sắng, v.v.


meanings:
Lo lắng, nóng nảy. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »公 曰： 捉 得 賊 也。 悅 曰： 捉 得 賊、 贓 在 什 麼 處？ 公 無 語。 悅 曰： 未 在、 且 去。 公 疑 團 愈 熱、 在 客 軒 中、 行 坐 俱 不 安。 – Công nói: Bắt được trộm rồi. Duyệt nói: Bắt được trộm, vậy tang vật ở đâu? Công không đáp được. Duyệt nói: Chưa được, hãy lui ra! Khối nghi của Công càng nóng lên, nơi hiên nhà đứng ngồi bất an«.


meanings:
① Nóng, nhiệt, bức: 天熱 Trời bức; 熱飯 Cơm nóng; 熱電廠 Nhà máy nhiệt điện; ② Nấu, đun, hâm: 把菜熱一熱 Hâm thức ăn lại; ③ Nhiệt tình, hăng hái, sốt sắng, dốc lòng, nóng lòng: 熱心腸 Lòng tốt, sốt sắng; 熱中 Dốc cầu ( danh lợi).


meanings:
Lo lắng hoảng loạn. Uyển Lăng lục ghi: »預 前 若 打 不 徹。 臘 月 三 十 夜 到 來。 管 取 爾 熱 亂。 – Đoán trước nếu không triệt ngộ, khi đêm 30 tháng chạp đến bảo đảm các ông sẽ hoảng loạn«.


meanings:
Ồn ào, ầm ĩ. Tiết Vân Đỉnh Tông Ấn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »四 十 九 年、 一 場 熱 哄。 八 十 七 春、 老 漢 獨 弄。 誰 少 誰 多？ 一 般 作 夢。 歸 去 來 兮、 梅 梢 雪 重。 – Bốn mươi chín năm một phen ồn ào, tám mươi bảy xuân lão hán đùa một mình. Vậy thì ai nhiều ai ít? Giống như giấc mơ. Trở về đi chừ, tuyết trĩu nặng ngọn mai«.


meanings:
（藏 Ral-pa-can；806～838）九世紀時的西藏國王，是一位虔誠、積極的崇佛者。又譯徠巴瞻、赤熱巴金、惹巴巾、熱巴堅等名。本名赤祖德贊（Khri-gtsug lde-brtsan，《唐書》譯爲‘可黎可足’）。‘熱巴巾’是俗稱，意謂‘有辮子的人’。關于這個名稱，有兩種解釋，一說熱巴巾在頭髮上系有兩條長的絲帶，絲帶常鋪在僧人的座位上，讓僧人坐上去，以此表示對僧人的尊敬。一說他在見到僧人時，即脫下頭巾鋪在地上，讓僧人們用脚踏過去，然後再把頭巾戴上。二者均說他用自己的頭部去頂禮僧人的脚，由此不難想見其崇佛的虔敬。而西藏佛教也在熱巴巾的大力倡導與支持下，達到登峰造極的地步，故藏文史籍常將他與松贊干布、赤松德贊，合稱爲‘三大法王’。<#>西元815年，熱巴巾以幼少之年繼承王位，在位期間，極力主張與唐和盟，改變以往兩國間的緊張形勢，拉薩大昭寺前著名的‘唐蕃和盟碑’就是在此時建立的。這種政策不僅使西藏獲致軍事、外交上的成功，而版圖面積之大也是前所未有的。此外，在文化方面，他采用印度的度量衡，幷依唐朝的史官制進行實錄的編纂，又從事文字改革，使藏文規範化，便于佛經的翻譯，其改革內容如下︰<#>(1)文字形式的改革︰適應語音變化的情形，删去一些不起作用的語素，幷對拚寫規則進行統一的規定。<#>(2)爲統一譯名，制定標準譯名︰規定新譯佛經一律采用統一的，以求翻譯體例一致。此外，規定創造新詞彙時必須報請王朝批准，否則處以死刑。<#>(3)編纂譯經書目︰前後編成《丹噶目錄》、《欽浦目錄》、《旁塘目錄》三種，幷規定三大目錄之中的經典不得重譯。因爲這些譯本都經過修訂，可以作爲範本。<#>除大力支持譯經、禮拜僧侶，用玉石修建佛寺外，熱巴巾更制法保護僧人，實施‘七戶養僧’制，規定每七戶平民負責供養一個僧人的生活。而王朝的軍政大權也交由僧人鉢闡布貝吉允丹（Dpal-gyi yon-tan）掌管。凡此種種，乃引起貴族們的不滿，于是積極策劃消滅佛教勢力，清除熱巴巾的左右親信，以發動政變。838年，熱巴巾在酒醉中，爲韋·甲多熱（Dbah! rgyal-tore）及交繞·烈扎（Co-rolegs-sgra）二人所縊殺。（取材自王輔仁《西藏佛教史略》）<#>◎ 附︰黃奮生《藏族史略》第一編第五章第三節（摘錄）<#>從赤松德贊到赤熱巴金執政後期（第九世紀初期），經過四、五十年，藏傳佛教發展到極盛，其主要標志，就是進行藏文文字規範化運動。<#>吐蕃的語文由于長期同部族間國家間的文化交流，譯經事業的發展，增加了許多新詞和新語。赤熱巴金在這個基礎上，派人到印度請來枳那彌遮、蘇熱遮菩提、達那希拉等多位班智達（學者）和譯師等人，把以往歷代所譯的經典，由于體例不一，其語音、語義和詞彙未能一致的地方，削繁就簡，統統以梵文爲本，進行厘定，把它統一起來，頒賜各寺院，作爲定本。<#>首先表現在對文字和語音的改革上，（中略）把部份文字的結構簡化了，同時語音也有所改變。這些被改變的古音，現在還殘留在安多區藏族的方言中。<#>其次是表現在文法的改進上，（中略）在文法應用上，也作了一些規定，使文法構造的形式亦趨于簡化了。<#>再次是表現在翻譯事業上，首先確定詞彙，用以修正以前所譯的顯密經典。以前所譯的經典，是由印度語、烏仗那語、尼婆羅語和漢語譯過來的，在厘定過程中，反覆經過五、六次的集體研究，才予以確定，以求譯文的純潔性和健康性，然後作爲標準讀本，通令全國通行，不許個人別立新名。如果必須新立名詞，須將理由和解釋注明，呈請譯經院和贊普批准，方能使用。雖然如此，這個標準的國譯本，如經喇嘛群衆辯論發現問題，還可以提出來研究，乃至重作决定，充分表現了學術民主的風氣。<#>厘定的重點，把以往不易瞭解的音譯部份，主要的改爲意譯。其生僻難懂和不合梵語原意的部份，以及梵文韵和散文交織的詩文相間體用語，藏文很難找出與原文相合的譯語，在這種情况下，都以意譯的方法使它們合于原意。總之，在經典的修訂上，用意譯代替音譯，是一個主要的特點。但遇梵文一個詞句包含許多意義的，則用增加詞句分別解釋的方式；遇有一音多譯之詞，僅譯一個。意思不能概括的，才用音譯。<#>經過文字規範化和譯經詞彙厘定之後，編成譯經書目。一共有三個書目，即《丹噶目錄》、《欽蒲目錄》和《旁塘目錄》。這三個目錄的編輯，經過較長的時間，至赤熱巴金時始最後完成。規定凡見于三大目錄的經典，不再重譯。經過修訂的三大目錄的譯本，作爲規範。<#>此外，值得注意的是，對于喇嘛和貴族的尊敬語與社會上的通用語，也逐漸明顯地區別開來。這反映了階級界限與等級制度的森嚴。<#>翻譯事業的成就，不但把藏傳佛教的經典修訂統一起來，對藏傳佛教的發展也造成了有利的條件，而且也是吐蕃語文改革的重要發展，對于吐蕃文化的發展起了一定的推進作用。現在西藏地區的拉薩語言，和由歷代吸收漢語音、義而構成的漢藏語系，都在這時打下了基礎。由于藏傳佛教文化是吐蕃文化的主要組成部份，隨著翻譯事業的發展和語文的改進，文學藝術也有了相應的發展。在敦煌發現的古藏文書中說明，這一時期的史傳和詩歌均有相當的成就，給藏族人民留下了寶貴的文化遺産。此外，還有藥的制法《四種醫療術》、《五種占卜治病法》、《起陽二十八》、《起陰二十二》等等，說明藥學和醫術也都有了發展。<#>赤熱巴金在改進語文，厘定詞彙，修正經典的同時，又開辦了律儀學院、講學學院和修行學院，幷建立了三十法部喇嘛的學習組織（仿佛學系），如此有組織、有紀律的宗教專門教育機構，比赤松德贊時首創的喇嘛教育又發展了一步。<#>他又在文香多地方，修建了一所九層樓的殿閣。上三層木造，內奉佛像；中三層磚造，內住喇嘛；下三層石造，贊普與臣僚居住。這個樓殿建築得非常富麗，亭閣走廊用纓珞、傘蓋、幢幡、寶鬘、綾羅裝飾。殿端金頂與後山相齊，頂帶金龍隨風飄蕩，頂蓋四周系以鐵鏈，連接于四方石獅子之上。它是吐蕃人民偉大的建築工程之一。據傳還曾招來于闐和尼婆羅的技術工匠參加這一工程的建造。<#>赤熱巴金是吐蕃歷代贊普中最篤信佛教的一人，他把大小政事都委之于喇嘛。當喇嘛講經時，他坐在中間，發編兩辮，束以長綾，伸展兩旁，令喇嘛坐在上面，稱謂‘頭頂二部僧伽’，熱巴金（意爲具辮子者）三字即由此得名。特別要提出的，即是在赤熱巴金手中建立了喇嘛供給制度，規定由七戶人供給一個不從事生産的喇嘛的生活，幷要爲喇嘛服役，規定喇嘛師弟等級。僧人在社會上的地位提高了，于是鼓勵人們把他們的子弟送當僧人，藏傳佛教至此興盛起來，可是吐蕃的社會也從此逐漸衰敗下來。<#>［參考資料］　王森《西藏佛教發展史略》第一篇；王沂暖譯《西藏王統記》第十章；丁漢儒（等）著《藏傳佛教源流及社會影響》第二章。<#>


meanings:
Lo lắng phiền muộn. Mật Am ngữ lục ghi: »東 村 王 大 嫂 家。 夜 來 失 卻 一 頭 水 牯 牛。 渾 家 大 小。 尋 討 不 見 肚 裏 熱 悶。 – Nhà chị Vương ở thôn Đông, đêm qua mất một con trâu đực, cả nhà lớn nhỏ tìm kiếm không thấy, trong lòng phiền muộn«.


meanings:
Nổi nóng. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »後 來 被 中 峰 老 師 折 挫 一 上、又 被 燈 籠 冷 笑 一 上、忽 覺 腦 門 熱 發、滿 面 慚 惶。 – Sau đó bị lão sư Trung Phong chèn ép một phen, lại bị Đăng Lung cười nhạt một phen nữa, chợt cảm thấy đầu óc nổi nóng, mặt mày xấu hổ«.


meanings:
Lừa dối. Tiết Hoằng Minh Thiền sư trong TLTBT q. 2 ghi: »靈 利 底 見、 不 靈 利 底 著 我 熱 謾。 – Lanh lợi thì thấy, không lanh lợi thì bị ta lừa dối«.


meanings:
(văn) ① Lửa tắt; ② Quân lính bị tiêu diệt, bại trận.


meanings:
① Tang tảng, mặt trời mới hé sáng. ||② Sáng.


meanings:
(văn) ① Rạng, rạng sáng, tảng sáng, hé sáng; ② Sáng, sáng sủa.


meanings:
① Lửa cháy mạnh; ② Hừng hực, sục sôi, mạnh mẽ, hăng hái.


vietnamese:
sí thạnh quang đại uy đức tiêu tai cát tường đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
sí thạnh quang đại uy đức tiêu tai cát tường đà la ni kinh <pqđtđ>


meanings:
6257即以熾盛光佛頂為本尊所建立之曼荼羅。依經軌而有數種形式，如據大聖妙吉祥菩薩說除災教令法輪載，於淨白偾或淨素布上畫十二輻輪，輪中心畫八葉白蓮花，花心畫金輪佛頂一字真言???（bhrū卩，悖嚕吽），字後先畫熾盛光佛頂，於熾盛光佛頂前隔真言字畫佛眼部母，次於佛右邊畫文殊師利，左邊畫金剛手菩薩，四尊相對而坐，依次再畫不思議童子、救護慧、毘俱胝、觀自在等四尊菩薩。此八尊外側畫圓界道，界道上畫熾盛光、佛眼、文殊、金剛手之真言，其外畫九執、十二尊（一說十五尊），於諸天外畫界道，其外再畫十二獨股杵為金輪之輻，輻間共置十二宮，佛背後安置虛宿，佛前安置七星宿。於此十二宮外復安置二十八宿，二十八宿外圍畫輪緣為車輞之形，輞上畫八方天，空處書熾盛光真言及緣生四句偈。輪外畫百八朵青蓮花，一一葉上書???（a，阿）字。外畫方形界道，界道上畫獨股杵，周匝為結界。方界內、輪外四角安置四大明王。　另據大妙金剛大甘露軍拏利焰鬘熾盛佛頂經所說之曼荼羅，主尊手持八輻金輪，坐於七獅子座上，身上放出無量光明，周圍繞以八佛頂。此類曼荼羅在敦煌千佛洞亦有出土。〔A. Stein: The Thousand Buddhas〕


vietnamese:
sí thạnh quang đạo trường niệm tụng nghi <đpb>


vietnamese:
sí thạnh quang đạo trường niệm tụng nghi <pqđtđ>


meanings:
① Cháy: 自燃 Tự cháy; 可燃性 Tính có thể cháy; ② Đốt, châm, thắp: 燃燈 Thắp đèn; 燃放煙火 Đốt pháo hoa.


meanings:
（梵 Dīpaṃkara，巴 Dīpaṃkara，藏 Mar-me-mdsad）在過去世爲釋迦菩薩授記的佛陀。音譯提和竭羅、提洹竭。又作定光如來、錠光如來、普光如來、燈光如來。《過去現在因果經》卷一記載，此佛初生之日，四方皆明，日月火珠複不爲用。以有此奇特，故名爲普光。《大智度論》卷九亦雲，燃燈佛生時，一切身邊如燈，故名燃燈，成佛後亦名燃燈。<#>依《修行本起經》卷上所述，往昔，提和衛國（Dīpavatī）有聖王，名燈盛。臨命終時，將國政囑付太子燈（錠）光，太子知世間無常，更將國政授與其弟，即時出家。成佛後，游行世界，開化群生。是時有梵志儒童，值燈光佛游化，乃散花供佛，幷解髻布發于泥道上，請佛蹈之，佛乃爲儒童授來世成佛之記。此儒童即釋迦牟尼佛。《增一阿含經》卷十三、《四分律》卷三十一等，亦述及燃燈佛之本緣，但所說略有差異。<#>另據《賢愚經》卷三〈貧女難陀品〉所載，過去久遠二阿僧祇九十一劫，閻浮提有大國王，名波塞奇。王有太子名勒那識只（即寶髻），出家學道而成佛。時比丘阿梨蜜羅日日燃燈供養彼佛，佛乃爲比丘授記，告知當來成佛，名定光如來。此系燃燈佛昔時曾從寶髻佛受記之因緣。<#>關于此佛出現之時劫，《增一阿含經》卷十三、《佛本行集經》卷三〈發心供養品〉等，單說過去久遠劫；《修行本起經》卷上、《太子瑞應本起經》卷上等，則謂系在過去九十一劫。<#>燃燈佛爲過去佛中之最著名者，在諸經論中，頗多以此如來爲中心而說其前後出現諸佛之事例者。如《無量壽經》謂過去久遠劫，錠光如來出世，教化衆生，其後歷經十劫，依次出現五十三佛。最後之世自在如來時，修因行而成道者即爲阿彌陀如來。《大悲經》卷三〈殖善根品〉謂此如來以後，有蓮華上佛乃至過去七佛等，總有十四佛出世。《大毗婆沙論》卷一七八更說釋尊于第三阿僧祇劫曾遇七萬七千佛，其中之首位，即爲燃燈佛。<#>依《大唐西域記》卷二所述，北印度那揭羅曷國有釋尊供養燃燈佛而受記之遺迹。今印度山崎（Sanchi）塔門之刻畫中，有定光如來化作大城之圖像，此與《四分律》所述相合。<#>◎附︰印順《初期大乘佛教之起源與開展》第九章第二節（摘錄）<#>在《佛本起》中，釋尊過去世，爲然燈佛所授記，當來成釋迦牟尼佛（Sakyamuṇi）。這是各部‘律藏’所沒有的，《四分律》却例外。說一切有部，也有然燈佛授記的傳說（是一切部派所公認的），却沒有編入‘三藏’，如《阿毗達磨大毗婆沙論》卷一八三說（大正27·916b）︰‘然燈佛本事，當云何通？（中略）答︰此不必須通，所以者何？此非素怛纜、毗奈耶、阿毗達磨所說，但是傳說；諸傳所說，或然不然。’<#>然燈佛授記，是傳說（屬于‘雜藏’），是不必盡然的。與說一切有部有關的佛傳，如《衆許摩呵帝經》，《佛說普曜經》等，也就沒有編入然燈佛授記的事。然在大衆部、分別說系（Vibhājyavādināh!）中，然燈佛授記，對于釋尊的曆劫修行，是一關鍵性大事。因爲確認然燈佛授記時，菩薩‘得無生法忍’，然後‘菩薩爲欲饒益有情，願生惡趣、隨意能往’；大菩薩的神通示現，普度衆生，都有了理論的根據。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷十一、卷三十八、卷四十；《師子明佛本生經》；《異出菩薩本起經》；《六度集經》卷六〈然燈授决經〉；《大智度論》卷九、卷三十五。<#>


meanings:
① Lửa cháy leo, ngọn lửa. ||② Khí thế nồng nàn.


vietnamese:
diễm la vương cung hạnh pháp thứ đệ <đpb>


meanings:
① Đèn, đăng: 電燈 Đèn điện; 花燈 Hoa đăng, đèn hoa; 酒精燈 Đèn cồn; ② Bóng đèn điện tử: 五燈收音機 Rađiô 5 đèn.


meanings:
(1614-1685) Thiền tăng đời Thanh, họ Tằng, tự Vi Độ, hiệu Tam Sơn, người xứ Điểm Giang (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thiết Bích Huệ Cơ, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tam Sơn Lai Thiền sư Ngữ lục 16 quyển, Ngũ Gia Tông Chỉ Toản Yếu 3 quyển, Cao Phong Tam Sơn Thiền sư sớ ngữ 3 quyển.


meanings:
Cửa hàng (tiệm) bán tim đèn, xà bông. Tạo giác: Tức cây Bồ Kết, trái của nó được dùng để chế thành chất liệu gội đầu, giặt đồ (giống như xà bông bây giờ). Tiết Trường Lô Thủ Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »開 箇 燈 心 皂 角 鋪。 日 求 升 合 度 朝 昏。 只 因 風 雨 連 綿 久。 本 利 一 空 愁 倚 門。 – Khai cá đăng tâm tạo giác phố. Nhật cầu thăng hợp độ triêu hôn, chỉ nhân phong vũ liên miên cửu, bản lợi nhất không sầu ỷ môn. – Tiệm tim đèn xà bông vừa mở, chỉ cần bán chác sống qua ngày. Cũng bởi gió mưa sụt sùi mãi, tựa cửa buồn trông sạch vốn lời«.


meanings:
（梵 dīpa，巴 dīpa，藏 mar-me）指燈火之明。又稱燈。亦指供奉于佛前的燈火，有油火、蠟燭火等類。與香華均被廣用爲供養尊儀之資具。又可分二種︰其一爲僅用于禮拜、誦經時始點燃者，其二爲不分晝夜恒常點燃的長明燈（又稱常明燈，或無盡燈）。《四分律》卷五十、《摩呵僧祇律》卷三十五等處，曾述及佛制燈之裝置及燃燈之法。<#>經典中，以燃燈于佛塔、佛像及經卷等之前有大功德。據《增一阿含經》卷三十八所述，燈光如來于過去世爲長老比丘時，以燭火麻油日日供養寶藏如來，因而得成佛之授記。《悲華經》卷二記載，無諍念王于寶藏如來及大衆前燃百千無量億那由他燈，且于自己頭頂戴一燈，肩荷二燈，左右手中執持四燈，二膝及兩足趺上亦置一燈，終夜供養如來。《菩薩本行經》卷上有載，闍那謝梨王爲聞法，于身上燃千燈，以求無上正真之道。<#>又，《佛爲首迦長者說業報差別經》謂燈明奉施有十種功德︰(1)照世如燈，(2)隨所生處肉眼不壞，(3)得天眼，(4)于善惡法得善智慧，(5)除滅大暗，(6)得智慧之明，(7)流轉世間但常不在黑暗之處，(8)具大福報，(9)命終生天，(10)速證涅槃。《施燈功德經》記載，于佛滅後塔寺燃一燈乃至多燈，可于現世得三種淨心，命終時得不忘失善法等三種明，死而得生三十三天等。古來在中國、日本等地，于佛堂或佛壇等必點燈明，後更爲供養而于法會點燃衆燈，形成千燈會或萬燈會。<#>燈由于燃料之不同，而有種種名稱。如《法華經》卷七〈陀羅尼品〉，列舉酥燈、油燈、諸香油燈、蘇摩那華油燈、瞻卜華油燈、婆師迦華油燈、優鉢羅華油燈七種。舊譯《華嚴經》卷十六，舉出酥燈、油燈、寶燈、摩尼燈、漆燈、火燈、沉水香燈、旃檀香燈、一切香王燈、無量色光焰燈十種。《大智度論》卷三十出脂、膏、蘇、油、膝、蠟、明珠七種。<#>又，經中將法或智慧等喻爲燈之用例亦多，故有法燈等稱呼。新譯《華嚴經》卷七十七〈入法界品〉載，善財燃法燈，以信爲炷，慈悲爲油，念器、功德爲光，滅除三毒之暗。《大般涅槃經》卷二十一雲（大正12·492a）︰‘煩惱暗故衆生不見大智，如來以善方便燃智慧燈，令諸菩薩得見涅槃常樂我淨。’至後世，稱法脉爲法燈，傳法脉稱爲傳燈，續法脉稱爲續法燈，法脉永久不絕稱爲無盡燈。<#>［參考資料］　《法華經》卷六〈藥王菩薩本事品〉；舊譯《華嚴經》卷十五、卷五十八、卷五十九；新譯《華嚴經》卷二十四、卷二十五、卷七十七；《賢愚經》卷三〈貪女難陀品〉；《燈指因緣經》；《大寶積經》卷一一二〈普明菩薩會〉；《有部毗奈耶雜事》卷十三；《法苑珠林》卷三十五。<#>


meanings:
6259梵語 dīpa，巴利語同。略稱燈。指於佛前供養或室內照明時所用之燈火。據四分律卷五十及摩訶僧祇律卷三十五載，僧房之照明，允許使用燈火，其設備及使用法均有所規定。如須對諸比丘提供燈油、燈炷、盛油器等物，規定置燈之處，及熄燈、點燈前皆須作預告並唱頌。　在佛塔、佛像、經卷前燃燈，能獲大功德，於諸經典中之例甚多。如施燈功德經謂，信仰佛法僧，布施少許燈明，其所得之福報無限。又謂佛陀入滅後，以燈明布施塔寺，於此世可得三種淨心；命終時，由於善心不失，可得三種智慧，死後則可生於三十三天。法華經卷六藥王品於敘述藥王菩薩之捨身布施故事中謂，燃一指乃至一足趾供養佛塔，勝過於用其他財寶之布施。賢愚經卷三亦言，貧女以至誠所獻之一燈，永遠不滅，王者所獻之諸燈則已滅盡；此即所謂「貧者一燈，長者萬燈」，乃強調誠心之重要。又我國佛教必於佛堂或佛壇供燈明，即依諸經所說而行。　燈明依燃料之別，分為多種。如法華經卷七陀羅尼品，列舉酥燈、油燈、諸香油燈、優鉢羅華油燈等七種。舊華嚴經卷十六，列舉寶燈、摩尼燈、漆燈、沈水香燈、一切香王燈、無量色光燄燈等十種。燈明多置於燭臺、燈臺或燈籠中。又不分晝夜所點之燈（通宵燃明之常夜燈），稱為常燈明，或長明燈。點燃眾多燈以供養佛之法會，稱為萬燈會。　燈明可破闇為明，故經中常將法、智慧比喻為燈。如謂以智慧照破愚癡闇障，遂有稱智慧為無明長夜燈炬者。又法脈亦稱法燈，師父傳法於弟子，稱為傳燈；承續之，稱為續燈；延續不絕，稱為無盡燈。　此外，密教更將燈人格化，而作為外四供養之一的金剛燈菩薩。又燈與閼伽、塗香、花鬘、飲食、燒香等合為六種供養，配於六波羅蜜時，燈明即相當於第六智波羅蜜。〔增一阿含經卷三十八、北本大般涅槃經卷二十一、菩薩本行經卷上、燈指因緣經、有部毘奈耶雜事卷十三、大比丘三千威儀卷下、大智度論卷三十、四分律行事鈔卷下四、禪林象器箋器物門〕


meanings:
Cây đèn lồng đặt trong các tự viện để chiếu sáng ban đêm giúp chư tăng tới lui dễ dàng. Nó có thể được làm bằng gỗ, tre, mây, giấy v. v… và thường được đặt trên một cái trụ bằng gỗ hay gạch. Thiền tông dùng từ Đăng lung để biểu thị cho vô tình hoặc phi tình. Nhưng khi ghép với từ Lộ trụ (cây cột) thì hàm ý chỉ cái trình hiện ra Bản lai diện mục, tức bản tướng biểu thị chân lí của vạn vật tự nhiên vô sinh diệt. Chương Truyền Ân Thiền sư trong CĐTĐL q. 14 ghi: »僧 問： 見 色 便 見 心、 燈 籠 是 色、 那 箇 是 心？ 師 曰： 汝 不 會 古 人 意。 曰： 如 何 是 古 人 意？ 師 曰： 燈 籠 是 心。 – Vị tăng hỏi: Thấy sắc liền thấy tâm. Đèn lồng là sắc, vậy cái gì là tâm? Sư nói: Ngươi không hiểu ý của Cổ nhân rồi. Tăng hỏi: Ý cổ nhân thế nào? Sư nói: Đèn lồng chính là tâm«.


meanings:
6260又稱傳燈錄。指記載禪宗歷代傳法機緣之著作。燈或傳燈，意謂以法傳人，如燈火相傳，輾轉不絕。燈錄之作，萌芽於南北朝時代，而正式之燈錄出現於禪宗成立以後，經歷代輾轉相續，至宋代達於極盛，此後，元明清各代繼承傳統，燈錄之作，續而不盡。而禪宗語要，具在諸燈錄中，一般以宋代所著之景德傳燈錄、天聖廣燈錄、建中靖國續燈錄、聯燈會要、嘉泰普燈錄等五燈為燈錄成書時期之分野。　(一)五燈以前：祖堂集，二十卷，乃禪宗正式燈錄中現存最古之燈錄。係五代南唐保大十年（952）泉州招慶寺、靜筠二師所編。內容係繼承寶林傳之祖統說，以史實之立傳態度編錄諸禪師之語要，並收錄偈頌、歌行等禪文學，及朝鮮禪宗之史料，為研究五代歷史、文化、思想等之珍貴資料。　(二)五燈時期：(1)景德傳燈錄，三十卷，宋代道原撰於景德元年（1004）。略稱傳燈錄。收於大正藏第五十一冊。內容大抵取材於寶林傳、祖堂集諸書，為過去七佛及歷代禪宗諸祖五家五十二世，共一七○一人之傳燈法系，係研究中國禪宗史之根本資料。(2)天聖廣燈錄，三十卷，宋代李遵勗編，高宗紹興十八年（1148）刊行。收於卍續藏第一三五冊。將本書與景德傳燈錄比較，知本書所錄各宗各世系之禪師增加無幾，僅對章節之次第略加變動，人數及語句略有擴充而已。(3)建中靖國續燈錄，三十卷，目錄三卷，宋代佛國惟白編。書成於徽宗建中靖國元年（1101）。收於卍續藏第一三六冊。惟白意在承續道原景德傳燈錄之作，故稱續燈錄。(4)聯燈會要，三十卷，南宋晦翁悟明撰於孝宗淳熙十年（1183）。又稱禪宗聯燈錄。收於卍續藏第一三六冊。(5)嘉泰普燈錄三十卷，目錄三卷。宋代雷庵正受撰，寧宗嘉泰四年（1204）編成。收於卍續藏第一三七冊。輯錄諸方宗師、王侯、公卿、尼師等之機緣語要。上記自景德傳燈錄至嘉泰普燈錄等五書亦總稱為五燈、五燈錄。　又五燈時期中除上述所列燈錄之外，尚有下列數種：(1)傳燈玉英集，十五卷，宋代王隨撰，景祐元年（1034）編成。現收於宋藏遺珍第三冊（臺灣新文豐出版社影印刊行）。乃刪定道原景德傳燈錄三十卷之拔鈔本。(2)五燈會元，二十卷，目錄二卷，南宋普濟撰。收於卍續藏第一三八冊。本書取五燈錄等撮其精要，刪繁就簡，將五燈錄共一五○卷之龐大部帙縮為二十卷，會為一書，故作此稱。自本書一問世，前述之五燈錄遂少流通，內外學者無不喜其方便，是為本書特色之一。又五燈錄諸書多以南嶽懷讓、青原行思二大師之系統來分敘歷代世系，以下不再分小宗，故被評為「世次既多，支派繁衍，大宗難以統攝。」本書之編輯則宗派分明，眉目朗然，沿流溯源，索閱極便，故元明以來士大夫之好談禪悅者，無不家有其書，是為本書另一重要特色。(3)五燈會元補遺，一卷，明代南石文琇（1345～1418）撰，永樂十五年（1417）編成。收於卍續藏第一四二冊。(4)五燈會元續略，四卷或八卷，明代遠門淨柱撰於崇禎十七年（1644）。略稱五燈續略。收於卍續藏第一三八冊。　(三)五燈以後：(1)續傳燈錄，三十六卷，目錄三卷，明代圓極居頂編。收於大正藏第五十一冊。(2)增集續傳燈錄，六卷，目錄一卷，明代南石文琇著。收於卍續藏第一四二冊。(3)指月錄，三十二卷，明代瞿汝稷撰。又作水月齋指月錄。收於卍續藏第一四三冊。(4)繼燈錄，六卷，目錄一卷，明代永覺元賢（1578～1657）著。收於卍續藏第一四七冊。(5)五燈嚴統，二十五卷，目錄二卷，明代費隱通容、百癡行元合撰。收於卍續藏第一三九冊。(6)續燈存槀，十二卷，目錄一卷，明代箬庵通問編，居士施沛彙集。收於卍續藏第一四五冊。(7)教外別傳，十六卷，明代黎眉（郭凝之）等編。收於卍續藏第一四四冊。(8)續指月錄，二十卷，清代聶先撰。收於卍續藏第一四三冊。(9)祖燈大統，九十八卷，目錄二卷，清代位中淨符編撰於康熙十一年（1672）。(10)五燈全書，一二○卷，目錄十六卷，清代霽崙超永編，康熙三十六年（1697）刊行。收於卍續藏第一四○冊至一四二冊。作者自五燈會元等諸傳燈錄中，刪其繁蕪，增所未備， 費時十餘年，收錄立傳計有七千餘人，可謂集燈錄之大成。(11)續燈正統，四十二卷，目錄一卷，清代別菴性統編，康熙三十年（1691）刊行。收於卍續藏第一四四冊。(12)揞黑豆集，九卷，清代心圓居士撰，火蓮居士於乾隆五十九年（1794）刊行。收於卍續藏第一四五冊。(13)錦江禪燈，二十卷，目錄一卷，清代丈雪通醉（1610～1693）著。收於卍續藏第一四五冊。(14)黔南會燈錄，八卷，清代善一如純輯。收於卍續藏第一四五冊。　以上所述燈錄計二十四種，前二十二種（連同五燈）為通史性之燈錄，末後二種乃地方性之燈錄。此外尚有若干燈錄，不及備載。蓋諸燈錄中集有偈頌、公案、古則、機語、傳記等記錄，成為中國佛教思想史上珍貴之原始資料。


meanings:
Gọi đủ: Truyền Đăng lục. Sách có nội dung ghi chép về lịch sử truyền thừa thiền pháp. Mục đích của Đăng lục là trình bày sự phát triển lịch sử Thiền tông, thông qua việc ghi chép ngôn hạnh của các nhân vật và việc sắp xếp các thế hệ truyền pháp theo thứ tự; thường chú trọng đến cơ ngữ và hành vi của Thiền sư trong khi khải phát tiếp dẫn người học. Ví như bộ Ngũ Đăng Hội Nguyên, nội dung gồm có: Quyển 1, 2: Ghi chép theo thứ tự: Bảy đức Phật, 28 vị Tổ Ấn Độ, 6 vị Tổ Trung Hoa và các vị nối pháp thuộc dòng phụ của các Tổ Đạo Tín, Hoằng Nhẫn, Huệ Năng. Các quyển sau ghi chép về hai hệ phái lớn là Nam Nhạc và Thanh Nguyên. Dưới Nam Nhạc lại chia làm tông Quy Ngưỡng và tông Lâm Tế, dưới Thanh Nguyên còn chia làm tông Pháp Nhãn, tông Tào Động và tông Vân Môn. Dưới tông Lâm Tế còn chia làm 2 phái: Hoàng Long và Dương Kì. Các thế hệ được ghi chép theo thứ tự rõ ràng, chi phái sáng sủa, từ Ấn Độ đến Trung Hoa (chú trọng về phần Trung Hoa), nói lên được nguồn gốc và sự phát triển Thiền tông ngày càng nhiều thêm. Nhìn chung, các bộ Đăng lục của nhà thiền có thể chia làm 6 loại như sau: 1. Loại ghi chung tất cả pháp thống, như: Ngũ Đăng Hội Nguyên, Tục Truyền Đăng lục. Loại này xuất hiện rất sớm. 2. Loại nêu riêng tông chỉ, như: »Thuỷ Nguyệt Trai Chỉ Nguyệt lục«, không chỉ trình bày rõ về lịch sử truyền thừa thiền pháp mà còn có ý muốn độc giả nhân xem sách này được kiến tính minh tâm. 3. Loại thiên về hệ phái, như »Nam Nhạc Đơn Truyền Kí« chuyên ghi về lời nói, hành vi của các thiền sư cùng thể hệ truyền thừa của tông Lâm Tế. »Động Thượng Tổ Hiến Lục« chuyên ghi về lịch sử phát triển, cuộc đời và pháp ngữ của các thiền sư thuộc tông Tào Động. 4. Loại thiên về nhân vật, như »Cư Sĩ Phần Đăng Lục« chuyên ghi chép về việc tu tập thiền pháp, sự trao truyền có căn cứ của hàng Cư sĩ. 5. Loại thiên về khu vực, như »Cẩm Giang Thiền Đăng« ghi chép về sự nghiệp, pháp ngữ, nguồn gốc và sự phát triển của việc truyền thừa của các thiền sư giáo hoá tại đất Thục hoặc sinh tại đất Thục mà giáo hoá nơi khác. 6. Loại thiên về gia phổ: Là loại Đăng lục đặc biệt dùng đồ biểu để ghi lại hệ thống truyền thừa thiền pháp, như »Thiền Đăng Thế Phổ«, »Phật Tổ Tông Phái Thế Phổ«. Các bộ Đăng lục không chỉ ghi chép về thiền tăng mà còn chép cả cư sĩ tại gia bao gồm những người có tiếng tăm trong xã hội như: các vị Đế vương, Tể tướng, văn sĩ… và phản ánh khách quan lịch trình phát triển của Thiền tông, cũng như biểu hiện được tầm nhìn rộng rãi của Thiền tăng về xã hội nhân văn. Nó có ảnh hưởng rất lớn đến học thuật và trứ thuật của đương thời và đời sau, như Chu Hi viết »Y Lạc Uyên Nguyên Lục« vào đời Nam Tống, Hoàng Tông Hi viết »Minh Nho Học Án« vào đời Minh và Vạn Tư Đồng viết »Nho Lâm Tông Phái« vào đời Thanh đều phỏng theo thể lệ các bộ Đăng lục của Thiền tông.


meanings:
Tên gọi chức vụ của vị trông coi đèn đuốc trong Thiền viện. Điều Tứ Nhai Phường, Thuỷ đầu, Thán đầu, Hoa Nghiêm đầu trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 4 ghi: »菜 街 坊、 衣 街 坊、 水 頭、 燈 頭 （…） 並 是 外 勸 檀 越 增 長 福 田、 內 助 禪 林 修 持 道 果。 – Thái nhai phường, Y nhai phường, Thuỷ đầu, Đăng đầu (…), ngoài thì khuyến hoá đàn việt tăng trưởng phúc điền, trong thì trợ giúp chư tăng tu trì đạo quả«.


meanings:
① Tên đất. ||② Một âm là đốn. Nấu cách thuỷ.


meanings:
【燉煌】Đôn Hoàng [Dunhuáng] Khu di tích Đôn Hoàng (ở tỉnh Cam Túc, nơi có nhiều văn vật Phật giáo của Trung Quốc thời cổ).


meanings:
① Hầm, ninh, tần: 燉牛肉 Hầm thịt bò; ② (đph) Chưng, hâm, nấu cách thuỷ: 燉酒 Chưng rượu; 燉葯 Hâm thuốc.


meanings:
① Ðình liệu 庭燎 đốt lửa ở sân để soi sáng cho mọi người làm lễ. ||② Cháy lan, sự gì khí thế mạnh quá không dẹp thôi ngay được gọi là liệu nguyên 燎原 (thả lửa đốt đồng). ||③ Hơ.


meanings:
① Cháy lan, cháy, đốt cháy: 星星之火，可以燎原 Đốm lửa nhỏ có thể đốt cháy cánh đồng; ② (văn) Hơ. Xem 燎 [liăo].


meanings:
Gần lửa bị sém: 把頭髮燎了 Làm sém cả tóc. Xem 燎 [liáo].


meanings:
① Lửa ma chơi. ||② Chất lân (Phosphorus), một thứ nguyên chất lấy ở trong xương trâu dê ra, có không khí vào là chảy ngay, nay hay dùng làm diêm.


meanings:
① Ðốt. ||② Một âm là thiếu. Lửa đồng.


meanings:
① Cháy: Xem 燃燒 [ránshao]; ② Đốt, đun, nấu, quay, xào, nướng: 燒水 Đun nước; 燒炭 Đốt than; 燒飯 Nấu (thổi) cơm; 燒茄子 Cà xào; 燒鴨 Vịt quay; 燒雞 Gà quay; ③ Sốt: 不燒了 Không sốt nữa; 發燒 Sốt; ④ (văn) Lửa, lửa đồng: 夕照紅于燒 Nắng chiều đỏ hơn lửa (Bạch Cư Dị: Thu tứ).


meanings:
Hoả táng. Tiết Hoài Hải, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1: »老 人 於 言 下 大 悟、 告 辭 師 云： 某 甲 已 脫 野 狐 身、 住 在 山 後、 乞 依 亡 僧 燒 送。 師 令 維 那 白 槌 告 眾、 齋 後 普 請 送 亡 僧。 – Ông già ngay nơi lời nói liền đại ngộ, cáo từ sư, nói rằng: Tôi đã thoát kiếp chồn hoang, bỏ xác ở sau núi xin được hoả táng như một vị tăng vừa qua đời. Sư bảo Duy-na bạch chùy thông báo cho đại chúng hay là sau giờ ngọ trai phổ thỉnh đưa đám một vị tăng«.


meanings:
6263梵語 dhūpana，巴利語同。謂於諸佛、菩薩、祖師像前燃燒各種香。又稱拈香、捻香、焚香、炷香。初於印度，以氣候酷熱，時人皆塗香去除身上之垢臭。據大智度論卷三十載，天寒時多行燒香，塗香則通於寒時、熱時。其後，以燒香用於迎請、供養佛菩薩之行事中。　諸經中多有燒香供養之記載。據長阿含卷二遊行經載，為如來起大堂舍，整治處所，並灑掃、燒香。據法華經卷四法師功德品載，受持、讀誦，或解說、書寫法華經者，當受種種供養，如供養花、香、瓔珞、末香、塗香、燒香、繒蓋、幢幡、衣服、伎樂（十種供養）等。據無量壽經卷下載，行者當懸繒、燃燈，及散華、燒香，以此迴向，願生彼國。又據宋元明三本之賢愚經卷六富那奇緣品載，富那奇與兄辦足供養，持香爐共登高樓，遙向祇洹精舍燒香，祈願歸命佛及聖僧，唯願佛明日臨顧該國，開悟愚盲之眾生。香煙即如其意，乘虛空往至世尊之頂，相結聚合成一煙蓋。據大日經卷八載，燒香，乃遍至法界之義，如天之樹王開敷時，香氣隨逆風、順風而自然遍布。　於密教中，胎藏界三部所燒之香有別。據蘇悉地羯囉經卷上分別燒香品載，佛部燃燒沈水香，金剛部燃燒白檀香，蓮華部燃燒鬱金香。或混合三種香通用於三部，或以一種香通於三部。　諸香中，室唎吠瑟吒迦樹汁香，通用於三部，亦以之獻與諸天，安悉香獻與藥叉，薰陸香獻與諸天天女，娑折囉娑香獻與地居天，娑落翅香獻與女使者，乾陀囉娑香獻與男使者等。又龍腦、乾陀囉娑、娑折囉娑、薰陸、安悉、娑落翅、室唎吠瑟吒迦等香，稱為七膠香，為最勝上者，和合而燒之，可通用於九種（三部之息災、增益、降伏等三種法）。　另據蕤呬耶經卷中請供養品所載，於一般供養法中，應以白檀香混合沈水香供養佛部，以尸利稗瑟多迦（室唎吠瑟吒迦）等諸樹汁香供養蓮華部，而以黑沈水、安悉香供養金剛部。　又以白檀香、沈水香、龍腦香、蘇合香、薰陸香、尸利稗瑟多迦樹汁香、薩闍羅沙香、安悉香、娑羅枳香、烏尸羅香、摩勒迦香、香附子香、甘松香、閼伽跢哩香、柏木香、天木香、鉢地夜香等，與砂糖混合，稱為普通和合，可隨意取用，以供養諸尊。　據蘇悉地羯囉經卷上分別燒香品載，因所修之法不同，而於燒香之種類亦有差異，如修扇底迦法（息災法）應焚擣丸香，修阿毘遮嚕迦法（降伏法）應焚塵末香，修補瑟徵迦法（增益法）應焚作丸香。據不空三藏之佛頂尊勝陀羅尼念誦儀軌載，於息災法應焚沈水香，於增益法應焚白檀香，於降伏法應焚安悉香，於敬愛法應焚蘇合香。另於金剛頂瑜伽千手千眼觀自在菩薩修行儀軌經卷下及金剛壽命陀羅尼經法等亦有上記之說法。　此外，密教又以燒香與閼伽、塗香、花鬘、燈明、飲食等合為六種供養。於禪林中，稱燒香為拈香，或炷香。在法會中持香盒者，稱為燒香侍者。關於燒香之作法，禪苑清規卷五堂頭煎點條中有詳明之記述。〔增一阿含經卷十三、三卷本大般涅槃經卷中、觀佛三昧海經卷十、大日經卷二具緣品、十一面觀自在菩薩心密言念誦儀軌經卷上、大比丘三千威儀卷下、四分律行事鈔卷下之三行香咒願法、敕修百丈清規卷四西序頭首條、南海寄歸內法傳卷一受齋軌則、大宋僧史略卷中、法苑珠林卷三十六〕（參閱「上香」718、「拈香」3265）


meanings:
(văn) ① Đốt; ② Nướng, quay; ③ Thịt quay để tế (thời xưa). Như 膰 (bộ 肉).


meanings:
① Chim yến. ||② Yên nghỉ, như yến tức 燕息 nghỉ ngơi, yến cư 燕居 ở yên, v.v. ||③ Uống rượu, như yến ẩm 燕飲 ăn uống, cùng nghĩa với chữ yến 宴. ||④ Quen, nhờn, vào yết kiến riêng gọi là yến kiến 燕見. ||⑤ Một âm là yên. Nước Yên, đất Yên.


meanings:
① Nước Yên (tên nước đời Chu, ở miền Bắc tỉnh Hà Bắc Trung Quốc ngày nay); ② (Họ) Yên. Xem 燕 [yàn].


meanings:
① Chim én; ② (văn) Nghỉ yên: 燕息 Nghỉ ngơi; 燕居 Ở yên; ③ (văn) Quen, nhờn: 燕見 Vào yết kiến riêng; ④ Như 宴 [yàn]. Xem 燕 [Yan].


meanings:
① Nóng, bỏng: 這碗粥很燙 Bát cháo này nóng lắm; 燙手 Bỏng tay; 小心燙着 Coi chừng bỏng nhé!; ② Hâm, là, uốn (tóc): 燙酒 Hâm rượu; 燙衣服 Là quần áo; 電燙 Uốn tóc bằng điện.


meanings:
Hầm, om, nấu: 燜飯 Nấu cơm; 燜扁豆 Om đậu cô-ve; 燜肉 Hầm thịt.


meanings:
① Dinh quân, cứ 500 quân gọi là một doanh. ||② Mưu làm, như kinh doanh 經營. ||③ Doanh doanh 營營 lượn đi, lượn lại. ||④ Tên đất. ||⑤ Phần khí của người, cũng đọc là chữ dinh.


meanings:
① Doanh trại: 軍營 Doanh trại quân đội; ② Tiểu đoàn: 第二營 Tiểu đoàn 2; ③ (cũ) Doanh (gồm 500 quân lính); ④ (kinh) Kinh doanh, quản lí: 營業 Ngành kinh doanh, doanh nghiệp; 公私合營 Công tư hợp doanh; 國營商店 Cửa hàng quốc doanh; ⑤ Kiếm, mưu (lợi). 【營私】doanh tư [yíngsi] Mưu lợi riêng, kiếm chác: 營私舞弊 Gian lận để kiếm chác;【營生】 doanh sinh [yíngsheng] a. Kiếm ăn, kiếm sống, mưu sinh: 靠打鐵營生 Kiếm ăn bằng nghề rèn; b. (đph) Nghề nghiệp, công việc: 找個營生 Kiếm công ăn việc làm; ⑥ (y) Phần khí của người; ⑦ 【營營】doanh doanh [yíngyíng] (văn) Lượn đi lượn lại; ⑧ [Yíng] Tên đất.


meanings:
① Ấm. ||② Một âm là ứ. Ứ hủ 燠休 cùng nghĩa với chữ 噢. Tiếng tỏ ra lòng nhớ quá, như ta nói thổn thức vậy. Cũng đọc là chữ ốc.


meanings:
【燦爛】xán lạn [cànlàn] Chói lọi, rực rỡ, sáng rực: 燈光燦爛 Ánh đèn sáng rực.


meanings:
① Ðồ lấy lửa của đời xưa, cái dùng để lấy lửa ở mặt trời gọi là kim toại 金燧, cái dùng lấy lửa ở cây gọi là mộc toại 木燧. ||② Có giặc đến thì đốt lửa trên đồi báo hiệu gọi là phong toại 烽燧. ||③ Bó đuốc.


meanings:
① Dụng cụ để lấy lửa (thời viễn cổ): 金燧 Đồ dùng để lấy lửa ở mặt trời; 木燧 Đồ dùng để lấy lửa ở cây; ② Ụ lửa để báo động (thời cổ): 烽燧 Ụ lửa (trên đồi); ③ (văn) Bó đuốc.


meanings:
① Lửa mạnh (cháy rần rật), lấy lửa đốt phá cũng gọi là huỷ.


meanings:
(văn) ① Lửa mạnh: 王室如燬 Việc vua như lửa cháy (Thi Kinh); ② Thiêu huỷ, đốt cháy.


meanings:
① Ðuốc, nến. ||② Soi, như đỗng chúc vô di 洞燭無遺 soi suốt không sót gì. ||③ Bốn mùa hoà bình gọi là ngọc chúc 玉燭. ||④ Phong chúc 風燭 ngắn ngủi, nói tuổi già như ngọn đuốc trước gió không biết chết lúc nào.


meanings:
① (Cây) nến: 蠟燭 Nến; ② Rực sáng: 火光燭天 Ánh lửa rực trời; ③ (Độ) nến. 【燭光】chúc quang [zhúguang] (lí) Nến, oát (đơn vị độ sáng): 六十燭光燈泡 Bóng đèn 60 nến (60 oát); ④ (văn) Soi: 洞燭無遺 Soi suốt không bỏ sót.


meanings:
① Hoà, như tiếp lí âm dương 燮理陰陽 điều hoà âm dương, là công việc quan Tể tướng.


meanings:
(văn) Hài hoà, điều hoà: 燮理陰陽 Điều hoà âm dương (công việc của quan tể tướng).


meanings:
① Nấu, nấu hổ lốn gọi là tạp quái 雜燴.


meanings:
① Xào sền sệt, nấu sệt sệt (một cách nấu ăn): 燴豆腐 Đậu hủ xào sền sệt; 燴雞塊 Thịt gà xào sền sệt; ② Hổ lốn, thập cẩm: 雜燴菜湯 Canh hổ lốn; 燴飯 Cơm đun hổ lốn.


meanings:
① Lửa lan, lúc loạn lạc binh lính hỗn độn, đốt phá tan hoang gọi là binh tiển 兵燹.


meanings:
(văn) Lửa cháy lan, lửa đồng, lửa rừng: 兵燹 Lửa binh.


meanings:
① Lửa tàn. ||② Tai nạn binh hoả còn sót lại gọi là tẫn.


meanings:
① (Lửa cháy) tàn: 灰燼 Tro tàn; ② (văn) Nạn binh lửa còn sót lại.


meanings:
① Thường dùng làm tên người; ② (văn) Che trùm.


meanings:
① Tức nổ nứt ra vì lửa. ||② Bạo trúc 爆竹 pháo tre (ống lệnh), ngày xưa chưa biết làm pháo cứ đốt ống tre ống nứa cho nổ to để trừ các điềm xấu. ||③ Một âm là bạc. Ðốt, hơ nóng. ta quen đọc là chữ bộc.


meanings:
① Nổ: 爆炸物 Chất nổ; ② Đốt, hơ nóng, ăn dúng (nhúng).【爆肚兒】bạo đỗ tử [bàodưr] Ăn dúng (nhúng) bao tử, tái bao tử (dê, bò).


meanings:
(văn) ① Như 熬 (1); ② Như 煨 nghĩa ①. Cv. 𤏶.


meanings:
① Chước thước 灼爍 sáng rực. ||② Cùng nghĩa với chữ thước 鑠.


meanings:
① Long lanh, lấp lánh: 閃爍 Lấp lánh; 目光爍爍 Mắt long lanh; 閃閃爍爍 Lấp la lấp lánh; 灼爍 Sáng rực; ② (văn) Như 鑠 (bộ 金).


meanings:
① Cái lò, bếp: 電爐 Lò điện, bếp điện; 圍爐烤火 vây quanh lò sưởi ấm; ② (loại) Lò: 一爐鋼 Một lò thép.


meanings:
① Lò lửa (lô) và ống thổi lửa (cấu), dụng cụ của thợ rèn, nghĩa đen là lò rèn. Dụ chỉ pháp đường hay pháp hội là nơi rèn đúc các vị tăng thành pháp khí. Mật Am ngữ lục ghi: »入 寺 上 堂。 僧 問。 華 藏 海 中 張 巨 網。 慣 打 鯤 鯨。 凌 宵 峰 頂 握 鉗 鎚。 陶 鑄 佛 祖。 而 今 爐 鞲 既 開。 一 鎚 便 就 時 如 何。 – Vào chùa, sư thượng đường. Tăng hỏi: Giăng lưới to trong biển Hoa Tạng để bắt cá côn, cá kình; cầm kềm dùi trên đỉnh Lăng Tiêu để hun đúc người thành Phật Tổ. Hôm nay lò rèn đã mở, khi một dùi liền thành thì thế nào?«. ② Thủ đoạn của thiền sư khi ứng cơ tiếp vật, dẫn dắt người học. Tiết Tư Phúc Như Bảo Thiền sư trong LĐHI q. 11 ghi: »大 潙 哲 云： 資 福 雖 是 本 分 爐 鞲、 爭 奈 陳 操 是 煅 了 精 金。 諸 人 要 識 資 福 麼？ 等 閑 擲 下 釣、 惊 動 碧 龍 潭。 – Đại Quy Triết nói: Tư Phúc tuy có thủ đoạn đặc sắc, ngặt vì Trần Tháo là vàng ròng đã luyện. Các ông muốn biết Tư Phúc không? Nhàn rỗi buông câu làm kinh động cả đầm Bích Long«. ③ (Hành vi) khải phát tiếp dẫn người học của thiền sư. Bài Tháp minh của Phụ Cát Tất trong Mật Am ngữ lục q. cuối ghi: »自 非 有 明 眼 宗 師、 見 處 分 明、 行 處 穩 實、 則 何 以 倒 用 橫 拈、 得 大 總 持、 爐 鞲 後 學 皆 成 法 器 耶？ – Nếu tự mình chẳng phải là bậc tông sư mắt sáng, chỗ thấy rõ ràng, chỗ làm ổn thật thì làm sao vận dụng tự tại, được đại tổng trì, khải phát tiếp dẫn người học trở thành pháp khí?«.


meanings:
(văn) Trụn thịt vào nước sôi cho chín tái.


meanings:
(văn) ① Lửa cháy lan ra; ② Nóng; ③ Chói lòe.


meanings:
① Nát, chín quá. ||② Thối nát. ||③ Sáng, như xán lạn 燦爛 rực rỡ. ||④ Bỏng lửa.


meanings:
① Nát, nhừ, nhão, loãng: 爛泥 Bùn lầy; 牛肉煮得很爛 Thịt bò ninh nhừ lắm; ② Chín nẫu, lụn bại: 爛梨 Lê chín nẫu; 桃兒和葡萄容易爛 Đào và nho dễ bị nẫu lắm; 一天天爛下去 Ngày càng lụn bại; ③ Rách, nát, vụn: 破銅爛鐵 Đồng nát; 衣服穿爛了 Áo mặc đã rách; ④ Rối ren, lộn xộn; ⑤ (văn) Sáng: 燦爛 Rực rỡ; ⑥ (văn) Bỏng lửa.


meanings:
Mục cán búa. Sách Thuật Dị chép: Vương Chất đời Tấn vào núi hái củi, thấy hai cậu bé đánh cờ liền đứng xem. Ván cờ xong thì cán búa của Chất đã mục. Nhân đó, người ta đặt tên núi là Lạn Kha, ý chỉ chốn thần tiên ở. Tắc 57, Thung Dung lục (Vạn Tục 117, 361 thượng) ghi: »不 方 細 行 輸 先 手。 自 覺 麤 心 愧 撞 頭。 局 破 腰 間 斧 柯 爛。 洗 清 凡 骨 共 仙 游。 – Bất phương tế hạnh thâu tiên thủ, tự giác thô tâm quý tràng đầu, cục phá yêu gian phủ kha lạn, tẩy thanh phàm cốt cộng tiên du. – Chẳng ngại tế hạnh kém người xưa, tự biết tâm thô thẹn (với) Thánh hiền, mới nửa ván cờ rìu đã mục, cốt phàm tẩy sạch hoá thành tiên«.


meanings:
(văn) ① Đốt lửa; ② 【司爟】tư quán [siguàn] Viên quan nắm giữ và dùng hoả lệnh.


meanings:
① Thổi, nấu; ② Bếp, lò nấu; ③ [Cuàn] (Họ) Thoán; ④ [Cuàn] Dân tộc Thoán (ở phía Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Móng chân, móng tay. ||② Trảo nha 爪牙 móng vuốt, nói bóng là các kẻ hộ vệ. ||③ Chân các giống động vật. ||④ Ngọn, cuối của một đồ vật gì.


meanings:
① Móng tay, móng chân; ② Vuốt: 張牙舞爪 Nhe nanh múa vuốt. Xem 爪 [zhuă].


meanings:
① Vuốt, móng vuốt, (của động vật); ② Chân (của một đồ vật): 這個鍋有三個爪 Cái chảo này có ba chân. Xem 爪 [zhăo].


meanings:
1501為梵語 Java 之轉訛語。又作闍婆、社婆。我國漢代稱為葉調、耶婆提，唐朝則稱訶陵。係印尼共和國之一島，乃爪哇族及巽他族之居住地。但自西元一世紀以降，與蘇門答臘島同為印度民族之殖民地，委以印度系王統之統治，在此期間，婆羅門教與佛教盛行於此。至今仍遺存無數佛教遣跡及文獻。爪哇佛教之末期稟承印度後期之密教，與印度教及濕婆教相混淆為特色而展開，但在回教徒侵入以後，其勢力乃被蠶食以至絕跡，殘餘之佛教徒及印度教徒遂遁入東方之巴里島，仍留其遺習。至今該島之宗教以回教為主。〔大乘莊嚴寶王經卷三、梁高僧傳卷三、南史列傳第六十八、新唐書卷四十三之下、島夷志略、元史列傳第九十七、明史列傳第二一二、爪哇史、中國南洋交通史、Ch. Eliot: Hinduism and Buddhism, vol.Ⅲ；N.J.Krom and T. van Erp: Barabudur, Archaeological description of Barabudur；M.P.Verneuil: Les Temples de la Période classique Indo-javanaise; A. Coomaraswamy: History of India and Indonesian Art; Arthur Fitz：Buddhism in Java（Peace,1934）〕


meanings:
爪哇（Java）爲梵文Yava的轉訛字。又音譯爲闍婆、社婆。是印尼共和國的一島。<#>本島的原住民是屬馬來人種的爪哇族及巽他（Sunda）族。西元一世紀以後，和西方的蘇門答臘島都成爲印度的殖民地，受印度系王統的統治。在梵文《羅摩衍那》書中，‘爪哇’記作Yava-dvi^pa，範圍包括爪哇島西部及蘇門答臘東部。我國漢朝將Yava-dvi^pa音譯爲葉調或耶婆提。據《後漢書》列傳卷七十六記載，後漢·永建六年（131），葉調王便已入貢漢朝。其後至唐代，稱蘇門答臘島東部爲Sri^-vijaya（室利佛逝），而稱今日的爪哇島爲呵陵。<#>十五世紀初以來，伊斯蘭教徒入侵，爪哇的印度系王室至此終告滅絕。1602年，荷蘭設立東印度公司。至1808年，本島完全屬荷蘭所有。第二次世界大戰後，印尼于1946年二月宣告獨立，1949年八月，印度尼西亞聯邦共和國成立，同年十一月定都于雅加達。<#>本島的宗教現在以回教爲主，但在印度系王統的統治時代，除婆羅門教外也流行佛教，今仍保有許多佛教遺迹及文獻。玆略述爪哇各王統的佛教如次︰<#>［初期佛教］　此指仍包括蘇門答臘東部的時代。當時佛教的情况，依《高僧法顯傳》所載，外道婆羅門較興盛，佛法微弱不足言。另據《出三藏記集》卷十四〈求那跋摩傳〉載，罽賓人求那跋摩遠游師子國，又至南海闍婆國，普化群迷，闍婆王爲立精舍，以師禮敬事之。師所漢譯的佛典以大小乘律部爲主，如《菩薩善戒經》、《曇無德羯磨》等，由此推想可知，爪哇也應流行同系統的佛教。<#>［呵陵時代的佛教］　在唐代時已相當繁榮的呵陵王國，其佛教頗盛行，但仍略遜位于其西方的室利佛逝。《大唐西域求法高僧傳》卷上雲，益州成都人會寧于麟德年間（664～665）前往呵陵國，僑居三年，與該國多聞僧若那跋陀羅合力漢譯佛經（《大般涅槃經後分》）。同書卷下也記載，荊州江陵人道琳經呵陵國入天竺，又襄州人法朗偕義淨行抵佛逝，後病歿于呵陵國。《貞元新定釋教目錄》卷十五雲，開元六年（718），不空三藏時年十四歲，在闍婆國見金剛智而師事之，于開元八年隨侍入洛陽。《宋高僧傳》卷一雲，開元二十九年，不空和弟子含光、慧辯等同往師子國，中途在呵陵國遇大黑風，誦大隨求陀羅尼一遍，即時風平浪靜。〈大唐青龍寺三朝供奉大德行狀〉雲，建中年初（781年左右），呵陵國僧辨弘以該國銅鈸一具供養聖佛院，以螺兩具等供養惠果，求授胎藏毗盧遮那大法。<#>［夏倫德拉（S/ailendra）王統時代的佛教］<#>此王朝也崇信佛教，現存許多有關佛教的碑銘及遺物。就碑銘而言，有西元778年的喀拉桑（Kalasan）碑，又有782年的凱爾拉克（Kelulak）碑。二者都刻有梵文偈頌，前者記載夏倫德拉王統的般遮般那、般難卡拉那（Pan~capaṇa Panan%karaṇa）王建多羅妃殿堂（Ta^ra^-bhavana，即現存的喀拉桑堂），後者歌頌陀羅尼朵拉（Dharaṇindra）王之德，又記載師僧庫瑪拉克夏（Kuma^raghos!a）造立文殊師利像。<#>在石造遺迹方面，有喀拉桑堂、謝烏（Sevu）塔、門荼（Mendut）塔、波羅浮屠（Borobudur）塔等。其中，喀拉桑堂依上述碑銘可知創建于778年，後因故荒廢，堂內的多羅妃像也佚失，但堂前有神像，屋上的四十四龕中有在定佛像。謝烏塔位于喀拉桑堂附近，其刻文仍保存800年代的文字，以十字形大殿爲中心，外圍繞有供奉在定佛的小龕二四０座，但今所存佛像不及二十五尊。<#>門荼塔位于門提藍（Muntilan，雅加達之北二十九公里）附近的艾羅（Elo）河畔。有人認爲門荼塔和波羅浮屠塔幾乎同時興建，也有人認爲二塔同是某大寺的一部份，但久受火山灰遮蔽，至1835年才被發現，而掘出整修。堂內中央安奉高三公尺的釋迦牟尼佛像，左右安奉各高爲二點五公尺的觀音、金剛手菩薩像，堪稱爪哇佛教中最出色的杰作。<#>波羅浮屠塔位于門荼塔西方，普拉哥（Progo）河上游的小丘上，其基部長寬各一百一十點五公尺，高三十一點五公尺，各壇上配列許多小塔，塔中安奉四方四佛等坐佛像。關于下壇回廊所嵌入的浮雕圖像所表現之內涵，據推測，其中之基壇爲輪回圖像，第一回廊爲依《方廣大莊嚴經》（Lalita-vistara）的佛傳及佛陀本生，第二回廊爲《華嚴經》〈入法界品〉（Gaṇḍa-vyūha）的善財童子求法，第三回廊爲彌勒菩薩，第四回廊爲普賢菩薩。此塔被認爲是以五佛爲中心的具體化的曼荼羅。其建築年代雖不詳，但克羅姆（N. J. Krom）根據基部保存的刻銘字體，推定爲750～850年間。<#>［門普辛杜（Mpu Sindok）及多瑪培爾（Tumapel）王統時代的佛教］　東部爪哇的門普辛杜王統，其開國君主門普辛杜及後繼王位的公主修利·伊夏那東卡維闍耶（Sri^-i^s/ana-tun%gavijaya）都是虔誠的佛教徒，但此後諸王多信奉印度教的毗濕奴神。南宋·趙汝適《諸蕃志》卷上闍婆國條說︰‘國有寺二，一名聖佛，一名捨身’。<#>其次的多瑪培爾王統中，第五王凱爾達那哥那（Kertanagara，1268～1292）擅長各種學藝，精通佛典，尤其是怛特羅。曾建設寺院，對人民廣行布施，自許爲在定佛。1286 年曾贈予蘇門答臘一尊佛像，當他死後，被視爲濕婆佛陀（S/iva-buddha）而奉祀于辛哥沙利（Singosari）堂。此堂現今除供奉般若波羅蜜菩薩、文殊師利菩薩、多羅妃等像外，幷安奉印度教的甘尼沙（Gaṇes/a）等像。其中，文殊像是當時佛教雕刻的代表作之一。<#>一般而言，多瑪培爾王統時代的遺品，較其前期中部爪哇遺品之模仿印度樣式，可說已顯著有爪哇的特色和技巧，而且自前期開始，佛教和印度教（尤指濕婆教）混淆已甚。<#>［瑪闍巴伊特王統時代的佛教］　此王統歷代國王均曾建寺院或造像，但其建築雕刻等流傳至今者不多，無可觀者。唯此時期的爪哇文學作品值得傳述。傳說哈亞姆烏魯王尤其擅長作詩舞蹈，其王室非常尊重詩歌，今仍保存當時佛教徒所撰的《Sutasoma》、《Na^gara-kr!ta^gama》等。其中《Sutasoma 》的作者是門普·旦多拉爾（Mpu Tantular），依《普明王本生》（Maha^sutasoma-ja^taka）改編而成，書中論述三位一體的梵天、毗濕奴、自在天（Brahma^-Vis!ṇu-l^s/vara）與佛陀無別。《Na^gara-kr!ta^gama》由主宰當時佛教教團的普拉槃遮（Prapan~ca）所撰，描述哈亞姆烏魯王巡行東部爪哇各地，幷兼論社會及宗教生活。<#>此外，另有年代不詳的爪哇文佛教典籍，如《Kun~jarakarṇa》、《Sang hyang Ka-ma-ha^ya^nikan》等。《Kun~jarakarṇa》叙述一夜叉發菩提心，聞毗盧遮那佛說法，遍曆夜摩世界，又談及佛教與濕婆教同體。（Sanghyang Kamaha^ya^nikan）記載金剛乘（Va-jra-ya^na）行者的入道支度、波羅蜜、瑜伽等及可證得之諸在定佛菩薩等果位，卷首有梵文頌。<#>爪哇佛教末期的特色在于禀承印度後期密教，又混雜印度教（尤其是濕婆教）。後因回教徒入侵，漸受欺淩，終至銷聲匿迹。其中有不願改宗回教的佛教徒和印度教徒，則逃往東方的巴裏島，保存傳統風習。<#>［參考資料］　《大乘莊嚴寶王經》卷三；《高僧傳》卷三；《南史》〈列傳〉卷六十八；《新唐書》卷四十三（下）；《島夷志略》；《元史》〈列傳〉卷九十七；《明史》〈列傳〉卷二一二；《爪哇史》；《中國南洋交通史》；龍山章真《インド佛教史》；Ch. Eliot《Hinduism and Buddhism》。<#>


meanings:
① Gãi. Tục bảo bò cả chân cả tay là ba.


meanings:
① Bò: 蟲在地下爬 Con sâu bò dưới đất; ② Trèo, leo, ngoi lên, trèo lên: 爬樹 Trèo cây; 向上爬思想 Tư tưởng ngoi lên (địa vị cao); 爬雪山過草地 Leo núi tuyết vượt đồng lầy; 爬得高，跌得痛 Trèo cao té nặng; ③ (văn) Gãi.


meanings:
① Trang giành, cãi cọ. Phàm tranh hơn người hay cố lấy của người đều gọi là tranh. ||② Thế nào? Dùng làm trợ từ. ||③ Một âm là tránh. Can ngăn.


meanings:
Sao? Đâu? Nghi vấn từ, tương đương với chẩm (怎). Pháp Diễn ngữ lục ghi: »藥 山 久 不 上 堂。 主 事 報 云： 大 眾 久 思 和 尚 示 誨。 山 云： 打 鼓 著。 大 眾 方 集。 山 便 歸 方 丈。 主 事 云： 和 尚 許 爲 眾 說 法。 何 故 一 言 不 措。 山 云： 經 有 經 師 論 有 論 師。 爭 怪 得 老 僧。 – Đã lâu Dược Sơn không thăng đường, Chủ sự thưa rằng: Đại chúng từ lâu muốn Hoà thượng chỉ dạy. Sơn bảo: Hãy đánh trống lên! Đại chúng vừa tụ tập, Sơn liền trở về phương trượng. Chủ sự nói: Hoà thượng hứa thuyết pháp cho đại chúng nghe, vì sao chẳng nói lời nào? Sơn đáp: Kinh đã có Kinh sư, Luận đã có Luận sư, sao còn trách lão tăng?«.


meanings:
① Tranh, giành, đua nhau: 爭座位 Tranh chỗ ngồi; 爭光 Giành vẻ vang; 是時富豪爭匿財 Lúc đó những nhà giàu đua nhau giấu của (Hán thư); ② Tranh cãi, tranh chấp: 爭得面紅耳赤 Tranh cãi nhau đến đỏ mặt tía tai; ③ (đph) Thiếu, hụt: 總數還爭多少 Tổng số còn thiếu bao nhiêu?; ④ Sao, làm sao, sao lại: 爭不 Sao không, sao lại không; 爭知 Sao biết, sao lại biết; 爭知江山客，不是故鄉來？ Sao biết khách giang sơn, chẳng phải là người từ quê hương đến? (Thôi Đồ: Lỗ thanh). 【爭奈】 tranh nại [zhengnài] (văn) Như 爭奈;【爭奈】tranh nại [zheng nài] (văn) Không làm sao được, biết làm sao, biết làm thế nào được, đành chịu: 南園桃李雖堪羡，爭奈春殘又寂寥？ Vườn nam đào lí tuy ưa thích, xuân tàn vắng vẻ biết làm sao? (Thôi Đồ: Giản tùng); 爭奈世人多聚散？ Người đời tan hợp biết làm sao? (Án Thù: Ngư gia ngạo); 【爭奈何】tranh nại hà [zhengnàihé] (văn) Biết làm thế nào: 慈雲普潤無邊際，枯樹無花爭奈何？ Mây lành thấm khắp không bờ bến, cây héo không hoa biết thế nào? (Tổ đường tập);【爭似】tranh tự [zhengsì] (văn) Sao bằng: 城中桃李須臾盡，爭似垂楊無限時？ Trong thành đào lí trong chốc lát đã rụng hết, sao bằng cây liễu rũ cứ sống hoài? (Lưu Vũ Tích: Dương liễu chi từ).


meanings:
Can ngăn, khuyên bảo, khuyên răn: 以數諫爭不合，去 Vì can ngăn nhiền lần không được, nên bỏ đi (Hậu Hán thư: Vương Sung truyện). Như 諍 (bộ 言).


meanings:
Tranh giành nhân ngã. Khoe khoang háo thắng, tranh cao thấp. Theo nhà Phật mà nhìn, đây là biểu hiện của tâm chấp trước, phân biệt trầm trọng. Chương thứ 10, Thư khuyên bạn hữu trong TTVGT ghi: »世 人 崢 嶸、 竸 爭 人 我。 – Người đời lao xao, tranh giành nhân ngã«.


meanings:
Tranh luận, tranh cãi. Phần Dương ngữ lục q. trung ghi: »叢 林 浩 浩 爭 脣 吻。 恰 似 虛 空 捉 幻 花。 – Chốn tùng lâm tranh luận sôi nổi giống như bắt lấy hoa đốm giữa hư không«.


meanings:
① Chưng ấy, bèn, như viên cư 爰居 bèn ở. ||② Viên thư 爰書 văn thư xử kiện, văn án.


meanings:
(văn) ① Trợ từ đầu câu: 爰其適歸？ Biết về đâu đây?; 爰居爰處，爰喪其馬 Ở ở dừng dừng, mất tiêu cả ngựa (Thi Kinh); ② Do vậy, bởi thế, bèn: 爰書其事以告 Do vậy viết ra chuyện đó để cho biết; 爰整駕而亟行 Bèn chỉnh đốn xe cộ mà đi gấp (Trương Hoành: Tư huyền phú).


meanings:
that which is created or conditioned--karma, karmic


meanings:
① Làm, như hành vi 行爲. ||② Gây nên, làm nên. ||③ Trị, như vi quốc 爲國 trị nước. ||④ Dùng làm ngữ từ, như tuy đa diệc hề dĩ vi 雖多亦奚以爲 dầu nhiều có làm gì. ||⑤ Một âm là vị. Như vị kỉ 爲已 vì mình, hữu sở vị nhi vị 有所爲而爲 có vì cái gì mà làm, v.v. ||⑥ Giúp, như Luận ngữ nói: phu tử bất vị dã 夫子不爲也 nhà thầy chẳng giúp vậy. Cũng viết là vi 為.


meanings:
① Thiền sư tiếp dẫn, dẫn dắt người học. Tông Môn Võ Khố ghi: »雪 竇 抖 擻 屎 膓 說 禪 爲 爾、 爾 得 恁 麼 辜 恩 負 德？ – Tuyết Đậu vắt óc nói thiền để tiếp dẫn ngươi, sao ngươi lại cô phụ ân đức?«. ② Cho là, nhận rằng. Lâm Tế ngữ lục ghi: »爾 且 莫 錯。 道 流。 爾 取 這 一 般 老 師 口 裏 語。 爲 是 眞 道。 是 善 知 識 不 思 議。 我 是 凡 夫 心。 不 敢 測 度 他 老 宿。 瞎 屡 生。 爾 一 生 只 作 這 箇 見 解。 辜 負 這 一 雙 眼。 – Chớ có lầm lẫn! Đạo lưu! Ngươi lấy lời nói của loại Thầy này cho là chân đạo, là Thiện tri thức chẳng thể nghĩ bàn, còn mình là phàm phu chẳng dám đo lường các bậc lão túc. Đồ ngu si! Cả đời ngươi chỉ có một kiến giải này, thật là cô phụ đôi mắt này«.


meanings:
① Làm: 事在人爲 Muôn sự do người làm nên; 敢爲 Dám làm; ② Là, làm: 選他爲代表 Bầu anh ấy làm đại biểu; 能者爲師 Người giỏi là thầy. 【爲當】vi đương [wéidang] (văn) Hoặc là, hay là; 【爲復】vi phục [wéifù] (văn) Hay là: 君家少室西，爲復少室東？ Nhà ông ở phía tây núi Thiếu Thất, hay ở phía đông núi Thiếu Thất? (Vương Hữu Thừa tập); ③ (văn) Chế ra, làm ra; ④ (văn) Trị, trị lí; ⑤ (văn) Đặt ra, đưa ra; ⑥ (văn) Ca hát, biểu diễn (bài nhạc); ⑦ (văn) Nghiên cứu; ⑧ (văn) Viết, sáng tác, làm ra (sách vở...); ⑨ (văn) Cho là; ⑩ (văn) Gọi là; ⑪ (văn) Cầu; ⑫ (văn) Trị (bệnh); ⑬ (văn) Như 僞 (bộ 亻); ⑭ Thành: 變沙漠爲良田 Biến sa mạc thành ruộng tốt; ⑮ Năng lực, tài năng: 青年有爲 Thanh niên có năng lực (có triển vọng); ⑯ Bị, được (thường đi kèm với 所, tạo thành kết cấu bị động 爲…所): 這種藝術形式爲廣大人民所喜愛 Loại hình thức nghệ thuật này được đông đảo nhân dân ưa thích; 有國者不可以不慎，辟則爲天下僇矣 Kẻ có nước không thể không thận trọng, hễ thiên lệch thì bị thiên hạ lên án (Đại học). 【爲…見】vi... kiến [wéi... jiàn] (văn) Bị, được: 烈士爲天下見善矣，未足以活身 Kẻ liệt sĩ được thiên hạ khen ngợi, lại không thể bảo toàn được tính mạng (Trang tử: Chí lạc); 【爲…所】vi... sở [wéi... suô] Bị... (+ động từ): 利權爲人所奪 Quyền lợi bị người ta cướp đoạt; 柳昇爲我軍所攻 Liễu Thăng bị quân ta tấn công (Bình Ngô đại cáo); 【爲…於】vi... ư [wéi... yú] (văn) Bị... bởi: 胥之父兄爲戮於楚 Cha anh của Tư bị giết bởi Sở (bị Sở giết chết) (Sử kí); ⑰ (văn) Mới, thì mới: 惟助爲有公田 Chỉ có thi hành phép "trợ" thì mới có ruộng công (Mạnh tử); ⑱ (văn) Nếu: 王甚喜人之掩口也，爲近王，必掩口 Nhà vua rất thích người ta che miệng. Nếu ở gần nhà vua, thì phải che miệng (Hàn Phi tử); 爲有政如此，則國必亂，主必危矣 Nếu có nền chính trị như thế, thì nước ắt phải loạn, vua ắt phải nguy (Hàn Phi tử); ⑲ Đặt sau động từ làm trợ từ: 被選爲 Được bầu làm...; 分爲 Chia làm; 作爲 Là..., làm...; ⑳ (văn) Trợ từ cuối câu biểu thị ý cảm thán hoặc nghi vấn: 予無所用天下爲！ Ta chẳng có chỗ dùng thiên hạ đâu! (Trang tử); 父有罪，何以召其子爲？ Cha có tội, vì sao lại gọi đến con? (Sử kí); 吾父已死，吾安用生爲？ Cha ta đã chết, ta làm gì sống được? (Tống sử). Xem 爲 [wèi].


meanings:
① Vì..., cho..., để...: 爲人民服務 Vì nhân dân phục vụ, phục vụ (cho) nhân dân; 爲建設祖國而學習 Học tập để xây dựng Tổ quốc; 請爲王殺之 Xin vì nhà vua mà giết chết ông ta (Sử kí); 汝昔何爲而來，今何爲而去？ Ông lúc trước vì sao mà đến, bây giờ vì sao mà bỏ đi? (Nguyên sử); 不足爲外人道也 Chẳng đáng kể với người bên ngoài vậy (Đào Uyên Minh: Đào hoa nguyên kí).【爲此】vị thử [wèicê] Vì vậy, do đó: 爲此，大會作出一項重要決定 Vì vậy, đại hội đã đưa ra một quyết định quan trọng; 【爲何】vị hà [wèihé] Vì sao, tại sao; 【爲了】vị liễu [wèile] Vì, vì mục đích, để: 爲了和平，我們必須有耐心 Chúng ta cần phải nhẫn nại vì mục đích hoà bình; 【爲着】vị trước [wèizhe] Như 爲了; ② (văn) Đương lúc, vào lúc: 爲其來也，臣請縳一人過王而行 Khi nó đến, thần xin trói một người đi qua trước mặt nhà vua (Án tử Xuân thu); ③ (văn) Theo, bằng: 心慮而能爲之重，爲之僞 Lòng nghĩ ngợi mà có thể làm theo lòng, thì gọi là "nguỵ" (Tuân tử); 死則爲布囊盛尸，入地七尺 (Ta) chết thì đựng thây bằng túi vải, chôn sâu dưới đất bảy thước (Hán thư: Dương Vương Tôn truyện); ④ Giúp đỡ, bảo vệ: 夫子不爲也 Phu tử chẳng giúp vậy (Luận ngữ). Xem 爲 [wéi].


meanings:
Tính cách, tính tình, vóc dáng của con người. Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »所 以 山 僧 嘗 有 頌 云： 他 人 住 處 我 不 住、 他 人 行 處 我 不 行。 不 是 爲 人 難 共 聚、 大 都 緇 素 要 分 明。– Do đó sơn tăng từng có tụng rằng: Chỗ người khác ở ta chẳng ở. Chỗ người khác đi ta chẳng đi. Chẳng phải tính tình khó hoà hợp. Vì muốn tăng tục phải phân minh«.


meanings:
Thiền sư tiếp dẫn người học. Tiết U Châu Đàm Không Hoà thượng trong NĐHN q. 11 ghi: »鎮 州 牧 有 姑 爲 尼、 行 腳 回、 欲 開 堂 爲 人。 – Vị quan cai quản Trấn Châu có người cô làm ni. Sau khi hành cước trở về, Sư cô này muốn thuyết pháp tiếp dẫn người học«.


meanings:
Dùng nhãn quang phân biệt đối lập, tức là đem cái nhìn thông thường của tục đế để xem vạn vật, thế giới. Tiết Báo Ân Khuông Dật Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »迷 時 即 有 窒 礙、 爲 對 爲 待、 種 種 不 同。 忽 然 惺 去、 亦 無 所 得。 – Khi mê thì có trở ngại, dùng nhãn quang phân biệt đối lập, các thứ chẳng đồng. Bỗng nhiên tỉnh ngộ thì cũng vô sở đắc«.


meanings:
Từ biểu thị quan hệ lựa chọn trong câu nghi vấn. Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong TĐT q. 3 ghi: »爲 服 是 心、 爲 服 不 是 心？ – Có phải là tâm, có phải không là tâm?«.


meanings:
Thiền tăng Đạo Bái tự Vi Lâm, sống vào đời Thanh, người đời gọi sư là »Vi Lâm Đạo Bái«. X. Đạo Bái.


meanings:
Vì chúng trì bát. Chư tăng vì muốn duy trì sinh hoạt vật chất trong tự viện nên ra ngoài chùa hoá duyên. Tiết Khai thị Thiền nhân Thù trong MANL ghi: »回 觀 此 山。 食 指 既 多。 常 住 不 給。 不 忍 坐 視 發 心。 爲 眾 持 砵。 – Xem lại trong chùa này, số miệng ăn đã nhiều mà Thường trụ lại chẳng cấp đủ, ngồi nhìn sự việc như thế thật không chịu được, nên tôi phát tâm vì chúng trì bát«.


meanings:
① Cái chén rót rượu. ||② Ngôi tước, chức tước. ||③ Chim sẻ.


meanings:
① Chén uống rượu (ngày xưa); ② Tước vị, chức tước.


meanings:
6574西藏名 Jo-naṅ-pa。西藏佛教迦當派之分支。又作爵囊派、覺囊派。約創於十四世紀初，由圖解宗都（藏 Kun-dgaḥ dol-mchog, 1290～1353）承迦當派之祕密新說而稍加改變，因以爵南寺（西藏日喀則以西之拉孜縣境）為根本道場，故稱為爵南派。　明萬曆年間，此派出一大學者多羅那他（梵 Tāranātha, 1575～?），博學能文，兼通梵語，著有印度佛教史，共分四十四章，詳述佛陀入滅後之佛教史事；其中尤足珍貴者，乃二十三章以下所敘之印度佛教晚期史實，多為東土未傳之資料。清初，此派第五世大喇嘛將之改宗於宗喀巴之格魯派內，故今已無傳嗣者。（參閱「他空見」1544、「西藏佛教」2593）


meanings:
① Cha, bố. ||② Phụ lão 父老 tiếng gọi tôn các người già. ||③ Một âm là phủ. Cùng nghĩa với chữ phủ 甫. Tiếng gọi lịch sự của đàn ông, như ông Thái Công gọi là thượng phủ 尚父, đức Khổng Tử gọi là Ny phủ 尼父, v.v. ||④ Người già, như điền phủ 田父 ông già làm ruộng, ngư phủ 漁父 ông già đánh cá, v.v.


meanings:
(văn) ① Ông (tôn xưng những người có tuổi hoặc người già): 漁父 Ông chài; 田父 Ông già làm ruộng; ② Như 甫, nghĩa ① (bộ 用). Xem 父 [fù].


meanings:
Cha, bố: 父子 Cha con, bố con; 老父 Cha già. Xem 父 [fư].


vietnamese:
phụ mẫu ân trọng kinh giảng kinh văn <pqđtđ>


vietnamese:
phụ mẫu hữu khả chuyển nghĩa cập bất khả chuyển nghĩa <pttđ>


meanings:
(khn) Bố, cha, thầy: 爹娘 Bố mẹ, cha mẹ; 爹媽 Thầy u, ba má.


meanings:
① Cha. ||② Tiếng gọi tôn các người già, như lão gia 老爺 ông già, thái gia 太爺 cụ cố, v.v.


meanings:
① (đph) Bố, cha: 爺娘 Cha mẹ; ② Ông nội; ③ (đph) Tôn xưng bậc cha ông hoặc người đàn ông lớn tuổi: 大爺 Cụ, ông; 張爺 Cụ Trương; ④ (cũ) Tiếng xưng hô đối với nhà quyền quý: 老爺 Cụ lớn, ông lớn.


meanings:
Cha mẹ. Chương Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi: »千 鄉 萬 里、 拋 卻 老 爺 孃、 師 僧 和 尚、 這 般 底 去 去、 這 打 野 菜 禿、 有 什 麼 死 急 行 腳 去！ – Xa cách quê hương, bỏ cả cha mẹ già, sư tăng hoà thượng, bỏ hết các thứ này rồi mà các lão trọc hành cước này có gì mà vội vã đi hành cước!«.


meanings:
① Vạch bát quái, mỗi quẻ trong Kinh Dịch chia ra sáu hào. Hào nghĩa là giao nhau.


meanings:
Hào (vạch bát quái trong Kinh Dịch, mỗi quẻ của Kinh Dịch gồm có 6 hào).


meanings:
① Sáng, trời sắp sáng gọi là muội sảng 昧爽. ||② Khoát đạt không câu nệ gọi là khai sảng 開爽. ||③ Thanh sảng (tỉnh tớm). ||④ Chóng vánh, nhanh nhẹn, như sảng khoái 爽快, sảng lợi 爽利, v.v. ||⑤ Lỡ, như sảng ước 爽約 lỡ hẹn, lỗi hẹn. ||⑥ Sảng nhiên 爽然 ngẩn ra, tưng hửng. Tả cái dáng thất ý. ||⑦ Sai, lầm.


meanings:
① Trong, sáng: 爽目 Mắt sáng; ② Dễ chịu, sảng khoái, nhẹ nhàng: 身體不 Người hơi khó chịu; 涼爽 Mát mẻ, dễ chịu; ③ Rõ ràng, dứt khoát: 直爽 Ngay thẳng, dứt khoát; 這人很爽快 Người ấy ngay thẳng lắm; ④ Sai trái, trái ngược, lỗi, lỡ: 毫厘不爽 Không sai một li một tí nào; 爽約 Lỡ hẹn, lỗi hẹn; 女也不爽，士貳其行 Gái không lầm lỗi, trai đã hai lòng (Thi Kinh); ⑤ (văn) 【爽然】sảng nhiên [shuăngrán] (văn) Ngẩn ngơ, ngẩn ra; ⑥ (văn) Trợ từ đầu câu: 爽惟民惟吉康 Chỉ cần trăm họ được cát lợi an khang (Thượng thư: Khang cáo).


meanings:
① Mày, ngươi. ||② Vậy, tiếng dứt câu. ||③ Nhĩ nhĩ 爾爾 như thế, như vậy.


meanings:
(văn) ① Mày, ngươi: 爾等 Bọn mày. 【爾汝】 nhĩ nhữ [ârrư] (văn) a. Biểu thị sự thân ái: 禰衡與孔融爲爾汝交 Nễ Hành và Khổng Dung chơi thân với nhau (Văn sĩ truyện); b. Biểu thị ý khinh thường: 人能充無受爾汝之實，無所往而不爲義也 Nếu người ta không chịu bị khinh thường, thì không đi đâu mà không làm điều nghĩa (Mạnh tử); ② Ấy, đó, cái đó, điều đó: 爾時 Hồi (lúc, khi) ấy; 爾處 Chỗ ấy, nơi ấy; 夫子何善爾也？ Phu tử vì sao khen ngợi việc đó? (Lễ kí). 【爾後】nhĩ hậu [ârhòu] (văn) Từ nay về sau, về sau, sau đó; ③ Thế, như thế: 不過爾爾 Chỉ thế mà thôi; 雖爾衰落，嫣然有態 Tuy khô héo như thế, vẫn giữ được nét rực rỡ (Vương Thế Trinh: Thi bình); 君爾妾亦然 Chàng như thế mà thiếp cũng như thế (Ngọc đài tân vịnh); ④ Trợ từ cuối câu biểu thị ý khẳng định: 定楚國，如反手爾 Dẹp yên nước Sở, như trở bàn tay vậy (Tuân tử); ⑤ Trợ từ cuối câu biểu thị ý nghi vấn hoặc phản vấn: 何疾爾？ Bệnh gì thế? (Công Dương truyện); ⑥ Vâng, ừ, phải (dùng độc lập trong câu, biểu thị sự đồng ý); ⑦ Làm ngữ vĩ cho hình dung từ hoặc phó từ (tương đương như 然, nghĩa ⑦, bộ 火): 子路率爾而對 Tử Lộ bộp chộp trả lời (Luận ngữ).


meanings:
① Tấm ván, tấm gỗ xẻ ra, nửa bên trái gọi là tường.


meanings:
① Tấm ván (gỗ xẻ ra, nửa bên trái gọi là tường); ② Thanh tre hoặc gỗ: 柴爿 Thanh củi; 竹爿 Thanh tre; ③ (loại) Cánh (đồng), thửa (ruộng); ④ (loại) Một cửa hàng hay một xưởng gọi là nhất tường.


meanings:
① Cái giường. Tục dùng như chữ sàng 床. ||② Cái giá gác đồ. ||③ Cái sàn bắc trên giếng để đỡ cái con quay kéo nước.


meanings:
① Giường: 病牀 Giường bệnh; 鋼絲牀 Giường lò so; 牀前看月光，疑是地上霜 Bên giường vừa lọt ánh trăng, trông ra mặt đất ngỡ rằng hơi sương (Lí Bạch: Tĩnh dạ tư); ② Giá, sàn, bàn, máy: 琴牀 Cái giá đàn; 產牀 Bàn đẻ, giường đỡ đẻ; 車牀 Máy tiện; ③ Lợi, nướu: 牙牀 Lợi (nướu) răng; ④ (loại) Chiếc, cái, bộ...: 兩牀被 Hai chiếc chăn bông; 一牀鋪蓋 Một bộ đồ giường (chăn, đệm, khăn trải giường).


meanings:
① (văn) Cọc có thể buộc thuyền; ② [Ge] Tên đất.


meanings:
① Mảnh, vật gì mỏng mà phẳng đều gọi là phiến, như mộc phiến 木片 tấm ván, chỉ phiến 紙片 mảnh giấy. ||② Nửa, phiến ngôn khả dĩ chiết ngục 片言可以折獄 (Luận Ngữ 論語) nửa lời khả dĩ đoán xong ngục. ||③ Tục gọi cái danh thiếp là phiến. ||④ Ngoài sớ tâu ra lại kèm thêm một mảnh trình bày việc khác gọi là phụ phiến 附片.


meanings:
Tấm, bức, đĩa, phiến, phim: 相片 Tấm (bức) ảnh; 唱片 Đĩa hát; 一片木 Một phiến gỗ; 默片 Phim câm; 故事片 Phim truyện; 配音影片 Phim lồng tiếng. Xem 片 [piàn].


meanings:
① Mảnh, vụn: 片紙 Mảnh giấy; 布片 Mảnh vải; 剪成碎片 Cắt vụn; ② Vùng: 分片包幹 Khoán từng vùng; ③ Thái, lạng: 片西紅柿 Thái cà chua; 用刀片去上面一層 Lấy dao lạng lớp trên đi; ④ (loại) Đám, tấm, viên, bãi, miếng, khối, dãy: 莊稼壞了一大片 Lúa hỏng mất một đám lớn; 一片冰心 Một tấm lòng băng giá; 兩片阿司匹林 Hai viên Átpirin; 一片草原 Một bãi đồng cỏ; 一片房子 Một dãy nhà; 兩片檸檬 Hai miếng chanh; 跟群衆打成一片 Kết thành một khối với quần chúng; ⑤ Một vài, phút chốc, một chiều: 片言 Một vài lời; 片刻 Phút chốc; 聽片面之詞 Nghe lời nói một chiều; ⑥ (văn) Một, một nửa: 片這 Lời nói của một bên; ⑦ (văn) Sánh đôi, phối hợp: 雌雄片合 Đực cái phối hợp nhau (Trang tử). Xem 片 [pian].


meanings:
① Ván, cùng nghĩa với chữ bản 板. ||② Bản trúc 版築 đắp tường. ||③ Thủ bản 手版 bản khai lí lịch trình với quan trên. ||④ Bản đồ 版圖 bản đồ kê khai số dân và đất đai. ||⑤ Sổ sách. ||⑥ Cái hốt. ||⑦ Tám thước gọi là một bản.


meanings:
① Bản để in: 鋅版 Bản kẽm; ② Xuất bản: 第一版（初版） Bản in lần thứ nhất; 再 版 Tái bản, in lại; ③ Trang: 頭版新聞 Tin đăng ở trang đầu; ④ Phim chụp ảnh: 修版 Sửa phim ảnh; ⑤ Khung gỗ; ⑥ (văn) Ván (dùng như 板, bộ 木); ⑦ (văn) Sổ sách; ⑧ (văn) Cái hốt; ⑨ (cũ) Bản (đơn vị đo chiều dài thời xưa, bằng 8 thước).


meanings:
5147請參閱 秉拂語錄 [1]請參閱 秉拂語錄 [1]請參閱 還山錄 [1]標示之札。禪林告知大眾種種事情時所用之木牌。通常長約四十八公分，寬約三十八公分餘。若依其所揭示之事項而分類，則有依僧眾受戒年數而排列之戒臘牌、告示競賣亡僧遺物之唱衣牌、為報上堂而掛於法堂之上堂牌、為報早晨坐禪而掛於僧堂前之坐禪牌，及小參牌、放參牌、普請牌、開浴牌、放生牌等。〔敕修百丈清規卷七戒臘牌條、禪苑清規卷一、卷二、卷四、卷六、虛堂智愚禪師語錄卷四、禪林象器箋垂說門〕


meanings:
① Cái bảng, dùng mảnh ván đề chữ làm dấu hiệu hay yết thị gọi là chiêu bài 招牌 hay bài thị 牌示. ||② Thẻ bài, dùng để làm tin. ||③ Cỗ bài, các thứ bài đánh bạc. ||④ Bài vị 牌位 (viết tên hiệu vào gỗ hay giấy để thờ gọi là bài vị).


meanings:
Là thẻ gỗ dùng để thông báo các thứ việc cho đại chúng trong các chùa. Thông thường thẻ dài khoảng 48cm, rộng hơn 38cm. Tùy theo công việc được thông báo mà có các loại bài: 1. Giới lạp bài: Sắp xếp vị trí theo số năm thụ giới của tăng chúng; 2. Xướng y bài: Thông báo về việc rao bán di vật của vị tăng quá cố; 3. Thượng đường bài: Treo ở Pháp đường để thông báo thời khắc thượng đường; 4. Toạ thiền bài: Treo ở trước Thiền đường để thông báo giờ giấc ngồi thiền; và Tiểu tham bài, Phóng tham bài, Phổ thỉnh bài, Khai dục bài (tắm), Phóng sinh bài v.v… Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di


meanings:
① (Tấm) biển: 指路牌 Biển chỉ đường; 門牌 Biển ghi số nhà; ② Nhãn hiệu, hiệu: 天龍牌金筆 Bút máy nhãn hiệu Thiên Long; 冒牌 Giả hiệu; ③ Bài: 打牌 Đánh bài, chơi bài; ④ Mộc: 擋箭 牌 Cái mộc đỡ tên; ⑤ (văn) Thẻ bài (dùng để làm tin); ⑥ (văn) Bài vị (để thờ).


meanings:
① Tấm ván ngắn để đắp tường. ||② Hố, lỗ. Như xí du 廁牏 hố phân. Cái hố để tháo các cái bẩn đi.


meanings:
(văn) ① Tấm ván ngắn để đắp tường; ② Lỗ, hố: 廁牏 Hố phân.


meanings:
① Ðiệp, một lối văn thư của nhà quan. Tức là cái trát hay tờ trình bây giờ. ||② Phả điệp, sách biên chép thế hệ nhà vua gọi là ngọc điệp 玉牒.


meanings:
① Công văn, giấy chứng: 通牒 Công hàm, thông điệp (văn bản ngoại giao); 最後通牒 Tối hậu thư; ② Phả điệp, gia phả.


meanings:
① Cửa sổ, khoét giữa vách hay tường xung quanh có khuôn, trong có chấn song đóng chéo thành hình mũi trám gọi là dũ. ||② Mở mang, dẫn bảo, dẫn dụ. Cũng đọc là chữ dữu.


meanings:
(văn) ① Cửa sổ; ② Mở mang, dẫn dắt, dẫn dụ.


meanings:
① Thẻ viết văn thư, tờ bồi gọi là xích độc 尺牘. ||② Một thứ âm nhạc.


meanings:
① Miếng thẻ tre dày để viết chữ thời xưa; ② Văn thư; ③ Giấy tờ, thư từ; ④ Một loại nhạc khí.


meanings:
① Răng to. ||② Thử nha tước giác 鼠牙雀角 đặt điều gây sự kiện tụng. ||③ Ngà, ngà voi dùng làm đồ được, gọi tắt là nha. Như nha bài 牙牌 cái thẻ ngà. ||④ Các tướng nhỏ (ti tướng) gọi là nha tướng 牙將. ||⑤ Người giới thiệu sự buôn bán gọi là nha quái 牙儈 (lái).


meanings:
① Răng: 門牙 Răng cửa; 蟲牙 Răng sâu; ② Ngà (voi): 象牙 Ngà, ngà voi; ③ Mép răng cưa (chỉ những vật hình răng): 牙輪 Bánh răng, răng khía; ④ Người mối lái.【牙行】nha hàng [yáháng] (cũ) Người (kẻ) buôn nước bọt, người mách mối hàng, người mối lái; ⑤ [Yá] (Họ) Nha.


meanings:
① (động) Trâu bò: 公 牛 Bò đực; 鬥牛 Đấu bò tót; 放牛 Chăn trâu; ② [Niú] Sao Ngưu; ③ [Niú] (Họ) Ngưu.


meanings:
amount of dust that can rest on the top of a cow's hair


meanings:
1504請參閱 牛津逸書 （Anecdota Oxniensia）係英國牛津大學自一八八一年陸續出版之梵文佛教原典。又作牛津大學逸書。德國比較宗教學、語言學學者麥克斯穆勒（Max M渋ller, 1823～1920）早歲學於法國佛教學者布諾夫（Eugⅳne Burnouf, 1805～1852）門下，深研梵語與吠陀經典，後與當代知名佛教學者二十餘人共同編成梵語、巴利原典及英譯本之「東方聖書」四十九卷，穆勒任總監督。至一八八一年，獲得當時留學英國之日本學者南條文雄之協助，校訂出版梵文佛典，命名為「牛津逸書」，先後出版金剛般若經、無量壽經、阿彌陀經、般若心經、尊勝陀羅尼等。大部分原典係來自日本，送抵牛津後，由英日兩國學人共同校訂出版。此外，又將所有出版之原典一一譯為英文，收於上記之「東方聖書」中。此類原典與譯本之出版，對十九世紀東方學之研究風潮具有極大之影響力。


meanings:
ascetic practice of living like an animal


meanings:
2476請參閱 理惑論 <一>梵語 muni，巴利語同。又作文尼、茂泥。即寂默（止靜煩惱）、寂、賢人、仁、仙之意。乃謂尊貴殊勝之聖者或仙人。　muni 一語，於古印度梨俱吠陀時代後期已存在，意謂領受靈感，或指進入恍惚狀態者、聖者、隱遁者、仙人、寂默行者等。至奧義書時代，以婆羅門四住期（梵 āśrama）中之第三林棲期、第四遊行期之修行者為牟尼，特別是指開悟之托鉢遊行的第四期聖者。　佛教中，牟尼亦有聖者、仙人、寂默者等意。依玄應音義卷十八之解釋，牟尼，即通達內外而久居山林之修心學道者。如釋迦牟尼（梵 Sākya-muni）、拘那含牟尼（梵 Kanaka-muni）等，即指聖者。阿育王在法敕文中，勸導僧俗誦讀七經，其中之牟尼偈（梵 Muni-gāthā），或為巴利本「經集」中之牟尼經（Muni-sutta），經中以牟尼為真實比丘之意。又巴利本法句經第二六八、二六九，稱擇善斥惡者為牟尼。巴利本小部經義釋，以具有慧、知解等智者為牟尼，並列舉在家牟尼、非家牟尼、有學牟尼、無學牟尼、辟支牟尼、牟尼牟尼等六種分別。　<二>梵語 mauna，巴利語 mona。又作牟那。係 muni 之形容詞。亦指智，乃牟尼之性質。依小部經義釋載，牟尼之智包括：慧、知解、簡擇、思察、賢明、善巧、辨別、慧燈、正見等。〔巴利本中部優波離經〕　<三>梵語 mauneya，巴利語 moneyya。又作牟尼位、牟尼性、牟尼行、寂默。該語在梨俱吠陀後期已出現。與上述之<二>意同。我國與日本，古來多以 muni 屬事牟尼，mauneya 屬理牟尼。理牟尼，自原始佛教以來，有所謂三牟尼（巴 tīṇi moneyyāni）之說，指身牟尼、語牟尼、意牟尼，又稱三寂默。據集異門足論卷六之解釋，謂無學之身律儀為身寂默，無學之語律儀為語寂默，無學之心為意寂默。〔俱舍論卷十六、成唯識論卷十、大日經疏卷一、卷十二、成唯識論述記卷十末、異部宗輪論述記〕


meanings:
① Con đực, giống đực. Các chim muông thuộc về giống đực đều gọi là mẫu. ||② Chốt của. ||③ Lồi lên, gồ lên, gò đống.


meanings:
① Đực: 牡 牛 Bò (trâu) đực; ② (văn) Chốt cửa; ③ (văn) Lồi lên, gồ lên, gò đống.


meanings:
① Cái chuồng nuôi súc vật. ||② Giống muông, cỗ làm bằng thịt trâu bò gọi là thái lao 太牢, bằng dê gọi là thiếu lao 少牢. ||③ Bền chặt, như lao bất khả phá 牢不可破 bền chắc không thể phá ra được. ||④ Bồn chồn, buồn bã vô liêu gọi là lao tao 牢騷. ||⑤ Nhà tù.


meanings:
① Chuồng (nuôi súc vật): 亡羊補牢 Mất bò rào chuồng; ② (cũ) Súc vật giết để tế: 太牢 Bò tế; ③ Nhà tù, nhà lao: 坐牢 Bị tù, ngồi tù; ④ Bền vững, chắc: 牢不可破 Đời đời bền vững; 多溫習幾遍就能記得更牢 Ôn tập nhiều lần thì nhớ càng lâu; ⑤ 【牢騷】lao tao [láosao] Bất mãn, càu nhàu, phàn nàn, bồn chồn, kêu ca: 滿腹牢騷 Bất mãn trong lòng, phàn nàn cả ngày (càu nhàu suốt ngày).


meanings:
Kiên cường, kiên định. Uyển Lăng lục ghi: »問 、 何 者 是 精 進。 師 云、 身 心 不 起、 是 名 第 一 牢 強 精 進。 – Hỏi: Thế nào là tinh tấn? Sư nói: Không để ý tới thân tâm, đây là tinh tấn kiên cường hạng nhất«.


meanings:
Khó khăn, chán nản. Tông Môn Võ Khố ghi: »大 丞 相 呂 公 蒙 正。 洛 陽 人。 微 時 生 緒 牢 落。 大 雪 彌 月。 遍 干 豪 右 少 有 周 急 者。– Đại Thừa tướng Lữ Mông Chính, quê ở Lạc Dương, thuở hàn vi cuộc sống khó khăn. Suốt cả tháng tuyết rơi nhiều, ông đến khắp nhà bạn bè giàu có nhưng ít có ai chu cấp«.


meanings:
Kiên quyết từ chối. Tiết Thạch Sương Khánh Chư Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »唐 僖 宗 聞 師 道 譽、 賜 紫 衣、 師 牢 辭 不 受。 – Vua Đường Hi Tông nghe đạo hạnh của sư bèn ban cho tử y, sư kiên quyết từ chối không nhận«.


meanings:
① Ðầy, như sung nhận 充牣 đầy ních.


meanings:
① Kẻ chăn giống muông. ||② Chăn nuôi đất ngoài cõi. ||③ Chỗ chăn. ||④ Nuôi, như ti dĩ tự mục dã 卑以自牧也 (Dịch Kinh 易經) tự nhún mình tôn người để nuôi đức mình. ||⑤ Quan mục, quan coi đầu một châu gọi là mục. ||⑥ Quan coi thuyền bè. ||⑦ Ðịnh bờ cõi ruộng. ||⑧ Con bò bụng đen.


meanings:
① Chăn nuôi: 游牧 Du mục; 牧羊 Chăn cừu, chăn dê; ② (văn) Người chăn súc vật; ③ (văn) Chỗ chăn nuôi; ④ (cũ) Quan mục (đứng đầu một châu); ⑤ (văn) Quan coi thuyền bè; ⑥ (văn) Định bờ cõi ruộng; ⑦ (văn) Bò bụng đen.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Pháp Trung đời Tống. X. Pháp Trung.


vietnamese:
mục ngưu thập nhất pháp dụ tỉ khâu <đpb>


meanings:
① Các loài sinh ở trong trời đất đều gọi là vật cả. Thông thường chia ra ba loài: (1) Ðộng vật 動物 giống động vật, (2) Thực vật 植物 giống thực vật, (3) Khoáng vật 礦物 vật mỏ, v.v. ||② Sự vật, như hữu vật hữu tắc 有物有則 một vật có một phép riêng. ||③ Vật sắc 物色 dò la tìm tòi.


meanings:
① Đồ, vật, đồ vật, sự vật, của cải: 公物 Của công; 新事物 Sự vật mới; 有物有則 Mỗi sự vật đều có phép tắc riêng; ② Người ta, thế gian: 待人接物 Xử thế, cư xử, ăn nói; ③ 【物色】vật sắc [wùsè] Tìm kiếm người nào dựa theo những vật mà người ấy dùng. (Ngr) Tìm kiếm, tìm hiểu, thăm dò, tìm tòi.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đại Quan đời Tống. X. Đại Quan.


meanings:
absolute realm, which transcends the world of individual existence


meanings:
① Bắn nhà lại cho ngay, lấy đất đá đắp ngăn nước cũng gọi là tiến.


meanings:
① Chống, bắn (cho ngay, cho khỏi xiêu, đổ): 打牮撥正 Chống nhà cho khỏi xiêu vẹo; ② Lấp (lấy đất đá lấp hồ ao).


meanings:
① Muông sinh. Con vật nuôi gọi là súc 畜, dùng để cúng gọi là sinh 牲.


meanings:
(văn) ① Con bò một màu; ② (Con vật tế thần) không bị thiến.


meanings:
① Con trâu đực. ||② Một muông sinh gọi là đặc. ||③ Riêng một, như đặc lập độc hành 特立獨行 đi đứng một mình, ý nói không a dua theo ai vậy. ||④ Khác hẳn, cái gì khắc hẳn mọi người đều gọi là đặc, đặc sắc 特色, đặc biệt 特別, v.v. ||⑤ Chuyên một sự gì mà đặt cũng gọi là đặc, như đặc thị 特示 bảo riêng về một điều gì. ||⑥ Những.


meanings:
① (văn) Trâu đực; ② Đặc biệt, càng: 特大號的鞋 Giày cỡ to đặc biệt; 今天下尚未定，此特求賢之急時也 Nay thiên hạ vẫn còn chưa định yên, lúc này đặc biệt (càng) là lúc cần phải gấp cầu người tài đức (Tam quốc chí); ③ Riêng, chuyên, đặc biệt: 特立獨行 Đi đứng một mình (không a dua theo ai); 特示 Dặn bảo riêng về điều gì; 河東吾股肱郡，故特召君耳 Hà Đông là quận tay chân của tôi, nên tôi mới đặc biệt vời ông đến (Sử kí). 【特別】đặc biệt [tèbié] Đặc biệt, khác thường, rất đỗi: 特別是 Nhất là; 他的口音很特別 Giọng anh ấy rất đặc biệt; 特別儲備基金 Quĩ dự trữ đặc biệt; 特別大減價 Đại hạ giá đặc biệt; 特別法人 Pháp nhân đặc biệt; 特別股息 Cổ tức đặc biệt; 特別進口 Nhập khẩu đặc biệt; 特別提款權 Quyền rút tiền đặc biệt (SDR); 特別帳戶 Tài khoản đặc biệt; 【特地】đặc địa [tèdì] Riêng, chuyên, đặc biệt: 我們特地來這裡訪問 Chúng tôi đặc biệt đến thăm nơi đây; 【特爲】đặc vị [tèwèi] Như 特地; 【特意】đặc ý [tèyì] Xem 特地; ④ (văn) Chỉ, riêng, những: 不特此也 Không phải chỉ có thế, không những thế; 公罷矣，吾特戲耳 Ông thôi đi, tôi chỉ giỡn thôi mà (Hán thư); ⑤ (văn) Suông, không... vô ích: 三國固且去矣，吾特以三城送之 Ba nước này vốn sẽ phải bãi binh, ta dâng không cho họ ba thành mà thôi (Hàn Phi tử); ⑥ Đặc vụ (gọi tắt): 防特 Phòng ngừa đặc vụ; 匪特 Thổ phỉ và đặc vụ.


meanings:
① Trái lại, biểu thị ngữ khí chuyển chiết. Cảnh Thanh Đạo Mân Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »如 今 事 不 得 已、 向 汝 道 各 自 驗 看 實 箇 親 切。 既 恁 麼 親 切、 到 汝 分 上 因 何 特 地 生 疏？ – Hôm nay việc bất đắc dĩ, tôi nói với các vị mỗi người hãy tự nhìn lại cái thật gần gũi. Đã gần gũi như thế, trái lại đến phần các vị sao mà cách xa?«. ② Càng thêm. Tiết »Cổ Sơn Hoà thượng« trong Tổ Đường tập q. 10 ghi: »直 下 猶 難 會、 尋 言 轉 便 賒。 擬 論 佛 與 祖、 特 地 隔 天 涯。 – Trực hạ do nan hội, tầm ngôn chuyển tiện xa. Nghĩ luận Phật dữ Tổ, đặc địa cách thiên nhai. – Ngay đó còn khó hội, Tìm lời liền cách xa, định bàn Phật với Tổ, càng thêm cách chân trời«. 3. Cố tình theo ý riêng, thừa thãi. Bài thơ »Đô tụng« của Thiền sư Thường Tổng Chiếu Giác trong Kiến Trung Tịnh Quốc Kế Đăng lục ghi: »清 涼 海 岸 休 他 覓、華 藏 峨 嵋 莫 外 尋。 彈 指 圓 成 猶 特 地、那 堪 擬 議 隔 千 峰。 – Thanh Lương hải ngạn hưu tha mịch, hoa Tạng, Nga Mi mạc ngoại tầm, đàn chỉ viên thành do đặc địa, Na kham nghĩ nghị cách thiên phong. – Bờ biển Thanh Lương thôi hỏi kiếm, Hoa Tạng, Nga Mi chớ tìm ngoài, phút chốc viên thành còn thừa thãi, đâu cho do dự cách nghìn trùng«.


vietnamese:
đặc bằng đặc lạp thái qua nhĩ tự truyện <pqđtđ>


meanings:
Trâu đực sinh con. Đặc ngưu là con trâu đực. Chỉ sự việc không thể có. Thiền tông thường dùng câu »Ta có một câu, đợi khi nào trâu đực sinh con, thì ta sẽ nói cho ngươi nghe (我 有 句 子、 待 特 牛 生 兒、 即 爲 汝 說)« để tỷ dụ cho then chốt của Thiền mà chẳng rơi vào ngôn thuyên.


meanings:
① Tên người. ||② Xương dưới đầu gối trâu.


meanings:
(văn) Xương cẳng trâu, xương bắp chân trâu (phần xương dưới gối).


meanings:
① Dắt đi, tiến thoái không được tự do cũng gọi là khiên, như khiên bạn 牽絆 vướng mắc. ||② Co kéo, như câu văn khiên nghĩa 拘文牽義 co kéo câu văn, nghĩa là văn không được chải chuốt. ||③ Liền. ||④ Câu chấp. ||⑤ Một âm là khản. Dây kéo thuyền.


meanings:
① Dắt: 牽牛 Dắt bò; 手牽着手 Tay dắt tay; ② Rút, kéo: 牽一髮而動全身 Kéo một sợi tóc làm động cả toàn thân; ③ Dính dáng, dính dấp, liên luỵ: 這案子牽連甚廣 Vụ án này dính dấp đến nhiều người; ④ Vướng, ràng buộc: 牽絆 Vướng mắc; ⑤ Co kéo, gượng ép: 拘文牽義 Co kéo văn nghĩa, văn câu thúc nghĩa gượng ép (không được chải chuốt).


meanings:
subtly produced (karma) or unmanifestly produced karma


meanings:
① Trái ngược, cùng nghĩa với chữ ngỗ 忤.


meanings:
(văn) ① Chống đối, trái lại (như 忤, bộ 心); ② Húc (bằng sừng).


meanings:
(văn) ① Thanh gỗ ngang buộc ở sừng trâu để đề phòng trâu chém người; ② Chuồng nuôi trâu hoặc ngựa.


meanings:
① Con tê giác. ||② Tê lợi 犀利 bền sắc (nói về đồ binh). ||③ Hạt bầu xếp hàng như cánh hoa.


meanings:
① (động) Tê giác, tê ngưu; ② (văn) Hạt bầu xếp hàng như cánh hoa; ③ 【犀利】tê lợi [xilì] Sắc, nhọn, bén, sắc bén: 談鋒犀利 Lời nói sắc bén.


meanings:
① Cái cày. ||② Con trâu lang lổ. ||③ Người già gọi là lê lão 犂老. ||④ Cày. ||⑤ Một âm là lưu. Lưu nhiên 犂然 đích xác, chắc chắn. Cũng viết là 犁.


meanings:
① Cái cày; ② Cày (ruộng): 地已經犂了兩遍 Ruộng đã cày hai lượt; ③ 【犂老】lê lão [lílăo] (văn) Người già.


meanings:
【犄角】cơ giác [jijiăo] (khn) ① Sừng loài thú: 牛犄角 Sừng bò; ② Góc: 桌子犄角 Góc bàn; ③ Xó: 屋子犄角 Xó nhà.


meanings:
(văn) ① Con bò lông vàng mõm đen; ② Con bò cao bảy thước.


meanings:
Một cặp (bò, ngựa, trâu): 今天兩犋牲口耕地 Hôm nay có hai cặp trâu cày ruộng.


meanings:
① Tả cái thế trâu đi khỏe mạnh. ||② Tên đất. ||③ Kiền trùy 犍椎 tiếng Phạm, các thứ như chuông, khánh, mõ, mộc bản đánh làm hiệu ở trong chùa đều gọi là kiền trùy. ||④ Tên người, như Mục Kiền Liên 目犍連 đức Mục Kiền Liên, đệ tử Phật.


meanings:
① Con trâu (hoặc bò) thiến.【犍牛】kiền ngưu [jianniú] Bò đực, bò thiến; ② 【犍椎】kiền trùy [jianzhui] (Phạn ngữ) Chỉ chung các đồ chuông, khánh, mõ... trong nhà chùa; ③ [Jian] Tên đất.


meanings:
（梵 skandha，巴 khandha，藏 phuṅ-po）佛典中，分別篇章之名目。又作揵度、建陀、建圖、塞犍陀、塞建圖、娑犍圖、塞建陀。意譯蘊、聚、陰、衆、肩、分段。在佛典中，將同類之法聚爲一處，即爲一犍度。相當于‘品’，或今人所用之‘章’。如《四分律》卷三十一以下收受戒、說戒等二十犍度，《阿毗曇八犍度論》立雜、結使等八犍度，又，舊譯家將犍度譯成‘衆’或‘陰’，故稱色受想行識爲‘五衆’或‘五陰’。《摩呵止觀》卷五（上）釋陰義雲（大正46·51c）︰‘陰者，陰蓋善法，此就因得名。又陰是積聚，生死重沓，此就果得名。’<#>此中，若解‘陰’爲‘陰蓋’義，似離原語之義較遠。新譯家則譯爲蘊，故稱色等爲五蘊；《大毗婆沙論》中，亦翻雜、結使等八犍度爲八蘊。義淨所譯之《能斷金剛般若波羅蜜多經論釋》卷上之注雲（大正25·877a）︰<#>‘梵雲塞建陀，有甚多義。或是聚義，或是肩義，或是分段義。若依此方譯之爲聚，但得積聚義，遂無餘義。此中，且據二種。此爲昔人不解梵音。又譯之爲趣，深成遼落。又複須知，此聚義、肩義，解時極難。’<#>［參考資料］　《俱舍論》卷一；《玄應音義》卷四、卷十七、卷二十三；《四分律疏》卷七（本）；《四分律飾宗記》卷七（本）；《四分律行事鈔資持記》卷上一之一。<#>


meanings:
5520梵語 skandha，巴利語 khandhaka 之音譯。又作揵度、建陀、建圖、乾度、塞建陀、娑犍圖。意指蘊、聚、眾、分段。即分類編集，而將同類之法聚集一處之謂。相當於品或節。係有關受戒、布薩、安居等僧團內之儀式作法，與日常生活之規定條文，經由分類整理而成者。據巴利語律典所記載，共有二十二犍度（漢譯四分律則僅有二十犍度）：(一)規定出家受具足戒法之受戒犍度，又稱大犍度。(二)說明布薩規定之布薩犍度。(三)說明安居規定之安居犍度。(四)說明自恣規定之自恣犍度。(五)說明持用皮革製品之皮革犍度。(六)說明有關食物、藥物等制定之藥犍度。(七)說明有關迦絺那衣（巴 kaṭhinadussa）規定之迦絺那衣犍度。(八)說明有關比丘著衣之衣犍度。(九)說明釋尊居於瞻波時所制定有關眾僧會議方法之瞻波犍度。(十)說明在拘睒彌所發生教團內部紛爭之拘睒彌犍度。上述十項稱大品，其次則爲十二小品所組成有關刑罰之規定。其中，末兩項即爲有關王舍城之第一結集與毘舍梨的第二結集之規定，然漢譯四分律無此部。〔四分律卷三十一、摩訶止觀卷五上、玄應音義卷五、卷十八、卷二十四〕（參閱「二十犍度」181）


meanings:
（梵 ghaṇṭā，巴 ghaṇṭā，藏 dril-bu）寺院報時之器具。又作揵稚、揵遲、揵地、揵抵、揵植、揵槌、揵錘、犍椎。《玄應音義》卷一雲︰‘揵椎，直追反，經中或作揵遲。案梵本臂咤揵稚，臂咤此雲打，揵稚此雲所打之木。或檀，或桐，此無正翻。以彼無鍾磬故也。但椎、稚相濫，所以爲誤已久也。’又，據諸經律所譯，或作板，或作鼓、鈴、鐸等，所用名稱不一。<#>關于犍稚的倡設緣起，依《五分律》卷十八所載，略如下述︰佛陀時代，有一次，僧團布薩時，未能及時集合，乃至荒廢坐禪行道。時，佛乃教示須唱言時至，幷敲打犍稚，或擊鼓、吹螺集衆云云。按，此物本爲木制，如後世所謂板。《五分律》卷十八雲（大正22·122c）︰‘諸比丘不知以何木作犍稚，以是白佛。佛言︰除漆樹毒樹，餘木鳴者聽作。’然《大智度論》卷二謂大迦葉往須彌山頂，撾銅犍稚。據此可知，後世亦用銅製品。此外，《大比丘三千威儀》卷下謂五事須打犍稚，此五事即（大正24·923b）︰‘一者常會時，二者旦食時，三者晝飯時，四者暮投槃時，五者一切無常。’關于其打法，《四分律疏飾宗記》卷八（本）雲（卍續66·492下）︰‘創疏而輕，漸急而重，將欲了時漸細漸沒，名爲一通，如是至三，名曰三通。于最後通聲沒之次，大打三下，或二或一，以表聲絕。’<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷二十四；《自誓三昧經》；《樂瓔珞莊嚴方便經》；《薩婆多毗尼毗婆沙》卷五；《四分律》卷三十五；《四分律行事鈔資持記》卷一之四。<#>


meanings:
（梵 Gandhāra、Gandhāra、Ga-ndha-vati，巴 Gandhāra、Gandhāra）古代印度十六大國之一。又作健馱邏、健陀邏、乾陀越、犍陀呵、軋■婆那、犍陀。意譯香遍、香行、香淨、香風、香林。又有業波羅（Gopāla）國、業波國之稱。北接烏杖那、西隔那揭羅曷、濫波二國而通迦畢試，東北隔烏剌尸而與迦濕彌羅相對，東南挾信度河而接呾叉始羅。其位置大致在今巴基斯坦境內西北方之白夏瓦（Peshawar）及其附近地區。<#>此地爲從西北方越過興都庫什山前往印度平原的重要路綫，自古即有許多異族入侵。自西元前五世紀開始，印度、希臘、伊朗等邊境王朝相繼入侵統治，由于各種文化、宗教相互影響，故此地文化呈現多樣化。西元前四世紀亞歷山大入侵時，據說該國都城爲布色羯邏伐底（Puṣkaravatī）。西元一世紀時爲月支族貴霜（Kuṣāṇa）王朝所統治；二世紀時，貴霜王朝的迦膩色迦王定都布路沙布邏（Puru-ṣapura，今之白夏瓦），極力保護佛教，此地之佛教因而大爲興盛。<#>佛教傳入此地，始于阿育王時（西元前三世紀左右），迦膩色迦王時代至五世紀期間，盛行說一切有部系的佛教。據傳其間亦流傳大乘佛教，無著、世親、法救、如意、 36脅比丘等人皆曾活躍于此。迦膩色迦王嘗在王城東南建立大塔及伽藍，其中大伽藍以佛鉢而知名于時。此外，國中有關佛教的遺迹甚多，如布色羯邏伐底城有一伽藍，爲世友造《品類足論》之故址，城北有法救撰《雜阿毗達磨論》的舊伽藍，另有釋尊舍眼的窣堵波、梵王所建的二石窣堵波，其西北五十餘裏則有教化鬼子母的遺迹。又，跋虜沙城北方有蘇達拿太子的遺迹、自在論師造《阿毗達磨明燈論》的伽藍。附近之彈多落迦山又有獨角仙人居住之故址等。<#>犍陀羅的佛教，以迦膩色迦王時代爲最盛期，其後漸衰，五世紀中因■噠（Ephtalite）族入侵而消滅。七世紀玄奘訪此地時，邑裏多已荒蕪，人烟稀少，王族絕嗣，隸屬迦畢試國，迦膩色迦王所建的大塔亦告毀壞。然而本國的佛教美術，因爲受希臘、羅馬樣式的影響，而發展成獨特著名的犍陀羅美術，且經由西域而影響及于中國、日本等地。<#>◎附︰高田修著·楊美莉（等）譯〈犍陀羅美術及其研究史〉（摘錄自《佛像的起源》第三章第一節）<#>［犍陀羅美術概要］　犍陀羅美術，是屬于西方希臘系統的美術，他是受到所謂希臘化美術乃至希臘──羅馬（Graeco-Roman）美術的强烈影響所發生、展開的混血美術，與印度傳統美術在本質上全然不同，而且是完全服務佛教的美術。由于各方學者對于其所接受的影響之見解不一，所以有所謂‘希臘佛教美術’或‘羅馬佛教美術’等的稱呼。然而，這些稱呼，如下面我們將論述的那般，衆說紛紜，莫衷一是，還是寧可冠以其美術繁榮的中心地域之名稱，稱之爲‘犍陀羅美術’爲當。其發生的地域，在印度的西北部涵蓋一大片相當廣大的範圍，其時代──有爭論──也大抵從西元後一世紀中葉開始，至第一、第二貴霜王朝時代最爲盛行，以後到五世紀前半，還多多少少的有一些造型活動繼續著。犍陀羅美術結束于五世紀中葉，由于野蠻的■噠族的侵入，而遭到致命的打擊，終于宣告結束。但是對于其遺迹和雕刻的破壞，後來侵入擄掠的回教徒亦要負相當的責任。如此，一度繁榮的佛教寺塔，既經破壞委弃，佛教久已絕迹于此地。但是尚能拿來說明往昔的輝煌文化的伽藍遺迹，和廢塔之類，散見于各地，僅後來被陸續發掘的犍陀羅雕刻遺品，實際上就相當多。<#>建築多半由石頭造成，頽毀的佛塔和僧院等的廢址，現在還留在原地的不少。單剩下基址的，我們由發掘的其地面設計，也能復原其面貌之一斑。因此，我們得以看到西北地方所發展出來的建築之特異性。石頭的堆砌法依時代不同而異，在塔克西拉，這種區別可以闡明，但在犍陀羅地方，由于尚未調查清楚，所以至今還不能作區別。石窟在西北印度沒有值得一提的地方，僅阿富汗的巴米揚石窟群較值得注意之外，其他地方不太清楚。繪畫雖然也同時發展開來，但除了在巴米揚等地有一些後期的壁畫外，在哈達及布特喀拉也只發現二、三斷片，這也是缺憾的事。<#>雕刻遺品和一些斷片，總括起來，數量極多，不僅在西巴基斯坦和印度的博物館有收藏，幾乎世界各國的主要博物館和個人收藏中均可見到。通常所說的犍陀羅美術，就是指著這些雕刻美術而言的。雕刻主要爲石雕以及由灰泥（stucco）塑造的塑像，金屬遺品極少。灰泥的雕刻盛行于犍陀羅後期，前期主要是石雕。石材限于青黑片岩（schist），千枚岩（phyllite），這些都構成作品的質材特徵。然大抵較古老的作品多爲片岩，千枚岩是比較晚被采用的，但這些石材之來源尚不明。雕刻都是浮雕，看來像雕像的單獨像，其背面均作平板的高浮雕。內容當然都是佛教美術，還有占大半的佛傳圖，和以佛陀像爲首的佛教諸尊像，其他也有不少單純是裝飾紋樣的。<#>由這些雕刻所代表的犍陀羅美術，和當時的西方美術──希臘化乃至希臘·羅馬美術──有著密切的關係。西方系統的表現手法或題材幾乎在任何一件作品中都多多少少可見，它是和印度的傳統美術全然不同情趣的。這事不只是由于犍陀羅地方地處印度的邊境，地理環境與印度內部迥異的緣故，而且犍陀羅美術是由西方系統的雕工雕的，他們都是至少對西方美術的製作技法相當熟悉的外來工人，這是由他們來參與所展開的藝術。概觀這長期發展的美術歷史，一方面我們可以看出印度化的傾向逐漸增加，但另一方面我們仍可感覺出西方造型要素的一直持續，還有不斷地有新的要素注入。因此，我們可以這樣地作結論︰西方影響不單波及到初期的犍陀羅美術，以後還是時時對它産生影響的。總之，犍陀羅美術的特徵，是富有相當濃厚的西方造型要素。<#>犍陀羅作品中的西方性，首先在人物的容貌和服飾、衣褶的表現上，很顯著。當然這是一個具有長久歷史的美術，自然不能一概而論，但大體而言，人物的頭髮呈波狀，臉爲橢圓形，眼鼻口的輪廓相當明顯而端整，姑不論其雕技之巧拙，但無論如何，任何人看了，都不能否定它是以類似希臘系美術作品的表現手法作成的。佛像大衣通肩而穿，這種穿戴方式，不僅和希臘的希馬地昂（或者羅馬的托迦）有相同的表現方式，甚至其大衣的衣褶，也是使用深深的平行褶曲綫，全部是基于希臘、羅馬美術的表現手法。這褶法的原則，在菩薩、比丘或是諸天、在俗信徒等印度衣著場合也同樣適用。通觀整個犍陀羅雕刻，我們可以看到希臘美術的寫實表現手法在支配著。其寫實性雖未必都是優秀的，事實上犍陀羅的作品一般都表現得過于艶麗而有損雅趣，但是就中與同時代的西方作品比較，仍有許多毫不遜色的作品。但我們要特別注意的是，犍陀羅美術是站在與印度的傳統美術完全異質的造型基礎上。<#>西方的要素不僅表現于上述的容貌和衣褶上，臉形上也常常會赫然出現以希臘雕像爲藍本的類型。例如Apollon型、Sophokles型的佛陀像和Pheidias作的Zeus同型的Kubera神像、Pallas-Athene型的女神像等，其他還有許多我們可以想到的希臘神像均有之。尚有戴著希臘風格的服飾的男女飲酒歌舞，和所謂的Dionysos祭祀圖（中略）。總之，西方要素在犍陀羅美術中，實是俯拾皆是。依這樣的事實來看，想必是，不僅西方要素的影響，更直接的是，在犍陀羅的佛教美術製作上，有不少熟悉希臘美術技法的外來藝匠參與這些工作。<#>從佛像美術的觀點來看犍陀羅美術，它與古代初期的佛教美術迥異的地方，即是在一些佛傳圖中，把主要角色──釋尊表現出來了，而且很適當的安排在整個構圖的中心，這就是其特色。單獨的佛像被製作的也有許多，佛像和其他的諸尊像一起成爲信徒禮拜的對象。犍陀羅一反古代初期，絕對不表現佛陀形像的制約，毫不猶豫的自由表現出來，或許這美術的開始就是以製作佛像爲出發的。因此，由此去探求佛像的起源是十分有可能的，而事實上，主張佛像的犍陀羅起源說的最有力理由亦在于此。<#>然而有關犍陀羅美術的發生，發展的年代，尚無確定，這也是這美術的研究上的一個難關，以致成爲佛像的犍陀羅起源說的弱點。從收集來的多數佛像看，乍看之下，都具西方的面貌和衣褶的表現特徵。由于其雕刻手法的持續性相當强，所以要依其式樣來决定其年代先後，作編年整理，實是不容易的事。在犍陀羅作品中，可以作爲年代或式樣的基準的作品極爲稀少，雖有少數附有年記的作品，但其絕對年代的决定亦是議論紛紜，莫衷一是。加上從前世紀以來，對遺品的收集沒有作有組織而科學的計畫，而且在發掘時沒有作好考古學上最基本的順序的工作。更由于對這些作品式樣的展開之歷史背景不甚明白，諸多的困難存在著。因此，佛像的犍陀羅起源說異論百出，這完全是與數量相當多的遺品之年代未能確定，史實未能厘清之困難有關。所以犍陀羅美術的諸問題之關鍵，就是在其年代論的不一致。<#>［研究史概觀］　由于犍陀羅美術特別具有希臘、羅馬的風格，自然引起西歐的關心，約從十九世紀初葉，其雕刻的收集和古塔的發掘已經開始。但在初期，多半是尋寶者基于尋找古錢和財寶的心理去發掘，所以許多遺迹曾被糟蹋。1849年旁遮普及犍陀羅地方歸屬于英國後，才由印度考古局和孟加拉工兵隊等，在西北地方的佛教遺迹上作廣泛而公開的調查發掘。由于這項發掘工作仍是沒有組織、不科學的，所以發掘出來的遺品，很多是缺乏考古學上的發掘數據的，甚至連出處都不明白的遺品也不少。雖然如此，這多數的雕刻遺品之收集，仍是很有用處的。這樣，隨著資料的豐富，研究逐漸興起，大約在十九世紀末葉，有關這美術的論述也才開始在學界熱絡起來。于是從那時起，有關犍陀羅美術的年代和發生，異說林立，針鋒相對，看來實覺有趣。然此時，仍尚未關心到佛像起源的問題。<#>至二十世紀，馬歇爾所率領的印度考古局的發掘活動和佛榭的精緻細膩的綜合研究，成爲當時學者的圭臬。由于考古局的佛教遺迹之發掘，使得二十世紀初期的研究有長足的進步，許多新的資料和知識的增加，其次繼續進行塔克西拉遺迹的發掘，提供了闡明犍陀羅美術諸多問題的確實證據，這一點應該是最值得注意的。一方面，佛榭的研究，對犍陀羅美術的主題之解明有特殊的成果，還有就這美術的發生與展開，他廣泛精細的考證是其他人所不能望其項背的。佛像的所謂‘希臘起源說’也是由他提出的。實際上，他的式樣論有弱點，他主要是基于歷史背景去推定該美術的發生乃至佛像起源的年代（前一百年左右），這與考古學上的事實頗不一致，但是他的論說，直至1920年代，一直控制著整個學界。以後各種論說和見解陸續出現，由攻擊犍陀羅美術的年代論弱點的‘摩突羅起源說’也形成了。一時學界呈現蓬勃的景况，也因此這美術的研究有了顯著的進展。但是到二次大戰時，除了對于比馬朗舍利容器的樣式和迦膩色迦王年代的研究有新的成果外，尚不能突破佛榭的年代論和希臘影響說的體系。在這之間，1922年以來法蘭西探險隊在阿富汗北部所作的考古學的調查收穫，值得重視，尤其是貝格拉姆和哈達等的發掘，提供了許多極爲重要的資料。<#>大戰後學術界的特色是︰一方面把戰前的調查研究成果陸續印行出版，另一方面也有新的研究成果推出。首先，在公布考古學成果方面，最重要且值得大書特書的是塔克西拉和貝格拉姆兩地的發掘結果。塔克西拉市是馬歇爾花了二十二年的工夫發掘的，其綜合結果之發表是久爲學界所期盼的。這發掘對于以犍陀羅美術爲始的西北印度古代文化史之研究，給予莫大的貢獻。其次是貝格拉姆市，是由阿康先發掘的，他發掘出來的羅馬製品和印度製品等，數量相當多而貴重，引起世界各方的注目。這些有犍陀羅美術的發展訊息的出土品，具體的印證了東西文化交流的史實，得到學界諸多學者的重視。再由格爾修曼在同一地方的考古發掘，更闡明了貝格拉姆市的歷史，他對與犍陀羅美術的繁榮有密切關係的貴霜朝曾作過歷史探究，幷試圖提出迦膩色迦年代的新假說。佛榭在戰後不久，還修正了他的犍陀羅美術論的一部份，幷發表他以前所作的調查的結果。其他，在最近有圖齊所率領的義大利考古隊，試圖調查發掘史瓦特地方，又有水野清一所組的日本隊也在阿富汗及犍陀羅的遺迹上作調查發掘，有關犍陀羅美術的資料今後將逐漸地增加，這是可以預想得到的。<#>戰後，此地美術的研究，有羅蘭特、羅哈依冉、德魯、因克爾特、馬歇爾等人的卓越成績。羅蘭特在1936年，就主張犍陀羅美術受到羅馬帝國時代的美術的影響，他更把一向被采用的年代論提出來檢討，到了戰後更展開其式樣論的研究。與以佛榭和巴和菲等人爲代表的犍陀羅美術‘希臘影響說’相對的是，新提出的‘羅馬影響說’。荷依拉從考古學的立場來支持此說，因克爾特也站在稍稍不同的立場，試圖把犍陀羅作品的式樣作分類，幷將其年代稍微往後挪，此羅馬影響說也逐漸堅固起來。羅哈依冉女史的研究，對西北印度存在最多問題的時代之歷史，特別是摩突羅的美術與其編年的問題，作了更深入的探討，更是值得注意。關于犍陀羅美術和佛像的起源，展開了有趣的議論，但就作品的式樣來考察，仍有不少未得肯定的答案者。馬歇爾雖然也主張希臘化影響說，但他是立足于考古學上的事實，所以他的見解與佛榭等不同。在塔克西拉發掘報告書中，關于這美術的發生，基于其發掘結果，作了精闢的論述，下了最令人心服的結論。最近，他出版了《犍陀羅美術全史》的大作，這也是他唯一的一部著作，對于這美術的式樣之發展，其論點精闢可謂是執當今之牛耳。其他，對于西北印度的文化史之研究上，坦恩和那拉因的成就也是不容忽視的。<#>［參考資料］　《彌勒下生經》；《法顯傳》；《大唐西域記》卷二；《善見律毗婆沙》卷二；《俱舍論》卷二十六；《道行般若經》卷九；《往五天竺國傳》；《洛陽伽藍記》卷五；羽溪了諦著·賀昌群譯《西域之佛教》第七章；松本文三郎《印度の佛教美術》；《佛教之美術及瘻歷史》（《小野玄妙佛教藝術著作集》{2}）；A. Foucher《Notes sur la géographie anciennedu Gandhāra》。<#>


meanings:
5520梵名 Kaṇṭhaka, Kanthaka，巴利名 Kanthaka。又作犍德、乾陟、騫特、迦磋迦。釋尊出迦毘羅王宮向苦行林時所乘之馬名。據佛本行集經卷二十載，釋尊出家，乾陟既還國城，受淨飯王苦切呵責，意甚憂愁，生大熱惱，不久命盡，生三十三天。後知太子成道，由彼天沒，下生中天竺那波城，爲一婆羅門子，漸長，至如來處，如來知彼往昔爲馬身，命終生天，即爲彼說與該馬之因緣；彼聞法後，漏盡解脫，入般涅槃。古代印度佛傳雕刻中，描繪出家踰城時，刻犍陟者甚多。其中，以阿摩羅婆提（梵 Amarāvatī，巴同）所存欄楯之浮雕爲最古。又加爾各答博物館藏有犍馱羅（梵 Gandhāra，巴同）地方所出土者，上繪四天捧持犍陟之四足，帝釋執蓋披馬上之太子，有數位天人恭敬隨從。我國大同靈巖窟寺第二洞亦存有此類構圖。〔過去現在因果經卷二、修行本起經卷下、六度集經卷七〕


meanings:
5521犍馱羅，梵名 Gandhāra, Gāndhāra, Gandha-vati，巴利名 Gandhāra, Gāndhāra。印度古國名。又作健陀羅、犍陀越、乾陀越、乾陀衛、乾陀羅、揵陀、犍陀呵、健馱羅、乾陀婆那、乹陁婆那或業波羅（梵 Gopāla）。意譯香地、香潔、妙香、持地。位於今西北印度喀布爾河（Kabul）下游，五河流域之北。此國領域時有變遷，亞歷山大東征（西元前四世紀）時，都城在布色羯邏伐底（梵 Puṣkarāvatī），約今白夏瓦（Peshawar）東北十九點六公里之處。西元一世紀時，貴霜王朝（梵 Kushan）興起於北方，漸次擴張版圖，併有喀布爾河一帶。至迦膩色迦王即位時，定都布路沙布邏（梵 Puruṣapura），即今之白夏瓦。王歿後，國勢日衰，至寄多羅王，遂西遷薄羅城，而以其子留守東方，是即小月氏。　據大唐西域記卷二載，此國東西千餘里，南北八百餘里，東臨信度河，都城名布路沙布邏，王族絕嗣，隸屬迦畢試國，邑里空荒，人煙稀少。準此可知，西元八世紀時，此國已多荒廢，且臣屬於迦畢試國。於佛典中有關此國之記載不少，如巴利文本生（Jātaka）、阿育王傳卷三駒那羅本緣等皆記載其首府呾叉始羅城；大方等大集經卷五十五並舉出乾陀羅國、富樓沙富羅國之名；大悲經卷二持正法品、大莊嚴論經卷一、卷四別出乾陀羅國、得叉尸羅城、富迦羅跋帝城之名；佛母大孔雀明王經卷中列舉健陀羅、得叉尸羅、乾陀羅三名等。　佛教曾盛行於此國，阿育王派遣傳道師至此，是爲其發端。善見律毘婆沙卷二、島史第八章、大史第十二章等，均記載阿育王即位十七年第三次結集法藏後，爲於邊地興立佛法，乃派遣大德末闡提（巴 Majjhantika）往罽賓、犍陀羅國，爲人民講說犢譬喻經（巴 Ātivisopama-sutta），使八萬人獲得道果，一千眾出家。其後，中印度佛教分裂爲上座、大眾二部，此地原爲上座部，尤其是說一切有部之中心，然此國僧徒又吸收大眾部之學風，大乘思想亦風行。大毘婆沙論中屢見西方師、外國師之稱，即指此國之學人，含有異端者之意味。另依道行般若經卷九及大毘婆沙論卷一七八載，般若經夙行於此國。至迦膩色迦王興，保護佛教，於布路沙布邏城創建雀離浮圖、迦膩色迦僧伽藍等，前者在城東南七、八里處，由高僧法顯傳、洛陽伽藍記卷五、大唐西域記卷二之記載，可知其規模之宏麗，後者在雀離浮圖西方，有重閣、累榭、層臺、洞戶，惟至玄奘西行時已成廢墟，其他尚有千餘伽藍、窣堵波，然皆頹圯。於迦膩色迦王護持之下，無著、世親、法救、脅尊者等名僧輩出，大乘佛教因此大興。然自西元第六世紀以後，佛教失去王室之護持，後雖有突厥王一時再興，然入第十世紀又爲回教徒所迫，佛教終於絕跡。近代於此地發掘不少遺蹟，頗雜有希臘美術之風格，遂成特殊之犍馱羅藝術。〔希麟音義卷三、宋高僧傳卷二十九慧日傳、翻譯名義集卷三、慧苑音義卷下、慧超往五天竺傳箋釋、A. Cunningham: Ancient Geography of India；V.A. Smith: Early History of India; T. Watters: On Yuan Chwang, vol.Ⅰ〕


meanings:
5522乃印度佛教藝術之一派。又稱犍陀羅藝術、希臘佛教藝術。以印度西北部犍馱羅（巴 Gandhāra，約今西巴基斯坦白夏瓦）地方爲中心而發展，即亞歷山大侵入印度後至貴霜王朝滅亡，盛行於印度河與喀布爾河會合區域之佛教藝術。其藝術之表現，主要爲宮殿寺廟之建築、佛菩薩像之雕刻、繪畫，其內容大多以佛教題材爲主，而採用希臘系統之表現方法，歷史性價值極大，影響廣及印度、中亞、我國、日本等處。蓋以印度傳統藝術，吸收希臘、波斯、大夏、羅馬之風格，鎔爲一爐而自成一派。　佛像造立之起源及年代不得其詳，部分學者推測爲紀元前後始行於犍馱羅地方，然依史實難以確認。依道行般若經卷九、卷十載，可知西元二世紀中葉以前，犍馱羅地方已盛行造立佛像；又從法顯、惠生、玄奘等之著作中，對於那揭羅曷國之佛影及布路沙布邏城之雀離浮圖等之遺蹟皆有描述。　建築方面，以佛教之伽藍、塔爲主，式樣以印度傳統建築爲基準，佛塔沿襲中印度古覆鉢形式，然由其柱頭可見所受羅馬、希臘之影響。佛塔塔身極高大，伽藍則大致呈方形之高牆，內有中庭，四周有房室並立，建材均以石塊拼成，而不使用磚。至於雕刻方面，其題材頗多，有佛、菩薩，或取自佛傳、本生譚，數量極多，乃犍馱羅藝術之中樞，多以浮雕表現，少有圓雕之作品，背面削平，身體比例不夠勻稱。其式樣模仿希臘人之骨相，一反中印之螺髮，而呈現波狀髮紋，面貌亦不同於印度人，高額、尖鼻、薄唇、人中短、衣褶厚重。繼承此風之雕刻爲現今北印度及土耳其斯坦（俄屬中亞）。　犍馱羅藝術越過北方葱嶺進入現今新疆地方，傳至中原，影響北魏佛教藝術，又經由朝鮮傳入日本，顯著影響飛鳥時代之建築、雕刻。另一派則傳及緬甸、暹羅、交趾等地。第五世紀中葉，印度受嚈噠族之侵略，犍馱羅藝術亦因之衰頹。〔大唐西域記卷二、高僧法顯傳、洛陽伽藍記卷五、佛教之美術及歷史、西域文明史概論、Le Coq: Die Buddhistische Spätantike in Mittelasien, Bd.Ⅰ〕（參閱「犍馱羅國」5522）


meanings:
【犏牛】thiên ngưu [pianniú] Giống bò lai (bò đực với bò cái I-ắc).


meanings:
① Khao quân, thưởng công cho kẻ có công khó nhọc cũng gọi là khao.


meanings:
(cũ) Khao (thưởng công cho người có công lao khó nhọc): 犒師 Khao quân.


meanings:
① Trâu có nhiều sắc loang lổ gọi là bác lạc 駁犖. ||② Lạc lạc 犖犖 rành rọt. ||③ Trác lạc 卓犖 siêu việt, siêu việt hơn người.


meanings:
① (văn) Con bò có đốm lang lổ; ② (văn) Có nhiều màu; ③ Tuyệt vời, rõ rệt: 卓犖 Tuyệt vời, siêu việt hơn người.


meanings:
(văn) ① Trâu thiến; ② 【犗割】giới cát [jiège] Hình phạt thiến dái thời xưa (cung hình).


meanings:
① Mao ngưu 犛牛 một loài trâu đuôi rất dài, ngày xưa dùng làm ngù cờ. Cũng đọc là chữ li.


meanings:
(động) Bò i-ắc, bò rừng (Tây Tạng). Như 牦.


meanings:
① Con trâu nghé. ||② Lão ngưu để độc 老牛舐犢 (Hậu Hán thư 後漢書) trâu già liếm con, nói ví như người già yêu con.


meanings:
Con bê, con nghé: 初生牛犢不怕虎 Bê con không sợ hổ; 老牛舐犢 Trâu già liếm trâu con, (Ngb) người ta thương yêu con mình.


meanings:
（梵 Vātsī-putrīya，巴 Vajji-puttaka，藏 Gnas-ma-buḥi sde）小乘二十部之一。音譯跋私弗多羅、婆磋妒路、婆蹉富羅、跋私弗、婆蹉，又稱跋次子部、跋私弗多羅可住子部、可住子弟子部、皤雌子部。<#>依《異部宗輪論》載，犢子部是在佛滅後第三百年中，從說一切有部所分出。然依《舍利弗問經》、南傳《島史》、藏傳多羅那他（Tāranātha）《印度佛教史》等書所傳，此部系直接從上座部分出者。又，南傳佛教謂其分裂年代在佛滅二百年中。<#>關于犢子部之部名與部主，《三論玄義》舉真諦之說，謂有名爲‘可住’之古仙人，其後裔有可住子阿羅漢者，今此部乃其弟子所唱，故名可住子弟子部。然《異部宗輪論述記》則別出有關犢子名稱之傳說，謂（卍續83·439下）︰<#>‘犢子者，律主姓也。上古有仙，居山靜處，貪欲已起，不知所止，近有母牛，因染生子。自後仙種，皆言犢子，則婆羅門姓也。佛在之日，有犢子外道，歸佛出家，如涅槃經說，此後門徒，相傳不絕，至此分部，從遠襲爲名，言犢子部，文殊問經雲犢子部，注雲律主姓是也。’<#>此外，《俱舍論光記》卷三十也以此部之部主爲佛世時犢子外道之黨徒。<#>按‘可住子’與‘犢子’兩者譯語之相異，系由于梵音不同所致，如《玄應音義》卷二十三︰‘梵言跋私弗多羅，此雲可住子部，舊言犢子者，猶不了梵音長短故也，長音呼跋私則是可住，若短音呼則言犢。’若據稱友（Yaśamitra）之梵文《俱舍論疏》及《翻譯名義大集》等所載，此部之梵名爲Vātsī-putrīya，則‘可住’之譯語當系謬誤，正確譯語應是‘犢子’。此外，日本學者赤沼智善以此部諸師爲印度十六大國中之筏蹉（Vatsa）國比丘，故此部之梵名作Vats^ Putriyā；幷謂此部之巴利名Vajji-puttaka，或系由Vatsa與第二次結集時之跋耆（Vajji）混合而成者。此部之藏名Gnas-ma-buh!i sde，乃‘住女子部’之義，其義近似漢譯之‘可住子部’。<#>另據真諦及《大智度論》卷二所述，此部屬舍利弗法系。在所弘三藏之中，其經、律大致與有部相同，論則信奉《舍利弗毗曇》。其教義主要爲︰將佛陀所說之法歸爲五類（即五法藏）︰(1)過去，(2)現在，(3)未來（此三者屬有爲法），(4)無爲法（超時間的，有部亦有此類法），(5)不可說法（即不可定說）。幷主張有補特伽羅（我），將之歸在第五類法中。對我與五蘊的關係，主張有‘非即非離蘊之我’。認爲身語表業也有善惡，業幷不完全屬于心理方面，而是具有現象性的。關于輪回，一般只講五道，犢子部則講六道，後來且增爲七道。所加二道，一爲‘阿修羅’，一爲‘中有’。（有關此派之學說，請參閱附錄諸文）<#>此部後來分裂成賢胄、法上、正量、密林山四派。分裂原因，據《異部宗輪論》載，是由于對‘已解脫更墮’一頌的解釋不同而起；然依真諦所傳，乃肇始于對《舍利弗毗曇》一書之解釋不同，各家自造解釋補充發揮所致。<#>◎附一︰呂澄〈犢子系學說的要點〉（摘錄自《印度佛學源流略講》第二講第四節）<#>犢子部的主要學說是與化地對立的，而有部也與化地對立，因之，犢子與有部的分歧就不多。從有部替它保存的資料看，如《異部宗輪論》，只舉出八條不同的主張；後來《大毗婆沙論》也只舉出六、七條，但與《異部宗輪論》所舉的不盡同。從《大毗婆沙論》卷二所載犢子與有部的不同主張，主要有如下幾點︰(1)犢子認爲隨眠與心不相應；(2)涅槃有三類，學、無學、俱非（佛學通常只舉有餘、無餘二種）；(3)輪回有六道，阿修羅也算一道（一般只講五道）；(4)補特伽羅實有。可見犢子與有部的分歧幷不多。不過後來正量從犢子分了出來，學說有所發展，彼此的分歧就越來越大了。<#>但是，即使犢子與有部的歧義不多，關係却很重要。犢子主張補特伽羅有，把它看成諦義（實在的東西，不似鏡花水月之假有）、勝義（不是傳說中得來，而是可以實證的）。這一主張，不但在佛教內部各派看來極爲特殊，即在佛教以外的學派看來，也是很特殊的。《成實論》把各派學說特點歸納爲十論，對犢子就只舉此一條。佛教與其他學派不同處，就在主張無我（在印度，除遮縛伽──順世論外，只有佛教不承認有我）。其他學派均承認有我，而與婆羅門的承認神我一致。因此，犢子的主張，使人感到特殊。不過，從理論來看，他們提出這一主張，不是簡單從事的。《異部宗輪論》說︰‘其犢子部本宗同義，謂補特伽羅非即蘊（與五蘊不是一回事）離蘊（也不是兩回事），依蘊處界，假施設名。’其後正量部的《三彌底部論》，對此就發揮得更詳細了。總的說來，他們對佛教內外各學派關于我的不同主張，都經過一番考慮的，既不贊成佛教其他部派的簡單否認有我，也反對佛教以外學派的簡單承認有我，他們的理論，是把我與五蘊聯繫起來談的。<#>本來，我與五蘊的關係，在原始佛學時期就曾提出，即身與命是一是異，相即還是相離的問題（身即五蘊，命即是我），但是，原始佛學回避了它，不加答覆。現在重又提出，要想繼續回避，勢不可能。犢子部作了回答說，不能片面地看待這問題，既不能簡單地說一、說異，也不能單純地說常或無常，從而提出自己的看法是︰‘非即蘊離蘊依蘊處界假施設名。’這樣，把佛學的有關說法給予了調和。另外，又把我歸結爲另一類法。針對有部，他們把佛所說之法歸爲五類︰(1)過去，(2)現在，(3)未來（此三屬有爲法），(4)無爲法（超時間的。有部亦有此類法），(5)不可說法（即不可定說）。補特伽羅即歸在後一類法中，對它不能說死，要是片面地說爲即蘊、離蘊，就有種種過失。從這裏，可以明顯地看得出他們是想調和各部派在此問題上的矛盾。各部在表面上反對其說，而暗中却是采納了的，如大衆部說的‘根本識’、化地部說的‘窮生死蘊’、有部說的‘同隨得’等，不都是補特伽羅的異名嗎？<#>上述主張是從他們自己的《三彌底部論》看出來的。再從別的部派對他們的批判中，還可看出，其說幷非只是空談，而是有其實際意義的。例如，《成實論》卷三的〈無我品〉第三十四、〈有我無我品〉第三十五反對有我的主張；又《大毗婆沙論》、《俱舍論》都有記載。特別是《俱舍論》還單獨有一〈破我執品〉（本文無此品，注解中才在解釋本文外添此一品，專批判犢子及外道的有我說）。從批判中可以看出犢子主張有我是有這些實用意味︰(1)人們的認識活動，如感覺、思考等，最後要有統覺起統一作用，這統一作用由誰來主持呢？(2)人們有記憶的作用，這也需要有保存記憶的主體，否則，記憶就不可能；(3)人們的行爲，有好有壞，幷且要對別人發生作用，因而每個人應對自己的行爲負責，相信輪回的人，更把這種行爲擴大到來生去，這也應該有個主體；(4)在宗教實踐上，即在修道的實際中，要使所有積累的道行獲得善果，也該有個主體；(5)在佛教經典中常有關于‘我’的立說。根據這些事實，不承認有我，一切都會說不通。這些就是從別人的批判中看出犢子所以主張有我的實際用意。<#>犢子部對批評意見，也作過反駁。當時各派爭論都以佛說爲根據，犢子在《三彌底部論》及《三法度論》中，也將佛說涉及有我處加以綜合，即所謂三種‘假施設名’︰(1)受施設（也譯作‘依假’），(2)過去施設（也譯作‘度假’），(3)滅施設（也譯作‘滅假’）。受施設，受指執受，主要對色蘊說。色蘊範圍廣，包括山河大地、人身等，山河大地無執受，非我，人身有執受，施設爲我。過去施設如佛有時說今我（佛自稱）即過去頂生王。這裏佛也假設了我。滅施設，滅指涅槃，如佛在講兩種涅槃時，用我作自體來加以區別。犢子部把這三類歸納爲佛說我所施設的一些名稱，有我法，才能有施設，所以它不應該是假的。其他部派都不是這樣明確的公開的主張有我，只是從心法方面用不同名字來說的。到了後來，經量部（說轉部）就跟著犢子部明白地承認有‘我’了。<#>犢子部主張有我，與他們的業力說有關。因爲既然承認有業報、輪回，有過現未三世，就應該有一生命的主體──補特伽羅。犢子是怎樣解釋業力的呢？他們認爲業力是一種物質性的東西。這說法特別是針對有部及唯心色彩較濃的派別的。有部等把業力歸之于‘思’，即意志的作用。所謂業（行動）不是指行動本身，而指發動行動的意志。動作、語言等這些表現，稱爲‘業道’，也稱之爲‘表業’。業道、表業既然不是真正的業，因而不能對它作善惡的判斷，是無記性的。犢子部不這樣看，認爲身語表業也有善惡。這說明，業幷不完全屬于心理方面，而是具有物質性的了。其次，關于輪回的區域，一般只講五道，犢子則講六道，後來還講成七道。增加的兩道，一爲‘阿修羅’，另一爲‘中有’。<#>阿修羅的意義是非天，是說他的能力像天，但不等于天。它原是印度古代神話中的神，古代人對日月蝕的現象無知，說成是阿修羅去抓日月，把日月的光遮蓋了。古代人把它的能力看得非常大，但性格是多怒的、好鬥的，所以稱爲非天。後來佛教把它列爲輪回的一道，分在下善的果報類。按他們的說法，天屬上善，人屬中善，阿修羅雖也是一種善，但動機不好，或生于嗔，或出于諂，不能與人天的善相比，而屬第六道。犢子所以把阿修羅擴大爲一道，多少也反映了當時社會和階級的狀况。《正法念處經》說阿修羅住于海中，凡有四層（海也分層，與天方向相反，天是向上，海是向下）。犢子部有一部分是在印度西部，那裏近海，商業繁榮，但對海洋現象無知，産生了神秘心理，以致製造四層海之說，還把阿修羅放進去了，可見他們對海的重視。<#>另外，犢子還主張‘中有’爲一道，因爲在輪回中，離此道至彼道之間，還應有一個中間過渡的道。這一輪回主體，還是屬于五蘊的，離不開物質的因素。由此，他們把生命看成是物質性的這一意義，不論是從業的理論或者從輪回諸道的理論，都很明顯地看得出來。<#>犢子學說反映了當時支持他們的第三階級意識的。所謂第三階級的長者、富商的意識就是︰(1)以個人爲中心；(2)重視物質利益；(3)由于商業要冒風險，難于有把握，所以十分相信命運。這些思想，正好反映于犢子的主張中。與此同時，在佛教流行區，還同時流行著耆那教，耆那教也得到商人的支持，犢子與耆那之間不會沒有相互影響之處。耆那教講七諦，主要是‘命’、‘非命’……。在‘非命’中就有補特伽羅。照他們理論講，補特伽羅是物質性的，而且是發動生命現象的東西。生命之成爲生命，全靠補特伽羅的發動，如人們的思想、說話、呼吸等現象所以産生，即在于有補特伽羅的發動。這樣，‘非命’的補特伽羅與‘命’的人我結合異常密切，就進一步把生命作了物質性的解釋。犢子把補特伽羅當成生命的我，帶有物質性的意義，這與耆那教的說法就相似了。仔細推究，相互影響是可能的。<#>《異部宗輪論》列舉犢子主張中有一條說︰諸法不完全是刹那滅，有些法是暫住的。一般講刹那滅是聯繫心的刹那滅講的，因爲別的東西不是一下子就看得出生滅的。犢子認爲，心的一起一滅是刹那的，心外諸法如燈焰、鐘聲等也是刹那滅的，可是另外一些法，如大地、山河、草木等，則是暫住的。雖然在時間過程中也有變化，但在一定時期內是相續的。這些議論，與其他部派以色心同時起伏講諸行刹那滅的不同。犢子認爲︰心法刹那，此外則大部暫住。這樣，把色心分開，色可以在心外獨立存在，就有一些唯物的傾向。這一理論，後來到了正量部，更是大加發展，從而與鞏固唯心陣地的，特別是大乘中的唯識論，不得不發生尖銳的鬥爭。玄奘在印度時，還遇到過多次這種鬥爭集會，發表了他自己的看法。<#>◎附二︰印順〈犢子系與本識思想〉（摘錄自《唯識學探源》下編第二章第二節）<#>諸法無我，是佛教的常談。小乘學派，雖或者有有我論的傾向，但敢明白提出有我論的，占有部派佛教重要一席的，那要推上座部的犢子系。犢子和它的支派──正量、法上、賢胄、密林山，都建立不可說的補特伽羅。補特伽羅，意譯爲‘數取趣’，即不斷的招受五趣生死輪回的主體，本是我的異名。今加以不可說的簡別，當然非外道的神我可比。《俱舍論》卷三十〈破我品〉，曾談到犢子部所認爲非有補特伽羅不可的理由說︰<#>‘若定無有補特伽羅，爲說阿誰流轉生死？（中略）若一切類我體都無，刹那滅心于曾所受久相似境，何能憶知？（中略）若實無我，業已滅壞，云何複能生未來果？’<#>《成唯識論》卷一，也有同樣的記載。他建立補特伽羅的動機，在解說輪回與解脫的主體，業力與經驗的保持；這都是出發于業果緣起的解說。釋尊也曾談到過︰我從前如何如何，因此犢子系就依這一類的教典，建立它的有我論。<#>從建立的動機，也可以多少知道補特伽羅的任務，現在不妨再說得具體些。<#>第一、補特伽羅是從前世到後世的輪回主體，像《異部宗輪論》說︰‘其犢子部本宗同義，（中略）諸法若離補特伽羅，無從前世轉至後世。依補特伽羅，可說有移轉。’<#>犢子部的見解︰心心所是刹那生滅的。色法的根身，在相當時間，雖不滅而暫時的安住，但終于隨一期生命的結束而宣告滅壞。就是山河大地，充其量也不過暫住一劫。這樣，有情的身心，沒有一法可以從前生移轉到後世。在這樣的思想下，三世輪回、造業受果等現象，當然不能依止那一法來建立。這一派的意見，認爲有一補特伽羅，才能貫通三世。譬如我造了業，這業便與我發生連系；因我的流轉到後世，也就可以說業到後世去感果。<#>第二、補特伽羅是能憶者︰犢子派的見地，曾見曾聞的一切，雖然是過去了，但還能在我們的心上記憶起，幷覺得就是我自己所曾經見聞的。誰能記憶呢？能知的心識，刹那刹那的生滅，後心既非前心，如何可以解釋‘是我曾見，是我曾聞’的記憶現象？所以他對無我論者，提出這樣的詰難︰‘如何異心見後，異心能憶？非天授心曾所見境，後祠授心有憶念理！’（見《俱舍論》）這樣，他就將記憶的職務，請補特伽羅出來擔任。《大毗婆沙論》卷十一，曾明白的提到我能記憶的主張︰‘犢子部說︰我許有我，可能憶念本所作事，先自領納今自憶故。’<#>第三、補特伽羅是六識生起的所依︰六識是認識對象的知識，是無常而有間斷的。六識雖然不起，但是根身不壞，依舊屬于有情所攝，誰在作生命的本質呢？這樣的觀察，無疑的是從知識的現象，推論到內在，而觸發到生命的本體。建立細心的學者，用意也大致相同。六識間斷時，有補特伽羅存在，補特伽羅就是六識生起的所依。明白點說︰六識的或起、或滅、或斷、或續，都是依止生命的當體──補特伽羅，才有活動。這種思想，與印度有我外道是共同的。龍樹菩薩的《大智度論》卷三十四，曾說到外道的依我生識。《大乘成業論》也說︰‘我體實有，與六識身爲所依止。’<#>這雖沒有明說是犢子系的主張，但在該論破斥的時候，曾說‘又執有我，違阿笈摩說一切法無有我故’。既然舉聖教相違來攻難，可知這是佛教內部的學者。不是犢子系是誰？<#>第四、補特伽羅能使眼等諸根增長，《中論》卷二〈觀本住品〉青目釋說︰‘有論師言︰先未有眼等法，應有本住。因是本住，眼等得增長。若無本住，身及眼等諸根，爲因何生而得增長？’<#>本住，也是我的異名。因有本住的活動，眼等根才能生長。這個主張，清辨論師的《般若燈論》卷六，說是‘唯有婆私弗多羅（即犢子的梵語）立如是義’，可知這也是犢子部不可說我作用的一種。<#>從補特伽羅的作用上去考察，就是不談如來藏的唯識學，專從瑜伽派的思想來說，也就充分的見其一致。瑜伽派的本識，也在說明它是隨業感果的輪回主體（‘去後來先作主公’）；因本識的執持熏習，才能保存過去的經驗，明記不忘；本識是六識生起的所依；因本識的入胎，名色、六處等才能增長廣大。建立本識的動機，和建立不可說我，豈不有同樣的意趣嗎？難怪有人說阿賴耶是神我的變相。<#>犢子部所說的我，究竟指的什麽？如作皮相的觀察，它是避免外道神我論的困難，而采取了雙非的論法。它常說︰非假、非實、非有爲、非無爲、非常、非無常、非即蘊、非離蘊；只可以說是不可說我。這種理論，在言語的辯論上，是含有困難的。《成唯識論》難他︰‘應不可說是我非我’，也就是找得這個缺點；既然一切都不可說，爲什麽還要說是不可說，說是不可說的我呢？<#>犢子部，分一切爲五法藏，這我，在第五不可說藏之中，像《成唯識論述記》卷一說︰（以下引文，多是隨便舉一種）‘彼立五法藏︰三世、無爲，及不可說。彼計此我，非常無常，不可說是有爲、無爲。’<#>它把一切法分成過去法藏、未來法藏、現在法藏、無爲法藏、不可說藏──五法藏。三世有爲和無爲，與一切有部的思想，大體是相同的；只是多一個不可說藏，不可說藏就是不可說我。有爲是無常的，無爲是常住的，而我却不可說是有爲、無爲，是常、是無常。理由是，假使我是無常，那從前世到後世的輪回，仍舊建立不起來。外道的即蘊計我，有斷滅的過失，也就在此。假使是常住，那我應該離却無常的五蘊而存在，同時也就不應該有受苦受樂的差別。外道的離蘊計我，就有這樣的過失。犢子部見到這一點，才說非有爲、非無爲。雖不就是有爲的五蘊，却也不可與五蘊分離而獨存。它舉火與薪的比喻，不可說薪是火，也不可說離薪有火。他的雙非論，使人很自然的想到有一不離五蘊的形而上的實體。這些，《俱舍論》卷二十九〈破我品〉，有較詳細的記述︰<#>‘犢子部執有補特伽羅，其體與蘊不一不異。（中略）非我所立補特伽羅，如仁所征實有、假有。（中略），此如世間依薪立火，（中略）謂非離薪可立有火，而薪與火非異非一。（中略）如是，不離蘊立補特伽羅，然補特伽羅與蘊非異一。’<#>五法藏說，《大般若經》也曾談到，龍樹菩薩也常用‘一者有爲法，二者無爲法，三者不可說法’來總攝一切。真空大乘的經論，與犢子部的思想，是不無關係的。在般若性空的體系中，不可說法，是諸法的真勝義諦，畢竟空性。有人說︰犢子系的不可說我，是依《大般若經》的五法藏而建立的，但它誤解勝義空性爲我了。也有人說︰《般若經》的五法藏，是淵源于犢子部，但在說明上，比較更深刻、更正確。不問誰影響誰，總之不可說我與般若的勝義空性有關。不但與般若有關，《大涅槃經》說如來藏名爲佛性，佛性就是真我。真我，不像外道所計的神我（所以說無我），是‘不即六法（假我與五蘊），不離六法’的大我。這佛性真我，與犢子部的不即五蘊、不離五蘊的不可說我，彼此間關係的密切，誰能加以否認呢！再把《大般若經》和《大涅槃經》綜合起來看︰《般若經》雖以不可說藏爲勝義空性，但勝義空性，真常論者不就解說爲如來藏實性嗎？如從法空所顯的實性去理解，中道第一義空與佛性，畢竟是一而二，二而一的。再進一步說︰不可說我不但與大乘的諸法實性有關，我們倘肯聯想到‘我說如來藏，以爲阿賴耶’（見《密嚴經》卷下）的經文，那不可說我與阿賴耶的關係，也自然會注意而不忽略的吧！<#>［參考資料］　《大智度論》卷一；《大毗婆沙論》卷十一；《大般若經》卷四九０；《十住毗婆沙論》卷十；《部執異論》；《十八部論》；《中論》卷二；李世杰《印度部派佛教哲學史》第十四章；靜穀正雄《小乘佛教史の研究》。<#>


meanings:
6667梵名 Vātsī-putrīyāḥ，巴利名 Vajji-puttaka。為小乘二十部之一。音譯跋私弗底梨與部、跋私弗多羅部、婆蹉妒路部、婆蹉富羅部、婆麤富羅部、婆蹉富多羅部、跋私弗部、婆蹉部。又稱跋次子部、跋私弗多羅可住子部、可住子弟子部、婆雌子部。　有關此部之分派，諸說不同。依異部宗輪論載，此部係於佛陀入滅後三百年，自說一切有部所分出者；舍利弗問經及南傳島史等，則謂於上座部分出。又南傳佛教謂其分裂年代在佛陀入滅後二百年中。　其部名與部主，三論玄義舉真諦三藏之說，謂有名為「可住」之古仙人，其後裔有可住子阿羅漢者，今此部為其弟子所倡，故稱可住子弟子部。異部宗輪論述記則別出有關犢子名稱之傳說，以前說為非；謂上古有一仙人，貪欲莫遏，染母牛而生子，自後仙種皆言犢子，為婆羅門之一姓。佛世時有犢子外道，歸佛出家，其後門徒相傳不絕，分部之後，即稱犢子部。又俱舍論光記卷三十亦以此部主為佛世時犢子外道之黨徒。蓋可住子、犢子兩者之譯語相異，係由於梵音不同所致，其長音言「可住」，短音則云「犢」；若據稱友之梵文俱舍論疏、翻譯名義大集等所載此部之梵名，則「可住」之譯語為謬誤，犢子始為正確譯名。另據日本學者赤沼智善研究，此部諸師為十六大國中筏蹉國（梵 Vatsa）之比丘，故此部之梵名作 Vatsī-putriyā（意謂筏蹉之弟子）；又此部之巴利名 Vajji-puttaka，或係由 Vatsa 與第二次經典結集時之跋耆（巴 Vajji）混同而成者。　依真諦之說，此部屬於舍利弗之法系，謂舍利弗作阿毘曇論，其弟子羅睺羅大弘其說，可住子復闡述羅睺羅之說。其教義係將一切事物分為過去、未來、現在、無為、不可說等五藏，以為均屬實有，特別主張有補特伽羅（我），稱之為不可說，以此補特伽羅與五蘊不即不離（非即非離蘊），實則承認有生死輪迴之主體。歷來多有破斥補特伽羅實有說者，貶為依附佛法之外道，然後世佛教發達，大乘教義立如來藏者，與此補特伽羅思想不無關係。另據異部宗輪論載，爾後自此部更分出法上、賢冑、正量、密林山四部。其分派之原因乃源於對一偈之解釋產生異義，此偈為（大四九‧一六下）：「已解脫更墮，墮由貪復還，獲安喜所樂，隨樂行至樂。」〔文殊師利問經卷下分部品、大毘婆沙論卷二、卷十一、大智度論卷二、卷十、部執異論、十八部論、中論卷二、出三藏記集卷三、成唯識論述記卷一〕（參閱「小乘二十部」928、「印度佛教」2215）


meanings:
① Con muông thuần sắc dùng để cúng tế gọi là hi. ||② Vua Thang cầu mưa, tự phục trước miếu thay làm con muông để lễ, vì thế người ta gọi những người bỏ cả đời mình để làm cho đạt một sự gì là hi sinh 犧牲.


meanings:
6775指祭祀天地神祇之祭品或行為。通常以各種動物或稀有珍奇之植物獻神。相當於英語中 sacrifice 一語，此語含有神聖、聖化之意味，係指將動植物神聖化，以作為祭品而舉行祭祀之宗教行為。此類宗教行為產生之原因，學界之看法莫衷一是，英國人類學家泰勒（E.B. Tylor, 1832～1917）主張：犧牲乃為博得神靈歡喜，以獲得福祉、利益等之賄賂行為。英國之東方學學者史密斯（R. Smith, 1846～1894）則立「融合說」，認為採行犧牲祭法之人希望透過共食動物（犧牲之祭品—代表祖先或神）來謀求神人之結合。英國人類學家弗雷塞（J.G. Frazer, 1854～1941）則以為犧牲之根本動機，乃為謀取神祕之生命力與咒力；此說法視犧牲為一種贖罪行為，視犧牲動物之死為行祭者之死，故亦稱「代置說」。在印度，婆羅門教以犧牲行祭祀，而佛教則禁止殺生，反對犧牲祭祀之行為。


meanings:
(văn) ① Tiếng trâu thở; ② Trâu trắng; ③ Đột xuất.


meanings:
① Con chó. ||② Nói ý hèn hạ. Kẻ dưới đối với kẻ trên có chút công lao tự nói nhún là khuyển mã chi lao 犬馬之勞 cái công chó ngựa.


meanings:
① Xâm phạm, cái cứ không nên xâm vào mà cứ xâm vào gọi là phạm, như can phạm 干犯, mạo phạm 冒犯, v.v. ||② Kẻ có tội. ||③ Tên khúc hát.


meanings:
① Phạm, trái phép: 犯忌諱 Phạm huý; ② Xâm phạm, đụng chạm: 人不犯我，我不犯人 Người không đụng đến ta, thì ta cũng không đụng đến người; ③ Phạm nhân, người phạm tội, người bị tù: 戰犯 Tội phạm chiến tranh; 政治犯 Tù chính trị; ④ Mắc, nổi lên, tái phát: 犯錯誤 Mắc sai lầm, phạm sai lầm; 犯脾氣 Nổi giận, phát cáu; ⑤ (văn) Tên khúc hát.


meanings:
Người chăn trâu nếu buông lơi dây vàm, liền biết ấy là xâm phạm hoa màu của người khác; ý nói người tu hành nếu lười biếng và dao động liền biết ấy là mình phát sinh vọng niệm tục tình. Tiết Trung Phong Hoà thượng hành lục trong TPQL q. 30 ghi: »汝 若 無 力 處 眾、 只 全 身 放 下、 向 半 間 草 屋、 冷 淡 枯 寂、 匄 食 鶉 衣、 且 图 自 度、 亦 免 犯 人 苗 稼。作 無 慚 人。 – Nếu ông không có năng lực lãnh đạo, chỉ nên toàn thân buông hết, ở trong nửa gian nhà cỏ lãnh đạm với mọi sự, ăn cỏ mặc cây để cầu tự độ, cũng chớ phát sinh vọng niệm tục tình, làm người không biết hổ thẹn«.


vietnamese:
phạm giới tội báo khinh trọng kinh <đpb>


vietnamese:
phạm giới thanh văn đương ư tam xứ an trụ tàm tu <pttđ>


vietnamese:
phạm căn bản tội xả xuất gia giới <pttđ>


vietnamese:
phạm trọng tỉ khâu bất đoạ địa ngục <đpb>


meanings:
① Nhà ngục. ||② Một âm là ngan. Con chó rừng.


meanings:
(động) Nai An-xê, nai sừng tấm. Xem 犴 [àn].


meanings:
【犵狫族】Ngật Lao tộc [Gelăozú] Xem 仡 (1) (bộ 亻).


meanings:
Một loài thú dữ ăn thịt người thời xưa (theo truyền thuyết giống như con chó).


meanings:
① Hình trạng (dáng). Tình hình, nhṅư công trạng 功狀, tội trạng 罪狀 (tình hình tội), v.v. ||② Hình dong ra, như trạng từ 狀詞 lời nói hình dong tỏ rõ một sự gì. ||③ Bài trạng, bài văn giải bày sự thực để kêu với thần thánh vua quan gọi là trạng. Cái đơn kiện cũng gọi là trạng.


meanings:
① Hình, hình dáng, hình dạng: 奇形怪狀 Hình dạng quái gở; ② Tình hình, tình trạng: 病狀 Bệnh tình; 狀況 Tình trạng; ③ Tả, kể: 文字不足狀其事 Không bút nào tả xiết việc này; ④ Bằng, giấy, thư: 獎狀 Bằng khen, giấy khen; 委任狀 Giấy uỷ nhiệm; 信用狀 Thư tín dụng; ⑤ (cũ) Bài trạng (để giãi bày sự thực về một việc gì với thần thánh vua quan); ⑥ (cũ) Đơn kiện: 訴狀 Đơn tố cáo.


meanings:
① Bệnh hoá rồ, như cuồng nhân 狂人 người rồ, cuồng khuyển 狂犬 chó dại. ||② Chí to nói ngông cũng gọi là cuồng. ||③ Ngông cuồng, như cuồng thư 狂且 kẻ trai gái vô hạnh. ||④ Dữ dội, như cuồng phong 狂風 gió dữ.


meanings:
① Cuồng, điên cuồng, khùng, rồ dại: 發狂 Phát điên; ② (Mừng) quýnh, rối rít: 欣喜若狂 Mừng quýnh; ③ Dữ dội: 價格狂跌 Sụt giá dữ dội; ④ Ngông cuồng. 【狂妄】cuồng vọng [kuángwàng] Ngông cuồng, rồ dại: 他想實現他那狂妄的計劃 Anh ấy định thực hiện kế hoạch rồ dại của mình; 他是個狂妄的畫家 Ông ta là một hoạ sĩ ngông cuồng.


meanings:
Còn gọi: Mê viên tróc thuỷ nguyệt (con khỉ ngu khờ mò trăng đáy nước). Chó điên sủa theo tiếng sấm. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho sự nỗ lực phí công hoặc chấp trước hư vô là thật có.


meanings:
Nhờn, quen, quen nếp cũ: 狃于習俗 Quen thói cũ.


meanings:
① Rợ Ðịch, một giống rợ ở phương bắc. ||② Một chức quan dưới. ||③ Cùng nghĩa với chữ địch 翟. ||④ Một âm là thích. Xa. ||⑤ Vun vút, tả cái đi lại nhanh chóng.


meanings:
① Tên một dân tộc thời cổ ở miền bắc Trung Quốc; ② Như 翟 (bộ 羽); ③ Một chức quan nhỏ; ④ [Dí] (Họ) Địch.


meanings:
① Xa (dùng như 逖, bộ 辶): 修潔之爲親而雜污之 爲狄 Thân gần người có đạo đức thanh khiết mà xa lánh những kẻ đạo đức dơ dáy (Tuân tử); ② (Nhanh) vùn vụt.


meanings:
（J. W. de Jong；1921～　　）荷蘭著名佛教學者。是二十世紀西方學術界最重要的佛學書評家之一。畢業于荷蘭萊頓大學，幷曾游學于法國巴黎大學，與美國哈佛大學，早年曾任荷蘭萊頓大學教授。自1965年起，轉赴澳洲坎培拉之澳洲國立大學執教。氏能運用拉丁文、希臘文、梵文、藏文、巴利文、日文、中文等語文。其研究範圍十分廣泛，由原始佛教到大乘佛教，由南傳到北傳，由古典到現代，由東方到西方。舉凡與佛學和印度學有關的材料，皆多所涉獵。對西藏佛教的歷史和語言，尤其擅長。所撰佛學書評，尤飲譽學術界。對于西洋之佛學研究的推展，頗有貢獻。其所撰《Brief History of Buddhist Stu-dies in Europe and America》一書，曾由我國學者霍韜晦譯爲中文，題曰《歐美佛學研究小史》（收在《世界佛學名著譯叢》{71}）。<#>


meanings:
2983（J.W.de Jong, 1921～ ）荷蘭人。萊頓大學（University of Leiden）哲學博士。法國名漢學家戴密薇（P. Demiⅰville）之弟子。嘗於萊頓大學教授佛教語言學、佛學及西藏語等課程。一九六五年赴坎培拉，任澳洲國際大學南亞洲與佛教研究學系教授，對於印度學與佛學皆有精湛研究。一九六七年曾一度出任該系主任。又任澳洲國際大學及東方學院（今改稱亞洲研究學院）院長。狄氏語文能力甚佳，能講能寫者，有荷蘭文，及英、法、德文等，能閱讀者有拉丁文等十餘種。著作甚多，所撰書評尤為著名。所著歐美佛教研究小史一書，有霍韜晦之中譯本。


meanings:
① Con chó con. Phi phi 狉狉 chồm chồm, tả cái dáng thú dữ đương lồng lộn.


meanings:
(văn) ① Chó con; ② 【狉狉】phi phi [pipi] (văn) Chồm chồm lên.


meanings:
① Li tính 狸狌 con li. ||② Một âm là tinh. Cùng nghĩa với chữ tinh 猩.


meanings:
① Quen, nhờn. ||② Chớt nhã, đùa bỡn. ||③ Khinh thường.


meanings:
① Suồng sã, cợt nhả: 少相狎 Hồi trẻ bỡn cợt với nhau; ② (văn) Quen, lờn, nhờn: 狎侮 Khinh nhờn; 水懦弱，民狎而翫之，則多死焉 Nước mềm yếu, dân quen lờn mà đùa giỡn, nên thường chết vì nước (Tả truyện); ③ (văn) Khinh thường; ④ (văn) Chen chúc, chen nhau; ⑤ (văn) Thay nhau, thay phiên; ⑥ (văn) Nuôi dạy chó, nuôi cho thuần, thuần dưỡng.


meanings:
① Con hồ (con cáo), da nó lột may áo ấm gọi là hồ cừu 狐裘. Tính cáo đa nghi, cho nên người hay ngờ vực gọi là hồ nghi 狐疑. Tục truyền rằng giống cáo tài cám dỗ người, cho nên gọi những đàn bà con gái làm cho người say đắm là hồ mị 狐媚.


meanings:
① (động) Con cáo, hồ li; ② [Hú] (Họ) Hồ.


meanings:
① Phí phí 狒狒 một giống khỉ ở châu Phi, tính rất dữ tợn.


meanings:
【狒狒】phí phí [fèifèi] (động) Khỉ đầu chó (ở Châu Phi, rất dữ).


meanings:
【狓猖】phi xương [pichang] (văn) Trộm giặc dữ tợn.


meanings:
① Chó: 瘋狗 Chó dại; 獵狗 Chó săn; 黑狗 Chó mực; ② (chửi) Đồ chó chết, chó đẻ, chó má; ③ (văn) Chỉ riêng loại chó nhỏ (chưa trưởng thành); ④ (văn) Gấu hay cọp (hổ) con.


meanings:
Con chó có Phật tính. Công án nổi tiếng. Vào đời Đường, có vị tăng hỏi thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm: Con chó có Phật tính hay không? Triệu Châu đáp: Không. X. Triệu Châu cẩu tử.


meanings:
① Một giống như con vượn, tính rất giảo quyệt. ||② Rình đánh trộm.


meanings:
① Một loài khỉ trong sách cổ (giống như vượn, tính rất giảo hoạt); ② (quân) Đánh úp, đánh chặn, rình đánh, phục kích: 狙擊 Đánh phục kích.


meanings:
① Chó cắn nhau ý oẳng. ||② Một âm là ngận. Như ngận tâm 狠心 lòng tàn nhẫn, ngận hảo 狠好 rất tốt (tục dùng như chữ ngận 很).


meanings:
① (văn) Chó cắn nhau; ② Độc ác, tàn nhẫn, dữ tợn, hung ác, hung hãn: 狠心 Lòng tàn nhẫn; 凶狠 Hung dữ. (Ngr) Buộc lòng, đành lòng, đành dạ: 我狠着心這樣做 Tôi buộc lòng phải làm như thế; ③ Kiên quyết, mạnh mẽ, ra sức, dốc sức, cực lực: 狠抓業務 Ra sức nắm vững nghiệp vụ; ④ Như 很 [hân] (bộ 彳).


meanings:
① Xỏ lá, giảo quyệt, giảo hoạt. ||② Ðẹp, người đẹp mà không có tài đức gọi là giảo. ||③ Ngông cuồng, ngang trái.


meanings:
① Xảo quyệt, quỷ quyệt, giảo hoạt, giảo quyệt, xỏ lá: 狡計 Mưu kế xảo quyệt; ② (văn) Đẹp mà không có tài đức: 狡童 Đứa trẻ đẹp; ③ (văn) Ngông cuồng, ngang trái; ④ (văn) Khỏe mạnh; ⑤ (văn) Mạnh bạo; ⑥ (văn) Con chó nhỏ; ⑦ Một loài thú theo truyền thuyết giống như chó, có vằn như con báo, sừng giống sừng trâu.


meanings:
① Con nhung, giống như con khỉ lông dài mà mềm dùng làm chăn đệm tốt. ||② Cùng nghĩa với chữ nhung 絨.


meanings:
① Con nhung (một loại thú giống như khỉ, có lông dài); ② (văn) Như 絨 (bộ 糸).


meanings:
① Lễ đi săn mùa đông. ||② Tuần thú 巡狩 vua thiên tử đi tuần xem các đất nước chư hầu.


meanings:
(văn) ① Đi săn (vào mùa đông); ② 【巡狩】tuần thú [xúnshòu] Vua đi tuần hành các nơi để xem xét việc chính trị.


meanings:
① Bệ hãn 狴犴 một giống thú, xưa hay vẽ lên cánh cửa nhà tù, nên nhà tù cũng gọi là bệ.


meanings:
① Một loài thú nói trong sách cổ; ② (cũ) Nhà tù.


meanings:
① Có tính cao khiết không thèm làm việc nhơ danh. ||② Tính tình hẹp nóng nảy cũnāg gọi là quyến.


meanings:
(văn) ① Tính tình nóng nảy hẹp hòi; ② Ngay thẳng liêm khiết, cao khiết, trong sạch.


meanings:
Hẹp, chật, hẹp hòi, chật hẹp: 地狹人稠 Đất hẹp người đông; 他的心眼兒很狹 Bụng dạ nó rất hẹp hòi.


meanings:
① Ngân ngân 狺狺 tiếng chó gầm ghè cắn nhau.


meanings:
(văn) ① Tiếng gầm gừ của chó (lúc cắn nhau); ② Cãi cọ.


meanings:
① Con chó sói. Tính tàn ác như hổ, cho nên gọi các kẻ tàn bạo là lang hổ 狼虎. ||② Lang tạ 狼藉 bừa bãi. Cũng viết là 狼籍. Nguyễn Du 阮攸: Lang tạ tàn hồng vô mịch xứ 狼籍殘紅無覓處 cánh hồng tàn rụng ngổn ngang, biết tìm đâu? ||③ Sao Lang. ||④ Giống lang.


meanings:
① Sói; ② 【狼藉】 lang tạ [lángjí] (văn) Lộn xộn, lung tung, bừa bãi, ngổn ngang: 聲名狼藉 Khét tiếng xấu xa; 杯盤狼藉 Bát đĩa ngổn ngang; ③ 【狼狽】lang bái [lángbèi] Xem 狽; ④ [Láng] Sao Lang.


meanings:
① Một giống thú như chó sói. Ngày xưa nói con lang con bái phải đưa nhau đi mới được, lìa nhau thì ngã, vì thế cùng nương tựa nhau gọi là lang bái 狼狽, như lang bái vi gian 狼狽為奸 cùng dựa nhau làm bậy. ||② Chật vật, khốn khổ cũng gọi là lang bái.


meanings:
Một giống thú như chó sói.【狼狽】lang bái [lángbèi] ① Luống cuống, bối rối, khốn đốn: 狼狽逃竄 Luống cuống bỏ chạy; ② Nương dựa vào nhau: 狼狽爲姦 Cấu kết nhau làm bậy, thông đồng làm bậy.


meanings:
(văn) ① Điên: 狾狗 Chó điên; ② Uy mãnh, mạnh tợn.


meanings:
① Xá lị tôn 猞猁孫 tên một giống thú giống như con mèo mà to, da làm áo cừu rất quý.


meanings:
an honorific title attached to the name of a priest of high rank


meanings:
【猓然】quả nhiên [guôrán] Một loài vượn màu đỏ xanh có vằn và đuôi dài. Cv. 猓勻, 果然.


meanings:
① Ðộc dữ, càn rở. Rông rợ làm liều gọi là xương cuồng 猖狂.


meanings:
(văn) Hung hăng, hung dữ, càn dỡ.【猖獗】 xương quệ [changjué] Hoành hành ngang ngược, ngông cuồng.


meanings:
Si mê không biết, tùy tiện làm càn. Tiết Chí Công Hoà thượng thập tứ khoa tụng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »五 欲 貪 瞋 是 佛、 地 獄 不 異 天 堂、 愚 人 妄 生 分 別、 流 浪 生 死 猖 狂。 – Năm dục tham sân là Phật, địa ngục nào khác thiên đàng, kẻ ngu vọng sinh phân biệt, lang thang sinh tử làm càn«.


meanings:
① Lời khen nức nỏm, như y dư 猗歟 tốt đẹp thay! ||② Xanh tốt um tùm, như lục trúc y y 綠竹猗猗 (Thi Kinh 詩經) trúc xanh rờn rờn. ||③ Dài. ||④ Vậy, cùng nghĩa với chữ hề 兮. ||⑤ Một âm là ỷ. Nương. ||⑥ Gia thêm. ||⑦ Lại một âm là ả. Thướt tha, cành cây mềm lả.


meanings:
【猗移】 uy di [weiyí] (văn) Ép dạ làm theo (nghe theo).


meanings:
(văn) ① Thán từ biểu thị sự khen ngợi nức nở: 猗歟！ Tốt đẹp thay!; 猗嗟昌兮，頎而長兮 Ôi khỏe mạnh hề, thân mình cao lớn dài hề (Thi Kinh: Tề phong, Y ta); ② Xanh tốt, um tùm: 綠竹猗猗 Trúc xanh rờn rờn (Thi Kinh); ③ Dài; ④ Trợ từ cuối câu (dùng như 兮, bộ 八): 河水清且漣猗！ Nước sông Hoàng Hà trong trẻo sóng gợn lăn tăn! (Thi Kinh); 而已反其眞，而我猶爲人猗 Ngươi đã trở về với chỗ gốc của mình, mà ta vẫn còn là người! (Trang tử: Đại tông sư). Xem 漣漪 [liányi].


meanings:
(văn) ① Dựa vào, tựa vào (dùng như 倚, bộ 亻): 猗重較兮 (Đứng) tựa vào xe hề (Thi Kinh); ② Thêm vào.


meanings:
① Con chó dại, giống thú dữ tợn gọi là mãnh chế 猛猘.


meanings:
① Tranh nanh 猙獰 dữ tợn (mặt mũi dữ tợn).


meanings:
【猙獰】 tranh nanh [zhengníng] (Bộ mặt) hung ác, dữ tợn, ghê tởm: 猙獰面貌 Bộ mặt hung ác, bộ mặt ghê tởm.


meanings:
① Mạnh, như mãnh tướng 猛將 tướng mạnh, mãnh thú 猛獸 thú mạnh, v.v. ||② Nghiêm ngặt. ||③ Mạnh dữ, như mãnh liệt 猛烈 mạnh dữ quá, đang mê hoặc mà hốt nhiên tỉnh ngộ gọi là mãnh tỉnh 猛省. ||④ Ác. ||⑤ Chó mạnh.


meanings:
① Mãnh (liệt), mạnh, dữ, ác, tàn bạo: 猛將 Tướng mạnh, mãnh tướng; 突飛猛進 Tiến nhanh tiến mạnh; 一腳猛射，球破門而入 Sút mạnh một cú, trái banh lọt vào khung thành; 猛則民殘，殘則施之以寬 Dùng chính sách mạnh thì dân bị tàn hại, tàn hại thì thi hành chính sách khoan dung (Tả truyện); 苛政猛於虎也 Chính sách hà khắc còn tàn bạo hơn cọp (Lễ kí); ② Bỗng nhiên, đột nhiên: 猛地從屋裡跳出來 Đột nhiên từ trong nhà nhảy ra.【猛地】mãnh địa [mângde] Như 猛 nghĩa ②; 【猛然】mảnh nhiên [mângrán] Như 猛地; ③ (văn) Kiên cố, kiên cường, vững chắc: 猛石 Đá cứng; 猛志 Ý chí kiên cường; ④ (văn) Sắc bén: 猛爪 Móng vuốt sắc bén; ⑤ (văn) Con chó khỏe mạnh.


meanings:
Nhà Phật gọi người có niềm tin kiên định chẳng đổi, tu hành siêng năng, tiến nhanh là người »mãnh lợi«. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »德 山 本 是 講 僧。 在 西 蜀 講 金 剛 經。因 教 中 道。 金 剛 喻 定。 後 得 智 中。 千 劫 學 佛 威 儀。萬 劫 學 佛 細 行。 然 後 成 佛。 他 南 方 魔 子。 便 說 即 心 是 佛。 遂 發 憤。 擔 疏 鈔 行 腳 。 直 往 南 方。 破 這 魔 子 輩。 看 他 恁 麼 發 憤。 也 是 箇 猛 利 底 漢。 – Đức Sơn vốn là một giảng sư, giảng kinh Kim Cang ở Tây Thục. Do trong kinh nói: Bậc đắc Kim Cang Dụ Định, vào Hậu đắc trí còn phải ngàn kiếp học oai nghi Phật, muôn kiếp học tế hạnh Phật, rồi sau mới thành Phật. Ma quỷ ở phương nam lại nói tức tâm tức Phật, nên sư phát phẫn gánh ›sớ sao‹ đi hành cước thẳng đến phương nam để dẹp hết bọn ma quỷ này. Xem ông ta phát phẫn thế ấy cũng là một người mãnh lợi vậy«.


vietnamese:
mãnh lợi hiện giả đẳng tuỳ niệm dục <pttđ>


meanings:
Giường sắt rực lửa. Hình phạt tàn khốc ở chốn địa ngục trong thần thoại Phật giáo. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »開 寒 冰 地 獄、 口 是 禍 門； 發 猛 火 鐵 床、 身 爲 苦 具。 – Mở địa ngục hàn băng, miệng là cửa hoạ; dựng giường sắt rực lửa, thân là đồ khổ«.


meanings:
Ý nói phấn chấn tinh thần, siêng năng tu tập. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »今 朝 九 月 初 一、 打 板 普 請 坐 禪。 第 一 切 忌 瞎 睡、 直 下 猛 烈 爲 先。 忽 然 爆 破 漆 桶、 豁 如 雲 散 秋 天。 – Kim triêu cửu nguyệt sơ nhất, đả bản phổ thỉnh toạ thiền. Đệ nhất thiết kị hạt thùy, trực hạ mãnh liệt vi tiên. Hốt nhiên bộc phá tất dũng, khoát như vân tán thu thiên. – Sáng nay mồng một tháng chín, đánh bảng phổ thỉnh toạ thiền. Rất kị ngủ gật mơ màng, lập tức phấn chấn tinh thần. Bỗng nhiên đập vỡ thùng sơn, rộng như trời thu quang đãng«.


meanings:
① Ngờ, phạm vào cái chỗ hiềm nghi khiến cho người ta sinh ngờ gọi là sai. ||② Ðoán phỏng.


meanings:
① Đoán, phỏng đoán: 你猜他來不來？ Anh đoán xem anh ấy có đến hay không? 你猜錯了 Anh đoán sai rồi; ② Nghi ngờ: 你不要猜忌 Anh đừng có nghi ngờ.


meanings:
① Vội vàng, như thảng thốt 倉猝 lúc bối rối vội vàng.


meanings:
(văn) ① Bỗng nhiên, đột ngột, thình lình: 猝不及防 Đột ngột không kịp đề phòng; 猝起變化 Biến đổi đột ngột; 倉猝 Bối rối vội vàng; 非常之謀，難于猝發 Những mưu hay kế lạ, khó đột ngột nghĩ ra được (Trương Phổ: Ngũ nhân mộ bi kí); ② Vội vã, cấp bách.


meanings:
【猢猻】hồ tôn [húsun] (động) ① Khỉ mácca (một giống khỉ ở vùng rừng miền bắc Trung Quốc); ② Khỉ (nói chung): 樹倒猢猻散 Cây đổ đàn khỉ rã tan, vỡ đàn tan nghé.


meanings:
① Hèn, tạp nhạp, như ổi lậu 猥陋, bỉ ổi 鄙猥, đều là tiếng khinh bỉ cả. ||② Dùng làm trợ từ, nghĩa là bèn. ||③ Nhiều. ||④ Chứa.


meanings:
① Tạp, tạp nhạp; ② Hèn hạ, bỉ lậu, bỉ ổi, thấp kém; ③ (văn) Nhiều, đông: 并時猥出 Cùng lúc xuất hiện ra rất nhiều (Vương Sung: Luận hoành); 猥溢之極 Tràn ra rất nhiều (Nguỵ thư); ④ (văn) Tùy tiện, mù quáng, bừa bãi: 猥割土壤以豐子弟 Cắt đất tùy tiện để làm giàu cho con em (Tam quốc chí); ⑤ (văn) Từ biểu thị sự tôn kính hoặc tự khiêm: 先帝不以臣卑鄙，猥自枉屈，三顧臣于草廬之中 Tiên đế không cho thần là hèn mọn, mà tự khuất thân ba lần đến kiếm thần ở lều cỏ (Gia Cát Lượng: Xuất sư biểu); 臣弟永寶，猥任定州 Em của thần là Vĩnh Bảo, đảm nhiệm chức trưởng quan ở Định Châu (Tư trị thông giám); ⑥ (văn) Tích tụ; ⑦ (văn) Tiếng chó sủa.


meanings:
① Tinh tinh 猩猩 con đười ươi. ||② Sắc đỏ.


meanings:
① 【猩猩】tinh tinh [xingxing] (động) Đười ươi; ② (văn) Sắc đỏ (như máu con đười ươi).


meanings:
① Lợn, heo: 一頭猪 Một con lợn; 養猪 Nuôi lợn; 猪肉 Thịt lợn; 母猪 Lợn cái, lợn sề. Cv. 豬 (bộ 豕); ② (văn) (Chỉ riêng) con lợn (heo) con (chưa trưởng thành).


meanings:
Uốn nắn, kiếm chuyện. Tiết Bách Nham Minh Triết Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »藥 山 看 經 次、 師 曰： 和 尚 休 猱 人 好！ – Dược Sơn đang xem kinh, Sư nói: Hoà thượng thôi uốn nắn người đi!«.


meanings:
① Một loài khỉ nói trong sách cổ (tương tự con vượn, có lông vàng); ② Gãi: 心癢難猱 Lòng ngứa ngáy không thể gãi được.


meanings:
【猲獢】yết kiêu [xiexiao] (văn) Một loài chó săn mõm ngắn.


meanings:
① Khỉ, bú dù; ② (Người) lanh lợi; ③ (đph) Tinh ranh; ④ (đph) Ngồi xổm như con khỉ.


meanings:
① Con do, giống như con khỉ, tính hay ngờ, nghe tiếng người leo ngay lên cây, không thấy người mới lại xuống, vì thế mới gọi những người hay ngờ, không quả quyết là do dự 猶豫. ||② Giống, như do tử 猶子 cháu con chú bác, nghĩa là cùng giống như con đẻ. ||③ Cũng như. ||④ Còn. ||⑤ Ngõ hầu. ||⑥ Mưu, cùng nghĩa với chữ du 猷. ||⑦ Càn bậy, cùng nghĩa với chữ 瘉. ||⑧ Bởi, do, cùng nghĩa với chữ do 由. ||⑨ Một âm là dứu. Chó con.


meanings:
(văn) ① Con do (một loài giống như khỉ, tính hay ngờ vực); ② Như, cũng như, giống như: 雖死猶生 Chết mà như vẫn sống; 民之歸仁也，猶水之就下 Dân theo về với điều nhân, cũng giống như nước chảy xuống chỗ trũng vậy (Mạnh tử).【猶如】do như [yóurú] Như, cũng như, giống như: 猶如白晝 Cũng như ban ngày;【猶若】do nhược [yóuruò] Như 猶尚；【猶之乎】do chi hồ [yóuzhihu] Như, cũng như: 人離不開土地，猶之乎魚離不開水 Người không thể rời khỏi đất, cũng như cá không thể rời khỏi nước; ③ Còn, mà còn, vẫn còn: 言猶在耳 Lời nói vẫn còn bên tai; 記憶猶新 Còn nhớ rõ ràng; 松菊猶存 Tùng cúc vẫn còn đó (Đào Uyên Minh: Quy khứ lai từ); 臣之壯也，猶不如人，今老矣，無能爲也已 Lúc thần trẻ tuổi, còn chẳng bằng người, nay đã già rồi, không thể làm được gì (Tả truyện).【猶或】do hoặc [yóuhuò] Như 猶尚；【猶且】do thả [yóu qiâ] Vẫn, vẫn còn, vẫn là: 寡人猶且淫泆而不收，怨罪重積于百姓 Quả nhân vẫn còn vui chơi phóng túng không biết dừng, oán tội chồng chất lên trăm họ (Án tử Xuân thu); 【猶尚】do thượng [yóu shàng] Vẫn, vẫn còn: 寡人有大邪三，其猶尚可以爲國乎？ Quả nhân có ba điều sai lầm lớn, như thế mà vẫn còn trị nước được ư? (Quản tử); ④ Chỉ (biểu thị sự giới hạn): 辭卑不甚刻，猶足寄友生 Văn chương kém cỏi không đáng được khắc in, chỉ có thể gởi cho bạn bè xem (Kiếm Nam thi cảo); ⑤ Nếu, nếu như: 猶有鬼神，于彼加之 Nếu có quỷ thần, nhất định sẽ gia tội cho họ (Tả truyện: Tương công thập niên); ⑥ Ngõ hầu; ⑦ Mưu tính (dùng như 猷, bộ 犬); ⑧ Càn bậy (dùng như 瘉, bộ 疒); ⑨ Do, bởi (dùng như 由, bộ 田); ⑩ Trách, quở trách: 式相好矣，無相猶矣 Cùng nhau hoà hợp, không quở trách nhau (Thi Kinh: Tiểu nhã, Tư can); ⑪ Lúc lắc, đung đưa: 詠斯猶，猶斯舞 Ngâm vịnh thì đung đưa, đung đưa thì nhảy múa (Lễ kí: Đàn cung hạ); ⑫ [Yóu] (Họ) Do.


meanings:
postponement, grace, extension, reprieve, delay


meanings:
（梵 saṃdigdhasiddha，藏 the-tsom-za-nas-ma-grubpa）因明學用語。因明三十三過的因十四過之一。是立敵對于‘此因能否周遍于宗上有法’尚有疑惑的過失。如《因明入正理論》雲（大正32·11c）︰‘于霧等性起疑惑時，爲成大種和合火有，而有所說，猶豫不成。’印度上古和中古的哲學家把火分爲兩種︰一爲性火，一爲事火。性火就是蘊含在草木等事物中的極微（原子）‘火大’，是隨處都有的一種潜熱；事火即燃燒之火，是由地、水、火、風四大種結合而成的，所以《因明入正理論》稱爲‘大種和合火’。由于古印度氣候濕熱，地多叢草，既足蚊虻，又豐烟霧，因此如果幾個人在一起遠望，‘或霧、或塵、或烟、或蚊，皆共疑惑’。這時如果有人竟憑藉不能十分肯定的觀察立量雲︰<#>遠處大種和合火是有，（宗）<#>以現見烟故，（因）<#>猶如厨等處。（喻）<#>就有猶豫不成之失；因爲‘現見烟故’只是一個猶豫因，它或許是錯把霧、塵和蚊群當作了烟，當然也可能真的是烟。總之，以不能肯定的現象爲依據而遽下斷語，因明學是把它作爲猶疑不定的似因來看待的。<#>猶豫不成之因都是有體的，因爲無體的因不存在猶疑的問題。所以《因明入正理論疏》對它只是按自、他和全分、一分來劃分，成其六種，列表如下︰<#>┌────┬───────────────────────┐<#>│過    名│《大疏》的舉例幷說明                          │<#>├────┼───────────────────────┤<#>│兩俱全分│遠處大種和合火有（宗），以現見烟故（因），猶如│<#>│猶豫不成│厨等處（喻）                                  │<#>├────┼───────────────────────┤<#>│兩俱一分│如有立敵俱于近處見烟决定，遠處霧等疑惑不定，便│<#>│猶豫不成│立量雲：彼近遠處定有事火（宗），以有烟等故（因│<#>│        │），如厨等中，近處理分見烟决定，遠處理分俱說疑│<#>│        │故                                            │<#>├────┼───────────────────────┤<#>│他隨全分│如有立者從遠處來，見定是烟，（而）敵者疑惑。（│<#>│猶豫不成│立者）立初全分比量（即上述第一例）            │<#>├────┼───────────────────────┤<#>│自隨全分│如有敵者從遠處來，見烟决定，（然）立者疑惑，立│<#>│猶豫不成│初全分比量（即上述第一例）                    │<#>├────┼───────────────────────┤<#>│他隨一分│如有立者于近遠處見烟决定；（而）敵者近定，遠處│<#>│猶豫不成│有疑，立第二一分比量（即上述第二例）          │<#>├────┼───────────────────────┤<#>│自隨一分│如有敵者俱于近遠（處）見烟决定，（然）立者近定│<#>│猶豫不成│，遠處有疑，立第二一分比量（即上述第二例）    │<#>└────┴───────────────────────┘<#>以上六種均是過失。《因明入正理論疏》卷中雲（大正44·122a）︰‘此因（猶豫因）不但立者自惑，不能成宗，亦令敵者于所成宗疑惑不定。夫立共因，成宗不共，欲令敵證决定智生。于宗共有疑，故言于霧等性，起疑惑時，更說疑因，不成宗果，决智不起，是故爲過。’這段話清楚地告訴我們，猶疑之因不能成宗，也難以悟他，因此是過。（沈劍英）<#>［參考資料］　《因明入正理論義斷》；《因明入正理論義纂要》；《因明論疏明燈抄》卷四（末）；《因明論疏瑞源記》卷五。<#>


meanings:
① Mưu kế. ||② Ðạo. ||③ Vẽ. ||④ Dùng làm tiếng than thở.


meanings:
(văn) ① Mưu kế, kế hoạch, tính toán, mưu tính: 鴻猷 Kế hoạch lớn lao; ② Đạo, phép tắc; ③ Vẽ; ④ (thán) Ôi.


meanings:
① Giống Dao, một giống mán ở các nơi thâm hiểm không chịu quyền quan cai trị, kẻ nào chịu làm việc các châu, các huyện gọi là dao mục 猺目.


meanings:
① Chó rừng; ② [Yáo] Dân tộc Dao (Trung Quốc).


meanings:
① Như 滑 [huá] nghĩa ③; ② (văn) Người gian trá; ③ (văn) Làm loạn.


meanings:
(văn) ① Đi săn mùa xuân hoặc mùa đông; ② Chọn lọc, lựa chọn.


meanings:
① Ngốc, ngu, đần độn.【獃頭獃腦】ngai đầu ngai não [dai tóu-dainăo] Ngu si, ngờ nghệch, ngốc nghếch; ② Dại, ngẩn, ngớ, ngây ngô, ngơ ngẩn, thừ ra, đờ ra, trơ ra: 兩眼發獃 Trơ mắt ra; 他獃獃地站在那裡 Anh ta đứng ngẩn người ra đấy; ③ Ở lại, đứng im, đứng yên: 獃在家裡 Ở nhà; 好好獃在那裡 Cứ ở yên đấy. Xem 呆 [ái].


meanings:
① Ngục tù. ||② Án kiện, như chiết ngục 折獄 xử kiện.


meanings:
① Tù ngục, nhà lao: 下獄 Hạ ngục, vào tù; ② Vụ án: 冤獄 Vụ án oan ức.


vietnamese:
ngục tốt đẳng loại phi thật hữu tình <pttđ>


meanings:
Nhà Phật tỷ dụ Đức Phật Thích-ca thuyết pháp như sư tử hống. Cụm từ này trong thiền ngữ chỉ cơ ngữ đặc biệt lạ lùng của thiền sư kiệt xuất. Chứng Đạo Ca của Thiền sư Huyền Giác (Đại 48) ghi: »獅 子 吼、 無 畏 說、 深 嗟 懵 懂 頑 皮 靼、 祇 知 犯 重 障 菩 提、 不 見 如 來 開 祕 訣。 – Sư tử hống, vô uý thuyết, thâm ta mông đổng ngoan bì đát, chỉ tri phạm trọng chướng Bồ-đề, bất kiến Như Lai khai bí quyết. – Sư tử hống, thuyết vô uý, thương thay ai vẫn mê mờ tối, mãi e tội chướng lấp Bồ-đề, chẳng thấy Như Lai bày bí quyết«. CĐTĐL q. 13 ghi: »問： 如 何 是 獅 子 吼？ 師 曰： 阿 誰 要 汝 野 干 鳴。 – Có vị tăng hỏi: Thế nào là sư tử hống? Sư đáp: Ai cần ngươi làm chồn hoang kêu«.


meanings:
Viện ở ngọn Sư Tử núi Thiên Mục, phía tây tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Chí nguyên thứ 16 (1279) đời Nguyên Thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu sáng lập, ban đầu gọi »Sư Tử Viện«. Niên hiệu Diên Hựu thứ 5 (1318) đổi tên là »Sư Tử Chính Tông Tự«. Cuối đời Nguyên bị chiến tranh phá huỷ. Sau khi xây cất lại chùa có rất nhiều tên »Khai Sơn Lão Điện«, »Thiền Nguyên Tự«, »Chính Tông Tự«. X. »Chính Tông Tự«.


meanings:
① Như 榛 (bộ 木); ②【獉狉】 trăn phi [zhenpi] (văn) Cây cỏ mọc rậm, thú rừng ẩn hiện.


meanings:
① Con Kính. Ngày xưa nói rằng con Kính sinh ra lại ăn thịt mẹ trước, cho nên gọi những kẻ bất hiếu là kính.


meanings:
① Con kính (một loài ác thú theo truyền thuyết, khi mới sinh ra thì ăn thịt con mẹ); ② Kẻ bất hiếu.


meanings:
① Tưởng lệ, khen ngợi để gắng gỏi cho người ta làm nên công gọi là tưởng.


meanings:
① Khen: 獎狀 Bằng khen; ② Thưởng, tưởng lệ, khuyến khích: 獎金 Tiền thưởng; 發獎 Phát thưởng.


meanings:
Con mô (nói trong truyện ngụ ngôn cổ của Trung Quốc, là một giống thú hơi giống con gấu, ăn đồng và sắt).


meanings:
① Con chó ngao, giống chó cao lớn tới bốn thước gọi là ngao.


meanings:
① Thế giặc tung hoành gọi là xương quyết 猖獗. Tục quen đọc mà chữ quệ.


meanings:
(văn) Ngang ngạnh, tung hoành, hung hăng, hùng hổ. Xem 猖獗 [changjué].


meanings:
(văn) ① Ngã uỵch, té nhào, ngã chết giữa đường (như 斃, bộ 攴); ② Như 弊 (bộ 廾).


meanings:
(văn) ① Chim nhớn nhác bay; ② Điên cuồng.


meanings:
Dân tộc Đồng (ở Quảng Đông và Quảng Tây Trung Quốc).


meanings:
① Một giống rợ ở phía tây nam. Một âm là liêu. Săn đêm.


meanings:
① Một dân tộc ít người ở phía tây nam Trung Quốc; ② Tiếng thời xưa dùng để chửi.


meanings:
(Bộ mặt) hung ác, hung dữ, dữ tợn: 獠面 Bộ mặt hung ác; ② Kẻ tàn bạo, kẻ hung ác; ③ (văn) Đi săn đêm; ④ (văn) Con liêu.


meanings:
Tên gọi dân tộc thiểu số ở phương nam vào đời Đường, có quan hệ sâu xa đến dân tộc thiểu số phương nam ngày nay là dân tộc Ngật Lão (tỉnh Quý Châu, Trung Quốc). Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »祖 言： 汝 是 嶺 南 人、 又 是 獦 獠、 若 爲 堪 作 佛！ – Đại sư liền trách Huệ Năng rằng: Ngươi là người Lãnh Nam, lại là Khiết Liêu, làm sao có thể thành Phật được!«.


meanings:
① Vội nhảy, kíp. Cùng nghĩa với chữ quyến 狷.


meanings:
① Con Ðộc, giống con vượn mà to. ||② Một, già không có con cháu gọi là độc. Phàm cái gì lẻ loi có một đều gọi là độc.


meanings:
① Một , độc: 獨子 Con một; 獨木橋 Cầu độc mộc, cầu khỉ; ② Độc, một mình: 獨奏 Độc tấu; 獨酌 Uống rượu một mình; 而吾以捕蛇獨存 Mà tôi nhờ nghề bắt rắn mà một mình được sống sót (Liễu Tôn Nguyên: Bổ xà giả thuyết); ③ Cô độc, lẻ loi, người cô độc, người lẻ loi: 鰥寡孤獨 Những người góa bụa không con và sống cô độc; 老而無子曰獨 Già mà không con gọi là cô độc (Mạnh tử); ④ Chỉ có một mình, chỉ riêng: 今獨臣有船 Nay chỉ một mình thần có thuyền (Sử kí); 大家都到齊了，獨有他還沒有來 Mọi người đều đến đông đủ cả rồi, chỉ còn mình anh ấy chưa đến. 【獨獨】độc độc [dúdú] Chỉ: 你一向很有決斷，怎麼獨獨在這個問題上遲疑起來了 Anh xưa nay rất quyết đoán, mà sao chỉ riêng vấn đề này lại đâm ra do dự?;【獨唯】 độc duy [dúwéi] (văn) Chỉ có: 齊城之不下者，獨唯聊，莒，即墨，其餘皆屬燕 Những thành của Tề còn chưa bị đánh hạ, chỉ có các thành Liêu, Cử và Tức Mặc, ngoài ra đều bị Yên chiếm hết (Sử kí: Yên Triệu công thế gia). Cg. 唯獨 [wéidú]; 【獨自】 độc tự [dúzì] Tự mình, một mình; ⑤ Con độc (giống con vượn nhưng to hơn); ⑥ (văn) Há, riêng ... lại ư? (phó từ, biểu thị sự phản vấn, dùng như 豈, bộ 豆): 王獨不見夫蜻蜓乎？ Nhà vua há không trông thấy con chuồn chuồn kia sao? (Chiến quốc sách); 子獨不聞涸澤之蛇乎？ Ông há không nghe nói con rắn ở trong đầm cạn ư? (Hàn Phi tử); 相如雖駑，獨畏廉將軍哉？ Tương Như tuy hèn thật, há lại sợ Liêm tướng quân ư? (Sử kí); ⑦ (văn) Vẫn, vẫn còn, còn, mà còn: 聖人獨見疑，而況于賢者乎？ Bậc thánh nhân còn bị nghi ngờ, huống gì người hiền? (Thuyết uyển: Tạp ngôn); ⑧ [Dú] (Họ) Độc.


meanings:
Người học một mình đi đến thất của thiền sư để trình kiến giải của mình về công án đang theo đuổi. Đây là luật lệ của tông Lâm Tế: Sau giờ ngọ hoặc sau khoá tu buổi sáng hoặc sau buổi ăn cháo chiều, Thiền sinh nghe tiếng chuông gọi của Thầy để vào thất trình kiến giải.


meanings:
Có 2 nghĩa: ① Thông thường chỉ cho người chột mắt; ② Thiền tông mượn từ Độc Nhãn Long để chỉ cho nhân vật có học vấn và đạo đức hơn người. Tiết Minh Chiêu Mục Miễu trong NĐHN q. 13 ghi: »務 州 明 昭 謙 和 尚 眇 一 目、 叢 林 號 獨 眼 龍。 – Hoà thượng Minh Chiêu Khiêm ở Vụ Châu bị chột mắt. Trong tùng lâm gọi sư là Độc nhãn long«.


meanings:
viewpoint that all phenomena are nothing but emptiness


meanings:
(xref) type of vajra-mallet 金剛杵 wielded by heavenly beings


meanings:
Ngộ. Phần lời dẫn của tắc 51, Bích Nham lục q. 6 (Đại 48, 185 hạ) ghi: »直 饒 便 到 獨 脫 處。 未 免 萬 里 望 鄉 關。 – Dù cho ông có ngộ đi nữa, cũng vẫn còn cách ý chỉ thiền rất xa«.


meanings:
(văn) ① Săn, giết; ② Lễ đi săn mùa thu (của vua chúa).


meanings:
Một dân tộc ở phía Bắc Trung Quốc (được coi là dân tộc Hung Nô vào đời Hán).


meanings:
(Bộ mặt) dữ tợn, hung ác, ghê tởm. Xem 猙獰 [zheng níng].


meanings:
① Ðược, bắt được. ||② Tang hoạch 臟獲 đầy tớ gái, con đòi.


meanings:
① Thu (được), bắt được, giành được, được: 俘獲很多俘虜 Bắt được rất nhiều tù binh; 獲得很大成績 Giành được thành tích rất lớn; 小則獲邑，大則獲城 Nhỏ thì được ấp, lớn thì được thành (Tô Tuân: Lục quốc luận); ② (Thu) hoạch: 今年的農田收獲很好 Ruộng đồng năm nay thu hoạch rất tốt; ③ (cũ) Đầy tớ, con đòi, nô tì (thời xưa): 臟獲 Đầy tớ gái, con đòi; ④ Có thể, có dịp: 不獲前來 Không thể tiến lại; 不獲面辭 Không có dịp để gặp mặt từ chối.


meanings:
① Ðiền liệp 田獵 săn bắn. ||② Liệp liệp 獵獵 gió vù vù.


meanings:
① Săn bắn: 獵虎 Săn hổ; 漁獵 Chài lưới săn bắt.【獵戶】lạp hộ [lièhù] a. Người đi săn; b. Gia đình làm nghề săn bắn;【獵人】lạp nhân [lièrén] Người chuyên nghề đi săn, thợ săn; ②【獵獵】 lạp lạp [liè liè] (Gió thổi) vù vù; ③ (văn) Kinh lịch, trải qua; ④ (văn) Vượt qua, lướt qua: 陰風獵百草 Gió lạnh lướt qua các cỏ (Lưu Vũ Tích); ⑤ (văn) Vuốt, sửa lại cho ngay ngắn: 獵纓正襟危坐 Vuốt dải mũ sửa lại vạt áo ngồi ngay ngắn (Sử kí: Nhật Giả liệt truyện); ⑥ (văn) Tìm kiếm: 搜異獵奇 Tìm kiếm những điều kì lạ; ⑦ (văn) Đạp lên (như 躐, bộ 足).


meanings:
① Hung ác. ||② Tả cái nét mặt tục tằn hung tợn.


meanings:
(văn) ① Chất phác, tục tằn, thô kệch, cục mịch; ② Hung ác, hung hãn: 招降獷敵 Chiêu hàng quân địch hung hãn (Hậu Hán thư).


meanings:
Thú vật, súc vật, (con) thú: 野獸 Thú rừng; 人面獸心 Mặt người dạ thú.


meanings:
6668梵名 Pāśupata。印度教濕婆派之一。廣義而言，為別於濕婆悉檀派（梵 Śaiva-siddhānta），而專指崇拜濕婆為獸主之宗派。狹義而言，指成立於八世紀以前，古稱大自在天（梵 Māheśvara）外道之教派。該派主張主宰神（濕婆）為動力因（梵 kāraṇa），獸之個人我及自然世界為其結果（梵 kārya）。於此大悟下，勤修瑜伽，履行諸種義務，遵守規定，依之解脫現世生存之苦，即此派之根本宗旨。


meanings:
① Con rái cá, giống ở bể lông dài mà mượt, dùng làm áo rét rất quý, cũng có giống ở ao chuôm. ||② Thát tế 獺祭 nói nhà văn sĩ bầy văn bài đầy cả bàn để tìm lấy tài liệu làm văn như con rái cá nó tế cá vậy.


meanings:
① Rái cá, rái chó; ②【獺祭】thát tế [tăjì] Chất đầy tài liệu sách vở trên bàn để tham khảo viết văn.


meanings:
① Dâng biểu. ||② Người hiền, như văn hiến 文獻 sách vở văn chương của một đời nào hay của một người hiền nào còn lại để cho người xem mà biết được chuyện cũ.


meanings:
① Hiến, tặng, dâng, biếu, đóng góp: 獻花 Tặng hoa; 獻捐 Quyên tặng; ② (văn) Hiến tế; ③ (văn) Dâng rượu cho khách; ④ Tỏ ra, thể hiện.【獻殷勤】hiến ân cần [xiànyinqín] Tỏ vẻ ân cần, xun xoe bợ đỡ; ⑤ Người hiền tài xưa: 文獻 Sách vở và nhân vật hiền tài của một thời, tài liệu lịch sử, văn hiến; 萬邦黎獻，共惟帝臣 Người hiền tài trong dân chúng đều là bầy tôi của nhà vua (Thượng thư); ⑥ (văn) Chúc mừng; ⑦ [Xiàn] (Họ) Hiến.


meanings:
① Mi hầu 獼猴 con khỉ lớn, con khỉ cái. Ta quen đọc là chữ di.


meanings:
【獼猴】di hầu [míhóu] Khỉ macác (một giống khỉ nhỏ).


meanings:
(đph) Lợn, heo. 【猪玀】trư la [zhuluó] Lợn, heo.


meanings:
① Hiểm duẫn 玁狁 một giống rợ ở phía bắc; sau đời chiến quốc gọi là Hung nô.


meanings:
deep, profound, mysterious, occult, esoteric


meanings:
① Ðen, sắc đen mà không có màu mỡ gọi là huyền. ||② Huyền diệu, huyền bí. Lẽ sâu xa lắm gọi là huyền. Như người tu đạo, đời gọi là huyền học 玄學. Nhà Phật gọi cái cửa do đấy tu vào là huyền quan 玄關. Cháu sáu đời gọi là huyền tôn 玄孫.


meanings:
① Huyền diệu, huyền bí, cao xa khó hiểu. 【玄妙】huyền diệu [xuánmiào] Huyền diệu, huyền bí, huyền ảo; ② Giả dối, khó tin, huyền hoặc: 這話眞玄 Chuyện này thật khó tin; ③ Màu đen, màu huyền: 玄齒 Răng đen; ④ (văn) Xa. 【玄孫】 huyền tôn [xuánsun] Cháu chín đời; ⑤ (Tên gọi khác của) tháng chín âm lịch: 至于玄月，王召范蠡而問焉 Đến tháng chín, nhà vua cho gọi Phạm Lãi vào hỏi (Quốc ngữ: Việt ngữ hạ).


meanings:
Chư tăng, tăng sĩ. Tiết Vân Môn Hoà thượng trong TĐT q. 11 ghi: »日 入 西、 玄 人 莫 向 途 中 走、 黃 葉 浮 漚 賺 殺 人、 命 盡 慞 惶 是 了 手。 – Phật pháp xế chiều, chư tăng chớ nên rong chơi, lá vàng bọt nước lừa gạt chết người, đợi khi sắp chết hoảng hốt thì còn nước xuôi tay«.


meanings:
Chư tăng. Chương Thủ Thanh Thiền sư trong CĐTĐL q. 22 ghi: »出 家 於 巖 背 山、 悟 心 之 後、 受 請 居 清 泉、 玄 侶 臻 集。 – Sư xuất gia ở núi Nham Bối, sau khi ngộ tâm được mời ở chùa Thanh Tuyền, chư tăng kéo đến tụ hội«.


meanings:
(1254-1334) Thiền tăng đời Trần, thuộc dòng Trúc Lâm Yên Tử, tổ thứ 3, nối pháp Thiền sư Pháp Loa. Sư tên Lí Tải Đạo, người làng Vạn Tải lộ Bắc Giang, miền Bắc Việt Nam. Năm 1274, đỗ Trạng Nguyên làm quan ở viện Hàn Lâm. Năm 1305 xuất gia, thụ giới tại chùa Vĩnh Nghiêm, làm thị giả đức Điều Ngự. Tác phẩm: Ngọc Tiên tập, Chư Phẩm Kinh, Công Văn tập, Phổ Tuệ ngữ lục. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Tiết Nam, Hoạt Châu (nay là đông bắc huyện Hoạt, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư trụ Kim Lăng.


meanings:
2024（602？～664）唐代高僧。洛州緱氏縣（河南偃師）人，俗姓陳，名褘。世稱唐三藏，意謂其精於經、律、論三藏，熟知所有佛教聖典。為我國傑出之譯經家，法相宗之創始人。師之生年，一說為隋代開皇二十年（600）。其兄先出家於洛陽淨土寺，法號長捷。師自幼從兄誦習經典，亦嫻儒道百家典籍。大業八年（612），洛陽度僧時，大卿理鄭善果，見師年紀雖小，然對答出眾，賢其器宇，破格以沙彌身分錄入僧籍。師乃與兄共居淨土寺，就慧景聽涅槃經，從嚴法師受大乘論。至隋唐之際，天下大亂，師偕兄遍歷隴、蜀、荊、趙諸地，參謁宿老，足迹及於半個中國。嘗就道基、寶遷二師學攝論、毘曇，從震法師聽發智論。於唐武德五年（622）受具足戒，又學律部。後復從道深受成實論，就道岳學俱舍論，聽法常、僧辯講攝大乘論。因慨嘆眾師所論不一，驗之聖典亦隱顯有異，莫可適從，乃誓遊天竺，以問惑辨疑。　於貞觀三年（629，一作貞觀元年）西行，孤身涉險，歷盡艱難，經秦涼高昌等地，抵天竺北境，即越過今之新疆省北路，經西土耳其斯坦、阿富汗而進入印度境內，沿途瞻禮聖蹟，迤邐南行，至摩揭陀國。時為貞觀五年，師三十歲，遂留學那爛陀寺，入戒賢論師門下，習瑜伽師地論等，又學顯揚、婆沙、俱舍、順正理、對法、因明、聲明、集量、中、百等論，鑽研諸部，凡經五年。其後，徧遊五天竺，歷謁名賢，叩詢請益，尋求梵本。遊學十二年，還那爛陀寺，依戒賢之命講「攝大乘論」、「唯識抉擇論」。時有師子光講中、百二論，駁師之說，師乃會和中觀、瑜伽二宗作「會宗論」三千頌破斥之；後又製「破惡見論」一千六百頌破斥烏荼國小乘論師之「破大乘論」，因而名震五天竺。戒日王等聞名，競相禮謁。　時，師四十一歲，意欲東返。戒日王於曲女城為師作大法會，五印度十八國王均列席，大小乘僧及婆羅門等七千餘人亦到，此即佛教史上著名之曲女城辯論大會。師受請為論主，稱揚大乘，提出論文「真唯識量」頌，懸之於會場門外，經十八日，竟無人發論難之。戒日王益增崇重，十八國王並於會後歸依為弟子。會畢，師決意辭歸，戒日王堅留不成，遂再邀集十八國王於首都鉢羅那迦城，開七十五日之無遮（布施）大會，為師隆重餞行。貞觀十七年，師正式辭王東歸。經由今之新疆省南路、于闐、樓蘭而回國，往返共歷十七年，行程五萬里。於貞觀十九年正月還抵長安，帝敕命梁國公房玄齡等文武百官盛大歡迎。師所齎經像舍利等，凡數百件，其中除佛像及佛舍利一五○粒之外，共請回佛經梵文原典五二○夾六五七部。　師歸後，為太宗、高宗所欽重，供養於大內，賜號「三藏法師」。太宗且曾兩度勸其棄道輔政，師均以「願守戒緇門，闡揚遺法」而固辭之。帝唯從其志，助其譯經工作，建長安譯經院，詔譯新經；師先後於弘福寺、大慈恩寺、玉華宮譯經，凡十九年，共出經論七十五部一三三五卷。譯出之主要經典有：大般若經六百卷、瑜伽師地論一百卷、大毘婆沙論二百卷、俱舍論、成唯識論、攝大乘論等。師於印度所學遂盡傳至中國。　師嘗斥責鳩摩羅什等古代譯經家以「達意」為原則而信筆直譯之翻譯法，遂提倡忠於原典、逐字翻譯之譯經新規則。後代譯經家每以玄奘所立之定則為法式，而稱玄奘以前所譯之經為舊譯，稱玄奘以後所譯之經為新譯。師著有「大唐西域記」十二卷，內載西域、印度、錫蘭等一三八國之歷史、地理、宗教、神話傳說、風土人情等，親踐者一一○國，傳聞者二十八國。該書在佛教史學及古代西域、印度、中亞、南亞之史地、文化上，乃至於中西交通史料上，均富有極高之價值，至堪珍視，故亦甚為歐美日本學者重視。　麟德元年（664）二月五日示寂，世壽六十三（一作六十五、六十九）。師示寂後，高宗哀慟逾恆，為之罷朝三日。追諡「大遍覺」之號。敕建塔於樊川北原。其後，黃巢亂起，或奉其靈骨至南京立塔。太平天國時，塔圯；迨至亂平，堙沒無人能識。對日抗戰（1937～1945）時，日本人入南京，修路掘地得之，移奉其國。後以部分頂骨歸還我國，現奉安於臺灣省南投縣日月潭玄奘寺。〔大慈恩寺三藏法師傳（慧立）、大唐三藏聖教序、大唐西域記序、玄奘三藏師資傳叢書、大唐內典錄卷五、大唐故三藏玄奘法師行狀、續高僧傳卷四、佛祖統紀卷三十九、開元釋教錄卷八、法苑珠林卷二十九、古今譯經圖紀卷四〕


meanings:
(約600-664)  Xuanzang######唐代僧人，法相宗創始人，佛經翻譯家、旅行家。俗姓陳，名 。洛州緱氏（今河南偃師）人。######幼年出家玄奘家貧，父母早喪。13歲出家，20歲在成都受具足戒。曾遊歷各地，參訪名師。先後從慧休、道深、道岳、法常、僧辯、玄會等學《攝大乘論》、《雜阿毗曇心論》、《成實論》、《俱舍論》以及《大般涅槃經》等經論，造詣日深。######西行求法 通過多年來在各處講筵所聞，他深感異說紛紜，無從獲解。特別是當時攝論、地論兩家關於法相之說各異，遂產生去印度求《瑜迦師地論》以會通一切的念頭。貞觀元年（627）玄奘結侶陳表，請允西行求法。但未獲唐太宗批准。然而玄奘決心已定，乃“冒越憲章，私往天竺”，始自長安神邑，終於王舍新城，長途跋涉五萬餘裏。######貞觀二年正月玄奘到達高昌王城（今新疆吐魯番縣境），受到高昌王麴文泰的禮遇。後經屈支（今新疆庫車）、淩山（耶木素爾嶺）、素葉城、迦畢試國、 赤建國（今蘇聯塔什干）、颯秣建國（今撒馬爾罕城之東）、蔥嶺、鐵門。到達 貨羅國故地（今蔥嶺西、烏滸河南一帶）。南下經縛喝國（今阿富汗北境巴爾赫）、揭職國（今阿富汗加茲地方）、大雪山、梵衍那國（今阿富汗之巴米揚）、犍雙羅國（今巴基斯坦白沙瓦及其毗連的阿富汗東部一帶）、烏伏那國（巴基斯坦之斯瓦特地區），到達迦濕彌羅國。在此從僧稱（或作僧勝）學《俱舍論》、《順正理論》及因明、聲明等學，與毗戌陀僧訶（淨師子）、僧蘇伽蜜多羅（如來友）、婆蘇蜜多羅（世友）、蘇利耶提婆（日天）、辰那 羅多（最勝救）等討信紙佛學，前後共2年。以後，到磔迦國（今巴基斯坦旁遮普）從一老婆羅門學《經百論》、《廣百論》；到至那仆底國（今印度北部之菲羅茲布林地方）從毗膩多缽臘婆（調伏光）學《對法論》、《顯宗論》；到闍爛達羅國（今印度北部賈朗達爾）從旃達羅伐摩（月胄）受《眾事分毗婆沙》；到窣祿勤那國（今印度北部羅塔克北）從闍那 多學《經部毗婆沙》；到秣底補羅國（今印度北部門達沃爾）從蜜多犀納受《辯真論》、《隨發智論》；到曲女城（今印度恒河西岸之勒克 ）從累縭耶犀納學《佛使毗婆沙》、《日胄毗婆沙》。貞觀五年，抵摩揭陀國的那爛陀寺受學於戒賢。######玄奘在那爛陀寺歷時5年，備受優遇，並被選為通曉三藏的十德之一。前後聽戒賢講《瑜伽師地論》、《順正理論》及《顯揚聖教論》、《對法論》、《集量論》、《中論》、《百論》以及因明、聲明等學，同時又兼學各種婆羅門書。######曆游五印貞觀十年玄奘離開那爛陀寺，先後到伊爛 缽伐多國（今印度北部蒙吉爾）、 薩羅國、安達羅國、馱那羯碟迦國（今印度東海岸克裏希納河口處）、達羅毗荼國（今印度馬德拉斯市以南地區）、狼揭羅國（今印度河西莫克蘭東部一帶）、缽伐多國（約今喀什米爾的查漠），訪師參學。他在缽伐多國停留兩年，悉心研習《正量部根本阿毗達磨論》及《攝正法論》、《成實論》等，然後重返那爛陀寺。不久，又到低羅擇迦寺向般若跋陀羅探討說一切有療三藏及因明、聲明等學，又到杖林山訪勝軍研習唯識抉擇、意義理、成無畏、無住涅槃、十二因緣、莊嚴經等論，切磋質疑，兩年後仍返回那爛陀寺。此時，戒賢囑玄奘為那爛陀寺僧眾開講攝論、唯識抉擇論。適逢中觀清辨（婆毗呔伽）一系大師師子光也在那裏講《中論》、《百論》，反對法相唯識之說。於是玄奘著《會宗論》三千頌（已佚），以調和大乘中觀、瑜伽兩派的學說。同時參與了與正量部學者般若 多的辯論，又著《制惡見論》一千六百頌（已佚）。還應東印迦摩縷波國（今印度阿薩姆地區）國王鳩摩羅的邀請講經說法，並著《三身論》（已佚）。######接著與戒日王會晤，並得到優渥禮遇。戒日王決定以玄奘為論主，在曲女城召開佛學辯論大會，在五印18個國王、3000個大小乘佛教學者和外道2000人參加。當時玄奘講論，任人問難，但無一人能予詰難。一時名震五印，並被大乘尊為“大乘天”，被小乘尊為“解脫天”。戒日王又堅請玄奘參加5年一度、歷時75天的無遮大會。會後歸國。######回國譯經 貞觀十九年正月二十五日，玄奘返祗長安。史載當時“道俗奔迎，傾都罷市”。不久，唐太宗接見並勸其還俗出仕，玄奘婉言辭謝。爾後留長安弘福寺譯經，由朝廷供給所需，並召各地名僧20餘人助譯，分任證義、綴文、正字、證梵等職，組成了完備的譯場。同年五月創譯《大菩薩藏經》20卷，九月完成。######貞觀二十年正月，玄奘譯出無著《顯揚聖教論》20卷；並口述由辯機筆受完成《大唐西域記》。同年尚譯出《解深密經》、《因明入正理論》，推進了因明在中國的發展，嗣又奉敕將《老子》、《大乘起信論》譯作梵文，傳於印度。二十二年五月譯出《瑜伽師地論》100卷，並請太宗作經序。十月，譯出《能斷金剛般若波羅蜜多經》。不久，大慈恩寺落成，玄奘遂奉敕入住任上座，並悉心從事翻譯佛經。永徽三年（652），奏請建塔以安置經像，經高示敕許，乃於大慈恩寺西院營建雁塔。玄奘“親負簣畚，擔運磚石，首尾二周（年），功業始畢”。######顯慶三年（658）移居西明寺，因常為瑣事所擾，遂遷居玉華寺，致力譯經。顯慶五年，始譯《大般若經》。此經梵本計二十萬頌，卷帙浩繁，門徒每請刪節，玄奘頗為謹嚴，不刪一字。至龍朔三年（663）終於譯完這部多達600卷的巨著。此後，玄奘深感身心日衰，及至麟德元年（664），譯出《咒五首》1卷後，遂成絕筆。同年二月逝世。據載，玄奘前後共譯經論75部，總計1335卷。所譯之經，後人均稱為新譯。######主要學說①五種姓說。進一步發揮了印度戒賢一系五種姓說，即把一切眾生劃分為聲聞種姓、緣覺種姓、如來種姓、不定種姓、無種姓。認為根據人的先天素質可以決定修道的結果。玄奘在此總賅印度諸家的學說，對五種姓說作了系統的闡述。②唯識論。玄奘及其學派主張，世界上的一切（包括人類的自我）皆非獨立存在的，而是由人們的意識變現出來的，即所胃“唯識所變”。最根本的意識稱作“阿賴耶識”，是世界各種事物、現象的一切“種子”，是宇宙的本源。③因明。因明在印度瑜伽學系中就十分發達。世親之後，經過陳那和護法的發展，因明和唯識學說就緊密地結合。玄奘在此基礎上又有新的發展。他在印度提出了“真唯識量”。回國以後，除翻譯了因明的主要著作外，並對因明辯論、論證的性質作了精細的發揮，深化了因明立量的方法，又地立破的理論進行了精細的分析。######玄奘畢生致力於佛教事業，共事蹟多見於《大唐大慈恩寺三藏法師傳》、《續高僧傳·玄奘傳》。研究玄奘一派學說的重要著作，除《成唯識論》外，有“唯識三大部”，即窺基的《成唯識論述記》、慧沼《成唯識論了義燈》、智周《成唯識論演秘》。######弟子 玄奘之學，博大精深。一時碩彥，俱集門下。神昉、嘉尚、普光、窺基，號稱奘門四哲，皆為法相之大家；普光、法寶、神泰，則稱俱舍三大家；窺基、神泰、順憬又為因明巨匠；新羅高僧圓測，為玄奘神足，新羅元曉，為華嚴大家；西域利涉，為護法名僧；南山道宣為之證義，乃律學宗師；玄應，義學名家；東塔懷素，後為新疏之主。（高楊）######


meanings:
(person) "Tripitaka Master" Xuanzang sanzang


meanings:
Tông chỉ huyền diệu, chỉ cho Thiền tông. Lục tổ Lạc Đạo Ca ghi: »諸 門 徒、 窮 釋 子。 不 會 如 來 眞 宗 趣。 盡 心 向 上 達 玄 宗。 不 論 賢 愚 都 勸 論。 – Các môn đồ hèn Thích tử, chẳng hội Như Lai chân tông thú, hết lòng hướng thượng ngộ Thiền tông, chẳng luận hiền ngu khuyên tiến thủ«.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Ẩn Vi, hiệu »Huyền Tịch Đại Sư«. X. Ẩn Vi.


meanings:
(1266-1349) Thiền tăng đời Nguyên, họ Chu, vốn là người nước Sở, do đời ông làm quan ở Điền Nam nên bị xoá tên trong sổ ở Côn Minh, nối pháp Thiền sư Trung Phong Minh Bản, tông Lâm Tế. Sư trụ Hoa Đình ở Vân Nam. Tác phẩm: Cao Tăng truyện và Ngữ lục.


meanings:
Còn gọi: Huyền lưu. Tăng đồ, tăng nhân. Tiết Đức Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »咸 通 初 年，武 陵 太 守 薩 廷 望，迎 請（德 山 和 尚）始 居 德 山，自 是 四 海 玄 徒，冬 夏 常 盈 五 百 矣。– Niên hiệu Hàm Thông thứ 1, Thái thú Vũ Lăng là Tát Đình Vọng nghinh thỉnh Hoà thượng Đức Sơn về ở Đức Sơn, từ đây tăng đồ khắp nơi tụ hội về vào mùa đông mùa hạ thường lên đến năm trăm người«.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, tên là Hoài Hựu, thuỵ hiệu »Huyền Ngộ Thiền sư«. X. Hoài Hựu.


meanings:
(910-975) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Ngô, người xứ Tấn Giang (nay là Phúc Kiến, Tuyền Châu) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Bạch Long Đạo Hi. Sư trụ viện Báo Cù ở Chương Châu.


meanings:
① Ý chỉ huyền diệu, phần nhiều chỉ cho ý chỉ Thiền. Tín Tâm Minh (Đại 48, 376 trung) ghi: 違 順 相 爭、 是 爲 心 病。 不 識 玄 旨、 徒 勞 念 靜。 – Vi thuận tương tranh, thị vị tâm bệnh, bất thức huyền chỉ, đồ lao niệm tịnh. – Thuận nghịch tranh nhau, ấy là tâm bệnh. Chẳng biết huyền chỉ, uổng công niệm tịnh«. ② Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Bạch Long Đạo Hi. Sư trụ chùa Quảng Bình, Phúc Châu.


meanings:
Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Chi Đề Biện Long, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Linh Ẩn, Hàng Châu.


meanings:
(645-720) Thiền sư ni đời Đường, họ Tạ, người Dư Hàng, Chiết Giang, Trung Quốc. Sư nối pháp Lục Tổ Huệ Năng, Nam tông đời thứ 2, trụ Vô Tận Am, Tịnh Cư Am hoằng thiền pháp Tào Khê.


vietnamese:
huyền sa sư bị thiền sư quảng lục <pqđtđ>


vietnamese:
huyền sa sư bị thiền sư quảng lục <tttđ>

meanings:
Gọi đủ: Phúc Châu Huyền Sa Tông Nhất Đại Sư quảng lục. Còn gọi: Huyền Sa quảng lục. Quảng lục, 3 quyển, do Huyền Sa Sư Bị soạn vào đời Đường, Trí Nghiêm biên tập, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 126, trang 351. Nội dung bao gồm các lời thượng đường, dạy chúng trong lúc thượng đường, Phương trượng lục, Phật tâm ấn lục. Quyển cuối có phụ lục »Đường Phúc Châu An Quốc Thiền viện tiên khai sơn Tông Nhất Đại sư bi văn tinh tự«. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Nguyên Phong thứ 3 (1080) đời Tống.


meanings:
Còn gọi: Phúc Châu Huyền Sa Tông Nhất Thiền sư ngữ lục, Huyền Sa Đại Sư ngữ lục, Huyền Sa ngữ lục. Ngữ lục, 3 quyển, do Huyền Sa Sư Bị soạn vào đời Đường, Lâm Hoằng Viễn biên tập vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh, tập 126, trang 487. Sách này thu thập những ngữ yếu chưa được đem vào bộ »Quảng lục« như: Thượng đường, niêm hương, thùy thị; bao gồm Huyền Sa lược truyện, 3 câu Cương tông, Huyền Sa phê bình cổ tắc công án. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Thiên Khải thứ 6 (1626) đời Minh.


meanings:
Còn gọi: Thái Bố Nạp. Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. Sư trụ lan nhã »Thất Bảo Đài« phía đông Hành Sơn, kết bạn với các vị Quán Hưu, Tề Kỉ. Tác phẩm: Dư Sơn Dao 1 bài.


meanings:
① Thiền tăng đời Đường (?-854), họ Lỗ, người xứ Cối Kê (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Sư trụ núi Cửu Tỉnh ở Hoàng Pha (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc). Thuỵ hiệu »Viên Tịch Đại Sư«. ② Thiền tăng đời Đường (668-746), họ Lí, người xứ Kim Hoa, Vụ Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Lục Tổ Huệ Năng. Sư trụ Kim Hoa.


meanings:
(663-752) Thiền tăng đời Đường, họ Mã, tự Đạo Thanh, người đời gọi sư là Mã Sách, Mã Tổ; người xứ Diên Lăng, Nhuận Châu (nay là tây nam huyện Đơn Dương, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Trí Oai, tông Ngưu Đầu.


meanings:
→ vĩnh gia huyền giác thiền sư 永嘉玄覺禪師; → đông thiền huyền giác thiền sư 東禪玄覺禪師


meanings:
(665-713) Thiền tăng đời Đường, họ Đới, tự Đạo Minh, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu, Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Lục Tổ Huệ Năng. Sư trụ chùa Long Hưng ở Ôn Châu. Tác phẩm: Vĩnh Gia tập 10 thiên, Thiền tông Ngộ Tu Viên Chỉ 1 quyển, Chứng Đạo Ca 1 thiên.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Hành Ngôn, hiệu »Huyền Giác Đạo Sư«. X. Hành Ngôn.


meanings:
be absorbed in the deepest part of one's mind and not see the myriad phenomena


meanings:
(878-960) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Thôi, người xứ Cao Li; nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư trụ viện Phúc Thanh, Tuyền Châu.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Kì Huyện (nay thuộc tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc, từng theo giúp ngài Huyền Trang dịch kinh; nối pháp Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn. Sư trụ Thọ Sơn ở An Châu (nay là huyện An Lục, tỉnh Hồ Bắc). Tác phẩm: Lăng-già Nhân Pháp Chí.


meanings:
① Gương mầu nhiệm. Chỉ cho chân tâm. ② Thiền tăng đời Nguyên, người xứ Khúc Tĩnh (nay thuộc Vân Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Trung Phong Minh Bản, tông Lâm Tế. Sư trụ núi Đại Hoa.


meanings:
① Noi theo. ||② Lĩnh, suất. Như suất tử kị tôn 率子曁孫 suất con và cháu. ||③ Ðại suất 大率 cũng như nói đại khái. ||④ Làm nên, làm đích. ||⑤ Hấp tấp, khinh xuất. ||⑥ Tính thẳng, không ưa lời văn hoa phiền phức. ||⑦ Cái lưới bắt chim. ||⑧ Dùng. ||⑨ Một âm là suý. Cùng nghĩa với chữ suý. ||⑩ Lại một âm là luật. Luật nhất định, như toán thuật chi hữu định luật 算術之有定率 phép tính có luật nhất định. ||⑪ Một âm nữa là soát. Quả cân sáu lạng.


meanings:
① Tỉ lệ, suất, mức: 出勤率 Tỉ lệ đi làm; 效率 Hiệu suất; 人口增長率 Mức tăng nhân khẩu; ② (văn) Tiêu chuẩn, quy cách, luật nhất định: 算術之有定率 Thuật toán có luật nhất định; 有軍功者，各以率受上爵 Người có công đánh trận, đều ban cho tước vị cao theo tiêu chuẩn (Sử kí: Thương Quân liệt truyện); ③ (văn) Tính toán; ④ [Lđç] (Họ) Suất. Xem 率 [shuài].


meanings:
① Dẫn, chỉ huy: 率領 Dẫn dắt, lãnh đạo; 率兵 Cầm quân, chỉ huy quân đội; ② (văn) Người đứng đầu quân, chủ tướng, tướng suý (soái) (dùng như 帥, bộ 巾): 將率不能則兵弱 Tướng soái (súy) không giỏi thì quân yếu (Tuân tử); ③ Nông nổi, nhẹ dạ, tùy tiện, khinh suất: 不要輕率地處理問題 Không nên tùy tiện giải quyết vấn đề. 【率爾】 suất nhĩ [shuài'âr] (văn) Không thận trọng, thiếu suy nghĩ, bộp chộp: 子路率爾而對 Tử Lộ bộp chộp trả lời (Luận ngữ); ④ Thẳng thắn, ngay thẳng: 率宜地批評 Phê bình thẳng thắn; ⑤ Đại khái: 大率如此 Đại khái là như thế; ⑥ (văn) Noi theo, men theo: 率彼淮浦 Men theo con sông Hoài kia (Thi Kinh); 率由舊章Noi theo quy định cũ (Thi Kinh); 率性之謂道 Noi theo tính gọi là đạo (Trung dung); ⑦ (văn) Làm nêu, làm đích; ⑧ (văn) Lưới bắt chim; ⑨ (văn) Dùng. Xem 率 [lđç].


vietnamese:
suất nhĩ sinh giác phi chứng ngã nhân <pttđ>


vietnamese:
suất đổ bà pháp giới phổ hiền nhất tự tâm mật ngôn <đpb>


meanings:
4716梵語 stūpa 之音譯，又作卒都婆、窣堵波、藪斗婆。巴利語為 thūpa。略稱塔婆、兜婆、浮圖、塔。在古代印度原為形如饅頭之墓。釋尊滅後，率都婆不止為墳墓之意，已有紀念物之性質，尤以孔雀王朝建設許多由煉瓦構築之塔，埋有佛陀之遺骨、所持品、遺髮等，故漸演變為聖地之標幟及莊嚴伽藍之建築。其後，有以塔為中心，而興起新佛教運動，遂發展成為大乘佛教。　在中國、日本，塔與金堂並列為重要之建築物，用以奉納佛舍利，為寺院之象徵。其三重塔或五重塔最上方之相輪部分，保有印度之風格。又為追薦死者，有在細長板上，製成如塔形之塔婆，立於墓側之習慣。此種板塔婆，稱為率都婆、塔婆，而在建築物者，則僅稱塔，以便區別。書寫經文於率都婆木板，稱為率都婆經。於密教，特別設立五輪形之塔，以為大日如來之標幟。係基於五輪思想，即一切萬法由地、水、火、風、空五要素生成，依此而成之肉身，當下即為佛身。又密教之佛、菩薩像中有以塔為三昧耶形，或以之為持物者。（參閱「塔」5421）


meanings:
① Ngọc, đá báu. ||② Ðẹp, như ngọc diện 玉面 mặt đẹp như ngọc. ||③ Dùng để nói các bậc tôn quý, như ngọc thể 玉體 mình ngọc, ngọc chỉ 玉趾 gót ngọc, v.v. ||④ Vo thành, như vương dục ngọc nhữ 王欲玉女 (Thi Kinh 詩經) vua muốn gây dựng cho mày thành tài. ||⑤ Một âm là túc. Người thợ ngọc. ||⑥ Họ Túc.


meanings:
① Ngọc, ngọc thạch; ② Trong trắng và đẹp đẽ như ngọc; ③ (lịch) (Lời) vàng ngọc. 【玉音】ngọc âm [yùyin] (lịch) Lời vàng ngọc (ví với thư từ của bạn); ④ (văn) Thường, giúp: 王慾玉女，是用大諫 Vua ơi, ta muốn giúp ngài, nên mới can gián ngài nhiều (Thi Kinh: Đại nhã, Dân lao); 貧賤憂戚，庸玉女于成也 Nghèo hèn và sầu muộn là những thứ giúp cho ngươi được thành công (Trương Tái: Tây minh); ⑤ [Yù] (Họ) Ngọc.


meanings:
2036即玉製佛像。又作玉像。以錫蘭、于闐之玉佛較著名。據高僧法顯傳師子國無畏山寺條（大五一‧八六四下）：「起一佛殿，金銀刻鏤，悉以眾寶，中有一青玉像，高三丈許，通身七寶焰光，威相嚴顯，非言所載，右掌中有一無價寶珠。」大唐西域記卷十「三摩呾吒國」條（大五一‧九二七下）：「有青玉佛像，其高八尺，相好圓備，靈應時效。」又巴利文史書中有「綠色寶佛事說」（Buddha-marakat-vatthu-nidāna）綠色寶即指翡翠，或稱綠寶石。　有關于闐玉佛之記載，據明陶宗儀輟耕錄卷二十八于闐玉佛條載，丞相伯顏嘗至于闐國，於其國中鑿井得玉佛，高三四尺，色如截肪，照之皆見筋骨脈絡。古來，于闐以產玉著名，因此，玉佛多製於此。又其他有關玉佛之記載，尚可見之於魏書卷一一四釋老志北魏世宗之項、南史卷四南齊武帝紀永明十一年（493）之條。日本江戶名所圖會卷四神齡山護國寺條亦載，該堂本尊如意輪觀世音為天然瑪瑙石所成。上述記載皆為中國與日本玉佛之一端。〔梁書卷五十四、 Ānanda Coomaraswamy：History of Indian and Indonesian Art; C. Notton: The Chronicle of the Emerald Buddha〕


meanings:
2037<一>為上海著名之寺院，以供奉玉石雕刻之大佛而馳名。此玉佛為清德宗光緒八年（1882），由普陀山慧根自緬甸迎回；原奉祀於江灣寺，後寺毀於兵災，民國七年（1918），臨濟宗可成於今址建新寺，稱為玉佛禪寺，落成後，即移供玉佛於此寺。　玉佛寺離上海市區甚近，寺內重要建築物有大雄寶殿、天王殿、玉佛樓、臥佛堂等，內藏佛教典籍、佛像等珍貴文物。大雄寶殿內，三尊巨大之佛像，均安置在三尺高之須彌壇上；玉雕釋迦佛有涅槃和坐像二尊，分別供奉於臥佛堂及玉佛樓二樓本堂鑲玻璃之佛龕中。　<二>泰國曼谷皇宮寺院。為曼谷王朝拉瑪一世（Rama I, 1782～1809 在位）建於十八世紀末，供奉國寶碧玉佛，據傳此佛係由整塊綠玉雕成，安置於十一公尺高鍍金祭壇上，頭頂懸掛九層之華傘，兩側為代表日、月之水晶球。泰王每年依季節之不同親予碧玉佛換裝，熱季為鑲嵌寶石之金衣，雨季為綴有點點珠寶之金衣，涼季為純金之金衣。本寺為泰王舉行登基加冕典禮與皇家進行各種祭祀活動之場所。


meanings:
Chùa nằm trên đường An Viễn, thành phố Thượng Hải, Trung Quốc. Niên hiệu Quang Tự thứ 8 (1882) đời Thanh, tăng nhân Phổ Đà Sơn là Huệ Căn mang từ Mianma về 5 tượng ngọc Phật, để lại 2 tượng tại Giang Loan xây chùa thờ, gọi là »Ngọc Phật Tự«. Sau cách mạng Tân Hợi chùa bị chiến tranh phá huỷ. Năm 1918 tăng nhân tông Lâm Tế là Khả Thành xây cất chùa mới trên nền hiện nay, đến năm 1928 hoàn thành, đặt tên là »Ngọc Phật Thiền Tự«. Tự viện phỏng theo kiến trúc đời Tống, trên tuyến trục giữa theo thứ lớp có Bức tường bình phong trước cổng, Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Ngọc Phật lâu. Hai bên có Ngoạ Phật đường, Di Đà đường, Quán Âm đường, Thiền đường. Kết cấu tinh xảo, hùng vĩ tráng lệ. Ngọc Phật lâu thờ tượng ngọc Phật ngồi cao 1,9m dùng cả khối đá cẩm thạch đúc thành, chất liệu thuần tịnh, màu sắc sáng long lanh, thần thái trang nghiêm. Ngoạ Phật đường thờ tượng ngọc Thích-ca nhập niết bàn thần thái an tường, dáng vẻ rất thật.


meanings:
Tháp trên đỉnh núi Ngọc Tuyền, trong Di Hoà Viên, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Tương truyền vua Càn Long trong lúc xuống Giang Nam lần thứ nhất bị khắc sâu ấn tượng đối với phong cảnh không núi không chùa, không chùa không tháp. Sau khi trở về kinh, bắt chước xây sơn tháp trong viên lâm Hoàng gia ở phía tây kinh thành là cảnh sắc Giang Nam tô điểm cho phong cảnh miền Bắc, Ngọc Phong Tháp là một trong số đó. Tháp này phỏng theo hình dáng và cấu tạo của tháp Từ Thọ, Kim Sơn Thiền Tự ở Trấn Giang mà kiến tạo, nhưng phong cách kiến trúc lại không giống tháp Từ Thọ lung linh cao vút, còn tháp Ngọc Phong thì sừng sững vững vàng. Tháp Ngọc Phong là tháp xây bằng gạch đá, hình bát giác 7 tầng phỏng theo kết cấu gỗ theo kiểu lâu các, cao 30m. Mỗi tầng tháp tám mặt đều có cửa sổ. Vách tháp rất dày, trong có cầu thang đá vòng vèo đi lên tới đỉnh. Cầu thang đá bằng phẳng rộng rãi, người tham quan lên xuống thuận tiện dễ dàng. Mỗi tầng tháp mở ra động khám thờ tượng Phật đồng, hiện nay không còn. Mỗi động khám đều có đôi liễn khắc đá được làm vào thời kì Càn Long, phần lớn vẫn còn. Hình ảnh tháp Ngọc Phong là một cảnh đẹp trong vườn Tĩnh Minh, núi Ngọc Tuyền.


meanings:
Chùa nằm ở phía đông chân núi Ngọc Tuyền, cách thành phố 15km thuộc huyện Đương Dương, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Núi Ngọc Tuyền do có suối ngọc châu báu nên mới có tên như thế. Hơn nữa, núi còn có hình dáng giống như chiếc thuyền úp nên còn có tên »Phúc Thuyền Sơn«. Chùa lấy tên núi, bắt đầu được xây dựng vào niên hiệu Kiến An (196-220) đời Đông Hán, Thiền sư Phổ Tịnh cất am ở đây. Khoảng niên hiệu Tuyên Đế (555-562) nhà Lương, Nam Triều, vua sắc xây dựng »Phúc Thuyền Sơn Tự«. Đầu niên hiệu Khai Hoàng (581) đời Tùy, Tấn vương là Dương Quảng xuống chiếu thỉnh Đại sư Trí Giả vào chùa này giảng pháp, đổi tên là »Ngọc Tuyền Tự«. Chùa này cùng với chùa Quốc Thanh núi Thiên Thai Chiết Giang, chùa Thê Hà Nam Kinh Giang Tô, chùa Linh Nham Trường Thanh Sơn Đông được gọi chung là »Thiên hạ tùng lâm tứ tuyệt«, »Thiên hạ tứ đại tùng lâm«. Niên hiệu Trinh Quán (627-649) đời Đường, tăng Pháp Chân còn xây dựng thêm. Sau đó quốc sư Thần Tú trụ chùa này, sáng lập Thiền tông Bắc Tông. Cuối niên hiệu Thiên Hi (1021) đời Tống, Minh Túc Hoàng hậu cho xây dựng tại núi này trước sau có 9 lầu, 18 điện, 3. 700 gian tăng xá; chư tăng thường trụ gần ngàn người, sửa bảng hiệu là »Cảnh Đức Thiền Tự«, được khen là »Kinh Sở tùng lâm chi quan« (Đứng đầu các tùng lâm vùng Kinh Sở). Các đời Nguyên, Minh, Thanh sau này đều có trùng tu. Chùa hiện còn các kiến trúc: Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Tì-lô điện, Đông đường, Tây đường, Tàng kinh lâu, trong đó Đại hùng bảo điện là kiểu mái kép yết sơn, cao 21m, bề mặt rộng 7 gian, trong ngoài gồm 72 cây cột, xà nhà đấu củng dùng toàn vật liệu to lớn, dù trải qua nhiều triều đại sửa sang mà vẫn còn giữ được phong cách đời Nguyên. Những điện đường lầu gác còn lại hình thức giản dị, thủ pháp thuần nhất, được trang trí bởi nhiều sắc thái, thể hiện rõ kiến trúc cổ Tam Sở đặc sắc. Trong chùa có một cái vạc bằng sắt lớn đời Tùy, chuông sắt đời Nguyên, cái nồi sắt… Ở mé sân trước của điện Tì-lô có dựng một tấm bia tượng Quán Âm được khắc bằng đá, bút lực khỏe khoắn, đường nét mềm mại, tương truyền do Ngô Đạo Tử, một đại hoạ gia đời Đường vẽ. Phía đông chùa có Như Lai xá-lợi thiết tháp, được dựng vào niên hiệu Gia Hựu thứ 6 (1061) đời Tống, tháp 3 tầng hình bát giác. Bên cạnh chùa có giếng trân châu, thường nhả ngọc phun châu, suối phun từ trong vách đá, được gọi bằng mỹ danh »Kim Long Trì« (Ao rồng vàng).


meanings:
Two schools of the Jade Fountain and Jade Flower


meanings:
Thiền tăng Thông Tú đời Thanh tự là Ngọc Lâm, người đời gọi là Ngọc Lâm quốc sư. X. Thông Tú.


meanings:
2039全一卷。 東晉時，印度人竺曇無蘭（梵 Dharmarakṣa?）譯。收於大正藏第二冊。又稱長者詣佛說子婦無敬經。乃敘說佛陀之在家護法給孤獨長者須達（巴 Sudatta）之媳婦名玉耶，依恃本家豪富而欠失婦德，佛陀應須達長者之請，講說有關婦德之教示以曉喻玉耶，玉耶女聞教悔過，乃受十戒。本經將為人妻者分為七種（母妻、妹妻、師妻、婦妻、婢妻、仇妻、殺人妻）。意謂前五種受眾人敬愛，名聲高揚，為家庭繁榮之基礎；後二種於未來將要遭受惡之果報。　本經另有三種譯本，一為玉耶女經，乃西晉時譯，譯者佚名。二為阿遬達經，劉宋求那跋陀羅譯。三為增一阿含卷四十九非常品第九經（相當於巴利文增支部 VII.59 七婦經 Sattabhariyā），東晉僧伽提婆譯（以上諸本均收於大正藏第二冊）。又出三藏記集卷三安公失譯經錄中，有七婦經一卷，經名既與巴利本相合，且由玉耶經之排列次序觀之，恐亦屬此經之異譯本。〔法經錄卷三、開元釋教錄卷二、卷三、卷五〕


meanings:
① Vua. ||② Tước vương. ||③ Tiếng gọi các tổ tiên, như gọi ông là vương phụ 王父, bà là vương mẫu 王母, v.v. ||④ Chư hầu đời đời lại chầu gọi là vương. ||⑤ To, lớn. ||⑥ Một âm là vượng. Cai trị cả thiên hạ, như dĩ đức hành nhân giả vượng 以德行仁者王 lấy đức làm nhân ấy được đến ngôi trị cả thiên hạ. ||⑦ Thịnh vượng.


meanings:
① Vương, vua, chúa: 國王 Quốc vương; 王位 Ngôi vua; 帝王將相 Đế vương khanh tướng; 蜂王 Ong chúa; 花中之王 Vua các loài hoa; ② Tước vương; ③ (văn) Lớn (tôn xưng hàng ông bà): 王父 Ông nội; 王母 Bà nội; ④ (văn) Đi đến để triều kiến (nói về các nước chư hầu hoặc các dân tộc ở ngoài khu vực trung nguyên Trung Quốc thời xưa): 四夷來王 Rợ ở bốn phương đến triều kiến (Thượng thư: Đại Vũ mô); ⑤ [Wáng] (Họ) Vương.


meanings:
(văn) ① Cai trị (thiên hạ): 王天下 Cai trị thiên hạ; ② Thịnh vượng.


vietnamese:
vương nhất hướng tung nhậm chuyên hành phóng dật <pttđ>


meanings:
（梵 samādhi-rāja-supratiṣṭhito nāma sa-mādhiḥ，藏 tiṅ-ṅe-ḥdsin-gyi rgyal-po-ltar rab-tugnas-pa shes-bya-baḥi tiṅ-ṅe-ḥdsin）指三昧之王。即在諸三昧中，其力用利益等最優勝者。或稱三昧王、三昧王三昧。《大品般若經》以佛所入之定爲‘三昧王三昧’。據《大智度論》卷七所述，此三昧于諸三昧中，最爲自在，能緣無量諸法，如人中之王。又此三昧王三昧，一切諸三昧皆入其中，故名三昧王三昧。譬如閻浮提衆川萬流皆入大海，亦如一切人民皆屬國王。<#>所謂‘定’，是善心住于一處而不動，故其力用利益廣大。三昧是入定之境界。佛所入之三昧，能起大放光、大現神通，與大辯才之力用，爲諸三昧之冠，故稱王三昧。而淨土宗人，以爲念佛可滅衆生之罪業，且可生善業，利益最爲廣大，所以也稱念佛爲‘王三昧’。<#>［參考資料］　《放光般若經》卷一；《大品般若經》卷五；《大智度論》卷四十七；《安樂集》卷上。<#>


vietnamese:
vương bất thiện quán sát nhi nhiếp quần thần <pttđ>


vietnamese:
vương bất tri sai biệt vong sở tác ân <pttđ>


vietnamese:
vương bất tự tung nhậm bất hành phóng dật <pttđ>


vietnamese:
vương thiện tri sai biệt tri sở tác ân <pttđ>


vietnamese:
vương chuyên hành phóng dật bất tu pháp hạnh <pttđ>


vietnamese:
vương chuyên hành phóng dật bất thủ phủ khố <pttđ>


vietnamese:
vương chuyên hành phóng dật bất tư cơ vụ <pttđ>


vietnamese:
vương sở tác bất tư bất thuận nghi tắc <pttđ>


vietnamese:
vương sở tác đế tư thiện thuận nghi tắc <pttđ>


meanings:
→ thường thị vương kính sơ cư sĩ 常侍王敬初居士


meanings:
(title) Sutra of [Maitreya's] Correct Principles of Royal Rule


vietnamese:
vương vô ân diệu hạnh tung hữu phi thời <pttđ>


vietnamese:
vương vô hữu phóng dật thiện thủ phủ khố <pttđ>


vietnamese:
vương vô hữu phóng dật chuyên tu pháp hạnh <pttđ>


vietnamese:
vương vô hữu phóng dật chuyên tư cơ vụ <pttđ>


meanings:
唐代出使印度的使節。籍貫、生卒年均不詳。<#>貞觀十五年（641），北印度摩揭陀國王尸羅逸多（戒日王）遣使入唐，貞觀十七年，唐室以李義表爲正使，王玄策爲副使，由長安出發，隨印度使節赴印度。三年後返回長安。貞觀二十一年，王玄策以正使身份二度出使印度。適逢戒日王去世，北印陷入一片混亂。當時，帝那伏帝國國王阿羅那順乘機篡奪王位，幷發兵阻止唐使入印。王玄策乃求助于文成公主及泥婆羅（尼泊爾）王鴦輸伐摩（Am!s/u-varman）。在吐蕃及泥婆羅兵的幫助下，大敗阿羅那順，幷將其擄回長安，獻給太宗，王玄策因而受封爲朝散大夫。依近世學界對印度出土之銅版文書的研究，在此役中，携七千騎兵援助王玄策的尼婆羅王鴦輸伐摩，是戒日王死後之混亂期間，有‘王中之王’（Maha^ra^-□ja^dhira^ja）稱號的强有力君主。<#>高宗顯慶二年（657），王玄策三度出使度。翌年到達婆栗闍國。第三年于走訪摩呵菩提寺後回國。氏著有《中天竺行記》（十卷，圖三卷），可能是第三次出使後，于龍朔、麟德年間（661～665）寫成，目前僅剩少許殘篇散載在《法苑珠林》、《釋迦方志》書中。<#>［參考資料］　《法苑珠林》卷十六、卷二十九；《諸經要集》卷一；《舊唐書》卷一九八〈西戎傳〉；《新唐書》卷二二一（上）〈西域傳〉；《册府元龜〉卷四十六；《釋氏要覽》卷上；馮承鈞《王玄策事輯》；S. Le/vi《Les Missions de Wang Hiuen-ts'e dans I'Inde》；J. F. Flect《Corpus Inscriptionum Indicarum》。<#>


meanings:
（巴 Rājavaliya）錫蘭史書。與《大史》、《小史》同是有關錫蘭佛教的史書，但後二書用巴利語寫成，而本書是以錫蘭語書寫。書中首先叙述世界開闢說、人類的誕生；接著叙述拉瓦那（Ra^va-ṇa）支配錫蘭、佛陀來訪、摩哂陀傳入佛教等事，以及與王統有關的辛哈巴夫（Sim%haba^hu）及辛哈瓦利（Sim%havalli）的故事、首任國王毗遮耶（Vijaya）以後至葡萄牙人進入錫蘭的史事，最後寫到毗摩羅曇摩須利耶二世（Vimaladhammasuriya Ⅱ，1687 ～1707在位）的治世爲止。<#>本書具有與《大史》完全不同的獨特意義，根據本書所作的歷史書爲數不少。版本有1926年瓦杜瓦達·佩瑪汗達（Vatuvatta^Pe^ma^ha^nda）所編著的書，及1900年古那色卡拉（B. Gunasekara）的譯本。<#>［參考資料］　C. E. Godakumbura《SinhaleseLiterature》。<#>


meanings:
1512請參閱 王統記 西藏名 Rgyal-rabs gsal-baḥi me-loṅ。又作王統明鏡、西藏王統記、藏王紀。西藏史籍之一，綏南監增（藏 Bsod-nams rgyal-mtshan）著，成書年代不詳，據推測為西元一五○八年。其內容分為十五章，自世界形成與西藏地理述起，歷西藏各代至微松系諸王系譜及其事蹟，最末說明撰述緣起。雖為西藏王統系譜及其事蹟之文獻，但內容甚讚歎佛教，並述及佛教在西藏弘通之經過，以及佛教與政治之密切關係。唯是書神話色彩較濃，史料價值稍低於教法史、青史。書中對端美三菩提（藏 Thon-mi Sambhoṭa）仿梵語創造西藏文字之說明甚為詳確，其對藏文三十字母之特質與構造之說明，為今日研究西藏語文之寶貴資料。〔略述西藏史籍─王統記（內明雜誌第十四期）〕


vietnamese:
vương năng thiện dĩ thời hành ân diệu hạnh <pttđ>


vietnamese:
vương năng thiện quán sát nhiếp thụ quần thần <pttđ>


meanings:
（梵 Raja-gṛha，巴 Raja-gaha，藏 Rgyal-poḥi khab）古代中印度摩揭陀國首都。音譯爲羅閱只、曷羅闍姞利、羅閱揭梨醯等。爲佛陀傳教中心之一。位于今日比哈省（Behar）巴特那（Patna）縣南方的拉遮基爾（Rajgir）。初名矩奢揭羅補羅（上茅宮城），或作山城（Girivr!aja）。相傳頻毗娑羅王時，王城遭火燒毀，乃將首都移往城北平地，遂有新、舊王舍城之分。<#>城內有許多初期佛教的遺迹，如︰佛陀說法的耆闍崛山（Gr!dhrakūt!a，或作靈鷲山，即提婆達多蓄意以大石弑佛的地方）、佛滅後第一次經典結集的七葉窟、竹林精舍，及祇園精舍。又，依《大唐西域記》卷九所載，王舍城附近還有佛陀、伏醉象塔、無憂王石柱、佛舍利塔等佛教遺迹。此外，著名的那爛陀寺，亦位于王舍城北十餘裏處。<#>阿育王時，將摩揭陀國首都遷至波咤厘城（華氏城）。王舍城在失去政治上的重要性後，遂成爲巡禮者聚集的佛教聖地。其後佛教衰滅，轉爲耆那教徒聚集之地，目前山上還存有不少耆那教寺院。又因耆那教第二十世祖誕生于此，王舍城亦被視爲耆那教聖地。<#>［參考資料］　《佛國記》；《大智度論》卷三；《善見律毗婆沙》卷八；《長阿含經》卷三、卷二十二；《阿闍世王經》；《十二游經》。<#>


meanings:
1510王舍，梵名 Rājagṛha，巴利名 Rājagaha，音譯曷羅闍姞利呬、羅閱祇。或譯王舍國。中印度摩羯陀國之都城。舊址位於恆河中游巴特那市（Patna）南側比哈爾（Behar）地方之拉查基爾（Rajgir）。頻婆娑羅王時，由上茅宮城（梵 Kuśāgrapura，音譯矩奢揭羅補羅，又稱舊王舍城、山城）遷至今地，為頻婆娑羅王、阿闍世王、韋提希夫人等在位時之都城。此城為佛陀傳教中心地之一，附近有著名之釋尊說法地：迦蘭陀竹園、靈鷲山等。相傳佛陀入滅後第一次經典結集在此舉行。其後，阿育王將摩羯陀國首都遷至華氏城。　另據大唐西域記卷九所載，王舍城附近尚有佛陀伐那山、杖林、二溫泉、伏醉象塔、畢鉢羅石室、提婆達多入定石室、自殺比丘塔、佛舍利塔、阿難半身舍利塔、阿育王石柱等佛教遺蹟多處。〔善見律毘婆沙卷八、大智度論卷三〕


meanings:
(Rajagrha)   ###古印度佛教勝地。釋迦牟尼傳教中心之一。音譯為羅閱揭梨醯、羅閱祗、羅閱、曷羅闍 利 城等。古印度摩揭陀國都城。在今印度比喻爾邦底賴雅附近，有新舊城之分。舊王舍城為摩揭陀國頻婆娑羅王建都之地，四周有鞞婆羅跋恕山、薩多般那求呵山、因陀世羅求呵山、勒那山、薩簸恕困直迦缽婆羅山等五座山峰，佛經稱為“靈山”。新王舍城系頻婆娑羅之子阿闍世王所建，它在靈山五峰之外，距鞞婆羅跋恕山約兩公里，規模小於舊城。釋迦牟尼生前經常在此進行傳教活動和居住。釋迦牟尼逝世後，弟子們曾在此舉行第一次結集。主要佛教古跡有：1、靈鷲山：亦稱鷲頭、鷲峰、靈頭山、鷲台、鷂山，或音譯為耆闍崛山、 栗陀羅矩吒、紇哩馱羅尾吒等。此峰聳立於勒那山南麓，山上有許多天然石窟，傳說釋迦牟尼曾長年居此修行與說法。頻婆娑羅王亦曾來此求教。考古學家曾在此山發掘出釋迦牟尼的初轉法輪像、過去七佛像、彌勒菩薩像及印章等物。2、竹林精舍：又稱“迦蘭陀竹園”。位於新舊王舍城之間，相傳是王舍城的迦蘭陀長者皈依佛教後獻出的竹園；頻婆娑羅王又在此修建了精舍。釋迦牟尼曾在此宣講佛法。此外，還有溫泉精舍、七葉窟、伽蘭陀池、畢缽羅窟、釋迦牟尼舍利塔、提婆達多石室等遺址。（方廣 ）######


vietnamese:
vương xá thành kết tập quật nội quật ngoại bất phần <đpb>


vietnamese:
vương xá thành kết tập quật nội quật ngoại khu phần <đpb>


meanings:
Gã đầy tớ. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 2 (Đại 48, 1028 thượng) ghi: »叢 林 典 刑 幾 至 掃 地。 縱 有 扶 救 之 者。 返 以 爲 王 蠻 子 也。 – Khuôn phép sẵn có của tùng lâm gần đến lúc hoàn toàn sụp đổ. Dù có người đứng ra phù trì nhưng lại bị cho là kẻ làm đầy tớ«.


meanings:
【玎璫】đinh đang [dingdang] Xem 丁當 [dingdang].


meanings:
【玓瓅】đích lịch [dìlì] (văn) Ánh sáng của ngọc, màu ngọc sáng.


meanings:
【琅玕】lang can [lánggan] Một thứ ngọc thạch.


meanings:
① Thứ đá đen giống ngọc. ||② Chữ cửu kép, nghĩa là số chín.


meanings:
① Chín (chữ 九 [jiư] viết kép); ② (văn) Một loại đá đen như ngọc, ngọc cửu.


meanings:
① Vũ phu 珷玞 thứ đá giống như ngọc.


meanings:
① Mai côi 玟瑰 một thứ ngọc đỏ. ||② Hoa mai côi.


meanings:
Cái khuê lớn (một loại đồ dùng bằng ngọc thời xưa).


meanings:
Viên ngọc thần (theo truyền thuyết thời xưa).


meanings:
① Ngọc đeo, nửa vòng ngọc đeo gọi là quyết. ||② Cùng nghĩa với chữ quyết 決.


meanings:
(văn) ① Nửa vòng ngọc đeo; ② Như 決 (bộ 氵).


meanings:
① Hai hòn ngọc liền nhau gọi là giác (hạt ngọc kép).


meanings:
(văn) Hai miếng ngọc ghép lại, hòn ngọc kép.


meanings:
① Vờn, chơi. Ðùa bỡn, như ngoạn nhân táng đức, ngoạn vật táng chí 玩人喪德，玩物喪志 (Thư Kinh 書經) đùa bỡn người hỏng đức, vờn chơi vật hỏng chí. Những đồ để ngắm chơi gọi là ngoạn cụ 玩具, đồ chơi quý gọi là trân ngoạn 珍玩. ||② Nghiền ngẫm mãi. ||③ Quý báu.


meanings:
① Chơi, chơi đùa, nô đùa: 出去玩 Đi ra ngoài chơi; 玩皮球 Chơi bóng; 小孩在公園裡玩得很高興 Trẻ con đùa giỡn trong công viên rất vui vẻ; ② Vật quý bày để thưởng thức: 珍玩 Đồ chơi quý báu; 古玩 Đồ cổ; ③ Thưởng thức, thưởng ngoạn: 玩賞 Thưởng thức, ngắm nghía; ④ Giở trò: 玩兒手腕 Giở thủ đoạn; ⑤ Khinh thường: 玩忽職守 Xem thường cương vị công tác; ⑥ (văn) Nghiền ngẫm mãi: 是故君子居則觀其象而玩其辭 Vì vậy người quân tử khi ở yên thì xem tượng mà nghiền ngẫm lời giảng về mỗi quẻ mỗi hào (Dịch: Hệ từ thượng); ⑦ (văn) Quý báu; ⑧ (văn) Quen lờn: 法亂則政煩而人玩 Luật pháp không rõ ràng thì chính trị phiền toái mà người ta quen lờn (Hà Cảnh Minh: Pháp hành thiên); ⑨ Trêu chọc, đùa bỡn: 玩人喪德，玩物喪志 Trêu người thì táng đức, trêu vật thì táng chí (Thượng thư: Lữ ngao).


meanings:
【玫瑰】mai côi [méigui] ① Một thứ ngọc đỏ; ② Hoa hồng, hoa mai côi.


meanings:
① Linh lung 玲瓏 tiếng ngọc kêu. ||② Bóng lộn, đồ gì làm khéo léo gọi là linh lung.


meanings:
【玲瓏】linh lung [línglóng] ① (văn) Tiếng ngọc kêu; ② Tinh xảo: 小巧玲瓏 Khéo léo tinh xảo; ③ Xinh xắn, khéo léo: 嬌小玲瓏 Duyên dáng xinh xắn; 八面玲瓏 Khéo léo đủ điều.


meanings:
① Ngọc có vết. Phàm cái gì còn khuyết điểm đều gọi là điếm. ||② Ðiếm nhục.


meanings:
① Vết, tì (của viên ngọc): 白圭之玷 Tì vết trên viên ngọc trắng; ② Tì vết, khuyết điểm. 【玷辱】điếm nhục [diànrư] Làm nhục, sỉ nhục; 【玷污】 điếm ô [diànwu] Làm bẩn, vết xấu.


meanings:
① Pha lê 玻璃 ngọc pha lê, thứ thuỷ tinh lọc trong cũng gọi là pha lê.


meanings:
【玻璃】pha li [boli] ①Kính, thuỷ tinh, pha lê: 玻璃窗 Cửa kính; 玻璃杯 Cốc thuỷ tinh; 玻璃器皿 Đồ pha lê; ② (khn) Vật trong suốt như thuỷ tinh: 玻璃雨衣 Áo mưa ni lông.


meanings:
(văn) Vết ngọc. (Ngr) Khuyết điểm. Như 瑕.


meanings:
① Ngọc kha, thứ đá giống như ngọc, cũng gọi là bạch mã não 白瑪瑙. Người xưa dùng để trang sức đồ ngựa, như minh kha 鳴珂 xe ngựa của kẻ sang (xe ngựa nạm ngọc kha), vì thế mới gọi quê người là kha hương 珂鄉, làng người là kha lí 珂里, nói ý là chốn quê hương phú quý vậy.


meanings:
(văn) Ngọc kha (một loại đá giống như ngọc, còn gọi là bạch mã não).


meanings:
① Một thứ đá đẹp. Kinh Lễ có câu: Quân tử quý ngọc nhi tiện mân 君子貴玉而賤珉 người quân tử quý ngọc mà khinh đá mân, ý nói hiềm vì nó lẫn lộn với ngọc vậy. Cũng đọc là chữ dân.


meanings:
① San hô 珊瑚 một thứ động vật nhỏ ở trong bể kết lại, hình như cành cây, đẹp như ngọc, dùng làm chỏm mũ rất quý. ||② San san 珊珊 tiếng ngọc leng keng. ||③ Lan san 闌珊 rã rời, trơ trụi.


meanings:
① Báu, đồ quý báu. Những vật gì quý báu đều gọi là trân cả. ||② Coi quý báu, như trân trọng 珍重, trân tích 珍惜, v.v. ||③ Ðồ ăn ngon, như trân tu 珍羞 đồ ăn quý lạ.


meanings:
① Báu, quý: 奇珍 異寶 Của báo vật lạ; 珍禽異獸 Chim quý thú lạ; ② Quý trọng, coi trọng, trân trọng: 世人珍之 Ai nấy đều quý trọng.


meanings:
① Bảo trọng, giữ gìn sức khỏe. Tiết Thiên Y Nghĩa Hoài Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »上 來 道 箇 不 審、 能 銷 萬 兩 黃 金。 下 去 道 箇 珍 重、 亦 銷 得 四 天 下 供 養。 – Bước vào nói Xin chào tiêu được muôn lượng vàng ròng; lùi ra nói Bảo trọng cũng tiêu được bốn món cúng dường của mọi người«. ② Cáo từ, xin từ giã. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »德 山 至 夜 間 入 室。 侍 立 更 深 潭 云： 何 不 下 去？ 山 遂 珍 重。 揭 簾 而 出。 – Đến khoảng giữa đêm, Đức Sơn vào thất đứng hầu. Trời về khuya, Đàm nói: Sao ngươi chẳng lui ra? Sơn liền cáo từ, vén rèm bước ra«.


meanings:
(văn) Đồ dùng để bói làm bằng hai vỏ sò (hoặc bằng tre, gỗ giống như vỏ sò).


meanings:
① Một loại ngọc; ② Tên huyện: 珙縣 Huyện Củng (ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc).


meanings:
① Anh lạc 瓔珞 chuỗi ngọc, lấy ngọc châu xâu từng chuỗi đeo vào cổ cho đẹp gọi là anh lạc.


meanings:
① Ngọc châu, tức ngọc trai. Ta thường gọi là trân châu 珍珠. ||② Vật gì tròn trặn như từng quả từng hạt đều gọi là châu, như niệm châu 念珠 hạt tràng hạt.


meanings:
① Châu, ngọc trai, hạt châu: 眞珠 Hạt châu (ngọc) thật; ② Con, hạt, viên, hột, giọt (chỉ những vật có hình hạt tròn): 眼珠兒 Con ngươi; 水珠兒 Giọt (hạt) nước; 滾珠 Viên bi.


meanings:
4186珠甘，西藏名 Jo-khaṅ。位於西藏拉薩（藏 Lha-sa）中央。又作大召寺、大昭寺。係西藏最古之寺，且為西藏最神聖之精舍，故著名於世。此寺乃七世紀時西藏國王棄宗弄讚（藏 Sroṅ-btsan sgam-po）所建造。王曾娶尼泊爾公主波利庫姬（Bhṛkuṭi）及唐朝文成公主為后，此二女均篤信佛教，故尼泊爾公主請來金銅等身大之阿閦佛像時，王即於拉薩中央西面建立一寺以安置之，此寺後來即稱珠甘寺。文成公主則請來金銅之釋迦佛像，王亦於拉薩北隅，面向長安，向東建立拉摩捷寺（藏 Ra-mo-che，即小昭寺）以安置之。後遇戰亂，藏人即將阿閦佛像移至拉摩捷寺，而將文成公主之金銅釋迦牟尼佛像藏於珠甘寺佛殿，而後此釋迦佛像即一直安置於此寺，成為當地佛教信仰之中心。〔チベット（多田等觀）、西藏佛教研究（長尾雅人）、西藏文化新研究（青木文教）〕（參閱「大昭寺」805、「小昭寺」924）


vietnamese:
châu khoả dụng đối công đức đa thiếu <đpb>


meanings:
① Vòng đeo tai. ||② Cắm cái gì ở trên mũ ở kẽ tai cũng gọi là nhị, như các quan hầu vua nhà Hán bên mũ đều cắm đuôi con điêu để làm đồ trang sức gọi là điêu nhị 貂珥. Các quan ngự sử thường giắt bút vào mái tai để tiện ghi chép gọi là nhị bút 珥筆, v.v.


meanings:
(văn) ① Hoa tai; ② Dắt lỗ tai: 珥筆 Dắt bút lỗ tai (để tiện ghi chép).


meanings:
(văn) Ngọc hướng (tên của một loại ngọc).


meanings:
① Giang diêu 江珧 một giống sinh ở trong bể, giống con trai, dài hơn một thước, trong vỏ đen, giữa có một cái cục thịt tròn, gọi là giang diêu trụ 江珧柱 là một món rất quý ở trong bể. ||② Ngọc diêu. ||③ Cái cung nạm bằng ngọc trai.


meanings:
(văn) ① Con giang diêu; ② Ngọc diêu; ③ Cây cung nạm ngọc trai.


meanings:
① Hòn ngọc đeo trên, ngọc đeo hòn trên gọi là hành 珩, hòn dưới gọi là hoàng 璜.


meanings:
① Ban phát, chia cho. ||② Bầy, giải, như ban kinh 班荊 giải chiếu kinh ra đất để ngồi. ||③ Ngôi, thứ, hàng. Chỗ công chúng tụ hội, chia ra từng ban để phân biệt trên dưới gọi là ban. Cùng hàng với nhau gọi là đồng ban 同班. ||④ Trở về, như ban sư 班師 đem quân về. ||⑤ Khắp. ||⑥ Ban mã 班馬 tiếng ngựa biệt nhau. ||⑦ Vướng vít không tiến lên được. ||⑧ Lang lổ.


meanings:
① Lớp (học): 甲班 Lớp A; 專修班 Lớp chuyên tu; ② Hàng ngũ: 排班 Xếp hàng; ③ Tiểu đội: 警衛班 Tiểu đội cảnh vệ; ④ Kíp, ca, ban: 日夜三班 Mỗi ngày làm ba kíp (ca); 交班 Đổi kíp; ⑤ Chuyến, (chạy hoặc bay) theo chuyến: 我搭下一班飛機 Tôi sẽ đi chuyến máy bay sau; 五分鐘就有一班 Năm phút có một chuyến; 班車 Tàu chuyến; ⑥ Toán, tốp, lượt, đợt, đám, nhóm, tổ: 這班年輕人眞有力氣 Đám thanh niên ấy khỏe thật; ⑦ (văn) Vị thứ, ngôi thứ: 徐勉爲吏部上書，定爲十八班 Từ Miễn làm thượng thư bộ lại, định ra làm mười tám ngôi thứ (Tùy thư); ⑧ (quân) Điều, huy động: 班兵 Huy động quân đội; ⑨ (cũ) Gánh (hát): 戲班子 Gánh hát; ⑩ (văn) Ban phát, chia cho; ⑪ (văn) Bày ra, trải ra: 班荊道故 Bày cành kinh nói chuyện cũ; ⑫ (văn) Ban bố: 強起班春 Miễn cưỡng ban bố lệnh mùa xuân; ⑬ (văn) Trở về: 班師 Đem quân trở về; ⑭ (văn) Sắp đặt, xếp đặt: 周室班爵祿也，如之何？ Khi nhà Chu xếp đặt các tước lộc, thì làm thế nào? (Mạnh tử: Vạn Chương hạ); ⑮ (văn) Khắp: 車班内外 Xe khắp trong ngoài (Quốc ngữ: Tấn ngữ); ⑯ (văn) Ngang bằng, ngang hàng: 伯夷，伊尹於孔子，若是班乎？ Bá Di, Y Doãn và Khổng Tử chẳng phải là ngang bằng nhau ư? (Mạnh tử: Công Tôn Sửu thượng); ⑰ (văn) Chần chừ không tiến lên được; ⑱ (văn) Lang lổ (như 斑, bộ 文); ⑲ [Ban] (Họ) Ban.


meanings:
（Banteay Seri）柬埔寨（今高棉）吳哥王朝遺迹。位吳哥寺東北約三十裏暹粒河（Siemreap R.）上游河畔，爲印度教與佛教寺院，過去稱爲‘伊修瓦拉普拉’（意謂‘濕婆神之城’）。Banteay Srei則意指‘女性城堡’。由羅闍因陀羅跋摩（Rājendravarman，944～968年在位）時代實際的掌權者婆羅門耶若婆羅呵（Yajña-varāha）所建。一般認爲是967年建造的。<#>寺院的外圍城墻全長四一０公尺，經由九十公尺長的東參道及兩重小墻，即通往佛寺的核心──三間廟堂及二間經堂。它們都是紅色砂岩所建，塔身高約十公尺的小型建築物。三座廟堂南北連成一綫地排列在高達九十公尺的基壇上；中間與南邊的廟堂供奉濕婆神，北邊則供奉毗濕奴神，可惜佛像都已遺失。而北廟堂角落的壁龕裏，有尊手持花朵的提娃妲女神雕像，高約一公尺，優雅的身段及嫻靜的氣質，顯示了吳哥王朝新的審美觀念。這尊女神也以‘東方的蒙娜麗莎’著稱。<#>佛寺以精緻的建築與雕刻而聞名，其壁面、山形墻、門楣及假門上都刻滿了寫實的印度教神話浮雕，以及各式各樣栩栩如生的動植物圖案和花紋，精美華麗。其追求普遍性美感的特殊風格，在吳哥遺迹群中頗爲出色，因而被譽爲‘班台斯利藝術’。<#>［參考資料］　《世界の大遺迹》卷十二〈アンコ一ルとボロブドゥ一ル。<#>


meanings:
（藏 Paṇ-chen-lama）西藏佛教格魯派（黃教）二大活佛轉世系統之一，爲執後藏（西藏西部）之政、教二權的領袖。地位僅次于達賴喇嘛。由于常駐札什倫布寺，故一般亦稱札什喇嘛（Bkra-śis bla-ma）。<#>‘班禪’（paṇchen）系梵語paṇdita與藏語chen-po二詞所合成，意爲大學者。‘喇嘛’，乃‘上人’之義。明末，蒙古和碩特部首領固始汗應黃教之請求，入藏除滅紅教的藏巴汗（Gtsaṅpa Khan）。固始汗在統治後藏時，得羅桑曲結之助力甚多。固始汗感其恩，乃于清·順治二年（1645）贈以‘班禪博克多’（‘博克多’，蒙語爲智、英勇之意）的尊號，是爲班禪四世（前三世爲後人追認），此即‘班禪’一語的由來。後至五世，又獲清聖祖封爲‘班禪額爾德尼’。其法系若以克主杰爲第一代，則至今已有十代，然因源流是始自第四代的羅桑曲結，故正確而言應爲七代。茲表列各代班禪的法名、出生地及生卒年代如下︰ □<#>┌──┬──────────────────┬────┬────────┐<#>│世次│法               名                 │出生地  │生卒年          │<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│ １ │克主杰(Mkhsa-rab-rje)               │後藏拉堆│西元1385～1438年│<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│ ２ │索南曲朗(Bsod-nams phyogs-glan)     │後藏萬龍│西元1439～1504年│<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│ ３ │羅桑敦珠(Blo-bzan don-grub)         │後藏達奎│西元1505～1566年│<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│ ４ │羅桑曲結(Pan-chen blo-bzan chos-kyi │拉柱嘎爾│西元1570～1662年│<#>│    │rgyal-mishan)，又譯善慧法幢         │        │                │<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│ ５ │羅桑益喜(Pan-chen blo-bzan ye-ses)  │接堆參  │西元1663～1737年│<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│ ６ │巴丹益西(Pan-chen blo-bzan dpal-lda │問札京策│西元1737～1780年│<#>│    │ye-ses)                             │爾      │                │<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│ ７ │丹白尼馬(Pan-chen bastan-pahi ni-ma)│後藏    │西元1781～1852年│<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│ ８ │丹白旺修(Pan-chen dpal-ldan chos-kyi│後藏    │西元1853～1882年│<#>│    │grags-pa)                           │        │                │<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│ ９ │曲吉尼馬(Pan-chen dge-legs rnam-    │瓊科爾結│西元1883～1937年│<#>│    │rgyal)                              │        │                │<#>├──┼──────────────────┼────┼────────┤<#>│１０│却吉堅贊(Pan-chen blo-bzan phrin-las│青海循化│西元1938～1989年│<#>│    │lhun-grub chos-kyi rgyal-mtshan)    │        │                │<#>└──┴──────────────────┴────┴────────┘<#>◎附一︰〈一至九世班禪有關歷史情况〉（摘錄自《法音》雜志第五十六期）<#>一世班禪克主杰<#>一世班禪法名克主杰·格勒巴桑，藏曆第六繞回木牛年（1385）四月初八日，生于後藏拉堆多雄地方的切臥村。他幼年在薩迦寺出家，後拜黃教創始人宗喀巴爲師，遂成爲宗喀巴的重要助手之一，曾擔任過甘丹寺第三任池巴（住持），撰寫過《宗喀巴傳》。藏曆第七繞回土馬年（1438）二月二十一日，克主杰在甘丹寺池巴任內逝世，享年五十三歲。<#>二世班禪索南曲朗<#>二世班禪法名索南曲朗，藏曆第七繞回土羊年（1439）正月初十日（又說爲十五日）生于後藏恩薩（今日喀則江當區）地方，逝世于藏曆第八繞回木鼠年（1504）三月二十五日，享年六十五歲。他曾任安貢寺池巴，據說有多種闡述黃教教義的著作。<#>三世班禪羅桑敦珠<#>三世班禪法名羅桑敦珠，藏曆第八繞回木牛年（1505）正月初四日，生于後藏恩薩地方，曾任安貢寺池巴，逝世于藏曆第九繞回火虎年（1566）二月二十三日，享年六十一歲。他曾雲游後藏各地，宣講黃教教義，對黃教在後藏的發展，作了一定貢獻。<#>四世班禪羅桑曲結<#>四世班禪法名羅桑曲結，藏曆第十繞回鐵馬年（1570）四月十五日，生于後藏蘭倫熱布溪卡（今日喀則西），十四歲時擔任安貢寺池巴；1586年在札什倫布寺獲得‘柔欽’（黃教創立初期對有學問的喇嘛的一種尊稱）學位；1601年就任札什倫布寺第十六任池巴；逝世于藏曆第十一繞回水虎年（1662）二月十三日，享年九十二歲。四世班禪羅桑曲結不僅是一位杰出的宗教領袖，也是一位杰出的政治領袖。他與五世達賴一起領導平息內亂，對確立黃教在全藏的統治地位，起了重要作用；他和達賴派遣代表，主動與初建的清朝中央政權聯繫，對維護祖國統一，作出了重大貢獻。1645年，由新疆入藏的厄魯特蒙古和碩特部的首領固始汗贈送羅桑曲結‘班禪博克多’尊號。‘班’是‘班智達’的簡稱，梵語智慧的意思；‘禪’是藏語‘欽波’的簡稱，大的意思；‘博克多’，是蒙語，是對睿智英武人物的尊稱。從四世班禪起，札什倫布寺僧衆一致承認曆世班禪爲該寺當然池巴。<#>五世班禪羅桑益喜<#>五世班禪法名羅桑益喜，藏曆第十一繞回水兔年（1663）七月十五日，生于後藏托布加溪卡的出倉村；1668年正月，被確認爲四世班禪的轉世靈童。1713年清康熙皇帝册封五世班禪爲‘班禪額爾德尼’（‘額爾德尼’是滿語珍寶的意思），幷賜金册、金印，‘班禪’名號由此正式確立，此後曆世班禪轉世，必經中央政府册封，亦成爲定制（注︰在此之前，僅固始汗給四世班禪上過‘班禪博克多’的尊號，中央政權未曾正式册封。一至四世班禪都是後人追認的）。1737年七月初五日，五世班禪逝世于札什倫布寺，享年七十四歲。（中略）<#>六世班禪巴丹益西<#>六世班禪法名巴丹益西，藏曆第十二繞回土馬年（1738）十一月十一日，生于後藏南木林宗札西則溪卡；1740年，經清乾隆皇帝批准被確認爲五世班禪的轉世靈童。次年乾隆派員進藏主持了六世班禪的坐床大典。1780年六世班禪親赴承德爲乾隆皇帝祝壽。乾隆特命人仿照札什倫布寺式樣，在承德建造了須彌福壽之廟，讓班禪居住。是年九月，班禪隨乾隆返京，住黃寺，其間多次到雍和宮等處講經說法。十一月二日，六世班禪病逝于北京黃寺，享年四十二歲。次年，乾隆派人護送班禪靈塔回札什倫布寺。（中略）<#>七世班禪丹白尼瑪<#>七世班禪法名丹白尼瑪，藏曆第十三繞回水虎年（1782）四月八日，生于後藏白朗宗吉雄溪卡。當年，清乾隆皇帝降旨批准札什倫布寺之奏請，確認丹白尼瑪爲六世班禪轉世靈童，幷賜哈達一條、寶石念珠一串。1844年八月至1845年三月，他曾奉旨擔任西藏攝政。1853年正月十四日，七世班禪逝世于札什倫布寺，享年七十一歲。（中略）<#>八世班禪丹白旺修<#>八世班禪法名丹白旺修，藏曆第十四繞回木兔年（1882）八月八日，生于後藏托布加溪卡竹倉村；1857年九月，經金瓶掣簽，清咸豐皇帝批准，被確認爲七世班禪轉世靈童；1882年七月十五日，病逝于故鄉托布加溪卡，時年二十七歲。<#>九世班禪曲吉尼瑪<#>九世班禪法名曲吉尼瑪，藏曆第十五繞回水羊年（1883）正月十二日，生于前藏塔布地區噶夏村；1888年正月，經金瓶掣簽，清光緒皇帝批准，被確認爲八世班禪轉世靈童；1937年十二月一日，逝世于青海玉樹大寺甲拉頗章宮，享年五十四歲。<#>九世班禪的一生，是坎坷的一生，也是鬥爭的一生。他不僅佛學造詣極深，而且政治上也很成熟。是一位杰出的愛國領袖。由于與西藏地方政府不和，他自1923年離藏到內地，直至1937年圓寂，過了整整十四年離鄉背井的動蕩生活。<#>◎附二︰法尊〈一世班禪︰克主杰〉<#>克主杰（1385～1438），是宗喀巴的兩位大弟子之一（另一是賈曹杰），被稱爲宗喀巴心目中的唯一弟子，是甘丹寺法座第三代。對于宗喀巴的不共教義，弘揚功勞極大。<#>1385年，他生于後藏拉朵絳，父名吉祥德賢，母名補珍嘉摩。稍長依師子幢爲親教師，依功德光爲阿闍黎，出家受沙彌戒，法名善利吉祥賢。先從二師學沙彌律儀，後親近仁達瓦童慧，受學七部因明，大小對法，《慈氏五論》、《中觀理聚》和毗奈耶等，通達無礙。複從智祥受歡喜金剛的灌頂，幷學道果等教授。再從福幢等廣學顯密教法，獲得辯才，通達宗派深義。<#>諸部大論學完後，遂往後藏地區各大寺院立宗辯論。1400年冬，克主杰十六歲，到昂仁寺立宗。正巧薄棟班禪無畏尊勝也在該寺立宗。班禪學位很高，名震一時，對薩嘉班智達所著的《因明正理藏論》從頭到尾舉出了好多過失，傳布于昂仁、薩嘉等各大寺院，幷說︰薩嘉派格西都不能解答，大家轉請克主杰和薄棟班禪辯論。克主杰允諾，于是在大衆之中，以佛教正理，將薄棟班禪的主張，逐條破斥。薄棟班禪無辭可解，于是推諉說這是經部自宗的過失。薄棟班禪對克主杰之智慧辯才深爲折服，曾造文贊頌他。<#>克主杰很有文學才華，十八歲時造的《說法師子文殊菩薩贊》，就是著名的文學作品。以後的著述更爲完好。<#>1405年克主杰二十一歲，依仁達瓦童慧爲親教師，拔覺協饒爲羯磨師，無等慧爲屏教師受苾芻戒。此後常于仁達瓦座前聽諸法要。1407年，他二十三歲，持著仁達瓦的介紹信到前藏色拉却頂謁見宗喀巴。他見宗喀巴衣食住行皆如律制，而自己素以大學者自居，所著服裝，都不合律，感覺惶愧。接著，他把仁達瓦的介紹信呈上，行弟子禮。宗喀巴因他原以紅色大威德爲本尊，于是給他傳授十三尊能怖金剛大灌頂，幷傳授以大威德爲根本經典《七觀察續》、《三觀察續》、《四瑜伽次第》等關于大威德的一切教授。自此以後他改修能怖金剛爲本尊。又從賈曹杰、持律名稱幢等的弟子聽聞法要。在甘丹寺中，凡經十月，依止宗師日間講授《菩提道次第廣論》、中觀、對法、因明等顯教經論和集密、歡喜金剛、勝樂、時輪等密教經論，夜間講授生起次第、圓滿次第要義。<#>他學得一切教授之後返回後藏，作仰朵絳惹住持，廣播教法，因此有絳惹迦巴的稱號。又建日窩覺僅寺，常住寺中淨修宗喀巴所傳的顯密教授。<#>當時，法王饒敦巴（當地官長）對克主杰深爲敬慕，自爲施主請克主杰建祥輪大樂寺宣揚宗喀巴的教法。但後來兩人的意見發生不合，克主杰因此離開祥輪寺，仍回日窩覺僅寺靜修。<#>以後數年常在日窩覺僅寺、倫拔梭寺、結淩寺等處弘法著述。<#>1431年賈曹杰到後藏內寧寺時，克主杰往見。賈曹杰請他繼承甘丹寺法位，于是同返前藏。到甘丹寺時，上座寶幢率寺內全體僧衆迎接禮敬。賈曹杰退位，請克主杰升登宗師的師子寶座，依照成規如法教化大衆，每年廣講《菩提道次第論》一遍，幷傳授諸尊灌頂、教授，還在宗喀巴肉身殿頂上建造金頂。賈曹杰去世後，將其遺體迎回甘丹寺火化，幷在宗喀巴塔右側建造銀塔供養遺骨。此外他又在甘丹寺興建講經扎倉，派釋迦室利等爲教經阿闍黎，宣傳五部大論弘揚宗喀巴的教法。1438年二月歿，壽五十四。據說轉世的班禪，以他爲第一代。<#>克主杰的得法弟子很多。其上首有法王慧法護、霞爐善幢、堪勤福勝成、遍智聖光、具法善現、拔梭法幢、寶海慧、僅俄慧幢、刹廓瓦法稱、法王義成祥、漾絨瓦法自在稱、上座法護等。<#>克主杰的著述，現在流通的有十二函。在顯教方面有︰《宗喀巴大師傳》、《現觀莊嚴論注疏》、《釋量論大疏》、《顯示甚深空真實義論》、《三律儀建立論》等多種，都是現在西藏佛教學者所必須參考的書籍。在密教方面有︰集密的各種修法，能怖金剛、勝樂輪、歡喜金剛、時輪等各種修法和經的注釋。又有總貫諸部密教的《續部總建立論》等。<#>◎附三︰法尊〈四世班禪︰善慧法幢〉<#>善慧法幢（1570～1662），是西藏黃教中宗喀巴的大弟子克主杰（1385～1438）轉生的第四世（克主杰是第一世，二世梭囊却朗1439～1504，三世善慧義成1505～1566，所以叫作第四世班禪）。這一世才作札什倫布寺的主持，大興札什倫布寺，自此以後歷代班禪都成了札什倫布寺的主人。‘班禪’的名稱是從他開始的，但班禪額爾德尼的稱號，似乎是到第五世善慧智（1663～1737）五十一歲時（康熙五十二年，1713）康熙册封以後才有的。<#>善慧法幢于明穆宗隆興四年（1570）生于後藏楞主賈，俗姓拔，父名策仁拔覺，母名措嘉，俗名却賈拔桑薄。自幼在家常聽誦《文殊菩薩真實名經》。十三歲時（明神宗萬曆十年，1582），在聞寺依佛智大師出家，受沙彌戒，法名善慧法幢。<#>十四歲時（萬曆十一年），被認爲是善慧義成的轉世。自此以後，廣學經教，勤修定慧。年二十二歲（1591），在札什倫布寺以正法增長爲親教師，受比丘戒。此後數年間，先後往前藏朝禮大昭寺釋迦佛等，在甘丹寺從智自在和虛空幢等，受得時輪金剛大灌頂及時輪略續、大疏等的傳承。又從僧幢受《集密四疏合本》和僧海（第二世達賴）著述的傳承。又從尊勝吉祥賢聽受《五次第明燈論》的講授傳承。又從嘎登墀巴正法祥然學習多種覺字的法門傳承。同時，他爲許多學者講授多種教法，開展弘法事業。<#>二十三歲至三十歲，住後藏聞寺。應寺中諸大德的請求，宣講《菩提道次第略論》，這時他經常住在山裏，一面修持一面閱讀《現觀莊嚴論》、《寶性論》、《中觀論》、《寶鬘論》、《六十正理論》、《入中論》、《入菩薩行論》、《菩提道燈論》等許多重要典籍。<#>三十一歲（萬曆二十八年），春季到賽舉寺從佛海學曼殊金剛、紅黑兩種大威德、三派能怖威德等無上瑜伽部法，金剛界、吉祥頂等瑜伽部法，《毗盧遮那成佛》、《金剛手灌頂》等行部法，立三三昧耶、尊勝摧壞、大白傘蓋、光明天女等事部法，總有四部密法的三十多種灌頂及多種修法。<#>在賽舉寺從佛海受學密法以後，歸途又往布頓的霞爐寺朝禮聖迹，幷到大樂輪寺弘宣佛法，傳授羅伊巴派的勝樂灌頂。夏季回聞寺安居。<#>這年秋天，札什倫布寺殷誠請爲該寺住持，十二月初三日，升札什倫布寺的法座。三十四歲（萬曆三十一年），這時後藏非常混亂，他密往拉薩，爲諸佛像穿金，祈願消除灾障。以後回聞寺。<#>這年秋天，四世達賴功德海（萬曆十七年生于蒙古）經北路來藏。次年七月，善慧法幢仍回札什倫布寺，閉關修時輪金剛承事法。<#>三十六歲（萬曆三十三年），春季到前藏，建設彩繪曼荼羅爲達賴喇嘛傳授時輪金剛大灌頂。這年又應西藏南部諸寺的邀請，往各處弘法。夏天回札什倫布寺安居。<#>萬曆三十五年六月，迎達賴喇嘛功德海莅札什倫布寺。<#>萬曆三十七年冬，應諸大德的請求，開講《集密經釋》，開啓金剛乘道，成立‘密咒院’。<#>萬曆三十九年，應哲蚌寺的邀請，到前藏爲達賴喇嘛和色拉、哲蚌寺諸大格西傳授《金剛鬘論》中的大灌頂法。<#>萬曆四十一年春，應達賴喇嘛的請求，往拉薩主持傳大招法會，會後幷爲福善祥活佛和四十多位格西傳比丘戒。<#>萬曆四十二年，在大招法會中爲達賴喇嘛傳授比丘戒。<#>萬曆四十四年十二月，開始興建札什倫布密咒院的大殿。達賴喇嘛功德海在十二月中入滅。<#>萬曆四十五年，應色拉寺和哲蚌寺大衆的邀請，就任兩寺的住持。<#>萬曆四十六年春，受西藏西部古格（即阿裏地區）之請，到那裏弘法四個月。九月，從古格起錫，十一月返抵札什倫布寺。<#>天啓二年（1622），第五世達賴在哲蚌寺升座，班禪爲落發，法名善慧海。以後在天啓四年，爲他傳授沙彌戒和長壽灌頂。<#>天啓三年，止貢派和帕主派互相爭鬥，他從中調解。幷將大昭寺中的觀音殿重修一新。<#>天啓六年，甘丹寺大衆邀請他任絳則法王。于三月初一日到甘丹寺升座講法。<#>崇禎元年（1628）春，到拉薩主持大招法會，又到甘丹寺講經，夏季回札什倫布寺安居。<#>崇禎二年，又到拉薩主持大招法會。會後到甘丹寺，修建宗喀巴大師塔殿的金瓦頂。同時也修建絳則殿上的金頂。七月回札什倫布寺。<#>崇禎四年三月至十月，書寫大藏經全部。以後應前藏諸大德的邀請，到拉薩傳授金剛鬘大灌頂等，幷傳比丘戒。<#>崇禎五年春，主持大招法會，宣講《本生論》，會後又在哲蚌寺給五世達賴喇嘛等傳授時輪大灌頂等法。<#>崇禎八年，開始用純金書寫藏經全部。<#>崇禎十年十月到拉薩，次年四月，給達賴喇嘛傳比丘戒。<#>崇禎十二年秋，蒙王賽欽法王等到藏請莅拉薩，傳授大威德灌頂和文殊法類，修法海等許多隨許法。又傳授達賴喇嘛《無垢光大疏》（《時輪經》的大疏）等經論傳承。<#>崇禎十五年，接受霞爐寺的請求，升霞爐法座。夏季仍回札什倫布寺安居。<#>清·順治元年（1644）十月，清帝派使臣來藏修福，供養達賴、班禪財施甚多。十一月中培修霞爐寺布頓所建石塔。<#>順治二年，修建聞寺的大殿。四月，又寫金字大藏經全部，幷塑諸護法神像。以後歷年到各地弘法、修福。<#>順治四年秋，清順治帝差官贈送珠寶綢緞甚多，師都用以莊嚴三寶。<#>順治九年三月，達賴喇嘛臨赴京時，善慧法幢到那迦瑪送行，又傳修《菩提心教授》等多種教法。這時他已八十三歲了，返札什倫布寺後，雖仍時常講經說法，作供養法事，但不常出外。<#>明末清初之際，西藏地方派系之間多次發生戰爭。例如︰後藏在萬曆三十一年（1603 ）時，噶瑪彭措曩賈父子和紅帽語自在法稱，嫉視黃教，到了萬曆三十三年，噶瑪彭措派兵到前藏，拆毀吉穴碉堡，殺害許多藏官，前後藏都很混亂。<#>萬曆三十八年噶瑪彭措曩賈又派兵占據亞覺。萬曆四十年，又占領後藏各要寨，遂稱藏王。後在萬曆四十六年又領兵到前藏，驅走蒙古兵，毀壞色拉、哲蚌兩寺，驅逐僧衆，幷在拉薩和哲蚌寺的後山，殺害一千多人。這是黃教寺院遭噶瑪噶舉派摧毀的一大劫難。<#>光宗泰昌元年（1620）秋，蒙古大軍重返西藏，將和後藏軍隊大戰，這時地方政府勸請善慧法幢爲調停和解。他雖到絨薄覺（地名）進行說和，但未得結果。暫到哲蚌寺居住，幷廣行救濟。<#>熹宗天啓元年（1621）七月，藏軍屯集在絳塘崗，蒙古馬軍突然擁來，殺了幾百人。師聞說匆忙趕來調解，結果藏蒙兩方都以拉薩爲共同供養處，由于師的盛名感召，兩方立誓不在大昭寺金頂光輝照臨處打仗。這時，噶瑪噶舉派奪占的黃教寺廟産業，也都紛紛退還寺主。<#>崇禎十四年（1641），蒙古亂徒劫掠措朴牛群，幷侵犯止貢地界，又引起戰爭，師不顧身命危險又往調解，獲得和解，救護了許多人生命。（中略）<#>順治十四年（1657），對于蒙古軍和康巴達貢等爭執，加以調解，使雙方拘禁的大德等二百多人都得自由釋放，地方也得以平息。<#>清·康熙元年（1662）二月十三日，大師示寂于札什倫布寺，壽九十三。<#>師的學問修證，都極高深，所有著述都是發揮經論深義利益時機的言教，現存四函，可分如下七類︰<#>(1)傳記類十五種。<#>(2)上師瑜伽類四種。<#>(3)顯密教授類十八種。<#>(4)密法類三十五種。<#>(5)最密法類十種。<#>(6)密法附傳類十五種。<#>(7)雜法類八種。<#>◎附四︰〈十世班禪︰却吉堅贊〉（編譯組）<#>却吉堅贊（1939～1989），出生于青海省循化縣，幼名宮保慈丹。第九世班禪圓寂後，班禪堪布會議廳于1941年指認宮保慈丹爲班禪九世的轉世靈童。1944年，接往青海塔爾寺供養，幷施與嚴格的經學教育。1949年，在塔爾寺舉行坐床典禮，却吉堅贊正式成爲班禪十世。<#>歷任中國佛教協會名譽會長、全國人民代表大會常務委員會副委員長、中國藏語系高級佛學院院長等職。1956年，應印度政府邀請，赴印度參加釋迦牟尼涅槃二千五百周年紀念活動，幷在印度各地進行友好訪問。1958年通過札什倫布寺辯經大會，考取‘噶欽’學位，幷在該寺及塔爾寺開講《菩提道次第廣論》、《時輪金剛灌頂法》等顯密經義。又曾多次在西藏、四川、青海、甘肅等省區視察工作，爲信衆摸頂、講經。<#>1978年，在北京娶李潔爲妻，後幷生下一女。此爲與歷代班禪不同者。1985年以後，曆訪澳大利亞、尼泊爾及南美。1989年一月二十八日病故，享年五十一歲。著作有《菩提道次第廣論簡釋》、《雙身喜金剛生圓次第》等書。<#>［參考資料］　《西藏佛教教義論集》一（《現代佛教學術叢刊》{77}）；妙舟《蒙藏佛教史》；降邊嘉措《班禪大師》；《名僧錄》；蔡志純、黃顥編著《活佛轉世》；楊貴明、馬吉祥編譯《藏傳佛教高僧傳略》。<#>


meanings:
4185西藏名 Paṇ-chen-lama。西藏佛教之改革者宗喀巴創立黃帽派，其兩大弟子根敦珠巴與凱珠各自成系統，且世世以「呼畢勒罕」（化身之意）轉生，此即達賴喇嘛與班禪喇嘛，此種活佛轉世之思想乃西藏佛教特有之發展。自第五世達賴喇嘛阿旺羅卜藏嘉穆錯（藏 Gu śṛīkhan）掌握西藏全土政教，確立政教合一之最高主權後，達賴喇嘛遂成為黃帽派之主長，統率三千數百寺院，約三、四十萬僧侶；另一教團之教主，凱珠系統轉生之班禪喇嘛，雖為二大活佛之一，然於政治上，僅擁有地方政權。　班禪，乃大智慧者、大博學者之義；喇嘛，乃上人之義。清世祖順治二年（1645），統治衛、藏之蒙古和碩特部首領固始汗，尊宗喀巴之四傳弟子羅桑卻接為「班禪博克多」（博克多為蒙語，乃對睿智英武者之尊稱），令其主持扎什倫布寺，並劃分後藏部分地區歸其管轄，是為班禪四世（前三世為後人追認）。至第五世班禪，清聖祖封以「額爾德尼」（Ertini，或 Erdeni）之號，乃光顯之意。藏人謂班禪乃金剛之化身，或謂阿彌陀佛之化身。歷代之班禪大都住於後藏日喀則之札什倫布寺（藏 Bkra-śisihum-po）。　各代班禪之法名及其生卒年代如下：第一世凱珠（藏 Mkhas-rab-rje, 1385～1438）、第二世瑣朗接昂（藏 Bsod-nams phyogs-glan, 1439～1504）、第三世恩帥巴（藏 Dben-sa-pa, 1505～1556）、第四世羅桑卻接（藏 Blo-bzaṅ chos-kyi rgyal-mtshan, 1567～1662）、第五世羅桑益西（藏 Blo-bzaṅ ye-śes, 1663～1737）、第六世班宥益希（藏 Dpal-ldan ye-śes, 1738～1779）、第七世登畢尼瑪（藏 Blo-bzaṅ bstan-paḥi ñi-ma, 1781～1852）、第八世登畢旺修（藏 Chos-kyi-grags-pa bstan-paḥi dbaṅ-phyug, 1854～1882）、第九世羅桑卻京（藏 Blo-bzaṅ thub-bstan chos-kyiñi-ma, 1883～1935）、第十世宮保慈丹（藏 Blo-bzaṅ phrin-las lhun-grub, 1938～ ）。 班禪與達賴之關係並非全然友好，如第九世班禪羅桑卻京嘗久居我國內地,直至第十三世達賴喇嘛阿旺羅卜藏土丹嘉穆錯噩耗傳出，才返西藏，然卻歿於返藏之途中。一九四四年，第十世班禪宮保慈丹被迎至後藏，力主改革。西藏淪陷後，全藏成為中共地方政權之一，十四世達賴喇嘛流亡印度，而班禪喇嘛則採取容共之態度，顯示西藏佛教今後發展之微妙立場。〔蒙藏佛教史（妙舟）、世界佛教通史上冊（聖嚴）、聖武記第五國朝撫綏西藏記上、L.A. Waddell: Lhasa and its Mysteries; W.W. Rockhill: The Dalai Lamas of Lhasa and their relations with the Manchu Emperors of China〕


vietnamese:
ban thiền ngạch nhĩ đức ni xác cát kiên tán <tqbkttpgt>


meanings:
(văn) 【珷玞】vũ phu [wưfu] Một loại đá giống như ngọc.


meanings:
① Hiển hiện, rõ ràng. ||② Hiện ngay bây giờ, như hiện tại 現在 hiện bây giờ. ||③ Có thực ngay đấy. ||④ Ánh sáng ngọc.


meanings:
① Hiện thời, hiện đang, bây giờ, trước mắt, nay: 現階段 Giai đoạn trước mắt; 現派阮先生前往貴校接洽 Nay cử ông Nguyễn đến bàn với quý trường; ② Tức thời, ngay, vừa: 現學現教 Vừa học vừa dạy; ③ Tiền mặt, mặt, có sẵn: 兌現 Đổi thành tiền mặt; 現銀子 Bạc mặt; 現錢 Tiền mặt; 現貨 Hàng có sẵn; ④ Hiện ra, bày rõ ra, lộ ra, xuất hiện: 現出原形 Hiện rõ nguyên hình; 母親臉上現出一絲笑容 Gương mặt mẹ tôi lộ vẻ tươi cười; ⑤ Vừa, liền: 現炒現賣 Vừa rang vừa bán; 現編現唱 Vừa soạn vừa hát; ⑥ (văn) Ánh sáng của viên ngọc.


vietnamese:
hiện bất hiện tiền câu cung dưỡng <pttđ>


vietnamese:
hiện bất hiện tiền cập câu cung dưỡng hoạch phúc sai biệt <pttđ>


vietnamese:
hiện đại phật giáo học thuật tùng san <bktt>


vietnamese:
hiện đại phật giáo học thuật tùng san <pqđtđ>


meanings:
(?-1221) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 14, nối pháp Thiền sư Trí Thông. Sư tên Lê Thuần, quê ở thành Thăng Long, miền Bắc Việt Nam. Kệ thị tịch: »幻 法 皆 是 幻。 幻 修 皆 是 幻。 二 幻 皆 不 即。 即 是 除 諸 幻。 – Huyễn pháp giai thị huyễn, huyễn tu giai thị huyễn, nhị huyễn giai bất tức, tức thị trừ chư huyễn. – Huyễn pháp đều là huyễn, huyễn tu đều là huyễn, hai huyễn đều chẳng nhận, tức là trừ các huyễn«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
(term) stage of directly becoming apparent


meanings:
瑜伽四十八卷十二頁云：由此地中，無著智現前、般若波羅蜜多住、現在前故；名現前地。卽由此義、當知亦名緣起相應增上慧住。如緣起相應增上慧住中廣說。二解 瑜伽七十八卷三頁云：現前觀察諸行流轉；又於無相，多修作意，方現在前。是故第六、名現前地。三解 顯揚三卷二頁云：六、現前地。謂諸菩薩、住此地中，先善修治第五地故；超過一切聲聞獨覺地，證得極淨緣智非智二種所作諸行流轉止息法境微妙慧蘊，多分有相任運相續妙智現前。是故此地、名為現前。四解 攝論三卷二頁云：何故六地、說名現前？由緣起智為所依止，能令般若波羅蜜多、現在前故。世親釋七卷十七頁云：何故六地名為現前？謂此地中，住緣起智。由此智力、無分別住，最勝般若波羅蜜多而得現前；悟一切法、無染無淨。於第七地，當成有行；第八地中，當成無行。無性釋七卷二十頁云：言現前者。最勝般若到彼岸住、現在前故。謂此地中，證緣起住緣起智力、令無分別最勝般若到彼岸住、自在現前；知一切法、無染無淨。五解 成唯識論九卷十三頁云：六、現前地。住緣起智、引無分別最勝般若、令現前故。


vietnamese:
hiện tại hiền kiếp thiên phật danh kinh <đpb>


meanings:
Chỉ cho sự thành tựu ở ngay trước mắt. Tức là chân lí tuyệt đối tự nhiên hiện bày chẳng phải nhờ bàn tay con người sắp đặt hoặc làm ra. Tắc 164, Thiền Uyển Mông Cầu (Vạn Tục 148, 109 thượng) ghi: »第 一 句： 且 自 承 當 現 成 具 足 盡 十 方 世 界 更 無 他 故 祇 是 仁 者 更 教 誰 現 誰 聞。 – Câu thứ nhất: Hãy tự nhận lấy chân lí tuyệt đối hiện bày tự nhiên ở trước mắt, vì khắp mười phương thế giới không có ai khác, chỉ là chính ngươi, còn ai thấy nghe?«.


vietnamese:
hiện pháp hậu pháp tự lợi lợi tha <pttđ>


vietnamese:
hiện pháp hậu pháp tạp nhiễm sở tác quá hoạn <pttđ>


vietnamese:
hiện chủng ư chủng các tác nhị duyên <pttđ>


meanings:
attainer of nirvana directly within the desire realm


meanings:
defilement in which the mind is not associated with manifest form


meanings:
4725請參閱 稱揚諸佛功德經 請參閱 賢劫千佛名經 梵語 abhisaṃskara。指有為法顯現於眼前之意。又作現行法。說一切有部不立種子，認為諸法係從雜亂而住之未來領域，由因緣和合而起現行。唯識宗則主張於阿賴耶識具有生出一切法之能力，稱為種子；自此種子產生色心一切萬法（即現行法），稱為現行。其中，即以種子為因相，依因緣之故，現行為果相。如此，阿賴耶識之種子由因緣和合而生現行，即稱為種子生現行；再次由其現行法之影響，而薰習新種子（即新薰種子），稱為現行薰種子。在種子、現行法、新薰種子三者之間，產生「種子生現行」、「現行薰種子」之密切關係，互為因果，同時完成。亦即現行由種子而生，種子依現行薰成，能生之種子、所生能薰之現行、所薰之種子，形成三法展轉，互為因果，故稱為「三法展轉因果同時」。又於現行中，除佛果之一切善、前六識中業所招感之極劣無記、第八之心品外，其餘之現行，具有能薰四義之故，悉皆能薰本識（第八識）以生自類種子，此乃相對於「種子因緣」，而稱「現行因緣」。〔俱舍論卷十九、阿毘達磨順正理論卷五十三、成唯識論卷二、卷七、成唯識論述記卷三本〕（參閱「阿賴耶識」3676、「種子」5863）


meanings:
afflictions in their state of manifest activity


meanings:
clearly observe reality; clear contemplation


meanings:
（梵 abhisamaya，藏 mṅon-par rtogs-pa）(一)具雲聖諦現觀，舊譯爲正觀︰指以無漏慧，親切、清晰地覺知四聖諦，亦即苦法智忍、苦法智等八忍八智之十六心。《俱舍論》卷二十三雲（大正29·121a）︰<#>‘世第一無間，即緣欲界苦，生無漏法忍，忍次生法智，次緣餘界苦，生類忍類智。緣集滅道諦，各生四亦然。如是十六心，名聖諦現觀。此總有三種，謂見、緣、事別。’<#>見、緣、事，就是見現觀、緣現觀、事現觀。此中，‘見現觀’是指無漏慧于諸諦境現見分明；‘緣現觀’是指無漏慧與其餘相應的心心所法共緣四諦境；‘事現觀’是指此諸能緣及其餘俱有的道共戒、生住異滅等不相應法同一事業。據此可知，不相應法唯有事現觀，慧除外之其餘心心所法，有緣現觀、事現觀，唯獨無漏慧具足三現觀。見苦，故有見現觀；緣苦，故有緣現觀；知苦，故有事現觀。其餘三諦，唯有事現觀。見苦時，斷煩惱故，即名斷集。見苦時，得擇滅故，即名證滅。見苦時，無漏現前故，即名修道。斷、證、修即是事業，故名事現觀。其餘三諦非見，故無見現觀。其餘三諦非緣，故無緣現觀。如是見集滅道時，亦于各自諦具三現觀，其餘三諦唯有事現觀。<#>大衆部等立頓現觀之義，于唯一刹那之心頓現觀四諦。說一切有部等立漸現觀之說，于十六刹那次第各別現觀四諦，若約事現觀，而說頓現觀，理亦無失。但四諦中行相各別，故約見現觀而言，未必即是頓現觀。此系于見道苦法智忍等十六心，觀諦理極爲猛利，故獨稱之爲現觀。以此，現觀之名不通于修道、無學道及見道以前的加行道、有漏等。<#>(二)指以有漏無漏慧，明瞭觀知現前之境︰《瑜伽師地論》卷七十一、《顯揚聖教論》卷十七、《成唯識論》卷九等六現觀之說即是。‘六現觀’是思現觀、信現觀、戒現觀、現觀智諦現觀、現觀邊智諦現觀、究竟現觀等六觀。<#>(1)思現觀︰指思所成之慧。觀察諸法時，此用最爲猛利，故立爲現觀。<#>(2)信現觀︰指緣三寶之世出世間之决定淨信。此淨信能助現觀，令不退轉，故立爲現觀。<#>(3)戒現觀︰指無漏戒，即道共戒。此能除破戒之罪垢，令觀增明，故立爲現觀。<#>(4)現觀智諦現觀︰指緣非安立諦的根本、後得二智。通見修二道。<#>(5)現觀邊智諦現觀︰此系現觀智諦現觀之後，緣諸安立諦的世出世智。通有漏無漏一切見修二道。<#>(6)究竟現觀︰指究竟位的盡智、無生智等一切智。<#>有關此六現觀與真相見道之相攝，《成唯識論》卷九雲（大正31·50c）︰<#>‘此真見道攝彼第四現觀少分。此相見道攝彼第四第五少分。彼第二、三雖此俱起，而非自性故不相攝。’<#>此外，《顯揚聖教論》卷十六有四現觀、七現觀之說，卷十七有十八現觀之說。《阿毗達磨集論》卷七亦列出十種現觀。即︰法現觀、義現觀、真現觀、後現觀、寶現觀、不行現觀、究竟現觀、聲聞現觀、獨覺現觀、菩薩現觀。<#>◎附一︰印順《性空學探源》第二章第一節（摘錄）<#>經中說的知法、現法、入法、正見、正觀、如實知……等，都是現觀的別名。現觀，是一種親切、直接而明明白白的體驗；是一種直覺到的經驗，不是意識的分別，不是抽象的說明，也不是普通生活的經驗；它是內心深入對象的一種特殊經驗。拿個現代名辭來說，就是一種神秘經驗。這種直覺的神秘經驗，本來爲世界各宗教所共有，而且作爲他們的理想境界，所追求到達的目的。不過內容與佛法有所不同罷了。他們在狂熱的信心中，加上誠懇的宗教行爲，或祭祀，或懺悔，或禁食，或修定時，由精神的集中，迫發出一種特殊的經驗；在直覺中，或見神，或見鬼，或見上帝，有種種神秘的現象。佛法中的現觀，也就是這種直覺經驗；如聲聞乘的‘阿毗曇’，譯爲對法或現法，大乘的般若無分別智等，都是這類直覺。假使學佛法，專注重在這直覺的現觀，每易與外道──其他宗教相混，失却佛法的特質，或不免走上歧途。因爲這種沒有通過理智的直覺，混入由于信仰及意志集中所産生的幻象，確有其內心的體驗，但每不與真相符合。所以這種境界，不都是正確的，而有非常危險性的。得此境界的人，儘管可以發生堅强的自信心，但對身心修養、社會國家，幷不能有什麽實際的利益，或者有小利而引起極大的流弊。佛法的現觀，與外道的不同，是正覺，在乎特重理智，是通過了理智的思擇。佛法中，在未入現觀前，必先經過多聞、尋思、伺察、簡擇種種的階段；這一切，總名之曰‘思擇’。思擇，是純理智的觀察。在思擇中，得到一種正確的概念之後，再在誠信與意志集中之中去審諦觀察，以達到現觀。所以，佛法的方法，可說是信仰與理智的合一，一般智識與特殊體驗的合一。從現觀去體驗空性之前，必先經過分別智慧的思擇，所以《阿含》中說︰‘先得法住智，後得涅槃智。’從聞而思，從思而修，從修而證，這是佛法修行的要則，絕不容逾越躐等；逾越，就踏上了錯誤的歧途。<#>現觀成就的結果，可得到一種離絕一切思惟分別、能知所知平等平等、融然一體的直覺，這是大小經論所共認的。<#>◎附二︰印順《攝大乘論講記》第四章第一節（摘錄）<#>《攝大乘論》雲︰‘聲聞現觀，菩薩現觀，有何差別？謂菩薩現觀與聲聞異，由十一種差別應知︰(一)由所緣差別，以大乘法爲所緣故。(二)由資持差別，以大福智二種資糧爲資持故。(三)由通達差別，以能通達補特伽羅法無我故。(四)由涅槃差別，攝受無住大涅槃故。(五)由地差別，依于十地而出離故。(六)、(七)由清淨差別，斷煩惱習，淨佛土故。(八)由于自他得平等心差別，成熟有情加行無休息故。(九)由生差別，生如來家故。(十)由受生差別，常于諸佛大集會中攝受生故。(十一)由果差別，十力，無畏，不共佛法無量功德果成滿故。’<#>《講記》雲︰菩薩的現觀與聲聞的現觀，自然有著他的別異，這裏就由二者的十一種差別來說明，也就是顯明大乘現觀的所以大。(一)‘所緣差別’︰聲聞以小乘教法爲所緣，菩薩却‘以大乘法爲所緣’。(二)‘資持差別’︰修福慧的資糧，能生任持的力量，能引發現觀入證的功德，叫資持。小乘沒有大福大智資糧，不過多少積點厭離世間的善根，作爲一種解脫的因緣罷了。菩薩則不然，他是以大福德大智慧二種資糧爲資持，才能引發出世現觀。(三)‘通達差別’︰菩薩現觀，不但同小乘一樣的能通達補特伽羅無我，還能通達法無我。(四)‘涅槃差別’︰小乘攝受無餘涅槃爲最終目的，菩薩以攝受無住大涅槃爲標的，永遠的不住生死不住涅槃，利益衆生，這約安住無差別理而說。(五)‘地差別’︰依于十地的修行而出離。(六)、(七)‘清淨差別’︰菩薩不但斷煩惱，而且連習氣都拔除，因之心得清淨。小乘只能斷煩惱而不除習氣的。同時，菩薩淨佛國土，得到土淨，這更不是聲聞現觀所能做到的。(八)‘自他得平等心差別’︰菩薩待他人等于待自己，自己想得解脫，就得成熟有情，于是勤修加行，無休息地去化導有情，使自他同得自在。小乘不能通達自他平等一體，只自顧個人的解脫。(九)‘生差別’︰小乘雖說也是佛子，但不能算是佛的嫡子，經上稱他爲‘婢子’。菩薩生如來家中，紹隆佛種，才是如來的真子。(十)‘受生差別’︰小乘人見佛的變化身，都于母胎中受血肉不淨的所依身；菩薩則常于諸佛大集會中，即受用土中，攝受蓮花化生。(十一)‘由果差別’︰菩薩由于因中修六度萬行，果上成滿十力，四無所畏，十八不共佛法，以及無量的殊勝功德，小乘只能得三明六通而已。所以《法華經》比小乘聖者爲挑糞的工人，大乘佛果是個大富尊豪的長者。<#>［參考資料］　(一)《大毗婆沙論》卷五十一；《俱舍論》卷二十三。(二)《瑜伽師地論》卷五十五；《攝大乘論釋》卷六；《攝大乘論本》卷中。<#>


vietnamese:
hiện quán vị trung bồ tát khởi ngũ chủng bình đẳng tâm <pttđ>


meanings:
uncontaminated wisdom that observes the essence of suchness


vietnamese:
hiện quán trí đế hiện quán y hữu tầm hữu tứ y khả đắc <pttđ>


vietnamese:
hiện quán vị thành hữu tứ quá hoạn <pttđ>


meanings:
4731梵名 Abhisamayālaṃkāra-śāstra。印度彌勒菩薩（梵 Maitreyanātha）造。全稱現觀莊嚴般若波羅蜜多優波提舍論（梵 Abhisamayālaṃkāra-nāma-prajñāpāramitopadeśa-śāstra）。又稱般若經論現觀莊嚴頌。為大乘彌勒學之代表作。係略攝梵文二萬五千頌般若（相當於漢譯大品般若經等）之綱要。主要內容為敘述三智及八事七十義，即言自一凡夫循序修持以達到成佛境地之過程。以梵文記載，共八品二七二頌。　其中八品為：(一)一切相智性品，係依發心、教授、決擇支、行依持、所緣、所期、所作、資糧、成辨等，證入佛果之次第，而說明佛之一切相智性。(二)道智性品，即闡明道智之所依、二乘菩薩及佛境界之差別、聲聞緣覺之道、菩薩之見道修道等。(三)一切智性品，即示聲聞獨覺之取相、佛母之遠近、有所得及無所得之所對治能對治、菩薩加行、所觀之見道等。(四)一切相現等覺品，係闡述順解脫分之善根生起、勝加行諸行相、順決擇分之過程等，示攝一切之相與道，修第三的一切智性之一切相現等覺。(五)頂現觀品，說四善根自性之表相、增進、確實，及心安住、能、所執之二種分別、所對治能對治、無間三摩地等，以示由勝進道殊勝邊際所證之頂現觀。(六)次第現觀品，係明六波羅蜜多、六隨念，及一切法無性自性覺等十三品性之次第現觀並其因。(七)一剎那現觀品，示說由一切法非異無漏之一剎那相等之四差別相，一剎那現起所證之法。(八)法身品，係分別法身、自性身、受用身及化身。八品中，於初三品令遍知一切智性，次四品為令於一切智性得自在而說加行，終品闡說由加行可達到佛果。標題「現觀」，即分明覺悟之義，意謂證得覺悟之過程，與「道」（梵 mārga）為同義語。　有關此論撰作之由來，據師子賢（梵 Haribhadra）八千頌般若釋論載，般若波羅蜜多經重說之處頗多，或雖無重說，但意義甚深難辨，無著因苦於了解經義，故彌勒菩薩為無著解釋般若經而造此論。本論之內題有「聖彌勒尊造」之語，遂被認作彌勒所作。此論今由法尊法師譯出並注解。但此論在印度及西藏古來就被重視，依據此論而注釋二萬五千頌般若及八千頌般若之著作甚多，西藏大藏經丹珠爾中收有二十一種。〔印度哲學研究第一、荻原雲來文集、東北帝國大學西藏大藏經總目錄、C. Bendall：Catalogue of the Buddhist Sanscrit Manuscript in the University Library Cambridge；E. Obermiller: History of Buddhism by Bu-ston〕44d5


vietnamese:
hiện quán đế thời đãn hiện quán thiểu phần cộng tướng <pttđ>


vietnamese:
hiện chứng tam muội đại giáo vương kinh <đpb>


vietnamese:
hiện chứng tam muội đại giáo vương kinh <pqđtđ>


vietnamese:
hiện chứng cảnh giác chứng ngoại cảnh hữu bất thành <pttđ>


meanings:
be manifest, actualized, active, present


vietnamese:
hiện khởi phân biệt triển chuyển tướng vọng dung tác tam duyên <pttđ>


meanings:
The teaching that the present has both provisional and real dharmas.


meanings:
Người tu chính pháp được chứng ngộ, hiển hiện bản thể tự tính đầy khắp thời gian, không gian. Cái thật tướng này gọi là Hiện lượng, cái dụng gọi là Hiện lượng trí.


meanings:
（梵 pratyakṣa-viredha，藏 mṅon-sum-kyi bsal-ba）因明學用語。因明三十三過的宗九過之一。是以與感覺經驗相矛盾的命題爲宗而造成的過失。如《因明入正理論》雲（大正32·11b）︰‘此中現量相違者，如說聲非所聞。’把聲音說成不是能聽見的，這顯然是違背人的直接經驗的。如果以這樣的命題爲宗，就犯現量相違之過。<#>根據《因明入正理論疏》的說法，現量相違還可以從自、他、共上來劃分。爲什麽要從自、他、共上來分別呢？因爲有時從立論者一方來說是現量相違，而從敵論者一方來說却不違現量。如《因明入正理論疏》卷中假設了這樣一個例子（大正44·114b）︰‘勝論師對大乘雲︰同異、大有非五根得。’勝論認爲‘大有’（即上位概念的極限）概括了一切事物，同（即各類事物各自的共同性和相互間的差異性）異（即下位概念的極限）也體現在各式各樣的事物上面，因此通過人的感官可以現知‘同異’‘大有’的存在。現在勝論如果立‘同異、大有非五根（感官）得’宗，這就違反了自己的現量，但幷不違反大乘的現量，因爲大乘根本就不承認勝論的‘六句義’，當然不會認爲通過五根（感官）能感知它。《因明入正理論疏》把這種情况稱作‘違自現非他’。也有相反的情况，就是違反敵者的現量而不違自己的現量。如《因明入正理論疏》卷中雲（大正44·114b）︰‘佛弟子對勝論雲︰覺、樂、欲、嗔非我現境。’覺、樂、欲、嗔在佛家的理論中稱爲‘心所有法’，就是心所具有的作用，因此佛家不把這些看作是‘現境’。但是勝論却認爲這些都是‘現境’，因爲是通過感官得到的。由此，上述命題不違立者而違敵者，《因明入正理論疏》稱此爲‘違他現非自’。當然也有違反立敵雙方現量的，如《因明入正理論》所舉‘聲非所聞’一例就是，因爲立敵一致認爲聲音是能够聽見的。《因明入正理論疏》把這種情况稱作‘違共現’。<#>現量相違還可以從全分、一分上來分別。全分就是全部，一分就是一部分。宗上有法有時指的是單一的事物，立宗如犯現量相違過，當然是全分都相違，如上面所引的違自、違他、違共的三個例子也都是在全分上相違。在宗過中，凡全分相違的都不標明‘全分’二字，但一分相違的都須標明‘一分’。如何是一分相違呢？因爲有時宗上有法是幾項事物的聯合，或是一項事物却包含了幾個方面，這時立宗如犯現量相違，就有可能只是其中的一分相違。如《因明入正理論疏》卷中設例雲（大正44·114b）︰‘如勝論立︰一切四大非眼根境。’‘四大’就是地、水、火、風。勝論認爲‘四大’中的風和極微是眼睛看不見的，而由極微（原子）合成的地、水、火等粗色，是眼睛看得見的。因此如果勝論立‘一切四大非眼根得’，就有一分相違之失。當然在一分相違中也有自、他、共的分別，上述例子就是違反自現量的，《因明入正理論疏》把這種情况稱爲‘違自一分現非他’。與此相反的是‘違他一分現非自’，如《因明入正理論疏》卷中雲（大正44·114b）︰‘如佛弟子對勝論雲︰地、水、火三，非眼所見。’佛家是不認爲地、水、火三項事物能爲肉眼所見的，所以上述命題不違背佛家的自現量；但是却有一分不合勝論的現量，因爲勝論認爲地、水、火有兩種，作爲極微的地、水、火是肉眼看不見的，但由極微合成的地、水、火三個粗色却是肉眼能看到的。現在佛家不加區別地說‘地、水、火三，非眼所見’，顯然有一分違他。當然，也有立敵共違一分的，如《因明入正理論疏》卷中設例雲（大正44·114b）︰‘如勝論師對佛弟子立色、香、味皆非眼見。’‘色’是眼睛所能看見的，彼此共知，現在說‘色、香、味皆非眼見’，就有一分違共之失，《因明入正理論疏》稱這種情况爲‘俱違一分現’。<#>參照《因明入正理論疏》的劃分，現量相違共有六種情况。現將《因明入正理論疏》所開的名稱及所舉的例子列表如下︰<#>┌───────┬────────────────────┐<#>│名          稱│舉                                    例│<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違自現非他    │如勝論師對大乘雲：同異、大有非五根得    │<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違他現非自    │如佛弟子對勝論雲：覺、樂、欲、嗔非我現境│<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違共現        │如《入論》所舉例：聲非所聞              │<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違自一分現非他│如勝論立：一切四大，非眼根境            │<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違他一分現非自│如佛弟子對勝論雲：地、水、火三，非眼所見│<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違共一分現    │如聲論師對佛弟子立：色、香、味皆非眼見  │<#>└───────┴────────────────────┘<#>在上述六種現量相違中，凡是違反自現和共現的，都是過失，凡違他的，在因明學上不作爲過失；因爲因明立宗必須違他順己，違反他現量符合立宗的要求。《因明入正理論疏》在上述六種之外還列有‘俱不違’和‘俱不違一分’兩種，但這是爲了凑滿兩個四句例而硬加進去的，因爲既然是‘俱不違’和‘俱不違一分’，就不能放到現量相違中去。（沈劍英）　<#>［參考資料］　《因明論疏明燈鈔》卷三（末）、卷四（本）。<#>


meanings:
(văn) Viên ngọc để trong miệng người chết.


meanings:
① Cái khánh ngọc. ||② Quả tròn, như địa cầu 地球 quả đất, bì cầu 皮球 quả bóng, v.v. ||③ Ngọc cầu, thứ ngọc đẹp.


meanings:
① (Các) vật hình cầu (tròn): 血球 Huyết cầu; 衛生球 (Hòn) băng phiến; 眼球 Nhãn cầu; ② (Quả) bóng, cầu: 乒乓球 Bóng bàn; ③ Địa cầu, quả đất: 地球 Quả đất, trái đất; 北半球 Bắc bán cầu; ④ (văn) Cái khánh ngọc; ⑤ (văn) Ngọc cầu (một thứ ngọc đẹp).


meanings:
① Lang can 琅玕 ngọc lang can. ||② Lâm lang 琳琅 tiếng ngọc.


meanings:
① Một loại đá giống như ngọc. Xem 玕.【琅琅】lang lang [lángláng] (thanh) a. Loảng xoảng (tiếng kim loại chạm vào nhau); b. Lanh lảnh: 琅琅的讀書聲 Tiếng đọc sách lanh lảnh; ② Trong sạch, thuần khiết, không tì vết; ③【琅琊】Lang Da [Láng yé] Lang Da (tên đất, thuộc phần phía tây của tỉnh Sơn Đông; cũng là tên của một ngọn núi ở phía tây tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ④ [Láng] (Họ) Lang.


vietnamese:
lang da sơn giác hoà thượng ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
☸滁州琅邪山慧覺廣照禪師，西洛人也。父為衡陽太守，因疾傾喪。師扶櫬歸洛，過澧陽藥山古剎，宛若夙居。緣此出家，遊方參問。得法汾陽，應緣滁水，與雪竇明覺同時唱道。四方皆謂二甘露門，逮今淮南遺化如在。僧問：「如何是佛？」師曰：「銅頭鐵額。」曰：「意旨如何？」師曰：「鳥觜魚腮。」上堂：「奇哉十方佛，元是眼中花。欲識眼中花，元是十方佛。欲識十方佛，不是眼中花。欲識眼中花，不是十方佛。於此明得，過在十方佛。於此未明，聲聞起舞，獨覺臨妝。珍重！」僧問：「阿難結集即不問，迦葉微笑事如何？」師曰：「剋時剋節。」曰：「自從靈鷲分燈後，直至支那耀古今。」師曰：「點朱點漆。」問：「如何是賓中賓？」師曰：「手攜書劍謁明君。」曰：「如何是賓中主？」師曰：「卷起簾來無可睹。」曰：「如何是主中賓？」師曰：「三更過孟津。」曰：「如何是主中主？」師曰：「獨坐鎮寰宇。」問：「蓮花未出水時如何？」師曰：「貓兒戴紙帽。」曰：「出水後如何？」師曰：「狗子著靴行。」問：「拈椎豎拂即不問，瞬目揚眉事若何？」師曰：「趙州曾見南泉來。」曰：「學人未曉。」師曰：「今冬多雨雪，貧家爭柰何！」#☸　上堂：「欲知常住身，當觀爛壞體。欲知常住性，當觀拄杖子。拄杖子吞卻須彌，須彌吞卻拄杖子。衲僧到這裡，若也擬議，劍梁落膊輸降款，鐵作胸襟到海隅。」擊禪床，下座。上堂：「見聞覺知，俱為生死之因。見聞覺知，正是解脫之本。譬如師子反躑，南北東西且無定止。汝等諸人，若也不會，且莫孤負釋迦老子。吽。」#☸　上堂：「山僧今日為諸人說破，明眼衲僧莫去泥裡打坐。珍重！」上堂：「天高莫測，地厚寧知？白雲片片嶺頭飛，綠水潺潺澗下急。東湧西沒一句即不問，你生前殺後一句作麼生道？」良久曰：「時寒喫茶去。」#☸上堂：「阿呵呵，是甚麼？開口是，合口過。輕舟短棹泛波心，蓑衣箬笠從他破。咦！」#☸　上堂：「十方諸佛是箇爛木橛，三賢十聖是箇茅溷頭籌子。汝等諸人來到這裡作麼？」良久曰：「欲得不招無間業。莫謗如來正法輪。」#☸　上堂：「剪除狂寇，掃蕩攙槍，猶是功勳邊事。君臣道合，海晏河清，猶是法身邊事。作麼生是衲僧本分事？」良久曰：「透網金鱗猶滯水，回途石馬出紗籠。」#☸　上堂：「承言須會宗，勿自立規矩。若人下得通方句，我當刎頸而謝之。」上堂，拈起拄杖曰：「山僧有時一棒作箇漫天網，打俊鷹快鷂。有時一棒作箇布絲網，摝蜆撈蝦。有時一棒作金毛師子，有時一棒作蝦蟆蚯蚓。山僧打你一棒，且作麼生商量？你若緇素，得出不妨。拄杖頭上眼，開照四天下。若也未然，從教立在古屏畔，待使丹青入畫圖。」#☸　上堂：「擊水魚頭痛，穿林宿鳥驚。黃昏不擊鼓，日午打三更。諸禪德既是日午，為甚卻打三更？」良久曰：「昨見垂楊綠，今逢落葉黃。」#☸上堂：「拈起拄杖，更無上上。放下拄杖，是何模樣？髑髏峰後即不問汝諸人，馬鐙裡藏身一句作麼生道？若道不得，拄杖子道去也。」卓一下，便歸方丈。#☸上堂：「進前即死。退後即亡。不進不退。又落在無事之鄉。何故？長安雖樂，不是久居。」#☸　上堂：「汝等諸人在我這裡過夏，與你點出五般病：一、不得向萬里無寸草處去。二、不得孤峰獨宿。三、不得張弓架箭。四、不得物外安身。五、不得滯於生殺。何故？一處有滯，自救難為。五處若通，方名導師。汝等諸人若到諸方，遇明眼作者，與我通箇消息，貴得祖風不墜。若是常徒，即便寢息。何故？裸形國裡誇服飾，想君太煞不知時。」#☸上堂：「山僧因看華嚴金師子章第九由心回轉善成門，又釋曰：如一尺之鏡，納重重之影象。若然者道有也得，道無也得，道非亦得，道是亦得。雖然如是，更須知有拄杖頭上一竅。若也不會，拄杖子穿燈籠，入佛殿，撞著釋迦，磕倒彌勒，露柱拊掌，呵呵大笑。你且道笑箇甚麼？」卓拄杖下座。上堂，拈拄杖曰：「盤山道向上一路滑，南院道壁立千仞嶮，臨濟道石火電光鈍。瑯邪有定乾坤底句，各各高著眼，高著眼。」卓拄杖下座。


meanings:
① Sửa ngọc, làm ngọc. ||② Sửa sang, trị. Như lí sự 理事 làm việc, chỉnh lí 整理 sắp đặt, tu lí 修理 sửa sang, v.v. ||③ Ðiều lí 條理, phàm cái gì có trước có sau có gốc có ngọn không loạn thứ tự đều gọi là điều lí. Ðiều 條 là nói cái lớn, lí 理 là nói cái nhỏ, như sự lí 事理, văn lí 文理 đều một nghĩa ấy cả. ||④ Ðạo lí 道理, nói về sự nên làm gọi là đạo 道, nói về cái lẽ sao mà phải làm gọi là lí 理. Lí tức là cái đạo tự nhiên vậy. ||⑤ Thớ, như thấu lí 腠理 mang thớ da dẻ. Xem chữ thấu 腠. ||⑥ Ðời xưa gọi quan án là lí, cho nên toà án thượng thẩm bây giờ gọi là đại lí viện 大理院. ||⑦ Ôn tập, đem cái nghe biết trước mà dung nạp với cái mới hiểu cho chỉnh tề gọi là lí. ||⑧ Cùng ứng đáp không trả lời lại, tục gọi là bất lí 不理, nghe tiếng lọt vào lòng thông hiểu được gọi là lí hội 理會. ||⑨ Lí học, nghiên cứu về môn học thân tâm tinh mệnh gọi là lí học 理學 hay đạo học 道學. Môn triết học 哲學 bây giờ cũng gọi là lí học 理學. ||⑩ Lí khoa 理科 một khoa học nghiên cứu về tính vật như vật lí học 物理學, hoá học 化學, v.v. ||⑪ Lí chướng 理障 chữ nhà Phật, không rõ lẽ đúng thực, bị ý thức nó chướng ngại.


meanings:
① Thớ: 肌理 Thớ thịt; 木 理 Thớ gỗ; ② Lí lẽ: 合理 Hợp lí; 理屈詞窮 Lời cùng lí đuối, đuối lí; 理當如 此 Lẽ ra là thế, đúng phải như vậy; ③ (Vật) lí: 理科 Ngành khoa học tự nhiên; 數理化 Toán lí hoá; ④ Xử sự, quản lí: 處理 Xử lí; 理財 Quản lí tài chánh; ⑤ Chỉnh lí, sắp xếp: 理一理書籍 Sắp xếp lại sách vở; ⑥ Thèm quan tâm đến, đếm xỉa (chỉ thái độ và ý kiến đối với người khác, thường dùng với ý phủ định): 路上碰見了，誰也沒理誰 Gặp nhau giữa đường, chẳng ai thèm hỏi ai; 跟他說了半天，他理也不理 Nói với anh ta cả buổi mà anh ta vẫn dửng dưng chẳng thèm quan tâm; 置之不理 Bỏ mặc không đếm xỉa; ⑦ (văn) Luyện tập, ôn tập: 十年一理，猶不遺忘 Mười năm ôn lại một lần, vẫn không quên mất (Nhan thị gia huấn); ⑧ (văn) Tấu lên, cử nhạc lên: 理正聲，奏妙曲 Cử chính thanh (tiếng nhạc đoan chính), tấu diệu khúc (Kê Khang: Cầm phú); 試理一曲消遣 Đàn chơi một bản để tiêu khiển; ⑨ Lí học (một ngành của triết học Trung Quốc); ⑩ (văn) Sửa ngọc, làm ngọc; ⑪ [Lê] (Họ) Lí.


meanings:
Chân lí Phật pháp cùng sự vật thế gian. Tiết Hoà Sơn Huệ Phương thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂 舉 拂 子 曰： 看！ 看！ 祇 這 箇、 在 臨 濟、 則 照 用 齊 行、 在 雲 門 則 理 事 俱 備、 在 曹 洞 則 偏 正 叶 通、 在 溈 山 則 暗 機 圓 合、 在 法 眼 則 何 止 唯 心？ – Thượng đường, giơ phất tử lên nói: Hãy nhìn đây! Chỉ cái này, ở chỗ Lâm Tế thì chiếu dụng cùng hành, ở chỗ Vân Môn thì lí sự đầy đủ, ở chỗ Tào Động thì thiên chính hiệp thông, ở chỗ Quy Sơn thì ám cơ viên hợp, ở chỗ Pháp Nhãn thì đâu chỉ duy tâm«.


meanings:
Chân đế Phật pháp cùng với sự vật thế gian không hề đối lập. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »大 凡 扶 豎 宗 教。 須 是 英 靈 底 漢。 有 殺 人 不 眨 眼 底 手 腳。 方 可 立 地 成 佛。 所 以 照 用 同 時 卷 舒 齊 唱。 理 事 不 二。 權 實 並 行。 – Nói chung dựng lập tông giáo phải là bậc anh linh, có thủ đoạn giết người không chớp mắt mới có thể lập tức thành Phật. Cho nên chiếu dụng đồng thời, co duỗi cùng xướng, lí sự không hai, quyền thật đồng hành«.


meanings:
(term) no obstruction between principle and phenomena


meanings:
(term) ten aspects of non-obstruction between principle and phenomena


meanings:
Buddha-nature as the principle or cause of awakening


meanings:
Chùa ở Thập Bát Giản, Nam Sơn, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Xưa gọi là »Dũng Tuyền Thiền Tự«, tên cũ là »Pháp Vũ Tự«. Thời Ngũ Đại, Ngô Việt Vương sáng lập, Thiền sư Phục Hổ Phùng cư trú chùa này. Thời vua Tống Lí Tông vì muốn quốc thái dân an nên đổi tên là »Lí An Tự«. Niên hiệu Hoằng Trị thứ 4 (1491) đời Minh bị hồng thuỷ phá huỷ. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1620) Đại sư Pháp Vũ xây dựng lại. Niên hiệu Khang Hi thứ 51 (1712) đời Thanh do tăng chúng quá đông, sản xuất ít ỏi, không đủ chi xuất nên vua phải xuất tiền trong kho ra xây lại chùa. Trong chùa nguyên có cất giữ những văn vật Phật giáo trân quý như xá-lợi Phật cổ Ấn Độ, bối diệp kinh. Trong viện có Pháp vũ tuyền nước trong như gương. Nguyên có các kiến trúc Tùng Điên các, Thả Trụ các, Phù Kỳ các lâu năm đã hư phế.


meanings:
unchanging principle or original nature as the cause of awakening;


meanings:
teaching of non-discrimination between principle and phenomena


meanings:
① lí giải, lãnh hội. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »上 堂 云。 擔 水 河 頭 賣。 諸 人 盡 笑 怪。 滯 貨 沒 人 猜。 一 似 欠 他 債。 昨 夜 三 更 半。 石 人 鬥 禮 拜。 這 箇 說 話。 莫 道 脅 理 會 不 得。 – Thượng đường nói: Gánh nước đầu sông đem bán, mọi người đều cười trách. Hàng ứ đọng không ai ngờ giống như thiếu nợ người. Canh ba nửa đêm hôm qua, gái đá tranh nhau lễ bái. Những lời này chớ nói ngươi không thể lãnh hội, cả ta cũng không thể lãnh hội«. ② Thảo luận, biện luận. Tông Môn Võ Khố ghi: »秀 圓 通 時 在 會 中 作 維 那。 每 見 （雲 居 舜 和 尚） 訶 罵 不 已。 乃 謂 同 列 曰。 我 須 與 這 老 漢 理 會 一 上。– Lúc Tú Viên Thông ở trong thiền viện làm Duy na thường bị (Hoà thượng Vân Cư Thuấn) quở mắng không ngớt, bèn bảo với đồng đội rằng: Ta cần phải thảo luận cùng lão này một phen!«. ③ Đối phó, xử trí. Uyển Lăng lục ghi: »有 一 般 閑 神 野 鬼。 纔 見 人 有 些 少 病 便 與 他 人 說。 爾 只 放 下 著。 及 至 他 有 病。 又 卻 理 會 不 下。 手 忙 腳 亂。 – Có một loại quỷ thần rảnh rỗi, vừa thấy người khác có chút bệnh liền nói với họ rằng: Ông chỉ cần buông bỏ đi! Đến khi chúng mắc bệnh thì lại đối phó không được, tay chân lúng túng«.


meanings:
view of the dharma realm as the perception of all things in the universe as true thusness


meanings:
（梵 Prajñā-paramitā-nayaśatapañcā-śatikā，藏 Śes-rab-kyi pha-rol-tu-phyin-paḥitshul-brgya-lṅa-bcu-pa）一卷。唐·不空譯。又作《大樂金剛不空真實三麽耶經》、《大樂金剛不空真實三摩地耶經般若波羅蜜多理趣品》、《金剛頂瑜伽般若理趣經》、《不空真實三摩耶般若理趣經》，略稱《般若理趣經》或《理趣經》。收在《大正藏》第八册。<#>本經是特受日本密教界所尊崇的密教經軌之一。在日本密教之修持過程中，不僅金剛界曼荼羅設有理趣會，舉凡回向、諸願成就及例行法會時皆常誦持。全經內容在說明般若理趣清淨之理，與金剛薩埵所說真實不妄之本誓。‘理趣’者，道理旨趣之意。‘金剛薩埵’則象徵大日如來之因位、衆生本具佛性之始發。<#>今本《理趣經》于本文前有啓白勸請頌、經題、譯者名。本文有序說、正宗、流通三分。正宗分共分十七段，依序說明大樂法門、證悟、降伏、觀照、富、實動、字輪、入大輪、供養、忿怒等十七法門，蘊含密教即身成佛之深義。<#>本經的漢譯異本有五，分別收在《大正藏》第七與第八册。即︰<#>(1)唐·玄奘譯《大般若經》第十會〈般若理趣分〉一卷。<#>(2)唐·菩提流志譯《實相般若波羅蜜經》一卷。<#>(3)唐·金剛智譯《金剛頂瑜伽理趣般若經》一卷。<#>(4)宋·施護譯《遍照般若波羅蜜經》一卷。<#>(5)宋·法賢譯《最上根本大樂金剛不空三昧大教王經》七卷。<#>此中前四本與不空譯本大致相同，但法賢譯本則較長，共有二十五分，其前十四分相當于本經十七段之文。此外，別生經方面，就第一段而言，有《大樂金剛薩埵儀軌》、《勝初瑜伽軌》、《理趣會普賢儀軌》、《金剛頂勝初瑜伽普賢菩薩念誦法》、《普賢金剛薩埵念誦儀》、《金剛頂普賢瑜伽大教王經大樂不空金剛薩埵一切時方成就儀》等六部，收在《大正藏》第二十册，皆以第一段所記十七清淨句作爲菩薩，而說其供養念誦之次第。第十七段的別生經爲《五秘密儀》，收在《大正藏》第二十册，系以第一段所說的十七尊攝屬于金剛薩埵、欲、觸、愛、慢五菩薩，而說其修行念誦法。<#>［參考資料］　窺基《般若理趣分述贊》；空海《實相般若經答釋》；加藤精神《理趣經講說》；■尾祥雲《理趣經の研究》；神林隆淨《理趣經講義》。<#>


meanings:
4721全一卷。唐代不空（梵 Amoghavajra）譯。全稱大樂金剛不空真實三麼耶經。又稱般若理趣經。收於大正藏第八冊。相當於般若經理趣分，即般若十六會中之第十會，大般若經第五七八卷。理趣即道理旨趣之意。乃智法身之大日如來為金剛薩埵（梵 Vajrasattva）所說之般若理趣清淨之理，內容共有十七章，說明密教之極意。智法身，為理法身之對語，即窮盡始覺之智，契合清淨本覺之理，而顯示身心一如之智。金剛薩埵表示大日如來之因位、眾生本具佛性之始發，即以初發菩提心之眾生，悉稱金剛薩埵。　本經異譯本有五本：唐代玄奘譯大般若波羅蜜多經第十會般若理趣分一卷、唐代菩提流志譯實相般若波羅蜜經一卷、唐代金剛智譯金剛頂瑜伽理趣般若經一卷、宋代施護譯遍照般若波羅蜜經一卷、宋代法賢譯最上根本大樂金剛不空三昧大教王經七卷。前四本大體與不空所譯本相同，而法賢所譯之文甚長。　本經亦有不少別生經，第一章之別生經有六部：大樂軌、略出軌、理趣會軌、普賢軌、普賢金剛薩埵念誦儀、金剛頂普賢瑜伽大教王經大樂不空金剛薩埵一切時方成就儀，皆以第一章所載十七清淨句作為菩薩，說其供養念誦順序。另有理趣經十七尊義述，亦以十七清淨句作為菩薩，說其本誓。第十七章之別生經有五祕密儀，以第一章所說之十七尊攝於金剛薩埵、欲、觸、愛、慢之五菩薩，而說修行念誦法。　本經於密教諸經軌中，特被尊重，不僅於迴向、諸願成就、例行法會中常讀誦，金剛界曼荼羅中並設理趣會，以十七清淨句為十七菩薩，列於會中。


meanings:
Còn gọi: lí trưởng tức tựu. Đạo lí người nào hay hơn thì theo người ấy. Tiết Động Sơn Hiểu Thông Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »問： 如 何 是 佛？ 師 曰： 理 長 則 就。 – Hỏi: Thế nào là Phật? Sư nói: Đạo lí người nào hay hơn thì theo người ấy«.


meanings:
hindrances of principle or noumenal hindrances


meanings:
(văn) ① Một loại đá đẹp như ngọc; ② Tốt đẹp.


meanings:
① Lưu li 琉璃 một thứ ngọc quý ở Tây vực.


meanings:
【琉璃】lưu li [liúli] ① Chất men; ② (cũ) Một thứ ngọc quý ở Tây Vực.


vietnamese:
lưu li kim sơn bảo hoa quang chiếu cát tường công đức hải như lai <đpb>


vietnamese:
lưu li kim sơn bảo hoa quang chiếu cát tường công đức hải như lai <pqđtđ>


meanings:
① Sửa ngọc, mài giũa ngọc. ||② Ðôn trác 敦琢 kén chọn.


meanings:
① Mài giũa ngọc, chạm, chạm trổ, mài, giũa: 琢玉 Chạm (trổ) ngọc; 玉不琢不成器 Ngọc không giũa không thành đồ. (Ngb) Mài giũa, gọt giũa, trau giồi, giùi mài. Xem 琢 [zuó].


meanings:
【琢磨】trác ma [zuómo] Suy nghĩ, cân nhắc: 琢磨產生問題的原因 Suy nghĩ nguyên nhân của vấn đề; 這件事她琢磨了很久 Việc này chị ấy cân nhắc đã lâu. Xem 琢 [zhuó].


meanings:
① Chạm đục hòn ngọc ra hình con hổ, ngày xưa dùng để cúng tế. ||② Hổ phách 琥珀 hổ phách.


meanings:
① (văn) Chạm đúc viên ngọc thành hình con hổ (ngày xưa dùng để cúng tế); ② 【琥珀】hổ phách [hưpò] Hổ phách. Cv. 虎魄.


meanings:
① Ngọc quý. (Ngr) Của quý lạ; ② Nổi bật, tốt đẹp, khác thường, kì lạ.


meanings:
① Ngọc kì, cũng dùng để thí dụ các vật quý báu.


meanings:
① (văn) Ngọc kì (một thứ ngọc đẹp); ② Quý lạ, kì lạ, khác phàm: 琪花 Hoa quý.


meanings:
① Ngọc khuê chuốt đầu thành hình tròn không có gợn gì. Ngày xưa đi giao hiếu thì cầm ngọc uyển khuê 琬圭 để làm tin.


meanings:
(văn) Ngọc khuê chuốt đầu hình tròn: 琬圭 Ngọc uyển khuê.


meanings:
Một thứ ngọc xưa (hình tám góc ở giữa có lỗ tròn).


meanings:
① Cùng một nghĩa với chữ quản 管. ||② Sửa cho vàng ngọc bóng lên.


meanings:
(văn) ① Sửa cho ngọc bóng lên; ② Như 管 (bộ 竹).


meanings:
① Ngọc khuê làm trên nhọn gọi là diễm khuê 琰圭. Thiên tử sai sứ đi chư hầu cho hòn diễm khuê để ai hỏi thì đưa ra làm tin. ||② Lóng lánh.


meanings:
(văn) ① Ngọc khuê phía trên nhọn; ② Lóng lánh.


meanings:
① Một loại dưa nhỏ; ② Dài dặc: 綿綿瓜瓞 Con cháu nối đời dài dặc (Thi Kinh).


meanings:
① Bầu, một giống dây như dưa có quả dài như quả bầu, lúc lớn ăn hết ruột, còn vỏ dùng làm cái lọ đựng nước được. ||② Một âm là hoạch. Hoạch lạc 瓠落 cũng như khuếch lạc 廓落. Trang Tử (莊子): Phẫu chi dĩ vi biều, tắc hoạch lạc vô sở dung 剖之以為瓢，則瓠落無所容 bổ nó ra làm cái bầu thì mảnh vỏ không đựng được vật gì.


meanings:
① Cái bầu, lấy vỏ quả bầu chế ra đồ đựng rượu đựng nước, gọi là biều. Xem chữ hồ 瓠.


meanings:
① Bầu đựng rượu (làm bằng trái bầu); ② Gáo, môi, muôi: 水瓢 Gáo múc nước; 椰殼瓢 Gáo dừa; 飯瓢 Muôi xới cơm.


meanings:
① Những chỗ trong quả dưa có nhiều hạt nó châu lại với nhau gọi là biện. ||② Cánh hoa. ||③ Múi quả. ||④ Biện hương 瓣香 kính trọng, kính mộ.


meanings:
① Múi (cam...), tép (tỏi...) ; ② Cánh (hoa): 花瓣 Cánh hoa. Cv. 瓣兒 [bànr]; ③ 【瓣香】 biện hương [bànxiang] Kính trọng, kính mộ.


meanings:
① Cùi; ② Ruột, nhân, múi (hoa quả): 西瓜瓤兒 Ruột dưa hấu. Cg. 瓤兒 [rángr], 瓤子 [rángzi].


meanings:
2042梵語 Kapāla。指已燒土器之總稱。即由粘土製成固定之形狀後再加以燒焙者。瓦，除用於屋頂之外，還可製成有圖紋浮雕之塼（甎），用以裝飾壁面。甎瓦，梵語 iṣṭā-maya，煉瓦製成之意；瓦鉢，巴利語 mattikā-patta，mattikā 含有土壤或粘土之意。於漢譯佛典中之「瓦」字，除指土器外，尚有土塊之意。法華經卷二譬喻品（大九‧一五下）：「生受楚毒，死被瓦石。」製瓦之素材，據佛般泥洹經卷下（大一‧一七○中）：「以黃金、白銀、琉璃、水精墼為壁。亦以四寶為柱，黃金瓦、白銀瓦、琉璃瓦、水精瓦。」可知其材料有多種，惟我國所稱之琉璃瓦，係指塗上釉藥之土瓦。　我國自周代以來均有瓦殘留下來。六朝時，受印度、西域之影響，瓦上刻有蓮花、忍冬等圖樣。至唐代，更出現唐草紋；又宮殿、佛寺盛行採用黃、碧、藍等色之釉瓦。明代時，有舌形下垂之瓦產生。　此外，朝鮮之瓦，於三國時代受我國六朝之影響，至新羅時代更為優雅，其巴瓦（疏瓦、䟽瓦）周圍有珠紋、寶相花紋，或僅為素紋；又有裝飾用之鬼瓦、鴟尾。日本之瓦，於崇峻天皇元年（588）由百濟國之寺工（建築寺院之工人）傳入。首先用於寺院，故「瓦葺」即指佛寺。〔梵語雜名、天工開物卷中、日本建築辭彙（中村達太郎）〕


meanings:
① Ngói. ||② Ngoã giải 瓦解 tan lở, vỡ lở.


meanings:
① Ngói: 瓦房 Nhà ngói; 磚瓦 Gạch ngói; ② Sành: 瓦盆 Chậu sành; 瓦器 Đồ (làm bằng) sành; ③ (điện) Oát (瓦特 [wătè] nói tắt). Xem 瓦 [wà].


meanings:
（梵 Vārāṇasī）印度北部的重要宗教都市。佛典音譯爲波羅奈斯。位于烏塔爾州東部，恒河北岸之彎曲地段。西元前六至五世紀間，爲印度十六大國之一迦尸國的首都。系恒河中游地區最大的政治、經濟、文化中心都市。當時稱爲Va^ra^-ṇasi^。其名源自Va^runa（今稱Barna）與Asi^兩河名。十一世紀初爲回教徒占領時，稱爲Banaras。十八世紀被英國東印度公司兼幷之後，又改名爲貝那勒斯（Benares）。此地以銀刺綉、陶器等手工藝品聞名，幷有印度六大國立大學之一的印度大學。西元1981年之人口約有八十萬。<#>西元前一千年左右，瓦拉那西爲雅利安人社會的宗教、文化之一大中心地。在迦尸國時代，佛陀至此地北郊六公里的薩爾那特（鹿野苑），首次說法教化五比丘，幷在此成立教團。1193年，此地爲穆罕默德·古利（Mu-hammad Ghuri）所征服。至1775年，成爲英國的保護區。<#>瓦拉那西爲世界佛教徒朝聖的聖地。自古以來如法顯（399）、玄奘（637）等人皆曾訪此。同時也是印度教的重要聖地，爲北印度濕婆神信仰的中心地。市內有大小近一千五百座印度教寺院及二七０座以上的清真寺。每年到此朝聖之人口不下一百萬，朝聖者或徒步巡行環繞郊外長達三十六英哩的Panch Kosi道，或參拜市內寺院，或于恒河畔的沐浴場（Ghat □）淨身。一般印度教徒均相信，若在PanchKosi道的地區內過世，無論其持何信仰、犯何罪，皆可立即升天。因此之故，瓦拉那西乃成爲北印度的重要朝聖聖地。<#>


meanings:
→ tuyền châu ngoã quan hoà thượng 泉州瓦棺和尚


meanings:
2045（Waldschmidt, Ernst; 1897～?）乃德國當代印度學與佛學學者。自一九三六年任柏林大學教授，精研印度哲學、印度佛學，及考古學、美術史。曾校正出版大般涅槃經之原典，於學術界貢獻甚大。主要著作：Buddhistische kunst in Indien, 1932; Die buddhistische Spätantike in Mittelasien, 1933；Gandhara, Kutscha, Turfan, 1925; ］berlieferung von Lebensende des Buddha, 1944～1948.


meanings:
2044（Walleser, Max; 1847～1953）德國之印度學及佛教學學者。在大學時專攻哲學，以透徹之思考力及優秀之哲學才能，而列為哲學史家費施爾（Kuno Fischer）之高徒。但畢業後重視印度思想，特別致力於佛教之研究。一九一八年，應聘為海德堡（Heidelberg）大學之印度學教授，發表甚多著述、翻譯。蓋從原始佛教開始研究，再加上深具哲學素養，故關於中觀佛教傳布之研究，有重大成果。氏通曉西藏語，承認漢譯佛典之價值，遂使之成為西歐利用此等典籍之先驅者之一。重要論文著作如次：Satkāya, ZDMG. LXIV, 1910; Buddhapālita, Mūlamadhyamakavṛtti, tibetische ］bers.,Herausg.（BB. XVI）, 1913～1914; Prajñāpāramita, die Vollkommenheit der Erkenntnis, nach indischen, tibetischen und chinesischen Quellen, 1914；Prajñāpradīpaḥ, a commentary on the Mādhyamaka Sūtra by Bhāvaviveka, Herausg. in Tib.（BI），1914 等。


meanings:
2043（Wassilijew, Wassilij Pawlowitsch; 1818～1900）蘇俄正教會之傳教師，東方學、佛教學學者。自喀山（Kazan）大學東方語科畢業後，清道光二十年（1840），赴北京任傳教師，先後研究華語及梵、藏、蒙、滿諸語。咸豐元年（1851）歸國，轉任聖彼得堡大學。其最重要之著作，於一八五七年以俄語刊行，一八六○年由西富那（A. Schiefner）譯成德文 Buddhismus, seineDogmen, Geschichte und Literatur, St. Petersburg （佛教與其教義歷史及文獻），為西藏及中國佛教資料之概說書，主要收錄有漢譯大乘經之解題及馬鳴、龍樹、世親傳等之翻譯，及異部宗輪論之藏漢對照翻譯。其他並有 Die Religion des Ostens, Konfucianismus, Buddhismus und Taoismus, 1873（東方之佛教、儒教佛教及道教）與中國語辭典等。〔歐米の佛教（渡邊海旭）〕


meanings:
Bỏ đi. Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »其 僧 不 會、 恨 而 發 去。 – Vị tăng kia không hiểu, hờn giận mà bỏ đi«.


meanings:
produce, or gain wisdom, meditative concentration, etc


vietnamese:
phát tâm kiên cố bồ tát nhị chủng thiện thắng ý lạc <pttđ>


vietnamese:
phát tâm kiên cố bồ tát sở nhiếp thiện pháp hữu nhị chủng thắng <pttđ>


vietnamese:
phát tâm kiên cố bồ tát hữu nhị gia hạnh <pttđ>


vietnamese:
phát tâm kiên cố bồ tát hữu nhị tăng trưởng đại thiện pháp môn <pttđ>


vietnamese:
phát tâm kiên cố bồ tát hữu nhị chủng bất cộng thế gian thậm hi kì pháp <pttđ>


vietnamese:
phát tâm kiên cố bồ tát hữu nhị chủng phát tâm thắng lợi <pttđ>


vietnamese:
bách trượng thanh quy chứng nghĩa kí <bktt>


vietnamese:
bách trượng độc toạ đại hùng phong <pqđtđ>


meanings:
Chỉ cho trạng thái sau khi tỉnh ngộ triệt để. Chương Phong Huyệt Diên Chiểu Thiền sư trong CĐTĐL q. 13 ghi: »問：百 了 千 當 時 如 何？師 曰：不 許 夜 行、投 明 須 到。– Hỏi: Khi đã tỉnh ngộ một cách triệt để thì thế nào? Sư nói: Ban đêm không cho đi, hừng sáng bắt buộc phải đến«.


vietnamese:
bách nhị thập bát căn bản phiền não <cm>

meanings:
(term) one hundred twenty-eight fundamental afflictions


vietnamese:
bách nhị thập bát căn bản phiền não <đpb>


meanings:
one hundred and twenty-eight kinds of afflictions


meanings:
2478乃古代印度計算極大數目之名稱，即於億位以上次第自乘所成之數。又稱百二十一轉。出自舊譯華嚴經卷二十九、新譯華嚴經卷四十五。新譯為百二十一轉，舊譯缺第九十九轉之鉢頭摩，故為百二十轉。依新譯之名稱為例，洛叉（梵 lakṣa）之洛叉倍數為俱胝（梵 koṭi），俱胝之俱胝倍數為阿庾多（梵 ayuta）。然據玄應音義卷二十三載，洛叉相當於十萬，一百洛叉等於一俱胝。　玆列舉其名稱如下：(一)阿庾多，(二)那由多（梵 nayuta），(三)頻婆羅（梵 bimbara），(四)矜羯羅（梵 kaṅkara），(五)阿伽羅（梵 agāra），(六)最勝（梵 pravara），(七)摩婆羅（梵 mavara），(八)阿婆羅（梵 avara），(九)多婆羅（梵 tavara），(十)界分（梵 sīmā），(十一)普摩（梵 hūman），(十二)禰摩（梵 neman），(十三)阿婆鋡（梵 avagamam），(十四)彌婆伽（梵 mīvagam），(十五)毘攞伽（梵 vīragam），(十六)毘伽婆（梵 vigavam），(十七)僧羯邏摩（梵 saṅkrama），(十八)毘薩羅（梵 visara），(十九)毘膽婆（梵 vicambha），(廿)毘盛伽（梵 vicaga），(廿一)毘素陀（梵 visota），(廿二)毘婆訶（梵 vivāha），(廿三)毘薄底（梵 vibhakti），(廿四)毘佉擔（梵 vikhyata），(廿五)稱量（梵 tulanam），(廿六)一持（梵 gharanam），(廿七)異路（梵 vipaśa），(廿八)顛倒（梵 viparya），(廿九)三末耶（梵 samarya），(卅)毘都羅（梵 viturṇam），(卅一)奚婆羅（梵 hevara），(卅二)伺察（梵 vicāra），(卅三)周廣（梵 vicasta），(卅四)高出（梵 atyudgata），(卅五)最妙（梵 viśiṣṭa），(卅六)泥婆羅（梵 nevala），(卅七)訶理婆（梵 hariva），(卅八)一動（梵 viksībha），(卅九)訶理蒲（梵 halibhū），(四十)訶理三（梵 harīsa），(四一)奚魯伽（梵 heluga），(四二)達攞步陀（梵 drabuddha），(四三)訶魯那（梵 haruṇa），(四四)摩魯陀（梵 maluda），(四五)懺慕陀（梵 kṣamuda），(四六)瑿羅陀（梵 elada），(四七)摩魯摩（梵 mal猔ma），(四八)調伏（梵 sadama），(四九)離憍慢（梵 vininda），(五十)不動（梵 vaimātra），(五一)極量（梵 pramātra），(五二)阿麼怛羅（梵 amātra），(五三)勃麼怛羅（梵 bhramātra），(五四)伽麼怛羅（梵 gamātra），(五五)那麼怛羅（梵 namātra），(五六)奚麼怛羅（梵 hemātra），(五七)鞞麼怛羅（梵 bhemātra），(五八)鉢羅麼怛羅（梵 paramātra），(五九)尸婆麼怛羅（梵 śivamātra），(六十)翳羅（梵 ela），(六一)薜羅（梵 vela），(六二)諦羅（梵 tela），(六三)偈羅（梵 gela），(六四)窣步羅（梵 spela），(六五)泥羅（梵 nela），(六六)計羅（梵 kela），(六七)細羅（梵 sela），(六八)睥羅（梵 phela），(六九)謎羅（梵 mela），(七十)娑攞荼（梵 sarata），(七一)謎魯陀（梵 meruda），(七二)契魯陀（梵 kharda），(七三)摩都羅（梵 mātula），(七四)娑母羅（梵 samula），(七五)阿野婆（梵 ayava），(七六)迦摩羅（梵 kamara），(七七)摩伽婆（梵 magava），(七八)阿怛羅（梵 atara），(七九)醯魯耶（梵 heluya），(八十)薜魯婆（梵 veluva），(八一)羯羅婆（梵 kalāpa），(八二)訶婆婆（梵 havava），(八三)毘婆羅（梵 vivara），(八四)那婆羅（梵 navara），(八五)摩攞羅（梵 malara），(八六)娑婆羅（梵 savara），(八七)迷攞普（梵 meruhu），(八八)者摩羅（梵 camara），(八九)馱麼羅（梵 dhamara），(九十)鉢羅麼陀（梵 pramada），(九一)毘伽麼（梵 vigama），(九二)烏波跋多（梵 upavartta），(九三)演說（梵 nirdeśa），(九四)無盡（梵 akṣaya），(九五)出生（梵 sambhūta），(九六)無我（梵 amama），(九七)阿畔多（梵 avānta），(九八)青蓮華（梵 utpala），(九九)鉢頭摩（梵 padma），(一○○)僧祇（梵 saṅkhya），(一○一)趣（梵 gati），(一○二)至（梵 upagama），(一○三)阿僧祇（梵 asaṅkhya），(一○四)阿僧祇轉（梵 asaṅkhyaparivartta），(一○五)無量（梵 aparimāṇa），(一○六)無量轉，(一○七)無邊（梵 aparyanta），(一○八)無邊轉，(一○九)無等（梵 asamanta），(一一○)無等轉，(一一一)不可數（梵 agaṅeya），(一一二)不可數轉，(一一三)不可稱（梵 atulya），(一一四)不可稱轉，(一一五)不可思（梵 acintya），(一一六)不可思轉，(一一七)不可量（梵 ameya），(一一八)不可量轉，(一一九)不可說（梵 anabhilāpya），(一二○)不可說轉，(一二一)不可說不可說（梵 anabhilāpya anabhilāpya）。


meanings:
2496眾學，梵語 śikṣā-karaṇi，巴利語 sikkhā karaṇīya。意譯應當學、應學作。乃戒禁觸犯突吉羅罪（梵 duṣkṛta，意譯惡作）之戒法。此類輕戒難持而易犯，必須細心注意，經常憶念修學，故特以學為名。又眾學之數，諸律不同，其中，四分律總括為百戒，故通稱為百眾學。〔四分律卷十九〕（參閱「突吉羅」3924、「眾學」4753）


meanings:
2495指衲衣，即僧衣。係以破舊布之修補縫綴而成。又作弊衲衣、壇衲衣。因常以五色或多種顏色混合製成，故亦稱五衲衣。僧侶由於穿著衲衣，故亦自稱衲僧、老衲、布衲、野衲、拙衲等。　據釋氏要覽卷上載，衲衣之來源有五種︰(一)有施主衣，(二)無施主衣，(三)往還衣（包死人衣），(四)死人衣，(五)糞掃衣（梵 pāṃsu-kūla）。糞掃衣指棄置之破衣碎片，可分為︰(1)道路棄衣，(2)糞掃處衣，(3)河邊棄衣，(4)蟻穿破衣，(5)破碎衣。然於佛教盛行後，僧尼衣服已非如此。　有關衲衣之梵文原語，於十二頭陀經、十誦律卷三十九、慧琳音義卷十一等，皆以衲衣即為糞掃衣之異稱；於法華經卷四勸持品，則謂衲衣之梵語為 kanthā，又於四分律卷四十三迦絺那衣犍度、摩訶僧祇律卷八、解脫道論卷二頭陀品、大乘義章卷十五頭陀義兩門分別條等，皆以衲衣與糞掃衣有別。故衲衣與糞掃衣或指同一物，惟就衣材而言，稱為糞掃衣；就製法而言，則稱衲衣。〔十誦律卷四、卷三十六、卷三十七、四分律卷四十一衣犍度、四分律刪繁補闕行事鈔卷下一、大宋僧史略卷上、祖庭事苑卷三〕


meanings:
Còn gọi: Tệ nạp y, Đàn nạp y. Chỉ cho y vá, tứ y của Tăng, dùng vải cũ rách, sửa sang may lại mà thành. Vì thường dùng 5 màu hoặc nhiều màu hỗn hợp may thành, nên còn gọi là Ngũ nạp y. Tăng lữ do đắp mặc nạp y nên cũng tự xưng là Nạp tăng, Lão nạp, Bố nạp, Dã nạp, Chuyết nạp v.v… Theo Thích Thị Yếu Lãm, q. thượng: Nạp y vốn có 5 loại: 1. Hữu thí chủ y (y do thí chủ cúng). 2. Vô thí chủ y (y không do thí chủ cúng). 3. Vãng hoàn y (y may bằng vải liệm người chết). 4. Tử nhân y (y may bằng áo quàn người chết). 5. Phấn tảo y: Chỉ cho y may bằng vải rách thành từng mảnh bị vứt bỏ. Có thể chia làm: Đạo lộ khí y (y may bằng vải vứt bỏ ngoài đường). Phấn tảo xứ y (y may bằng vải bị quăng vào rác rưởi). Hà biên khí y (y may bằng vải bỏ bên bờ sông). Nghị xuyên phá y (y may bằng vải bị trùng kiến cắn). Phá toái y (y may bằng vải rách nát). Nhưng sau khi Phật giáo thịnh hành, y phục của Tăng Ni không còn dùng các loại vải này.


meanings:
2498梵名 Śataśāstra。凡二卷。印度之提婆（梵 Āryadeva，聖天）著於三世紀頃，婆藪開士注釋，鳩摩羅什（梵 Kumārajīva）於弘始六年（404）譯出。收於大正藏第三十冊。　本論內容繼承龍樹「中論」之說，以大乘佛教之空、無我等義理，破斥數論、勝論等外道之執見，如勝論派謂諸法為一又為異，數論派謂因果為一而因中有果等。全書包括︰(一)捨罪福品，(二)破神品，(三)破一品，(四)破異品，(五)破情品，(六)破塵品，(七)破因中有果品，(八)破因中無果品，(九)破常品，(十)破空品等十品。各品之首均有五偈，而於各偈文之後，皆附有提婆所作之短文，以及婆藪開士隨文所作之注釋。　據僧肇之百論序所載，漢譯本僅譯出原典前半十品，後半十品則未譯，題名「百論」，係因每品有五偈，二十品則成為百偈。然漢譯本未標明偈數，而梵文原典及藏譯本皆不傳，故原典之構成不明。又提婆另著有四百論，其大綱與本書一致，故或謂本書為四百論之綱要書，或謂四百論根據本書敷演而成。　又漢譯本有「百字論」一卷，被視為提婆所作，由後魏菩提流支譯出，即百論破神品以下之梗概，相當於西藏譯本「百字注」（藏 Yi-ge brgya-pa shes-bya-baḥiḥgrel-pa），而此西藏本被認為是龍樹所作。要之，百字論究竟為提婆或龍樹所造，雖無定論；或亦可視為提婆所造，且在著述過程上，係與百論、四百論順次增廣，而形成此百論三部作。　本書多處出現數論派與勝論派之學說，乃至與勝論說關係密切之正理經本文，故對於三世紀左右印度哲學諸派之形勢，尤其是正理派之形成，提供重要之資料。本書在我國，與中論、十二門論並稱為三論，為三論宗之根本聖典。注釋本有多種，著名者為隋代吉藏之百論疏三卷。〔大唐西域記卷五、出三藏記集卷二、卷十二、開元釋教錄卷四〕（參閱「三論」675）


meanings:
Lúng túng vô cùng. Tắc 16, Bích Nham lục (Tục 117, 146, thượng) ghi: »百 雜 碎、老 婆 心 切 且 莫 錯 認。– Lúng túng vô cùng, tâm lão bà tha thiết xin chớ nhận lầm«.


meanings:
寺院名。位于內蒙古呼和浩特西北約二十公里處。建于清·康熙四十二年至四十五年（1703～1706），俗稱貝勒廟。爲達爾罕貝勒的旗廟，古來即爲內蒙古的政治中心。廟所在地的部落亦稱爲百靈廟。此地爲三角形的盆地，廟位于盆地中央，伽藍多爲西藏式建築，宏偉壯麗，中心的伽藍（大殿）則系由清廷協建而成的中國式建築，清高宗勒額廣福寺。廟的西北爲蒙古人部落，廟北則密集漢人的土屋，稱爲買賣城。合幷上述藏、蒙、漢等族的聚落，亦稱百靈廟。該廟于民國三年（1914）遭兵火燒毀；今之廟宇，系民國十三年所重建。<#>本廟除作爲清廷王室的祈願寺之外，亦爲喇嘛習學的處所，西藏語稱作grva-tshan%（學問寺），系由活佛所在的大殿（tshogs-chenmdo-mgon）及四學部所組成。其下各有部長、職員及修學僧等。所謂四學部，即(1)教學部（chos-grva），修學顯教；(2)秘密學部（rgyud-pa），修學密教；(3)醫學部（sman-pa），以密教教義作基礎而修學中世醫學；(4)時輪學部（dus-h!khor），修學後期密教時輪教法。<#>本廟每年定期舉行各種祭祀儀事，內蒙諸寺廟均依而行之，其主要行事有︰(1)一月一日的新年會；(2)一月六日至十七日的大殿祈禱會（tshogs-chen smon-lam）；(3)六月二日至十七日的大祈禱會，會中表演降魔舞（chos-rgyal h!cham），系屬降伏舞的一種；(4)十月二十五至二十九日的燈明會（jola-in horal），即宗喀巴忌辰供養，系于大殿的宗喀巴像前獻四百燈，二十五日當夜獻二千五百燈，幷奏樂。此外，每月各學部均舉行法會、講經等行事。<#>［參考資料］　《蒙古游牧記》；《大清一統志》；矢野仁一《近代蒙古史研究》；橋本光寶《蒙古の喇嘛教》。<#>


meanings:
2500請參閱百喻經 位於綏遠歸綏西北二十餘公里處。為達爾罕貝勒旗之旗廟，亦為內蒙古地區之宗教聖地。廟所在地之部落亦稱百靈廟。此地古來即為內蒙古之政治中心地，乃四面環山之盆地，廟位於盆地中央，佔地約五千平方公尺，中心之伽藍由清廷協建而成，敕額「廣福寺」。　其大殿共有十座金碧輝煌之宮殿樓閣，室內雕樑畫棟，四壁有光輝奪目之壁畫。十座大殿四周另有七、八百間西藏式平頂小屋與蒙古包，及無數高聳之白塔，形成一幅綜合漢、滿、蒙、藏式建築之特殊畫面，新奇別緻。廟之西北為蒙古人部落，廟北則漢人之土屋密集，稱為買賣城。集合上述藏、蒙、漢等族之三個聚落，亦稱為百靈廟。　百靈廟除作清代王室之祈願寺外，亦為喇嘛修學之處所，西藏語為 grva-tshaṅ（學問寺），由活佛所在之大本堂（藏 Tshogs-chen）及四學部組成。各部有部長、職員、修學僧等。四學部，即︰(一)教學部（藏 Chos-grva），修學顯教。(二)祕密學部（藏 Rgyud-pa），修學密教。(三)醫學部（藏 Sman-pa），依密教教義修學中世之醫學。(四)時輪學部（藏 Dus-ḥkhor），修學後期密教之時輪學。　百靈廟亦為內蒙諸寺祭祀行事之代表，主要行事有︰(一)一月一日之新年會，(二)一月六日至十七日之祈禱會（藏 Tshogs-chen smon-lam），(三)六月二日至十七日之大祈禱會，(四)十月二十五日至二十九日之燈明會（藏 Jola-in horal），(五)每月各部皆有法會、講經等。　該廟於民國三年（1914）焚毀，於民國十三年重建。〔大清一統志、蒙古遊牧記、近代蒙古史研究（矢野仁一）、蒙古の喇嘛教（橋本光衔）〕


meanings:
① Khấn. ||② Hãm giọng. ||③ Ðất bên chằm, những đất ở vệ hồ vệ chằm đều gọi là cao. ||④ Chỗ nước chảy uốn cong. Có khi viết là 皋. ||⑤ Họ Cao.


meanings:
① Trắng, trắng bạch, trắng bốc: 皓齒 Răng trắng; ② Sáng: 皓月當空 Trăng vằng vặc giữa trời.


meanings:
(Tên gọi tắt) tỉnh An Huy (Trung Quốc): 皖南事變 Sự biến miền nam An Huy (Trung Quốc, năm 1941).


meanings:
(văn) Nước da trắng trẻo: 白皙 Trắng trẻo.


meanings:
① Ngai ngai 皚皚 trắng bóng, sắc sương tuyết trắng (trắng phau phau).


vietnamese:
chân thật cứu cánh giải thoát chi phương tiện <pttđ>


vietnamese:
chân thật cứu cánh giải thoát hữu nhị chủng tiền hành pháp <pttđ>


vietnamese:
chân thật cứu cánh giải thoát hữu ngũ chủng tiệm thứ <pttđ>


vietnamese:
chân thật nghĩa tướng vô nhị sở hiển <pttđ>


meanings:
① Nhìn lại, quyến cố. Ðược vua yêu nhìn đến gọi là thần quyến 宸眷, được quan trên yêu gọi là hiến quyến 憲眷. ||② Người thân thuộc. Tục gọi các người nhà là gia quyến 家眷, hàng dâu gia cũng gọi là thân quyến 親眷. ||③ Yêu.


meanings:
① Nhớ: 眷念 Nhớ nhung; ② (văn) Nhìn lại, nhìn đến, yêu: 宸眷 Được vua nhìn đến; 憲眷 Được quan trên yêu; ③ Người nhà, người thân thuộc: 眷屬 Người nhà, gia quyến.


meanings:
（梵 parivāra、pariṣad，巴 parivāra，藏 ḥkhor-gyog）(一)謂眷愛隸屬的家族、從仆等人︰《法華經玄義》卷六（下）釋雲（大正33·755b）︰‘天性親愛，故名眷；更相臣順，故名屬。’<#>關于釋迦佛之眷屬，《大智度論》卷三十三將其眷屬分爲內眷屬、大眷屬二種。文雲（大正25·303b）︰<#>‘釋迦文佛未出家時，車匿給使，優陀耶戲笑，瞿毗耶、耶輸陀等諸婇女爲內眷屬。出家六年苦行時，五人給侍。得道時，彌喜羅陀、須那刹多羅、阿難、密迹力士等是名內眷屬。大眷屬者，舍利弗、目揵連、摩呵迦葉、須菩提、迦旃延、富樓那、阿泥盧豆等諸聖人，及彌勒、文殊師利、■陀婆羅、諸阿毗跋致、一生補處菩薩等，是名大眷屬。’<#>善導《觀經疏》卷二則將佛陀之眷屬分在家、出家二種。文雲（大正37·257c）︰‘一者在家眷屬，二者出家眷屬。言在家者，佛之伯叔有其四人，（中略）此名在家外眷屬也。言出家眷屬者，與佛作弟子，故名內眷屬也。’<#>若廣義而言，凡聞道受教者，皆爲佛之眷屬。如《法華經玄義》卷六（下）雲（大正33·755b）︰‘若無說而已，說必被緣，緣即受道人也。已受道故，即成眷屬。’幷列舉理性、業生、願生、神通生及應生等五種眷屬。<#>又，依《大日經疏》卷一所載，十九執金剛是大日如來之內眷屬，文殊、普賢等四菩薩是爲大眷屬。（參閱附錄）<#>(二)在論述諸法之相狀時，隨屬一法而起的他法，亦稱眷屬︰《俱舍論》卷一雲（大正29·1b）︰‘慧謂擇法，淨謂無漏。淨慧眷屬，名曰隨行。’此謂隨無漏淨慧而起的心、心所及四相等法爲眷屬。<#>◎附︰〈五種眷屬〉（摘譯自《佛教大辭彙》等）<#>五種眷屬，天臺宗用語。系依衆生與佛的關係，對‘法眷屬’所作的分31類。共有五種，即理性、業生、願生、神通、應生等五種眷屬。依《法華玄義》卷六（下）所載，如來說必被緣，緣即受道之人，已受道故，因法爲親，即成眷屬。譬如父母遺體攬以成身，得爲天性，天性親愛，更相敬順，故稱眷屬。計有五種，略述如下︰<#>(1)理性眷屬︰指諸佛與衆生之理性平等，自然相關，如《法華經》所言‘我于衆聖中尊，世間之父。一切衆生皆是吾子。’因此未曾受道者，亦可稱爲眷屬，故稱理性眷屬。<#>(2)業生眷屬︰指由往昔聞法之善業，複生佛世受道得度。<#>(3)願生眷屬︰指昔由聞法結緣，未得證果，曾發誓願必得道，今乘宿願見佛聞法。<#>(4)神通生眷屬︰指先世值佛發真見諦，或在上界，或在他方，今佛出世，以神通力來生此界，輔佛行化。<#>(5)應生眷屬︰指菩薩既破無明之惑，已得法身之本，即能起用化他，應入生死，導引衆生，令向佛道。如淨飯王、摩耶夫人是千佛之父母，羅侯羅是千佛之子，諸聲聞內秘菩薩行，是皆應生于此。<#>此五種眷屬若配于四教，理性眷屬約迷悟之法體無別，正是圓教，又依別教闡明性德之三因，則可謂義通。業、願、通三眷屬則通四教，應生眷屬爲別圓二教。<#>［參考資料］　《法華玄義釋簽》卷十三。<#>


meanings:
4745指八熱地獄各有十六處附屬小地獄。眾生受畢根本地獄之苦後，引餘罪而至眷屬地獄。計一二八處眷屬地獄，若加根本地獄（八熱地獄），則為一三六處地獄（一三六捺落迦）。至於十六處眷屬地獄，各經論說法不同。<一>正法念處經卷五以下所說，各根本地獄具有不相同之十六處眷屬地獄，稱為十六別處地獄。(一)等活地獄，包括屎泥處、刀輪處、甕熱處、多苦處、闇冥處、不喜處、極苦處、眾病處、兩鐵處、惡杖處、黑色鼠狼處、異異迴轉處、苦逼處、鉢頭摩鬚處、陂池處、空中受苦處等。(二)黑繩地獄，所附屬之十六別處，名稱同前。(三)眾合地獄，包括大量受苦惱處、割刳處、 蒍葺 _處、惡見處、團處、多苦惱處、忍苦處、朱誅朱誅處、何何奚處、淚火出處、一切根滅處、無彼岸受苦處、鉢頭摩處、大鉢頭摩處、火瓮處、鐵火末處。(四)叫喚地獄，有大吼處、普聲處、髮火流處、火末蟲處、熱鐵火杵處、雨炎火石處、殺殺處、鐵林曠野處、普闇處、闇魔羅遮約曠野處、劍林處、大劍林處，芭蕉煙林處、有煙火林處、火雲霧處、分別苦處。(五)大叫喚地獄，有吼吼處、愛苦無有數量處、受堅苦惱不可忍耐處，隨意壓處、一切闇處、人闇煙處、如飛蟲墮處、死活等處、異異轉處、唐怖望處、雙逼惱處、迭相壓處，金剛觜鳥處、火鬘處、受鋒苦處、受無邊苦處、血髓食處、十一炎處，計十八處（比其他多二所）。(六)焦熱地獄，有大燒處、分荼梨迦處、龍旋處、赤銅彌泥魚旋處、鐵鑊處、血河漂處、饒骨髓蟲處、一切熟處、無終沒入處、大鉢頭摩處、惡嶮岸處、金剛骨處、黑鐵繩刃解受苦處、那迦蟲柱惡火受苦處、闇火風處、金剛〖⿱唯/乃〗蜂處。(七)大焦熱地獄，有一切大焦熱處、大身惡吼可畏處、火髻處、雨沙火處、內沸熱處、吒吒吒嚌處、普受一切資生苦惱處、鞞多羅尼河處、無間闇處、苦鬘處、雨縷鬘抖擻處，鬘塊烏處、悲苦吼處、大悲處、無悲闇處、木轉地獄處。(八)阿鼻地獄，有鳥口處、一切向地處、無彼岸長受苦惱處、野干吼處、鐵野干食處、黑肚處、身洋處、夢見畏處、身洋受苦處、兩山聚處、吼生閻婆巨度處、星鬘處、苦惱急處、臭氣覆處、鑛鍱處、十一炎處。　<二>每一根本地獄所附屬之十六處皆同，稱為十六小地獄。然各經論所載名稱不同：(一)據長阿含經卷十九載，小地獄縱廣五百由旬，即黑沙、沸屎、五百釘、飢、渴、一銅釜、多銅釜、石磨、膿血、量火、灰河、鐵丸、釿斧、豺狼、劍樹、寒冰。(二)增一阿含經卷三十六則稱之為十六隔子。即優鉢、鉢頭、拘牟頭、分陀利、未曾有、永無、愚惑、縮聚、刀山、湯火、火山、灰河、荊棘、沸屎、劍樹、熱鐵丸等。(三)大智度論卷十六分熱、寒兩種；即八炎火地獄：炭坑、沸屎、燒林、劍林、刀道、鐵刺林、鹹河、銅橛；八寒冰地獄：額浮陀、尼羅浮陀、阿羅羅、阿婆婆、睺睺、漚波羅、波頭摩、摩訶波頭摩。　<三>根本地獄各有四門，每一門有四處（四增），故每一根本地獄有十六增附屬地獄，稱為十六遊增地獄。如煻煨增、屍糞增、鋒刃增、烈河增等。「增」之意，係相對於本地獄中以一種苦具治罰有情，而眷屬地獄中則有種種苦具以治罰有情，故稱為增。此外，有關眷屬地獄之位置，隨著八熱地獄之位置有兩種說法，亦有二說：(一)長阿含等經，以為在大鐵圍山外。(二)大毘婆沙論，則認為在閻浮提之下。〔觀佛三昧經卷五，大毘婆沙論卷一七二、俱舍論卷十一、瑜伽師地論卷四〕（參閱「十六小地獄」383、「地獄」2311）


meanings:
① Mâu tử 眸子 con ngươi mắt. Cũng gọi là nhãn châu 眼珠.


meanings:
Con mắt, con ngươi: 明眸皓齒 Mắt sáng răng trắng.


meanings:
(văn) ① Con ngươi; ② Trẫm triệu, điềm báo trước; ③ Hiện tượng: 可見變化之眹 Đủ thấy rõ các hiện tượng biến hoá.


meanings:
4741梵語 cakṣus。司視覺之感覺器官，或指視覺性之認識機能。關於眼之分類，有諸種說法：　<一>三眼：瑜伽師地論卷十四列舉：(一)肉眼，祇能見無障礙、顯露之有形物質（色）。(二)天眼，除顯露無障之可見諸物外，即使被障礙不顯露之可視物質（色），亦能看見。(三)慧眼，又作聖慧眼，能透視物質、精神性之一切道理。　<二>五眼：大智度論卷三十三更列舉五眼，即：(一)肉眼，凡遇有障礙之物質，肉眼即不得透視。(二)天眼，能見因緣形成之諸假象，但不見實相。(三)慧眼，能見空理，然於他人並無利益之處。(四)法眼，能令他人至菩提，但不知有方便道。(五)佛眼，能知見所有一切。據大乘義章卷二十末載，凡夫具足肉眼、天眼。二乘修觀法，由證入悟境而言，具足法眼、肉眼、天眼三眼；若由悟之作用而言，則具足慧眼、肉眼、天眼三眼。菩薩由入菩提而言，具足慧眼、肉眼、天眼三眼；若由菩提之作用而言，則具足法眼、肉眼、天眼三眼。佛則具足五眼。準此，依五眼之次第則分別指凡夫、天人、二乘、菩薩、佛之眼。　天台宗認為因位菩薩具足前四眼，至果位（覺位）方得佛眼。但關於五眼之意義，在藏通別圓四教中各有異解。在密教，由平等立場說五眼相等，但特重佛眼，而加以人格化成為佛眼尊。　此外，亦有十眼之說。即：肉眼、天眼、慧眼（聖慧眼）、法眼、佛眼（佛正覺眼）、智眼（智慧眼）、明眼（光明眼）、出生死眼（導利眼）、無礙眼（無為眼）、普眼（一切智眼）。瑜伽師地論卷三，由二眼、三眼，增數至十一眼。大毘婆沙論卷十三載二眼：(一)異熟生眼，依過去因所感之眼。(二)長養眼，防護長養前之異熟眼者。


meanings:
① Mắt. ||② Cái hố, cái lỗ. ||③ Chỗ yếu điểm, như pháp nhãn tàng 法眼藏 chỗ chứa cái yếu điểm của pháp.


meanings:
Chỉ cho pháp nhãn, tức là ánh mắt trí huệ của thiền giả quán chiếu sự vật, nhận thức chân lý. Linh Hựu ngữ lục ghi: »只 貴 子 眼 正、不 說 子 行 履。 – Chỉ trông mong con mắt ông chân chính, không nói đến hành vi của ông«.


meanings:
① Mắt: 左眼 Mắt trái; 睜眼 Mở mắt; 雙眼皮兒 Mắt hai mí; 鬥眼 Mắt lé; ② Lỗ nhỏ, trôn: 針眼 Trôn kim; ③ Nhịp (trong tuồng); ④ Chỗ quan trọng, yếu điểm.


meanings:
Chết đi. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »莫 待 一 朝 眼 光 落 地、 緇 田 無 一 簣 之 功、 鐵 圍 陷 百 刑 之 痛。 – Chớ đợi một khi chết đi, mới biết rằng mình tu hành không có một chút công đức gì, và bị chịu khổ nơi địa ngục«.


vietnamese:
nhãn cập nhãn giới tứ cú phân biệt <pttđ>


meanings:
which [prohibits] the lashing out in anger and formation of grudges


meanings:
Phùng mang trợn mắt. Tục ngữ đời Tống, nghĩa là sự giận dữ như lửa cháy mạnh. Sân: nóng giận, Tẩu: trợn mắt, Hống: kêu rống, Địa: trợ từ ngữ vĩ. Chính Pháp Nhãn Tạng q. 1 của Đại Huệ Tông Cảo (Vạn Tục 118, 2 hạ) ghi: »未 觸 著 時、 自 弄 毛 羽、 可 憐 生、 纔 有 人 撥 著、 便 嗔 瞍 吼 地、 有 甚 麼 近 處？ – Lúc chưa có ai đụng đến thì tự khoe lông cánh, thật đáng thương! Bỗng có người khác khiêu khích, chạm nọc thì liền phùng mang trợn mắt, có chỗ nào là đạo lí đâu!«.


meanings:
① Năm trăm hạt châu gọi là một bội, mười chuỗi hạt châu gọi là một bội.


meanings:
(văn) ① Chuỗi hạt châu (năm trăm hạt châu hoặc mười chuỗi hạt châu); ② Hạt châu.


meanings:
① Cái đàn cầm, đàn dài ba thước sáu tấc, căng bảy dây gọi là đàn cầm.


meanings:
① (văn) Đàn cầm (một thứ đàn dài ba thước sáu tấc thời xưa, có bảy dây); ② Đàn, cầm: 鋼琴 Dương cầm, pianô; 手風琴 Đàn ăccoóc, đàn xếp; 口琴 Ácmônica; 小提琴 Vĩ cầm, viôlông; 胡琴 Hồ cầm, đàn nhị; 月琴 Đàn nguyệt; 對牛彈琴 Đàn gẩy tai trâu; ③ [Qín] (Họ) Cầm.


meanings:
【琵琶】tì bà [pípa] Đàn tì bà (loại đàn có bốn dây): 葡萄美酒夜光杯，慾飲琵琶馬上推 Rượu ngon bồ đào trong li dạ quang, toan định uống thì có tiếng đàn tì bà thôi thúc trên lưng ngựa (Vương Hàn: Tì bà hành).


meanings:
① Pháp lang 琺瑯 (Fnamel) men, một thứ nguyên liệu lấy ở mỏ ra, giống như pha lê, đun chảy ra để mạ đồ cho đẹp và khỏi rỉ.


meanings:
① Một thứ ngọc đẹp. ||② Hồn Xuân 琿春 tên đất.


meanings:
① (văn) Một loại ngọc đẹp và quý; ② 【琿春】Hồn Xuân [Húnchun] Tên huyện (ở tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc). Xem 琿 [hui].


meanings:
① Ngọc mạo, vua thiên tử cầm để hội họp chư hầu. ||② Một âm là mội. Ðại mội 玳瑁 con đồi mồi.


meanings:
① (văn) Ngọc mạo (thiên tử cầm để họp các chư hầu thời xưa); ② Xem 玳瑁 [dài mào].


meanings:
① Ngọc bích to tới sáu tấc gọi là tuyên.


meanings:
① Ngọc vĩ. ||② Côi vĩ 瑰瑋 quý lạ, báu.


meanings:
(văn) ① Đồ quý giá, quý trọng.【瑰瑋】khôi vĩ [guiwâi] (văn) Đẹp lạ; ② Ngọc vĩ.


meanings:
① Ngọc giũa phẳng mặt trên trạm các hoa, vành chung quanh chạy triện gọi là triện. Các bản in khắc chữ đều để chừa triện cả, vì thế mới kêu tên tự người là triện 瑑 hay thai triện 台瑑.


meanings:
(văn) ① Chạm khắc trên mặt phẳng viên ngọc; ② Tên tự: 台瑑 Tên tự.


meanings:
Flaw, mistake, shortcoming, error, crime


meanings:
① Vết ngọc, điều lầm lỗi của người ta gọi là hà tì 瑕疵.


meanings:
Tì, vết (của hòn ngọc). (Ngr) Khuyết điểm, thiếu sót: 白玉微瑕 Ngọc trắng có tì, (Ngr) nói chung thì tốt, chỉ có khuyết điểm nhỏ thôi. Cg. 白璧微瑕 [báibìweixiá].


meanings:
① Mã não 瑪瑙 một chất báu lấy ở mỏ ra, dùng làm đồ trang sức đẹp.


meanings:
① San hô 珊瑚 một thứ động vật nhỏ ở trong bể kết lại, hình như cành cây, đẹp như ngọc, dùng làm chỏm mũ rất quý. ||② Một âm là hồ. Cái hồ, một thứ bát đĩa đựng xôi để cúng tế.


meanings:
① Ánh sáng ngọc. ||② Ngọc sáng suốt bên nọ sang bên kia.


meanings:
(văn) ① Hòn ngọc trong suốt; ② Ánh ngọc.


meanings:
① Cẩn du 瑾瑜 một thứ ngọc đẹp. ||② Trong hòn ngọc chỗ nào trong suốt đẹp nhất gọi là du, vì thế nên sự vật gì vừa có tốt vừa có xấu gọi là hà du bất yểm 瑕瑜不掩. ||③ Du già 瑜伽 tiếng Phạm (yoga), nghĩa là ngồi yên lặng nghĩ, chứng được sức thần bí mật để trừ ma chứng đạo, cứu khắp chúng sinh. ||④ Du già tăng 瑜伽僧 sư đi cúng đám.


meanings:
(văn) ① Một thứ ngọc đẹp; ② Ánh ngọc. (Ngr) Ưu điểm: 瑕瑜互見 Ưu khuyết đều có; ③ 【瑜伽】du già [yújia] (Phạn ngữ) Yoga (cách tập thở và định thần để rèn luyện thân thể, thịnh hành ở Ấn Độ).


meanings:
(term) yoga, indicating a condition of stilling of the mind and accordance with the principle of reality


meanings:
（梵 yoga，巴 yoga，藏 rnal-ḥbyor）印度宗教徒修行方法之一。意譯‘相應’。即依調息等方法而攝心，使與正理等相應之狀態。梵語yoga，系源自動詞語根yuj（將軛系在馬或車上）的名詞，引申而有連接、接合等含義。此語古時見用于《梨俱吠陀》中，及奧義書時代，依調息等觀行法而觀‘梵我一如’之理，以與梵合致，與梵結合，此即稱爲瑜伽。其後佛教亦采用此法，以爲總攝修心、修慧之法門。而在佛教各派中，以印度瑜伽行派及我國唯識宗較常使用此詞。<#>依《解深密經》卷三〈分別瑜伽品〉所述，瑜伽即以奢摩多（止）、毗鉢舍那（觀）爲其主體。就中，‘奢摩多’以無分別影像爲所緣，令心極平等寂靜，‘毗鉢舍那’以有分別影像爲所緣，于所知義中周遍觀察；又，于見道方面，止觀雙運，以一切法事邊際爲所緣而證得之，于修道方面，更進修止觀平等，至佛果而以所作成滿爲所緣，始轉得清淨法身。此謂以止觀爲主之一切觀行，即稱爲瑜伽。<#>《瑜伽師地論釋》解釋‘瑜伽’之詞義，謂一切乘之境、行、果等諸法，幷有方便善巧相應之義，故稱爲瑜伽。對此，圓測《解深密經疏》卷六立境、行、果、教四種瑜伽之別。此中，(1)境瑜伽︰謂‘一切境無顛倒’等性，與正理、教、行、果相應，故稱瑜伽。(2)行瑜伽︰謂一切行更互相順，稱正理，順正教，趣正果。(3)果瑜伽︰謂一切果更互相順，合正理，順正教，稱正因。(4)教瑜伽︰謂三乘聖教稱正理，順正行，引正果。<#>又，《成唯識論述記》卷二（本）說‘相應’有五義︰(1)與境相應︰謂不違一切法之自性故。(2)與行相應︰謂與定慧等行相應。(3)與理相應︰謂安立、非安立等二諦之理。(4)與果相應︰謂能得無上菩提果。(5)與機相應︰謂得果既圓，利生救物，赴機應感，藥病相應。此說亦是承襲上述《瑜伽師地論釋》之說。<#>密宗方面，《大日經》等將瑜伽分爲‘有相’、‘無相’二種。‘有相瑜伽’，即心專注于有形相的境緣（如本尊身相等），在所觀想的形相明白顯現于意識中，且恒久專注不散時，即爲得定，由此而入‘無分別’定境，爲成就有相瑜伽。‘無相瑜伽’，指觀想離言絕相的‘心真實’，從而了悟心真實，幷定心于心真實上，進入‘無相三昧’，此即爲成就無相瑜伽。<#>密宗經論說‘有相瑜伽’爲進入‘無相瑜伽’的門徑，以無相瑜伽成就爲究竟。《大日經》卷七雲（大正18·54c）︰‘甚深無相法，劣慧所不堪，爲應彼等故，兼存有相說。’明示有相瑜伽僅系爲不能直接接受無相瑜伽的智慧下劣者所設。一般認爲成就有相瑜伽，只能得治病、驅魔等下等成就。如能進而成就無相瑜伽，才能生延壽、神通等中等以上的功效。<#>一行《大日經疏》、宗喀巴《密宗道次第論》等書，皆强調修瑜伽須循序漸進，先修有相瑜伽。俟得成就後，于定心中修觀，反觀能見、所見，便能悟自性本空，而入無相瑜伽。《大日經》〈無相三昧品〉中亦曾述及無相瑜伽的觀心法。<#>又，密教亦盛說‘三密瑜伽相應’，謂所作皆與三昧相應，一切皆順正理。《大日經疏》卷三雲（大正39·613c）︰<#>‘阿闍黎以于瑜伽得决定故，隨有所作，皆與三昧相應。如獻花時，即與花三昧相應，此中本尊明瞭現前，若奉香燈、塗香、閼伽水等時，亦與香三昧乃至香水三昧相應，一一本尊亦隨事現前。如是一一緣中，皆是入法界門，皆見善知識。旋轉運用皆與理相應，不復臨事稽留方始作觀。當知是人堪作秘密阿闍黎也。究習瑜伽者，謂善修相應法也。謂于三部真言、上中下成就等事一一通達，皆與正理相應，名善修瑜伽。又于息灾法中，即能以此方便增益降伏。或增益法中，即能以此方便降伏息灾。于降伏法中，即能以此方便息灾增益。隨彼彼相應之法，皆能善分別之，名善修瑜伽。’<#>此外，行此等瑜伽觀行者，稱爲瑜伽師。此種觀行方法，稱爲瑜伽行。修行瑜伽觀行者之修行階位，稱爲瑜伽師地。密教以三密瑜伽爲宗，故總稱爲瑜伽教。<#>◎附︰印順〈略說罽賓區的瑜伽師〉（摘錄自《妙雲集》下編{3}）<#>瑜伽師與罽賓<#>瑜伽師，即一般所說的禪師。古代的佛弟子，不像晚期的佛教徒，專以禮拜、唱念爲修行。他們除學經（論）持律而外，主要是對人廣行教化，對自‘精勤禪思’。禪思（含得止與觀）爲從身心的修持中，實現特殊體驗所必要的。凡修持而得止觀相應，心境或理智相契應的，即名爲瑜伽；瑜伽即相應的意思。瑜伽雖爲佛弟子所必修的，然由于根性、好樂、著重的不同，古代即有經師、律師、論師、瑜伽師的分科教授，即有專修瑜伽的瑜伽師。但是，經師們幷非不修禪觀，瑜伽師幷非不學經論，這不過各有專重而已。（中略）<#>瑜伽師<#>阿毗達磨爲論師派，譬喻爲經師派。當譬喻瑜伽師，從禪出教而完成經部的宗義時，專修禪觀的瑜伽師──禪師派，還是持行于罽賓山區。其中比較保守（？）的一派，西元四世紀中，盛行于罽賓，由覺賢于408年頃傳來中國，這與羅什所傳的譬喻系禪法不同。依慧遠、慧觀的經序說︰覺賢所受學的，有頓漸二禪。漸禪，是罽賓舊有的，遠宗僧伽羅叉，到不若密多羅（又作富若密羅）而大成。經富若密羅、佛陀斯那，而傳與覺賢。頓禪，由曇摩（多）羅從天竺（南印或中印）傳來罽賓，經婆陀羅而傳與佛陀斯那。曇摩羅又從佛陀斯那受漸禪，彼此成相互承學的關係。然覺賢所傳于中國的二道、二甘露門、四義，實爲罽賓舊有的漸禪。多用婆沙論義，與婆沙論所說的‘修定者’相合。覺賢所傳的禪經，梵語‘庾伽遮羅浮彌’，也即是瑜伽行地。這雖是保守于聲聞佛教的立場，而修法與秘密瑜伽者多有類似處。如此一法門，名‘具足清淨法場’，即‘圓滿清淨法曼陀羅’的舊譯。所修的二甘露道四分，都分爲方便道與勝道而修，也與秘密瑜伽者分爲生起次第與圓滿次第相合。經中所有術語、修相，多有與秘密瑜伽相同的。慧遠說︰達摩多羅與佛大先，‘搜集經要，勸發大乘’。罽賓的瑜伽者，在急遽地大乘化與秘密化之中。<#>大乘瑜伽師<#>另一派，于西元三、四世紀間，從經部譬喻的瑜伽師中分化出來──‘一分經爲量者’（《成業論》），折衷于阿毗達磨與譬喻經學，接受大乘空義及真常不空的唯心大乘，發展爲回小歸大的大乘瑜伽師，無著爲重要的傳宏者。等到從禪出教，集出《瑜伽師地論》等，後學者也就化成法相唯識學，偏于義理的精究了。推溯大乘瑜伽的淵源，可得二人，即離婆多與彌勒。<#>大乘瑜伽論，本爲瑜伽師從瑜伽觀行中心擴大組織而成。《瑜伽論》的禪觀，總相爲遍滿所緣，淨行所緣，善巧所緣，淨惑所緣；這是頡隸伐多傳出的瑜伽綱目。如《瑜伽論》（卷二十六）說︰‘曾聞佛告長老頡隸伐多︰諸有比丘勤修觀行，是瑜伽師，能于所緣安住其心，或樂淨行，或樂善巧，或樂令心解脫諸漏︰于相稱緣安住其心，于相似緣安住其心，于緣無倒安住其心，能于其中不舍靜慮。’《瑜伽論》，與《解深密經》〈分別瑜伽品〉，都不出乎這一瑜伽綱目。‘曾聞’，是傳說如此，幷非──展轉傳來的──《阿含經》所有。頡隸伐多，或譯離婆多、離越、離曰等，是著名的禪師。《增一阿含經》初，贊說四衆弟子各各第一時說︰‘坐禪入定，心不顛倒，離曰比丘是。’‘樹下坐禪，意不移轉，所謂狐疑離曰。’《分別功德論》（中）說︰有兩位離曰︰一名禪離曰，一名疑離曰。禪離曰（即離婆多），舍衛國六年樹下坐禪，不覺樹的生與枯；受波斯匿王請六年，不知主人的名字，這是怎樣的專精禪思！《增一阿含經》〈頭陀品〉，說離越在祇洹寺，六年不動，坐禪第一。《中阿含》〈發起牛角林經〉，佛贊他‘常樂坐禪’。然而這樣的大禪師，古典的《雜阿含經》，沒有說到，這似乎即是七百結集中的上座離婆多。<#>疑離越，見于律典。《十誦律》說︰他見石蜜和■而不吃石蜜（卷二十六）；見曬鉢有津膩出來，而疑犯宿食（卷三十七）；見羹中有生豆而不敢再吃（卷三十八）。關于飲食方面，非常的拘謹多疑。有部的《雜事》（卷五），也說‘疑頡離伐底’，不敢吃豆羹。《五分律》也有不吃石蜜事；說他到極冷的陀婆國，不敢穿屣，因而凍壞了脚趾（卷二十一）。《毗婆沙論》（卷一八一）也說︰‘臥具喜足，如頡戾伐多。’這是生活刻苦，持戒謹嚴，拘守多疑的大德。<#>依《分別功德論》說︰禪離越與疑離越，都有樹下坐禪，六年不動的傳說。也許本是一人，經律兩記而傳說爲二人。從古代的傳記中看，離婆多與罽賓，有著特別因緣。罽賓有離越寺（《智度論》卷九、《大莊嚴經論》卷十五），是有名的賢聖住處。有人‘爲離越作小居處’（舊《雜譬喻經》上）。傳說‘罽賓有離越阿羅漢’（《雜寶藏經》卷二），疑離越也曾到過大風雪的陀婆國。離婆多在北方的罽賓，爲一極有名的傳說人物。瑜伽觀行，即由離婆多所傳，應與此人有關。如解說爲離越寺所傳的瑜伽行，也許更爲恰當。然而，這還是遠源的聲聞瑜伽。<#>彌勒，被稱爲瑜伽論主。無著從兜率天的當來補處彌勒菩薩處，得到大乘的瑜伽，爲從來一致的傳說。《解深密經》的〈分別瑜伽品〉，也是佛爲慈氏（彌勒）說的。這到底是否歷史的事實？這可以從三方面說︰<#>(1)《中阿含經》，釋尊授彌勒菩薩記，爲佛教界衆所周知的釋迦會上菩薩（然或者以爲，這實是七百結集中的大德）。佛滅五百年而大行的大乘，當然會與彌勒有關。《毗婆沙論》（卷一五一）即有這樣的傳說︰‘佛于一時，與慈氏菩薩論世俗諦，舍利子等諸大聲聞，莫能解了。’北印度，對于彌勒的信仰極深，傳說末闡提（或呵利難陀）于陀曆建彌勒像。大乘瑜伽者，推尊爲從彌勒而來，可作爲佛教傳說中的事實。<#>(2)從瑜伽師（禪師）的傳授說，罽賓確還有彌勒菩薩。彌勒，爲姓；姓彌勒的大乘行者，都可以稱爲彌勒菩薩的。《大智度論》（卷七十八）說︰‘罽賓國彌帝 力利菩薩，手網縵。’在《智度論》傳譯以先，道安即從罽賓的學者，得來傳說。如〈婆須密集序〉說︰‘彌妒路，彌妒路刀利，及僧伽羅刹，適彼（兜率）天宮。斯二三子者，皆次補處人也。’序說的彌妒路，即共信的兜率天的彌勒。彌妒路刀利，無疑的即是《智論》的彌帝 力利。考《薩婆多師資記目錄》（《出三藏記》卷十二），在舊記五十三人中，二十三師爲彌帝利尸利；齊公寺所傳中，地位相當的，有沙帝貝尸利。沙爲彌字草書的誤寫；貝爲麗字的殘脫。所以這位彌帝麗尸利禪師，即《智論》的彌帝 力利，道安序的彌妒路刀利。力與刀，都是尸的誤寫。這位罽賓大禪師──菩薩，應名彌帝尸利，即慈吉祥。羅什在長安時，有婆羅門傳說︰鳩摩羅陀自以爲‘彌帝戾以後，罕有其比’（《中論疏》卷一）；彌帝戾，也即是這位菩薩瑜伽師。依《薩婆多師資記》，爲馬鳴以後，龍樹以前的禪師。這位可略稱爲彌帝戾菩薩的瑜伽師，傳說如此普遍，又爲經部譬喻師日漸大成期的大德，可能與大乘瑜伽的彌勒有關。<#>(3)上升兜率問彌勒，在無著的心境中，應該是禪觀修驗的事實。在西元四、五世紀，上升兜率見彌勒，在罽賓是極爲普遍的。如《梁高僧傳》說︰佛陀跋陀羅，‘暫至兜率，致敬彌勒’（卷二）。又羅漢比丘，‘爲智嚴入定，往兜率宮咨彌勒’（卷三）。法顯所得的傳說︰陀曆國‘昔有羅漢，以神足力，將一巧匠上兜率天，觀彌勒菩薩（佛滅三百餘年）’（《法顯傳》）。漢譯《惟曰雜難經》說︰世友難羅漢經，羅漢上升兜率問彌勒。這可見，無著的上升見彌勒，幷不太離奇。至于說︰無著請彌勒下阿瑜陀國，爲無著說《十七地論》。這在晚期的秘密瑜伽行中，悉地成就，本尊現身說法，也是衆所公認的修驗的事實。從無著、世親學系的傳說中，對于彌勒的教授瑜伽論，是一致無疑的。這三者，可能幷不矛盾。兜率天有彌勒菩薩的敬仰；罽賓有大瑜伽師彌勒尸利的教授；在傳說中合化，加深了彌勒瑜伽行的仰信。屬于北方佛教的大乘聖典，關于緣起與瑜伽的，都傳佛爲彌勒說，這應該是有歷史內容的（般若經到北方，後分也有彌勒論法）。生長于罽賓的無著，專修彌勒瑜伽（大乘唯識無境的空觀），得到面見彌勒，咨决深義的證驗。《瑜伽論》即在這一連串的彌勒中得來。<#>秘密瑜伽師<#>秘密瑜伽，可說是咒師派的瑜伽行，這不但是北印的。然罽賓區的烏仗那︰‘禁咒爲藝業’（《西域記》卷三）。多氏《佛教史》（二十二，二）說︰僧護（羅侯跋陀羅的再傳弟子，約與世親同時）以前，秘密法都還是秘密流傳，烏仗那人每有修得持明的。咒師與烏仗那的關係，是應該重視的。在秘密瑜伽的隆盛中，罽賓瑜伽師也是極重要的。如善無畏是烏仗那人。傳說爲即是龍智（羅侯跋陀羅的再傳）的達磨■多，玄奘即與他相見于健陀羅東面的磔迦。健陀羅（應爲烏仗那，出《大日經供養法》）、勃律，相傳爲密典傳來的故鄉。無上瑜伽的時輪金剛，所傳的香跋拉國，實即是健陀羅北方的商彌王國。無上瑜伽的雙身法，據隋·闍那崛多所譯的《大威德陀羅尼經》，北方已有流行，但還被評爲‘此是因緣，滅正法教’（與大族王罽賓滅法有關）。罽賓瑜伽師的密咒化，爲瑜伽師末後的一著。<#>罽賓的瑜伽師，次第發展，是論師、經師、禪師的次第代興；是由小而大，由顯而密；從淨持律儀，心物平等，向唯心的、神秘的，欲樂爲道而邁進。<#>［參考資料］　《瑜伽師地論》卷二十四；《瑜伽倫記》卷一（上）；《六門教授習定論》；《玄應音義》卷二十二；《大日經疏》卷二；《圓覺經大疏鈔》卷七（上）；《金剛頂經瑜伽十八會指歸》；山崎泰廣《密教暝想法──密教ヨ一ガ·阿字觀》；Stcherbatsky著·金岡秀友譯《大乘佛教概論》；Edited by Sarvepalli Radhakrishnan and Charles A. Moore《A SourceBook in Indian Philosophy》。<#>


meanings:
5528梵語 yoga 之音譯，巴利語同。意譯作相應。依調息（調呼吸）等方法，集中心念於一點，修止觀（奢摩他與毘鉢舍那）爲主之觀行，而與正理相應冥合一致。於密教，盛行三密瑜伽相應之說（又作三密相應說）。行此等瑜伽觀行者，稱爲瑜伽師。依瑜伽師而行之境界，稱作瑜伽師地。瑜伽師地論一書即從五識身相應地說至無餘依地之十七地。奉持該論之學派，稱爲瑜伽派（外道中，另有所謂瑜伽外道者）。此外，瑜祇（梵 yogin，巴同）即「有瑜伽者」之意，係指行瑜伽觀行之人。三昧（梵 samādhi，巴同）、禪定（梵 dhyāna，巴 jhāna）即行瑜伽法之一。 據成唯識論述記卷二本之說，相應之義有五：(一)與境相應，謂不違一切法之自性。(二)與行相應，謂與定慧等行相應。(三)與理相應，謂安立非安立等二諦之理。(四)與果相應，謂能得無上之菩提果。(五)與機相應，謂既得圓果，利生救物，赴機應感，藥病相應。於上記五義之中，顯教多取與理相應之義，如瑜伽唯識之瑜伽；密教多取與行相應之義，如瑜伽三密之瑜伽。〔解深密經卷三分別瑜伽品、瑜伽師地論卷二十四、解深密經疏卷六、大日經疏卷三〕


meanings:
(yoga)#########yujia######佛教修行方法之一。yoga一詞源於動詞字根yuj，意為給牛上軛，引申而有連接、接合等含義。中國舊譯“相應”。佛教早就用以表示總攝修心。修慧的法門。######修習方法 由於各宗、各派、各乘、各部的要求和形式不同，名目繁多。其中共同的有嚴持戒律，調息煉氣，凝神觀想等。《瑜伽經》（梵文本）提出瑜伽有八支，即禁戒、持戒、會勢、制感、調息、持攝、靜慮、三摩地（三昧，等持）。佛教中既有各種禪法的專著，如《修行道地經》等；又有各種以三昧為名的經典，如《首楞嚴三昧經》、《月燈三昧經》、《般舟三昧經》等，均屬於瑜伽修法。隋唐以後，各宗提倡觀法，如天臺宗的“一心三觀”，華嚴宗的“法界觀”，法相宗的“唯識觀”，淨土宗的“十六觀”的禪宗的各種參禪方法等等，其有關著述也屬於瑜伽。在秘密部中，事部以持誦真言、結壇、供養等事相為主，不名瑜伽；行部因為事相、觀想並重，藏傳佛教寧瑪派又名之為兩俱乘，故可附屬瑜伽部；瑜伽部以五相成身觀法為主；無上瑜伽部以修中脈、風息、明點為特點。其中父部重修風息，名曰命瑜伽；母部重修明點，名曰勤瑜伽；無二部重修雙運。三者只就偏重而言，並非截然有別。無上部的理論認為中脈（近似道教的督脈）中有21個結，利用修風息、明點之力可以打開這些結。每打開二結好上升一地，逐漸引發無量神通、智慧，最後打開頂上一結即圓證三身五智而成佛果。######果位 《瑜伽經·威力》中列舉了瑜伽行者得三摩地後所得各種超人能力（神通），佛教也認為修瑜伽最後能證三乘之果，即阿羅漢、緣覺和佛三種果位。在證最後果位之前也可先得超人威力，即六種神通（天眼通、天耳通、神足通、他心通、宿命通、漏盡通）。其中前五通與婆羅門教瑜伽派等相似，漏盡通為佛教所獨有。此中神足通（神境通）又分能變通、能化通兩種。能變通有十八變，即振動、熾然、流布等；能化通有三化，即化為身，化為境，化為語。龍樹所作《方便心論》，列舉“瑜伽外道”有能小、為大、輕舉、遠到、隨所欲、分身、尊勝、隱沒等“八自在”。又在《大智度論》中列舉佛教有能小、能大、能輕、能自在、能自主、能無至（此又有飛行遠至、此沒彼出、移遠為近不往而到、於一念中遍到十方等4種）、能動（6種或18種震動）、隨意等“八神變”。######功能 在怛多羅經典中稱之為悉地（成就），得悉地的人名為悉陀（成就者）或須陀補嚕沙（成就人）。悉地種類繁多，在外宗的典籍中有18、24或34種，但一般認為有8種，即能小、輕舉、能大、能遠到、為主、尊勝、自在、隨所欲。在佛教中，漢地密宗與西藏前弘、後弘各派對悉地的說法略有不同。漢地密宗與西藏前弘、後弘各派對悉地的說法略有不同。漢地密宗分有相悉地、無相悉地兩種。有相悉地主要有悉災、增益、降伏、敬愛、誅滅、鉤召等；無相悉地即大乘各地聖果，能證得五地至十一地菩薩之身或本尊身，最後證得大毗盧遮那如來法界普現色身。有相悉地用事部的法門，修增益法即可成就；無相悉地則需修金、胎兩部大法。密教雖也和顯教一樣，認為諸菩薩地及佛地之果超勝一切，但顯教說成佛要經無數大劫，密宗的理論則認為可以“即身成佛”。藏傳佛教的真言乘或金剛乘，也主張“即身成佛”。他們一般分悉地為共同悉地及殊勝悉地兩類。共同悉地和漢傳有相悉地相似，主要有：寶劍、眼藥（安繕那藥）、捷足、隱形、攝取精華、虛空行、大地行、地下行等八種；殊勝悉地，即修習瑜伽部或無上瑜伽部的方法證得佛果。瑜伽部和漢傳相同，即修五相成身觀：1`、通達菩提心。即證法界體性智；2、修菩提心。即證大圓鏡智。上二者為種子位，即法身；3、成金剛心。即證平等性智；4、證金剛身。即證妙觀察智。此為尊形位，即化身。修此五相成身觀，於一座法中即可圓證三身五智。藏傳佛教因此法屬瑜伽部，認為需十六生才能成佛，故不甚重視，而偏重於無上瑜伽部各種修脈、風、明點的方法，最後證得金剛身或虹身（帝弓身）。一般分為即生成佛、死有成佛、中有成佛、轉生成佛四類。得此果位，現生或轉生都是“化身”，俗稱“活佛”。這是藏傳佛教產生活佛制度的理論根據。甯瑪派的理論認為修頓斷和超越兩種瑜伽都可以即生成佛。修頓斷法最後身化極微而成佛。修超越法最後四種光影現前，當“法性盡光”現前時，其身化為光明而成佛。######源流 早在巴厘語系大藏經中，有《瑜伽抉擇》一書。古印度僧伽羅叉編著的《修行道地經》（先由安世高譯出略本，後有竺法護譯出全本7卷），原名瑜伽遮複彌與後來唐玄奘所譯《瑜伽師地論》同名。可見漢晉佛教初傳時，曾將瑜伽譯為“道”字。其後佛陀跋陀羅又將瑜伽譯為“禪”字。由僧伽羅叉的《修行道地經》以至彌勒、無著的《瑜伽師地論》，其內容都包括了佛說的三乘（聲聞、緣覺、菩薩）法門，即全部大小二乘的教法。最勝子的《瑜伽師地論釋》中說：“謂一切乘、境、行、果等所有諸法皆名瑜伽，一切並有方便善巧相應義故。”他隨後廣引各種經教證成此義，認為瑜伽一名包括全部佛法，一切三乘行者及諸佛如來，都可名為瑜伽師。######印度大乘佛教自清辨起，分為空、有二宗，形成中觀派和瑜伽行派。但龍樹的弟子提婆所作《百論》，頌本題名為《菩薩瑜伽行四百論頌》，說明中觀派最初也認為自己的觀法屬於瑜伽行。######上述《瑜伽經》是印度六派哲學之一的瑜伽派的根本典籍，為缽顛闍梨所作。其中專門術語大部分與佛教所用名詞相同，基本理論也有很多類似之處，故二者是互相影響的。《瑜伽經》分為三摩地、修習、威力、獨存四篇。經文開始說“瑜伽者，心轉相滅”。全經主要闡述如何消滅心的轉起，最後達到解脫的境界。這和佛教提出的消滅轉識，證得轉依，顯發無垢識，證得無住涅槃，生起三身四智之大菩提果等說法，基本精神並無不同。經文最後提到證得“法雲三摩地”，才能進一步達到最高的獨存境界，而佛教也認為菩薩要證得第十法雲地才能成佛。經中的修法從調息入手，並以之為主要方法，也和佛教早期的《修行道地經》相同。而《威力》篇所講的各種神通則和《修行道地經》所說大同小異，但《瑜伽經》與佛教學說有兩點不同。一是此經以數論的學說作為理論基礎。數論的世界觀和佛教不同，中觀、瑜伽兩派的著作都對之採取批判態度。其次，《瑜伽經》承認一個具有人格的“自在（天）”作為修行者發願成就的對象。這個自在（天）是不為煩惱、業、異熟（報）、意樂所染汙的殊勝神我，具有無限的一切智性種子，用語言“唵”來表出。修行者應念誦此字並觀想其意義。而佛教在理論上則不承認自在天有創世的能力和作用，雖不否認其存在，但不以之為崇拜的最早物件。可是大乘佛教認為證入法雲地的十地菩薩可以為大自在天。在密教的理論中也建立一個無始無終無生滅的法身普賢如來為諸佛之祖，名之為本初佛（阿提佛、元始佛、第一佛）。而且密教也以“ 唵”為三身種子真言，代表諸佛的法、報、化三身。密宗的修法也以念誦、觀想種子真言的形、音、義為主。可見《瑜伽經》的內容基本上是和佛教互相貫通的。######經典 隨著大乘佛教的興盛，5世紀以後秘密經典也在印度大量出現。和過去流行的大小乘經典取名蘇怛羅（sutra，原意為紡織的經線）不同，這些秘密經典都取名為怛多羅（tantra，原意為紡織的緯線）。唐代不空譯為“教王經”，元代以來從西藏譯名rgyud（相續）譯為“本續”或“續”字。同一時期，印度各教派也有大量名為怛多羅的著作出現，近人名之為怛多羅文學。這一類怛多羅作品基本上包含世界的創生、世界的毀滅、諸神的崇拜、超人能力（即神通）的獲得、通過禪定觀想等與最高神合一的方法等五方面內容，它與1～2世紀出現於中國的“緯書”，在內容上頗有相同之點，但後者遠早於前者。自唐不空三藏系統傳譯這類經典以後，傳統認為這些密法都是受婆羅門教或印度教的影響而發展起來的。但近代有些學者則認為印度教中同類的密法均是從佛教中汲取移植過去的。######佛教的怛多羅典籍數量極其龐大，全部被稱為瑜伽法門或瑜伽部。唐龍朔三年（663）玄奘譯出《般若經理趣分》編入600卷的《大般若經》中。此經亦為《大樂金剛不空真實三昧耶經》的一分，屬於密典瑜伽部。開元七年（719）來華的金剛智首次傳譯了金剛頂瑜伽部法門。其弟子不空至師子國（今斯里蘭卡）學習密法，取回《金剛頂經》十八會十萬頌，雖然只翻譯了其中一小部分，但卻寫有《金剛頂瑜伽十八會指歸》一書，對各會內容作了介紹。不空對瑜伽部的經典沒有進行再分類。但藏傳佛教前弘期傳下的寧瑪派以及後弘期各派曾對瑜伽部經典作了詳細的分類。寧瑪派把整個佛教典籍分為九乘。其中密部名為金剛乘，計有六乘，即事乘、行乘、瑜伽乘、大瑜伽乘、隨瑜伽乘（當為無上瑜伽乘）、無極瑜伽乘。後弘期各家分部大同小異，通行的為四部之說，即事部、行部、瑜伽部、無上瑜伽部。無上瑜伽部又分三部，即父部、母部、無二部。四部中前三部與六乘中之前三乘同，父、母、無二三部則與後三乘相當。各部經典、各種陀羅尼、真言及一尊一咒的法門屬於事部（乘），《大日經》屬於行部，《真實攝經》及《大樂金剛經》等屬於瑜伽部，《密集》（即金剛頂瑜伽十八會中之《秘密集會瑜伽》，宋施護譯為《一切如來金剛三業最上秘密大教王經》7卷），屬於父部，《喜金剛》（宋法護譯為《大悲空智金剛大教王經》5卷）屬於母部。至於無二瑜伽部的經典，漢地未有傳譯。西藏後弘期以時輪金剛的經典屬無二瑜伽部。前弘期的寧瑪派以無極瑜伽的經典最為豐富，幾乎全部都是在印度未曾公開流傳的。（郭元興）######


vietnamese:
du già tu tập tì lô già na tam ma địa pháp <đpb>


meanings:
（梵 Yogacāra-bhūmi，藏 Rnal-ḥbyor spyod-paḥi sa）一百卷。彌勒菩薩說，唐·玄奘譯。收于《大正藏》第三十册。舊傳佛涅槃後九百年，彌勒菩薩下降中印度阿逾陀國講堂，爲無著菩薩宣說五部大論（《瑜伽師地論》、《分別瑜伽論》、《大乘莊嚴經論》、《辯中邊論》、《能斷金剛般若波羅蜜多經論》），《瑜伽師地論》即爲其中最根本的一部論。<#>本論的梵文原本，以前只存在〈菩薩地〉部份，這已于1930至1936年間由日本·荻原雲來校訂印出，1936年印度·羅侯羅更于西藏薩迦寺發現本論梵本，錄寫歸印，已有部份刊行。<#>本論在唐譯以前，已經有幾種部份譯本︰<#>(1)《菩薩地持經》，十卷，曇無讖于北凉·玄始三年到十五年間（414～426）譯出，相當于唐譯本論第三十五至五十卷前半〈本地分菩薩地〉。<#>(2)《菩薩戒本》，一卷，曇無讖譯，相當于本論第四十至四十一卷〈本地分菩薩地戒品〉。<#>(3)《菩薩善戒經》，九卷，求那跋摩于宋·元嘉八年（431）譯出，相當于〈本地分菩薩地〉和《地持經》大同，但另有〈序品〉。<#>(4)《優婆塞五戒威儀經》，一卷，求那跋摩譯，這是《菩薩戒本》的異譯。<#>(5)《十七地論》，五卷（已佚），真諦于梁·大寶元年（550）在富春譯出，相當于本論第一至三卷〈本地分五識身相應地〉和〈意地〉。<#>(6)《决定藏論》，三卷，真諦于梁代（一作陳·永定元年到太建元年間，即557～569）譯出，相當于本論第五十一至五十四卷〈攝决擇分五識身相應地意地〉。以上皆本論的部份異譯。<#>本論另有西藏文譯本，總題《瑜伽行地》，區分前十二地（二十六卷）、聲聞地（二十卷）、菩薩地（二十二卷）、攝决擇（四十三卷）、攝事（二十二卷）、攝調伏、攝異門、攝釋（都不分卷），共八部份。題爲無著造。收在《西藏大藏經》〈丹珠爾〉中。<#>本論的譯者唐·玄奘爲求取本論全文赴印游學，從戒賢得到了傳授，回國後，即于貞觀二十一年（647）五月，于弘福寺翻經院開始傳譯。當時列席譯場的，有名僧靈會、靈隽、辯機、文備、神泰等二十餘人，到二十二年五月譯完。次年（649）七月，又在大慈恩寺翻經院譯出《菩薩戒羯磨文》一卷（本論第四十、第四十一卷的一部份）。同時譯出《王法正理論》一卷（本論第六十一卷別譯）、《菩薩戒本》一卷（本論第四十卷末及第四十一卷的別譯，和曇無讖譯《菩薩戒本》及求那跋摩譯《優婆塞五戒威儀經》的前半相同）。在這以後不空于天寶十二年到大曆九年間（753～774），譯出《佛爲優填王說王法政論經》一卷，和玄奘譯《王法正理論》大同。<#>本論題名‘瑜伽師地’，瑜伽譯雲相應，幷有一致、和合等義。依《瑜伽師地論釋》，本論說三乘行者（即瑜伽師）所觀的境、所修的行、所證的果位（即瑜伽師地），互有方便善巧、相應的意義，故總以瑜伽師地爲名。<#>本論內容大別五個部份︰第一〈本地分〉，五十卷（從第一卷到第五十卷）；第二〈攝决擇分〉，三十卷（從第五十一卷到第八十卷）；第三〈攝釋分〉，二卷（從第八十一卷到第八十二卷）；第四〈攝異門分〉，二卷（從第八十三卷到第八十四卷）；第五〈攝事分〉，十六卷（從第八十五卷到第一百卷）。此中〈本地分〉是全論的基本部份，把瑜伽師所依、所行的境界區分十七地，以詳說三乘觀行的根本事相，因此本論舊有《十七地論》之稱。後四分是釋論，以决擇解釋論本兼及經律的要義。<#>第一〈本地分〉，廣分別十七地。(1)五識身相應地，就前五識的五方面說︰{1}自性，是了別色、聲、香、味、觸五境；{2}所依，是五根與意根及一切種子阿賴耶識；{3}所緣，是五境；{4}助伴，是俱有相應的心所；{5}作業，是了別自境。(2)意地，就第六、第七、第八三識說，也有五方面︰{1}自性，是心、意、識；{2}所依，是意及一切種子阿賴耶識；{3}所緣，是一切法如其所應；{4}助伴，是具有相應的五十三種心所；{5}作業，有共不共業；和前五識相同的是共業，特殊的是不共業。由此更用色聚、相應品等十門以解釋其義用。這是因爲一切諸法依識而起，以識爲體，識法最勝，故先建立以上二地。<#>(3)有尋有伺地，(4)無尋唯伺地，(5)無尋無伺地︰尋是（思或慧）于所對境粗略推求；伺是（思或慧）于所對境詳細審察。在欲界及色界初靜慮的根本定和它的未至定，都有尋、伺，是爲有尋有伺地。靜慮中間即在初靜慮和第二靜慮間的中間定，只有伺而無尋，是爲無尋唯伺地。第二靜慮以上七地的根本定及近分定，都無尋伺，是爲無尋無伺地。這三地都用界、相、如理作意、不如理作意、雜染等起五門加以說明，幷分別闡明這三地的有漏、無漏諸法。<#>(6)三摩呬多（等引）地，就定地說，有五方面︰{1}總標，有靜慮（四靜慮）、解脫（八解脫）、等持（空、無願、無相三三摩地等）、等至（五現見、八勝處、十遍處、四無色、無想、滅盡定等等至）四種三摩呬多；{2}安立，只此等四種是三摩呬多地，欲界的心一境性不在其內；{3}作意差別，有了相作意等七種根本作意及緣法作意等四十種作意；{4}相差別，有所緣相、因緣相、應遠離相、應修習相四種相，又有自心相、外相、所依相等三十二相；{5}略釋諸經宗要，依經總釋解脫等三種定義。(7)非三摩呬多地，即修定中未能如法，一切散亂，自性不定，有十二種相。這兩地總攝一切定非定位所有諸法。<#>(8)有心地，(9)無心地，都用地施設、心亂不亂、生不生、分位、第一義五門建立。其中五識身相應、意、有尋有伺、無尋唯伺四地是有心地。無尋無伺地中，無想定、無想生及滅盡定是無心地，其餘是有心地。但依第一義建立，只無餘依涅槃界中，阿賴耶識永滅，是無心地。(10)聞所成地，是于五明處聽聞解了，包括其中內明處有事施設建立相、想差別施設建立相、攝聖教義相、佛教所應知處相四種相；醫方明處有于病相善巧、病因善巧、已生病斷滅善巧、已斷病後更不生方便善巧四種；因明處有論體性、論處所、論所依、論莊嚴、論墮負、論出離、論多所作法七種；聲明處有法施設建立相、義施設建立相、補特迦羅施設建立相、時施設建立相、數施設建立相、處所根栽施設建立相六種；工業明處有營農工、商估、事王、書算計度數印、占相、咒術、營造、生成（畜養）、防邪（裁縫等）、和合（調解鬥訟等）、成熟（成熟飲食）、音樂十二種類。<#>(11)思所成地，是于自性清淨、思擇所知、思擇諸法三種相相應善巧。其中自性清淨是審諦思惟所聞諸法的道理等，有九種相；思擇所知是思惟决擇一切所應知的法義，于有法了知有相，于非有法了知無相；思擇諸法是思惟决擇經文和偈頌的法義。(12)修所成地，是修道中于四處、七支相應善巧。四處是修處所、修因緣、修瑜伽和修果，這四處又可分攝爲生圓滿、聞正法圓滿、涅槃爲上首、能成熟解脫慧、修習對治（瑜伽）、世間一切種清淨、出世間一切種清淨七支。(13)聲聞地，闡明聲聞的種姓、發心、修行和得果。有四瑜伽處︰初種姓瑜伽，第二數取趣（補特迦羅）瑜伽，第三安立瑜伽，第四世出世瑜伽。<#>(14)獨覺地，闡明獨覺的種姓、發心、修行和得果。獨覺原攝于聲聞類，今只略說獨覺種姓、道、習、住、行五種相。(15)菩薩地，闡明菩薩的種姓、發心、修行和得果，分四持瑜伽處︰初持十八品，總明菩薩所學之法，叫作初持瑜伽處。第二持四品，是隨初持所學法而起修，叫作隨法瑜伽處。第三持五品，由修習而成滿，叫作究竟瑜伽處。第四持一品，重明以前諸品次第的意義，叫做次第瑜伽處。(16)有餘依地，闡明有餘依涅槃有三種相。(17)無餘依地，闡明無餘依涅槃有三種相。<#>依《瑜伽師地論略纂》所說，此十七地可以境、行、果三種相攝。即前九地是三乘境，其中由于一切法以識爲體，故五識及意二地是境體；尋伺三地有上下粗細的不同，是境相；等引、非等引、有心、無心四地有定散隱顯的分別，是境用。次六地是三乘行，通修三慧行，故聞、思、修三地是通行；三乘都隨機修法，成就自乘，故聲聞、獨覺、菩薩三地是別行。後有餘依、無餘依二地是三乘果。<#>第二攝抉擇分，對于本地分中的問題加以抉擇，幷抉發本地分所沒有詳述的深隱要義。分十二大段︰<#>(1)抉擇五識身相應地意地，先以略義十門建立阿賴耶，闡明唯識的道理；後以廣義六門解說六善巧，闡明法相的道理。<#>(2)抉擇有尋有伺等三地，初雜抉擇，分辨焰摩因饒益衆生而稱爲法王以及大海水鹼等因緣。次正抉擇煩惱雜染、業雜染和生雜染。<#>(3)抉擇三摩呬多地，初雜抉擇，次引經解釋，次抉擇修定三種因緣及六順出離界修定法，次抉擇四靜慮及四種修定法等。<#>(4)抉擇非三摩呬多地，闡明十二種不定地和十二種不定地的對治法。<#>(5)抉擇有心地，言諸心差別而轉，略由五相︰{1}由世俗道理，{2}由勝義道理，{3}由所依（阿賴耶識）能依（七轉識），{4}由俱有，{5}由染淨建立，幷加以解釋。<#>(6)抉擇無心地，說由七種因緣，心不得生。<#>(7)抉擇聞所成慧地，初釋歸依，次釋沙門、婆羅門的差別，次釋欲、有、梵行三求，次釋內明，次雜抉擇聞所成慧地的義理。<#>(8)抉擇思所成慧地，初就四種思議等五門雜抉擇，次就有色無色、有見無見等二十九門分別。<#>(9)抉擇修所成慧地，闡明聲聞乘相應的作意和大乘相應的作意等十六種修。<#>(10)抉擇聲聞地及獨覺地，只抉擇聲聞地，初就成立無種姓等七門分別，次辨聲聞種類，次辨四聖諦等，次分別律儀，次聲聞行果，後雜抉擇。<#>(11)抉擇菩薩地，先次第抉擇前三持瑜伽，後引《寶積經》解釋十六法門以及一切菩薩行果等。<#>(12)抉擇有餘依、無餘依二地，分別二種涅槃界中離系、壽行、轉依、住等多門差別。<#>第三攝釋分，解釋十七地有關諸經特別是《阿含經》的說法和解釋的儀則，初明說法應知的五分，次明解經的六義。第四攝異門分，略釋十七地有關諸經特別是《阿含經》所有諸法的名義差別。第五攝事分，略攝十七地有關的三藏特別是《雜阿含經》等衆多要事義。初闡明契經事，次明調伏事，後明本母事。<#>本論抉擇分等四分，引用多種舊籍，如本地分思所成地引《法句經》本母釋，攝抉擇分菩薩地引《小品寶積》及《解深密經》的本母釋，攝事分引《雜阿含經》本母釋等，又釋異門分實即《阿含經》的釋名。<#>本論的印度舊注，現存的有︰漢藏文譯本《瑜伽師地論釋》，最勝子等造（藏譯本不題作者），漢譯本唐·玄奘譯。藏譯本缺譯人名，舊錄或作勝友譯。卷首有歸敬序，次總釋《瑜伽》一論的大綱，分所爲、所因、名義、宗要、藏攝、釋文六門，釋文門中更略釋十七地的名義。據玄奘法師說這部釋論大約有五百卷（見《瑜伽論記》卷一上），現只翻譯了一卷。這是《瑜伽》注疏中最古的一種，後來的注疏，大都采用它。此外印度舊注，還有僅存藏文譯本的《菩薩地釋》、《菩薩戒品釋》，都是德光所造。前一種是燃燈吉祥智、戒勝同譯，後一種是慧鎧、智軍同譯。又《菩薩戒品廣釋》，勝子造，勝友、慧鎧、智軍譯。又《菩薩地釋》，海雲造，寂賢、戒勝同譯。其次，中國的注疏，現存《瑜伽師地論略纂》，原十六卷，唐·窺基撰，這是《瑜伽》從第一卷到六十六卷的注釋，卷首依《釋論》作歸敬序，次依釋論用叙所爲、彰所因、明宗緒、顯藏攝、解題目、釋本文六門料簡。又《瑜伽論劫章頌》一卷，唐·窺基撰，全文都是七言頌，共三十六頌半，乃是將《瑜伽》卷二中有關劫的名目、次第、數量及成住壞空四時期和始終名義結成頌文以便記誦的。<#>又《瑜伽論記》，四十八卷，唐·道（遁）倫集撰，在第一卷首，也依《釋論》和《略纂》用叙所爲等顯六門發端，和《略纂》大同，本文采集玄奘門下景、泰、備、基四大家及余師十餘家之說。《瑜伽師地論義演》，四十卷，今存二十二卷（後半雜入澄淨科文），唐大安國寺沙門清素于貞元十七年（801）撰述，卷首略釋《瑜伽》的名義，次用叙起論因、彰說論意、明論宗體、藏乘所攝、辨總別題、依文制釋六門料簡。此外敦煌本《瑜伽師地論分門記》（已印出六卷）、《瑜伽論手記》（已印出四卷），都是唐·法成所講述，聽者筆記，前一種是大科，後一種是略解，幷有對照藏文本注出異義。又有《瑜伽師地論叙》，二卷，近代歐陽漸撰，全叙分作總略、五分、十要、十支、十系、緒言六項。以上都是研究本論的參考要籍。本論的注疏已佚的有二、三十種，其中重要的有惠景《疏》二十卷、神泰《疏》十卷、文備《疏》十三卷、元曉《疏》四卷、憬興《疏》十卷、《釋論記》三十六卷、行達《料簡》一卷、智周《疏》四十卷、太賢《纂要》三卷、《古迹記》四卷、極太《羽足鈔》五卷等。（黃懺華）<#>◎附一︰高崎直道著·李世杰譯〈瑜伽行派的形成〉（摘錄自《唯識思想》第一章）<#>瑜伽師到底是什麽？所謂瑜伽是指︰包含禪、三昧、念佛（觀佛）等廣義的精神統一的修行方法，所以佛教的修行者都是瑜伽師；不惟是佛教，連印度教的諸派亦多半以瑜伽作爲獲得解脫的一種手段，同時又以與神合一（瑜伽）爲其目的，所以在道理上，這些都可以叫做Yogacara，但這裏所謂的瑜伽師是指佛教內部特定的一群人。與此特定一群人有密切關係的論典，乃有《瑜伽師地論》（Yogācā-rabhūmi）。玄奘所譯一百卷的這個龐大的原典（《瑜伽師地論》）它到底是不是成于一時、一人呢？這是從來就有問題的。據傳承看，有一種說法是︰無著上兜率天從彌勒菩薩受授此論；又有一種說法指出︰彌勒每夜降下到阿瑜底耶（Ayodhyā）的無著住所，爲無著講述此論，後來無著在大衆面前講述而成爲此書（《瑜伽師地論》）。于是，在中國都以此論是彌勒菩薩說的，在西藏却傳承說︰著者是無著。應如何解釋這兩個傳承，是學者意見分歧的所在。不論如何，以《瑜伽師地論》爲所依之論典而傳承的，即是這裏所說的‘瑜伽師’，亦即是瑜伽行派，這是可認定的事實。<#>Yogācārabhūmi即是瑜伽實踐的諸階梯的意思，同時，亦可解爲是瑜伽實踐者所到達的諸階段的意思，漢譯和西藏譯都采取後者，但在內容上，還是前者的意思比較容易瞭解，即︰《瑜伽師地論》的本地分是包含有被叫做《十七地論》的十七個階梯。其中，最初的兩個（五識身相應地和意地）是寫著通常的意識構造（結構），其次的七地（有尋有伺地乃至無心地）是禪定的諸階段，以上前半九地，是瑜伽行者所觀的內容（境）。其次的三地，是相應于三學，這是相當于修行的準備階段（加行）。其後是隨應于修行者根機的三乘的階位（聲聞地、獨覺地、菩薩地）和得果的二種涅槃地（有餘依和無餘依），如此完結了十七地的階段。這個後半八地，如此，可認爲是包含‘行’和‘果’的諸階位與路綫（道）。所謂的三乘，在佛教修行者，是確定性的‘道’的存在方式，除此以外，幷沒有其他的，所以這個論典，可知是想在包括佛教所有一切修行體系的壯大構想之下所組織的。倒過來說，瑜伽師是等于佛道修行者的意思，幷沒有大乘或其特定群類的意思，因之，如要將《瑜伽師地論》作爲傳承者的瑜伽師的特殊性看，那是要從別的一面來考察才行。<#>在漢譯大藏經中，與此《瑜伽師地論》有同樣的原名的經典，另外有兩種，一種是西晋·竺法護譯的《修行道地經》，而其序裏面，明記著︰‘偷（瑜）迦遮複彌經，晋名修行道地。’這是根據古代安世高所譯《道地經》所增廣的，而在基本上，它是包含著不淨觀及其他觀法與其基礎的身體論等實踐的引導書。從內容看，我想《小道地經》（後漢·支曜譯）也是同一名的典籍。<#>另一種是東晋·佛陀跋陀羅譯的《達摩多羅禪經》，這在譯序的末尾，也記載說︰‘庾伽遮羅浮迷，譯言修行道地。’這個典籍依照譯名可知是禪的引導書，而達摩多羅是其著者名。（前記《修行道地經》的著者，也被認爲是衆護。要之，所謂的Yogācārabhūmi（瑜伽師地論），是廣用于各種瑜伽綱要書的名稱，有時候也似乎會舉出著者的名稱來區別。）<#>◎附二︰誇劑穀憲昭著·李世杰譯〈歸屬于無著造之論典〉（摘錄自《唯識思想》第二章）<#>如據西藏譯或玄奘譯的形態來看，現行的《瑜伽師地論》，在全體上，雖是表示它的組織是相當的統一，但其中之五部（sde lṅa）各別，到底還是保持著各自之獨立要素的；因之，與其說是把《瑜伽師地論》全體看做是一個均等的文獻，毌寧把其內容各部當做是一一獨立之論典，來處理比較好，這在文獻史上是更有益的。五部中，關于最後三部的區別，其配列的順序，西藏譯與玄奘譯是相反的。下面，想以西藏譯爲中心，幷依布頓之記載，來說明五部各自之內容。（關于五部之稱呼，先揭出依布頓之西藏語名稱，次再記錄與西藏譯相對應的玄奘譯名。）<#>(1)Sah!i dṅos gshi（D. Nos.4035，4036，4037）〈本地分〉（卷一至卷五十）。<#>相應于這個西藏譯及漢譯名稱的原梵文題名，現在仍然不知。然而，于〈攝抉擇分〉中，把此部指爲Sah!i dṅos gshi（本地分）之名稱，實際在使用著，所以此部被叫做如此的名稱，是確實的。由此兩譯名稱，此部的原題，可推測爲Bhūmimaula、Bhūmimula等，但是認爲Bahubhūmika，可能是針對西藏譯本（D. No.4035）珂羅版中的sa maṅ po的這種臆測，可說完全是一種大誤會。所謂的sa maṅpo是形成此部實質上的大綱十七地中，除了二地的其他十五地，簡單把它叫做‘多地’（samaṅ po）而已，只不過是如此，把這當做此部全體的名稱，是不值得考慮的。此部亦簡稱爲Yogācāra-bhūmi（瑜伽師修行階位的意思），或由其形成大綱之修行階位的數目，亦叫做‘十七地（Sa bcu bdun、Saptadaśa-bhūmi’。Yogācāra-bhūmi的名稱，在由同名的瑜伽師們所作的先行文獻中，也是知道的；故從此部成立史的觀點看，也是重要的。所謂‘十七地’，可能是爲要與此先行文獻區別起見，由獨自的十七階位而命名的。被認爲由真諦所譯出的《十七地論》（此論現已不存）乃是此系統之名稱。Sah!i dṅos gshi的名稱，可能是指︰意識著其餘四部皆附上bsdu ba（攝，samgrahaṇi）字而被呼叫時的基本典籍的稱呼。<#>那麽，此部是《瑜伽師地論》全體的基本之重要部份，占了全體的一半。形成其綱要的所謂十七地是指︰(1)五識身相應地，(2)意地，(3)有尋有伺地，(4)無尋唯伺地，(5)無尋無伺地，(6)定地，(7)不定地，(8)有心地，(9)無心地，(10)聞所成地，(11)思所成地，(12)修所成地，(13)聲聞地，(14)獨覺地，(15)菩薩地，(16)有餘依地，(17)無餘依地。據布頓看，此中，(1)至(2)是描寫作爲修行基礎的心的本性（rtengyi raṅ bshin），(3)至(5)是寫心的作用方式（rten gyi h!jugtshul），(6)至(9)是寫心的諸狀態（rten gyiskabs），(10)至(12)是寫修行本身（spyod pa），(13)至(15)是寫階段的結果（gnas skabs kyih!bras bu），(16)至(17)是寫究竟的結果（mtharthug gi h!bras bu）。玄奘譯的〈本地分〉是由上面的這個順序而構成的，但在西藏譯，則把13‘聲聞地’和(15)‘菩薩地’配置于(17)後面。不過，在本質上，這與玄奘譯幷無不同。<#>那麽，此‘聲聞地’及‘菩薩地’，在歷史上是各自獨立幷行的，這是周知之事。尤其是‘菩薩地’的別行本，老早已在流行，見漢譯的同系異本，如曇無讖譯《菩薩地持經》（414～433年譯）及求那跋摩譯《菩薩善戒經》（424～431年譯）之存在而得知之。又，此二種漢譯，同時是在表示著「菩薩地’被認爲是經典的。此‘菩薩地’之原典，早已由荻原雲來校訂出版，而近年又由達特（N. Dutt）基于別的寫本而刊行了校訂本。再者，‘聲聞地’的原典，也由修克羅（K. Shukla）校訂出版。對以上之原典，如再加上由巴達且裏耶（V. Bhattacharya）五識身相應地到(5)無尋無伺地之梵文校訂本等原典的話，〈本地分〉之相當多的部份，已可由原典而得知之。<#>(2)rNam par la dbab pa bsdu ba（D.No.4038）〈攝抉擇分〉（卷五十一至卷八十）。<#>此原典，由《阿毗達磨集論》（Abhi-dharmasamuccaya）之引用，而已可知爲Vi-niscayasaṃgrahanī。此部是除了〈本地分〉中(14)‘獨覺地’之外的其他十六地各地的意思，把它確認（viniścaya）而集成（saṃgra-haṇī）的。真諦譯的《决定藏論》，是相當于確認(1)至(2)五識相應地及意地處之前面一半之部份譯。真諦譯與玄奘譯之比較研究，已由宇井伯壽做過。與後續的三部同樣，〈攝抉擇分〉之梵文原典，仍未得知，故希望能加上西藏譯去考察。<#>(3)gShi bsdu ba（D. Nos.4039，4040）〈攝事分〉（卷八十五至卷百）。<#>原題由‘菩薩地’等之引用而被確認爲Vastusaṃgrahaṇī。這個情形的vastu，是表示瑜伽行派之根本典籍，而聚集它的，乃是〈攝事分〉。這在西藏譯，大體分爲二，各依其珂羅版，前者的vastu指經典（sūtra），後者指律典（vinaya），是明瞭之事。這兩者在玄奘譯，則相當于‘契經事’及‘調伏事’。但在玄奘譯中，叫做‘本母事辨攝’之處，在西藏譯是發現不出來的。因之，布頓認爲︰相當于‘本母（matrika abhidharma）事’的乃是《瑜伽師地論》全部。然而，占此二分中大半經典之vastu，可預料與《雜阿含》（Saṃyuktāgama）最有密切關係，欲探出瑜伽行派之根本典籍時，這也可能提供我們很好的資料。<#>(4)rNam graṅs bsdu ba（D. No.4041）〈攝異門分〉（卷八十三至卷八十四）。<#>此原典亦由‘菩薩地’之引用，可確認爲是Paryāyasaṃgrahaṇī。這是把經典中所說同義異語（paryāya），從善惡兩方面取出來說明的。<#>(5)rNam par bśad pah!i sgo bsdu ba（ D.No.4042）〈攝釋分〉（卷八十一至卷八十二）。<#>惟有此部，原題不被確認。一般認爲是Vivaraṇasaṃgrhaṇī，然始終是不出臆測之範圍。這是集成了經典解釋法的，在這個意思上看，與vivaraṇa比較起來，《釋軌論》原典中所用的vyākhyā，比較好也說不定。<#>布頓總括以上的‘地’五部，而說︰五部中，(1)和(2)是表示聖典（gsuṅ rab）的意思（don），(3)和(4)是表示聖典的典據（gshuṅ），(5)是表示聖典的解釋法（bśadtshul）。這五部全體，不管無著有否涉及其編纂，總是一個包含新舊各層的龐大文獻而被叫做‘網羅性的論書’（rgyas pahi bstan bcos）。<#>［參考資料］　韓清淨《瑜伽師地論科句·披尋記彙編》；《佛典研究（續編）》（《世界佛學名著譯叢》{28}）；《唯識典籍研究》(二)、《唯識學的論師與論典》（《現代佛教學術叢刊》{30}、{96}）；楊白衣〈新羅の學僧道（遁）倫の‘瑜伽師地論記’の研究〉；宇井伯壽《瑜伽論研究》、《梵漢對照菩薩地索引》。<#>


meanings:
5530梵名 Yogacārabhūmi。彌勒講述，無著記。略稱瑜伽論。收於大正藏第三十冊。係瑜伽行學派之基本論書，亦爲法相宗最重要之典籍，更爲我國佛教史上之重要論書。內容記錄作者聞彌勒自兜率天降至中天竺阿踰陀國之講堂說法之經過，其中詳述瑜伽行（梵 yogacāra）觀法，主張客觀對象乃人類根本心識之阿賴耶識（梵 ālayavijñāna）所假現之現象，須遠離有與無、存在與非存在等對立之觀念，始能悟入中道，爲研究小乘與大乘佛教思想之一大寶庫。由於本論廣釋瑜伽師所依所行之十七地，故又稱十七地論。又十七地之中，尤以「菩薩地」爲重要。　本書之漢譯本有數種，以玄奘所譯之瑜伽論一百卷爲最著。全書分爲五分：(一)本地分，廣說瑜伽禪觀境界十七地之義，爲百卷中之前五十卷，乃本論之主體。(二)攝決擇分，顯揚十七地之深義，爲其次之三十卷。(三)攝釋分，解釋諸經之儀則，爲卷八十一、卷八十二。(四)攝異門分，闡釋經中所有諸法之名義差別，爲卷八十三、卷八十四。(五)攝事分，明釋三藏之要義，爲最後之十六卷。　除玄奘所譯之外，本論之異譯本有北涼曇無讖之菩薩地持經（十卷）、劉宋求那跋摩之菩薩善戒經（九卷）、梁真諦之決定藏論（三卷），三本均爲節譯本。漢譯本外，另有藏譯本。本論之注疏極多，較重要者有論釋一卷（最勝子等）、略纂十六卷（窺基）、疏十卷（神泰）、記二十四卷（遁倫）。〔大唐內典錄卷五、開元釋教錄卷八、卷十四、新編諸宗教藏總錄卷三〕


vietnamese:
du già sư địa luận tổng hữu ngũ phần <pttđ>


meanings:
(title) Explanation of the Stages of Yoga Practice Treatise


meanings:
印度六派哲學之一。即主張依據瑜伽修行以達到解脫的學派。此語原系依據瑜伽實修而建立其獨自的形而上學體系之學派的總稱，有許多支派，且各有各自之瑜伽論。然此處但就狹義而言，乃指以傳爲巴丹闍梨所著《瑜伽經》爲根本聖典的學派。按，瑜伽，梵名yoga，又作榆伽，意譯相應，故此派又名作相應外道。<#>此派約醞釀于西元前三、四世紀，相傳其後有巴丹闍梨（Patañjali）者，集當時有關瑜伽諸種說法而撰《瑜伽經》（Yoga-sūtra），始確立此派之學說。此學派主張人生是苦，苦的原因在于神我與根本原質（prakṛti）的結合。而兩者的結合系源于無明。若藉由‘明知’（viveka）而捨弃無明，則神我自能脫離物質性的束縛，進入獨存（kaivalya）的狀態，恢復其完全性。此即解脫。‘忠’的獲得，須藉由苦行、讀誦、念想最高神，及實踐瑜伽八支等方式，從有想三昧逐漸進入無想三昧，當心完全沒有作用時，心的本性自然顯現。<#>此派在形而上學方面，系立足于數論派的二元論，與數論學派多有雷同，故自古被稱爲數論之姊妹學派；此二派常被相提幷論，而總稱爲‘僧佉瑜伽’。但二派之間亦有相異處，如︰(1)數論以理論爲主，此派以實踐爲主。(2)數論于神我自性二元外，不認爲有最高神，此派則于神我自性二元上立有自在神（īśvara）。<#>此外，此派教義的形而上學，與佛教思想亦有頗多關聯，特別是三苦、四諦等基本世界觀。另在認識論方面，與佛教亦有密切關係，《瑜伽經》以心及其作用之概念爲中心，亦顯示與佛教的瑜伽行派系同一思想潮流。<#>另外，關于此派學說，《方便心論》雲（大正32·24a）︰‘是僧伽有八微，所論四大、空、意、明、無明。八自在︰(一)能小，(二)爲大，(三)輕舉，(四)遠到，(五)隨所欲，(六)分身，(七)尊勝，(八)隱沒。是名瑜伽外道。’又，《大毗婆沙論》卷八十一載，諸瑜伽師染著第三靜慮之樂，不求上地勝妙之功德；《瑜伽師地論》卷二十八叙說邪行所作瑜伽失壞，謂于非法中起法想。故其雖如教精進修行，但一切皆是邪行；二論所說或許皆指該派之事。<#>《瑜伽經》成立後不久，毗耶沙（Vyāsa，廣博仙人）爲之作注，九世紀時瓦遮斯帕提米須拉（Vacaspati-mīśra）作複注；及至近世，注釋又相繼問世。然在教團方面，此派今已甚爲衰微。<#>◎附︰黃心川〈瑜伽的八支行法〉（摘錄自《印度哲學史》第十章）<#>瑜伽是一種宗教哲學，它的倫理思想是和它的宇宙觀、認識論和宗教實踐密切不可分的。主要表現在八階段的行法之中。<#>古典瑜伽把瑜伽分爲行瑜伽與智瑜伽兩種。前者主要對自律行爲，如善惡、苦樂、愛憎、欲求等等和身體的活動，如坐法、控制呼吸等的修煉，稱爲外修法；後者是對道德、身體和精神等綜合修煉，尤其重視禪思的活動，稱爲內修法。它分爲八個階段的實踐或八支分行法︰(1)禁制（夜摩，yama），(2)勸制（尼夜摩，niyama），(3)坐法（āsana），(4)調息（調整呼吸，praṇāyāma），(5)制感（praty-āhara），(6)執持（總持，dhāraṇa），(7)禪定（靜慮、禪那，dhyāna），(8)三昧（等持、三摩地，samādhi）。前五支被稱爲外支，著重對道德和身體的訓練；後三支稱爲內支或總稱爲總制（saṃyama），著重對精神的訓練，現分別闡述如下︰<#>(1)禁制︰音譯爲夜摩，包括五種禁戒︰（甲）不害（非暴力ahiṃsa），對生物的不傷害；（乙）真實（satya），思想和言論符合真實；（丙）不盜（asteya）；（丁）不淫（梵行，brahmacarya）；（戊）無所有（aparigraha），不貪圖別人的所有或捨弃一切所有。實行五戒所得的結果是和愛、思想和言論的通順、財富的獲得、精力充沛、洞察過去和未來。上述五戒是一般人必須遵行的‘大誓戒’（mah\āvrata），不受身份（種姓）、場所、時間、習俗等等的限制，這和耆那教的五戒大致是相似的。<#>(2)勸制︰音譯尼夜摩，義爲勸戒、遵行。這是積極的道德規定。包括五個方面︰（甲）清淨（śauca），對身體、食物的清淨稱‘外淨’。對內心污濁的清淨稱‘內淨’；（乙）知足（輕安，santoṣa），不求自己份外的東西；（丙）苦行（tapas），耐受饑、渴、寒、暑、杖坐、立等苦楚，遵守齋食、巡禮、苦行等等誓戒；（丁）讀誦（īsvādhyāya），努力學習經典，念誦聖音唵（Om）；（戊）念神（śvara pra-ṇidhāna），敬信自在天，奉獻一切。遵行上述規定的結果是︰身淨可以遠離執著，心淨可以直觀梵我，知足可以獲得無上福樂，苦行可以獲得超自然力，敬神可以獲得神佑。<#>(3)坐法︰身體的姿勢要保持穩固，輕鬆裕如，精神平安。《瑜伽論》列舉坐法有十餘種，如蓮花坐、英雄坐、吉祥坐、坐、卍字坐等等；以後在呵陀瑜伽中特別發展了這種坐法。<#>(4)調息︰調整呼吸，《瑜伽經》認爲調息有吸氣、呼氣和止息三種作用，要注意氣息在身體內外出入的範圍（處），呼吸之間的間隔（時），呼吸的次數（數），呼吸要長而細微，逐步進入禪定的境界。<#>(5)制感︰制止心或認識的各種活動。使感覺器官與相應的對象分離，把認識活動置于心的控制之下。<#>(6)執持︰心專注或凝聚一處，不使馳放，專注點可以是身體內的一處，如臍、心臟、鼻尖、舌端等；也可是外界的對象，如月亮、神像等等。<#>(7)禪定︰亦稱靜慮，進一步使上述專注或凝聚的對象和心相統一，主客觀融合，在禪定開始時，心只能瞑想到對象的一個部份，最後才能想到全體。<#>(8)三昧︰是瑜伽實踐的最後目標，在三昧的境界中，心與對象冥合爲一，主客觀完全融合，那時‘心如虛空，只有對象的光輝’，在心中呈現出了‘睿智或清辨智（分別知）’，這種智也稱爲‘法雲三昧’，從而獲得解脫。<#>三昧是瑜伽修持到達的最後境界。古典瑜伽首先把三昧分爲有智三昧（有想或有心三昧，saṃprajñāta samādhi）和無智三昧（無想或無心三昧，asaṃprajñāta samādhi）。前者是瑜伽行者專注或集中于某一對象，使心傾向于某一種限定的狀態，這樣的限定可使苦樂等等煩惱的情意作用逐漸减少，塵世的系縛得到鬆弛；後者已經沒有專注或集中的對象，心的一切變化和作用都已斷滅。他們把有智三昧又分成下列四種︰<#>(1)粗考三昧（有尋三昧，savitaka samādhi）︰修行者專注于某一粗大的對象，把心和粗大對象等同起來，這種對象反映在想念中還伴有種種的名稱和意識。例如專注于原初物質（自性）所展現出來的五粗大原素（地、水、風、火、空）或凝注的月亮、神像等等。<#>(2)細考三昧（有伺三昧，savicara samādhi）︰修行者專注于某一精細的對象，把心和對象等同起來，這些對象常常被時間、空間、因果等等所限，或者賦有某種屬性。例如專注于五細微原素（色、聲、香、味、觸）等，這比前一個階段已前進了一步。<#>(3)歡喜三昧（ānandānugata samādhi）︰瑜伽派認爲，上述粗大和細微的原素還屬于外界的對象，是構成原初物質‘三德’中的憂德、暗德，攝伏喜德取得統治地位的結果。反之，當喜德攝伏憂德、暗德取得統治地位時，便顯現爲統覺、自我意識、意、五感覺器官、五行動器官等。這些統覺、自我意識等等屬于主觀能照作用方面，如果瑜伽行者專注或念想于喜德占統治地位的統覺、自我意識等等時，他們便直接和立刻體驗到像‘我很喜歡’等心理感受，那時客觀的外界對象便與主觀的統覺、自我意識、意等等冥合爲一，這樣，修持者的三昧境界又進了一層。<#>(4)自存三昧（asmitānugata samādhi）︰當修行者進一步專注、想念于喜德占主導地位的自我意識等等本身，幷把修行者心的本身和自我意識本身等同起來，那時在心中引起‘我存’的直接體驗，最後喜德之情悄然斷滅，主客觀完全融合，便進入了自存三昧的境地。<#>通過上述有智三昧的四個階段後，可以進入無智三昧的境地，至此，既捨弃了外界種種的對象，又斷滅了心的遷流不息的作用，但是瑜伽派認爲，有智三昧或無智三昧只是抑制或斷滅了修行者現行的心智作用，還沒有斷滅在輪回中過去行爲（業）所留下來的種種潜伏的勢力或印象（種子）。因之他們又提出了有種子三昧和無種子三昧的境界。《瑜伽經》在有、無種子三昧境界中再把三昧改爲等至（定，samapatti），把有種子三昧稱爲有種子等至，無種子三昧稱爲無種子等至，這可能受到佛教四禪定的影響，但是兩者的涵義幷無實質的改變，所謂有種子等至是指在業報輪回中潜勢力或印象仍在起著作用的境界，它又分爲粗考等至（有尋等至，savitarka samapatti）、細考等至（有伺等至，savicāra samapatti）、非粗考等至（無尋等至，nirvataka samapatti）和非細考等至（無伺等至，nirvacāra sama-patti）四個階段。所謂無種子三昧是指人的煩惱已盡，過去行爲（業）所留下來的潜勢力或印象已經徹底斷滅，不再受系縛，心的一切作用受到抑制或斷滅所達到的境界。<#>《瑜伽經》認爲妨礙修持瑜伽的有十四種障礙︰(1)病，(2)惛沉，(3)疑惑，(4)放逸，(5)懈怠，(6)欲念，(7)妄見，(8)不能進入瑜伽的境地（不入地），(9)不能專注，(10)痛苦，(11)膽怯，(12)戰栗，(13)呼吸不規則，(14)動亂。達到成就要修五事，即信、勤、念、定、慧，這和佛教的五精進是一樣的。<#>《瑜伽經》第三章專門闡述了通過瑜伽實踐所獲得的超自然力或神通。印度宗教中講神通的很多，但瑜伽和佛教一樣，不把神通本身看作是一種目的，而是達到解脫的一種手段。《瑜伽經》列舉的超自然力有八種︰(1)能變極小，(2)能變極輕，(3)能變極大，(4)能到達要到的地方，(5)能實現所希望的事情，(6)能獲得一切自由，(7)能支配世界的生滅和秩序，(8)能隨意阻止一切的發展。這和《方便心論》所記相同，《方便心論》卷六說︰瑜伽外道有‘八自在，(一)能小，(二)爲大，(三)輕舉，(四)達到，(五)隨所欲，(六)分身，(七)尊勝，(八)隱沒。’瑜伽的‘八自在’和佛教的‘六神通’（即天眼通、天耳通、宿命通、他力通、神足通、漏盡通）也有類似之處。關于印度瑜伽和我國氣功中的‘特異功能’在目前科學界中有著很多的爭議，我認爲就《瑜伽經》和《方便心論》所述純然是荒誕不經之談。<#>［參考資料］　《十住毗婆沙論》卷三；湯用彤《印度哲學史略》；黃懺華《印度哲學史綱》；金倉圓照《インド哲學史》；Edited by Sarvepalli Radhakrish-nan and Charles A. Moore《A Source Book in IndianPhilosophy》。<#>


meanings:
5529請參閱 示所犯者瑜伽法鏡經<一>奉行瑜伽師地論等教說之宗派。又作瑜伽宗、瑜伽行派。即行於印度，與中觀派對立之大乘佛教教派。初祖爲四、五世紀之彌勒論師，以宣說瑜伽師地論、辯中邊論頌、大乘莊嚴論等而奠定開宗之基。其後，無著稟其教旨，著攝大乘論、顯揚聖教論等。未久，世親繼之，撰十地經論、唯識三十論頌等以光顯教說。世親之弟子陳那亦作觀所緣緣論、入瑜伽等論著以宣揚瑜伽思想，復著因明正理門論而定因明之論式。同時復有親勝、火辨二大論師注釋世親之唯識三十論頌。相繼而起者另有德慧、安慧、護法、難陀、清辨、戒賢、淨月、勝友、最勝子、智月、法藏、智光、無性、親光、德光等諸師，相繼發揮三性中道之旨，提倡觀行萬法唯識之理，以悟入真如之性。　瑜伽派本與中觀派世代對立，彼此論難。然八世紀初，寂護及弟子蓮華戒融合中觀自立派（梵 Mādhyamika-svātantrika）與瑜伽派之思想，成立瑜伽中觀自立派（梵 Yogācāra-mādhyamika-svātantrika）。此派思想，有關勝義諦者乃採用中觀自立派之論點，有關世俗諦者則依據瑜伽唯識之立場。八世紀後，印度佛教傳入西藏，西藏佛教改革者宗喀巴以甚深觀、廣大行，意圖綜合般若中觀與瑜伽唯識兩派。八、九世紀以後，瑜伽派爲中觀派綜合攝取，獨立學派不復存在。　在我國，以北涼曇無讖所譯之菩薩地持經（即瑜伽師地論菩薩地）、劉宋求那跋摩之菩薩善戒經，及北魏菩提留支、勒那摩提等之唯識二十論、十地經論等爲瑜伽派經論之最早譯介。其後，我國之瑜伽派漸分爲地論宗與攝論宗；前者係以十地經論爲主，後者則以攝大乘論爲主。兩宗雖同立「八識緣起」之說，然地論宗以阿賴耶識與如來藏心同視爲真識，攝論宗則視阿賴耶識爲妄識，故別立第九阿摩羅識，此爲兩宗論點最大之歧異。直至唐代，玄奘譯出瑜伽師地、顯揚聖教、辯中邊等諸論，又糅譯十大論師之唯識三十頌釋論，編成「成唯識論」等書，方乃展開法相宗之教說，而盛行於我國與日本。〔大唐西域記卷九、卷十、南海寄歸內法傳卷一、印度哲學研究卷五（宇井伯壽）〕（參閱「中觀派」1037、「空有論爭」3473）　<二>爲印度六派哲學之一。通常又被稱爲瑜伽外道、相應外道。主張瑜伽修行，能達到解脫之境界。其哲學係根據數論學派而立論，所異者，持神我（梵 puruṣa）爲最高神之有神論立場。相傳西元五世紀頃巴丹闍梨（梵 Patañjali）出世，蒐集當時有關瑜伽諸說，撰成瑜伽經（梵 Yoga-sūtra），始確立該派學說（一說巴丹闍梨編於西元前一五○年間）。由於受到無神論之數論學說影響，其神僅止於冥想之方法與對象。認爲世界之所以苦乃源自無明，此即爲神我與自性（梵 prakṛti）之結合；當無明被明知（梵 viveka）消除時，神我即從物質之束縛中解放獨存，由此解脫達到完全圓滿之狀態。爲得此明知，對於實踐方法舉說瑜伽八支（守戒、自我道德培養、養成良好坐姿、控制呼吸、控制感官、集中注意力、冥思、禪定），從有想三昧而入無想三昧之無心狀態即是解脫。又爲達到此一境界，遂完成修行法之組織，此乃瑜伽派之特質。毘阿沙（梵 Vyāsa, 450～500?）曾對瑜伽經作完整之注釋，其後第九世紀瓦卡帕提米拉（梵 Vācaspatimiśra, 800～880?）更加以複注，廣爲一般採用。然此學派勢力今已殆然無存。〔十住毘婆沙論卷三、大毘婆沙論卷八十一、瑜伽師地論卷二十八、印度六派哲學綱要（李世傑）〕


meanings:
5532請參閱 瑜祇經 [1]梵名 Yoga-sūtra。爲印度六派哲學中瑜伽學派（梵 Yoga）之根本經典。相傳此經係巴丹闍梨（梵 Patañjali）於西元前一五○年間所編，然現存之經典則成書於西元四○○年至四五○年頃，屬婆羅奈斯梵語叢書第七十五號（Benares Sanskrit Series, No.75），共計四章一九四經。內容包括：(一)三昧，由修習與離欲以控制量、顛倒、分別、睡眠、記憶等五心之作用，而達三昧之境地。(二)八種實修法，即：(1)制戒（梵 yama），持守不殺生、真實、不盜、不婬、無所有等五戒。(2)內制（梵 niyama），包含清淨、滿足、苦行、修學、歸依最高神等。(3)坐法（梵 āsana），用以保持身體之安定、快適。(4)調息（梵 prāṇāyāna），即調理呼吸。(5)制感（梵 pratyāhāra），遠離感官與對象。(6)執持（梵 dhāraṇa），將心定於一處。(7)靜慮（梵 dhyāna），定心之後，致力於觀念之集中。(8)三昧（梵 samādhi）之境。(三)經由實際修行，可獲得種種超人之知識、能力，如了知過去現在未來三世、他心知、隱遁身形等。(四)由修行而脫離自性（梵 prakṛti），得以獨存（梵 kaivalya），乃至完成解脫。〔ョ｜ガ‧ス｜トラの成立と佛教との關係（金倉圓照）、宗教神祕主義（岸本英夫）〕


meanings:
（梵 Yogācāra）印度大乘佛教二大學派之一。系與中觀派對立的學派。以《解深密經》、《瑜伽師地論》爲思想根據，主張行‘瑜伽行’的唯識說，故名爲瑜伽行派或唯識派，又稱瑜伽宗。此派在印度，分裂爲有相唯識派與無相唯識派。傳到中國後，則形成法相宗（或稱唯識宗、慈恩宗）。<#>此派在印度之成立與發展的時期，約在西元四至八世紀間，大約屬于印度佛教的中期。在教義方面，此派將一切法作組織性的分類，構成其精密的認識論、心理論與實踐論。其學理上的成立，受大乘中觀派與小乘部派（尤其是說一切有部）的影響頗钜。<#>此派在印度發展數百年。其間，學者輩出，著述甚多。茲將主要學者及代表性著作，略述如次︰<#>此派之開祖相傳是彌勒。相傳西元四、五世紀時，彌勒在印度宣說《瑜伽師地論》、《分別瑜伽論》、《辯中邊論頌》、《大乘莊嚴經論頌》等書，提倡唯識中道之旨，開瑜伽派之基礎。其後，無著禀其教旨，著《攝大乘論》、《顯揚聖教論》、《大乘阿毗達磨集論》等書，爲此派學說奠定堅實之基礎。無著之弟世親又撰《攝大乘論釋》、《辯中邊論》、《唯識二十論》、《唯識三十論頌》、《十地經論》、《大乘百法明門論》、《大乘五蘊論》、《六門教授習定論》等書，盛弘彌勒、無著之學。世親之門人陳那，亦爲一代名匠。師倡導瑜伽論，作《佛母般若波羅蜜多圓集要義論》、《觀所緣緣論》、《無相思塵論》、《入瑜伽》等書，闡揚此派學說。又制《集量論》、《因明正理門論》，爲因明學開展出新方向。同時又有親勝、火辨二大論師詮釋世親之《唯識三十論頌》。<#>不久，德慧、安慧、護法、難陀、淨月、勝友、最勝子、智月等人，各制《唯識三十論頌》之釋論，宣揚三界唯識之義。其中德慧于《三十頌釋論》外，撰有《隨相論》。安慧爲德慧門人（一說德慧之師），別著《大乘阿毗達磨雜集論》、《大乘廣五蘊論》等論。又有護法，住中印度那爛陀寺，著有《觀所緣緣論釋》、《成唯識寶生論》、《大乘廣百論釋論》等書，且曾破中觀派法師佛護、清辯等人之學說。難陀除《三十頌釋論》之外，又作《瑜伽師地論釋》。淨月造《阿毗達磨集論釋》及《勝義七十論釋》。<#>勝友、最勝子及智月三師皆護法之門人。其中，最勝子等別制《瑜伽師地論釋》、《菩薩戒品廣注》（西藏所傳）。其時又有無性著《攝大乘論釋》，注《攝大乘論》；親光撰《佛地經論》，以詮釋《佛地經》；德光撰《五蘊論疏》（西藏所傳，藏Phuṅ-po lṅah!i rnam-par h!grel-pa）、《菩薩地注》、《菩薩戒品疏》等書。又，護法之門人有戒賢，住那爛陀寺，盛唱瑜伽唯識之學；玄奘入竺時，其年事已達一０六歲，玄奘親就之學，禀承其教。此外，又有法稱，爲陳那因明學之重要推展者，在因明學上有重要貢獻。<#>◎附一︰呂澄《印度佛學源流略講》第五講第四節（摘錄）<#>無著、世親以後，大乘學說內部有了鮮明的分立，主要有兩派︰一是瑜伽行派，一是中觀派。<#>瑜伽行派是從無著、世親這個系統下來的，重要的典據是《瑜伽師地論》。‘瑜伽師’是漢譯名，從藏譯看，原名是‘瑜伽行’，所以一般稱這派爲瑜伽行派，簡稱瑜伽派，爲了避免同六派中瑜伽派相混，還是稱瑜伽行派。與此同時，有些學者自稱要以龍樹、提婆學說爲典據，恢復其學說的本來面貌，實際上對龍樹、提婆之學已有很大發展，這就是組成的中觀學派。中觀、瑜伽兩派，在重要學說上都是對立的，儘管有人想調和兩家，仍無濟于事，後來的發展，愈趨分裂，始終未能統一。<#>瑜伽行派應從世親的傳承說起。在世親時，那爛陀寺已經建立，他本人是否在該寺主持過講壇，已無可考，但他的一派學者，主要是在該寺活動，這是可以肯定的。那麽，世親這一派的傳承是怎樣的呢？這個世系，一直是不明了的，在中國傳世親學的學者有好幾家，前有菩提流支、真諦，後有玄奘，他們對此也都沒有明確的說法。流支所譯《金剛仙論》（即《金剛經論》注），論末附注雲︰《金剛經論》是世親作，《金剛經論注》是世親弟子金剛仙作，輾轉三傳至于菩提流支云云。此說不是出于流支本人，只是後人的一種說法，未必可信。玄奘譯了《三十唯識論》，還譯了十家的注（不是十家分譯，而是把十家的注糅合一起譯的）名《成唯識論》。他的門人窺基作《成唯識論述記》，在初發論端裏，說到有關十家的一點情况，從中多少可以看出十家與世親的一些關係。十家中，親勝、火辨二家是與世親同時的，後八家與世親時間相距有一百多年，他們是否世親的弟子，《成唯識論述記》都未談到，只說到德慧是安慧的老師，另外還提到勝友、最勝子、智月與護法有師承關係。至于親勝、火辨、德慧、護法與世親之間的關係，就不清楚了。《述記》記載十家情况如下︰(1)護法（世親後），(2)德慧（世親後，安慧之師），(3)安慧，(4)親勝（世親同時），(5)難陀，(6)淨月（安慧同時），(7)火辨（世親同時），(8)勝友（護法門下），(9)最勝子（護法門下），(10)智月（護法門下）。總之，從上述記載的十家，還看不清世親的世系。<#>西藏在這方面倒有比較詳細的記載，說世親以後有四大家︰<#>(1)安慧︰他和世親的年齡相差很大，據西藏所傳的神話，安慧原是世親講學時在那兒聽講的一隻鴿子，後來轉生南印度，七歲時，又重到世親處受學，可見兩人年齡的懸殊了。還說，安慧對世親四科學說中的毗曇科特別擅長，這個說法倒是符合事實的，安慧確實對世親關于毗曇的著作，有很多注疏。例如，《俱舍實義疏》，分量相當大，有藏譯本，漢譯略本的殘卷是在敦煌卷子中發現的。其後此注，還由他弟子滿增重疏，名《隨相疏》，流行很廣，在西藏幾乎成了佛學的重要參考書。另外，他又糅合《阿毗達磨集論》和師子覺的注釋而成《雜集論》（師子覺爲無著的弟子）。作此論的目的是爲了補救人們對《俱舍論》的攻擊，雖是糅合成書，但對世親學說已有所發展。實際上，安慧的著作還不限于注疏毗曇的幾種，他還有《大乘莊嚴經論疏》、《辯中邊論疏》、《三十唯識論釋》等等。此外，對《小品寶積經》也有釋，漢譯名《寶積經論》。<#>(2)陳那︰也是南印度人，婆羅門姓。他不在十家之內，主要是傳世親因明方面的學說。此外，他對《俱舍論》也有注。同時對《小品般若經》也有注釋，漢譯名《圓集要義論》，是個頌本。關于因明的著作，重要的有八部，稱爲‘因明八論’。<#>(3)德光︰主要是傳世親的律學，現存著作有他對《瑜伽師地論》開頭幾品的注，又有菩薩地的〈戒品〉注。另外，他對聲聞乘的律也有綱要性的著述，名《律經》（此處的經，指略詮的體裁，即綱要），是說一切有部的律，後來很盛行，凡學有部戒的都以它爲主。因他對瑜伽行派及有部的戒都有發明，也算一家。不過玄奘對德光是抱有歧視態度的，從《大唐西域記》記載有關德光的事情可以看得出來。後來義淨去印度，倒很推崇他，說他‘再興律藏’。<#>(4)解脫軍︰這一家在漢譯中連名字也沒有，西藏說他是傳世親的般若學的。他除傳《金剛般若論》外，還傳《現觀莊嚴論》。《現觀莊嚴論》有藏譯本，後世傳說是彌勒作的，同《大智度論》一樣是解釋《大品般若》的。玄奘時還不知道有此書，可能是後出的。西藏認爲解脫軍有這方面的著作，所以也算一家。<#>從西藏所傳的材料看，世親的世系有此四人，至于他們的年代，與世親有無直接傳承關係等等，還是不清楚。不過世親之學，因有這些人，而得到發揚光大，從而形成一個與其他學派相對立的一派，這是很明顯的。<#>◎附二︰高崎直道著·李世杰譯〈瑜伽行派形成史〉（摘錄自《唯識思想》第一章）<#>瑜伽行派的歷史，如由以前的研究來說，不詳的部份尚多，學者之間的解釋亦不一致。這裏，只舉最確實之部份來看。瑜伽行派的唯識理論，是由無著之《攝大乘論》始成體系化。無著才是以有機的方法把三性說和阿賴耶□識說統合起來，而對入唯識性之實踐（＝瑜伽行）給與理論基礎的；同時，亦以包含此三部門之唯識說，爲大乘最勝之教義，而作爲一切大乘教說的基礎。無著之說，由其弟世親繼承，世親更使‘識之理論’發展，于是，唯識說乃告完成。其學說之基本，可見于《唯識二十論》和《唯識三十頌》。世親以後，識之理論，在認識論上更加精密，又以與其他學派論爭之情况爲背景，因而促進了因明學的發達與獨立。<#>據說，無著是從兜率天的彌勒菩薩承受唯識說的。由此來看歷史事實的時候，就生出了彌勒論師的實在說。其論據是說︰無著于其《攝大乘論》所引用的《大乘莊嚴經論》或《中邊分別論》等，必有無著從前代所繼承的論典，而其論典應有其著者，于是將其著者歸屬于彌勒的。在歷史上，除了彌勒之外，幷不知有其他之人物，故有認爲將無著以前的瑜伽行派之論典，皆暫定爲彌勒之名義，這種見解亦可成立；同時，將一切的著作暫歸于事實上之編纂者無著，這個看法亦可成立。不過，假如認爲，因無著的出現而突然形成了瑜伽行派，這是太勉强的；應該要推測爲，在無著以前仍有相當長期的瑜伽師之傳統。這些瑜伽師們，是以北印度有部系之教團爲母體，而因在實踐上之要求，接受了龍樹所確立的空性說而大乘化的。他們想在歷來的瑜伽行體系上，確立大乘瑜伽行，因而造了後來成爲〈菩薩地〉原型之綱要書。與此相對，從來的瑜伽行，便叫做‘聲聞地’。〈聲聞地〉之瑜伽行理論，另外又成爲《解深密經》中〈分別瑜伽品〉之精髓。此經是把大乘瑜伽行實踐之唯識觀，最初表明出來的重要經典。一方面，〈菩薩地〉是標榜大乘教說＝菩薩藏之總攝而名爲‘攝大乘’的。此主張亦被《大乘莊嚴經論》所繼承，至無著之《攝大乘論》而告完成。瑜伽行派，是由爲其母體的‘有部’之體質而來，它與龍樹之徒不同，而以包括三乘爲任務。基于此立場，以聲聞地、菩薩地爲中心，企圖編集《瑜伽師地論》。再以它爲〈本地分〉而加上了〈攝决擇分〉以下四分，于是，完成了瑜伽行派的基本原典。《解深密經》，也可把它認爲是︰由每問題所作成的，相應于此〈攝决擇分〉之製作而編集爲現在的樣子。還有，與《大乘莊嚴經論》同一的作者又造《法法性分別》與《中邊分別》二論，完成了構成唯識說之個別理論。《大乘莊嚴經論》以瑜伽行派之體系與大乘說之組織化爲其目標；《法法性分別》是辨別雜染（法）與清淨（法性），幷論從雜染到清淨之轉依；《中邊分別》是對空性的解釋，幷以給三性說一主體的意義爲主題，這是準備結合三性說與識說的重要論典。另有《阿毗達磨經》，但此經現在散佚而不傳，故其內容，無法知道。<#>《攝大乘論》以前的瑜伽行派歷史，筆者把它推定爲大體是經過上來所述的情形。《大乘莊嚴經論》以下三書，在西藏所傳中，認爲是彌勒菩薩所作。《瑜伽論》在中國說是‘彌勒菩薩說’；在西藏則說是‘無著造’；現在的學者，一般都認爲是無著以前的作品，而先成立〈本地分〉，〈攝决擇分〉以下則是後來所作的；但也有說是無著之時所成立的。<#>如上所述之經過，究竟是發生在歷史上的什麽時候？關于世親的年代，現在從他與笈多王朝二王之交涉的事實看來，可推定爲五世紀後半是其晚年，所以把它認爲︰400至480年左右，是最有力的說法。無著是世親的長兄，他們的年齡差距，可能相當大，所以無著的年代，可能是在380至460年左右。<#>這個年代的推測，如從有關瑜伽行派經論的漢譯年代來看，究竟有沒有矛盾？先從漢譯年代來說，最古老的是︰曇無讖的《菩薩地持經》的翻譯（414以後）和求那跋摩所譯的《菩薩善戒經》（424～431之間）。此二書是〈菩薩地〉的異本，曇無讖譯的內容大體是與〈菩薩地〉相同，但求那跋摩所譯的就比較接近古形，或者可認爲這個（求那跋摩譯的）就是〈菩薩地〉的原型也說不定。從此二書的傳入來說，曇無讖是于405至410年間取得此書的，而求那跋摩在396年已離開了北印度，所以在這396至410年之間，就已成立了〈菩薩地〉的原形，而且可推想在那時候，五部全體當已存在。<#>其次，有求那跋陀羅所譯出的屬于《解深密經》一部之《相續解脫地波羅蜜了義經》，以及《相續解脫如來所作隨順處了義經》，其年代，可認爲與443年《楞伽經》的譯出，大體爲同一個時候。這二本經的開始寫出，有一點兒變則，决非獨立的經典，它們在形式上，類似在《瑜伽師地論》〈攝决擇分〉中的引用，可能是從該書選出來寫的。如果是這樣的話，這就可以成爲確認在430年左右〈攝决擇分〉已存在之資料。一方面，《楞伽經》在其內容上，雖是與唯識說持有密切之關係，但在無著的著書中，則完全沒有引用，就是在世親的著書中，于其《釋軌論》中，以無經名而被引用的，是到現在爲止所知的唯一之例。另一方面，有與世親《三十頌》極其類似的學說，被推定爲是在《楞伽經》以前所出現的教說（佛說），這是一個麻煩而且難解的問題。在目前，只好把這個問題，認爲是︰《楞伽經》的作者位置于瑜伽行派之邊緣，而在正統上不太被知的，但此問題還須要再檢討。<#>世親的著作漢譯最早的，是由菩提流支所譯的《唯識二十論》和《十地經論》（510年左右）。一方面，無著的主著《攝大乘論》最早的漢譯，爲由北魏·佛陀扇多所譯的論本兩卷。譯出年代是如此的散亂無次序，這是表示著漢譯者在真諦以前尚不熟知有唯識說的體系，只以順手拿到的集起來翻譯而已。真諦的生年，是49 9年，當時是世親後繼者們的活躍期，所以，真諦所譯出其著作的陳那或德慧可能都還在世。或許在此時期，瑜伽行派才開始以一學派之存在而爲世人所知的吧。<#>◎附三︰高崎直道著·李世杰譯〈近代的唯識思想研究〉（摘錄自《唯識思想》第一章）<#>明治時代，輸入了近代歐洲印度學的研究方法與研究成果以後，隨著印度佛教的歷史與原典研究的進展，對唯識思想的評價也逐漸變化了，而其變化的出發點，是在于有關唯識思想之諸經論之梵語原典的發現、校訂本的刊行和西藏語譯的研究。如法國烈維（Sylvain Lévi）所刊行的《大乘莊嚴經論》（1907）及《唯識二十論》與《唯識三十頌安慧釋》（1925）。另一方面，比利時的普辛（Louis dela Vallee Poussin）也曾經一面研究《中論》或《入菩提行經細疏》等中觀派的典籍，而一面著手于藏譯或漢譯之俱舍、唯識之研究，將漢譯的《俱舍論》與《成唯識論》譯爲法語（1923～1931、1928～1929），把日本傳統的唯識的基礎介紹給歐洲的世界。以這兩位學者的業績爲端緒，新的唯識學的研究，在日本也突然興盛起來了。尤其是上述的安慧釋，與漢譯《成唯識論》皆是對世親《三十頌》的一種注釋，但由于它（安慧釋）有與護法不同的解釋或學說，其研究乃形成了對傳統教學的批判的原因。<#>最早表示關心于唯識說的人，是宇井伯壽（1882～1963）。宇井于1916年在英國劍橋留學時，受了普辛（Poussin）的工作指導，發表了〈關于‘唯識’的原語〉的論文。而于其論文中，指出︰(1)于《入菩提行經細疏》中可發現相當于‘唯識’的vijñaptimātratā之語，(2)耆那教白衣派的哈裏巴得羅（Haribhadra）的著書中所引用的偈文乃是《唯識二十論》的第一頌，此中（第一頌中）亦可看出vijñapti-mātrā之語。其次，宇井乃于1921年，發表了〈作爲歷史人物之彌勒及無著之著述〉。這是論述唯識學說之歷史的最早期論文，同時，也主張彌勒之歷史的實在性。在這一點，此論文在唯識思想的研究上，引起了很驚人的影響力。在法相宗的傳承上，彌勒被確認爲是天上的菩薩，而宇井對此傳承認爲有歷史事實的反映，而設想了有同名的論師之存在。宇井以諸論的漢譯年代或中國的傳承爲材料，將始自彌勒論師的唯識說的傳統，推定爲彌勒（270～350）、無著（300～380）、世親（320 ～400）之年代，而對于龍樹（150～250）以後的大乘佛教的歷史，給與一個大體上的目標。後來，宇井也推定了到玄奘爲止的諸論師的年代（1928），這些在後來都成爲《印度哲學史》編年的基礎。宇井更以新的眼光，嘗試了《成唯識論》的再檢討（1928），繼之，他透過法相宗所排斥爲錯誤的真諦譯的諸論的文獻研究（1931，《印度哲學史》第六册），根據《攝大乘論研究》（1932），終于斷定爲︰真諦所傳的舊譯之唯識說才是傳述無著、世親的真實意趣，而玄奘所譯是含有後世經過改變的新學說等內容。這個見解，與傳統以法相教學爲宗旨的學者之間，引起了一個很大的論爭。<#>宇井的學說，是根據近代研究的方法，對于傳統的看法，采取一種根本的批判，而其結果所趨，倒對真諦所傳的學說，給了一種絕對性的評價。後來學者的研究，乃闡明說︰真諦的唯識說有如來藏思想的混入，同時又指出︰宇井的唯識說本身，是傾向于如來藏緣起說的。關于彌勒的實在性問題，一時也得到國際學界很多學者的贊同，但在今天，包含其否定說的另外一種解釋，却變成了很有力的看法。其他，關于世親的年代，與其說是‘四世紀說’，毌寧說‘五世紀說’，是比較有力的看法。不過，宇井的各種研究，對于唯識說的研究，形成了很大的牽引力，是任何人都不能否認的。<#>與宇井幷行，對唯識說研究有貢獻的另一位學者，是山口益（1895～1976）。山口直接受教于烈維，而其成果主要是《中邊分別論》之安慧釋梵文本的校訂等三部著作（1935）。在這以前，山口先幫助佐佐木月樵之工作，出版了《唯識二十論》的諸譯對照（1924），又對《攝大乘論》的論本漢譯四本，附上西藏譯出版（1929）。其他，主要乃將西藏譯大藏經中所傳諸論典介紹于世人，又以中觀派清辯之‘唯識說批判’爲材料而撰有《佛教之有與無的對論》一書。山口將藏譯的唯識說的重要性，提示給日本的唯識說研究者。因此，後期印度佛教研究的進步，若說全是他的功績，也不爲過。此外，在唯識說的原典研究上，有南條文雄的《入楞伽經》（1923 ）、荻原雲來的《菩薩地》（相當于《瑜伽師地論》卷三十五至卷五十）之校訂出版（1936），這些是戰前的研究成果而應加以列舉的。在外國方面值得一提的有比利時的拉莫特（Lamotte）的《解深密經》（1935）或《攝大乘論》（1935）、《大乘成業論》等，是依據西藏譯和漢譯之研究。<#>二次大戰後，宇井、山口兩位碩學，還是唯識研究的先鋒，出版了很多種原典研究，幷有很多學者繼起研究，盛况空前。<#>◎附四︰楊白衣〈瑜伽行派之文獻〉（摘錄自《大乘佛教二系的研究法》）<#>唯識學說至世親大成，世親以後，出現很多論師，對無著、世親的論書，加以注釋，或組織學說，發展爲瑜伽行派。此中，較知名而有著作現存的重要論師，有︰陳那、德慧、無性、德光、護法、戒賢、最勝子、調伏天等。瑜伽行派有二流派，即‘有相唯識派’（Sākāravādin）與‘無相唯識派’（Nirākā-ravādin）。陳那、無性、護法、戒賢、最勝子是屬于前者。德慧、安慧、德光（？）、調伏天屬于後者。關于這，請參考山口博士〈中觀派中觀說的綱要書〉（《大谷大學研究年報》第二輯）、菅沼晃氏〈寂護之識論〉（《東洋大學紀要》〈文學部篇〉第十八集）。<#>有相唯識派之始祖──陳那，系印度論理學史上，大成新因明的學者，有《集量論》，及歸納《八千頌般若》要義之《圓集要義論》；唯識方面有《觀所緣緣論》，是部值得注目的著作。又《掌中論》，漢譯作陳那之著作。對此，西藏譯作爲聖提婆（Ārya-Deva）之著作。關于本書，有杜曼斯教授與宇井博士研究及長澤實導博士的〈漢譯二本對照西藏譯手量論注和譯〉（《智山學報》第四輯）。關于陳那的著作，詳見宇井博士〈陳那著作的研究〉。關于《集量論》等佛教論理學，現在有武邑尚邦、北川秀則、■山雄一、服部正明、戶崎宏正等人深加研究。《觀所緣緣論》是論破極微所成的認識對象（所緣），主張所緣是唯識的論書。是部窺見唯識構造的重要論書。梵語原典未被發現，有西藏譯與漢譯二本（真諦譯與玄奘譯）。西藏譯有調伏天之注釋書，漢譯有護法之注釋書──《觀所緣緣論釋》。研究書有山口益博士將本論附調伏天之注釋日譯，複還元梵語而發表的《觀所緣緣論之原典解明》（《世親唯識之原典解明》所收）。<#>屬于陳那系統的無性論書有《大乘莊嚴經論》之注釋與《攝大乘論》之注釋。又出自此系統的護法，有《成唯識寶生論》、《成唯識論》、《觀所緣緣論釋》之三書。此外，護法對聖提婆的《四百論》加以注釋、有《廣百論釋論》之著作。這只有漢譯，而無梵語原典及西藏譯。這究竟什麽理由則不明，實在遺憾。護法的教學，由玄奘傳到中國後，發展爲法相宗。戒賢是護法的弟子，有《佛地經論》之著作。本書有西藏譯和漢譯，及西尾京雄教授的日譯研究（《佛地經論之研究》，破塵閣，西元1940年），又作《瑜伽師地論》、《阿毗達磨集論》之注釋的最勝子，傳說也是護法弟子。<#>無相唯識派的始祖──德慧有《釋軌論注疏》、《緣起初分分別廣疏》二書的著作，但只有西藏譯。德慧另有一部對《俱舍論》注釋的《隨相論》（漢）。安慧是德慧的弟子，著作有《大乘莊嚴經論》、《中邊分別論》、《阿毗達磨集論》、《唯識三十頌》、《五蘊論》等注釋。此外，又有《大寶積經論》（漢、藏）、《俱舍論實義疏》（藏）等很多注釋書。他是無相唯識派的重要論師。德光有︰《五蘊論釋》、《菩薩地注》、《菩薩戒品疏》等著作。關于這，請參考豐原大成氏《關于德光論師之教學》。調伏天是繼承安慧系統，而對世親的《唯識二十論》、安慧的《唯識三十頌釋論》，各作了注釋。此外，另有因明方面的釋論。<#>其他，作《大乘莊嚴經論》注釋的智吉祥、利他賢，作《五蘊論》注釋的地親、作《成業論》之善慧戒等，都是瑜伽行派後期的學者。<#>


vietnamese:
du già quán tự tại vương như lai tu hạnh pháp <đpb>


vietnamese:
du già kim cương đỉnh kinh thích tự mẫu phẩm <đpb>


vietnamese:
du già hàng tam thế cực thâm mật pháp môn <đpb>


vietnamese:
du già tập yếu cứu a nan đà la ni diệm khẩu quỹ nghi kinh <cm>

meanings:
Conditions and Causes Which Gave Rise to the Teaching to Ānanda Concerning the Essentials of the Yoga [Tradition] on Distribution of Food to Burning Mouths


vietnamese:
du già tập yếu diệm khẩu thí thực nghi quỹ <cm>

meanings:
(title) Ritual Procedures from the Yoga Collection for Feeding the Searing Mouths


vietnamese:
du già tập yếu diệm khẩu thí thực khởi giáo a nan đà duyên do <cm>


meanings:
5533請參閱 瑜伽師地論釋 請參閱 金剛頂瑜伽中發阿耨多羅三藐三菩提心論 梵名 Vajraśekhara-vimāna-sarva-yogayogi-sūtra。全一卷。金剛峰樓閣一切瑜伽瑜祇經之略稱。又稱瑜伽瑜祇經。唐代金剛智譯。收於大正藏第十八冊。爲密教五部祕經之一，自古與理趣經並稱爲祕經中之祕經。全經共有十二品。據胎藏界之蘇悉地經載，本經爲金剛界之蘇悉地，內容闡說成就一切世間、出世間作業之妙法。〔諸儀軌傳受目錄、至元法寶勘同目錄卷六、英譯大明三藏聖教目錄〕


meanings:
5525梵語 nimitta，巴利語同。全稱瑞相（梵 pūrva-nimitta，巴 pubba-nimitta）。又稱瑞應、奇瑞、祥瑞、靈瑞。即顯現嘉祥之兆。佛陀誕生、成道、說法及涅槃等皆顯現種種之奇瑞，以令眾生生起崇仰佛陀、愛樂正法之心。現瑞之記事，散見大小乘諸經。如普曜經卷二之三十二瑞相品載，佛陀誕生之當夜有三十二瑞現；過去現在因果經卷一載，佛陀誕生七日之後，現出五祥瑞等。又如佛說法華經時，先說無量義經，其聽眾爲聞後說的法華經而不離座，時見釋尊入無量義處三昧，現出說法瑞、入定瑞、雨花瑞、地動瑞、眾喜瑞、放光瑞等六種瑞相（法華六瑞）。說無量壽經時，釋尊入大寂定，特現出如來之五德（五德現瑞）。　現出瑞相時，大地搖動者，有「六種震動」之說，又作六變震動、六返震動、六震、六動等。據新譯華嚴經卷十六，從搖動之形狀與其時所發之音聲來分，共有：動、起、涌、震、吼、擊等六種（各再細別爲三種，共爲十八種震動相）。按大品般若經卷一所載，計有東涌西沒、西涌東沒、南涌北沒、北涌南沒、邊涌中沒、中涌邊沒等六種動相。據長阿含經卷二載，佛自託胎、出生以至悟道、說法、涅槃等，皆現各種奇瑞之相。除上述之外，歷史上亦不乏有道高僧或正信之人，於誕生或臨終時，現出各種瑞兆者。〔長阿含卷三遊行經、法華經序品、無量壽經卷上、法華經義記卷一〕


meanings:
① Tên chung của ngọc khuê ngọc bích, đời xưa dùng làm dấu hiệu cho nên gọi là thuỵ. ||② Tường thụy 祥瑞 điềm tốt lành.


meanings:
① (văn) (Tên gọi chung các thứ) ngọc khuê ngọc bích; ② Điềm: 祥瑞 Điềm tốt lành; ③ [Ruì] (Họ) Thuỵ.


meanings:
Tháp nằm bên trong Bàn Môn, phía tây nam thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Chỗ này vốn là Phổ Tế Thiền Viện. Được xây vào niên hiệu Xích Ô thứ 4 (241) đời Đông Ngô Tam Quốc, do Tôn Quyền xây cất cho tăng nhân Tính Khang. Niên hiệu Xích Ô thứ 10 (247) Tôn Quyền lại kiến tạo tháp xá-lợi 13 tầng để báo ân mẹ. Niên hiệu Sùng Ninh thứ 4 (1105) đời Tống phụng chiếu tu sửa tháp, ban tên »Thiên Ninh Vạn Thọ Bảo Tháp«. Khoảng niên hiệu Tuyên Hoà (1119-1125) trùng tu tháp này, đổi thành 7 tầng. Tương truyền trên tháp thường phóng hào quang ngũ sắc cho nên đổi tên »Thuỵ Quang Tháp«, chùa cũng đổi tên là »Thuỵ Quang Thiền Tự«. Về sau, chùa tháp nhiều lần bị biến cố, theo Văn Hiến ghi chép thì trùng kiến trùng tu đến 18 lần. Niên hiệu Hàm Phong thứ 10 (1860) đời Thanh điện vũ bị chiến tranh phá huỷ, chỉ còn một cái tháp. Tháp mặt bằng hình bát giác, 7 tầng, kết cấu hỗn hợp gạch gỗ. Vách ngoài của thân tháp xây bằng gạch, hành lang gấp khúc lượn quanh, tâm tháp tạo thành; bên ngoài là mái cong và toà bằng làm bằng gỗ, cao khoảng 43,2m, tháp thu nhỏ dần theo chiều cao, giữ gìn phong cách tháp cổ Đường Tống. Dưới tháp có một toà Tu-di bằng đá điêu khắc trang sức hoa văn. Mỗi tầng tháp được chống đỡ bởi những cột tròn, cửa sổ mỗi tầng được trổ xen kẽ nhau. Trên trụ có mộc ngạch, cái đấu hình chữ nhật. Trong lòng tháp có trụ tâm tháp xây bằng gạch cấu thành kiểu hành lang gấp khúc lượn quanh. Năm 1978 từ tầng thứ 3 trong khám gạch bên trong lòng tháp phát hiện nhiều văn vật quý hiếm như 2 toà tháp bằng đồng mạ vàng, 9 tượng Địa Tạng, Quán Âm, Như Lai Phật, Bồ Tát, hơn 120 quyển kinh thư, 1 cột đá báu chân châu xá-lợi.


vietnamese:
thuỵ châu động sơn lương giá thiền sư ngữ lục <cm>

meanings:
(title) Ruizhou Zongshan Liangjie chanshi yulu;


meanings:
5527（Shwe Dagon）位於緬甸仰光市（Rangoon）北部之塔。又稱仰光大金塔、大金瓦寺。塔名含有黃金瑞塔之意，爲緬甸境內最大之塔。根據緬甸佛教史所記載，嗒拉因（Talaing）出身之兩兄弟提謂（巴 Tapussa）、波利（巴 Bhallika）於佛陀成道之初，蒙受佛陀教化。其後，佛陀賜以佛髮八根，且囑咐其必置於保存過去三佛遺物之先哥多羅（Seingouttara）之山丘。兩兄弟歸國之後，經底斤（Deckina）等諸天之指示，乃確定山丘之位置。復藉國人之支援，而創建一塔以安置佛髮，此即該塔之濫觴。其後，蒲甘王朝（849～1287）又累有增修，至庇古王頻耶宇（Binngau, 1353～1385 在位）於西元一三六二年重修之，高度由九公尺增至二十多公尺。至庇古女王信修浮（Shinsawbu, 1453～1472 在位）退位之後，又增修該塔，以黃金鑄造塔頂，周圍建築約十五公尺高之露臺，闊達二百七十餘公尺，護以石欄，安裝石磴，四周遍植棕櫚。至後代，復迭有增建。　該塔依山丘之自然地形而分築兩段，上段約五十公尺，每邊中央爲階梯，下方置有巨獅子像一對。臺階上有屋蓋，其內之橫樑及板壁皆繪有佛傳、佛弟子傳、惡魔等圖像。上段中央建一大塔，旁有四佛殿、無數小塔、小佛屋、高柱（tagundaing）、鐘、墳墓等。全塔高約一一一公尺，塔身及傘蓋全飾以金箔，塔頂爲黃金鑄造，飾以鑽石五千餘顆、寶石千餘顆，四周懸掛金鈴、銀鈴，夕照及月夜之下，尤爲絢爛。四佛殿內皆置有巨型鍍金釋迦坐像，其周圍另有大小數百尊石膏及磚造、木造之釋迦立像、坐像、臥像。塔之西北角有一古鐘，重二十五噸，乃新固王於一七七八年鑄造，緬甸人視之爲幸福之象徵。大塔南方有泰國國王爲其人民所建之休憩所。該塔不僅爲緬甸佛教中心，每年亦有無數朝禮者來自泰國、錫蘭、高棉等地。二次大戰中（一九四三年二月）該塔曾遭受轟炸。〔G.E. Harvey: History of Burma; Marray：Handbook India Burma and Ceylon、印度古佛國遊記（李俊承）〕


meanings:
① Cái đàn sắt. Thứ đàn có 25 dây. ||② Sắt sắt 瑟瑟 tiếng gió san sát.


meanings:
① Vụn vặt, mọn mạy, lẫn lộn. ||② Bỉ ổi, bỉ lậu. ||③ Cùng nghĩa với chữ toả 鎖. ||④ Tiếng ngọc kêu bé. ||⑤ Chạm lọng. ||⑥ Sổ chép.


meanings:
① Vụn vặt, lắt nhắt, lặt vặt, tỉ mỉ: 家務瑣事 Việc lặt vặt trong nhà; 瑣屑 Lắt nhắt, tủn mủn; ② (văn) Bỉ ổi, bỉ lậu; ③ (văn) Như 鎖 (bộ 金); ④ (văn) Tiếng ngọc kêu nhỏ; ⑤ (văn) Cổng cung điện; ⑥ (văn) Chạm lộng, hoa văn khắc hoặc vẽ những hình liên hoàn trên cửa: 瑣窗 Cửa sổ có chạm khắc những hình liên hoàn, cửa sổ có chạm lộng; ⑦ (văn) Sổ chép; ⑧ (văn) Chuỗi ngọc; ⑨ Phiền toái, quấy rầy; ⑩ [Suô] (Họ) Toả.


meanings:
① Ngọc dao. Một thứ ngọc đẹp, cũng dùng để tỉ dụ các vật quý báu, như khen văn tự người rằng hay rằng tốt thì gọi là dao chương 瑤章. ||② Sáng sủa tinh sạch.


meanings:
(văn) ① Ngọc dao (một thứ ngọc đẹp): 瑤琴 Đàn khảm ngọc; ② Sáng sủa, tinh khiết.


meanings:
① Một thứ đá đẹp như ngọc. ||② Trong suốt. ||③ Tâm địa sáng sủa.


meanings:
(văn) ① Thứ đá bóng và đẹp như ngọc; ② Óng ánh, trong suốt: 晶瑩 Óng ánh; ③ Tâm địa trong sáng.


meanings:
(title) Treatise of the Wheel of the Different Divisions of the Tenets


meanings:
（梵 Samaya-bhedoparacana-ca-kra，藏 Gshuṇ-lugs kyi bye brag bkod-paḥiḥkhor-lo）一卷。世友菩薩造，唐·玄奘于龍朔二年（662）譯出。收在《大正藏》第四十九册。在玄奘之前，此論已有過兩種譯本︰一爲三秦時代的失譯本，題稱《十八部論》一卷；一爲陳·真諦譯本，題稱《部執異論》一卷。《十八部論》未標造論者名字，論首序偈前有‘羅什法師集’五字，論中譯音下注秦言云云，因此，隋代吉藏認爲羅什所譯。但各種舊經錄都作爲失譯。它的現行本有梁代僧伽婆羅譯《文殊師利問經》卷下〈分部品〉長行和偈頌一段，當系後人摘錄加入的。<#>本論的作者世友，據玄奘所傳，系佛滅後四百年許迦膩色迦王時人，是當時說一切有部四大家之一。論首五序偈中，第三偈特提到他的作論（但此一偈，在秦譯本缺文），稱爲大菩薩。大概是有部中人相信他會繼續彌勒成佛，名師子如來（見《出三藏記集》卷十〈婆須蜜集序〉），故以菩薩相稱，當然這一偈是出于後人所加。中國西藏多羅那他《印度佛教史》說他是注解世親《俱舍論》的世友，時代未免太遲，不足信。<#>本論出于有部大家之作，故其主要內容，完全依照有部的說法來叙述，特別帶著北方有部正宗毗婆沙師的色彩。論述佛滅後一百餘年（秦、陳譯本都作佛滅後一一六年）至四百年期間，印度佛教分派的歷史和各部派不同的教義（即部執）。其結構，首有序偈五頌，述造論因緣及造者。次本論長行，先總叙佛滅後爭論初興之時代以及分裂爲大衆、上座兩根本部派的事由。次分叙大衆部于佛滅後二、三百年內，再經四次分裂，本末合成九部。上座部于佛滅後第三、四百年內，再經八次分裂，本末合成十一部。這樣總有十八部。後文分叙大衆、上座兩系各派的本宗同義（即各派從它的本部分裂時所公認的主張）和末宗異義（即各派分立以後自宗繼續建立的主張）。這一大段系依分裂先後，作十一類來叙述。即(1)一說、說出世、鶏胤三部與根本大衆部合叙；(2)西山、北山二部與制多山部合叙；(3)法上、賢胄、正量、密林四部與犢子部合叙；(4)至(11)其餘說假、多聞、說一切有、雪山、化地、法藏、飲光、經量各派分叙。現有漢譯典籍，關于佛滅後佛教部派分裂次第以及各派異執的較完整的記述，僅有本論一種，所以它實爲研究部派教義極重要的資料。<#>本論以北方有部之說爲據，這在各方面都看得出來。如本論叙說有部，認爲是佛滅後第三百年許，因與根本上座部少有乖諍而分出來的一部，幷與轉爲雪山部的根本上座部對立，其後即從有部次第分出犢子、化地、飲光、經量諸部。這些即暗示上座內部是長時期的和合，又暗示自宗爲根本上座部之最古的代表者，立說亦最先出。又如稱跋耆子部爲犢子部，稱牛王部爲鶏胤部，這都是北方有部對于他派表示輕蔑的說法。因之，本論所述和錫蘭所傳，《舍利弗問經》所傳，清辯所傳，以及西藏多羅那他所傳有部以外的諸說都有出入，而本論所述幷不能無條件地看成史實，必須比較研究，才能勘定。<#>另外，關于大衆、上座兩根本部派分裂情况的記述，雖基本上爲有部之說，但三種漢譯本，前後亦不盡同。如關于發生爭論的五事的來歷，失譯本謂由大僧別立，陳譯本謂由外道（意在泛指與自宗對立的他派）所立，兩譯都未確定五事爲何人所創，到了唐譯才全用婆沙師之說，將五事歸之于大天。又關于大衆部的形成，秦譯謂是三比丘，陳譯謂是四種破教大衆，所指都偏屬大衆部的一面；唐譯則謂四衆共議大天五事，則四衆中又有分化，其從大天說者爲大衆部，反對大天說者爲上座部。就這些不同的叙述上看，可知關于根本兩部分裂情况的傳說，即同在說一切有部之內，也曾有過迭嬗變化，究竟真相還是有待研究的。<#>本論的梵本已佚。漢文本失譯本約在西元402至410年間所出，底本最古，但四序偈前，有‘羅什法師集’之語。如屬可信，當時本論應有幾種梵本流行。唐譯文末，附載有玄奘自述一頌，也說‘備詳衆梵本’，則各種梵本中有出入更不待言了。陳譯本關于可住子部（即犢子部）本宗同義，載有此部異執三種假、一切衆生有二種失等十餘則，爲餘二種譯本所無，這或是陳譯所據梵本是流行于當時正量部的根據地伐臘毗一帶的，因而多出與正量有關的可住子部執若干條。這正可說明本論梵本不同實况的一斑。<#>本論尚有藏文譯本，收在《藏文大藏經》〈丹珠爾〉中。此外，有宇井伯壽的日文譯本，又有增田慈良的英文譯本。藏文譯本，1860年由俄國華西列夫重譯成俄文，1926年重新譯成英文。日人寺本婉雅與日暮京雄又複譯成日文，幷附有清辯、律天著作譯文對照。<#>本論的注解，有唐·窺基撰《述記》一卷，在日本更有注釋《述記》的撰述，以榮天撰的《目論》與憲榮撰的《發韌》較爲著名。本論的陳譯本《部執異論》，有真諦《疏》十卷，已佚，一部分遺文解釋各派得名因緣等，散見于隋·吉藏《三論玄義》及唐·窺基《大乘法苑義林章》內。此外，《藏文大藏經》〈丹珠爾〉內，還收有失譯的律天《異部宗輪論中異部說集》，爲從本論略抄的性質，內與本論所叙述者有異，可資參考。（游俠）<#>◎附︰〈異部宗輪論解題〉（編譯組）<#>有關印度佛教史實之演化，佛滅以後，迄大乘盛行以前的大事，除結集而外，當以佛教部派的分化爲最重要。尤其在研究小乘佛教史之時，部派之分化一事，實爲此時期的基本核心問題。印土記載此一史實的史書，有《文殊師利問經》〈分部品〉，與《異部宗輪論》及其兩部同本異譯──《十八部論》與《部執異論》。此即古來所稱小乘分派史料之‘一經三論’。而此數書之中，當以《異部宗輪論》爲最重要。<#>本論篇幅不多，實僅系一篇長文而已。全文叙述佛滅百餘年後，由于比丘大天倡議‘五事合理’，而引起保守派僧團的攻擊，終于肇使教團趨于分裂。此五事如下所列︰（括號內爲真諦《部執異論》之異譯）<#>餘所誘（餘人污染衣）︰阿羅漢仍抵制不了天魔之誘惑，而偶有夢遺的現象。<#>無知（無明）︰阿羅漢等四果猶有‘不染污無知’。<#>猶豫（疑）︰證四果的聖者，對于佛法諸諦尚有疑惑處，幷非完全徹悟無疑。<#>他令入（他度）︰有些阿羅漢證果時，必須由他人（如佛陀）印證、提醒，才能對聖道真正悟入。<#>道因聲故起（聖道言所顯）︰凡修習出世智慧之聖道，修行者必須至誠唱念‘苦哉’之語，才能使聖道現起。<#>這五件事是大天比丘所提倡的。當時反對者以之爲‘非佛教’。由此而與大天之擁護者分裂爲二派。大天一派形成大衆部。反對一派形成上座部。此後又由此二部，另分出十八部。本論便是站在說一切有部之立場，以叙述分派經過及本末、各派教義之典籍。<#>按本論之梵文原典尚未發現，但有藏文本。全書所說，可代表北傳佛教所傳之分派緣由。至于南傳佛教所傳說之分派原因，有耶舍警告跋耆比丘之‘十事非法’之說。事見南傳巴利文藏經。漢譯見《善見律毗婆沙》、《毗奈耶雜事》等書。<#>《異部宗輪論》之文字頗簡要，單看此譯或不能驟然明瞭。然另有二譯本可參閱︰《十八部論》與《部執異論》。此外《大毗婆沙論》卷一九八所載分部之說，亦可參考。《部執異論》爲真諦譯（《大正藏》第四十九册）。《十八部論》之譯者，古來有傳說爲羅什譯者，有謂爲真諦譯者。到底譯者爲誰，頗難定論。該譯先引《文殊師利問經》〈分部品〉全部經文，然後再續以本論論文，體例頗駁雜。<#>在三種譯文中，自是以《異部宗輪論》最好。研究者可參考窺基《異部宗輪論述記》。今人演培法師亦著有《異部宗輪論語體釋》一書，解說頗詳，可爲初學者津梁。<#>本論作者世友（Vasumitra），一譯天友。爲印度迦膩色迦時代之佛教學者，說一切有部四大論師之一。事迹見《大唐西域記》卷三。著有《阿毗達摩品類足論》等書。舊傳世友曾參與《大毗婆沙》之結集。今人印順法師認爲此事系‘不足信的傳說’（《說一切有部爲主的論書與論師之研究》）。<#>［參考資料］　梁啓超〈讀異部宗輪論述記〉（《現代佛教學術叢刊》{95}）。<#>


meanings:
(Samayabhedo-paracanacak-ra-sastra) ###Yibuzonglunlun######佛教說一切有部論書。異部，指宗派之部類各異，宗輪，謂所宗之法互有取捨，如輪轉不定。記述佛滅後印度佛教分派的歷史及其教義等。古印度世友撰，唐玄奘譯。1卷。異譯本有二：①《十八部論》，又名《分別部論》。未標譯者姓名。1卷。序偈前有“羅什法師集”五字，隋吉藏認為是羅什譯，而各舊經錄均作失譯。②《部執異論》，又稱《部異執論》，陳真諦譯。1卷。據玄奘所傳，本論作者世友，系迦膩色迦王時人，說一切有部四大家之一。全論分為序分偈頌和正文長行兩大部分。序偈主要敍述造論因緣及介紹作者生平。正文內容包括兩部分：第一 ，闡明佛教分派的年代及其原因，記述大天五事等引起的爭論，即當時大天認為阿羅漢果（修行達到的最高精神境界）還有五種局限性，即①還有夢遺之事；②還為無明所覆蓋；③還有對三寶、佛法的“猶豫”；④還要佛和其他長者的指教；⑤仍有無常、苦等感覺，發出苦的聲音。因此阿羅漢不是究竟位，佛才是究竟位。對大天這種主張引起的爭論，使統一的佛教分裂為大眾、上座兩部，最後又分裂成18部。第二，記述佛教各派對一些重要理論問題的不同認識和主張，歸為11類；對如來語是否皆轉法輪，菩薩有無貪欲、瞋恚等煩惱，阿羅漢（第四果）退不退，過去、現在、未來三世是實有還是假有等不同看法，分別加以闡述。為研究部派佛教的發生、發展及其教義的重要資料。######此論有藏文譯本。近代有日本木村泰賢、宇井伯壽、寺本婉雅和日幕京雄等人的日譯本；尚有增田慈良等人的英譯本和蘇聯華西列夫斯基的俄譯本。注釋有唐窺基的《異部宗輪論述記》3卷；《部異執論》有陳真諦疏10卷，今已不傳。日本尚有注釋窺基《異部宗輪論述記》的榮天《目論》5卷和憲榮《發（ ） ###》3卷等。藏傳佛教譯有清辨的注釋。（劉明淵）######


meanings:
① Ðang, đương thời 當時 đang bấy giờ, đương đại 當代 đương đời bấy giờ. ||② Gánh lấy, nhận lấy. Như đảm đương 擔當 đảm đang, thừa đương 承當 nhận lấy công việc, v.v. ||③ Chủ nhiệm, chịu gánh. Như đương gia 當家 chịu gánh vắc cả việc nhà, đương quốc 當國 chịu gánh vác cả việc nước, v.v. ||④ Ðương đương 當當 thiên tử đứng ngoảnh mặt về phương nam để hiệu lệnh chư hầu. ||⑤ Ðương đạo 當道, đương lộ 當路 các nhà cầm quyền. ||⑥ Hợp, xứng đối, đương đối. Như tương đương 相當 cùng xứng nhau, ưng đương 應當 nên phải, v.v. ||⑦ Chống giữ, như nhất phu đương quan, vạn phu mạc khai 一夫當關，萬夫莫開 (Lí Bạch 李白) một người chống giữ cửa ô, muôn người chẳng phá nổi. ||⑧ Hầu, như đương tịch 當夕 vợ cả vợ lẽ lần lượt ngủ hầu. ||⑨ Ngăn che. ||⑩ Một âm là đáng. Ðích đáng, phải thể. ||⑪ Cầm, đợ, để đồ làm tin mà lấy tiền tiêu gọi là đáng. ||⑫ Câu đáng 勾當 người đến vai phải liệu biện công việc công. Ta quen gọi là người câu đương.


meanings:
① Khế hợp, tương xứng. Tiết Thạch Môn Quân Thủ toạ trong NĐHN q. 14 ghi: »一 日 荷 鉏 入 園、 僧 問： 三 身 中 那 一 身 去 作 務？ 師 拄 鉏 而 立。 僧 曰： 莫 便 當 也 無？ 師 攜 鉏 便 行。 – Một hôm sư vác cuốc vào vườn, tăng hỏi: Trong ba thân thì thân nào làm việc? Sư chống cuốc mà đứng. Tăng nói: Chẳng lẽ việc này khế hợp thiền cơ sao? Sư cầm cuốc bỏ đi«. ② Sẽ. Phó từ chỉ thời gian. Tiết Tứ Tổ Ưu Ba Cúc Đa Tôn giả trong NĐHN q. 1 ghi: »後 有 一 長 者 子、 名 曰 香 眾、 來 禮 尊 者、 志 求 出 家… 尊 者 曰： 汝 當 大 悟、 心 自 通 達。 宜 依 佛 法 僧、 紹 隆 聖 種。 – Sau đó có một người con của trưởng giả tên là Hương Chúng, đến lạy Tôn giả cầu xin xuất gia… Tôn giả nói: Ngươi sẽ đại ngộ, tâm tự thông đạt. Ngươi nên quy y Phật pháp tăng để tiếp nối dòng thánh«. ③ Biểu thị ngữ khí nghi vấn, có lúc tương đương như từ »rốt cuộc«. Tiết Giáp Sơn Thiện Hội Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »古 人 布 髮 掩 泥、 當 爲 何 事？ – Người xưa trải tóc lấp bùn rốt cuộc vì cái gì?«.


meanings:
① Xứng, ngang (nhau), (tương) đương: 相當 Tương đương, ngang nhau; 門當戶對 Môn đăng hộ đối; ② Nên, đáng: 不當做的則不做 Việc không nên làm thì đừng làm; ③ Thẳng, trực tiếp: 當着大家談一談 Nói thẳng trước mọi người; ④ Khi, lúc, hồi, đang, đương lúc...: 當祖國需要的時候 Khi Tổ quốc cần đến; 當時 Đang lúc này, đương thời. 【當初】 đương sơ [dangchu] Ngày trước, trước đây, xưa kia: 當初這裡是一片汪洋 Ngày trước ở đây là biển cả mênh mông; 早知今日，何必當初 Việc mà biết sớm như rày thì có xưa kia làm gì?; 【當即】đương tức [dangjí] Ngay, lập tức: 當即接受 Tiếp nhận ngay; 吾本約住此十年，今化事已畢，當即行矣 Tôi vốn hẹn ở đây mười năm, nay việc hoá duyên đã làm xong, nên sẽ đi ngay (Ngũ đăng hội nguyên); 【當面】 đương diện [dangmiàn] (Ngay) trước mặt, trực diện, trực tiếp, công khai: 當面說清 Nói ngay trước mặt; 當面揭了瘡疤 Công khai vạch ra khuyết điểm; 【當然】đương nhiên [dangrán] a. Tất nhiên, đương nhiên, dĩ nhiên: 理所當然 Lẽ tất nhiên; b. Tự nhiên, thiên nhiên: 當然盟友 Bạn đồng minh thiên nhiên; 【當時】 đương thời [dangshí] Bấy giờ, lúc bấy giờ, hồi đó;【當眞】đương chân [dangzhen] Thật, quả là, quả nhiên: 他說要給我一套紀念郵票，今天當眞送來了 Anh ấy nói muốn cho tôi một bộ tem kỉ niệm, hôm nay quả nhiên đã gởi tới; ⑤ (văn) Chống giữ: 一夫當關，萬夫莫開 Một người chống giữ cửa ải, muôn người không phá nổi; ⑥ (văn) Hầu: 當夕 (Vợ cả, vợ lẽ lần lượt) ngủ hầu; ⑦ (văn) Ngăn che; ⑧ (văn) Đứng ngay giữa: 當道 Đứng ở giữa đường, nắm chính quyền; 當堂對質 Đối chất ở giữa công đường (toà án); ⑨ Làm, giữ chức, nhiệm chức: 選他當主席 Bầu anh ấy làm chủ tịch; ⑩ Chịu, chịu trách nhiệm: 敢做敢當 Dám làm dám chịu; 出了問題由誰來當？ Xảy ra vấn đề ai chịu trách nhiệm?; ⑪ Đảm đương, gánh vác, lo liệu: 當家 Gánh vác việc nhà; 當國 Gánh vác việc nước; 當仁不讓 Gánh lấy việc nhân thì không từ chối; ⑫ (thanh) Phèng phèng, leng keng, boong boong...: 小鑼敲得當當響 Gõ thanh la nghe phèng phèng; 當當的鐘聲 Tiếng chuông boong boong. Xem 當[dàng].


meanings:
① Đúng, thích đáng, thoả đáng, phải chăng, hợp: 用詞不當 Dùng từ không đúng, dùng từ không hợp; ② Tương đương, bằng: 一個人當兩人用 Một người làm việc bằng hai; ③ Coi như, coi là: 安步當車 Đi bộ, cuốc bộ (coi như đi xe); 把他當作一家人 Coi anh ấy như anh em một nhà; ④ Cho rằng, tưởng rằng: 我當你不知道 Tôi tưởng rằng anh không biết chứ; ⑤ Cầm, đợ: 當衣服 Cầm quần áo; ⑥ Đó, ngay... đó: 當天. Xem 當 [dang].


meanings:
Tự nơi mỗi người. Trong bài thơ Xuân Cảm của Đại sư Hám Sơn có câu: »若 須 更 覓 菩 提 路、 只 要 當 人 退 步 行。 – Nhược tu cánh mích Bồ-đề lộ, chỉ yếu đương nhân thoái bộ hành. – Nếu như muốn tìm về nẻo giác. Chỉ cần tự mỗi người lùi bước«.


vietnamese:
bệnh hành sai biệt hữu thất chủng <pttđ>


meanings:
① Chứng bệnh (chứng nghiệm của bệnh, gốc bệnh).


meanings:
【症結】 trưng kết [zhengjié] (y) Kết báng (ở bụng). (Ngb) Chỗ quan trọng, mấu chốt, nguyên nhân, mắc gốc: 弄壞這件事的症結在于…Mấu chốt làm hỏng việc này ở chỗ...; 已找到失敗的症結所在 Đã tìm ra nguyên nhân của sự thất bại; 問題不得解決的症結顯然不是在這裡 Vấn đề không giải quyết được, mắc gốc rõ ràng không phải là ở chỗ đó. Xem 症 [zhèng].


meanings:
Bệnh, chứng: 病症 Chứng bệnh; 對症下藥 Tùy (theo) bệnh cắt thuốc. Xem 症 [zheng].


meanings:
① Khỏi, bệnh khỏi rồi gọi là thuyên.


meanings:
① Bị đau, như sang di 瘡痍 đau loét, ngoài da nhân bị thương mà vỡ loét ra gọi là sang di.


meanings:
(văn) Bị thương: 瘡痍 Lỡ loét do bị thương.


meanings:
① Bệnh; ② Ngứa: 抓痒 Gãi ngứa; 搔到痒處 Gãi đúng chỗ ngứa. Xem 癢 [yăng].


meanings:
① Bệnh trĩ, một thứ nhọt loét ở trong ngoài lỗ đít.


meanings:
(y) Trĩ: 痔症 Bệnh lòi dom, bệnh trĩ; 鼻痔 Trĩ mũi; 内痔 Trĩ nội; 外痔 Trĩ ngoại.


meanings:
① Sẹo, vết. Phàm vật gì có dấu vết đều gọi là ngân, như mặc ngân 墨痕 vết mực.


meanings:
Vết, ngấn, sẹo: 傷痕 Vết thương; 淚痕 Ngấn nước mắt.


meanings:
2082指白衣觀音之陀羅尼，即大日經普通真言藏品與密印品所舉之真言。亦即：南麼三曼多勃馱喃（namaḥ samanta buddhānām，歸命普遍諸佛）怛他蘗多微灑也（tathāgata viṣaya，如來對象）三婆吠（sambhave, 生）鉢曇摩摩屨儞（padma mālini，有蓮花鬘者）莎訶（svāhā）。全咒係謂，歸命於由如來境界所生而以佛之功德為莊嚴之鬘者。修白衣觀音法而持白衣大悲咒，可消攘兵亂、天變等災禍。


meanings:
Trong Phật giáo, bạch y thường dùng để chỉ cho người tại gia, nhưng ở đây chỉ chung cho hạng dân dã không địa vị quan chức. Bạch Y Bái Tướng, nghĩa là một kẻ bình dân không có địa vị nào hết, bỗng nhiên được phong chức Tể tướng. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho người hoát nhiên đốn ngộ, chuyển phàm thành Thánh. Hư Đường Hoà thượng ngữ lục q. 1 (Đại 47, 990 thượng) ghi: »大 丈 夫 漢、等 是 爲 人、何 不 教 他 脫 籠 頭、卸 馱、 如 白 衣 拜 相 一 般。– Kẻ đại trượng phu, họ cũng là người, sao không bảo họ cởi bỏ yên cương đi, giống như hạng bình dân được phong chức Tể tướng«.


meanings:
2083梵名 Śvetāmbara。印度耆那教派別之一。以其教徒穿著象徵廉潔之白衣，故有此稱。然佛教徒則有稱其為白衣外道者。據傳耆那教第二十四祖為尼乾陀若提子（一說其為開祖）。尼乾子逝世後二百餘年，教徒間由於可否以白衣纏身之問題，各有所執，而開分裂之端，遂於一世紀時分裂為以聖普德偉迦亞長老（梵 Saṃbhutavijaya）為首之白衣派與以巴德拉巴乎長老（梵 Bhadrabāhu）為首之天衣派（梵 Digambara）。　此派宗旨在於觀人生之苦，修苦行以滅宿作之業因，主張不造作身業、不起諸漏，以求證悟，獲得解脫。白衣派除修苦行之外，並主張男女平等。其宗教儀式限定於耆那教寺廟舉行。允許教徒擁有一件白袍、一鉢、一撣與防止小蟲入口之口罩。此派於印度北部邁索爾地方頗有影響力。據大唐西域記卷三僧訶補羅國（位於北印度，白衣派本師始弘布教法之處）條記載，其教徒修苦行，威儀律行頗同僧法，唯留少髮，加之露形，或有所服，則以白色示異。此外，大智度論卷六十八以「求樂」與「苦行」區別白衣派與天衣派之相異處，謂白衣求樂，故多蓄種種衣。四分律行事鈔資持記卷上一之一，以「有」及「空」論述二派之異，謂白衣執著「有」。　白衣派於佛教興隆之後，漸形衰微，僅流行於印度西南一帶。至十一、十二世紀，佛教遭受回教徒破壞而衰微之際，始得挽回勢力，進而融合印度教，崇拜濕婆、毘濕笯等。昔時白衣派之支派分歧達八十四部派。崇拜祖師像之派別有塔巴派（梵 Tapa）、卡羅塔羅派（梵 Kharatara）、安契羅派（梵 Ancara）等。十五世紀頃，由白衣派分離出斯特那迦瓦西派（梵 Sthānaka-vāsī），該派提倡復古，排斥偶像崇拜。此外，另有穆爾底布札派（梵 Mūrtipūja）、特羅般提派（梵 Terapanthī）等。後其勢力亦因內部分裂而渙散。〔雜阿含經卷二十一、中阿含卷四尼乾經、卷二十五苦陰經、卷五十二周那經、長阿含卷十二清淨經、增一阿含經卷三十五、瑜伽師地論卷七、顯揚聖教論卷十〕（參閱「天衣派」1349、「耆那教」4283）


meanings:
（梵 Paṇḍaravāsini，藏 Gos-dkar-mo）　　三十三觀音中的第六尊。音譯爲半拿囉■悉寧、半拿羅縛悉■、半拿囉婆徙■、跛拿羅縛悉尼。 意譯爲白處、白住處。又稱白處尊菩薩、大白衣觀音、服白衣觀音、白衣觀自在母。《大日經疏》卷五載（大正39·632c）︰‘多羅之右置半拿囉■悉寧，譯雲白處。以此尊常在白蓮華中，故以爲名。’卷十又雲（大正39·682a）︰‘白者即是菩提之心，住此菩提之心，即是白住處也。此菩提心從佛境界生，常住于此能生諸佛也。此是觀音母，即蓮花部主也。’可知，此尊常在白蓮華中，故稱白處或白住處菩薩。系令一切苦惱消失、轉不吉爲吉祥的觀音。　　<#>此尊位在密教現圖胎藏界曼荼羅蓮華部院西北隅。密號離垢金剛。三昧耶形爲鉢曇摩花或開敷蓮花。其印契，《大日經》〈密印品〉說是虛心合掌，二無名指屈入掌中，二大指幷屈觸著二無名指。此印表此尊爲蓮華部部母，能生蓮華部諸尊。另據《大日經》〈真言藏品〉、〈密印品〉，其真言爲︰南麽三曼多勃馱喃（歸命）怛他孽多微灑也（tatha^gata vis!a-ya，如來對象）三婆吠（sambhave，生）鉢曇摩摩履你（padma ma^lini，有蓮華鬘者）莎呵（sva^ha^）。　　<#> 關于此尊的形像，經軌所出各異。依《大日經疏》卷五所載，系戴天髮髻冠，襲純素衣，左手持開敷蓮華。 《不空罥索經》卷八、卷九、卷三十載，左手持蓮華，右手揚掌或仰伸■上等。胎藏現圖曼荼羅、胎藏圖像所出之像大致同上，身呈白黃色，著白衣，左手執開敷蓮華，右手作與願印（即伸五指， 掌向外而安于腰前）結跏趺坐于赤蓮華上。《一字佛頂輪王經》卷三所說略異，謂左手作施願印，右手把真多摩尼寶。《阿嚕力經》另說左手持棒或罥索，右手梵篋。　　<#>又，古來以此尊爲本尊而祈請息灾延命的修法， 稱爲白衣觀音法、白處尊法。 　　<#>白衣觀音<#>［參考資料］　《不空罥索神變真言經》卷十五、卷二十二、卷二十三；《大日經》卷一〈具緣品〉、卷五〈秘密漫荼羅品〉；《玄法寺儀軌》卷一；《青龍寺儀軌》卷中；《圖像抄》卷七；《別尊雜記》卷二十。<#>


meanings:
2083白衣，梵名 Pāṇḍaravāsinī，西藏名 Gos-dkar-mo，音譯作伴陀羅縛字尼、半拏囉嚩悉寧、半拏羅縛悉儞、跛拏縛悉尼，意譯作白處、白住處。指三十三觀音中之第六尊，常著白衣在白蓮花中。白，表菩提心，意即住此白淨菩提心。故稱此尊為大白衣觀音、白處尊菩薩、白處觀音、服白衣觀音、白衣觀自在母。種子為???（paṃ）。密號離垢（或離苦）金剛。三昧耶形為鉢曇摩花。位在密教胎藏界曼荼羅觀音院第三列第七位。其形像於各經軌所載皆不相同，若依現圖胎藏界曼荼羅之記述，則其形像為身呈白黃色，著白衣，左手持白蓮花祈求息災，右手作與願狀，即伸出五指，掌向外而安置於腰前，結跏趺坐於赤蓮花上。　另據大日經密印品記載，其印契係兩手虛心合掌，二無名指屈入掌中，二拇指並屈觸著二無名指；表示此尊為蓮華部之部母，能生蓮華部諸尊。其真言詳載於大日經真言藏品及密印品之中。又以此尊為本尊之修法，稱為白衣觀音法、白處尊法，用以祈請延命、息災等。 另有一說，謂此觀音有白衣、大白衣二尊，大白衣即為白處觀音，白衣即為大明白寺觀音，位於觀音院之第一列第六位。此尊每著白衣坐於石上，古來即為水墨畫之好題材。〔不空羂索神變真言經卷八、卷三十、大日經疏卷五、卷十、圖像抄卷七、別尊雜記卷二十〕


vietnamese:
bạch y kim tràng nhị bà la môn duyên khởi kinh <đpb>


meanings:
(J: Hakuin Ekaku, 1686-1769), Thiền tăng sống vào thời đại Đức Xuyên, hiệu Hộc Lâm, người Tuấn Hà (Suruga), thuộc tông Lâm Tế Nhật Bản. Năm 15 tuổi sư xuất gia ở chùa Tùng Âm, nối pháp Tín Thọ lão nhân ở Phan Sơn, làm Đệ nhất toạ ở chùa Diệu Tâm. Sư được gọi là Tổ trung hưng tông Lâm Tế. Ngoài việc trùng tu chùa Tùng Âm, sư còn khai sáng chùa Quan Âm, chùa Tân Vô Lượng ở núi Diệu Trí, chùa Long Trạch ở Tam Đảo. vv… Thuỵ hiệu: Thần Cơ Độc Diệu Thiền sư, Chính Tông Quốc Sư. Tác phẩm: Ngữ lục 103 quyển, Hoè An Quốc Ngữ, 7 quyển, Tức Canh lục 1 quyển, Viễn La Thiên Phủ, Dạ Thuyền Nhàn Ngữ và Bích Sinh Thảo Tự truyện đều gom vào Bạch Ẩn Thiền sư toàn tập 6 quyển, trong đó cũng có chép thi văn, thư hoạ. vv… Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
2095<一>禪林用語。以白雲之自在去來轉喻人之了無執著與自由無礙；又一般喻指隱者。景德傳燈錄卷十四（大五一‧三○九下）：「道悟問：『如何是佛法大意?』師曰：『不得不知。』悟曰：『向上更有轉處也無?』師曰：『長空不礙白雲飛。』」　<二>（1025～1072）宋代僧。即舒州白雲山守端禪師，為楊岐方會禪師之法嗣，五祖法演之師。〔續傳燈錄卷十三〕（參閱「守端」2390）　<三>（?～1121）宋代僧。即白雲宗之祖清覺，號白雲，世稱白雲和尚。（參閱「清覺」4677）　<四>（1915～ ）祖籍北平，寄籍河南益陽。法號夢殊。夙秉善根，七歲投禮洞庭高僧虛因門下，二十一歲於漢陽歸元寺受具足戒。二十四歲出任浮丘山雷音寺住持，二十八歲受聘為天岳山梵音寺方丈。民國三十七年（1948）來臺，先後於高雄、臺南、北投靜修。六十年住持彰化大城古嚴寺，翌年創辦「佛印」雜誌，六十二年任臺南關廟菩提寺住持，七十一年創辦千佛山女子佛學院。著有禪的學術思想、禪的智慧、禪論微言等書。　<六>日本曹洞宗僧。姓安谷。法名白雲。為原田大雲之大弟子。（參閱「安谷白雲」2397）


meanings:
（梵 Śataka）梵文文學中，集錄個人一百頌詩的詩集。又作百詩章。由于其體爲一種文學形式，故其名幷非特定一書。而是此一類書的泛稱。又，《百頌詩集》應是一人百首的詩集之意，但現存此類作品的頌數，却有所增减，已非僅限于百頌。<#>在諸多《百頌詩集》中，以西元七世紀左右，伐■呵利（Bhartr!hari）所撰的《戀愛百頌》（S/r!n%ga^ra-s/ataka）、《處世百頌》（Ni^ti-s/ataka）及《離欲百頌》（Vaira^gya-s/ataka）三部抒情詩集爲最有名。前者系以戀愛情緒爲主題，作者藉豐富的詞藻、優雅的詩句來贊美戀愛，頌揚女性的魅力，然字裏行間却蘊含勸人捨弃煩惱、求證解脫之意。後二者則闡述實踐道德的要諦，以除煩惱爲最高理想，更教導證得解脫境地之道，頗能彰顯作者的人生觀與哲學思想。<#>有人認爲詩人伐■呵利（Bhartr!hari），即義淨所著《南海寄歸內法傳》中的文法家伐■呵利。但觀《百頌詩集》的內容，可知此伐■呵利顯然是印度教濕婆神的崇拜者，其思想體系爲吠檀多哲學思想，而義淨所述的伐■呵利則是一佛教徒，故二者未必同爲一人。由于荷蘭人亞伯拉罕·羅格爾的介紹，伐■呵利乃以其所著《百頌詩集》成爲第一位受歐洲矚目的印度人。<#>［參考資料］　《The Epigrams attributed toBhar-tr!hari,including the three centuries》；《S/ataka-trayam of Bhartr!hari》。<#>


meanings:
2498梵名 Śataka。又作百詩章。為梵文文學中，由百首左右所組成之個人詩集形式，而非指特定之作品。其中，最著名者為七世紀頃伐㮹呵利（梵 Bhartṛhari）所著戀愛百頌（梵 Śṛṅgāra-śataka）、處世百頌（梵 Nīti-śataka）、離欲百頌（梵 Vairāgya-śataka）等，然詩集中亦雜有少數他人之作。戀愛百頌雖讚頌戀愛及女性之魅力，卻含有勸人捨棄煩惱，尋求解脫之意。處世百頌、離欲百頌則論述實踐道德之要諦、去煩惱、追求最高理想等人生觀與哲學思想。〔D.D. Kosambi：The Epigrams attributed to Bhartṛhari, including the three centuries, Bombay 1948；do. śataka-trayam of Bhartṛhari, Bombay 1946〕


meanings:
every part of the body in perfect condition


meanings:
① Tạo lệ 皁隸 hạng người hèn, như tuần phu lính lệ vậy. ||② Mười hai con ngựa gọi là tạo. ||③ Sắc đen, như tạo y 皁衣 áo đen. ||④ Phì tạo 肥皁 sà phòng. Tục quen viết là 皂. ||⑤ Hạt thóc còn sữa.


meanings:
① Đen: 不分皂白 Không phân trắng đen, không phân biệt phải trái; 皂衣 Áo đen; ② Xà phòng, xà bông: 香皂 Xà phòng (bông) thơm; ③ (thực) Bồ kết; ④ (cũ) Sai dịch: 皂隸 Sai nha; ⑤ (văn) Mười hai con ngựa; ⑥ (văn) Hạt thóc còn sữa; ⑦ (văn) Máng ăn cho gia súc.


meanings:
① Thấy rõ, lộ ra ngoài, như tiểu nhân chi đạo, đích nhiên nhi nhật vong 小人之道，的然而日亡 (Lễ Kí 禮記) đạo kẻ tiểu nhân bề ngoài rõ vậy mà ngày mất dần đi. ||② Ðích thực, đích xác. ||③ Cái đích để tập bắn, bắn phải có đích để ngắm, người phải có chí hướng về một cái gì rồi mới có đường mà tiến, nên gọi cái chỗ chí mình muốn tới là mục đích 目的. ||④ Ðấy, dùng làm trợ từ, như hảo đích 好的 tốt đấy (dùng làm trợ từ đọc là chữ để).


meanings:
Đích xác, xác thực. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »洪 覺 范 書 有 六 種… 此 老 文 字 的 是 名 家、 僧 中 希 有、 若 論 佛 法、 則 醇 疵 相 半。 – Hồng Giác Phạm viết có 6 loại… Chữ nghĩa già giặn này xác thực là của hàng danh gia, trong chư tăng ít có. Nếu luận về Phật pháp thì nửa ưu nửa khuyết«.


meanings:
① Của, thuộc (dùng sau định ngữ, kết hợp định ngữ với danh từ): 可愛的祖國 Tổ quốc yêu dấu; ② Cái, vật, người (từ dùng thay cho người và vật): 在俱樂部里，唱的唱，跳的跳，下棋的下棋 Ở câu lạc bộ, người hát, người nhảy múa, người đánh cờ...; 菊花開了，有紅的，有黃的 Hoa cúc đã nở, đỏ có, vàng có; ③ Từ dùng để nhấn mạnh câu nói: 是我打的稿子，他上的色 Do tôi phác hoạ, anh ấy tô màu; 是他昨天買的書 Sách của anh ấy mua hôm qua đấy; ④ Từ dùng ở cuối câu để khẳng định ngữ khí: 他是剛從北京來的 Anh ấy vừa ở Bắc Kinh đến; 我是不同意的 Tôi không tán thành đâu; ⑤ Từ dùng giữa hai con số: 1. (khn) Nhân cho nhau: 這間房子五米的三米，合十五平方米 Buồng này rộng 5 mét nhân cho 3 mét là 15 mét vuông. 2. (đph) Cộng nhau: 兩個的三個，一共五個 2 cái cộng với 3 cái là 5 cái; ⑥ 【的話】đích thoại [dehuà] (trợ) Nếu... thì, bằng (không)... thì: 如果你有事的話，就不要來了 Nếu như anh bận việc thì đừng đến; 不然的話 Bằng không thì..., hay là.... Xem 的 [dí], [dì].


meanings:
Đích thực, đích xác, xác thực.【的确】đích xác [dí què] Đúng, thật, đích xác: 這事兒的确如此 Việc ấy đúng như thế. Xem 的 [de], [dì].


meanings:
① Cái đích, cái bia: 無的放矢 Bắn tên không đích; 中的 Trúng đích, trúng bia; ② Cái chấm đỏ trang điểm trên trán của phụ nữ thời xưa: 點雙的以發姿 Chấm hai chấm đỏ để hiện rõ vẻ đẹp (Phó Hàm: Kính phú); ③ Sáng sủa, rõ ràng: 朱唇的其若丹 Môi đỏ sáng như son (Tống Ngọc: Thần nữ phú). Xem 皪 [lì]. Xem 的 [dí], [de].


meanings:
Nối pháp dòng chính. Tông Môn Võ Khố ghi: »湛 堂 准 和 尚 興 元 府 人、 眞 淨 之 的 嗣。 – Hoà thượng Trạm Đường Chuẩn, người phủ Hưng Nguyên, nối pháp dòng chính của ngài Chân Tịnh Khắc Văn«.


meanings:
① Thích hợp, thoả đáng. Đại Châu ngữ lục q. hạ ghi: »禪 師 適 來 説 眞 如 有 變 易、 如 今 又 道 不 變 易、 如 何 即 是 的 當？ – Vừa rồi Thiền sư nói Chân như có biến đổi, bây giờ lại nói không biến đổi, thế nào mới thoả đáng?«. ② Cứu cánh, rốt cuộc (Biểu thị ngữ khí nghi vấn). Tiết Đại Hồng Thủ Toại Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »李 刺 史 問 藥 山： 何 姓？ 山 曰： 正 是 時？ 李 罔 測、 乃 問 院 主： 某 甲 適 來 問 長 老 何 姓。 答 道： 正 是 時。 的 當 是 姓 甚 麼？ – Thứ sử họ Lí hỏi Dược Sơn: Họ gì? Sơn đáp: Vừa đúng lúc? Lí mờ mịt, liền hỏi Viện chủ: Vừa rồi tôi hỏi Trưởng lão họ gì, ngài đáp rằng: Vừa đúng lúc. Rốt cuộc là họ gì?«.


meanings:
① Xác thực, chân thiết. Tiết Tô Châu Tây Thiền Hoà thượng trong NĐHN q. 4 ghi: »三 乘 十 二 部 分 教 則 不 問、 如 何 是 祖 師 西 來 的 的 意？ – Tăng hỏi: Ba thừa, mười hai phần giáo thì chẳng hỏi, thế nào là ý xác thực của Tổ sư từ Ấn Độ sang?«. ② Chỉ dạy một cách thiết thực. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »僧 問 當 山 启 禪 師： 學 人 卓 卓 上 來、 請 師 的 的。 启 云： 我 者 裏 一 屙 便 了、 有 甚 麼 卓 卓 的 的？ – Tăng hỏi Thiền sư Đương Sơn Khải: Nãy giờ người học đứng đợi, thỉnh Thầy chỉ dạy một cách thiết thực? Khải nói: Trong đây ta vừa đi tiêu xong, có cái gì là cao siêu thiết thực?«.


meanings:
① Ðều, cùng, lời nói tóm cả mọi cái mọi sự. ||② Khắp.


meanings:
(văn) Đều, cùng, khắp, đều là, toàn là: 人人皆知 Ai nấy đều biết; 馬無故亡而入胡，人皆弔之 Con ngựa vô cớ chạy vào đất Hồ mất, mọi người đều đến thăm và chia buồn (Hoài Nam tử); 照見五蘊皆空 Soi thấy năm uẩn đều không (Bát nhã Ba la mật đa Tâm kinh).


meanings:
① To lớn, tiếng gọi tôn kính, như hoàng tổ 皇祖 ông, hoàng khảo 皇考 cha, v.v. ||② Vua, từ nhà Tần trở về sau đều gọi vua là Hoàng đế 皇帝. ||③ Hoàng hoàng 皇皇 rực rỡ, ngơ ngác, sợ hãi, như Khổng Tử tam nguyệt vô quân tắc hoàng hoàng như dã 孔子三月無君，則皇皇如也 (Mạnh Tử 孟子) đức Khổng Tử ba tháng không giúp được vua thì ngơ ngác cả người, nhân tâm hoàng hoàng 人心皇皇 lòng người sợ hãi nao nao. ||④ Ðường hoàng chính đại cao minh. ||⑤ Nhà không có bốn vách. ||⑥ Cứu chính, giúp cho vua vào đường chính. ||⑦ Cái mũ trên vẽ lông cánh chim. ||⑧ Chỗ hổng trước cái mả xây để đút áo quan vào. ||⑨ Chỗ trước cửa buồng ngủ.


meanings:
① Hoàng, vua: 三皇五帝 Tam hoàng ngũ đế; 日皇 Nhật hoàng, vua Nhật; ② Lớn. 【皇皇】hoàng hoàng [huáng huáng] a. (văn) Ngơ ngác, sợ hãi: 孔子三月無君則皇皇如也 Khổng Tử ba tháng không có vua (để giúp) thì ngơ ngơ ngác ngác cả người (Luận ngữ). Xem 惶惶 [huáng huáng]; b. Xem 遑遑 [huáng huáng]; c. Lớn, to lớn, lớn lao: 皇皇巨著 Trước tác lớn, tác phẩm lớn; 皇皇上帝 Đấng thượng đế to lớn (Thi Kinh); ③ Như 遑 [huáng] (bộ 辶); ④ Như 惶 [huáng] (bộ 忄); ⑤ (văn) Đường hoàng, quang minh chính đại; ⑥ (văn) Giúp cho vào đường chính; ⑦ (văn) Nhà trống (không có bốn vách); ⑧ (văn) Mũ có vẽ lông cánh chim; ⑨ (văn) Lỗ trống trước mả để đưa áo quan vào; ⑩ (văn) Chỗ trước cửa buồng ngủ; ⑪ [Huáng] (Họ) Hoàng.


vietnamese:
hoàng trạch tự ma nhai tạo tượng <pqđtđ>


meanings:
① Quy phục, dốc lòng tin theo gọi là quy y 皈依. Nhà Phật có ba phép quy y. (1) Quy y Phật, (2) Quy y Pháp, (3) Quy y Tăng. Quy y là bỏ nơi tối tăm mà đem cả thân tâm quay về nơi sáng tỏ vậy.


meanings:
Theo, quy phục. 【皈依】quy y [guiyi] (tôn) Thụ lễ theo Phật, quy y (đạo Phật).


meanings:
(văn) ① Đầm lầy; ② Bờ hồ, vệ hồ; ③ Chỗ nước chảy uốn cong; ④ Khấn; ⑤ Hãm giọng; ⑥ [Gao] (Họ) Cao. Cv. 皐.


meanings:
① Trắng, sạch, sáng sủa. Ta quen đọc là chữ hiệu.


meanings:
① Sáng, sáng sủa: 皎月 Trăng sáng; ② Trong trắng, sạch.


meanings:
→ trường sinh kiểu nhiên thiền sư 長生皎然禪師


meanings:
(1625-1678) Thiền tăng đời Minh, họ Lí, hiệu Mật Ấn, người xứ Tự Châu (nay là huyện Nghi Tân, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Linh Ẩn Ấn Văn, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Mật Ấn Thiền sư Ngữ lục 12 quyển.


meanings:
(1543-1603) Thiền tăng đời Minh, họ Thẩm, tự Đạt Quan, hiệu Tử Bách Lão Nhân, Hám Hám Tử, Hám Hám Đà, người xứ Ngô Giang (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc. Tác phẩm: Tử Bách Tôn Giả Toàn tập 30 quyển, Biệt tập 4 quyển, Trường Tùng Nhự Thoái 2 quyển.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, nối pháp Thiền sư Viên Ngộ, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tịch Vọng Cứu Chính.


meanings:
thusness (suchness) and the mundane world


meanings:
The arising of all phenomena dependent upon or due to tathatā


meanings:
interpenetration of the true and the false


meanings:
(?-820) Thiền tăng đời Đường, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất.


meanings:
Còn gọi: Chân thật thể. Bất cứ ở đâu, lúc nào cũng đều có thể sống hoàn toàn với bản lai diện mục của chính mình. Thuật ngữ này còn biểu thị ý nghĩa Phật pháp hiển bày không giấu giếm. Tiết An Quốc Huệ Cầu trong Cảnh Đức Truyền Đăng lục (Đại 51, 372 hạ) ghi: »師 問 了 院 主： 只 如 先 師 道、 盡 十 方 世 界 是 眞 實 人 體、 爾 還 見 僧 堂 麼？ – Sư hỏi Viện chủ Liễu: Như Tiên sư nói: Khắp mười phương thế giới là chân thật nhân thể. Ông có thấy tăng đường chăng?«.


meanings:
(term) true meaning, real meaning (artha)


meanings:
practicing reality attaining to the true principle


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Khổng, tự Ngũ Phong, người xứ Sơn Đông, Trung Quốc.


meanings:
Người thật sự có đủ cái lỗ mũi. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho bậc Đại trượng phu thật sự đại triệt ngộ.


meanings:
Hình thể chân thật, chỉ cho thân chân thật vô tướng của Phật. Lâm Tế lục dẫn bài tụng của Phó đại sĩ (Đại 47, 550 thượng) ghi: »有 身 非 覺 體。 無 相 乃 眞 形。 – Có thân chẳng phải là giác thể, vô tướng mới là Chân hình«.


meanings:
(văn) ① Hiểu thấu suốt; ② Khôn ngoan lanh lợi, sáng suốt, sáng trí, minh mẫn; ③ Sự sâu sắc, sự uyên thâm.


meanings:
① Lờ mờ, mờ mịt. ||② Rối loạn, không có trí thức cũng gọi là mậu.


meanings:
(văn) ① Hoa mắt, lờ mờ; ② Rối ruột; ③ Ngu dốt.


meanings:
① Ngắm, dùng mắt ngắm vào đích gọi là miệu chuẩn 瞄準.


meanings:
Ngắm, nhắm, chăm chú nhìn: 槍瞄得准 Súng ngắm trúng đích.


meanings:
(đph) Nhìn, trông thấy: 我沒瞅見他 Tôi không trông thấy nó.


meanings:
① Hiếng mắt, díp mắt. ||② Một vật gì vào mắt cũng gọi là mị.


meanings:
顯揚一卷六頁云：瞋者：謂於有情，欲興損害為體。或是俱生，或分別起。能障無瞋為業。如前乃至增長瞋恚為業。如經說：諸有瞋恚者，為瞋所伏蔽。二解 成唯識論六卷八頁云：云何為瞋？於苦苦具，憎恚為性。能障無瞋，不安隱性，惡行所依，為業。謂瞋必令身心熱惱，起諸惡業，不善性故。三解 雜集論一卷十三頁云：瞋者：於諸有情苦及苦具，心憎恚為體；不安隱住惡行所依為業。不安隱住者：謂心懷憎恚，多住苦故。四解 五蘊論三頁云：云何為瞋？謂於有情，樂作損害為性。五解 廣五蘊論七頁云：云何瞋？謂於群生損害為性。住不安隱及惡行所依為業。不安隱者：謂損害他，自住苦故。六解 法蘊足論八卷五頁云：云何瞋？謂於有情，欲為損害；內懷栽杌，欲為擾惱。已瞋、當瞋、現瞋，樂為過患，極為過患，意極憤恚，於諸有情各相違戾，欲為過患，已為過患，當為過患，現為過患，總名為瞋。七解 品類足論三卷三頁云：瞋云何？謂於有情，心懷憤恚，根栽對礙，憎怒凶悖，猛烈暴惡，已正當瞋；是名為瞋。八解 界身足論上四頁云：瞋云何？謂於有情，欲為逼害，內懷栽糵，極瞋恚，遍瞋恚，瞋瞋恚，瞋極瞋，意憤恚，現瞋恚，已瞋恚，當瞋恚，是名瞋。


meanings:
① Gắt giận, trợn mắt nhìn một cách cáu tức (lườm). Trang Tử 莊子: Xi hưu dạ toát tảo, sát hào mạt, trú xuất sân mục nhi bất kiến khưu sơn 鴟鵂夜撮蚤，察毫末；晝出，瞋目而不見丘山 (Thu thuỷ 秋水) cú vọ đêm rỉa chấy, nhìn rõ mảy lông, ban ngày ra, trố mắt mà nhìn không thấy gò núi.


meanings:
(văn) Trợn trạo, trợn trừng, lườm: 瞋目而視 Nhìn trừng trừng.


meanings:
to hold one's anger and not accept another's apologies


meanings:
precept forbidding the holding of anger and not accepting the apologies of others


meanings:
holding on to one's anger and not accepting another person's repentance


vietnamese:
sân khuể nghiệp đạo hữu tam chủng <pttđ>


meanings:
Sách, 8 quyển, do Mục Am Thiện Khanh soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 113, trang 1. Nội dung gồm có: ngữ lục của các vị thiền sư như: Vân Môn Văn Yển, Tuyết Đậu Trọng Hiển cùng phần giải thích ngữ nghĩa khó hiểu, nêu lên những điển cố mà các ngữ lục này dùng và đính chính những chữ bị sót mất, tổng cộng có hơn 2.400 điều. Đây là quyển từ điển trong thiền lâm thời xưa giúp cho người sơ học tra cứu. Quyển thủ có lời tựa của Pháp Anh, kể lại lí do làm sách này. Quyển cuối có lời bạt của Tiết độ sứ Kiến Võ Quân vào niên hiệu Đại Quan thứ 2 (1108) đời Tống, lời bạt khi in lại của Tỉ-khâu Sư Giám vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 24 (1154), còn có lời hậu tựa của Tỉ-khâu Tử Vân ở chùa Ngọc Luật viết cùng năm.


meanings:
Lục, 2 quyển, do Phí Ẩn Thông Dung viết vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 745. Tác giả sưu tập các ngữ yếu rèn luyện người học đạo của các thiền sư: Linh Nguyên Duy Thanh, Hối Am Di Quang, Đại Huệ Tông Cảo… gồm trên 50 điều, cùng kể thêm kiến giải của mình.


meanings:
(1025-1100) Thiền tăng đời Tống, họ Ô, hiệu Hối Đường, người xứ Thuỷ Hưng (nay thuộc Quảng Đông) Trung Quốc. Năm 19 tuổi, sư nương ngài Huệ Toàn ở chùa Long Sơn xuất gia, năm sau sư dự khoa thi kinh được độ làm tăng, ở viện Thọ Nghiệp phụng trì giới luật. Sư tham vấn nơi ngài Vân Phong Văn Duyệt, theo hầu ngài 3 năm. Sư còn đến núi Hoàng Bá ra mắt ngài Huệ Nam, được giữ lại làm thị giả 4 năm. Sau đó, sư y chỉ ngài Thạch Sương Sở Viên. Một hôm sư xem Truyền Đăng lục, đọc đến ngữ lục của thiền sư Đa Phúc và đại ngộ, nhờ ngài Huệ Nam ấn chứng, nối pháp ngài, thuộc phái Hoàng Long tông Lâm Tế đời thứ 9. Tính sư điềm tĩnh đôn hậu, học rộng biết nhiều, hành trì cẩn nghiêm, Sau khi ngài Huệ Nam tịch, sư tiếp nối trụ trì được 12 năm, khiến pháp môn hưng thạnh. Vua xuống chiếu triệu sư vào kinh sư, phò mã Đô uý là Vương Tiển kính lễ đón rước sư, nhưng Tổ Tâm chỉ ở am ngoài cửa thành. Về già, sư dời am vào chốn rừng sâu. Thuỵ hiệu: Bảo Giác Thiền sư.


meanings:
(1204-1287) Thiền tăng cuối đời Tống đầu đời Nguyên, họ Tổ, hiệu Tuyết Nham người đời gọi là »Tuyết Nham Tổ Khâm Thiền sư«. Người Vụ Châu (Kim Hoa, Chiết Giang), một thuyết nói là người Chương Châu (Chương Phố, Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 5 tuổi làm sa-di, 16 tuổi được độ, 18 tuổi vân du khắp nơi, trước sau tham yết Đoản Bồng Viễn chùa Song Lâm, Diệu Phong Chi Thiện, Diệt Ông Văn Lễ chùa Tịnh Từ, song đều không khế ngộ. Lại đến Kính Sơn tham kiến Vô Chuẩn Sư Phạm, thấy cây bách cổ ở núi Thiên Mục mà đại ngộ, được Sư Phạm ấn khả nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế. Đời Tống, niên hiệu Bảo Hựu thứ 1 (1253) khi ra hoằng pháp trụ trì chùa Long Hưng, Đàm Châu (Trường Sa, Hồ Nam), lần lượt trụ chùa Đạo Lâm ở Sơn Tây, Phật Nhật Thiền tự ở Nam Minh (Chiết Giang), Hộ Thánh Thiền Tự, Quang Hiếu Thiền Tự ở Tiên Cư (Chiết Giang). Đời Tống niên hiệu Hàm Thuần thứ 5 (1269) trụ trì Ngưỡng Sơn Thiền Tự ở Viên Châu (Nghi Xuân, Giang Tây) danh tiếng càng vang dội. Đến đời Nguyên, bởi niên lạp đều cao nên vua Nguyên Thế Tổ càng kính trọng sư hơn, ban tử y. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 24 (1287) sư thị tịch, hưởng thọ hơn 70 tuổi. Đệ tử nối pháp có Nguyên Diệu v.v… Tác phẩm: Tuyết Nham Hoà thượng ngữ lục 4 quyển.


meanings:
Thiền pháp, đạo pháp của Tổ sư. Thần Hội truyện trong TCTT q. 8 ghi: »會 （指 神 會） 也 稟 祖 法 則 有 餘、 行 化 行 則 不 足。 – Hội (chỉ Thần Hội) có thừa năng khiếu về đạo pháp của Tổ sư, song hạnh hành hoá chẳng đủ«.


meanings:
(1389-1449) Thiền tăng đời Minh, họ Dương, tự Thiên Tuyền, hiệu Vũ Am, người Lô Lăng (Kiết An, Giang Tây) Trung Quốc. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 1 (1403) sư đến núi Thanh Nguyên cạo tóc thụ giới cụ túc. Lại đến Nam Kinh yết kiến Huyễn Cư Giới Công có chỗ tỏ ngộ. Sư không lấy làm tự mãn, hết lòng cầu đạo chuyên tâm khổ cứu 5 năm mới được triệt ngộ. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 20 (1422) đến chùa Thiên Giới chích máu viết kinh Pháp Hoa. Niên hiệu Tuyên Đức thứ 1 (1426) Thiền sư Nguyệt Sơn khen ngợi đức hạnh sư cho làm Thủ toạ quản lí đại chúng. Khi ra hoằng pháp sư trụ trì chùa Linh Phong, Thiên Đồng. Năm thứ 9 (1434) giữ chức Tả giác nghĩa trong Tăng lục ti kiêm trụ trì chùa Đại Công Đức. Sư cho rằng chư tăng lộn xộn nên khó chỉ dạy, bèn tâu vua phân biệt ba chùa Đại Công Đức, Đại Từ Ân, Đại Long Thiện làm ba chỗ giảng dạy ba tông Thiền học, cho chư tăng tự chọn rồi sắp xếp lại để dạy. Phụng mệnh làm tông sư truyền giới trong thiên hạ, ở trên giới đàn Vạn Thiện khai đàn thụ giới, đệ tử được độ trên vạn người.


meanings:
Đèn tổ, dụ cho thiền pháp mà Tổ sư truyền nhau. Bài thơ »Nhân sự đề Cứu Lan tự« của Huyền Quang (Thiền Sư Việt Nam) ghi: »德 薄 常 慚 繼 祖 燈、 空 教 寒 拾 起 冤 憎、 爭 如 逐 伴 歸 山 去、 疊 嶂 重 巒 萬 萬 層。 – Đức bạc thường tàm kế Tổ đăng, không giao Hàn Thập khởi oan tăng, tranh như trục bạn quy sơn khứ, điệp chướng trùng loan vạn vạn tầng. – Đức mỏng thẹn mình nối Tổ đăng, luống cho Hàn Thập dấy hờn căm, chi bằng theo bạn về non quách, muôn lớp non xanh chất chập chùng«.


meanings:
Đăng lục, 98 quyển, quyển thủ phụ »Tổ Đăng Biện Ngoa« 2 quyển, do Tịnh Phù soạn vào đời Thanh. Tác giả chủ trương hễ là thiền tăng thì đều thuộc pháp hệ Bồ-đề Đạt-ma, nên phế bỏ những tên gọi »dưới Thanh Nguyên«, »dưới Nam Nhạc« mà tất cả đều quy về hệ thống Thiếu Lâm. Sách này do tham khảo các sách Truyền đăng lục, sử truyện mà biên tập thành. Ghi lại sự truyền thừa từ Đạt-ma đến Thiếu Lâm đời thứ 40, không luận là ẩn hay hiển, nhất loạt đều không dùng bàng (phụ) hay chính để phân chia, Trong ấy sự trao truyền giữa thầy trò được gạn lọc từ gốc ngọn, chính xác không cho đồ giả lẫn lộn; thế hệ biên niên nối tiếp nhau san sát và có thứ tự lớp lang.


meanings:
Còn gọi: Tự gia điền viên. Ruộng vườn của ông cha ta. Thiền tông dùng từ này để chỉ Phật tính, tự tâm. Bài thơ »Trú miên« của Huyền Quang (Thiền Sư Việt Nam) ghi: »祖 父 田 園 任 自 鋤、 千 青 盤 屈 繞 吾 盧、 木 犀 窻 外 千 鳩 寂、 一 枕 清 風 晝 夢 餘。 – Tổ phụ điền viên nhậm tự sừ, thiên thanh bàn khuất nhiễu ngô lư, mộc tê song ngoại thiên cưu tịch, nhất chẩm thanh phong trú mộng dư. – Tự tay cày cấy ruộng cha ông, ruộng vườn, non biếc khắp bao quanh, ngoài song cửa gỗ chim im tiếng, gió mát, ban trưa đánh giấc nồng«.


meanings:
(1326-1396) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Đại Chuyết Tổ Năng. Niên hiệu Chí Chính thứ 2 (1342) sang nhà Nguyên (Trung Quốc) sư đến Phúc Châu tham kiến Vô Ngôn Tuyên, Đông Dương Huy. Sau đến núi Thiên Mục tham kiến Thiền sư Đức Nhiên mà đắc pháp, đời thứ 26 hệ Nam Nhạc, đời thứ 9 tông Lâm Tế Nhật Bản. Niên hiệu Chí Chính thứ 11 (1351) trở về nước, người theo học rất đông.


meanings:
Chùa ở phía dưới gác tây Vô Lượng Quán, phía bắc Thiên Sơn, cách thành phố Yên Sơn, tỉnh Liêu Ninh,Trung Quốc 20km về phía đông. Là một trong năm đại thiền lâm ở Thiên Sơn. Nổi tiếng vào đời Minh, đến đời Thanh thì dần dần bị Vô Lượng Quán thay thế. Hiện còn đại điện ba gian, lưng tựa vào vách núi, trên vách núi có khắc »Độc trấn quần nhạc« được khắc vào niên hiệu Long Khánh thứ 2 (1568) đời Minh. Xung quanh chùa có 24 cảnh đẹp như Ngọc Hoàng các, La hán động, Bát bộ khẩn v. v…


meanings:
Đạo pháp Thiền tông. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »若 以 世 諦 觀 之。 曹 山 合 喫 二 十 棒。 若 以 祖 道 觀 之。 白 雲 合 喫 二 十 棒。 – Nếu đem thế đế xem xét việc này, thì Tào Sơn đáng ăn hai mươi gậy; nếu dùng đạo pháp Thiền tông xem xét việc này, thì Bạch Vân đáng ăn hai mươi gậy«.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Ứng, tự Cổ Đảnh, hiệu Huệ Tính, người xứ Phụng Hoá (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư yết kiến Thiền sư Hạnh Đoan, được ngài sai làm kí thất. Sư để tâm nơi Phật thừa, nghiên cứu huyền chỉ và được ấn chứng, thuộc tông Lâm Tế. Khi ra hoằng pháp sư trụ Xương Quốc Long Giáo Tự, tìm người để trụ trì chùa Kính Sơn ở Hàng Châu. Khi lâm chung, sư có viết bài kệ: »生 死 純 眞、 太 虛 純 滿。 – Sinh tử thuần chân, thái hư thuần mãn«. Lúc mất, Sư được 79 tuổi.


meanings:
(?-1206) Thiền tăng đời Tống, họ Từ, tự Hội Đường, người xứ Mân Trung, Trung Quốc. Sư vào núi Chung Sơn dưới Chân Môn cạo tóc rồi đến tham học nơi ngài Hạt Đường Viễn. Sau đó sư trở về Mân, tham lễ Thiền sư Càn Nguyên Dĩnh được khai ngộ, nối pháp Ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư từng trụ các chùa: Tư Phúc, Thừa Thiên, Quang Hiếu, trụ chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn 7 năm rồi tịch.


meanings:
(1285-1365) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Viễn Khê Tổ Hùng. Niên hiệu Đại Đức thứ 6 (1302) sang nhà Nguyên (Trung Quốc) lên núi Thiên Mục, sư theo học với Thiền sư Trung Phong Diệu 7 năm, được truyền tâm ấn, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông Lâm Tế Nhật Bản. Niên hiệu Diên Hựu thứ 3 (1316) sư trở về nước khai sáng chùa Cao Thanh.


meanings:
Dụ chỉ Thiền tông, Thiền pháp truyền bá khắp nơi giống như gió nơi nào cũng thổi đến được. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »進 退 全 機 變、 從 行 振 祖 風。 – Tiến thoái đủ cơ phong biến hoá, cầm cân nẩy mực làm hưng thạnh Thiền tông«.


vietnamese:
mã lạp đạt bạc già phạm tháp phái <pqđtđ>

meanings:
5838 請參閱 瑯琊山覺和尚語錄梵名 Marātha Bhāgavata。又作瑪拉達巴克塔派（梵 Marātha Bhākta）。爲印度教毘濕奴派（梵 Viṣṇu）之支派。南印度之瑪拉達地方，以「薄伽梵塔富蘭那（梵 Bhāgavata-purāṇa（」爲聖典，信仰毘濕奴神而論信愛（梵 bhakti）之宗派。此派於十三世紀後半，由詩人喬那內史梵爾（梵 Jñāneśvar）開始傳布。此派之文獻除聖典及其注釋外，主要用馬拉達語（Marāṭhī），亦兼用興第語（Hindī）。


vietnamese:
lang da sơn giác hoà thượng ngữ lục <tttđ>

meanings:
Gọi đủ: Trừ Châu Lang Da Sơn Giác Hoà thượng ngữ lục. Còn gọi: Lang Da Giác ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Lang Da Huệ Giác soạn vào đời Tống, đệ tử là Nguyên Tụ biên tập, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 46 và Tục Tạng kinh tập 118, trang 774. Nội dung gồm có những lời thị chúng, Thượng đường, Tiểu tham, Niêm cổ của ngài Huệ Giác.


meanings:
① Một thứ đá dẹp kém ngọc. ||② Quý lạ, như côi kì 瑰奇 hay côi vĩ 瑰瑋 đều nghĩa là quý báu lạ lùng cả. ||③ Mai côi 玟瑰 một thứ ngọc đỏ. Ta quen đọc là chữ khôi cả.


meanings:
(văn) ① Một thứ đá đẹp kém hơn ngọc; ② Đặc biệt, lạ lùng, ít có, hiếm có, quý lạ. Xem 瑋 [wâi]; ③ Xem 玫瑰 [méigui].


meanings:
(906-972) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trịnh, người xứ Ôn Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé xuất gia chuyên nghiên cứu luật bộ, nghe giáo pháp Thiên Thai, gởi lòng nơi Chỉ quán viên đốn. Sau đó xem kinh Lăng Nghiêm nhưng chưa thể thấu suốt. Một hôm tụng kinh đã lâu, ngồi tựa bàn nghỉ ngơi, trong mộng thấy mặt trời từ trên không rơi xuống, sư há miệng nuốt lấy. Từ đó sư phát ngộ, đối với nghĩa môn sai biệt sư không còn nghi ngờ mảy may. Sư tham học theo tông Pháp Nhãn; nối pháp Thiền sư Vĩnh Minh Đạo Tiềm, được Ngô Việt Trung Hiến Vương tặng nạp y. Ban đầu sư trụ viện Nghiêm Tịnh ở Hồ Tây, tiếng tăm vang dậy bốn phương. Về sau sư dời về chùa Quang Vương ở Hàng Châu.


meanings:
① Dùng ngọc trang sức tai. ||② Một âm là chấn. Ngọc chấn.


meanings:
(văn) ① Đá dưới cột trụ; ② Ngọc che tai từ trên mũ rủ xuống hai bên của người đời xưa.


meanings:
(văn) Tiếng rổn rảng (leng keng) của ngọc đeo.


meanings:
(văn) ① Vẻ lộng lẫy và tinh khiết của ngọc bích; ② Đẹp rực rỡ; ③ Vẻ sáng trắng của răng.


meanings:
Trau dồi gọt giũa, bàn luận nghiên cứu. Lệ Giác Ngâm trong CĐTĐL q. 30 ghi: »急 著 力 勤 咬 齧。 無 常 到 來 救 不 徹。 日 裏 語 暗 瑳 切。 快 磨 古 錐 淨 挑 揭。 – Mau ra sức, gắng chịu đựng, vô thường đến rồi cứu không kịp. Lời nói trong ngày thầm nghiên cứu, dùi mài cổ tắc gánh vác hết những cơ phong ấy«.


meanings:
① Tranh xung 琤瑽 tiếng đeo ngọc lảng xoảng.


meanings:
【璀璨】thôi xán [cuêcàn] (văn) ① Ánh sáng ngọc; ② Choáng lộn, tươi sáng.


meanings:
① Ngọc cầu, một thứ ngọc đẹp dùng để làm khánh. ||② Tiếng ngọc.


meanings:
(văn) ① Ngọc đẹp (như 球); ② Tiếng ngọc kêu: 璆然 Tiếng ngọc kêu loảng xoảng.


meanings:
① Một thứ ngọc đẹp, có khi viết là 琁 hay là 璿.


meanings:
(văn) ① Một thứ ngọc quý; ② Tên một chòm sao. Cv. 璿 hay 璩.


meanings:
① Cái bát đựng xôi cúng ở tôn miếu đời xưa.


meanings:
① Hòn ngọc đẽo phẳng gọi là khuê 圭, xẻ đôi lấy một nửa gọi là chương 璋. Kinh Thi có câu: Nãi sinh nam tử, tái lộng chi chương 乃生男子載弄之璋 bèn đẻ con trai, cho chơi ngọc chương. Vì thế mừng ai đẻ con trai thì gọi là lộng chương chi hỉ 弄璋之喜.


meanings:
Ngọc chương (hòn ngọc xẻ đôi): 乃生男子，載弄之璋 Sinh ra con trai cho chơi ngọc chương (Thi Kinh).


meanings:
① Ngọc đẽo như nửa hình tròn gọi là hoàng 璜 (nửa ngọc bích).


meanings:
(văn) ① Ngọc chưa gọt giũa, ngọc trong đá; ② Chân thực.


meanings:
① Dư phan 璵璠 một thứ ngọc báu ở nước Lỗ.


meanings:
① Ngọc châu không được tròn gọi là ki. ||② Tuyền ki 璿璣 một thứ đồ để xem thiên văn.


meanings:
(văn) ① Hạt châu hay ngọc bích không được tròn; ② Tên một chòm sao; ③【璇璣】 tuyền ki [xuánji] Một dụng cụ để xem thiên văn.


meanings:
① (văn) Ngọc bích tốt; ② 【璦琿】Ái Huy [Àihui] Huyện Ái Huy (ở tỉnh Hắc Long Giang, Trung Quốc). Cv. 愛輝.


meanings:
① Ngọc bích. ||② Ðời xưa chia ra làm năm tước, mỗi tước được cầm một thứ bích. Như tước tử thì cầm cốc bích 穀璧, tước nam cầm bồ bích 蒲璧, v.v. ||③ Trả lại, như bích tạ 璧謝, bích hoàn 璧還 đều nghĩa là trả lại nguyên vẹn.


meanings:
(văn) ① Ngọc bích (loại ngọc quý, hình tròn, giữa có lỗ): 白璧微瑕 Ngọc trắng có tì; ② Trả lại. 【璧還】bích hoàn [bì huán] Xin trả lại. Cg. 璧回 [bì huí];【璧謝】bích tạ [bìxiè] Xin trả lại và cám ơn.


meanings:
(văn) Rực rỡ, chói lọi, bóng lộn. Xem 璀璨.


meanings:
① Lấy chỉ ngũ sắc xâu ngọc làm đồ trang sức mũ miện gọi là tảo.


meanings:
(văn) Chuỗi ngọc trang sức mũ miện xâu bằng chỉ ngũ sắc.


meanings:
① Ngọc châu đeo tai. ||② Lang đang 琅璫 cái chuông rung. ||③ Ðinh đang 丁璫 tiếng ngọc đeo kêu xoang xoảng. ||④ Từ nhà Hán về sau, hoạn quan đeo ngọc vào bên hữu mũ, cho nên gọi hoạn quan là đang.


meanings:
① (văn) Ngọc châu đeo tai; ② Xem 琅璫 [lángdang]; ③ 【丁璫】 đinh đương [dingdang] (thanh) Loong coong, leng keng. Cv. 叮當 và 玎璫; ④ (văn) Hoạn quan (vì từ đời Hán trở đi, các quan hoạn đeo ngọc bên phải mũ).


meanings:
① Cái vòng ngọc. ||② Phàm cái gì hình vòng tròn đều gọi là hoàn, như nhĩ hoàn 耳環 vòng tai, chỉ hoàn 指環 vòng ngón tay (cái nhẫn). ||③ Vây quanh. ||④ Khắp. ||⑤ Rộng lớn ngang nhau.


meanings:
① (văn) Vòng ngọc; ② Vòng, vật hình tròn: 鐵環 Vòng sắt; 耳環 Khoen tai; 指環 Nhẫn đeo tay; ③ Hoàn, vòng quanh, bao quanh, quanh: 環城鐵路 Đường sắt quanh thành (vòng quanh thành phố); ④ Khâu: 這是工程的重要一環 Đây là một khâu quan trọng của công trình; 主要環節 Khâu chủ yếu, khâu chính; ⑤ [Huán] (Họ) Hoàn.


meanings:
(văn) Vết nứt của viên ngọc. (Ngr) Vết nứt, vết rạn: 茶杯上有一道璺 Trên tách trà có một vết rạn.


meanings:
① Cái ấn của vua (thiên tử); ② Con dấu chính thức của quốc gia, quốc huy.


meanings:
① Nghĩa là ngọc tuyền, thứ ngọc đẹp. Cũng như chữ tuyền 璇.


meanings:
① Ngọc quỳnh. ||② Minh quỳnh 明瓊 một thứ trò chơi ngày xưa. ||③ Tên gọi khác của đảo Hải Nam (海南島), Trung quốc.


meanings:
Ngọc quỳnh (một thứ ngọc đẹp). (Ngr) Vật đẹp, vật ngon: 瓊漿 Rượu ngon, quỳnh tương.


meanings:
Chùa ở chân núi Quỳnh Lâm, nay thuộc xã Đông Triều, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, Việt Nam. Đây là một trong những ngôi chùa lớn nổi tiếng bậc nhất ở thời Trần. Chùa có viện (tức Quỳnh Lâm Viện) là nhà giảng kinh, và am gọi là am Bích Động, nơi Pháp Loa đọc sách và đón tiếp tăng hữu. Tăng đồ các nơi trong nước đến chùa Quỳnh Lâm theo học. Chùa cũng nhận được sự cúng dường rất lớn của nhiều người trong hoàng tộc… Ruộng chùa Quỳnh Lâm có đến 1.000 mẫu, tá điền đông đến 1.000 người. Những năm cuối thế kỉ XIII đầu thế kỉ XIV, cùng với chùa Vân Yên ở Yên Tử, chùa Báo Ân ở Siêu Loại, chùa này vào thời điểm Thiền sư Pháp Loa trụ trì, là một trong ba trung tâm lớn nhất của giáo hội Trúc Lâm thời Trần. Trần Nhân Tông sau khi đã xuất gia từng đến thuyết pháp ở đây. Sau khi Pháp Loa mất (1336) chùa này vẫn được ngưỡng mộ vì là nơi lưu dấu các vị Tổ của thiền phái Trúc Lâm. Chùa đã qua vài lần bị phá huỷ và kiến thiết lại. Vào thời Thiệu Trị (1840-1847) chùa bị một bọn thổ hào đốt trụi chính điện và tiền đường, tương truyền chỉ có pho tượng Trần Nhân Tông là không cháy. Theo: DTLSVHVN do Ngô Đức Thọ chủ biên.


meanings:
【瓏璁】 lung thông [lóngcong] ① (thanh) Leng keng (tiếng kim loại, ngọc thạch va nhau); ② Như 蘢蔥.


meanings:
6856 請參閱 菩薩瓔珞本業經 [1]請參閱 菩薩瓔珞本業經 指雜糅野菜之粥。因野菜之莖蔓牽連，狀如瓔珞，故稱瓔珞粥。


meanings:
① Cái cốc để rót rượu tưới xuống đất làm phép tế thần.


meanings:
Cái môi ngọc (thời cổ dùng để rót rượu tưới xuống đất trong lúc tế lễ ở trong miếu).


meanings:
① Đồ dùng bằng ngọc; ② [Huán] Tên người (thường viết 桓).


meanings:
① Dưa, các thứ dưa có quả đều gọi là qua. ||② Qua kì 瓜期 đổi thay chức việc, hẹn người này đến thay người kia gọi là qua kì. ||③ Con gái đến mười sáu tuổi gọi là phá qua 破瓜, vì chữ qua 瓜 giống hình hai chữ bát 八, tức mười sáu. ||④ Qua lí 瓜李 nói sự hiềm nghi, xỏ giầy ở ruộng dưa người ta ngờ là hái dưa, đội lại mũ ở dưới cây mận, người ta ngờ là hái mận, dẫu ngay người ta cũng ngờ rằng gian: qua điền bất nạp lí, lí hạ bất chỉnh quan 瓜田不納履，李下不整冠. ||⑤ Qua cát 瓜葛 kẻ thân thích. Hai họ không có liên thuộc gì với nhau mà vì các ngành dây dưa với nhau mới nên thân thích gọi là qua cát.


meanings:
Dưa, bầu, mướp, bí: 冬瓜 Bí đao; 西瓜 Dưa hấu; 絲瓜 Mướp; 苦瓜 Mướp đắng.


meanings:
① Thứ dưa nhỏ. ||② Dài dặc, Kinh Thi có câu: Miên miên qua điệt 綿綿瓜瓞 con cháu nối đời dài dặc.


meanings:
① Ngói máng, ngói bò, nhà lợp lòng ngói ngửa lên gọi là linh. Cao ốc kiến linh 高屋建瓴 nói về hình thế đóng ở chỗ cao có thể chạy xuống được. Nhà binh thường nói: kiến linh chi thế 建瓴之勢 nghĩa là đóng binh ở chỗ cao có thể đánh úp quân giặc được.


meanings:
(văn) ① Ngói máng, ngói bò; ② Lọ đựng nước có quai (thời xưa). Cg. 瓴甋 [língdí].


meanings:
Đồ sứ: 瓷胎 Đồ sứ chưa nung; 瓷瓶 (Cái) bình sứ, lọ sứ.


meanings:
① Cái vò nhỏ. Dương Hùng nhà Hán (漢揚雄) làm sách Thái huyền pháp ngôn, Lưu Hàm (劉歆) giễu rằng: Tôi e người sau họ sẽ dùng sách anh mà mịn vò tương thôi, vì thế bây giờ mới gọi những sách không hợp với sự ưa thích của đời là phú tương bẫu 覆醬瓿. Cũng đọc là chữ phẫu.


meanings:
Bình, lọ, chai, phích: 一甁酒 Một chai rượu; 墨水甁 Lọ mực; 熱水甁 Phích nước (nóng).


meanings:
① Cái thành giếng. ||② Chạm trổ, dùng gạch đá xây như vằn hoa cũng gọi là trứu.


meanings:
(đph) ① Vách giếng, thành giếng; ② Xây giếng (bằng gạch); ③ (văn) Xây gạch đá (cho có vằn có hoa).


meanings:
① Thợ gốm, như chân đào 甄陶 nặn đúc, dạy dỗ gây dựng nên nhân tài, cũng gọi là chân đào. ||② Soi xét, phân biệt. Như chân bạt 甄拔, chân biệt 甄別 đều nghĩa là phân biệt hơn kém mà tiến cử lên vậy. ||③ Nêu tỏ. ||④ Sáng. ||⑤ Tên một thế trận. ||⑥ Một âm là chấn. Tiếng chuông rè.


meanings:
① (văn) Thợ gốm; ② (văn) Lựa, xét, soi xét, phân biệt; ③ (văn) Nêu tỏ; ④ (văn) Sáng; ⑤ Tên một thế trận; ⑥ [Zhen] (Họ) Chân.


meanings:
5841甄叔迦，梵語 kiṃśuka，巴利語 kiṃsuka。又作緊祝迦寶、堅叔迦寶。意譯爲赤色寶。寶石之一。與甄叔迦樹之花相似而美，因係赤色，故有此名。窺基之彌勒上生經疏（卍續三五‧三九三下）：「甄叔迦者，狀似赤琉璃寶珠。」琉璃之顏色有多種，以紅色最殊勝。又吉藏之法華經義疏卷十二載此寶名鸚鵡，蓋其赤色如鸚鵡嘴之故。疑係由於鸚鵡之梵語 śuka 與甄叔迦之梵語 kiṃśuka 混同而產生之訛誤。〔觀普賢菩薩行法經、觀無量壽佛經義疏卷下、慧琳音義卷十六、卷三十一、卷三十二〕


meanings:
（梵 kiṃśuka）印度婆羅門教的聖樹。屬豆科之巨木，學名爲Butea frondosa，又稱堅叔迦樹、緊叔迦樹、緊祝迦樹，意譯赤色花樹或肉色花樹。樹高四十尺至百尺，葉爲羽狀複葉，頗大，小葉約長五、六寸，無毛；花呈房狀花序，色橙紅，可煉製黃色或赤色染料，種子榨油則可作殺蟲劑，多分布于印度北部喜馬拉雅山至南方的斯里蘭卡，以及緬甸。<#>據《慧琳音義》卷十一所載，此樹又稱阿叔迦（Aśoka）樹、無憂樹，其花赤紅，形似人手。《玄應音義》卷二十三雲︰‘波羅奢樹，此雲赤花樹，樹汁滓極赤，用之爲染，今紫礦是也。’同書卷二十四又謂波羅奢樹一名甄叔迦樹。此外，波羅奢樹又稱卡那卡（kana-ka）樹，而卡那卡樹之諸學名中，亦有Buteafrondosa ，故有謂阿叔迦樹、無憂樹、波羅奢樹皆系甄叔迦樹的異名。然依北本《大般涅槃經》卷九雲（大正12·421c）︰‘如波羅奢樹、迦尼迦樹、阿叔迦樹，值天亢旱不生花實。’可知波羅奢、阿叔迦二樹幷非同種。<#>［參考資料］　《大般涅槃經疏》卷一；《玄應音義》卷六；《慧琳音義》卷二十五；《枳橘易土集》卷九。<#>


meanings:
5840甄叔迦，梵語 kiṃśuka，意譯赤色、肉色花。印度婆羅門教之聖樹。又作緊叔迦樹、堅叔迦樹、緊祝迦樹。屬荳科之巨木，學名 Butea frondosa。產於印度半島，自北部喜馬拉雅山至南端之斯里蘭卡皆有生長。樹幹高度多在十二、三公尺以上，葉大花大，樹汁可製染料，種子榨油可作殺蟲劑。據慧琳音義卷十一載，其花赤紅，形如人手，又稱無憂樹、阿叔迦樹（梵 aśoka）。阿叔迦樹之學名爲 Joncsia asoka，屬荳科，開紅色大花。此外，卡那卡樹（梵 kanaka）之各種學名中，亦有一名爲 Butea frondosa。而波羅奢樹又稱卡那卡樹。故有謂上述諸樹皆爲甄叔迦樹之異稱。然依北本大般涅槃經卷九所述，此樹與阿叔迦樹、波羅奢樹爲異種。〔雜阿含經卷四十三、大寶積經卷一、大般涅槃經疏卷一、玄應音義卷七、枳橘易士集卷九〕（參閱「波羅奢樹」3443）


meanings:
(foreign) One of the alternative transcriptions of kiṃnara


meanings:
① Cái âu, cái bồn, cái chén. ||② Tên đất.


meanings:
① (đph) Lọ nhỏ, lọ con, chậu nhỏ, cái chén; ② [Ou] (Tên gọi khác của) Ôn Châu (tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc); ③ 【甌貉】Âu Lạc [Ouluò] Tên nước Việt Nam đời An Dương Vương Thục Phán (257-209 trước CN).


meanings:
① Cái rui, đóng trên mái nhà để móc ngói vào.


meanings:
(văn) Cây rui (đóng trên mái nhà để lợp ngói).


meanings:
① (cũ) Nồi đất, siêu sành; ② Chõ: 甑子 Cái chõ.


meanings:
① Vò, hũ: 酒甕 Vò rượu; ② [Wèng] (Họ) Ung.


meanings:
Còn gọi: Úng trung tróc miết. Con ba ba chạy trong lu, chỉ cho việc làm dễ dàng, nắm chắc trong tay. Tắc 13, Thiền sư Cương Nhuyến đáp thư của thiền nhân trong Thiền Quan Sách Tiến ghi: »終 日 如 呆 的 漢 子 相 似。 到 恁 麼 時。 不 怕 甕 中 走 鱉。 – Trọn ngày như kẻ ngây khờ. Khi thời tiết đến, không còn sợ con ba ba chạy trong lu«.


meanings:
① Ngọt. ||② Phàm đồ ăn gì ngon đều gọi là cam. ||③ Cam tâm, cam chịu. Như cam vi nhân hạ 甘為人下 cam tâm làm dưới người. ||④ Lời nói ngọt, lời nói nghe thích tai. ||⑤ Thích. ||⑥ Ngủ say.


meanings:
① Ngọt, ngon, vị ngon, đồ ngon: 甘泉 Suối nước ngọt; ② Tự nguyện, cam chịu, cam tâm, bằng lòng: 甘爲人下 Cam chịu làm dưới người khác; ③ (Lời nói) ngọt, bùi tai; ④ (văn) Thích; ⑤ (văn) Ngủ say; ⑥ (văn) Tốt đẹp, tốt lành, vui mừng: 今幣重而言甘，誘我也 Nay tiền bạc nhiều mà lời nói tốt đẹp, đó là dụ dỗ ta vậy (Tả truyện); 以祈甘雨 Để cầu mưa lành (Thi Kinh); ⑦ [Gan] (Họ) Cam.


meanings:
2047西藏名 Bkaḥ-gdams rin-po-cheḥi glegs-bam。 全稱「尊者一天吉祥阿提沙傳記及喇嘛之功德法源泉甘丹寶冊」（藏 Jo-bo-rje lha-gcig dpal-ldana-ti-śaḥi rnam-thar, bla-maḥi yon-tan chos-kyi ḥbyuṅ-gnas sogs, Bkaḥ-gdams rin-po-cheḥi glegs-bam）。此書以記載甘丹派始祖阿提沙之傳記為主，並及甘丹派主要教義。書中有阿提沙直系弟子洛姆東（藏 ⅵbrom-ston）之傳記「甘丹子法」（藏 Bkaḥ-gdams bu-chos），而稱此阿提沙傳記為「甘丹父法」（藏 Bkaḥ-gdamspha-chos），兩者合稱「甘丹寶冊」。或以作者不詳之「阿提沙傳抄本」（藏 Jo-bo-rje lha-gcig dpal-ldan Atiśaḥi rnam-thar, Bla-maḥi yon-tan-kyi ḥbyun-gnas）、奈塘寺（藏 Snar-than）第七世基姆一切知者（藏 Mchims-chen-mo，生於十三世紀）之「阿提沙傳廣本」（藏 Jo-bo rin-po-che dpal-ldan Atiśaḥi rnam-thar, Rgyas-pa）、洛姆東所作「阿提沙傳」（藏 Atiśaḥi rnam-thar, Lam-yigchos-kyiḥbyuṅ-gnas），以及「封印祕傳書」（藏 Glegs-bam-kyi bkaḥ-rgya）之三部等合計六部，再加上述二部，亦合稱「甘丹寶冊」。　「甘丹父法」一帙五六六張，「甘丹子法」一帙四六五張。前者分二十九章，採取洛姆東發問、阿提沙回答之形式。後者分二十章，以阿提沙之直系弟子諾格（藏 Rṅog）與庫頓（藏 Khu-ston）問、師答之體裁記載。內容未必皆為史實，含有不少神祕色彩。記述四種怛特羅及諸種成就法中，以「十六念精」（藏 Thig-le bcu-drug）成就法較為重要。　本書起初傳與額塞拉贊宗（藏 Rṅog śes-rab rgyal-mtshan），次傳洛姆東三大弟子中之普裘瓦（藏 Bu-chuṅ-ba）後，祕傳數代，均為單傳。至奈塘寺第九世尼馬贊宗（藏 夊i-ma rgyal-mtshan，十三世紀後半）時始成為書籍。十四至十五世紀間廣布於世，不僅甘丹派崇奉之，即黃帽派亦奉為重要聖典。然有將此甘丹父、子法二書構成之甘丹寶冊視為偽書者，惟基姆之「阿提沙傳廣本」，以倉得金巴（藏 Bya-ḥdul-ḥdsin-pa）所編之阿提沙傳改編而成，該書成於十二世紀上半期，不僅甚為流行，且可信度頗高。


meanings:
（藏 Dgaḥ ldan rnam-par-rgyal-baḥi gliṅ、Dgaḥ-ldan、Dge-ldan）西藏格魯派的第一座寺院。又稱噶爾丹寺、噶勒丹寺。意爲‘具足喜（或善）之最殊勝寺院’。位于拉薩達孜縣境內的旺古爾山，與哲蚌寺、色拉寺合稱爲拉薩三大寺。系格魯派創始人宗喀巴（1357～1419）于明·永樂七年（1409）所創建。清·雍正年間（1723～1735）曾賜名永泰寺。宗喀巴建立此寺，作爲改革西藏佛教的據點，故至示寂爲止，皆于此爲衆講經，幷從事著述。<#>本寺住持，稱爲‘甘丹赤巴’（Dgah!-ldan-khri-pa，甘丹坐床者），地位淩駕于其他諸寺座主之上。除達賴、班禪的化身活佛外，是一般喇嘛憑藉自身學德所能躋登的地位。在政教兩方面，皆爲達賴喇嘛的得力助手或代言人，任期爲七年。首任甘丹赤巴爲宗喀巴的弟子賈曹杰（Rgyal-tshab-rje）。<#>全寺規模壯觀，曾設有夏孜、絳孜二所經學院。幷有常住僧衆三千三百人。主要建築爲大殿及宗喀巴的居所（赤多康）。寺內保存有明清兩代的珍貴文物及宗喀巴的靈塔。然于文化大革命時，全寺毀壞殆盡，1980年進行修繕，殿堂內的佛像與壁畫已次第恢復舊觀。<#>


meanings:
2046甘丹，西藏名 Dgaḥ-ldan 或 Dge-ldan。全名為 Dgaḥ-ldan rnam-par-rgyal-baḥi gliṅ。Dgaḥ-ldan，即兜率天之意。意謂具足喜或善之最勝寺院。又作噶登寺、噶爾丹寺、噶勒丹寺。清雍正年間（1722～1735）曾賜名「永泰寺」。位於西藏首府拉薩東北四十公里之地，倚大德山（藏 ⅵbrog-ri-bo-che），與色拉寺（藏 Se-ra）、別蚌寺（藏 ⅵbras-spuṅs）二寺並列為西藏密教黃帽派之三大寺，或加日喀則之札什倫布寺（藏 Bkra-śis lhun-po），並稱為四大寺。甘丹寺之規模較其他三寺為小，以其為黃帽派之開祖宗喀巴之靈廟，故地位特別尊貴。　明永樂七年（1409）宗喀巴（時年五十三）創建此寺，作為改革西藏佛教之據點，故至其示寂為止，皆於本寺為大眾講經，並從事著述，故黃帽派以格魯派（藏 Dgaḥ-lugs-pa，意謂順從甘丹教法之教派）之名著稱於世。然以 dgaḥ，即「喜」字，含有暗示性欲歡樂之意味，故後來格魯派將 dgaḥ 改為 Dge，而稱為德行派（藏 Dge-lugs-pa）。　永樂十七年，宗喀巴六十三歲，臨終時，付囑衣鉢予弟子尊者法王子（藏 Rgyal-tshab-rje，即達爾麻仁欽）為甘丹寺第一代座主，是為甘丹墀巴（藏 Dgaḥ-ldan-khri-pa，即甘丹之坐床者），地位較其他寺廟之座主為高，除達賴、班禪所化身之活佛外，乃為一般喇嘛以自己之才學所能登上之最高地位。其後，歷代之甘丹寺坐床者在政教兩方面皆為達賴喇嘛之有力助手，且為代行者。　目前，宗喀巴之遺骸安置於中央學堂，每朝舉行法會，參謁者不絕。學堂周圍壇上，有歷代坐床者之墓。一九六○年代，有僧眾三千三百名，設有絳孜（藏 byaṅ-rtse）、夏孜（藏 śar-rtse）二學部，皆以修學顯教為目標。〔蒙藏佛教史（妙舟）、西藏佛教研究（長尾雅人）、Tsung-Lieu-Shen & Shen-Chi-Lieu：Tibet and the Tibetans, 1952〕


meanings:
（Mohandas Karamchand Gandhi；1869～1948）印度的思想家、政治指導者及印度獨立運動的主要推動者。生于西印度波班達（Por-bandar）。曾留學英國，攻讀法律，歸國後執律師業。1893年前往南非擔任顧問律師。他在當地目睹白人迫害印度人的事實，乃起而組織、領導當地的印度人，進行非暴力的不服從運動，以對抗南非政府的人種差別政策。期間長達二十二年之久。<#>1914年甘地回印度，在阿美達巴特郊外設置修道場。後幷出來領導勞動運動、民族解放運動及獨立運動。第一次世界大戰期間，印度人對英國采取合作態度，擬以參戰換取戰後的獨立。然而大戰結束後，英帝國背弃約定，于是引起激烈的反英運動。1920年，甘地首先展開拒絕納稅、罷工、獎勵國貨、抵制英貨等第一期反英運動。1930年，由于抗議鹽的專賣，而進行另一波不合作運動。1942年以後，又展開第三期運動，要求英帝國自印度撤退。<#>在采求暴力的反英運動期間，甘地曾數度被捕入獄，但仍堅守非暴力運動。且提倡保持身心純潔及把握真理等根本思想。抱持博愛的精神，爲‘不可觸賤民’的解放運動及印度獨立而努力。由于甘地基于人類愛的運動，得到民衆的普遍支持，乃使反英運動遍及全印各地。印度人幷組成國民會議派，對英采取不合作態度。終于在1947年自英帝國手中收回國家主權。<#>印度獨立後，甘地爲消弭印度教與回教的衝突，乃奔走各地以宣揚其理念。1948年一月二十九日，甘地在德裏寓所作黃昏祈禱時，被反對兩教融合的印度教右翼青年暗殺。享年八十。<#>［參考資料］　甘地《Autobiography，the Storyof my Experiments with Truth》（1941）；LouisFischer《The Life of Mah atma Gandhi》（1951）。<#>


meanings:
2047（Gandhi, Mohandas Karamchand; 1869～1948）乃印度政治家及獨立運動之指導者，並為印度民族獨立之父，被尊為「偉大的靈魂」（梵 Mahātmā）。生於西印度之波班達（Porbandar）。西元一八八六年，曾渡英攻讀法律，歸國後執律師業。一八九三年，於旅居南非之時，不滿當地之印度同胞所受苛酷之待遇，遂大加抗議。為爭取基本人權及撤銷人種差別，展開二十餘年非暴力之鬥爭運動。一九一四年歸印後，成為勞動運動、民族解放等獨立運動之指導者，繼續與英帝國主義對抗。第一次世界大戰時，以參戰為條件，換取印度之自治。戰後，英國以維持治安為名，於一九一八年訂立彈壓法規暴動條例等，繼續加以彈壓，一九二○年，甘地大舉展開反英之「不合作運動」（Non-Cooperation Movement），提倡自治、種族平等，獎勵國貨，抵制英貨，結果數度入獄，但始終不懈於履行不合作運動，以非暴力之原則抵抗到底。先後入獄十餘次，並以絕食抗議而獲得英國政府之讓步。　甘地之根本思想大要為把握真理、不流血（無傷害）、保持身心之純潔，以一種非暴力之正當手段達成令惡勢力撤退之目的，最後終能於其信條之下，大獲全勝。即由於甘地嚴以律己之情神，才能以正當手段使其理想得以實現。其後，印度之國大黨支持甘地之不合作運動方案，致使農工階級覺醒與振興，由是而鞏固民眾在政治上與社會上的自立及解放之基礎。一九四七年，終於自英帝國收回失去已久之國家主權，其後甘地即傾全力於消弭印度教與回教之衝突，並為促進兩大宗教間之互解與寬容而奔波全國各地。一九四八年一月二十九日於新德里被一名印度教之急進主義政黨黨員暗殺。「聖雄」甘地不但受印度全國民眾之崇敬，亦備受世界推崇，其畢生以抵抗不公正、侵略、民族歧視及恢復人性為職志之精神，而永垂不朽。


meanings:
2049西藏名 Bkaḥ-ḥgyur 或 Kāh-gyur。意譯為教敕譯典，為西藏所編有關佛陀所說教法之總集，包括經藏與律藏兩大部門。西藏學者仁欽札巴（藏 Rin-chen-grags-pa，即布頓 Bu-ston）曾參與西藏大藏經策巴目錄之校訂工作，據以著善逝教法史語寶藏（藏 Bde-gshegs-bstan-pahi-chos-hbyung，簡稱語寶目錄），將藏譯佛典大別為教敕譯典（甘珠爾，又稱正藏）及論述譯典（丹珠爾，Bstan-ḥgyur，又稱副藏）二部門，此為西藏藏經特有之分類法。布頓主張甘珠爾分為顯教經乘與密教咒乘，經乘中又依佛陀說法時代之先後，分初、中、後三次法輪。初法輪乃佛於鹿野苑所說之四諦法與根本戒律等；中法輪為佛於靈鷲山所說之無相法，如般若經等；後法輪為佛於毘舍離城等處所說之分別法，如華嚴、寶積等經，成為西藏後世刊版編製之定制。　藏文大藏經版本甚多，內容互異，其中以德格藏、新奈塘藏、北京藏等三種最具代表性，尤以德格版為現存最完好之一部，內容分兩部（甘珠爾、丹珠爾）二十四類，其中甘珠爾部包括律部、般若部、華嚴部、寶積部、經部（分大乘經與小乘經）、祕密部（分十萬怛特羅部、古怛特羅）及總目錄等，凡一百函七百餘部。新奈塘藏之兩部中，甘珠爾部又分兩門，其中因乘般若部包括目錄、戒律部、般若部、華嚴部、寶積部、雜經部、涅槃部，凡收八十函三百部；果乘祕密部包括無上瑜伽秘經、瑜伽祕經、修祕經、作祕經四種，凡收二十二函三百部。兩門總計一○二函六百餘部。北京藏亦分兩部，其中甘珠爾包括祕密部、般若部、寶積部、華嚴部、諸經部、戒律部等，總收一○六函一千部。（參閱「西藏大藏經」2588）


meanings:
2051甘蔗，梵名 Ikṣvāku，巴利名 Okkāka，音譯作懿摩彌、懿師摩、聲摩、伊摩。乃中印度阿踰闍之日種最初之王。又稱善生王（梵 Sujāta）、日種王（梵 Sūryavaṃśa）。佛教中，以此王為釋迦族之祖。亦即釋尊五姓之一。　佛本行集經卷五載，甘蔗王之前有王稱為大茅草王，捨王位出家，得五神通，稱為王仙。王仙衰老不能行，諸弟子出外乞食，恐師有虎狼之患，遂盛之以草籠，懸於樹上。時有獵者，誤認王仙為白鳥，射殺之；其血滴處，後生二甘蔗，日曬而剖開，一生童子，一生童女。大臣聞而迎取之，養育於宮中。以童子因日光炙甘蔗而生，故稱善生；以自甘蔗而出，故稱甘蔗生；又由於日炙，故稱日種，稱女為善賢。後立善生為王，並以善賢為其妃。善賢生一子。王後納第二妃，生四子。善賢妃欲立其子，勸王放逐四子於國外。四子在雪山之南建國，立姓為釋迦（梵 Śākya），又號舍夷，是即迦毘羅城。其中三子歿後，另一子為王，名尼拘羅，生一子名拘盧，後傳子瞿拘盧，次傳子師子頰（梵 Siṃhahanu），復傳子閱頭檀（梵 Śuddhodana），即悉達太子之父王。佛所行讚卷一（大四‧一上）：「甘蔗之苗裔，釋迦無勝王，淨財德純備，故名曰淨飯。」　又甘蔗亦譬喻為物之多者，維摩詰經法供養品（大一四‧五三五中）：「三千大千世界，如來滿中，譬如甘蔗竹蘆稻麻叢林。」〔長阿含經卷十三、眾許摩訶帝經卷一、大樓炭經卷六、五分律卷十五〕


meanings:
Hiệu của thiền tăng Kim Thích đời Thanh. X. Kim Thích.


meanings:
2051甘赫瑞，梵名 Kaṇhari。為南印度沙爾雪德島（Salsette）之巖窟。距離卡利亞那（梵 Kalyāṇa 或 Kalyāṇī）約四十公里、孟買東北約三十二公里，係二世紀時案達羅王朝（梵 Andhra）所開掘之石窟。石窟之前壁面有「高肉彫」，被視為中印度傳統之樣式。窟內之中央安置舍利塔，左右各造有約六公尺之立佛像，其旁所鄰接之柱、拱輪、拱頂等，彫有細緻的小佛、舍利供養、飛天、寶相華文等裝飾圖樣，皆為七世紀之遺構。〔世界美術全集第三、A. Cunningham：Ancient Geography of India; J. Fergusson: CAve Temples of India〕


meanings:
（梵 amṛta，巴 amata，藏 bdud-rtsi）音譯阿蜜■多、阿彌利哆、啞蜜哩達、啞眯哩打、阿沒■睹。意譯爲不死、不死液、甘露或神酒等。屢見于《梨俱吠陀》等書中；a-mr!ta原意爲不死，故引伸爲‘達不死之位’、‘神’、‘諸神’或‘不滅’等義。或被用爲不死靈藥──蘇摩（soma）酒的異名；或謂與不老（nirjara）、精乳（pi^ yūs!a）等同義。<#>關于甘露的由來，有如下述︰據說諸天受咒詛而身形困弊時，諸天依毗濕紐（Vis!ṇu）之教，投種種藥草入乳海中。複以曼陀羅（Mandara）山爲乳棒，奮力攪拌。諸天在飲用後，終于恢復神力云云。此即阿蜜■多自乳海攪拌而生的神話。《注維摩詰經》卷七雲（大正38·395a）︰‘諸天以種種名藥著海中，以寶山摩之令成甘露，食之得仙名不死藥。佛法中，以涅槃甘露令生死永斷，是真不死藥也。’<#>佛典中，常將佛法的法味喻爲甘露。如《法華經》卷七〈普門品〉︰‘澍甘露法雨’，同經卷三〈藥草喻品〉︰‘爲大衆說甘露淨法。’《大集經》卷三十四︰‘除痴愛獲甘露涅槃。’南傳佛典中也散見甘露道（amata-magga）、甘露（法）雨（amata-vassa）、甘露界（amata-dha^tu）、甘露門（amata-dva^ra）等語。密教真言中也常用此語，如軍荼利的小咒、阿彌陀如來的大心咒，及國人所習知的往生咒，其中之‘阿蜜哩帝’，或‘阿彌利哆’等語，皆爲‘甘露’之音譯。<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷二十六；《大日經疏》卷十三；《金光明文句》卷五；《玄應音義》卷二十二。<#>


meanings:
2053<一>位於江西永新縣西北約三十五公里之禾山（又稱秋山），此山連跨二八八公里，遙接衡潭，奇峰競秀，凡七十一峰。寺在赤面峰下，有懸瀑數千尺，為一方之勝。寺係六朝創建，以山為名，號禾山寺。宋大中祥符元年（1008），改稱甘露禪院，師陰、德普、心鑒諸禪師先後居之，徒眾每至數千人，今遺有千僧鍋。 <二>位於江蘇鎮江之北固山。相傳為唐寶曆年間（825～826）澗州刺史李德裕所創建。據光緒丹徒縣志卷六所引之宋僧文瑩之玉壺清話載，北宋熙寧四年（1071），長老應夫（廣照禪師）自溷廁之地得署有「江西浙西道觀察使兼澗州刺史李德裕記」刻銘之礎石，由其文顯示，唐太和三年（829），李德裕自上元縣禪眾寺舊塔下得到舍利石棺，埋之於丹徒縣甘露寺東塔下。唐乾符年中（874～879），寺遭焚毀，鎮海節度使裴璩乃重建甘露寺於山下。北宋祥符年間，寺僧祖宣又移建山上。之後經數次興廢，至清末，堂宇大半毀於兵火。　本寺峙立於長江岸邊之小丘北固山上，其地風景幽雅，蔚為遊覽勝地。凡有清代行宮、彭公、楊公、載公、魁公祠等之堂宇，及水月山房、人天法窟、石颿樓、祭江亭、北固樓、風價樓、一覽亭等諸勝景。唯本寺之遺物僅存八角鐵塔，原係十三層，於清同治七年（1868）折損，僅存二層，高約四公尺。其基壇正面鑄有波濤、山岳、龍鳳、天部等圖像，塔身四面開有入口，其左右有菩薩像，隅面有釋迦、羅漢、天部等像，據推測，為北宋時代之建築。〔續傳燈錄卷九、嘉慶丹徒縣志卷六、支那文化史蹟解說卷四〕　<三>位於陝西華縣東南少華峰之西。唐代張喬、鄭谷有共遊少華山甘露寺詩。　<四>位於江西九華山半山腰，與祇園寺、百歲宮、東崖寺並稱為九華四大叢林。清康熙六年（1667），玉琳國師奉旨進香九華，見此處山水環拱，遂於此立寺，動工之夕，滿山松竹皆滴甘露，又兼取佛經之義，而稱為甘露寺。


meanings:
① Chùa ở núi Hoà Sơn phía Tây bắc huyện Vĩnh Tân, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Lục Triều sáng lập lấy núi làm tên gọi là »Hoà Sơn Tự«. Niên hiệu Đại Trung Tường Phù thứ 1 (1008) đời Tống đổi tên là »Cam Lộ Thiền Viện«. Những vị Thiền sư như Sư Dương, Đức Phổ, Tâm Giám lần lượt ở đây, đồ chúng thường lên đến vài ngàn người. 2. Chùa nằm lưng chừng núi Bắc Bán thuộc Cửu Hoa Sơn, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Là một trong bốn đại tùng lâm ở Cửu Hoa Sơn. Niên hiệu Khang Hi thứ 6 (1667) đời Thanh, Quốc sư Ngọc Lâm phụng chỉ đi dâng hương Cửu Hoa thấy núi sông bao quanh bèn cất chùa nơi đây. Ngày khởi công tùng trúc khắp núi đều nhỏ giọt cam lộ, lại chịu sự khải phát về cam lộ trong kinh sách Phật giáo bèn gọi là »Cam Lộ Tự«. Khoảng niên hiệu Đồng Trị (1862-1874) đời Thanh trùng tu. Đại hùng bảo điện mang đậm màu sắc hương vị cổ xưa, đỉnh lợp ngói lưu li rộng rãi những năm gian, điêu khắc cánh hoa, hạt hoa, phong cách trang nghiêm thuần phác cổ xưa. Trước điện là khoảng sân rộng thoáng, đối diện là Khách đường, Vi Đà điện, điện thờ phụ hai bên là Tổ sư điện. Lầu gác trên dưới phân biệt là Ngọc Phật lâu, Thiền đường, Pháp đường, Phương trượng thất và Vân thuỷ đường nơi tiếp đãi tăng nhân vân du hành cước. Điện vũ hoàn chỉnh, lầu gác chỉnh tề. Chung quanh rừng trúc xanh biếc che kín mặt trời.


meanings:
nature of the dharma, which is like sweet nectar


vietnamese:
cam lộ quân đồ lợi minh vương hoạch tượng <đpb>


vietnamese:
cam lộ quân đồ lợi bồ tát cung dưỡng niệm tụng thành tựu nghi quỹ <đpb>


meanings:
(hoá) Glucozit (chất hoá hợp hữu cơ). Cg. 配糖物 [pèi táng wù] hoặc 配糖體 [pèitángtê], trước viết 苷[gan].


meanings:
① Rất, lắm. ||② Nào, như thậm nhật quy lai 甚日歸來 ngày nào trở về.


meanings:
① Rất, lắm, hết sức: 進步甚快 Tiến bộ rất nhanh; 甚憎 Ghét lắm. 【甚而】thậm nhi [shèn'ér] Đến nỗi, thậm chí; 【甚而至于】thậm nhi chí vu [shèn 'érzhìyú] Như 甚至 [shènzhì]; 【甚或】thậm hoặc [shènhuò] Ngay cả, lại càng; 【甚至】thậm chí [shènzhì] Như 甚而; ② Quá, quá đáng: 他說的未免過甚 Anh ấy nói có phần quá đáng; ③ Nào, gì (như 什麼 [shénme]): 要它作甚？ Cần cái đó làm gì?; 姓甚名誰 Họ tên là gì?; 甚日歸來 Ngày nào trở về? Xem 什 [shén].


meanings:
(title) Sutra on Most Rarified Existence


meanings:
Cái gì? Cái chi? Bài thơ Ngôn Pháp Hoa trong Như Tịnh ngữ lục, q. hạ ghi: »腳 下 長 拖 破 木 履、 口 內 不 知 道 甚 底、 惱 亂 風 光 沒 奈 何、 南 北 東 西 無 定 義。 – Cước hạ trường tha phá mộc lý, khẩu nội bất tri đạo thậm để? Não loạn phong quang một nại hà, nam bắc đông tây vô định nghĩa. – Dưới chân lê mãi đôi guốc mẻ, trong miệng không biết nói cái chi? Làm mưa làm gió ai cũng ngán, Nam, Bắc, Đông, Tây loạn xạ bì!«.


meanings:
（藏 zab-moḥi lta-ba）藏傳佛教對中觀（mādhyamika）的稱呼。藏傳佛教特別重視學問的相承，而黃教的開祖宗喀巴將傳承歸納爲三種。三種傳承爲甚深觀、廣大行與加持祈禱。在此三者之中，黃教即綜合融貫前二者而成立。而第三種──加持祈禱則爲那洛巴（Nāro-pa）的傳承。在西藏有馬爾巴（Mar-pa）──密勒（Mi-la）──達保哈解（Drag s-po Iha-rje）等人前後相承，幷在噶舉派與噶瑪噶舉派中流傳。<#>若以黃教的教義體系而言，甚深觀的教義是以《入中論》（Madhyamakāvatāra）爲代表；廣大行則以《現觀莊嚴論》（Abhisama-yālaṃkāra）爲代表；因而顯教學部的研究，即以此二論爲中心。而甚深觀的教義源流爲︰文殊──龍樹──提婆。廣大行的源流爲︰彌勒──無著──世親。此與印度大乘佛教二大潮流的源流相同。<#>據《菩提道次第修法》、《菩提道次第祈願法》的記載，甚深觀派的傳承如下︰釋尊──文殊──龍樹──月稱──大理杜鵑──次理杜鵑──阿底沙──敦巴寶──博朵瓦──霞惹瓦──伽喀巴──笈補巴──自在勝智──依怙寶──桑勤巴──錯拿瓦──門札巴──戒燃──童子光──杰公足──佛陀弟──虛空王──獅子賢──虛空幢──觀世音──妙音──宗喀巴。<#>［參考資料］　長尾雅人《西藏佛教研究》；Waddell《The Buddhism of Tibet》。<#>


meanings:
3889西藏語 zab-moḥi lta-ba。西藏佛教稱之爲中觀（梵 mādhyamika），相當梵語之 gambhīra-darśana，與瑜伽行之「廣大行」相對。西藏佛教特重學問之相承，至黃教之開祖宗喀巴，在相承上有三種傳承，即以黃教之宗義學而言。所謂三種傳承，即甚深觀、廣大行、加持祈禱三派之相承，黃教係於前二者之綜合統一而成立，又第三之相承爲那洛巴（藏 Nāro-pa）之傳承，在西藏有馬爾巴（藏 Mar-pa）─密勒（藏 Mi-la）─達保哈解（藏 Drags-po lha-rje）等之相承，自迦爾居派、迦爾瑪派等之傳承可見。就黃教學問等之教學而言，甚深觀之教學乃以入中論（梵 Madhyamakāvatāra）；廣大行則以現觀莊嚴論（梵 Abhisamayālaṃkāra）爲代表，故顯教學部之研究，即以此二論爲中心。甚深觀之教學源流，即文殊─龍樹─提婆；廣大行則爲彌勒─無著─世親，此與印度大乘佛教二大潮流之源流一致。〔西藏佛教研究、Waddell: The Buddhism of Tibet〕


meanings:
① Vị ngọt. ||② Ngủ say gọi là điềm thuỵ 甜睡.


meanings:
① Ngọt: 愛吃甜的 Thích của ngọt; ② Ngon, say: 睡得眞甜 Ngủ rất ngon (say). Cv. 厄.


meanings:
（梵 巴 jāta、jāti，藏 skye-ba）生起之意。十二因緣之一。具名生支。指經由過去的業力結當來之果。《大毗婆沙論》卷二十三雲（大正27·119a）︰‘云何生？謂即現在識位，在未來時名生位。’《俱舍論》卷九雲（大正29·48c）︰‘由是業力，從此捨命正結當有，此位名生。’此乃說一切有部的分位緣起說，即將托胎結生一刹那的五蘊稱爲生。<#>大乘唯識家針對‘愛’、‘取’、‘有’爲能生支，將‘生’與‘老死’一起攝于所生支，且不單就結生的一刹那作解釋。《成唯識論》卷八雲（大正31、43c）︰‘中有至本有中，未衰變來皆生支攝。’即謂生有之初至未衰老之間均爲生支。又，生與‘住相’等構成四相，與‘本有’等形成四有，與‘滅’及‘斷常’等合爲八計。<#>［參考資料］　《法蘊足論》卷十；《大毗婆沙論》卷九；《雜阿毗曇心論》卷八；《順正理論》卷二十五；《大乘阿毗達磨雜集論》卷四。<#>


meanings:
2055請參閱四品法門經 梵語 jāta 或 jāti，巴利語 jāti。指生起，有下列之意：　<一>十二緣起之第十一支。又作生支。指由過去之業力而正確結以當來果。據俱舍論卷九之說，此係指在未來世託胎結生之一剎那。然唯識宗作廣義之解釋，認為從「中有」至「本有」尚未老衰之間，皆為生支所攝。〔成唯識論卷六〕（參閱「十二因緣」337）　<二>四相之一。即生相。有為法從未來位生於現在位之際，此生有一催生力，其力若由實體來理解，即是生相。（參閱「四相」1732）　<三>四有之一。即生有。今生託胎受生時之剎那生存。受生者稱為結生、受生；胎生者則稱託胎、託生。（參閱「四有」1688）　<四>八計（與「八不」相對）之一。為「滅」之對稱。八計，即：生、滅、常、斷、一、異、來、去。（參閱「八不中道」275）　<五>指生存、生涯等意。即反覆生死，經過多次之生，稱為多生；現在之生存，稱為今生；過去、未來之生存，稱為他生。　<六>指眾生依受生之差異，而有各種分類。例如九類生，即指胎、卵、濕、化等四生，再加上有色、無色、有想、無想、非有想非無想等五者；而於此九者中，除去非有想非無想，再加上非有色、非無色、非有想、非無想等四者，則稱為十二類生。〔法蘊足論卷十、順正理論卷二十五、大毘婆沙論卷九、卷二十三、成唯識論卷六〕


meanings:
① Sống, đối lại với tử 死. ||② Còn sống, như bình sanh 平生 lúc ngày thường còn sống, thử sanh 此生 đời này, v.v. ||③ Những vật có sống, như chúng sanh 眾生, quần sanh 群生 đều là nói các loài có sống cả. ||④ Sinh sản, nẩy nở, như sanh tử 生子 đẻ con, sinh lợi 生利 sinh lời, v.v. ||⑤ Nuôi, những đồ để nuôi sống đều gọi là sanh. Như sanh kế 生計 các kế để nuôi sống. ||⑥ Sống, chưa chín gọi là sanh, làm việc không có kinh nghiệm gọi là sanh thủ 生手, khách không quen thuộc gọi là sanh khách 生客 (khách lạ), v.v. ||⑦ Học trò, như tiên sanh 先生 ông thầy, nghĩa là người học trước mình, hậu sanh 後生 học trò, nghĩa là người sinh sau, v.v. Thầy gọi học trò là sanh, học trò cũng tự xưng mình là sanh. ||⑧ Dùng như chữ mạt 末. ||⑨ Dùng làm tiếng đệm. ||⑩ Tiếng dùng trong tấn tuồng. Ta quen đọc là chữ sinh.


meanings:
(k. ng) ① Trợ từ ngữ vĩ, không dịch (kng, thường dùng sau hình dung từ). Từ biểu thị sự tác động mạnh mẽ đến tình cảm người nói về một điều đạt đến mức độ rất cao, và ở trước hình dung từ thường có phó từ tương ứng thích hợp (đại 大, thái 太 = rất, lắm). Lâm Tế ngữ lục ghi: »普 化 踏 倒 飯 床。 師 云： 太 麁 生。 – Phổ Hoá đạp đổ bàn cơm, sư nói: Thô lỗ quá!«. ② Đặt sau nghi vấn đại từ như: (chẩm sinh), (Tác ma sinh) có nghĩa là: sao? thế nào? cái gì? Tiết Nam Tuyền Phổ Nguyện Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »上 堂 次、 陸 大 夫 曰： 請 和 尚 爲 眾 說 法。 師 曰： 教 老 僧 作 麼 生 說？ – Sư đang thượng đường, Lục Hoàn Đại phu thưa: Thỉnh Hoà thượng thuyết pháp cho đại chúng nghe. Sư nói: Ngươi bảo lão tăng nói cái gì?«. ③ Đặt sau phó từ như: (Hảo sinh), (Thậm sinh) có nghĩa là: rất, biết bao, lắm. Tiết Long Thọ Thiệu Khanh Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »因 侍 雪 峰、 山 行 見 芋 葉 動、 峰 指 動 葉 示 之。 師 曰： 紹 卿 甚 生 怕 怖。 – Tuyết Phong đi dạo núi, sư theo hầu; thấy lá khoai lay động, Phong lấy tay chỉ để khai thị cho sư. Sư nói: Thiệu Khanh sợ lắm«.


meanings:
① Đẻ, sinh đẻ, sinh ra, sinh ra được, lớn lên: 生孩子 Đẻ con, sinh con đẻ cái; 新生兒 Trẻ sơ sinh (mới ra đời); 子又生孫 Con lại sinh cháu (Liệt tử); 仲永生五年，未嘗識書具 Trọng Vĩnh lớn lên được (sinh ra được) năm tuổi, chưa từng biết đến sách vở và đồ dùng (Vương An Thạch: Thương Trọng Vĩnh); 若何爲生我家 Ngươi vì sao sinh ra ở nhà ta? (Hoàng Tôn Hi: Nguyên Quân); ② Mọc ra, phát ra, gây ra, thêm, tăng thêm: 生根 Mọc rễ; 生事 Gây (ra) thêm chuyện; 生病 (Đau) ốm, mắc bệnh; 生瘡 Mọc mụn; 不習水土，必生疾病 Không quen với thuỷ thổ, ắt sinh ra (gây ra) bệnh tật (Tư trị thông giám); ③ Sống, sự sống: 謀生 Tìm cách sinh nhai, kiếm ăn sinh sống; 殺生 Sát sinh; 喪生 Mất mạng; 一生 Một đời, cả cuộc đời; ④ Đốt, nhóm: 生火 Đốt (nhóm) lửa; 生爐子 Đốt lò, nhóm bếp; ⑤ (văn) Sản xuất ra: 生之有時而用之亡度，則物力必屈 Sản xuất ra có lúc mà dùng vô độ, thì vật lực ắt phải thiếu (Giả Nghị: Luận tích trữ sớ); ⑥ Thức ăn còn sống: 生飯 Cơm sượng; 生肉 Thịt sống; 生水 Nước lã; ⑦ Hoa quả còn xanh (chưa chín): 生瓜 Dưa xanh; ⑧ Chưa quen, lạ, ít thấy: 生人 Người lạ mặt; 生字 Chữ ít thấy, chữ mới; ⑨ Không thành thạo: 生手 Người không thạo việc; ⑩ Còn sống (còn nguyên vì chưa chế luyện): 生鐵 Gang; ⑪ Ương ngạnh: 生不承認 Ương không chịu nhận; ⑫ Rất, lắm (tiếng dùng để chỉ một tình trạng sâu sắc): 生疼 Đau thấm thía; 生 怕 Sợ lắm; 不分桃花紅勝錦，生增柳絮白于綿 Chẳng cần biết hoa đào có đỏ hơn gấm vóc không, chỉ rất ghét cho hoa liễu trắng hơn bông (Đỗ Phủ: Tống Lộ Lục Thị ngự nhập triều); ⑬ Trợ từ (thường đặt sau hình dung từ, để tăng cường trạng thái biểu đạt, ý nghĩa thay đổi tùy theo nghĩa chung của đoạn văn): 好生 Tốt; 怎生是好 Làm sao bây giờ; 借問別來太瘐生，總爲從前作詩苦 Nhắn hỏi từ dạo xa cách đến nay sao gầy gò quá, chắc vì lúc trước mãi làm thơ nên khổ (Lí Bạch: Hí Đỗ Phủ); ⑭ Học trò, người có ăn học: 師生 Thầy giáo và học sinh, thầy trò; 醫生 Thầy thuốc; (cũ) 書生 Thư sinh; 儒 生 Nho sinh; 諸生不師今而學古 Bọn học trò không bắt chước thời nay mà học theo lối cổ (Vương Sung: Luận hoành); ⑮ Tiếng dùng chỉ diễn viên vai nam trong tuồng cổ: 小生 Vai kép; 武生 Vai võ; ⑯ (văn) Bản chất, bản tính, thiên tính (như 性, bộ 忄): 惟民生厚 Tính của dân thuần hậu (Thượng thư: Quân trần); ⑰ [Sheng] (Họ) Sinh.


meanings:
be reborn into a higher level of existence


meanings:
to be reborn into a higher realm of existence


meanings:
2057梵名 Prajāpati。音譯鉢羅闍鉢底。印度神話中對創造神之稱謂。又作造物主。有各種說法：吠陀中指因陀羅（梵 Indra）、沙維德利（梵 Savitṛ）、蘇摩（梵 Soma）、金胎（梵 Hiraṇya-garbha）等神。摩奴法典指梵天。有時指摩奴（梵 Manu）。 又指梵天「心生」之十子， 即摩哩質（梵 Marīci ）、阿低利（梵 Atri）、鴦耆羅斯（梵 Aṅgiras）、補羅娑底耶（梵 Pulastya）、補羅訶（梵 Pulaha）、迦羅圖（梵 Kratu）、婆私吒（梵 Vasiṣṭha）、鉢羅質多私（梵 Pracetas）或達剎、波利怙（梵 Bhṛgu）和那羅陀（梵 Nārada）。或謂生主有七個，或謂有二十一個，名稱亦不一致。


meanings:
arising, abiding, changing and extinction of all existences


vietnamese:
sinh trụ lão diệt phi thật vật hữu <pttđ>


meanings:
sentient beings and buddha are of the same essence


meanings:
sentient beings and buddhas neither increase nor decrease


meanings:
sentient being and Buddha are provisional terms


meanings:
Bị giày vò. Tiết Bảo Phong Duy Chiếu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »本 自 不 生、 今 亦 無 滅、 是 死 不 得 底 樣 子。 當 處 出 生、 隨 處 滅 盡、 是 活 生 受 底 規 模。 – Vốn tự không sinh, nay cũng không diệt, đây là kiểu chết không được. Đương xứ sinh ra, tùy xứ diệt hết, đây là kiểu sống bị giày vò«.


meanings:
2064指自生至死之持續階段，而有體溫（煖）與意識（識）者。在佛教中，稱為壽命或命根。壽為梵語 āyus 之意譯，命為梵語 jīvita 之意譯。亦有將壽與命分別解說者。壽維持煖與識，反之，煖與識亦維持住壽，二者之間有相互依存之關係。臨終時，壽、煖、識即脫離肉體。此壽，由於三界六道之差別，其量有所限定，此即稱為壽量。佛之壽命無限量，因此稱為壽命無量或無量壽（梵 amitāyus，阿彌陀）。


meanings:
（梵 Sadhaṇā，Realisation of Life）書名。近代印度文豪、思想家泰戈爾（Rabindranath Tagore，1861～1941）的代表作之一。西元1913年，泰戈爾應邀到美國哈佛大學，就印度文化及其根本思想舉行多次演講。本書即是此行演講稿的結集。內容計收八篇，包括個人與宇宙的關係、靈魂的意識、惡的問題、自我的問題、美的實現、無限者的實現等。文中充滿恢復印度精神的理論與熱情。<#>書中主要論述︰<#>(1)西方都市孕育出的文明，所産生的意識是‘他’與‘我’、人與自然的區別，以及人想成爲自然的支配者；而印度文化則産生人與自然融合成一體的意識，想在自然中實現自己。<#>(2)對于惡的存在問題的探討，認爲等于是問爲何有不完全、有創造的存在。亦即惡（不完全）是善（完全）的部分性，是善的形成階段，因爲有不完全的存在，才有爲實現完全、以完全爲指標的無限創造。<#>(3)印度思想中的否定自我、寂滅自己，所要否定的是煩惱、是被執著所囚的自己。因此，重視‘不爲執著所囚之真性的自己’的尊嚴，才是宇宙生命的根源。<#>(4)認爲人生的悲劇是由于想以有限的條件到達無限的世界而産生的，因此須實踐《奧義書》中‘舍離一切乃可獲得一切真理’。而佛陀所說的捨弃自我，就如油燈的舍油而照明。所謂解脫，就是從無知與貪欲之中解脫出來；唯有拋擲一切，才能真正心懷全世界，而發現大我。<#>［參考資料］　《タゴ一ル生誕百年祭記念論文集》；《生の實現》（《タゴ一ル著作集》第四卷）；Macmillan《Sa^dhana^，The Real isation of Life》、《A Tagore Reader》。<#>


meanings:
after eating, drinking unchurned milk that is somewhere between the states of milk and curd


meanings:
西藏佛學用語。爲無上瑜伽修持法的二個層次。包含‘生起次第’與‘圓滿次第’。生起次第乃生起本尊佛及壇城觀之修法，同時訓練基本禪定及密乘修持。圓滿次第則是進一步轉變身心之修法。由調伏業氣及煩惱，使之轉變爲五智及光明。包括證男、報、化三身之修法。<#>此二次第爲無上密乘之根本教法。茲依張澄基《密勒日巴大師全集》書中所釋，分述如次（參見附一）︰<#>(1)生起次第（梵utpattikrama，藏bskyed-pa/i rim-pa）︰又譯‘起分’。亦即本尊及壇城觀。將自己之凡夫身觀想爲佛身，將外境器世間觀想爲淨土及壇城，幷口誦密咒。這樣就能訓練轉染境之世間成爲本尊淨土。如是生起佛慢，次第建立壇城，故名生起次第。又作本尊觀時，先觀空，由空中生起一種子字；如觀音之種子字爲‘啥’，由此‘啥’字自身變爲觀音，再觀外壇城。一切由空及種子字而生起建立。故名生起次第。<#>《密勒日巴大師全集》（《歌集》上）︰‘我是如鷲瑜伽士，升起次第明顯故，鷲鵬鴻翅自堅利。’<#>(2)圓滿次第（梵Sampanna Krama，藏rdzogs-pa/i rim-pa）︰又譯‘正分’。日譯多作‘究竟次第’。爲深一層的密乘修法。包括修氣、脉、明點，及拙火、幻化、中陰、夢修、轉識及光明六種成就法。此就噶舉派言。其他各派修法之名稱雖不同，但內容皆大同小異。圓滿次第就另一意義言則適與上述之生起次第相反，爲‘由有到無’之觀法，即將外境壇身攝歸自身，自身亦漸次消融于空性中。<#>《密勒日巴大師全集》（《歌集》上）︰‘圓滿次第堅固故，鷲鵬展翅飛天去，翱翔雙運法性中。’<#>此外，在《大毗婆沙論》中，謂四念住、四靜慮等爲‘生起次第’。幷另揭‘易說次第’、‘現觀次第’，而合稱三種次第。又，《瑜伽師地論》則謂‘圓滿次第、解釋次第、能成次第’爲三種次第。此二書所說之生、圓次第，與藏傳無上瑜伽法門之所說，完全不同。（參見附二、附三）。<#>◎附一︰劉立千編譯《印藏佛教史》後編第十一章第二節（摘錄）<#>(一)生起次第<#>何謂生起次第？謂非僅順佛果五種德相修習，須順三有或生、死、中陰三所治相，由內心假想生起天身形相而修瑜伽之次第，故立此名。下三部續雖有順果位五德相而修，然無順三所治相之法，故無此次第。<#>其修法內分︰最初加行、勝曼陀羅、勝事業、承侍、近修、正修、大修、相應、隨順相應、最相應、大相應等。<#>其修習支分有供贊及八支瑜伽等法。<#>修持行者，瑜伽等級，亦有初業行人所修、得智慧人所修、自在智慧人所修、大自在智慧人所修等之分。<#>尚有行人于生起次第應當研究觀察六事︰(1)生起次第各各所淨之事。(2)究竟之果。(3)如何轉爲成熟圓滿次第之各分。(4)有何勝利。(5)體性爲何。(6)究竟達到之義爲何。此應詳考各經續疏釋，以求了知。<#>(二)圓滿次第<#>何謂圓滿次第？謂非僅修諸法空性及風息瑜伽，須不觀待分別假立，直緣自身己有風、脉、明點，將心意三，入住融于中脉，現起空樂妙智，從智起現天身等，如是所修次第，故立此名。下三部續，雖修空性風息，然無如上所修，故無此次第。　　<#>其修法內分︰就性質而別者，有真實與假立；就形相而別者，有有相與無相；就名言而別者，有能遍與所遍等諸圓滿次第法。<#>尚有行人于圓滿次第應當研究觀察有十一事。(1)圓滿次第之體性爲何。(2)于何處施其扼要。(3)如何扼法。(4)扼後起何驗相。(5)由此生何功德。(6)何故如此。(7)直接所斷者有若干。(8)達到究竟之量爲何。(9)五道十地如何配法。(10)其餘障礙與幫助之法又應如何。(11)主隨之分別如何。皆應善知也。<#>歸而言之，所謂生起次第者，乃由分別假立，或心假想生起而修。此可壓伏凡庸貪耽，成熟相續。圓滿次第，不用假立，直緣自成之身中，觀風、脉、明點等，入、住、融于中脉之次第，將凡庸耽著，連根拔盡，淨三業垢障，而得解脫，且尚不止此，尤須觀從本以來，即自性本空之空性，與扼身要所起之大樂，此空樂二智，雙合無間，成空樂無分別智，是爲圓滿次第，亦是無上瑜伽之特法，立無上部較下三部瑜伽爲高者，亦此理也。<#>◎附二︰《大毗婆沙論》卷七十八（摘錄）<#>謂次第法，略有三種。(一)生起次第，(二)易說次第，(三)現觀次第。生起次第者︰謂四念住、四靜慮、四無色等。諸瑜伽師，先起身念住，是故先說。乃至後起法念住，是故後說。靜慮、無色，廣說亦爾。易說次第者︰謂四正勝、四神足、五根、五力、七等覺支、八道支等。雖四正勝，俱時而有而易說故，先說斷惡，後說修善。于斷惡中，先說斷已生惡，後說遮未生惡。于修善中，先說起未生善，後說增已生善。若作是說；言辭輕便。四神足等，廣說亦爾。現觀次第者︰謂四聖諦。諸瑜伽師，于現觀位，先現觀苦，故佛先說。次現觀集，故佛次說。次現觀滅，故佛次說。後現觀道，故佛後說。<#>◎附三︰《瑜伽師地論》卷八十一（摘錄）<#>次第者︰略有三種。一者圓滿次第，二者解釋次第，三者能成次第。爲欲顯示此三次第，略引聖教。如世尊言︰我昔出家，甚爲盛美，第一盛美，最極盛美。此言顯示盛美圓滿次第。又複說言︰我曾處父淨飯王宮，顔容端正；乃至廣說。此言顯示盛美解釋次第。又複說言︰爲何義故，盛美出家？由見老病死等法故。此言顯示能成次第。又複經中，略說諸法。如言三受︰樂受、苦受、不苦不樂受。如是等類，但顯圓滿次第。由所余句，圓滿此受，故名圓滿。如受，四諦亦爾。謂先說一句，後後隨順次第宣說。能成次第，複有二種︰謂或以前句，成立後句，或以後句，成立前句。解釋次第，當知亦爾。<#>


meanings:
2056生於天界之意。生天之思想，非佛教所獨有，原係古印度普遍之信仰，後為佛教所沿用。於印度哲學諸派中，「彌曼差派」以為行祭祀後可得一種新的能力；此能力若屬於善，則由其力量能於未來世生天（梵 abhyudaya），享受至樂，解脫輪迴。abhyudaya，有上升、成功、繁榮等義。勝論派將其學說與實踐歸納為「法」（梵 Dharma），法又分生天及最上善（梵 niḥśreyasa）二方面，以生天乃吠陀的「權證」之結果，最上善則為研究六句義哲學之「知」，以得解脫之結果。蓋該派雖亦行吠陀之祭祀，但認為吠陀之權證惟在生天之果報，而此果報仍未能脫出輪迴，故應研究六句義哲學及實修，才能得真解脫。　於佛教而言，天乃六道之一，故仍難免於輪迴。有關因善業而生天之說，散見於諸經典。阿含經中即載有諸多生天之因，如禮敬佛蹟、父母、六方等，修習梵行、善行、持戒等，供養沙門衣食等。此外，般若經、金光明經、楞伽經等，皆有生天之說。〔長阿含經卷四、撰集百緣經卷六、法華經卷三、大乘入楞伽經卷二、大品般若經卷一〕（參閱「天」1330）


vietnamese:
sinh như trước sam tử đồng thoát khố <tttđ>

meanings:
Sinh ra như mặc áo, chết đi tợ cởi quần; ý bảo xem việc sống chết rất là bình thường. Đây là một cách biểu hiện của người lãnh ngộ thiền pháp, siêu thoát sinh tử. Mật Am ngữ lục ghi: »撞 入 母 胎 中。 便 具 正 因 正 見。 煉 磨 純 熟。 纔 出 頭 來。 一 撥 便 轉。 本 地 風 光。 頓 爾 現 前。 不 假 他 心。 及 至 出 生 入 死。 超 然 卓 絕。 談 笑 說 偈。 恰 如 平 日。 終 無 別 道 理。 正 所 謂。 生 如 著 衫。 死 同 脫 袴。 – Chui vào thai mẹ có đủ chính nhân chính kiến, mài giũa thuần thục mới chịu sinh ra, một khi được Thiền sư khơi gợi liền lập tức lãnh hội. Tự tính bỗng nhiên hiện tiền, chẳng phải tìm đâu nơi khác. Cho đến việc ra sống vào chết thật vượt mức thường, nói cười thuyết kệ giống như thường ngày. Rốt cuộc không có đạo lí nào khác, chính là chỗ nói sinh ra như mặc áo, chết đi tợ cởi quần«.


vietnamese:
sinh sai biệt kiến lập bổ đặc già la <pttđ>


meanings:
（梵 upapatti-pratilambhika，藏 skye-basḥthob-pa）乃修得、加行得等之對稱。又稱受生得。《大毗婆沙論》卷一四四雲（大正27·738a）︰‘生得者，謂生時所得。’《俱舍論》卷四雲（大正29·22c）︰‘善法有二︰一者不由功力修得，二者要由功力修得。即名生得及加行得。’蓋經由聞法等功力而得者，稱加行得；天禀之性能稱生得。<#>關于生得之慧，《大毗婆沙論》卷四十二雲（大正27·217b）︰‘應作是說，若于三藏十二分教，受持轉讀究竟流布，是生得慧。依此發生聞所成慧，依此發生思所成慧，依此發] 修所成慧，此斷煩惱證得涅槃。如依種生芽，依芽生莖，依莖轉生枝葉花果。’即謂先于三藏教受持轉讀，名爲生得慧；而依此發生聞所成之慧。　　<#>然《大乘法苑義林章》卷六（末）否定《婆沙》之說（大正45·354b）︰<#>‘于五明教劣暗覺慧所有善心，名生得慧。聽聞已後，差別作意明瞭善心，名爲聞慧。非必要先于三藏教聽聞、領受皆生得慧。但于三藏非用功力，所生暗劣覺慧善心，名生得慧。不順出世，非功力起性不明了，讀解文義任運而起名生得慧。’<#>此謂生得慧僅是暗劣之善心，其性不明了，且不順出世。此外，不由功力而成就之善，稱生得善；任運而得之通力，稱生得通。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷十、卷十一、卷一八八；《俱舍論》卷七、卷二十七；《俱舍論光記》卷七。<#>


meanings:
2057<一>指十二緣起之一。（參閱「十二因緣」337、「生」2056）　<二>梵語 liṅga 或 aṅga-jata。音譯作鴦伽社哆。意謂男根。有部百一羯磨卷六（大二四‧四八一下）：「生支（梵云鴦伽社哆，譯作生支，即是根也）。」又據毘奈耶雜事卷四載，薰染欲心而生支起時，應修不淨觀以對治之。寂照堂谷響續集卷四亦載有鄔陀夷、長者子弱腰、長者子長根等有關生支所犯之事。（參閱「男根」2984）


meanings:
(一)指有情的出生與死亡︰梵語、巴利語皆作ja^ti-mara-na。即生、老、病、死四相中的最初與最後。《勝鬘經》解作（大正12·222b）︰‘死者謂根壞、生者新諸根起。’蓋有生者必有死，有因者必克果，是以生死輪回永無休止。故諸經論皆教示凡夫當離有漏生死界，以得不生不滅之大涅槃。<#>廣義解釋生死，可分二種。(1)分段生死︰謂凡夫于三界六道生死輪回時，系分段展轉而受生死，故稱。(2)變易生死︰指菩薩等離三界之輪回，遠離分段生死，而僅于斷煩惱時産生微細的生滅變化，謂之變易生死。<#>此生死之苦痛，佛教將之列爲四苦或八苦之一。或將生相依其形狀分成胎、卵、濕、化四生；將死相分成命盡死、外緣死二種。亦有將生死分爲一期生死與刹那生死。前者又稱一期生滅，系指有情宿于母胎的刹那至一生終了而死；後者又言刹那生滅，指此一生涯的每一刹那，色心重覆生住滅。<#>(二)指生死輪回︰梵語、巴利語皆作sam!sara，意譯輪回、生死。相對于涅槃而言。即凡夫由于有漏或無漏的業因而生死相續，流轉不止。《俱舍論》卷三十雲（大正29·156c）︰‘如何流轉生死？由舍前蘊取後蘊故，如是義宗前已征遣，如燎原火雖刹那滅，而由相續說有流轉。如是蘊聚，假說有情，愛取爲緣，流轉生死。’<#>［參考資料］　《無量壽經》卷上；《大佛頂首楞嚴經》卷三；《雜阿含經》卷二十二；《成唯識論》卷五、卷七、卷八；《勝鬘寶窟》卷中（末）；陳譯《攝大乘論釋》卷十、卷十四；Genjun H. Sasaki《Lin-guistic Approach to Buddhist Thought》。<#>


meanings:
2059梵語 saṃsāra，或 jāti-maraṇa。音譯作繕摩末剌諵、闍提末剌諵。又作輪迴。謂依業因而於天、人、阿修羅、餓鬼、畜生、地獄等六道迷界中生死相續、永無窮盡之意。與「涅槃（菩提）」相對稱。又生死無盡，以海為喻，故稱為生死海。生死乃苦惱之世界，故亦稱生死苦海；渡越生死苦海，而到達涅槃之彼岸，此事極為困難，故又稱難渡海。以性質區別之，生死之類別如下：　(一)成唯識論卷八所舉之二種生死：(1)分段生死，以有漏之善惡業為因、煩惱障為緣，將受三界內之粗報；其果報對於壽命之長短、肉體之大小等有一定限制，故稱為分段身。受此分段身而輪迴者，稱為分段生死。(2)變易生死，又稱不思議變易生死。阿羅漢、辟支佛、大力菩薩等雖不受分段生死之輪迴，但以無漏之有分別業為因、所知障為緣，於界外（即三界以外）受殊勝微妙果報之身，即受意生身，再以此身來三界內修菩薩行，以至成佛果。其所受之身，因悲願力之故，壽命、肉體皆可自由變化改易，而無一定之限制，故稱為變易身。受變易身者，稱為變易生死。　(二)四種生死：顯識論謂，分段生死依於欲界、色界、無色界等三界而有三種之別，以此三種再加上界外之變易生死，即成為四種生死。佛性論卷二、粱譯攝大乘論釋卷十等，將變易生死復分為方便、因緣、有有、無有等四種生死，又稱四怨障。勝鬘寶窟卷中末亦立有四種生死之名，即：流來生死、分段生死、中間生死、變易生死。　(三)七種生死：據顯識論、摩訶止觀卷七上之說，分段生死依於三界而有三種之別，以此三種再加上上記四種變易生死，總計為七種生死。另據止觀輔行傳弘決卷七之一、大明三藏法數卷三十之說，七種生死指：(1)分段生死。(2)流入生死，又作流來生死，謂迷於真如之理，流入生死迷界之最初一剎那。(3)反出生死，謂因發心而從生死反出之最初一剎那。(4)方便生死，謂二乘之人斷盡見、思二惑，超出三界，出生於方便等土；就其斷惑證果之時，「因移果易」而論為生死。(5)因緣生死，謂初地以上之菩薩以無漏業為因、無明為緣，而示現生死。(6)有後生死，又作有有生死，謂十地菩薩殘餘最後一品無明未斷，故尚須受一次生死。(7)無後生死，又作無有生死，謂等覺菩薩斷盡最後一品無明，究竟永盡，不受後有。〔雜阿含經卷六、卷十三、那先比丘經卷上、大乘義章卷十八、宗鏡錄卷七十三〕（參閱「七種生死」115、「四種生死」1799）


vietnamese:
sinh tử đại hải tam phần kiến lập <pttđ>


meanings:
2062梵語 bhava-cakra。<一>謂三界六道之生死，猶如載人運轉之車輪。大智度論卷五（大二五‧一○○上）：「生死輪載人，諸煩惱結使，大力自在轉，無人能禁止。」　<二>指顯示眾生輪迴生死之圖像。又稱五道輪、十二緣起圖、五趣生死輪。有部毘奈耶卷三十四（大二三‧八一一上）：「我今敕諸苾芻，於寺門屋下畫生死輪。」印度阿旃多（Ajanta）第十七號窟殿中，現存有生死輪之古圖。我國亦風行畫此種圖像，據法苑珠林卷二十三所載宋代王叔達事蹟中謂（大五三‧四五九中）：「又見一車輪，沙門曰：『此五道輪也。』」即指生死輪。〔有部毘奈耶雜事卷十七、釋氏要覽卷下、 L.A. Waddell: The Buddhism of Tibet〕


vietnamese:
sinh tử biên tế vô tăng giảm hiện <pttđ>


meanings:
Lối thoát, con đường sống. Mật Am ngữ lục ghi: »烏 巨 （密 庵 和 尚 之 法 號） 與 麼 告 報。 不 是 抑 他 雪 峰。 且 要 天 下 衲 僧。 向 後 各 各 自 有 生 涯。 莫 總 作 遮 野 狐 精 見 解。 – Ô Cự tôi (pháp hiệu của Hoà thượng Mật Am là Ô Cự, ở đây ngài tự xưng) nói như thế không phải là chê Tuyết Phong đâu, mà cốt để thiền tăng trong thiên hạ sau này mỗi người tự có con đường sống, chứ đừng đi theo con đường không chính đáng này«. Tiết Tịnh Từ Sư Nhất Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »上 堂： 寂 然 不 動、 感 而 遂 通 古 人 恁 麼 說 話、 大 似 預 搔 待 痒。 若 教 渠 踏 著 衲 僧 關 捩、 管 取 別 有 生 涯。 喝 一 喝、 卓 拄 杖 下 座。 – Sư thượng đường nói: Lặng yên chẳng động, nhờ cảm mà thành thông. Người xưa nói thế ấy giống như chưa ngứa đã gãi. Giá mà bảo y đạp nhằm chỗ then chốt sự lí của nạp tăng, trông coi riêng con đường sống. Nói xong hét một tiếng, dộng gậy rồi xuống toà«.


vietnamese:
sinh diệt khứ lai nhất di đoạn thường <pqđtđ>


vietnamese:
sinh diệt khứ lai nhất dị đoạn thường <đpb>


meanings:
2068指生於四無色界。依此而自然生起之定心，計有空無邊處、識無邊處、無所有處、非想非非想處等四無色定。為「定無色」之對稱。四無色定（無色界之定體）各有二種，即生無色及定無色；其中，生無色為先天所得之生得定，蓋若生於四無色界，則定心現起，故得此名。或謂生無色，乃依定無色而得生無色界之果報。（參閱「定」 3171、「定無色」 3181、「無色界」 5083 ）


meanings:
continous life, death and rebirth through numberless eons of time


vietnamese:
sinh đẳng thất khổ nhất nhất các hữu ngũ chủng <pttđ>


meanings:
various causes which contribute to a things coming into being


meanings:
Quê quán. Chương Ngũ Tổ Diễn Thiền sư trong Ngũ Gia Chính Tông Tán q. 2 ghi: »生 緣 左 綿 蒲 許 村、 听 講 成 都 大 慈 寺。 – Quê quán ở tả ngạn thôn Bồ Hứa, nghe giảng tại chùa Đại Từ ở Thành Đô«.


vietnamese:
sinh duyên lão tử tác thuận hậu cú <pttđ>


vietnamese:
sinh lão trụ vô thường phi thật hữu <pttđ>


meanings:
suffering of birth, age, sickness, death


meanings:
entry into nirvana after rebirth in the form realm


meanings:
arising of suffering; generation of suffering


meanings:
① Lố nhố, tả cái dáng mọi người cùng đứng chen chúc.


meanings:
(văn) Nhiều, lố nhố, lúc nhúc, đông đúc.


meanings:
① Sinh đẻ. ||② Chỗ sinh ra, như thổ sản 土產 vật ấy chỉ đất ấy mới có. ||③ Của cải, như ruộng đất nhà cửa, đồ đạc để cho người ta nương đó mà sống đều gọi là sản nghiệp 產業. ||④ Ðàn bà đẻ gọi là sản phụ 產婦, sau khi đẻ rồi mà ốm gọi là sản hậu 產後, v.v. ||⑤ Một thứ âm nhạc.


meanings:
① Sinh đẻ: 早 產 Đẻ non; 魚產卵 Cá đẻ trứng; ② Sản xuất: 沿海盛產魚蝦 Vùng ven biển sản xuất tôm cá; ③ Của cải: 財產 Tài sản; 家產 Gia tài; ④ Sản phẩm: 土產 Thổ sản; 特產 Đặc sản; ⑤ (văn) Một loại âm nhạc.


meanings:
① Cháu ngoại, cháu gọi bằng cậu cũng gọi là sanh. ||② Chàng rể.


meanings:
① Cháu ngoại, cháu gọi bằng cậu, con của chị em vợ. Cg. 外甥 [wàisheng]; ② (văn) Chàng rể: 舜尚見帝，帝館甥于貳室 Ông Thuấn từng đến bái kiến vua Nghiêu, vua Nghiêu cho chàng rể Thuấn ở trong căn nhà phụ (Mạnh tử: Vạn Chương hạ).


meanings:
2072指作用、功用或目的、理由等。其義頗多歧異，玆歸納為二：(一)梵語 prayojana之意譯。意謂目的、教示之理由。與所詮（梵 abhidheya）、相屬（梵 sambandha）共稱三事，係顯示論書之大綱。以三事顯示論書之綱要者，係始自六、七世紀頃，為印度諸注釋家所採用，以迄於今。其中，用，指論之目的，或著作論書之目標；所詮，指該論書之主題；相屬，則表示著述該論書之意義。例如月稱之中論註，歸敬偈中「八不」之緣起為所詮，戲論寂靜吉祥涅槃為用，龍樹之慈悲濟度一切眾生而著中論為相屬。　除以上三事外，再加上用之用（梵 prayojanasya prayojana），而為四事之例亦頗多。但以四事彰顯經論大綱之用例，成型於較晚期之時代，其注釋方式已儼然具有業經嚴格整理之完備風格。於此，用之用，係顯示論書真正之目的，頗多言及論書之宗教性目標。此外，一般有關之術語、思想等，論及用者亦不少，例如有關空性，則共舉其用、相（梵 lakṣaṇa）與義（梵 artha）。如於清辨之般若燈論中，空性之用即戲論寂滅之意，空性之相為知曉真如之智，空性之義則指真實之相。　(二)作用、功能之意。相對於「體」而言。為隋唐時代華嚴宗、天台宗所完成，富有組織性之佛教哲學體系之論理範疇。三論玄義（大四五‧七中）：「非真非俗，名為體正；真之與俗，目為用正。」同書並載，般若與方便實無前後，而作前後之說者，係以般若為體，以方便為用之故。大智度論亦謂，譬如以金為體，金上之精巧為用。又如六祖慧能所言定、慧係一體，兩者非二，定為慧之體，慧為定之用。此類用例之多，不勝枚舉。總括而言，以體用相對並舉時，「體」多指勝義的、本質的、絕對的，即指靜的世界、絕對的世界；對此，「用」則表示世俗的、相對的，即活動的世界、相對的世界。然體與用之關係，在根本上為「即體即用」，此種即一性、相即性乃佛教哲學所特別強調者。又「體」係指一切有為法各各之自體，「用」則指每一自體所具有之作用；因此有為法之生、住、滅三相，亦各有其自體之體與作用之用。此用例，於中觀論疏、十二門論疏等，論及有為三相，多有詳載。又大乘起信論中更於體、用外，另加「相」而成「三大」。〔大毘婆沙論卷三十九、俱舍論卷五〕


meanings:
① Công dùng, đối lại với chữ thể 體. Về phần bản năng của sự vật gọi là thể 體, đem thi hành ra sự nghiệp gọi là dụng 用. Như công dụng 功用 công dụng, tác dụng 作用 làm dùng. ||② Dùng, sai khiến. Như dụng nhân hành chánh 用人行政 dùng người làm chánh. ||③ Của dùng, tài chánh của nhà nước gọi là quốc dụng 國用. ||④ Ðồ dùng. ||⑤ Nhờ vào cái gì để động tác làm lụng gọi là dụng, như dụng tâm 用心, dụng lực 用力, động dụng 動用, v.v. ||⑥ Dùng làm trợ từ, nghĩa là lấy, là bèn, là chưng ấy.


meanings:
① Dùng, dụng: 用具 Dụng cụ, đồ dùng; 用機器生產 Dùng máy móc để sản xuất. 【用來】dụng lai [yònglái] Dùng để: 這個盆子用來種水仙最合適 Cái chậu này dùng để trồng thuỷ tiên rất hợp; 【用以】dụng dĩ [yòngyê] Dùng để:《其他》這個詞，可用以指人，也可用以指物 Hai chữ 其他 có thể dùng để chỉ người, cũng có thể dùng để chỉ vật; ② Dùng, ăn, uống: 請用茶 Mời uống trà; 用飯 Dùng (ăn) cơm; ③ (văn) Dùng (người), bổ dụng, bổ nhiệm; ④ (văn) Của cải: 強本而節用 Làm cho gốc mạnh và tiết kiệm của cải (Tuân tử); 一曰主用足 Điều thứ nhất là của cải của nhà vua đầy đủ (Triều Thác: Luận quý mễ sớ); ⑤ Chi tiêu, tiêu, chi phí: 零用錢 Tiền tiêu vặt; ⑥ (Công) dụng, ích: 效用很大 Công dụng rất lớn; 無用 Vô dụng, vô ích; ⑦ Cần: 不用多說 Không cần nói nhiều; ⑧ (văn) Vì, do, nhờ: 用此 Vì vậy, do đó; 安用 Vì sao; 田中不得有樹，用妨五穀 Trong ruộng không được trồng cây, vì làm cho ngũ cốc không mọc được (Hán thư: Thực hoá chí thượng); 廣用善騎射殺首虜多，爲漢中郎 Lí Quảng nhờ cỡi ngựa giỏi bắn giết được nhiều quân giặc, được làm quan ở Hán Trung (Sử kí); 不忮不求，何用不臧？ Nếu không đố kị không tham cầu thì vì sao mà không tốt? (Thi Kinh: Bội phong, Hùng trĩ); 用財自衛，不見侵犯 Nhờ tài sản mà bảo vệ được thân mình, không bị xâm phạm (Sử kí: Hoá thực liệt truyện); ⑨ (văn) Đem, lấy (dùng như 以, bộ 人): 用其姊妻之 Đem chị mình gả cho ông ta (Sử kí); ⑩ (gt) (văn) Cho (dùng như 於 hoặc 于 để chỉ đối tượng của động tác, hành vi): 發蒙，利用刑人 Xem xét vấn đề chính xác, có lợi cho người xử phạt (Chu Dịch: Quẻ Mông); ⑪ (gt) (văn) Do (để nêu ra người chủ động một động tác hoặc hành vi): 凡二十五家中陶冶木 石等匠俱用伍長及伍卒爲之 Các thợ đúc, thợ mộc, thợ đá của mỗi 25 nhà đều do ngũ trưởng (người đứng đầu 5 người trong quân đội thời xưa) và quân lính đảm nhiệm (Hồng Tú Toàn: Thiên triều điền mẫu chế độ); ⑫ (gt) (văn) Vào lúc (chỉ thời gian): 古法採草葯多用 二月，八月 Phép xưa hái cây thuốc phần nhiều vào tháng hai, tháng tám (Mộng khê bút đàm); ⑬ (lt) (văn) Vì vậy, nên (biểu thị kết quả): …用使巨細不均… Vì thế khiến cho lớn nhỏ không đều .... (Sử thông: Ngoại thiên).


meanings:
Dụng bát lớn, chỉ cho Thiền sư Dụng Điệt, làm chức Giám tự trong pháp hội của ngài Cao Am. Tắc Đức Dụng Đại Oản trong Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di (Vạn Tục 148, 151 hạ) ghi: »高 菴 笑 而 已 故 叢 林 有 用 大 碗 之 稱。 – Cao Am chỉ cười mà thôi, nên trong tùng lâm có tên gọi Dụng Đại Oản«.


meanings:
(?-996) Thiền tăng đời Tống, họ Triệu, người xứ Hà Châu (nay ở phía tây nam huyện Đông Hương, tỉnh Cam Túc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Diên Quy, tông Pháp Nhãn. Sư trụ núi Đông Bình ở Thiều Châu.


meanings:
① Vung: 甩袖子 Vung tay áo; ② Ném: 甩手榴彈 Ném lựu đạn; ③ Bỏ , rơi: 把朋友甩了 Bỏ rơi bạn.


meanings:
① Tên một con thú thời cổ; ② 【甪直】Lộ Trực [Lùzhí] Tên đất (ở tỉnh Giang Tô, Trung Quốc); ③ 【甪里堰】Lộ Lí Yển [Lùlêyàn] Tên đất (thuộc huyện Hải Diêm, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc).


meanings:
① Tiếng gọi tôn quý của đàn ông, như đức Khổng Tử gọi là Ny phủ 尼甫. ||② Tên chữ biểu hiệu, cho nên hỏi tên tự người ta thì nói là thai phủ 台甫. ||③ Cha, mình nói đến cha người khác thì kêu là tôn phủ 尊甫. ||④ Vừa mới. ||⑤ Lớn.


meanings:
① Tôn xưng người đàn ông: 尼甫 Đức Khổng Tử; 尊甫 Cụ thân sinh (của người mình quen biết); ② (văn) Vừa mới: 年甫二十 Tuổi mới hai mươi; ③ (văn) Lớn; ④ [Fư] (Họ) Phủ.


meanings:
① Dũng đạo 甬道 lối giữa, ngày xưa quan đi, đắp đường cao hơn hai bên gọi là dũng đạo. ||② Tên đất.


meanings:
① Thành phố Ninh Ba (của Trung Quốc) (gọi tắt); ② Sông Dũng (ở tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc); ③ 【甬道】dũng đạo [yôngdào] a. Hành lang, đường hành lang; b. (cũ) Lối đi giữa (dành cho quan đi, được đắp cao hơn hai bên).


meanings:
(đph) Đừng, khỏi, không phải, không cần: 你甭說 Anh đừng nói; 你去，我就甭去了 Anh đi thì tôi khỏi đi. Như 不用 [bùyòng].


meanings:
① Sở nguyện, nguyện thế, thà rằng. ||② Một âm là ninh. Yên, cũng như chữ ninh 寧.


meanings:
① Ruộng đất cầy cấy được gọi là điền. ||② Ði săn. ||③ Trống lớn.


meanings:
① Ruộng: 水田 Ruộng nước; 良田 Ruộng tốt; 田地 Ruộng đất, ruộng nương; ② Mỏ (dải đất có thể khai thác một loại tài nguyên nào đó): 煤田 Mỏ than; 氣田 Mỏ hơi đốt, mỏ khí; 鹽田 Mỏ muối; ③ (văn) Đi săn, săn bắn: 叔于田 Công Thúc Đoan đi săn (Thi Kinh: Trịnh phong, Thúc vu điền). Cv. 畋; ④ (văn) Cày cấy, làm ruộng: 田彼南山 Cày cấy trên núi nam kia. Cv. 佃，畋; ⑤ (văn) Viên quan coi việc ruộng nương thời xưa; ⑥ (văn) Trống lớn (có thuyết nói là trống nhỏ): 應田縣鼓 Treo trống nhỏ lên cạnh trống lớn (Thi Kinh: Chu tụng, Hữu cổ); ⑦ Một chế độ ruộng đất thời xưa: 五制爲一田，二田爲一夫，三夫爲一家 Năm chế là một điền, hai điền là một phu, ba phu là một gia (Quản tử: Thừa mã); ⑧ [Tián] (Họ) Điền.


vietnamese:
điền phu tức thân thành phật bí pháp <đpb>


meanings:
Đồ nhà quê. Tắc 57, Bích Nham lục ghi: »僧 問 趙 州。至 道 無 難 唯 嫌 揀 擇。如 何 是 不 揀 擇。州 云。天 上 天 下 唯 我 獨 尊。 僧 云。 此　猶 是 揀 擇。 州 云。 田 厙 奴。 什 麼 處 是 揀 擇。 僧 無 語。 – Tăng hỏi Triệu Châu: Chí đạo không khó chỉ đừng phân biệt. Thế nào là không phân biệt? Triệu Châu đáp: Trên trời dưới đất chỉ có mình ta tôn quý. Tăng nói: Vẫn là phân biệt. Triệu Châu nói: Đồ nhà quê, phân biệt chỗ nào? Tăng không đáp được«.


meanings:
① Bởi, tự. ||② Noi theo. ||③ Nguyên do, nguyên nhân của một sự gì gọi là do, như tình do 情由, lí do 理由, v.v. Nộp thuế có giấy biên lai gọi là do đơn 由單. Trích lấy các phần đại khái ở trong văn thư gọi là trích do 摘由. ||④ Chưng. ||⑤ Dùng. ||⑥ Cùng nghĩa với chữ do 猶.


meanings:
① Từ, tự (chỉ về nơi, chốn, thời gian...): 由北京到河内 Từ Bắc Kinh đến Hà Nội; 由湯至於武丁，聖賢之君六七作 Từ đời vua Thang cho đến Võ Đinh, các vua thánh hiền xuất hiện được sáu bảy lần (Mạnh tử); 他日，由鄒之任 Ngày nọ, từ nước Trâu đi sang nước Nhiệm (Mạnh tử). (Ngr) Trải qua, qua: 必由之路 Con đường phải qua; ② Do, nguyên do, nguyên nhân: 事由 Nguyên do sự việc; 理由 Lí do; ③ Thuận theo, tùy theo: 事不由己 Sự việc không tùy theo ý mình; ④ (văn) Nói theo; ⑤ (gt) Do, bởi, căn cứ vào: 準備工作由我負責 Việc chuẩn bị do tôi phụ trách; 由是觀之 Do đó mà xem; 何由知吾可也？ Do đâu (căn cứ vào đâu) mà biết ta làm được? (Mạnh tử); ⑥ (gt) Vì (chỉ nguyên nhân của động tác hoặc tình huống): 周侯由我而死 Chu hầu (vua nước Chu) vì ta mà chết (Thế thuyết tân ngữ); ⑦ (lt) Vì (dùng ở mệnh đề chỉ nguyên nhân trong câu nhân quả): 夫賣者滿市，而盜不敢取，由分名已定矣 Người bán (thỏ) đầy chợ, mà kẻ trộm không dám lấy, vì (thỏ) thuộc về ai đã được định rõ rồi (Thương Quân thư: Định phận). 【由此】 do thử [yóucê] Từ đó, do đó: 由此前進 Từ đó tiến lên; 由此及彼 Từ cái này tới cái khác; 由此弄出許多錯誤 Do đó mà đẻ ra nhiều sai lầm; 由此觀之 Do đó mà xem; 【由于】do vu [yóuyú] Như 由於;【由於】do ư [yóuyú] Bởi, do, do ở, bởi vì: 由於下雨他不能來了 Vì mưa anh ta không đến được; ⑧ (văn) Dùng; ⑨ (văn) Vẫn, còn. Như 猶 (bộ 犬); ⑩ [Yóu] (Họ) Do.


vietnamese:
do tha thức chuyển biến hữu sát hại sự nghiệp <pttđ>


meanings:
（梵 yojana，巴 yojana，藏 dpag-tshad）印度的里程單位。梵名又音譯作俞旬、由延、逾繕那、逾闍那。意譯爲一程、限量、應、和合、合。梵語yojana，原指牡牛挂軛行走一日的里程。但有關此一日里程的距離，有多種說法。佛典中，《有部毗奈耶》卷二十一、《大毗婆沙論》卷一三六、《俱舍論》卷十二、《順正理論》卷三十二等，以八拘盧舍（kros/a）爲一由旬；《方廣大莊嚴經》卷四〈現藝品〉、《摩登迦經》卷下〈明時分別品〉、《摩呵僧祇律》卷九等，以四拘盧舍爲一由旬。<#>若將由旬配合中國的裏數，亦有數說。<#>(1)《薩婆多毗尼毗婆沙》卷五以四十裏爲一由旬。《注維摩詰經》卷六（中）僧肇所說亦同。<#>(2)《大唐西域記》卷二載，逾繕那乃指聖王一日行軍的路程。舊傳一逾繕那爲四十裏，印度國俗爲三十裏，佛教則惟十六裏。<#>(3)《慧苑音義》卷下說，一由旬有十六裏或十七裏餘。<#>(4)義淨于《有部百一羯磨》卷三的夾注記載，印度的國俗是三十二裏，佛教爲十二裏。<#>另據近代學者的說法，弗烈特（J. Flect）以印度的一肘爲半碼而換算由旬，認爲佛教的一由旬十六裏相當于七點三公里，印度國俗的三十裏相當于十四點六公里，舊傳的四十裏大約是十九點五公里。然而，浮斯特（MajorVost）以一肘爲半碼多來換算，佛教是八點五公里，國俗約十七公里，舊傳約二十二點八公里。<#>［參考資料］　《翻梵語》卷十；《玄應音義》卷二、卷三；《慧琳音義》卷一、卷二十七；《翻譯集》卷八；烈維著·馮承鈞譯《正法念處經閻浮提洲地志勘校錄》；S. N. Majumdar《Cunninghams/ Ancient Geo-graphy of India》。<#>


meanings:
2075梵語 yojana 之音譯，巴利語同。意譯合、和合、應、限量、一程、驛等。又作踰闍那、 踰繕那、瑜膳那、俞旬、由延。為印度計算里程之單位。蓋梵語 yojana 乃「附軛」之義，由語根 yuj 而來的名詞；即指公牛掛軛行走一日之旅程。另據大唐西域記卷二載，一由旬指帝王一日行軍之路程。　有關由旬之計數有各種不同說法：(一)就由旬換算拘盧舍而言：印度之國俗係採取四拘盧舍為一由旬。於佛典中，亦有以四拘盧舍為一由旬者，如方廣大莊嚴經卷四現藝品、摩登迦經卷下明時分別品等為其例；然佛典大多以八拘盧舍為一由旬，如有部毘奈耶卷二十一、大毘婆沙論卷一三六、俱舍論卷十二等所載皆是。(二)若配合我國之里數亦有異說：據大唐西域記卷二載，舊傳之一由旬可換算為四十里，印度之國俗為三十里，佛教為十六里；慧苑音義卷下載為十六或十七餘里。另據義淨之有部百一羯磨卷三之夾注載，印度之國俗為三十二里，佛教為十二里。　此外，近代學者富烈特（J. Flect）與弗斯特（Major Vost）二人，分別基於印度之一肘（梵 hasta）為半碼或少於半碼來換算為英哩，故若依富烈特之說，並換算為公里，則舊傳之一由旬為十九點五公里，印度之國俗為十四點六公里，佛教為七點三公里；若依弗斯特之說，則舊傳為二十二點八公里，印度國俗為十七公里，佛教為八點五公里。〔摩訶僧祇律卷九、翻梵語卷十、注維摩詰經卷六、玄應音義卷二、卷三、慧琳音義卷一、卷二十七、J. Flect: Yojana andli （J.R.A.S. 1906）〕


meanings:
① Can Giáp, một can đầu trong mười can. Ngày xưa lấy mười can kể lần lượt, cho nên cái gì hơn hết cả đều gọi là giáp, như phú giáp nhất hương 富甲一鄉 giầu nhất một làng. ||② Dùng làm chữ nói thay ngôi (đại từ). Như anh giáp, anh ất, phần giáp, phần ất. Phàm không biết rõ là ai thì mượn chữ ấy làm cái tên mà gọi thay cho có chỗ mà so sánh. ||③ Ðời khoa cử, thi tiến sĩ lấy nhất giáp 一甲, nhị giáp 二甲, tam giáp 三甲 để chia hơn kém. Cho nên bảng tiến sĩ gọi là giáp bảng 甲榜. Nhất giáp chỉ có ba bực: (1) Trạng nguyên 狀元, (2) Bảng nhãn 榜眼, Thám hoa 探花 gọi là đỉnh giáp 鼎甲. ||④ Áo giáp (áo dày). ||⑤ Mai, như quy giáp 龜甲 mai rùa. ||⑥ Bảo giáp 保甲 kê tra các nhà các nhân xuất để cho cùng dò xét nhau mà phòng bị các quân gian phi ẩn núp. Mười nhà gọi là một giáp.


meanings:
① Can Giáp (can thứ nhất trong 10 thiên can, tương đương với ngôi thứ nhất hoặc “A”); ② Nhất, chiếm hàng đầu, đứng đầu: 河仙山水甲天下 Phong cảnh Hà Tiên đẹp nhất thiên hạ; ③ Mai, vỏ: 龜甲 Mai rùa; ④ Móng: 指甲 Móng tay; ⑤ Áo giáp; ⑥ Bọc sắt: 鐵甲車 Xe bọc sắt; ⑦ (văn) Quân lính, quân đội (mặc áo giáp): 水軍精甲萬人 Một vạn quân lính thuỷ (Tư trị thông giám: Hán kỉ, Hiến đế Kiến An thập tam niên); ⑧ (văn) Vũ khí: 得甲庫取器械 Tìm được kho vũ khí, lấy được một số khí giới (Tư trị thông giám: Đường kỉ, Hiến Tông Nguyên Hoà thập nhị niên); ⑨ Chòm xóm, liên gia, giáp (thời xưa 10 nhà là một giáp): 保甲制度 Chế độ liên gia; ⑩ (văn) Bả vai (dùng như 胛, bộ 肉); ⑪ (văn) Thân gần (dùng như 狎, bộ 犬): 能不我甲 Lại chẳng muốn thân gần ta (Thi Kinh: Vệ phong, Hoàn lan); ⑫ [Jiă] (Họ) Giáp.


meanings:
official name of a monk in charge of cleaning


meanings:
① Chi thân, một chi trong mười hai chi. Từ 3 giờ chiều đến năm giờ chiều gọi là giờ thân. ||② Lại, như thân thuyết 申說 nói lại. ||③ Ðến, như phụng thân phỉ kính 奉申菲敬 kính dâng lễ mọn. ||④ Duỗi, cùng nghĩa với chữ thân 伸. ||⑤ Hàng đầu các văn thư nhà quan gọi là thân. ||⑥ Bạc kém phân phải chịu tiền pha thêm cho đúng số bạc gọi là thân thuỷ 申水. ||⑦ Tên đất. ||⑧ Bầy tỏ, như thân lí 申理 người bị oan ức bày tỏ lí do để kêu oan.


meanings:
① Chi Thân (chi thứ 9 trong 12 địa chi); ② Giờ Thân (3 đến 5 giờ chiều); ③ Trình bày, nói rõ ra: 重申 Nhắc lại một lần nữa, nhấn mạnh; 申明理由 Trình bày rõ lí do; ④ (văn) Duỗi ra (dùng như 伸, bộ 亻); ⑤ (văn) Lại lần nữa: 申告 Nói lại cho biết lần nữa; 申說 Nói lại lần nữa; ⑥ (văn) Từ dùng của cấp dưới khi nói với cấp trên (thời xưa): 申報 Báo cáo; ⑦ (văn) Khuyên răn, khuyên bảo: 即三令五申之 Liền ra lệnh và khuyên răn họ nhiều lần (Sử kí: Tôn Tử Ngô Khởi liệt truyện); ⑧ (văn) Xác định rõ, rõ ràng: 罪無申證 Tội không có chứng cứ rõ ràng (Hậu Hán thư: Đặng Chất liệt truyện); ⑨ [Shen] Nước Thân (một nước chư hầu đời Chu, nay thuộc phía bắc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc); ⑩ [Shen] Thành phố Thượng Hải (gọi tắt); ⑪ [Shen] (Họ) Thân.


meanings:
2079梵名 Yaṣṭi-vana，巴利名 Yaṭṭhi-vana, Laṭṭhi-vana。又作申怒林、申怒波林、遮越林、祠祀林。即指杖林。位於古代印度摩竭陀國王舍城外之林苑。據雜阿含經卷三十八載，佛陀於遊化摩竭陀國時，曾居住善建立支提杖林（梵 Suppatiṭṭha-cetiya，又作善安住塔、善住窣堵波）中，頻婆沙羅王與諸小王、群臣等皆來受佛陀教化。上記之善建立支提，即申瑟知林。另於頻婆沙羅王經、過去現在因果經卷四、有部毘奈耶破僧事卷七等書，均有記載此事。又竹杖外道亦曾於此量佛之身量。關於此林名稱之由來，釋迦方志卷下（大五一，九六三下）：「申瑟知林（言杖林也），滿山谷。昔有人以丈六竹杖量佛，而恆出杖表；因投杖而去，遂生根，而被山焉。」此外有關此林之位置，據中阿含經卷十一載，距王舍城一由延；中本起經卷上度瓶沙王品亦載，距羅閱祇城四十里（即一由延）。其它另有不同之記載。〔中阿含卷十一頻鞞娑邏王迎佛經、別譯雜阿含經卷一、普曜經卷八、佛所行讚卷四、大莊嚴論經卷十二、四分律卷三十三、大唐西域記卷九〕


meanings:
① Con trai. ||② Con trai đối với cha mẹ thì tự xưng mình là nam. ||③ Tước Nam.


meanings:
① Nam, trai: 男界 Phái nam; 男演員 Diễn viên nam; ② Con trai: 長男 Con trai trưởng; 沒男沒女 Không con không cái; ③ Tiếng tự xưng của người con trai đối với cha mẹ; ④ Nam (một tước trong năm tước: 公、侯、伯、子、男 Công, hầu, bá, tử, nam).


meanings:
Con cái. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »三 十 年 後、 莫 道 能 仁 （系 士 珪 禪 師 之 法 號） 教 壞 人 家 男 女。 – Ba mươi năm sau chớ nói Năng Nhân (pháp hiệu của Thiền sư Sĩ Khuê) làm hư con cái nhà người«.


vietnamese:
nam nữ nhị căn ư nhị xứ tăng thượng <pttđ>


vietnamese:
nam nữ thừa phụng sở hữu biến dị vô thường chi tính <pttđ>


meanings:
① Khu, cõi. Vùng quanh thành của nhà vua cách 500 dặm gọi là điện. ||② Thuế điện, một thứ thuế ruộng ngày xưa. ||③ Trị (治). ||④ Tên chức quan coi về việc ruộng nương. ||⑤ Một âm là điền. Săn bắn.


meanings:
① Vùng ngoại ô cách thành vua trong vòng 100 dặm (thời xưa); ② Thuế điện (một loại thuế ruộng thời xưa, gồm những sản vật ở đồng ruộng như vải vóc và các thức quý khác): 納甸于有司 Nộp vải vóc và các thức quý cho quan hữu ti (Lễ kí: Thiển nghi); ③ (văn) Trị lí: 信彼南山，維禹甸之 Núi Nam trải rất dài kia, có ông Đại Vũ trị lí (Thi Kinh: Đại nhã, Tín Nam sơn); ④ Chức quan coi về việc ruộng nương; ⑤ Điện (thường dùng trong địa danh): 樺甸 Hoa Điện.


meanings:
Đơn vị phân chia ruộng đất hoặc khu dân cư thời xưa: 九夫爲井，四井爲邑，四邑爲丘，四丘爲甸 Chín phu là một tỉnh, bốn tỉnh là một ấp, bốn ấp là một khâu, bốn khâu là một thịnh (Hán thư: Hình pháp chí).


meanings:
① Mốc ruộng, bờ cõi ruộng. Phép tính đất 36 thước vuông gọi là một bình, 30 bình là một mẫu, 100 mẫu gọi là một đinh.


meanings:
Địa danh: 畹町 Uyển Đinh (tên một thị trấn ở tỉnh Vân Nam, Trung Quốc).


meanings:
(văn) ① Bờ ruộng; ② Đơn vị tính ruộng đất thời xưa (bằng 100 mẫu); ③ 【町疃】đỉnh thoản [têngtuăn] Đất bỏ không ở cạnh nhà. Xem 町 ding].


meanings:
【畇畇】vận vận [yúnyún] (văn) (Ruộng đất đã khai khẩn) bằng thẳng.


meanings:
(đph) ① Ruộng đất; ② (loại) Mảnh, khoảnh (ruộng đất).


meanings:
（梵 dhātu，巴 dhātu）音譯馱都。具有層、根基、成分、要素、領域、種族、分界諸義。在印度及中國漢族佛教界，此語之用法可分爲下列幾種︰<#>(1)用以表示人、宇宙、世界的構成要素之種類者。如‘十八界’︰眼、耳、鼻、舌、身、意等六根，色、聲、香、味、觸、法等六境，眼識、耳識、鼻識、舌識、身識、意識等六識。‘六界’︰地、水、火、風、空、識。<#>(2)用以表示領域（或境界）者。如‘三界’︰欲界、色界、無色界。<#>(3)用以表示要素、因者，如唯識學、華嚴學將一切法之種子稱爲界。<#>(4)用以表示分界者。如律宗爲避塵俗干擾修道，而在衣食住方面等所作的‘結界’。<#>在西藏，dhātu一語也有三種譯語，即<#>(1)khams，用于四大界、十八界，以表現本質、要素之義。<#>(2)rigs，用于阿賴耶識思想或如來藏思想，以表示性、種子、因之義。<#>(3)dbyiṅs，用于金剛界、不可思議界，表示領域、場所之義。例如法界（dharma-dhātu）譯爲藏語時，若是‘法之本質’之義則譯爲chos-kyi khams，‘生法之因’之義則譯爲chos-kyi rigs，‘法之世界’之義則譯爲chos-kyi dbyiṅs。<#>又，梵語ismā或viṣaya也均譯爲界，但ismā爲領域，viṣaya則爲根識之對象。<#>◎附一︰印順《佛法概論》第四章第一節（摘錄）<#>界有‘特性’的意義，古譯爲‘持’，即一般說的‘自相不失’。由于特性與特性的共同，此界又被轉釋爲‘通性’。如水有水的特性，火有火的特性，即分爲水界、火界。此水與彼水的特性相同，所以水界即等于水類的別名。此六界，無論爲通性，爲特性，都是構成有情自體的因素，一切有情所不可缺的，所以界又被解說爲‘因性’。<#>◎附二︰和哲郎《原始佛教的實踐哲學》第一章（摘錄）<#>界（dhātu,region），如同字義所顯示，它意味著一個領域；凡是時間性的存在，無論是身體或木石，只要具有堅性就屬于地界；只要具有濕性、暖性、動性就分別屬于水、火、風界。從‘界’經常用來代替‘大’來看，‘大’是表示普遍性的。堅性等是時間性的存在的個個物體的狀態，它本身是非時間性的普遍者。這種普遍者與被認爲是時間性的存在的物質要素必須嚴密地加以區別。若是如此，所謂四大，是將感覺的直觀的一切分成四個領域，依據四大的注釋，可知不應將‘色’釋爲物質性的要素。總而言之，它不含有具有自然科學意味的‘物質’的意思。<#>◎附三︰印順《如來藏之研究》第二章第二節（摘錄）<#>如來界（tathāgata-dhātu），是如來與界的結合詞。在如來藏（tathāgata-garbha）說成立以前，‘初期大乘’經中，已有‘如來界’一詞；而‘原始佛教’中，‘界’是極重要的術語。在佛法的發展中，界是怎樣的成立如來界，又進而與如來藏合流呢？這是非常有意義而值得探究的！在原始結集中，界與界相應而組成一類──‘界相應’（dhātu-sampra-yukta）。‘界相應’中，十八界、七界、六界等，數量是很多的。《中阿含經》有《多界經》，共立六十二界，是說一切有部（Sarvā-stivādināḥ）所傳的。南傳《中部》立四十一界，是銅鍱部（Tamraśāṭīyāḥ）所傳的。趙宋·法賢的異譯本，名《四品法門經》，立五十六界。在早期的經典中，界是重于‘多界’──種種界的。如《雜阿含經》說︰‘當知諸界，其數無量’，界是無量無數的。界的重要意義，(1)‘衆生常與界俱，與界和合’。如善心與善界俱，不善心與不善界俱；如善行者與善行者共俱，惡行者與惡行者共俱。衆生與界和合，如‘膠漆得其素，火得風熾然，珂乳則同色；衆生與界俱，相似共和合，增長亦複然’。界不是現行心，也不是衆生，而是與（心）衆生相對應、相和合，而助增勢力的。(2)‘緣種種界，生種種觸’等，界是十八界。言說、見、想、思、欲、願、士夫、所作、施設、建立、部分、顯示、受生，這都是緣（根、境、識）界而生起的。(3)衆生生死流轉，都緣界而起；出離方面，解脫界──‘斷界、無欲界、滅界’，是修止觀而得的。光界……滅界──七界，是正受（三摩跋提）所得的。從上來所說，界的含義，是相當複雜的！《瑜伽論》說︰‘因義、……本性義，……是界義’。界（dhatu），從d ha而來，有‘根基’、‘成素’的意義。構成事物的元素，對成果說，是‘因義’；約自體說，是‘不失自性’的本質、質素（性）。界是種種不同的，所以《俱舍論》說︰‘有說︰界聲表種類義。’如地是堅性，水是濕性，立爲‘地界’、‘水界’。對他，是不同的別類（別性）；對同一性的，是共同的通類（通性）。不過遍通一切的大通性（界），在原始的教典中，似乎還沒有說到。界有‘性’義，‘類’義，‘因’義，但因是依止因，如‘無明緣行’，‘根境識緣觸’，與後代的種子因不合。<#>［參考資料］　《勝鬘經》；《寶性論》；《佛性論》；《大毗婆沙論》卷七十一；《大乘阿毗達磨雜集論》卷二；《中邊分別論》卷上；《大乘起信論義記》卷中（本）；《俱舍論光記》卷一。<#>


