# tbl_dictionary

meanings:
① Phong (tước), ban (tước phẩm, đất đai): 封王 Phong vương; 分封諸侯 Phong chia cho các chư hầu; 封爵 Ban tước; ② Chế độ phong kiến (gọi tắt): 反封 Chống phong kiến; ③ Đóng băng, bọc, đóng kín, bịt kín, đắp lại, niêm phong: 封河 Sông đóng băng; 封套 Vỏ bọc; 封住瓶口 Gắn nút chai, gắn xi; 封填 Đắp mả; 故智自封 Tự đóng kín mình trong lối cũ; ④ Phong bì: 裝在信封裡 Bỏ vào phong bì; ⑤ Bức, lá: 一封信 Một bức (lá) thư; ⑥ (văn) Bờ cõi: 封人 Chức quan giữ việc ngoài bờ cõi; ⑦ (văn) Giàu có: 素封 Vốn giàu có; ⑧ [Feng] (Họ) Phong.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, ở chùa Quốc Thanh núi Thiên Thai. Nếu ai có hỏi, sư chỉ đáp 2 chữ »tùy thời«, chứ không chữ nào khác. Ngày giã gạo, đêm ca ngâm, ngôn ngữ không chừng. Niên hiệu Tiên Thiên (712-713), sư hành hoá Kinh Triệu (Tây An) từng trị bệnh cho Thái Thú Lư Khâu Dận. Sư có vài bài thơ được ghi trong Hàn Sơn Tử Thi tập.


meanings:
Dụ chỉ thân thể. Tiết Đãi chế Phan Lương Quý cư sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »後 依 佛 燈、 久 之 不 契。 因 訴 曰： 某 祇 欲 死 去 時 如 何？ 燈 曰： 好 箇 封 皮、 且 留 著 使 用、 而 今 不 了 不 當、 後 去 忽 被 他 換 卻 封 皮、 卒 無 整 理 處。 – Về sau nương nơi Phật Đăng, ở lâu nhưng không khế ngộ. Nhân nói rằng: Khi tôi chỉ muốn chết đi thì thế nào? Phật Đăng nói: Cái thân thể này hãy để lại sử dụng, nhưng nay không liễu ngộ không gánh vác, về sau chợt bị người thay mất thân thể, rốt cuộc không có chỗ thu xếp«.


meanings:
→ phổ thông phong thiền sư 普通封禪師; → cốc sơn phong thiền sư 谷山豐禪師


meanings:
① Chuyên, làm việc gì chú ý cả vào việc ấy gọi là chuyên. ||② Chỉ có một, như chuyên mĩ 専美 đẹp có một, chuyên lợi 専利 lợi chỉ một mình được. ||③ Cầm riêng, như chuyên quyền 専權 cầm riêng quyền chính.


meanings:
① Bắn, cho tên vào cung nỏ mà bắn ra gọi là xạ. Phàm có cái gì tống mạnh rồi bựt ra xa đều gọi là xạ. ||② Tìm kiếm, cái gì chú ý mà toan mưu cho được gọi là xạ. Như xạ lợi 射利 tranh cướp mối lợi. ||③ Soi, như thần quang tứ xạ 神光四射 ánh sáng thần soi tóe bốn bên. ||④ Một âm là dạ, như bộc dạ 僕射 chức quan bộc dạ nhà Tần. ||⑤ Lại một âm là dịch. Chán, vô dịch 無射 không chán.


meanings:
① Bắn: 射擊 Xạ kích, bắn; 射者 Người bắn; ② Thuật bắn cung (một trong 6 môn phải học thời xưa, theo Khổng giáo); ③ Tiêm: 注射 Tiêm; 噴射 Phun ra; ④ Tóe, lóe, bắn ra, toả ra, soi: 反射 Phản xạ; 光芒四射 Ánh sáng toả khắp bốn phương; 太陽射出光與熱 Mặt trời toả ra ánh sáng và sức nóng; ⑤ Ám chỉ: 暗射 Ám chỉ; 影射 Bóng gió, cạnh khóe; ⑥ (văn) Cố tìm kiếm, giành lấy: 射利 Tranh cướp điều lợi; ⑦ (văn) Phỏng đoán; ⑧ (văn) Thi đấu, đánh bạc: 君弟重射，臣能令君勝 Ông chỉ cần thi lại, tôi có thể khiến cho ông thắng cuộc (Sử kí); ⑨ Xạ (khoảng 150 bộ, dùng để tính khoảng cách bắn ra): 走了一射之地 Đi được một xạ đường đất (Hồng lâu mộng: Hồi 3).


vietnamese:
tương, tướng, thương [jiāng, jiàng] <tvc>


meanings:
① Sắp, sẽ, rồi mới. Như tương lai 將來 thời gian sắp tới, sau này. ||② Cẩu thả, làm việc cẩu thả gọi là tương tựu 將就. ||③ Nuôi, như bất hoàng tương phụ 不遑將父 chẳng rồi nuôi cha. Nay cũng gọi sự nghỉ ngơi là tương tức 將息. ||④ Ðưa, như bách lạng tương chi 百兩將之 trăm cỗ xe đưa tiễn đấy. ||⑤ Cầm, như tương tương nhi chí 相將而至 cùng cầm tay mà đến, nghĩa là cùng nhau cầm tay mà đều đi đến. ||⑥ Tiến, như nhật tựu nguyệt tương 日就月將 ngày tới tháng tiến. ||⑦ Bên. ||⑧ Mạnh. ||⑨ Dài. ||⑩ Theo. ||⑪ Một âm là thương. Xin. ||⑫ Thương thương 將將 tiếng êm đềm, dáng nghiêm chỉnh. ||⑬ Lại một âm là tướng. Ông tướng, như đại tướng 大將, tướng sĩ 將士, v.v. ||⑭ Coi tất cả, như tướng trung quân 將中軍 cầm quyền thống xuất cả trung quân.


meanings:
Trợ từ được đặt sau động từ, không dịch, đằng sau nó là cụm từ mang xu hướng động từ. Vân Môn quảng lục q. thượng ghi: »對 眾 問 將 來！ – Đối trước đại chúng hỏi đi!«. Mật Am ngữ lục ghi: »到 遮 裏。如 何 對 他 即 是。 棒 將 去 得 麼。喝 將 去 得 麼。 莫 是 跳 下 禪 床。 歸 方 丈 得 麼。 不 然。 別 將 兩 轉 新 鮮 語。 答 將 去 得 麼。 – Đến đây đối với y thế nào mới phải? Đánh, vất bỏ được chăng? Hét, vất bỏ được chăng? Chẳng lẽ nhảy xuống giường thiền, trở về phương trượng được chăng? Bằng không thì đừng dùng hai chuyển ngữ mới. Đối đáp vất bỏ được chăng?«.


meanings:
① Sắp, sẽ, ắt sẽ: 天將明 Trời sắp sáng; 公將戰 Công sắp đánh (Tả truyện); 大刑將至 Hình phạt tàn khốc ắt sẽ đến (Tả truyện). 【將近】tương cận [jiangjìn] Ngót, gần: 本村居民將近一百人 Dân làng ta ngót 100 người; 從這裡到他家將近十公里 Từ đây đến nhà anh ấy ngót 10 cây số; 【將要】tương yếu [jiangyào] Sắp, sẽ: 他將要來北京 Anh ấy sắp đến Bắc Kinh; 他們不久將要畢業了 Không bao lâu nữa anh ấy sẽ tốt nghiệp; ② Vừa vặn: 將夠一個人吃 Vừa đủ một người ăn; 將一尺 Vừa vặn một thước; ③ Đem, mang, lấy: 將書拿來 Mang sách lại đây; 將功贖罪 Lấy công chuộc tội; 遂將三五少年輩，登高遠望形神開 Bèn mang theo năm ba đứa trẻ, lên cao nhìn ra xa tươi cười hớn hở (Lí Bạch); ④ Giới từ, thường dùng để đưa tân ngữ lên trước động từ, dùng như 把 [băi]: 將他請來 Mời anh ấy lại đây; 將門關上 Đóng cửa lại; 將計劃進行到底 Tiến hành kế hoạch đến cùng; 蘇秦始將連橫說秦惠王 Tô Tần lúc đầu đem chủ trương liên hoành thuyết phục Tần Huệ vương (Chiến quốc sách); ⑤ Chiếu (cờ tướng); ⑥ Khích, kháy: 只要拿話一將他，他就會干 Chỉ khích hắn một câu là hắn sẽ làm ngay; ⑦ (văn) Cẩu thả: 將就 Làm việc cẩu thả; ⑧ (văn) Nuôi: 不遑將父 Chẳng rỗi nuôi cha (Thi Kinh); ⑨ (văn) Đưa: 百輛將之 Trăm cỗ xe đưa tiễn nàng (Thi Kinh); ⑩ (văn) Cầm, đỡ: 將將而至 Cùng cầm tay nhau mà đến; ⑪ (văn) Tiến dần: 日就月將 Ngày tới tháng tiến (Thi Kinh); ⑫ (văn) Bên: 在渭之將 Ở bên sông Vị (Thi Kinh: Đại nhã, Hoàng hĩ); ⑬ (văn) Nhận: 將命于朝 Nhận mệnh tại triều (Nghi lễ); ⑭ (văn) Làm: 將事不敬 Làm việc không cung kính (Tả truyện); ⑮ (văn) Định, muốn: 君將哀而生之乎？ Ông muốn thương mà cứu sống tôi chăng? (Liễu Tôn Nguyên: Bổ xà giả thuyết); 將慾取天下而爲之 Định đem thiên hạ ra mà xoay xở sắp đặt lại (Lão tử); ⑯ (văn) Lớn, mạnh mẽ: 方將 Đang lớn mạnh lên; ⑰ (văn) 哀余命之不弗將 Thương cho mệnh ta chẳng được dài (Sở từ: Ai thời mệnh); ⑱ (văn) Chỉ: 將在德矣 Chỉ tại ở đức mà thôi (Tả truyện); ⑲ (văn) Mà là: 非以明民，將以愚之 Không để làm cho dân sáng ra, mà để làm cho dân ngu đi (Lão tử); ⑳ (văn) Còn, há, làm sao (để làm tăng ý phản vấn): 我退而楚還，我將何求？ Quân ta lui, quân Sở trở về, thì ta còn cầu gì nữa? (Tả truyện: Hi công nhị thập bát niên); 將非厚誣者乎？ Há chẳng phải là vu cáo và hãm hại quá nhiều ư? (Sử thông); ㉑ (văn) Chắc có lẽ, e rằng (biểu thị ý suy đoán): 今晉公子有三祚焉，天將啟之 Nay Tấn Công tử có ba điều phúc, có lẽ trời sẽ để cho ông ta hưng thịnh (Quốc ngữ); ㉒ (văn) Gần tới (về số lượng): 將五十里也 Gần năm mươi dặm (Mạnh tử); ㉓ (văn) Với: 眉將柳而爭綠 Lông mày tranh màu xanh với liễu (Dữu Tín: Xuân phú); ㉔ (văn) Thì, thế thì: 譬如群獸，一個負矣，將百群皆奔 Tỉ như bầy thú, một con bị trúng tên, thì trăm bầy đều trốn chạy (Quốc ngữ: Ngô ngữ); ㉕ (văn) Hoặc là, hay là (biểu thị sự chọn lựa): 先生將悖乎？將以爲楚國妖祥乎？ Tiên sinh lẩm cẩm quá ư? Hay cho đó là điềm gở của nước Sở? (Chiến quốc sách); ㉖ (văn) Nếu (biểu thị ý giả thiết): 令尹將必來辱，爲惠已甚 Lệnh doãn nếu thế nào cũng đến nhà tôi thì thật ân huệ cho tôi lắm (Tả truyện); ㉗ (văn) Trợ từ giữa câu (không dịch): 若生女者，輒持將去 Nếu sinh con gái, thì liền vứt bỏ đi ngay (Nhan thị gia huấn: Trì gia); ㉘ [Jiang] (Họ) Tương. Xem 將 [jiàng].


meanings:
① Tướng: 上將 Thượng tướng; 將領 Tướng lĩnh; ② Mang quân đi, chỉ huy: 將兵 Chỉ huy binh lính, cầm binh; ③ (văn) Vừa: 將恐將懼 Vừa lo vừa sợ (Thi Kinh: Tiểu nhã, Cốc phong); ④ (văn) Và, cùng: 暫伴月將影 Tạm làm bạn với trăng cùng bóng (Lí Bạch: Nguyệt hạ độc chước). Xem 將 [jiang].


meanings:
(văn) Mong, xin: 將子無怒 Xin anh đừng giận (Thi Kinh: Vệ phong, Manh).


meanings:
Đem Phật tìm Phật. Ý nói người ngu chẳng biết tâm mình là Phật mà hướng bên ngoài tìm cách làm Phật. Đại Châu ngữ lục q. hạ ghi: »心 是 佛、 不 用 將 佛 求 佛。 – Tâm là Phật, chẳng cần đem Phật tìm Phật«.


meanings:
Đem công phu tu hành cầu thành công. Tự tâm là Phật, mọi người sẵn đủ, xưa nay thành công trọn vẹn. Người ngu chẳng biết lí này, hướng ra ngoài dụng công phu, câu nệ vào văn tự ngữ ngôn, chấp trước nghĩa lí tri giải, khắp nơi tìm cầu. Cách làm như thế, nhà thiền gọi là tương công dụng công. Lại Toản Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »將 功 用 功、 展 轉 冥 朦、 取 則 不 得、 不 取 自 通。 – Đem công phu tu hành để cầu thành công là việc làm quanh co mờ mịt, chấp trước thì chẳng được, không chấp thì tự thông suốt«.


vietnamese:
tướng mệnh chung thời ngã ái hiện hành <pttđ>


meanings:
Đem tâm mong đợi ngộ. Cho bản tâm đối đãi với thiền ngộ, là biểu hiện của vọng tâm phân biệt, đối lập. Đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »又： 若 將 心 待 悟、 即 此 待 心、 便 是 生 死 根 株、 待 至 窮 劫、 亦 不 能 悟、 以 不 了 絕 待 眞 心、 將 謂 別 有 故 耳。 – Lại: Nếu đem tâm mong đợi ngộ, thì cái tâm mong đợi này là gốc rễ của sinh tử. Đợi đến cùng kiếp cũng không thể ngộ, vì chẳng rõ chơn tâm hoàn toàn sạch hết mọi đối đãi, tưởng đâu riêng có việc như thế«.


meanings:
Đem tâm tìm bắt tâm. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »唯 此 一 心 即 是 佛、 佛 與 眾 生 更 無 別 異。 但 是 眾 生 著 相 處 求、 求 之 轉 失、 使 佛 覓 佛、 將 心 捉 心、 窮 劫 盡 形、 終 不 能 得。 – Chỉ nhất tâm này tức là Phật, Phật cùng chúng sinh không có gì khác. Ngặt vì chúng sinh chấp tướng tìm bên ngoài, càng tìm càng mất. Khiến Phật đi tìm Phật, đem tâm tìm bắt tâm, cùng kiếp hết đời đều chẳng thể được«.


meanings:
Đem tâm tìm tâm. Ý nói mọi người tự có bảo tâm thanh tịnh, người si mê lại hướng ra ngoài tìm lấy tâm nầy. Đoạn Tế Tâm Yếu: »識 心 達 本 源 故 號 爲 沙 門。 沙 門 果 者、 息 慮 而 成、 不 從 學 得。 汝 如 今 將 心 求 心、 傍 他 家 舍、 只 擬 學 取、 有 什 麼 得 時？ – Biết tâm đạt cội nguồn nên gọi là Sa môn. Quả vị sa môn do dừng vọng tưởng mà thành, chẳng từ nơi học được. Hiện nay ngươi đem tâm tìm tâm chạy đến nơi nàu nơi nọ, chỉ định học lấy, có bao giờ được!«.


meanings:
Đem tâm dụng tâm. Ý nói bản tâm thanh tịnh, chính mình có Phật tính, người mê lại vọng sinh ý nghĩ rơi vào tri giải. Thế là mê mất bản tâm. Tín tâm Minh ghi: »智 者 無 爲、 愚 人 自 縛。 法 無 異 法、 妄 自 愛 著。 將 心 用 心、 豈 非 大 錯。 – Người trí tự tại vô tác, kẻ ngu dụng tâm tự trói. Pháp chẳng là pháp, vọng tự chấp trước cho là pháp. Đem tâm dụng tâm, há chẳng phải lầm lớn«.


meanings:
Bắn con chim sẻ đã chết, dụ cho hành vi hết sức dễ dàng không có mảy may giá trị, khiến người tức cười. Tiết Hưng Hoá Tồn Tương Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »我 今 日 問 新 到、 是 將 死 雀 就 地 彈、就 窠 子 裡 打？ 及 至 你 出 得 語、又 喝 起 了 向 青 雲 裡 打。 – Hôm nay ta hỏi vị khách mới đến như sau: Bắn con chim sẻ đã chết là bắn ngay trong ổ. Đến khi ngươi nói ra được, lại kêu to lên là bắn nó trong mây xanh«.


meanings:
Còn gọi: Tương đạo mịch đạo. Đem pháp tìm pháp. Tự tâm là Phật, Phật pháp không hai vì thế tâm chính là Pháp. Người ngu mê không biết lí này lại tìm pháp ở bên ngoài, nhà thiền gọi hành động đó là Đem pháp tìm pháp. Đại Châu ngữ lục q. hạ: »心 是 法、 不 用 將 法 求 法。 – Tâm là pháp, chẳng cần đem pháp tìm pháp«. Đại Thừa Tán của Bảo Chí Hoà thượng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »世 間 幾 許 癡 人。 將 道 復 欲 求 道。 廣 尋 諸 義 紛 紜。 自 救 己 身 不 了。– Thế gian có vài người ngu, đem đạo tìm đạo, tìm nhiều nghĩa lí thêm rối ren, tự cứu thân mình chẳng xong«.


meanings:
(xref) sentient being in the intermediate state between death and rebirth 中有, who is soon to be reborn into this world


meanings:
Coi là, coi như. Tiết Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »苦 哉、 苦 哉！ 今 時 學 者、 例 皆 如 此、 只 認 得 驢 前 馬 後、 將 當 自 己 眼 目。 佛 法 平 沉、 即 此 便 是。 – Khổ thay! Khổ thay! Người học thời nay tất cả đều như thế. Chỉ biết nô lệ người khác mà coi như được pháp nhãn thiền tăng. Phật pháp chìm mất chính là đây vậy«.


meanings:
Mang không tìm không. Phật giáo cho rằng muôn vàn sự vật trên thế gian bao gồm thân người đều là hư huyễn đều là không, vì thế còn hướng ra bên ngoài tìm kiếm chính là »Mang không tìm không«. Mê ngộ bất nhị, thập tứ khoa tụng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »陽 焰 本 非 其 水。 渴 鹿 狂 趁 匆 匆。 自 身 虛 假 不 實。 將 空 更 欲 覓 空。 世 人 迷 倒 至 甚。 如 犬 吠 雷 叿 叿。 – Sóng nắng vốn chẳng phải nước, nai khát hớt hải chạy cuồng. Thân mình giả dối chẳng thật, mang không lại muốn tìm không. Người đời ngu mê quá mức, như chó sủa, tiếng sấm ì đùng«.


meanings:
Tưởng đâu, ngỡ rằng. Huệ Tịch ngữ lục ghi: »這 箇 老 師、 我 將 謂 被 故 紙 埋 卻、 元 來 由 在。 – Cái ông Thầy này, ta tưởng đâu đã bị giấy cũ chôn vùi, té ra vẫn còn đây«.


vietnamese:
tương vị chúng sinh khổ cánh hữu khổ chúng sinh <tttđ>

meanings:
Tưởng đâu chỉ có nỗi khổ của chúng sinh này, ai dè lại có chúng sinh khổ nữa. Ý nói trong khổ có khổ. Tiết Kính Thanh Đạo Phó Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »問 僧： 外 面 是 甚 麼 聲？ 曰： 蛇 咬 蝦 蟆 聲。 師 曰： 將 謂 眾 生 苦、 更 有 苦 眾 生。 – Sư hỏi tăng: Phía ngoài là tiếng gì? Tăng thưa: Tiếng con rắn bắt ễnh ương. Sư bảo: Tưởng đâu chỉ có nỗi khổ của chúng sinh này, ai dè lại có chúng sinh khổ nữa«.


vietnamese:
tương vị hồ tu xích cánh hữu xích tu hồ <tttđ>

meanings:
Tưởng đâu chỉ có tên Hồ râu đỏ, đâu ngờ lại có tên Hồ đỏ râu. Ý nói có kẻ tám lượng thì cũng có người nửa cân. NĐHN q. 3 ghi: »檗 近 前、 打 師 一 掌。 師 拍 手 笑 曰：將 謂 胡 鬚 赤 、 更 有 赤 鬚 胡。 – Hoàng Bá bước đến gần tát sư (Thiền sư Hoài Hải) một tát. Sư vỗ tay cười nói: Tưởng đâu chỉ có tên Hồ râu đỏ, đâu ngờ lại có tên Hồ đỏ râu«.


meanings:
Mang đầu đi tìm đầu. Đầu ở trên vai của thân mình mà lại đi tìm kiếm nó khắp nơi. Dụ cho không biết chân tính nhà mình lầm cho vật hư giả của thế giới bên ngoài là thật. Ngầm dùng điển cố »Nhận bóng quên đầu« của Diễn-nhã-đạt-đa. X. Nhận ảnh mê đầu. Lâm Tế ngữ lục ghi: »爲 爾 向 一 切 處 馳 求 心 不 能 歇。 所 以 祖 師 言。 咄 哉 丈 夫。 將 頭 覓 頭。 儞 言 下 便 自 回 光 返 照。 更 不 別 求。 知 身 心 與 祖 佛 不 別。 當 下 無 事。 方 名 得 法。 – Vì ngươi tìm tâm ở khắp nơi chẳng thôi cho nên Tổ sư nói: Dốt thay trượng phu, mang đầu đi tìm đầu. Ngay lời nói ngươi tự hồi quang phản chiếu, lại không tìm gì khác, biết thân tâm cùng Tổ Phật không khác, lập tức vô sự, mới gọi là đắc pháp«.


meanings:
Uống nước muối để giải khát, dụ cho hành vi cực kì sai lầm, chẳng những không đạt đến mục đích mà còn chuốc lấy hậu quả ngược lại. Tiết Tây Thiền Thủ Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »談 玄 說 妙、 撒 屎 撒 尿。 行 棒 行 喝、 將 鹽 止 渴。 – Bàn huyền nói diệu giống như tung cứt vãi đái. Sử dụng đánh hét khác nào uống nước muối để giải khát«.


meanings:
① Chuyên, chuyên môn, chuyên nhất, chuyên chú: 專搞研究工作 Chuyên (môn) làm công tác nghiên cứu; 這個人專會騙人 Người này chuyên lừa lọc người khác; 有蔣氏 者，專其利三世矣 Có người họ Tưởng, chuyên về mối lợi đó đã ba đời (Liễu Tôn Nguyên: Bổ xà giả thuyết); 願君之專志于攻齊，而無他慮也 Mong ông chuyên chú vào việc đánh Tề, đừng lo nghĩ gì khác (Chiến quốc sách); ② Riêng, đặc biệt, chỉ có một, độc chiếm; ③ (văn) Chuyên quyền, lộng quyền: 祭仲專，鄭伯患之 Thái Trọng chuyên quyền, Trịnh Bá lo về việc đó (Tả truyện).


meanings:
Trong Thiền viện, người được phái đi xử lí một việc gì đặc biệt, gọi là Chuyên sứ. Văn thư mà Chuyên sứ cầm đi gọi là Chuyên tín. Thiền Uyển Thanh Quy q. 6 (Vạn Tục 111, 455 hạ) ghi: »專 使 於 住 持 人 前 兩 展 三 拜 （一 展 云 此 馳 專 信、 得 奉 尊 顏、下 情 無 任、 瞻 仰 之 至、又 一 展 敘 寒 暄、乃 觸 禮 三 拜）。 – Chuyên sứ đến trước mặt vị Trụ trì trình bày 2 lần, mỗi lần 3 lạy. (Một lần trình bày nói: Kẻ đưa văn thư này muốn được hầu hạ ngài, ý nguyện của kẻ này hết sức chiêm ngưỡng ngài. Một lần nữa trình bày thì hàn huyên tâm sự rồi lạy ba lạy)«.


meanings:
(term) single-minded meditation (smṛti), meditate wholly, concentration in the practice


meanings:
① Quan uý, các quan coi ngục và bắt trộm giặc đời xưa đều gọi là uý, như đình uý 廷尉, huyện uý 縣尉 đều lấy cái nghĩa trừ kẻ gian cho dân yên cả. ||② Quân uý, quan binh đời Tần đều gọi là uý, như thái uý 太尉, đô uý 都尉, hiệu uý 校尉, v.v. ||③ Một âm là uất. Uất trì 尉遲 họ Uất-trì.


meanings:
① Yên. Như hân uý 欣慰 yên vui, uý lạo 慰勞 yên ủi.


meanings:
① (Quân hàm cấp) uý: 大尉 Đại úy; 中尉 Trung úy; 少尉 Thiếu úy; ② (cũ) Quan úy (quan coi ngục và bắt trộm thời xưa): 廷尉 Đình úy; 縣尉 Huyện úy; ③ (cũ) Quân úy (quan binh đời Tần, Hán ở Trung Quốc thời xưa): 太尉 Thái úy; 都尉 Đô úy; 校尉 Hiệu úy; ④ [Wèi] (Họ) Úy. Xem 尉 [yù].


meanings:
【尉遲】Uất Trì [Yùchí] (Họ) Uất Trì. Xem 尉 [wèi].


meanings:
(term) honorable, to honor, to venerate (pūjita)


meanings:
① Tôn trọng, như tôn trưởng 尊長 người tôn trưởng, tôn khách 尊客 khách quý, v.v. ||② Kính, như tôn xứ 尊處 chỗ ngài ở, tôn phủ 尊府 phủ ngài, lệnh tôn 伶尊 cụ ông nhà ngài, v.v. ||③ Cái chén, nay thông dụng chữ tôn 樽. ||④ Một pho tượng thần hay Phật cũng gọi là nhất tôn 一尊. ||⑤ Quan địa phương mình cũng gọi là tôn, như phủ tôn 府尊 quan phủ tôi.


meanings:
① Cao quý: 尊卑 Cao quý và hèn hạ; 尊客 Khách quý; ② Tôn trọng, kính trọng: 尊師愛生 Kính thầy yêu trò; ③ Tiếng tôn xưng: 尊處 Chỗ ngài ở; 尊府 Phủ ngài; 令尊 (Tiếng tôn xưng cha của người khác): Cụ ông nhà ngài; 尊姓 (Tiếng khi hỏi họ người khác một cách tôn trọng): Ngài họ gì; ④ (văn) Quan địa phương mình ở: 府尊 Quan phủ tôi; ⑤ (loại) Pho, cỗ, cái...: 一尊佛像 Một pho tượng Phật; 一尊大炮 Một cỗ đại bác; ⑥ Như 樽 [zun] (bộ 木).


vietnamese:
tôn thắng phật đỉnh tu du già pháp quỹ nghi <pqđtđ>


meanings:
密教修法之一。指爲滅罪生善、淨除業障、延命增壽、破地獄、生産平安、祈雨等目標，而以尊勝佛頂爲本尊，誦尊勝陀羅尼所修的秘法。又稱如法尊勝法、尊勝陀羅尼法。<#>此法系依善無畏所譯《尊勝佛頂修瑜伽法軌儀》、不空所譯《佛頂尊勝陀羅尼念誦儀軌》而修。修法時，須懸挂尊勝曼荼羅（有善無畏所傳與不空所傳之二種繪製法），設大壇，其右置護摩壇。各隨其壇之息灾、增益而分別莊嚴之。幷依道場觀、本尊之印言、八大佛頂及降三世之真言、本尊之密號或梵號、贊（四智或不動）等次第而行。其行法中，修法僧須不斷念誦尊勝陀羅尼。然二書所示之曼荼羅形像不同，善無畏之儀軌謂月輪中央畫大日如來，頭戴五智寶冠，于七師子座上結跏趺坐，手結法界定印，周圍布列八佛頂，下置不動、降三世二明王與香爐，上配天蓋與六個首陀會天。不空之儀軌亦將大日如來置于中央，周圍則布列觀音、慈氏、虛空藏、普賢、金剛手、文殊、除蓋障、地藏等八大菩薩。又，前者以金剛界大日如來爲中尊，後者乃以胎藏界大日如來爲中尊。<#>《尊勝佛頂修瑜伽法軌儀》卷上曾說明此法之殊勝，雲（大正19·368b）︰<#>‘修瑜伽者不動事法，若于一念頃證無生，轉五智成五分法身，悟三密即三身；初發心時，便越百六十種心，度三無數劫行，證普現色身三昧耶，即是初發心時，便成正覺。’<#>◎附一︰〈尊勝陀羅尼〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>尊勝陀羅尼（梵uṣṇīṣa-vijay a-dharaṇī，藏gtsug-tor rnam-par-rgyal-maḥi-gzuṅs），象徵尊勝佛頂尊之內證功德的陀羅尼。依密教所傳，此咒系釋尊爲拯救將受七度畜生惡道身之業報的善住天子而說的。又稱淨除一切惡道佛頂尊勝陀羅尼、清淨諸趣佛頂最勝陀羅尼、一切如來烏瑟膩沙最勝總持、佛頂尊勝陀羅尼、善吉祥陀羅尼、延壽陀羅尼。<#>此咒與光明真言、大日如來之五字明（阿、毗、羅、吽、欠）依長短而分別稱爲大咒、中咒、小咒。相傳若受持、讀誦、書寫此陀羅尼，或安置于率都婆（塔）、高幢、樓閣上，能得淨一切惡道、罪障消滅、壽命增長、往生極樂世界等無量功德。<#>在我國、印度、西域、西藏及日本，古來皆盛行奉持此陀羅尼。其靈驗事迹亦流傳頗多。據經論所載，唐高宗儀鳳元年（676），罽賓國三藏佛陀波利東來，詣五臺山，因一老翁之勸，乃回國求得《佛頂尊勝陀羅尼經》，幷于永淳二年（683）再至長安，與日照三藏、杜行顗等人翻譯此經。爾後，義淨、善無畏、不空及宋·法天諸師亦各有異譯本，彼等所譯經均載有此陀羅尼，但字句長短有所不同。日本真言宗系采用善無畏譯《尊勝佛頂修瑜伽法軌儀》所說者。又，唐代宗于大曆十一年（776）敕 令天下僧尼每日誦此陀羅尼二十一遍。唐末五代時，更盛行將此陀羅尼刻于所建的經幢上，今河北省居庸關內壁存有以梵漢等六種字體鐫刻者，其語句與《瑜伽集要焰口施食儀》所載者大致相同。此外，日本法隆寺藏有請自隋代的古貝葉梵本，仁和寺則有相傳系不空所寫的悉曇殘本。<#>西元1884年，英國學者穆勒（FriedrichMax Muller）與日本學者南條文雄校訂法隆寺貝葉、阿叉羅帖所載、靈雲寺淨嚴校訂删補的寫本及淺草寺碑拓本等，將彼等與梵文《般若心經》共同收錄于《Anecdoto Oxoniensia》（Aryan Series,vol. I. Part iii.）出版行世。<#>◎附二︰佛頂尊勝陀羅尼（中文與梵語讀音）<#>(一)中文（錄自《大正藏》第十九册三五０頁）<#>曩謨　婆哦■帝　怛喇路枳也鉢囉底尾始瑟咤野　沒馱野　婆哦縛帝　怛你也他　唵　尾戌馱野　娑麽娑麽三滿哆■婆娑娑頗囉拿孽帝哦賀曩娑■婆■尾秫弟　阿鼻詵左睹　■素孽哆■囉■左曩阿蜜■哆鼻曬罽　摩賀曼怛囉橎乃　阿賀囉　阿賀囉　阿庾散馱囉柅　戌馱野　戌馱野　哦哦曩尾秫弟　鄔瑟膩灑尾惹野尾秫弟　娑賀娑囉囉濕銘散你帝　薩■怛他孽哆■路迦■  殺橎囉弭哆跛哩布囉■　薩■怛他孽哆紇哩娜野地瑟曩地瑟耻跢摩賀母捺哩　■日囉迦野僧賀跢曩尾秫弟　薩■■囉拿跛野訥孽帝跛哩尾秫弟　鉢囉底■■跢野　阿欲秫弟　三摩野地瑟耻帝麽柅　麽柅　摩賀麽柅　怛闥哆部跢句致跛哩秫弟　尾窣普咤沒地秫弟　惹野　惹野　尾惹野　尾惹野　娑麽囉　薩■沒馱地瑟耻哆秫弟　■日哩　■日囉孽陛　■日■　婆■睹　麽麽　舍哩薩■薩怛■難　左　迦野尾秫弟　薩■哦帝跛哩秫弟　薩■怛他孽哆　三麽濕■娑演睹薩■怛他孽哆　三麽濕■娑地瑟耻帝　沒地野　沒地野　尾沒地野　冒馱野　冒馱野　尾冒馱野　尾冒馱野　三滿哆跛哩秫弟　薩■怛他孽哆紇哩娜野地瑟■曩地瑟耻哆摩賀母捺■　娑■賀／<#>(二)梵文羅馬字拼音（錄自八田幸雄著《真言事典》二四四頁）<#>namo bhagavate trailokya-prativi-<#>śiṣṭaya buddhaya bhagavate,tad yatha| om%<#>viśodhaya viśodhaya samasama-samanta-<#>vab-hasa-spharaṇa-gati-gahana-svabhava-vi-<#>śuddhe,abhiṣiñcatu maṃ,sugata-vara-va-<#>canaṃrtabhiṣekair maha-mantra-padair aha-<#>ra ahara,ayuḥ-saṃdharaṇi śodhaya śodha-<#>ya,gagana-viśuddhe,us%ṇīṣa-vijaya-viśud<#>dhe,sahasra-raśmi-saṃcodite,sarva-tatha-<#>gatavalokani ṣaṭ-paramita-paripūraṇi,sar-<#>va-tathagata-hr!dayadhiṣṭhanad hiṣṭhite ma-<#>ha-mudre,vajra-kaya-saṃhatana-viśuddhe□<#>sarv'avaraṇa-bhaya-durgati-pariviśuddhe,pra-<#>tinivartaya ayuḥ-śuddhe,samayadhiṣṭhite,□<#>maṇi maṇi mahamaṇi tathata-bhuta-koṭi-<#>pariśuddhe,visphuṭa-buddhi-śuddhe,jaya<#>jaya vijaya vijaya smara smara,sarva-<#>buddhadhiṣṭhita-śuddhe vajri vajra-garbhe<#>vajraṃ bhavatu mama śarīraṃ sarva-sat-<#>tvanaṃś ca kaya-pariviśuddhe,sarva-gati-<#>pariśuddhe,sarva-tathagataśca me sama-<#>śvasayantu,sarva-tat hagata-samaśvasadhi-<#>ṣṭhite,budhya budhya vibudhya vibudhya<#>bodhaya bodhaya vibodhaya vibodhaya<#>samanta-pariśuddhe,sarva-tathagata-hr!da-<#>yadhiṣṭhanadhiṣṭhita-maha-mudre,svaha<#>◎附三︰般若室利〈尊勝陀羅尼解說〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{74}册〈真言密咒的解說〉）<#>(一)緣起<#>尊勝陀羅尼具說‘淨除一切惡道佛頂尊勝陀羅尼’，這是由《佛頂尊勝陀羅尼經》中抽出的真言。《尊勝陀羅尼經》的異譯本如下︰<#>┌──────────────────┬──┬───────┐<#>│（１）《佛頂尊勝陀羅尼經》          │一卷│唐．佛陀波利譯│<#>├──────────────────┼──┼───────┤<#>│（２）《佛頂尊勝陀羅尼經》          │一卷│唐．杜行顗譯  │<#>├──────────────────┼──┼───────┤<#>│（３）《佛頂尊勝陀羅尼經》          │一卷│唐．地婆呵羅譯│<#>├──────────────────┼──┼───────┤<#>│（４）《最勝佛頂陀羅尼淨除業障咒經》│一卷│唐．地婆呵羅譯│<#>├──────────────────┼──┼───────┤<#>│（５）《佛說佛頂尊勝陀羅尼經》      │一卷│唐．義淨譯    │<#>├──────────────────┼──┼───────┤<#>│（６）《佛頂尊勝陀羅尼念誦儀軌法》  │一卷│唐．不空譯    │<#>├──────────────────┼──┼───────┤<#>│（７）《尊勝佛頂修瑜伽法儀軌》      │一卷│唐．善無畏譯  │<#>├──────────────────┼──┼───────┤<#>│（８）《最勝佛頂陀羅尼經》          │一卷│唐．法天譯    │<#>├──────────────────┼──┼───────┤<#>│（９）《佛頂尊勝陀羅尼注義》        │一卷│唐．不空譯    │<#>├──────────────────┼──┼───────┤<#>│（１０）《佛頂尊勝陀羅尼別法》      │一卷│唐．惹那譯    │<#>└──────────────────┴──┴───────┘<#>此中最爲有名的，即是最初佛陀波利三藏譯的《佛頂尊勝陀羅尼經》。今解說如下︰<#>本經是有一次佛陀在舍衛國的逝多林祇園精舍，向其常隨弟子一千二百五十人和大菩薩衆一萬二千人說的。起因是︰當時在忉利天的善法堂會上，有一叫做善住的天子。這個天子被許多天女圍繞，每日過著極歡樂的日子。某夜善住天子聽到天上︰‘你過七日後即命終，必須七次受生于畜生道，受地獄之苦，縱使生于人間，也不過是貧賤之家’的忠告，嚇得魂不附體了。于是他到帝釋天的宮殿，大聲慟哭求救。但帝釋天是心有餘而力不足的，只好安慰他後即往釋尊處。這時釋尊所開示的，便是本陀羅尼。本咒爲驅除一切惡業與惡道，得延壽的陀羅尼。帝釋天的歡喜自不待言，他隨即將此喜訊轉告善住天子，叫他一心持此陀羅尼。善住天子受此陀羅尼後，六日六夜一心如法受持，因此不但脫離了一切惡道，住于無上菩提，又得延壽，獲得種種福德等。<#>(二)功德與傳播<#>本咒是說明尊勝佛頂的內證功德的，因此被視爲一切如來的秘密藏、總持門，而最有大神力的陀羅尼，尊勝佛頂就是，在一切佛頂中最尊、最勝的意思。關于尊勝佛頂，有許多不同的異名，如說︰舍佛頂，即爲舍煩惱之意，除障佛頂或除業佛頂，即爲除一切煩惱業障之意。要之佛頂是摧破一切惡道，獲得吉祥的。本咒也有摧破惡道、延壽、吉祥等三種功德。<#>傳本咒至我國的第一人，就是佛陀波利三藏，關于他的傳記在《宋高僧傳》、《開元錄》、《貞元錄》都有記載。唐朝時有一位覺護三藏，他是印度人，生于婆羅門家，自幼很勤于讀書，因此名聞四方。那時他由國人得悉我國有一文殊菩薩的淨土──五臺山，因此很嚮往幷立了一個誓願，于一生中必來參拜一次。有志竟成，他終于在唐·儀鳳元年由罽賓國來到我國。但很不幸，在往五臺山的途中，被黑雲、白霧捲入迷路，受到種種灾難。可是他仍不灰心，排除萬難登五臺山。這時他遇到了一老人，因老人懇請他傳入‘尊勝陀羅尼’，故又趕回印度携該經咒，幷于唐·永淳二年再度來朝，將本經獻于朝廷。朝廷接獲本經後，隨即譯爲中文。這個老人傳說就是文殊菩薩。<#>(三)句義<#>本咒的注解書很多，其章句也有出入，但今依唐崇的注釋──《佛頂尊勝陀羅尼教迹義記》，把它分爲十門句注如下︰<#>第一、歸敬尊德門<#>曩謨（歸命）婆哦縛帝（世尊）怛賴路枳也（三世）鉢囉底尾始瑟咤野（最殊勝）沒馱野（大覺）婆哦縛帝（世尊）<#>第二、章表法身門<#>怛你也他（所謂）唵（三身，一切法不生，無見頂相）<#>第三、淨除惡趣門<#>尾戌馱野（清淨）尾戌馱野（清淨）娑麽娑麽三滿多縛婆娑（普遍照耀）娑頗羅拿（舒遍）哦底哦賀曩（六趣稠林）娑縛婆縛尾禾弟（自然清淨）<#>第四、善明灌頂門<#>阿詵鼻左都■（引灌頂我）素哦多（善逝）縛囉縛左曩（殊勝教）阿密多■鼻曬罽（甘露灌頂）摩賀曼怛羅跛乃（解脫法身）阿賀羅阿賀羅（唯願攝受唯願攝受，遍攘灾難脫諸苦惱）阿欲散馱囉抳（堅住持壽命）<#>第五、神力加持門<#>戌馱野戌馱野哦哦曩尾曆弟（如虛空清淨）烏瑟抳灑（佛頂）尾惹野尾曆弟（最勝清淨）娑賀娑囉阿羅濕茗（千光明）散祖你帝（驚覺）薩縛怛他孽多（一切如來）地瑟曩地瑟耻多（神力加持）摩呵母捺隸（大契印）縛日羅迦野僧賀多曩尾曆弟（金剛鈎鎖身清淨）薩縛縛囉拿幡野納哩檗底跛哩尾曆弟（一切障清淨）<#>第六、壽命增長門<#>鉢囉底■■羅多野阿欲禾弟（壽命皆得清淨）三麽野地瑟耻帝（誓願加持）摩抳摩抳（世寶，法寶）摩呵摩抳（大世寶，大法寶）<#>第七、定慧相應門<#>怛闥多部多句致跛哩曆弟（遍淨，真實）尾娑普咤沒地曆弟（顯現智慧）惹野尾惹野惹野尾惹野（最勝最勝）娑麽囉娑麽囉（念持定慧相應）<#>第八、金剛供養門<#>薩囉沒馱地瑟耻多曆弟（一切諸佛加持清淨）縛日隸（金剛）縛日囉檗陛（金剛藏）縛日覽婆縛都（願成如金剛）麻麻設哩覽（是我之義）<#>第九、普證清淨門<#>薩縛薩怛縛難左迦野跛哩尾曆弟（一切有情身得清淨）薩縛哦底跛弟禾哩（一切趣皆清淨）薩縛怛他哦多室者銘三麽濕縛娑琰睹（一切如來皆共護持）薩縛怛他哦多三摩濕縛娑地瑟耻帝（一切如來安慰令得加持）沒地野沒地野尾沒地野（所覺所覺）冒馱耶冒馱耶尾冒馱耶尾冒馱耶（能令覺悟能令有情速得覺悟）三滿多跛哩禾弟（普遍清淨）薩縛怛他哦多（一切如來）紇哩那野地瑟地瑟耻多（神力所持）摩加母捺隸（大契印）<#>第十、成就涅槃門<#>娑縛賀（吉祥）<#>本咒法崇的《義記》與上列的咒文稍有出入（上列的咒文章句較多）。<#>［參考資料］　《覺禪鈔尊勝》卷上；《玄秘鈔》卷二；《秘鈔問答》卷二；《遍口鈔》卷二。<#>


meanings:
4933梵語 uṣṇīṣa-vijaya-dhāraṇī。即說尊勝佛頂尊內證功德之陀羅尼。全稱淨除一切惡道佛頂尊勝陀羅尼。又作清淨諸趣佛頂最勝陀羅尼、一切如來烏瑟膩沙最勝總持、佛頂尊勝陀羅尼、延壽陀羅尼、善吉祥陀羅尼。此陀羅尼係佛陀為救拔善住天子將受七度畜生惡道身之業而說者。據佛陀波利所譯佛頂尊勝陀羅尼經載，此咒能除一切罪業等障，破除一切穢惡道之苦。另據經序所載，唐高宗儀鳳元年（676），罽賓國三藏佛陀波利入唐，詣五臺山，因一老人之勸而還國取佛頂尊勝陀羅尼經，於永淳二年（683）再入長安，與日照三藏、杜行顗等譯出。其後，義淨、善無畏、不空、法天等諸師亦分別譯出此經，其中皆有此陀羅尼，唯字句長短間有相異之處。現今密宗所用者，即善無畏所譯尊勝佛頂修瑜伽法軌儀所載之陀羅尼。　此陀羅尼凡八十七句，與光明真言、大日如來之五字明（阿、毘、羅、吽、欠）等，依其長短分別稱為大咒、中咒、小咒。受持、書寫、供養、讀誦此陀羅尼，或安置於率都婆、高幢、樓閣等，可得淨一切惡道、消除罪障、增長壽命、往生極樂之功德。密宗修行者或朝夕讀誦，或為亡者迴向時誦之。禪宗課誦時，亦常念誦此咒。在中國及日本，信持此陀羅尼者頗多，靈驗亦不少。據尊勝陀羅尼流布緣起載，唐代宗大曆十一年（776），詔令天下僧尼每日誦此陀羅尼二十一遍，於每年正月一日具載呈報。唐末、五代頃盛行建立經幢，上刻此陀羅尼。此外，河北居庸關內壁以梵漢等六種字體鐫刻之，其語句與「瑜伽集要焰口施食儀」所載者大略相同。西元一八八四年，日本南條文雄等，對校法隆寺貝葉、阿叉羅帖所載、靈雲寺淨嚴校訂之寫本及淺草寺碑拓本等，與梵文般若心經共同收於 Anecdota Oxoniensia, Aryan Series, vol. Ⅰ. Part iii. 而出版之。〔加句靈驗佛頂尊勝陀羅尼記、日本佛教史の研究第三、尊勝陀羅尼の研究（荻原雲來，密教第二之一）〕


vietnamese:
tôn bà tu mật bồ tát sở tập luận <pqđtđ>

meanings:
4931請參閱 尊婆須蜜菩薩所集論 凡十卷。尊婆須蜜造，苻秦僧伽跋澄等譯。係基於說一切有部之教說，分別解說諸法之性相等。又稱尊婆須蜜所集論、婆須蜜所集論、婆須蜜經。收於大正藏第二十八冊。本論分十四犍度，即：聚犍度、心犍度、三昧犍度、天犍度、四大犍度、契經犍度、更樂犍度、結使犍度、行犍度、智犍度、見犍度、根犍度、一切有犍度、偈犍度。其中，前十三犍度隨處揭舉攝頌，以概括其說。　道安於卷首之序中謂本論博涉十法，所指或即心、三昧、天、四大、更樂、結使、行、智、見、根等十犍度，此等分類與阿毘達磨發智論之雜、結、智、業、大種、根、定、見等八犍度、及雜阿毘曇心論之界、行、業、使、賢聖、智、定、修多羅、雜、擇、論等十一品，均頗為相類。其中，發智論之雜犍度可謂相當於本論之聚犍度，其餘七犍度則相當於本論三昧犍度以下之各犍度；雜阿毘曇心論之行、使、智、定四品相當於本論行、結使、智、三昧等四犍度，賢聖品、雜品、修多羅品、擇品、論品等，則分別相當於本論之見、聚、契經、一切有、偈等諸犍度。故本論可能係於發智論八犍度之外，另加心等六犍度而成十四犍度；雜阿毘曇心論之十一品亦可能係刪除本論之心犍度等，再加整理而成者。　依近代學者之說，本論作者婆須蜜與婆沙會四大論師中之世友可能為同一人，又謂本論應為婆須蜜之弟子或後人所撰集成書者。〔出三藏記集卷二、卷十、法經錄卷五、開元釋教錄卷三〕


meanings:
Lời tôn xưng các vị thiền sư lớn tuổi, có đạo đức. Tông Môn Võ Khố ghi: »諸 方 尊 宿 示 滅、 全 身 火 浴、 得 舍 利 極 多。 – Các bậc tôn túc trong các thiền viện sau khi thị tịch, toàn thân được hoả táng, thu xá-lợi rất nhiều«.


meanings:
Ngữ lục, 48 quyển, do Trách Tạng Chủ (Tăng Dĩnh Thủ Trách) soạn vào đời Tống, sư Tịnh Giới chùa Lan Cốc hiệu đính lại, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 118, trang 157. Bộ ngữ lục này căn cứ theo bộ Cổ Tôn Túc Ngữ Yếu 4 quyển, khắc bản vào khoảng năm 1141-1167 cũng do chính ngài biên soạn. Nội dung sưu tập ngữ lục của hơn 40 vị danh đức trong Thiền tông, từ Nam Nhạc Hoài Nhượng đến Mã Tổ, Bách Trượng, Lâm Tế, Vân Môn, Chân Tịnh, Phật Nhãn, Đông Sơn. Những ngữ lục này phần lớn không thấy ghi trong Cảnh Đức Truyền Đăng lục.


meanings:
（梵 ayuṣmat、sthavira，巴 āyasma、thera，藏 tshe daṅ-ldan-pa、gnas-brtan）指智德皆勝，可爲人師表者。乃對佛弟子、阿羅漢等人的敬稱。又作聖者、賢者、具壽、慧命、淨命、長老。如《釋氏要覽》卷上雲（大正54·260c）︰‘尊者，梵雲阿梨夷，華言尊者，謂德、行、智具，可尊之者。’《無量壽經》卷上雲（大正12·265c）︰‘一切大聖神通已達，其名曰尊者了本際、尊者正願、（中略）尊者阿難。’《無量壽經義疏》雲（大正37·117c）︰‘尊者是禦人之號，舉德標人，故稱尊者。’又，《文殊師利普超三昧經》卷中〈變動品〉雲（大正15·419c）︰‘不以年歲而爲尊長，法律所載智慧爲尊，神智聖達乃爲可尊，博聞才辯乃曰爲尊，諸根明徹乃曰爲尊。’<#>按尊者之原語幷不一致。《翻譯名義大集》舉出三語︰ārya（聖者之義）、abhy-arhita（應現供養之義）、stharira（長老或上座之義）。然在《中阿含》〈七車經〉中譯爲‘尊者’之處，與其相當的巴利《中部》第二十四經所用梵語則爲有‘具壽’之義的āyasmanto（āyusmanto）或āvuso。此外，在漢譯《無量壽經》中載爲‘尊者’之處，梵本《無量壽經》則用sthavira一詞。藏譯《無量壽經》則用相當于‘具壽’之義的tshedaṇ-ldan-pa之語；漢譯《正法華經》〈光瑞品〉譯之爲賢者知本際、賢者大迦葉處，其梵本則爲有‘具壽’之義的āyuṣmat。<#>至後世，‘尊者’一詞之使用，漸不限于佛弟子。對于祖師或先德，皆有人以‘尊者’稱呼。如《佛祖統紀》卷六至卷八所列東土九祖、十七祖中，舉出龍樹尊者、北齊尊者（慧文）、南岳尊者（慧思）、章安尊者（灌頂）、法華尊者（智威）、天宮尊者（慧威）、左溪尊者（玄朗）、荊溪尊者（湛然）、興道尊者（道邃）、至行尊者（廣修）、正定尊者（物外）、妙說尊者（元琇）、高論尊者（清竦）、淨光尊者（義寂）、寶雲尊者（義通）、法智尊者（知禮）等名。又如華嚴祖師法順號帝心尊者，智儼號雲華尊者，日本之源空號華頂尊者、覺鍐號密嚴尊者，飲光號慈雲尊者。<#>此外，又有‘尊宿’一詞，系指學德幷優、堪爲大衆所依止之年表高僧而言，然亦有人以之稱呼一寺之住持。<#>［參考資料］　《中阿含》卷八〈侍者經〉；《金光明最勝王經》卷一〈序品〉；《無量壽經連義述文贊》卷上；《無量壽經鈔》卷一。<#>


meanings:
4935請參閱 尊勝陀羅尼經 請參閱 尊勝佛頂修瑜伽法軌儀 曹山三種墮（沙門墮、尊貴墮、隨類墮）之一。係曹山本寂（840～901）所示修學禪法之方法。墮，為自由無礙之意。超越尊貴而自由無礙，稱為尊貴墮。曹山錄（卍續一一九‧四六九下）：「尊貴墮者，法身法性是尊貴邊事，亦須轉卻，是尊貴墮，祇如露地白牛，是法身極則，亦須轉卻，免他坐一色無辨處，並是稱斷供養邊事，欲須供養，須得此食，所以無味之味，亦曰無漏，是堪供養，並餘觸污之食，非無漏解脫之食也。」（參閱「曹山三種墮」4615）


meanings:
① Tìm. ||② Cái tầm, tám thước gọi là một tầm. ||③ Vẫn, như vật tầm can qua 日尋干戈 ngày vẫn đánh nhau. ||④ Bỗng, sắp, như tầm cập 尋及 sắp kịp, bạch phát xâm tầm 白髮侵尋 tóc đã bạc đầu, nghĩa là sắp già. ||⑤ Lại, như tầm minh 尋盟 lại đính lời thề cũ. ||⑥ Dùng, như tương tầm sư yên 將尋師焉 sẽ dùng quân vậy.


meanings:
① Tìm, kiếm: 尋人 Tìm người; ② Xét tìm; ③ (văn) Dựa vào, vin vào: 蔓葛亦有尋 Dây sắn bò lan cũng có dựa vào (Lục Cơ: Bi chiến hành); ④ (văn) Dùng: 三年將尋師焉 Ba năm sau sẽ dùng quân vậy (Tả truyện: Hi công ngũ niên); ⑤ (văn) Hâm nóng lại (như 燖, bộ 火); ⑥ (văn) Chẳng bao lâu, rồi: 復爲郡西門亭長，尋轉功曹 Lại làm đình trưởng Tây Môn trong quận, rồi (chẳng bao lâu) đổi làm Công tào (Hậu Hán thư); ⑦ (văn) Sắp: 尋及 Sắp kịp; 白髮侵尋 Tóc đã bạc dần (sắp già); ⑧ (văn) Lại: 尋盟 Lại đính lời thề cũ; ⑨ (văn) Vẫn: 日尋干戈 Ngày ngày vẫn đánh nhau; ⑩ Tầm (một đơn vị đo chiều dài thời xưa, bằng 8 thước); ⑪ [Xun] (Họ) Tầm. Xem 尋 [xín]


vietnamese:
tầm tứ hỉ lạc đẳng thuyết danh vi động <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Gia thường trà phạn. Chỉ cho việc lặt vặt giống như việc ăn cơm, uống trà hàng ngày. Phần thùy thị của tắc 1 trong Bích Nham Lục (Đại 48, 140 thượng) ghi: »隔 山 見 煙。 早 知 是 火。 隔 牆 見 角。 便 知 是 牛。 舉 一 明 三。 目 機 銖 兩。 是 衲 僧 家 尋 常 茶 飯。 – Cách núi thấy khói liền biết có lửa, cách tường thấy sừng liền biết có trâu. Người thông minh học một biết mười, mắt vừa nhìn thấy liền có thể đánh giá được sự việc. Đây là việc lặt vặt như cơm nước trong nhà thiền«.


meanings:
investigate the words (of the scriptures)


meanings:
contradictions that arise in the investigation of the texts


meanings:
① Thưa, đáp. Như đối sách 對策 trả lời câu người ta hỏi, đối phó 對付 ứng phó, v.v. ||② Ðối, như đối chúng tuyên ngôn 對眾宣言 đối trước mọi người mà nói rõ, tương đối vô ngôn 相對無言 cùng đối nhau mà không nói gì. Ðến trước cửa toà để quan hỏi kiện là đối chất 對質. ||③ Ðối, hai bên sóng với nhau, gọi là đối. Như đối liên 對聯 câu đối. ||④ Hợp, sự gì không hợp lẽ gọi là bất đối [/b] 不對. ||⑤ Xét lại, như hiệu đối 校對 so sánh xét lại.


meanings:
① Thưa, đáp, trả lời: 無言以對 Không trả lời được; ② Đối đãi, đối phó, chọi: 對事不對人 Đối việc chứ không đối người; 對症下葯 Tùy bệnh cắt thuốc; 一個對一個 Một chọi một; 刀對刀槍對槍 Dao chọi với dao, súng chọi với súng; ③ Hướng về, đứng trước, trước, đối diện, đối mặt, nhắm vào: 對着鏡子理理發 Soi gương vuốt lại mái tóc; 對衆宣言 Nói rõ trước mọi người; 相對無言 Đối mặt nhau không nói gì; ④ Lẫn nhau, qua lại: 對調 Chuyển đổi lẫn nhau; ⑤ Bên kia, đối địch: 對岸 Bờ bên kia; 作對 Gây chống đối, làm khó dễ; ⑥ Sóng đôi (khiến hai vật phối hợp hoặc tiếp xúc với nhau): 對對子 Đối câu đối; 把門對上 Lắp cửa vào; 對個火兒 Cho tôi xin tí lửa; ⑦ Phù hợp, thích hợp: 對勁兒 Ăn ý; 對心眼兒 Hoàn toàn thích hợp; 越說越對脾氣 Đôi bên càng nói càng vừa lòng nhau; 不對 Không hợp lẽ; ⑧ Đối chiếu lại: 校對 Hiệu đính; 對相片 Đối chiếu ảnh; 對筆跡 Đối chiếu nét chữ; 對號碼 Đối chiếu số; ⑨ Điều chỉnh: 對好望遠鏡的距離 Điều chỉnh cự li ống dòm; ⑩ Đúng: 你的話很對 Anh nói rất đúng; 對，就這麼辦 Đúng, cứ thế mà làm; 數目不對 Con số không đúng; ⑪ Pha: 茶壼裡對點兒開水 Pha tí nước sôi vào ấm trà; ⑫ Chia đôi: 對半兒 Một nửa; 對開紙 Một phần hai tờ giấy; 對股劈 Bửa (bổ, chẻ) đôi; ⑬ Câu đối: 喜對 Câu đối mừng; 五言對兒 Câu đối ngũ ngôn; ⑭ (loại) Đôi, cặp: 一對兒喜鵲 Đôi chim khách; 一對兒花瓶 Một cặp lọ hoa; 一對模范夫妻 Đôi vợ chồng gương mẫu; ⑮ (gt) Đối với, cho, về, trước: 決不對困難屈服 Quyết không khuất phục trước khó khăn; 你的每句話對我都有啟發 Mỗi lời anh nói đều có gợi ý cho tôi; 大家對他這件事很不滿意 Mọi người rất không hài lòng về việc ấy của hắn. 【對于】đối vu [duìyú] Đối với, về...: 大家對于這個問題 的意見是一致的 Đối với (về) vấn đề đó mọi người đều nhất trí; 我對于數學特別愛好 Tôi rất thích học môn toán; 對于學習古漢語，必須十分重視 Về việc học tập cổ Hán ngữ, phải hết sức coi trọng.


meanings:
Lời nói đúng. Chỉ cho ba tạng kinh, 12 phần giáo thảy đều trình bày theo đạo lí tất cả chúng sinh đều có Phật tính. Tắc 14, Bích Nham lục (Vạn Tục 117, 143 hạ) ghi: »舉 僧 問 雲 門： 如 何 是 一 代 時 教。 雲 門 云： 對 一 說。 – Công án: Tăng hỏi ngài Vân Môn: Thế nào là giáo lí một đời? Vân Môn đáp: Lời nói đúng!«.


meanings:
(term) teachings and practices that arise in accordance with the capacity


meanings:
Có 2 nghĩa: ① Đối là đối đáp. Cơ là căn cơ. Chỉ cho Thiền sư ứng với căn cơ của người học mà đáp. ② Căn cơ của đối thủ. Về mặt Thiền sư: Đối cơ là người học nhận được sự giáo hoá lợi ích. Về mặt chư Phật: Đối cơ là chúng sinh nhận lấy lời thuyết pháp của chư Phật. Theo môn Tham Thỉnh trong Thiền Lâm Tượng Khí Tiên: Trò hỏi, Thầy đáp gọi là Vấn đáp. Nếu chỉ thuộc về bên Thầy thì gọi là Đối cơ.


meanings:
5793請參閱 阿毘達磨俱舍論 [1]梵語 pratipakṣa。原意爲否定、遮遣。於佛教中，則指以道斷除煩惱等。其中，「道」爲「能對治」，「煩惱」等爲「所對治」。據俱舍論卷二十一載，欲斷除「修所斷」之煩惱，有四種對治之道，可順次配於加行道、無間道、解脫道與勝進道等四道。即：(一)厭患對治，又作厭壞對治，首先深厭欲界生死之苦與煩惱惑業之集。(二)斷對治，其次觀苦、集、滅、道四諦之理以斷除煩惱。(三)持對治，再次保持擇滅（以真智之揀擇力來斷滅煩惱）之得，令其不失。(四)遠分對治，再觀四諦之理，以更遠離前所斷之煩惱。　大智度論卷一所載四悉檀之第三對治悉檀，詳述以不淨觀對治貪欲，以思惟慈心對治瞋恚，以因緣觀對治愚癡之法。十地經論卷四舉出三種遠離十惡之法，其第二種稱爲「對治離」，即以慈心、布施等善法對治殺、盜等惡法。又摩訶止觀卷五上所說十乘觀法中，其第七種爲「對治助開」之法，乃以助道對治障道。此外，有關各種對治之先後次第、能斷之道與所斷之惑兩者間之相應關係等，諸經論所說略有出入，大小乘亦各有異說，然大抵不外以「以無漏智對治煩惱」爲其要義。〔大毘婆沙論卷一八一、辯中邊論卷中辯修對治品、大乘起信論、大乘莊嚴經論卷四、十地經論卷一、法華經玄義卷一下〕（參閱「四種對治」1819）


meanings:
the correct practices that counteract afflictions


meanings:
5793請參閱 論 [1]請參閱 阿毘達磨雜集論述記 [1]請參閱 大乘阿毘達磨雜集論 [1]請參閱 阿毘達磨雜集論述記<一>三藏之一。即指論藏。對法，即論典。彙集一切論典，稱爲對法藏。[1]　<二>即世親所造之俱舍論。梵名阿毘達磨俱舍，譯作對法藏。對法，指六足、發智等諸論；藏，指俱舍論。以俱舍論含攝六足論、發智論等之妙義，故稱之爲對法藏。俱舍論卷一（大二九‧一中）：「由彼對法論中勝義入此攝故，此得藏名。」


meanings:
Hợp ý thiền cơ, ăn khớp với thiền cơ. Tiết Hưng Thánh Trọng Mãn Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »覿 面 分 付、 不 待 文 宣。 對 眼 投 機、 喚 作 參 玄。上 士 若 能 如 此、 所 以 宗 風 不 墜。 – Tận mặt giao phó, chẳng đợi chữ nghĩa tuyên bày mà vẫn ăn khớp với thiền cơ, gọi là huyền tham. Nếu bậc thượng sĩ làm được như vậy thì tông phong mới chẳng bị sa sút«.


meanings:
Trong khi ứng đối thuyết pháp, thiền ngữ qua lại nhằm khải phát tính linh, khơi mở pháp nhãn. Thiên Đồng Chính Giác Hoà thượng sớ thêm vào ở quyển cuối của CĐTĐL q. 30 ghi: »應 接 磨 礱 之 妙、 對 酬 錐 鑿 之 方、 電 卷 之 機 輪、 風 馳 之 問 答。 – Cái diệu của việc ứng tiếp mài dũa, cách thức đối thù chùy tạc là, cơ phong như điện chớp, hỏi đáp như gió cuốn«.


meanings:
Tuy ở ngay trước mặt mà như cách xa ngàn dặm, dụ cho Thiền nghĩa ở sát bên mỗi người mà chúng ta rất khó nhận biết được. Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 12 ghi: »忽 遇 仙 陀 客 來、 又 作 麼 生？ 師 曰： 對 面 千 里。 – Hỏi: Chợt gặp kẻ học thiền lanh lợi mẫn tiệp đến thì làm sao? Sư đáp: Tuy ở trước mặt mà như cách xa ngàn dặm«.


meanings:
guide, lead, teach, instruct, serve as a master to


meanings:
① Dẫn đưa, đi trước đường gọi là tiền đạo 前導. ||② Chỉ dẫn, như khai đạo 開導 mở lối, huấn đạo 訓導 dạy bảo, v.v. ||③ Ðạo sư 導師 ông thầy chỉ vẽ cho mình biết chỗ mê lầm mà đi về đường chính.


meanings:
① Đưa, dẫn đường: 導向正軌 Đưa vào nền nếp; 導師 Ông thầy dẫn đường; ② Dẫn, truyền, đạo: 半導體 Bán dẫn, nửa dẫn điện; ③ Chỉ đạo, chỉ dẫn, chỉ bảo, hướng dẫn: 指導 Chỉ đạo; 輔導 Phụ đạo; 訓導 Dạy bảo.


meanings:
（梵 nāyaka、netṛ、deśika、pramukha，巴 nāyaka、netar，藏 ḥdren-pa、mtshon-pa）(一)又譯導首︰即引導衆生令入佛道之師，亦系對佛、菩薩的敬稱。《中阿含》卷三十五〈算數目揵連經〉雲（大正1·652c）︰‘沙門瞿曇，現在導師。’《稱揚諸佛功德經》卷下雲（大正14·105a）︰‘巍巍十方佛，三界之導師。’又，《法華經》卷五〈從地涌出品〉謂菩薩衆中有四導師（pramakha），一名上行，二名無邊行，三名淨行，四名安立行，是四菩薩于其衆中最爲上首唱導師。凡此皆系稱釋尊及諸佛大菩薩等爲導師。<#>‘導師’一語，系指引導後學者走正道、使不入歧途之師。《法華經》卷三〈化城喻品〉載，有多人欲過一險道以至珍寶處。時有一導師（deśika），聰慧明達，善知險道通塞之相，將導引衆人渡過此難云云。《維摩詰所說經》卷上〈佛國品〉雲（大正14·537a）︰‘集衆法寶，如海導師。’智顗《維摩經文疏》卷四釋雲（卍續27·908上）︰‘導師者，將導衆人入海采寶，非但衆人得寶，己亦自獲。菩薩導衆生入生死海，非但令衆生得佛法寶，化功歸已入重玄門，法利亦多，無量無邊也。’<#>現代臺灣佛教道場或佛學院，常有延請某位僧人爲彼等之導師之事例。此外，由于印順法師之學、德俱爲世人所推，因此，有不少印順之學生或信仰者，皆稱之爲‘印順導師’，或徑稱以‘導師’而不稱法號。<#>(二)指主導法會之僧人︰又稱唱導師。在法會中，由此一導師宣讀施主之願文或自己起草之表白文，以引導一座大衆。《南海寄歸內法傳》卷四〈贊咏之禮〉雲（大正54·227a）︰‘差一能唱導師，每至晡西巡行禮贊。’日本亦夙行導師之制，如七僧法會中，法臘最高之僧擔任咒願師，次臘爲導師。<#>［參考資料］　(一)《長阿含》卷十七〈沙門果經〉；《法華經》卷一〈方便品〉；《首楞嚴三昧經》卷上；《大智度論》卷七；《釋氏要覽》卷上。(二)《大宋僧史略》卷中。<#>


meanings:
6219<一>梵語 nāyaka，巴利語同。又作導首。即教化引導眾生入於佛道之聖者。特指釋尊，或為佛、菩薩之通稱。釋氏要覽卷上引十住斷結經謂，令眾生類示其正道，故稱導師；又引華首經謂，能為人說無生死之道，故稱導師。法華經卷五從地踊出品舉出菩薩眾中有上行、無邊行、淨行、安立行等四導師，謂此四菩薩為眾中最上首唱導之師。上記皆以諸佛、大菩薩等名為導師。後世對於在法會中，敘述願文、表白，而引導一座之大眾者，亦稱導師，為法會儀式之中心人物。大宋僧史略卷中之注文（大五四‧二四四下）：「導師之名而含二義，若法華經中商人白導師言，此即引路指迷也；若唱導之師，此即表白也。」〔別譯雜阿含經卷十二、中阿含卷三十五算數目揵連經、法華經卷一方便品、卷三化城喻品、首楞嚴三昧經卷上、維摩經卷上佛國品、智度論卷七、卷十、維摩經文疏卷四、法華經文句卷五上〕（參閱「唱導」4418）　<二>梵名 Sarvamitra，巴利名 Sabbamitta。音譯作薩里嚩蜜怛囉、薩波蜜。又作善友、一切友。為過去七佛中第六佛迦葉如之侍者。增一阿含經卷四十五「不善品」（大二‧七九一上）：「迦葉如來侍者，名曰導師。我今侍者，名曰阿難。」〔長阿含卷一大本經、七佛經、七佛父母姓字經〕　<三>又名難勝、墮夷陀先那。為過去七佛中第五佛拘那含佛之子。長阿含卷一大本經（大一‧三上）：「拘那含佛有子，名曰導師。（中略）今我有子，名曰羅睺羅。」〔七佛父母姓字經、佛名經卷八〕


meanings:
guide, the leader--as wisdom is the guide for all practices


meanings:
① Nhỏ. ||② Hẹp hòi, như khí tiểu dị doanh 器小昜盁 đồ hẹp dễ đầy. ||③ Khinh thường, như vị miễn tiểu thị 未免小視 chưa khỏi coi là kẻ tầm thường, nghĩa là coi chẳng vào đâu cả. ||④ Nàng hầu.


meanings:
① Nhỏ, bé, con, hẹp, tiểu: 小國 Nước nhỏ; 小問題 Vấn đề nhỏ; 小河 Sông con; 房子很小 Căn buồng rất nhỏ hẹp; 器小易盈 Đồ hẹp dễ đầy; 他年紀還小 Nó còn nhỏ tuổi; 話音太小了 Tiếng nói quá nhỏ; ② Một lát, một thời gian ngắn, khoảnh khắc: 小坐片刻 Ngồi một lát; 小住 Ở một thời gian ngắn; ③ Út: 小兒子 Con út; 小弟弟 Em út; ④ Trẻ nhỏ: 一家大小 Người lớn và trẻ nhỏ trong nhà; 慍于群小 Bị đám trẻ nhỏ oán giận (Thi Kinh); ⑤ (cũ) Vợ lẽ, nàng hầu; ⑥ (khiêm) Người và vật có quan hệ với mình: 小女 Con gái tôi; 小弟 Em (trai) tôi; 小店 Cửa hàng của tôi; ⑦ (văn) Ít: 小敵去 Ít quân địch đã đi (Thanh bại loại sao); ⑧ (văn) Thấp, thấp bé: 小丘 Gò thấp; ⑨ (văn) Hèn mọn, thấp kém: 留爲小吏 Giữ lại làm một chức quan thấp kém (Liễu Tôn Nguyên: Đồng Khu Kí truyện); ⑩ (văn) Khéo léo: 小巧 Tinh xảo; ⑪ (văn) Vụn vặt; ⑫ (văn) Hơi một chút: 小不如意 Chỉ hơi không chú ý một chút (Tô Thức: Giáo chiến thủ sách); 將士小有過，即斬之 Tướng sĩ hơi có lỗi một chút là chém đầu ngay (Tư trị thông giám); ⑬ (văn) Một chút, một lát: 君未可去，貧道與君小語 Anh khoan hãy đi, để bần đạo nói chuyện với anh một chút (một lát) (Thế thuyết tân ngữ); ⑭ (văn) Với số lượng nhỏ, với quy mô nhỏ: 匈奴小人 Quân Hung Nô vào với số lượng nhỏ (Sử kí); ⑮ (văn) Coi là nhỏ: 登泰山而小天下 Lên núi Thái Sơn mà coi thiên hạ là nhỏ (Mạnh tử).


meanings:
925梵語 hīna-yāna。又作聲聞乘。二乘之一，乃大乘、菩薩乘之對稱。意譯為狹小之車乘，指運載狹劣之根機以達小果之教法；即於所修之教、理、行、果，與能修之根機均為小劣之法門。小乘之名，原係大乘佛教徒對原始佛教與部派佛教之貶稱，其後學術界沿用之，並無褒貶意。其教義主要以自求解脫為目標，故為自調自度（即滅除煩惱，證果開悟）之聲聞、緣覺之道，而異於大乘自利利他二者兼顧之菩薩道。大乘諸經論中比較大小二乘之別者頗多。　(一)據大智度論卷四、卷十八等所載，聲聞乘狹小，佛乘廣大；聲聞乘自利自為，佛乘利益一切；聲聞乘多說眾生空，佛乘則兼說眾生空與法空；煖、頂、忍、法等四善根位為小乘之初門，菩薩法忍為大乘之初門；聲聞說法中無大慈悲心，大乘法中則在在強調大慈悲心；聲聞法中皆為自身，大乘法中廣為眾生；聲聞法中無欲廣知諸法之心，僅有欲求疾離老病死之心，大乘法中欲了知一切法；聲聞法之功德有所限量，大乘法中欲盡諸功德，無有遺餘。(二)據入大乘論卷上載，聲聞之學，僅斷結障，觀無常行，從他聞法；菩薩則志在斷盡一切微細諸習，乃至觀一切法空，不從他聞，得自然智、無師智。聲聞之解脫，稱為愛盡解脫，而非一切解脫，乃為鈍根少智眾生而權假設說者；大乘之解脫，斷煩惱習，一切都盡，乃為利根菩薩而廣分別說者。(三)大乘莊嚴經論卷一成宗品則舉出聲聞乘與大乘有五種差異：(1)發心異，(2)教授異，(3)方便異，(4)住持異，(5)時節異。　上記皆為大乘經論所說小乘聲聞乘之狹劣。蓋小乘係指四阿含等諸經，四分律、五分律等諸律，發智論、婆沙論等諸論所宣說之法門，故大智論稱之為「三藏教」。其中雖衍生出上座、大眾二十部等之別，主要仍在宣說「我空法有」，觀四諦之理，證阿羅漢果，以期歸於無餘涅槃。　在我國，教判之說極為盛行，諸家亦多判此教為佛教之初門。以下列舉歷來諸家所判小乘之說法：(一)姚秦鳩摩羅什於大乘大義章卷下舉出大小二乘之說，謂小乘僅說眾生空。(二)劉宋慧觀及岌法師等之主張，謂阿含乃佛陀成道後十二年中所說，主要宣說「見有得道」之法，故將之攝入漸教五教中之第一「有相教」。(三)梁代寶亮之大般涅槃經集解卷三十五載，小乘三藏又稱別相說法輪，而以之配屬涅槃五味中之乳味。(四)法雲之法華義記卷二載，佛陀成道後十二年中所說之阿含經為「有相教」。(五)後魏菩提流支等判立「半、滿」二教之說，以小乘所說不究竟之故，而稱之為「半字教」。(六)陳代真諦提出「轉、照、持」三輪之說，其中以佛陀成道後七年中轉四諦之法輪，故稱「轉法輪」。(七)後魏慧光立四宗之教判，以毘曇之六因四緣判為第一「因緣宗」，以成實之三假判為第二「假名宗」。(八)隋代慧遠根據慧光之說，並進而以阿毘曇主張「諸法各有體性」而判之為小乘中之淺教，以成實主張「諸法虛假無性」而判之為小乘中之深教。此外，又於其大乘義章卷一，廣就部教三藏、法性實際、四緣、六因、八識有無、三聚淨戒、四陀羅尼、四無量、禪定、十地、三十七道品、六通、十力等之教義而論述大小乘之別。(九)智顗立「五時八教」之說，於五時之中，以小乘為第二「鹿苑時」；於化法四教中，以小乘為「三藏教」。(十)吉藏於三論玄義總分佛之教法為大小二乘，其中小乘復分毘曇有門、成實空門兩種。吉藏又於中觀論疏卷一等，提出「三種法輪」之說，而以小乘為「枝末法輪」中之一者。(十一)唐代波頗三藏創立五教之判，以阿含等經為「四諦教」。(十二)道宣於四分律刪繁補闕行事鈔卷中揭出「三教」之說，以小乘旨在闡明「性空無我」之理，故判之為「性空教」。(十三)新羅元曉創立「四教」之說，以小乘四諦、緣起等經判之為「三乘別教」。(十四)窺基判立「三教八宗」，於三教之中，以阿含等為「有教」；於八宗之中，前六宗賅攝小乘諸部，即犢子部等配於第一「我法俱有宗」，薩婆多部等配於第二「有法無我宗」，大眾部等配於第三「法無去來宗」，說假部等配於第四「現通假實宗」，說出世部等配於第五「俗妄真實宗」，一說部等配於第六「諸法但名宗」。此外，復判立「四宗」之說，以雜心論等主張五聚之法皆有法性，故稱之為「立性宗」；以成實論破除體性之說，故稱之為「破性宗」。(十五)法藏判立「五教十宗」之說，於五教之中，謂小乘之四諦十二因緣僅說「人空」，不說「法空」，故僅能證得小果，遂判之為「小乘教」；於十宗之中，將小乘諸部攝屬前六宗，其說與窺基之說類同。(十六)法藏之門人慧苑亦判立四教，謂小乘於真如、隨緣二分義之中，僅說「生空所顯」之理，故判之為「真一分半教」。此外，日本方面，空海於十住心論中，以聲聞唯觀「五蘊無我」，故判之為第四「唯蘊無我心」，以緣覺乃拔除煩惱業因及無明之種子，故判之為第五「拔業因種心」。　凡上種種，雖以小乘乃為聲聞而設權門方便之教，而視之為佛教之初門，然隨近世佛教研究法之改變，則稱所謂之「小乘教」為「原始佛教」或「根本佛教」，其中多含釋尊直接口授之教說，其後之大乘佛教則為其教義之敷衍。今日東亞諸國中，以錫蘭、緬甸、泰國等專傳小乘佛教；尼泊爾、西藏、蒙古、我國及日本等則主要遵奉大乘佛教，而兼學小乘。〔分別功德論卷一、中邊分別論卷下無上乘品、佛性論卷一、大般涅槃經集解卷八、法華經玄贊卷一本、華嚴五教章卷一、華嚴經探玄記卷一、大乘起信論義記卷上、大乘法苑義林章卷一本〕（參閱「大乘」807、「小乘二十部」928）


meanings:
nine categories of lesser vehicle writings


meanings:
twenty schools of lesser vehicle Buddhism


meanings:
928指小乘教之二十部派。有關小乘諸部分裂之年代、部數，及分派之原因等，歷來異說甚多，迄今未有定論。據異部宗輪論之記載，佛陀入滅後百餘年，阿育王君臨摩竭陀國，其時有龍象等四眾議論大天五事，因所議不合，遂分成上座、大眾二部。後大眾部又分成九部，上座部分成十一部，合其本末，總共二十部。又除去根本之上座、大眾二部外，末派十八部，稱為十八異部，其論主稱為十八部主。　大眾九部即：(一)大眾部（梵 Mahāsaṃghikāḥ），音譯為摩訶僧祇部，又稱莫訶僧祇尼迦耶（梵 Mahāsaṃghika-nikāya），乃大眾根本部，以大天為開祖。以緣起觀立論，主張「現在有體，過、未無體」，其特點為對佛陀觀念之理想化，與對現實生活之人間化。(二)一說部（梵 Ekavyāvahārikaḥ），文殊問經中稱之為「執一語言部」，主張「世、出世法，皆無實體，但有假名」，近似大乘般若之「無相皆空」論。(三)說出世部（梵 Lokottaravādinaḥ），又稱出世間說部、出世間言語部，主張世間法從顛倒而生煩惱，煩惱生業，業生果報，果報是苦。出世間法是由道而生，修道所生之道果，即為涅槃。(四)雞胤部（梵 Kaukkuṭikāḥ），又稱灰山住部、窟居部、高拘梨訶部，主張「隨宜覆生，隨宜飲食，隨宜住處」，但求速斷煩惱，即是佛意。(五)多聞部（梵 Bahuśrutīyāh），部執異論稱之為「得多聞部」，此部思想摻有奧義書之哲學形態。(六)說假部（梵 Prajñaptīvādināḥ），又稱施設論部、分別說部、分別部，此部對於「現在」之「法」，以為現實世界一面為假，一面為真，而演成大乘起信論真妄兩面之大乘世界觀。(七)制多山部（梵 Caityaśailāḥ）。(八)西山住部（梵 Aparaśailāḥ）。(九)北山住部（梵 Uttaraśailāḥ）。(七)(八)(九)三部以重論大天五事而分裂為贊成、反對二派，大眾部中居於制多山者即制多山部，遷於山之西者，即西山住部，居於山之北者，即北山住部。　上座十一部，即：(一)雪山部（梵 Haimavatāḥ），又稱本上座部、先上座部、上座弟子部，主張無「中有」。(二)說一切有部（梵 Sarvāstivādāḥ），以「無常無我」為基礎而立論，主張「三世實有，法體恒有」，其特徵為佛陀觀念之人間化，現實生活之學究化。(三)犢子部（梵 Vātsīputrīyāḥ），又稱可住弟子部、皤雌子部，以本體論為核心，亦即以「非即非離蘊我」之不可說藏，破斥凡夫之「即蘊我」及外道之「離蘊我」。(四)法上部（梵 Dharmottarīyāḥ），又稱達摩鬱多梨部、法勝部。(五)賢冑部（梵 Bhadrayānīyāḥ），又稱賢乘部、賢部、跋多羅耶尼部。(六)正量部（梵 Saṃmitīyāḥ），又稱一切所貴部、三彌底部、正量弟子部，主張「有我論」，為一現實之實證論或經驗論。(七)密林山部（梵 Śaṇṇāgarikāḥ），又稱芿山部、六城部、密林住部。(四)(五)(六)(七)四部，據異部宗輪論載，係因對「已解脫更墮，墮由貪復還，獲安喜所樂，隨樂行至樂」一偈之說法不同而自犢子部分出，惟此偈不見於其他記載。(八)化地部（梵 Mahīśāsakāḥ），又稱大不可棄部、彌沙部、正地部、教地，其本體論立九無為說，主張「佛與二乘，皆同一道，同一解脫」，揭示真智本體實無差別，富於「吾人即是佛」之大乘先驅思想。(九)法藏部（梵 Dharmaguptāḥ），又稱法護部、曇無德部，有經、律、對法（阿毘達磨）、明咒、菩薩本行事等五藏說，特重明咒藏及菩薩藏，開後來大乘密教之端緒。又漢譯之四分律即出於此部。(十)飲光部（梵 Kāśyapīyāḥ），又稱迦葉比部、優梨沙部、善歲部、飲光弟子部、迦葉惟、迦葉遺部，此部所傳之經典，其或融入吠陀而尊為佛說，或仰推目連之神通以證實明咒之可信，或以破外及對內之論爭而別為撰集。(十一)經量部（梵 Sautrāntika），又稱說度部、經部、說經部、僧迦蘭多、修多羅論、師長部，此部鳩摩羅多論師之思想為大乘唯識「道理三世」之先聲；又此部之「細意識」，亦即根本識第八阿賴耶識之先驅思想。　此外，有關各部派間分裂之情形、派別名稱等，於舍利弗問經、文殊師利問經、南方所傳之大史（巴 Mahāvaṃsa）、島史（巴 Dīpavaṃsa）、西藏所傳清辨（梵 Bhavya）之教團分裂詳說（藏 Sde-pa tha-dad-par-byed-pa daṅ rnam-par-bśad-pa）、多羅那他之印度佛教史、今人印順之印度之佛教、說一切有部為主的論師與論書之研究等，均有所記載，然各說互有出入，茲列表於下：〔大方等大集經卷二十二、摩訶僧祇律卷四十、大智度論卷六十三、大毘婆沙論卷九十九、部執異論、十八部論、大乘玄論卷五、四分律開宗記卷一、法華經玄贊要集卷五、出三藏記集卷三、南海寄歸內法傳卷一、S. Dutt: Early Buddhist monaticism； W.W. Rockhill: Life of the Buddha〕（參閱「小乘」925、「部派佛教」4814）


meanings:
‘大乘佛教’的對稱。又作南傳佛教、南傳上座部佛教。指上座部系的十一部派及大衆部系的九部派（即所謂的小乘二十部），及其所屬的經律論典所說的教義。所謂小乘（hīnayāna），意指采用劣小的交通工具馳向涅槃之彼岸；不强調救濟世人，只專心致力于自己的道業。‘小乘佛教’之稱，是自認爲是菩薩佛教的大乘家，對長老上座的羅漢佛教的貶稱，因此，小乘方面，從來不承認自己是小乘。如站在歷史角度，則對小乘佛教的正確稱呼，應該稱之爲部派佛教。<#>印度在阿育王時代開始時，佛教即産生部派分裂，各部派均傳持各自的三藏，特別是在論藏方面，往往可顯示出自派的教理特質。但是，在紀元前後，尤其是貴霜王朝以後，部派佛教中的革新派及若干守佛塔的在家佛教徒，發起了大乘佛教運動。他們將部派佛教貶稱爲‘小乘’，而尊稱自己爲大乘。<#>印度舊有的佛教部派受到國王、藩侯、富人的援助，而擁有龐大的財産及莊園，其社會基盤是安定的。比丘們生活在巨大的僧院內，專心于坐禪及繁瑣的教理研究，其態度也是獨善的，是强調自度的。相反的，大乘佛教徒創作出新的經典，幷發現作爲歷史人物的喬達摩的精神具有菩薩道思想。因此，他們不論出家、在家，均强調利他行的實踐。這是在宗教內涵上，大小乘之間的最主要差異。<#>現在，傳到我國、朝鮮、日本或西藏等的佛教，是大乘佛教；錫蘭、緬甸、泰國等東南亞地區的佛教，則是上座分別說部的佛教。後者以巴利語三藏爲正依。他們不承認大乘佛教，而自稱爲上座部，因此如果以地理來區分佛教，則可用‘北方佛教’與‘南方佛教’，來代替大乘與小乘的稱呼。<#>我國歷代的佛教，以大乘爲主，但這幷不意謂從古迄今都不曾産生過對小乘佛教的信仰。南北朝時代，我國佛教界有不少人曾從事小乘思想的鑽研，因而産生了弘揚毗曇以及俱舍思想的學派，而且也有少數僧人不信大乘教法，此外，也有人大小乘兼弘幷信。<#>雖然隋唐以後，我國的漢藏佛教信仰圈，都盛行大乘教法。但是雲南地區的傣族、布朗族、德昂族等民族，由于受到南方佛教的影響，迄今仍然信仰小乘教法。<#>二十世紀以後，國際佛學界的研究成果，使世人確信原來爲小乘教團所信的經典（《阿含》或《尼柯耶》）內容，遠比後來出現的大乘經典更爲接近釋迦牟尼的弘法史實，因此，‘回歸原始佛教’的呼聲，也日漸升高。雖然原始佛教與小乘佛教幷不盡同，但是二者在所信經典上，則幷無二致。就這一點而言，小乘佛法的地位似有逐漸擺脫前此被大乘貶斥爲低劣角色的趨勢。<#>◎附一︰平川彰〈大乘佛教の特質〉（依觀摘譯自《講座·大乘佛教》　）<#>‘小乘’（hīnayāna）一詞中的‘hīna’，有‘被捨弃的’、‘劣等的’的意思，是一種貶稱，因此，幷沒有自稱‘小乘’的教派。這是大乘所給予的貶詞。一般而言，小乘是指部派佛教，但不是整個部派佛教都是小乘。根據《大智度論》等書所載，此系指以說一切有部及犢子部等爲中心的若干部派。正確地說來，部派佛教是‘聲聞乘’（śrāvakayā-na）。此外，另有‘獨覺乘’（pratyekabud-dhayāna，緣覺乘）。于此二者之上，再加屬于大乘的‘菩薩乘’（bodhisattvayāna），則成三乘。所謂‘獨覺’，不像聲聞系由師長指導，而是獨自修行而證悟的修行者。彼等所悟等同諸佛，但不救渡衆生，直接進入無餘涅槃。在‘不教化他人’這一點上，被稱爲‘小乘’。當時佛教的修行者中，可能有脫離部派教團，獨自在山中修行的人。此一稱呼即用以稱呼他們。而另一方面的‘菩薩乘’，即指大乘修行者。（中略）<#>‘小乘’（hīnayāna）一語的成立相當晚。《道行般若經》與《放光般若經》等書，都沒有使用‘小乘’一詞。但是，羅什譯的《小品般若經》卷九有‘以是小乘法……’之語，竺法護譯《光贊般若經》卷七也有‘行小乘者不順佛道’之句。《光贊》是西元286年譯出，《放光》是291年譯出。兩者同屬《大品般若經》系統。就譯出年代言，似乎是《光贊》較早，但《放光》的原本，據說是朱士行于甘露五年（260），在于闐獲得的。其後此原本被携回洛陽，西元291年，由無羅叉譯出。因此，也許《放光》的原本成立年代較《光贊》原本爲早。《小品》系或《大品》系的古般若經都沒有‘小乘’一詞，因而可以認爲此詞是後世才插入的。<#>◎附二︰大乘諸宗對小乘佛法的看法（摘譯自《佛教大辭彙》〈小乘教〉條）<#>(1)法相宗︰于佛所說法中立有、空、中三時教，而以有教總攝小乘。謂佛初期所說之法，乃爲發趣聲聞乘者闡明我空法有之旨，以破外道實我之執，故小乘中以有教爲代表。<#>(2)三論宗︰立二藏、三轉法輪，以其中之聲聞藏與枝末法輪之一分攝盡小乘。枝末法輪，指爲令不能受華嚴大教之輩漸趨一乘，故于一佛乘分別爲三，各逗根機，故以其之一分攝屬小乘。<#>(3)天臺宗︰將小乘攝于化法四教中的三藏教，以小乘三藏齊備故，依《法華經》、《智度論》所載而有此稱。謂此小乘教談因緣生滅之理，明界內之事教，三乘皆斷見思惑入無餘涅槃，灰身滅智；雖諸派包含多門，大要唯四，即 (1)有門，指《毗曇》，(2)空門，即《成實論》，(3)亦有亦空門，即《昆勒論》，(4)非有非空門，即《迦旃延經》。<#>(4)華嚴宗︰立五教十宗，以小乘爲五教中之小乘教，十宗中的前六宗。華嚴宗認爲天臺宗稱小乘爲三藏教幷不妥切，于是稱之爲小乘教，幷特稱爲愚法二乘（指聲聞、緣覺）。愚法二乘與不愚法二乘相反，不愚法二乘指瑜伽、唯識之二乘，乃了知法空之二乘，攝于始教，故今五教之第一小乘教，攝聲聞、緣覺二乘而不攝菩薩。二乘中亦唯取愚法二乘，不攝不愚法二乘。<#>又，所謂六宗，即(1)我法俱有宗︰犢子部等謂法爲實有，且立‘非即非離蘊我’，故名。(2)法有我無宗︰薩婆多部等立法乃三世實有而我空，故名。(3)法無去來宗︰大衆部等立現在有體、過未無體。(4)現通假實宗︰指說假部等，不僅立過未無體，且說現在法亦通假實，故名。(5)俗妄真實宗︰說出世部等立世俗法是虛妄而假，出世法爲真實。(6)諸法但名宗︰指一說部立一切我法唯假名，都無實體。此等小乘教乃爲不堪聽聞本教一乘之劣小根機，于一乘中分別三乘，漸調機根，以令趣向大道而施設的權方便，如《法華經》中所謂授羊鹿，設化城，以誘小志，令息勞窮。<#>(5)真言宗︰將小乘攝于十住心教判中之第四──唯蘊無我心及第五──拔業因種心。聲聞觀唯有五蘊而無我，故稱唯蘊無我心；緣覺拔除煩惱業因、無明種子，故稱拔業因種心。若約表德門而言，皆是秘密佛乘，毗盧之妙德。<#>［參考資料］　呂澄《印度佛學源流略講》第二講、第四講；李世杰《印度部派佛教哲學史》；印順《印度佛教思想史》第二章；淨海《南傳佛教史》；金岡秀友《部派佛教》；宇井伯壽《佛教泛論》、《印度哲學史》；宮本正尊《大乘と小乘》；Jeffrey Hopkins《Meditation on Emptiness》；Th. Stcherbatsky 《TheConception of Buddhist Nirvana》。<#>


meanings:
935請參閱 小乘論 梵名 Hīnayāna Buddhism。原指部派佛教。西元前後，以救度眾生為宗旨之大乘佛教興起後，大乘佛教徒認為部派佛教僅係以個人修行為目的，乃貶之為低劣之教法，故稱之為小乘佛教。惟現代世界各佛教團體均改稱為上座部佛教（巴 Thera-vāda-buddhism）。　自佛陀教化至入滅之四十五年中，其間教徒所應遵行之基本教法與戒律制度，大體上已經確立。然佛陀入滅百餘年，小乘佛教先因律學，後因義學主張之不同而分裂成保守（上座）、革新（大眾）兩大部派，至佛陀入滅三百年頃，此二大部派復分裂為二十個部派，每一部派均是以煩瑣、形式、學問體系之阿毘達磨（梵 Abhidharma）論書為中心之比丘教團。　我國華嚴宗曾就教理之深淺，將二十個部派類分為下列六宗：(一)法我俱有宗（主張法、我皆為實在），如犢子部。(二)法有我無宗（否定人我，僅承認法為實在），如說一切有部、上座部。(三)法無去來宗（主張惟有現在之法為實在），如大眾部。(四)現通假實宗（主張在現在之法中，有實在之五蘊與假存之十二處、十八界），如說假部。(五)俗妄真實宗（主張在五蘊之中，只有出世間法為實在，世俗之法乃虛妄），如說出世部。(六)諸法但名宗（主張並無所謂之實在，一切皆為虛妄假名現象而已），如一說部。（參閱「小乘」925、「部派佛教」4814）


meanings:
gradual and partial observance of the precepts in the lesser vehicle


meanings:
four divisions of lesser-vehicle teachings


vietnamese:
tiểu thừa tự tân đầu lô vi thượng toà <đpb>


vietnamese:
tiểu thừa niết-bàn dữ đại thừa niết-bàn <đpb>


meanings:
scriptures of the lesser vehicle, usually a reference to the four Āgamas


meanings:
Thiền tăng Hệ Nam đời Tống còn được gọi là Tiểu Nam, để phân biệt với Hoàng Long Huệ Nam.


meanings:
Thời thuyết pháp, tham vấn ngoài thời gian đã được quy định trong các tự viện Thiền tông. Về quy mô thì tiểu tham nhỏ hơn nghi thức Thượng đường. Tông Môn Võ Khố ghi: »眞 淨 和 尚 退 洞 山、 游 浙 至 滁 州 琅 琊 起 和 尚 處、 因 眾 請 小 參、 眞 淨 貶 剝 諸 方 異 見 邪 解、 無 所 忌 憚。 – Hoà thượng Chân Tịnh rời khỏi Động Sơn, đi sang Chiết Giang đến chỗ của Hoà thượng Lang Da Khởi ở Trừ Châu. Nhân đại chúng thỉnh tiểu tham, Chân Tịnh không biết kiêng sợ, chê bai thiền sư các nơi khác là dị kiến tà giải«.


meanings:
（巴 Cūḷavaṃsa）斯里蘭卡的政治與宗教（佛教）的編年史籍。又稱《小王統史》。是《大史》的續編。《大史》記載到第三十七章第五十偈；《小史》承其後，由第三十七章第五十一偈到第一○一章第二十九偈組成。斯里蘭卡的學者原將《大史》與《小史》合編，統稱《大史》，德國學者威廉·蓋格爾（Wilhelm Geiger,1856～1943）將其分爲《大史》和《小史》。<#>本書依據P.T.S.（倫敦巴利聖典協會）刊行的原典，系由六二三五偈組成，其中第四十章、第四十三章已失傳，第四十七章、第七十一章又缺題目，第一○一章既未完結也無題目。內容叙述四至十八世紀錫蘭王朝的盛衰興替、典章制度的沿革、佛教的發展概况，以及英國的入侵等史事。其用語是已受梵語影響的巴利語，文中之譬喻也受到梵文文學的影響。<#>《大史》系由達特烏邪那（Dhātucena）王的叔父大名（Mahānāma）長老一人所著，而《小史》則是經由數人數次編寫而成。即︰<#>(1)第三十七章至第七十九章，由達摩奇提（Dhammakitti）長老所作；據第八十四章所記，此長老乃由南印度被敦請至錫蘭。其中，第五十八章以前記述諸王的傳承系統。第五十九章末，記載龐度王統的王子和楞伽公主的婚事。第六十二章記述兩者所生的三個兒子，及長子之子誕生的故事。從此章至第七十九章皆是有關波洛卡摩婆呵的記事，此部分可說是他的傳記。<#>(2)第八十章至第八十九章，記載基齊耶耶巴夫二世至波洛卡摩婆呵二世的治世，此段可能是出自一人之手，作者已不知爲何人。<#>(3)第九十章至基特西里拉家西哈王崩殂的記載，是由蘇曼伽羅（Tibbotuvave Suṃaṅgala）所撰。<#>(4)最後一章由吉祥蘇曼伽羅（HikkaduveSiri Sumaṅgala）所撰，記載從1785到1815年英國廢西裏韋迦馬拉辛哈王（Siri VikkamaRājasiha），占領全島之間的史實。<#>威廉·蓋格爾與裏庫瑪斯（Mrs. R. Rickmers）曾將本書譯爲英文（二卷，1929～1930）；日譯本有東元喜慶的《小王統史》，收在日譯《南傳大藏經》第六十一册。<#>


meanings:
(title) shorter version of the Mahā-prajñā-pāramitā-sūtra


meanings:
924請參閱 小品般若經 或 摩訶般若波羅蜜經 梵名 Aṣṭasāhasrikā-prajñāpāramitā。凡十卷二十九品。又稱摩訶般若波羅蜜經、小品般若波羅蜜經、小品經、新小品經。即八千頌般若，乃鳩摩羅什（343～413）於西元四○八年所譯。收於大正藏第八冊。為大乘佛教最初期說般若空觀之基礎經典之一。其內容闡釋菩薩之般若波羅蜜、菩薩之諸法無受三昧、菩薩摩訶薩及大乘之意義，又詳舉般若波羅蜜與五蘊之關係、受持修習般若波羅蜜之功德，與諸法空無所得、空三昧等之理。　本經之同本異譯有：(一)道行般若經，十卷，後漢支婁迦讖譯。(二)大明度無極經，六卷，吳‧支謙譯。(三)摩訶般若波羅蜜鈔經，五卷，前秦曇摩蜱與竺佛念共譯。(四)大般若經第四會十八卷二十九品、第五會十卷二十四品，唐代玄奘譯。(五)佛母出生三法藏般若波羅蜜多經，二十五卷，宋代施護譯。另有藏譯本與梵本。〔大般若經概論（渡邊海旭）〕


meanings:
Tiểu tiện. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »大 宜 東 北 角、 小 宜 僧 堂 後。 – Đại tiện thì đến góc đông bắc, tiểu tiện thì ra mé sau tăng đường«.


meanings:
938梵語 dahraḥ。又作小僧、雛僧。音譯作鐸曷攞。<一>係指受具足戒未滿十年之僧人。若滿十年則稱住位（梵 sthavira，音譯作悉他薛攞）。〔南海寄歸內法傳卷三受戒規則條〕　<二>僧侶自謙之語。毘奈耶曾載「難陀比丘稱十七眾之比丘為小師」一事，此處本有輕呼之意，後遂轉為沙門之謙稱。〔釋氏要覽卷上〕　<三>指弟子。此係相對於師父而言。〔敕修百丈清規卷二嗣法師忌條、禪林象器箋稱呼門〕


meanings:
924請參閱 小品般若經 或 摩訶般若波羅蜜經 小昭，西藏名 Ra-mo-che。位於西藏拉薩市區。又作小召寺、老木契。西元七世紀文成公主督工建造。為深受藏族人民敬仰之古剎。或謂由棄宗弄讚之另一妃子尼泊爾公主墀尊（梵 Bhṛkuti，波利庫姬）所建。寺坐西向東，最早之建築形式與內地漢族寺院相同，後幾經焚毀重建，已失原來面目，而成為西藏式之寺院。寺中壁畫甚多，正殿供奉墀尊公主攜至西藏之不動金剛像。本寺原為喇嘛教密宗經學院之一。（參閱「大昭寺」805、「珠甘寺」4187）


meanings:
Thiền tăng Chấn Lãng đời Đường được người đời gọi là Tiểu Lãng thiền sư. X. Chấn Lãng.


meanings:
Tháng thiếu âm lịch. Tông Môn Võ Khố ghi: »天 是 天 地 是 地。 山 是 山 水 是 水。 僧 是 僧 俗 是 俗。 大 盡 三 十 日 小 盡 二 十 九。 – Trời là trời, đất là đất, núi là núi, sông là sông, tăng là tăng, tục là tục, tháng đủ là ba mươi ngày, tháng thiếu thì hai mươi chín ngày«.


meanings:
939請參閱 阿彌陀經 請參閱 阿彌陀經 指聖者中證悟之淺者。小乘之四果，對大乘而言為小聖；大乘之諸菩薩，對佛而言亦為小聖。


meanings:
（巴 Khuddaka-pāṭha）南傳巴利聖典之一。《小部》十五經之一。系輯錄佛教誦文及短經而成。全經有四種誦文（pāṭha）及五種經典。<#>四種誦文爲︰<#>(1)三歸文︰三度反覆歸依三寶之文。<#>(2)十戒文︰列舉殺生以及受領金銀等十戒。<#>(3)三十二身分︰列舉對頭髮以及頭腦等處所作的不淨觀。<#>(4)問沙彌文︰列舉食、名色、三受、四諦、五蘊、六處、七菩提分、八聖道、九有情居、十支等標目。<#>五種經典爲︰<#>(1)吉祥經（Maṅgala-sutta）︰由序文及十二頌組成。述說與賢者交際以及證得涅槃等項最上吉祥事，內容與《經集》的〈小品〉第四經〈大吉祥經〉（Mahā-maṅgala-sutta）相同。<#>(2)三寶經（Ratana-sutta）︰計有十七頌。解說佛法僧三寶殊勝的緣由，內容與《經集》〈小品〉第一經的〈三寶經〉相同。<#>(3)戶外經（Tirokuḍḍa-sutta）︰計有十三頌。叙述施食予餓鬼及供養僧伽的果報，內容與《餓鬼事》的〈蛇品）第五經〈戶外鬼事〉（Tirokuḍḍa-peta-vatthu）略同。<#>(4)伏藏經（Nidhikaṇḍa-sutta）︰計有十六頌。述說應尊重福業。<#>(5)慈悲經（Karuṇāmetta-sutta）︰計有十頌。述說慈悲及梵住，內容與《經集》的〈蛇品〉第八經〈慈經〉（Metta-sutta）相同。<#>本經之纂輯較晚，是在錫蘭從其他經典抄出而輯成的。被視爲經典之一，則是在其注釋書問世以後。所以，藏外的巴利《那先比丘經》（Milinda-pañha）中未提及此經。至于本經是否屬于三藏教典，《長部經注》（Su-maṅgala-vilāsinī）載，長部經誦者（Dīgha-bhāṇaka）與中部經誦者（Majjhima-bha-ṇaka）均抱持懷疑的態度。<#>本經纂輯的目的，雖然不能確定是爲供沙彌等初出家者背誦之用，抑或是供各種儀式時所諷誦，然而，全經除了〈戶外經〉及〈伏藏經〉之外，其餘四誦三經，現在在錫蘭，每逢普請、葬儀、治病等禳灾儀式時，皆常被讀誦。<#>本經注釋現存于《真諦光明》（Paramat-tha-jotika）一書中，相傳該書爲覺音（Bud-dhaghosa）所撰。關于本經原文之出版及翻譯，英、德、日文皆早已行世。日譯本收在《南傳大藏經》第二十三卷。<#>［參考資料］　M. Winternitz《Geschichte der indischen Literature》；B. C. Law《A History of PaliLiterature》；G. P. Malalasekera《Dictionary of PāliProper Names》。<#>


meanings:
940巴利名 Khuddaka-pāṭha。為南傳佛典小部經（巴 Khuddaka-nikāya）之一。係集錄佛教要文及短經之作。計有四種誦文、五種經典。第一誦文之三歸文（巴 Saraṇattaya），為三度反覆歸依三寶之文。第二誦文之十戒文（巴 Dasa-sikkhāpada），列舉殺生乃至受領金銀等之十戒。第三誦文之三十二身分（巴 Dvattiṃsākāra），列舉自髮乃至頭腦等之不淨觀。第四誦文之問沙彌文（巴 Kumāra-pañha），其內揭出食、名色、三受、四諦、五蘊、六處、七菩提分、八聖道、九有情居、十支等標目。五種經典中，第一之吉祥經（巴 Maṅgala-sutta），係由序文及十二頌組成，敘述與賢者之交際乃至涅槃之證得等之最上吉祥，內容與經集之小品第四大吉祥經相同。第二之三寶經（巴 Ratana-sutta），係由十七頌組成，解說佛法僧三寶殊勝之所由，內容與經集小品第一之同名經同。第三之戶外經（巴 Tirokuḍḍa-sutta），係由十三頌組成，述說對餓鬼及僧伽施食之果，內容與餓鬼事蛇品第五戶外鬼事略同。第四之伏藏經（巴 Nidhikaṇḍa-sutta），係由十六頌組成，敘述福業尊重之必須，此經並無其他經典之同類文章。第五之慈悲經（巴 Karuṇāmetta-sutta），係由十頌組成，闡述慈悲及梵住之理，內容與經集之蛇品第八慈經相同。　本經之纂輯，原係供沙彌等初出家者之諳誦，或各種儀式之際所誦習。全經除去戶外經、伏藏經，所餘之四誦三經，為現在錫蘭佛教於普請、葬儀、治病等之攘災儀式時所誦讀。本書之注釋書現存於真諦光明（巴 Paramattha-jotikā）一書中，據傳該書為佛音（巴 Buddhaghosa）所著。本經之原文已出版，並有英譯（Sacred Books of Buddhist, No. 71931 內）及日譯（南傳大藏經第二十三卷）。〔B.C. Law: A History of Pāli Literature; G.P. Malalasekera: Dictionary of Pāli proper Names〕


meanings:
（巴 Khuddaka-nikāya）指南傳巴利四部經藏之外的第五部。音譯爲屈陀迦尼迦耶。有時也被歸類爲論藏，但正確的名稱應是‘雜部’，此因在此部中，除了若干篇幅較小的作品外，另含有數種相當龐大的巴利聖典。被編入此部中的典籍，其內容與性質頗具多樣化。某些經典一再論及威脅佛教的危機，例如書中談到比丘不習學如來所說甚深經典，却沉湎于聽聞‘由弟子所說、詩人所作，以美麗詞藻修飾的經典。’由此可知，在稍早時期，以詩的方式作成的聖典，其權威性是不受肯定的，因而其中的典籍被彙編成爲‘部’，應是在相當後世的時期。此部所收聖典，計分十五類，內容略如下列︰<#>(1)小誦（Khuddakapāṭha）︰由九篇短文組成，前四篇系誦文（paṭha），後五篇爲經。前四篇中，第一篇系三歸依文；第二篇爲比丘應受持的十戒；第三篇系用于觀想人身無常的三十二相；第四篇系以增一的方式，說明重要的佛教術語；後五篇分別是《吉祥經》、《三寶經》、《戶外經》、《伏藏經》、《慈悲經》。在此九篇中，除第七、第八兩經之外，其餘七篇在今日南傳佛教徒中，常用于降魔祈福。<#>(2)法句經（Dhammapada）︰全經計有二十六品四二三頌。以偈頌方式，整理佛教中道德性的教義，是佛道入門的指南。在斯里蘭卡，新發心比丘在受比丘戒前，必須學誦本經。<#>(3)自說經（Udāna）︰本經由八品組成，每一品各含十經。‘自說’一詞系巴利語Udāna之意譯，指無問自說，即因事感興而誦。經中所談及的，主要是贊美佛教徒的理想生活、阿羅漢的寂靜的心、涅槃的安樂。<#>(4)如是語（Itivuttaka）︰本經計有一一二篇小經，由散文與韵文組成。在每一經的前後，分別有iti及vuttaṃ hetaṃ bhagavata vuttaṃ-arahatā ti me suttaṃ，故名之爲‘如是語’。<#>(5)經集（Sutta-nipāta）︰本經所收除了偈頌之外，還含有長行。全經計有五品七十經。爲原始佛教聖典中最古老的作品。<#>(6)天宮事經（Vimānavatthu）︰本經計由八十五個天宮故事組成，主要叙述種善因得生天之果報。<#>(7)餓鬼事（Petavatthu）︰本經有四品五十一節。其中，〈蛇品〉十二節，〈鬱婆利品〉十三節，〈小品〉十節，〈大品）十六節。叙述餓鬼受苦的情形及其所造之業，幷闡述脫離地獄苦難的方法。<#>(8)長老偈（Theragāthā）︰本經所彙集的是佛在世時，長老比丘所作之偈。全經計有一二七九偈，分爲二十一章。<#>(9)長老尼偈（Therīgāthā）︰本經所收五二二首偈，皆是佛世的長老比丘尼所作之偈。<#>(10)譬喻經（Apadāna）︰本經由長老譬喻及長老尼譬喻構成。前者有五十五品，每品含十則譬喻；後者有四品，每品也有十則譬喻。以韵文的方式，叙述佛弟子過去及現在的行爲，進而論及因其行爲而導致的果報。按‘譬喻’一詞，系巴利語apadāna之移譯。apadāna原意指英雄的行爲或偉業，其後被用于指叙述這類故事或傳記的經典。<#>(11)本生經（Jātaka）︰本經收釋尊前生的故事，共計五四七則。<#>(12)無礙解道（Paṭisambhidāmagga）︰本經由〈大品〉、〈俱存品〉、〈慧品〉等三品組成。主要是以問答的方式，闡述佛教中的重要教理。<#>(13)佛種姓（Buddhavaṃsa）︰本經由二十八品組成，主要記載燃燈佛等二十五佛的種姓與因緣。<#>(14)所行藏（Cariyāpiṭaka）︰本經由施波羅蜜、戒波羅蜜、出離波羅蜜等三章組成。但是，在出離波羅蜜中，另含有與决定波羅蜜、真實波羅蜜、慈悲波羅蜜、舍波羅蜜等四種波羅蜜。因此，本經所收的三十五則釋尊本生故事，實際上是分屬七波羅蜜。<#>(15)義釋（Niddesa）︰本經含兩個部分，即大義釋與小義釋。二者皆是爲《經集》作疏釋。<#>［參考資料］　印順《原始佛教聖典之集成》第十一章。<#>


meanings:
941梵語 Parītta-kleśa-bhūmika-dharmāh。又作小煩惱地法。指與小分之染污心相應而各別現起之煩惱。計有十種：(一)忿（梵 krodha），恨之意；對有情、非情等產生憤怒之心。(二)覆（梵 mrakṣa），藏之意；恐名譽之墮，乃隱覆自造之罪。(三)慳（梵 mātsarya），吝之意；耽著財法，無惠捨之心。(四)嫉（梵 īrṣyā），害賢之意；妒忌他人之盛事。(五)惱（梵 pradāśa），恨痛之意；堅執惡事，不能如理悔改而惱亂身心。(六)害（梵 vihiṃsā），傷之意；對他人逼罵損惱。(七)恨（梵 upanāha），怨之意；於「忿」所緣之事，數數尋思，結怨不捨。(八)諂（梵 māyā），傾身自下，希承人意。(九)誑（梵 śāṭhya），欺、惑之意；以種種手段，極其詭作，惑亂他人，顛倒是非。(十)憍（梵 mada），恣之意；恃自己之盛事而心高氣傲。　上記十種之中，忿、覆、慳、嫉等四者，與無慚、惛沉等六者，共攝於十纏；其餘之惱、害等六種，稱為六垢。又覆、慳、誑、憍等四者為貪之等流，忿、嫉、害、恨等四者為瞋之等流，惱為見取之等流，諂為諸見之等流。此外，於三界之中，忿、覆、慳、嫉、惱、害、恨等七者僅為欲界所繫，諂、誑二者為欲界及初禪所繫，憍則通於三界。於順正理論卷十一所列舉之小煩惱地法，除上述十種之外，另舉出「不忍、不樂、憤發」等三種；然俱舍家則將不忍、不樂攝於「嫉」，將憤發攝於「忿」之中。總括而言，此十者僅為「修道」所斷之惑，而起於意識地，且各各與無明相應而起，非如大煩惱地法之「心所」與一切染心俱起者，故稱小煩惱地法。〔成唯識論卷六、俱舍論卷四、顯揚聖教論卷一、雜阿毘曇心論卷二、成唯識論述記卷六末〕


meanings:
① Ít. ||② Tạm chút, như thiểu khoảnh 少頃 tí nữa. ||③ Chê, chê người gọi là thiểu chi 少之. ||④ Một âm là thiếu. Trẻ, như thiếu niên 少年 tuổi trẻ. ||⑤ Kẻ giúp việc thứ hai, như quan thái sư 太師 thì lại có quan thiếu sư 少師 giúp việc.


meanings:
① Ít: 少有 Ít có; 到會的人很少 Người đến họp rất ít; ② Thiếu: 少一塊錢 Thiếu một đồng; 一個也沒少 Không thiếu ai cả; ③ (văn) Một chút, chút ít: 請少待之 Xin chờ đợi một chút (Tả truyện); 今予病少痊 Nay bệnh tôi đã bớt chút ít (Trang tử: Từ Vô Quỷ); ④ Mất: 屋子裡少了東西 Trong nhà mất đồ; ⑤ Một lúc (lát): 少則洋洋焉 Chốc sau thì khấp khởi vui mừng (Mạnh tử); 少頃 Một lát sau; 少焉 Không mấy chốc; ⑥ (văn) Chê, xem thường. Xem 少 [shào].


meanings:
① Trẻ tuổi, người trẻ tuổi: 少女 Thiếu nữ, con gái; 男女老少 Già trẻ gái trai; ② [Shào] (Họ) Thiếu. Xem 少 [shăo].


meanings:
(term) heaven of lesser light (Parītta-ābha)


meanings:
（梵 Parīttābha，巴 Parittābha，藏 ḥod-chuṅ）色界十八天之一。音譯作波利答、波梨陀，意譯又作光曜天、少梵天或水行天。據《順正理論》卷二十一所述，地天中，此天光明最小，故名少光。此天身量二由旬，壽量二大劫。生此天者，系依二禪下品相應之業而得生之。又據同書卷二十二所述，在七識住中，此天攝于第三位的身一想異識住。此因第二靜慮諸天喜舍二想雜亂現前，但其身相容貌無異，故攝于身一想異識住。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷二十；《大樓炭經》卷四；《道行般若經》卷二；《大毗婆沙論》卷一三六；《雜阿毗曇心論》卷二、卷七；《瑜伽師地論》卷四；《俱舍論》卷八；《玄應音義》卷三；《慧苑音義》卷上。<#>


vietnamese:
thiểu phần hữu lượng pháp giới diệu trí <pttđ>


meanings:
（梵 avaramātraka-kuśalamūla，藏 dge-baḥi tsa-baṅan-ṅon-tsam）即薄少的善根。又作少善。語出《佛說阿彌陀經》。善導系的淨土宗徒認爲這是指稱名念佛之外的各種善行，由于這些善行幷非往生極樂世界的正因，故稱少善根。與此相對，執持阿彌陀佛的名號便得往生極樂國土，故稱多善根。《阿彌陀經》雲（大正12·347b）︰<#>‘舍利弗！不可以少善根福德因緣得生彼國。舍利弗！若有善男子、善女人聞說阿彌陀佛，執持名號，若一日（中略）、若七日，一心不亂。其人臨命終時，阿彌陀佛與諸聖衆現在其前。是人終時，心不顛倒即得往生阿彌陀佛極樂國土。’<#>關于這一段經義，善導的《法事贊》卷下解釋說（大正47·433b）︰‘極樂無爲涅槃界，隨緣雜善恐難生，故使如來選要法，教念彌陀專複專。’<#>宋代元照在其《阿彌陀經義疏》，更明確的指出（大正37·361c）︰<#>‘如來欲明持名功勝，先貶餘善爲少善根。所謂布施、持戒、立寺、造像、禮誦、坐禪、懺念、苦行，一切福業若無正信、回向、願求，皆爲少善，非往生因。若依此經執持名號，决定往生；即知稱名是多善根、多福德也。’<#>從上述解釋中，可以看出淨土宗極端重視持名念佛法門的特色。<#>至于非淨土宗人解釋此段經文，則與此說相異。元曉《阿彌陀經疏》以菩提心爲往生正因，執持名號爲助因；所謂‘正因中言不可以少善根福德因緣得生彼國者，顯示大菩提心攝多善根以爲因緣，乃得生故。’‘第二明助因者，執持名號，一心不亂。’是則元曉以爲往生極樂國的正因是以大菩提心攝多善根，執持名號只是助因。這與善導系的淨土宗人指執持名號爲往生正因，有著根本的差異。<#>［參考資料］　智顗《阿彌陀經義記》；慧淨《阿彌陀經義述》；窺基《阿彌陀經疏》；《阿彌陀經通贊疏》卷中；智圓《阿彌陀經疏》。<#>


meanings:
① Ngọn núi ở phía bắc huyện Đăng Phong tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Do vì trong núi có thất đá nên mới có tên này và nó thuộc về Tung Sơn. Vào thời Bắc Nguỵ. Hiếu Văn Đế cho xây chùa Thiếu Lâm trên núi và Tổ Đạt-ma đã từng ngồi xoay mặt vào vách chùa này đến 9 năm. Đây là lí do khiến chùa nổi danh ở đời. Tắc 1, Bích Nham Lục (Vạn Tục 117, 128 thượng) ghi: »直 歸 少 室 峰 前 坐。 梁 主 休 言 更 去 招。 – Trực quy Thiếu Thất phong tiền toạ. Lương chúa hưu ngôn cánh khứ chiêu. – Về ngay Thiếu Thất ngồi trước núi, vua Lương thôi bảo: Hãy đi mời«. ② Chỉ cho Bồ-đề Đạt-ma. Chương Nhập Đạo Thiển Thâm Tụng của Hoà thượng Lâm Khê Kính Thoát trong CĐTĐL q. 29 ghi: »少 室 與 摩 竭。 第 代 稱 揚 許。 我 今 問 汝 徒。 誰 作 將 來 主？ – Thích-ca cùng Đạt-ma thay nhau vênh vang. Nay tôi hỏi các thiền tăng, ai sẽ làm chủ đây?«.


meanings:
Six Section Collection from the Small Room


meanings:
Còn gọi: Thiếu Thất Lục Môn. Sách, 1 quyển, do Bồ-đề Đạt-ma soạn, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 365. Nội dung ghi lại những lời nói quả quyết chân thật và quan trọng của thiền gia, chia ra làm 6 cửa như sau: Tâm kinh tụng, Phá tướng luận, Nhị chủng nhập, An tâm pháp môn, Ngộ tính luận. Huyết mạch luận. Có người nghi rằng trừ »Nhị chủng nhập« ra, còn 5 cửa kia là do người sau nguỵ tác.


meanings:
Chỉ thiền pháp do Tổ Bồ-đề Đạt-ma truyền bá. Đơn truyền: Theo cách nói của nhà thiền: Hai mươi tám vị Tổ Ấn Độ và sáu vị Tổ Trung Hoa, mỗi đời chỉ truyền một người, gọi là đơn truyền. X. Thiếu Thất. Mật Am ngữ lục ghi: »好 大 眾。 不 是 文 章 四 六。 亦 非 少 室 單 傳。 哆 哆 和 和 如 薦 得。 祖 師 鼻 孔 一 時 穿。 – Giỏi thay, Đại chúng! Không phải văn chương tứ lục (văn chương biền ngẫu) cũng không phải thiền pháp do Tổ Bồ-đề Đạt-ma truyền bá. Lời nói ngắc ngứ, vụng về như lãnh hội được, lổ mũi Tổ sư đồng thời xỏ tuốt«.


meanings:
Môn phong nhà thiền, hoặc sự truyền thừa Thiền pháp. Tiết Tuyết Phong Tư Huệ Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »總 似 今 日、 靈 山 慧 命。 殆 若 懸 絲。 少 室 家 風、 危 如 累 卵。 – Cứ như hôm nay huệ mạng Phật Tổ nguy như chỉ mành treo chuông, môn phong nhà Thiền bấp bênh như trứng để đầu đẳng«.


meanings:
Thiền pháp tâm tâm tương ấn (Tâm thầy in sang tâm trò) của Tổ Đạt-ma truyền bá. X. Thiếu Thất. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »少 室 心 印、 豈 落 文 彩？ 古 人 聊 爲 接 引 之 計、 始 掛 唇 吻、 然 皆 渾 朴 簡 直、 刻 的 示 人。 – Thiền pháp tâm tâm tương ấn của Tổ Đạt-ma truyền bá há câu nệ vào việc trao chuốt lời nói câu văn? Người xưa tạm vì kế tiếp dẫn mà mượn lời nói, nhưng đều hồn hậu chất phác, ngắn gọn, chuẩn xác và trong sáng để dạy người«.


meanings:
Chỉ Tổ Đạt-ma, bởi vì Sơ Tổ từng ngồi thiền ngó vách chùa Thiếu Lâm trên Tung Sơn ở Hà Nam trải qua nhiều năm, nên trong các sách vở Thiền tông thường dùng từ Thiếu Lâm để chỉ Tổ Đạt-ma. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »諸 佛 不 出 世。 四 十 九 年 說。 未 審 說 箇 什 麼。 少 林 有 妙 訣。 殃 及 子 孫。 至 今 分 疏 不 下。 更 說 什 麼 妙 訣。 若 人 識 祖 佛 當 處 便 超 越。 – Chư Phật chẳng ra đời, bốn mươi chín năm nói, chưa biết là nói cái gì? Thiếu Lâm có diệu quyết gây hoạ đến con cháu, đến nay phân biệt không được, còn nói diệu quyết gì! Nếu người nào biết rõ Tổ Phật, ngay đây liền siêu việt«.


meanings:
Đạt-ma ngồi lặng lẽ (ở chùa Thiếu Lâm). Chỉ câu chuyện Bồ-đề Đạt-ma suốt ngày ngồi lặng lẽ ngó vách chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn. Tiết Hoàng Long Đạo Trăn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »少 林 冷 坐、 門 人 各 說 異 端、 大 似 眾 盲 摸 象。 – Đạt-ma ngồi lặng lẽ ở chùa Thiếu Lâm, đệ tử mỗi mỗi nói ra những điều dị thường giống như bọn mù sờ voi«.


meanings:
Nhai nguyên cả thỏi sắt, vốn đã không nhai được mà cũng chẳng có mùi vị. Thiền lâm dùng nhóm từ này để chỉ trạng thái không còn phân biệt suy nghĩ. Hư Đường Hoà thượng ngữ lục q. 1 (Vạn Tục 111, 330 hạ) ghi: »僧 問： 靈 山 密 付、還 許 學 人 咨 參 也 無？ 師 云： 崑 崙 嚼 生 鐵。 – Tăng hỏi: Như sự trao truyền bí mật ở Linh Sơn, có cho người học thưa hỏi hay không? Sư đáp: Nhai nguyên cả thỏi sắt«.


meanings:
(890-955) Thiền tăng đời cuối Đường đầu Ngũ Đại, họ Hà, người huyện Tùy, Hồ Bắc, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ chùa Song Tuyền ở Hồ Bắc hoằng pháp. Có ngữ lục lưu hành ở đời.


meanings:
4095即指在佛教中，師父與弟子之關係。最初聽聞佛陀說法的憍陳如等五人，成為佛陀之弟子，此即佛教中最早的師弟關係。後佛弟子增為千餘人，於此情況下，佛陀即為「達人所未達之道，知人所不知之道，說人所未說之道」的師者；而所謂弟子者，即依佛所說之正道，並步其後塵，付諸實踐者。弟子之中，有聽聞佛之聲教而入於聖道者，稱為聲聞。在巴利律藏大品第一之五、四分律卷三十四等中，即敘說為師之和尚（巴 upajjhāya）或阿闍梨（梵 ācārya）與弟子（巴 saddhivihārika）之間，彼此須履行之任務。長阿含經卷十一等中，亦載有弟子敬奉師父之五事。此外授戒中，必須具有戒和尚、羯磨師、教授師等三師才可行戒儀。　釋尊在世時，釋尊為全體佛教教團之師，於其入滅後，則分別由以教法或戒律為師之長老們繼續傳承，佛教因之分裂成許多學派及教派；而各派之長老復依序傳授徒弟，遂得保留其代代相承之傳統，尤於密教中，非公開之傳授，即稱為祕傳；在禪宗則是一對一單傳，凡未接受此種傳授者，即不被承認為正式弟子。（參閱「相承」3902、「師資」4097）


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Hứa, người xứ Mân Trung, Trung Quốc. Sư xuất gia từ bé, trì giới nghiêm cẩn, tham vấn Thiền sư Nham Đầu Toàn Khoát và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Thuỵ Nham ở Đan Khâu thuộc Thai Châu (nay là huyện Lâm Hải, tỉnh Chiết Giang). Sư oai đức nghiêm nghị, uốn nắn tăng ni, chẳng chịu để họ lầm lạc, nên Giang Biểu nói người hay điều phục đại chúng chỉ có Thuỵ Nham là bậc nhất. Thuỵ hiệu: Không Chiếu Thiền sư.


meanings:
(920-990) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Chu, người Nhạc Châu (Nhạc Dương, Hồ Bắc), Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Sư Khoan, thuộc tông Vân Môn đời thứ 3, trụ trì chùa Ngũ Tổ ở Kỳ Châu (tại Hoàng Mai, Hồ Bắc). Có ngữ lục lưu hành ở đời.


meanings:
Thầy truyền pháp cho đệ tử. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1018 hạ) ghi: »雖 群 居 類 聚。 率 而 齊 之。 各 有 師 承。 – Tùng lâm tuy là chỗ tụ tập của nhiều hạng người, nhưng nhờ có đầu tàu gương mẫu nên vẫn được đàng hoàng, đúng phép. Vì thế, mỗi tùng lâm cần có sự truyền trao từ vị Thầy xuống trò«.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, tham vấn Thiền sư Thanh Tủng ở Linh Ẩn được ngộ, nối pháp Ngài, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Báo Ân ở Xử Châu (nay là huyện Lệ Thuỷ, tỉnh Chiết Giang). Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hoà thượng? Sư đáp: Ai mà chẳng thấy? Tăng lại hỏi: Thế nào là Nhất tướng tam muội? Sư đáp: Xanh, vàng, đỏ, hồng, trắng.


meanings:
(880-946) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Cự, người xứ Kế Môn (nay là huyện Kế, tỉnh Thiên Tân) Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở bé, lễ Thiền sư Đạo Phi ở viện Ôn Tuyền làm thầy. Năm 20 tuổi sư thụ giới Cụ túc ở giới đàn Bảo sát tại Kim Đài. Khoảng niên hiệu Khai Bình (907-910) thời Hậu Lương, sư đi đến các nơi như: Hà Sóc, Giang Hoài; ở Hán Nam sư gặp Nghiêm Tuấn ở viện Quán Âm, bàn luận đạo lí quên cả thời gian. Sư vâng theo lời chỉ bảo của Nghiêm Tuấn đến núi Đầu Tử tham vấn Thiền sư Đại Đồng, ngộ được bản nguyên và nối pháp ngài. Mùa thu niên hiệu Càn Hoá thứ 4 (914), sư nhận lời mời của Chí Tu phường Bảo Tích viện La Hán, thay thế ngài nhậm chức Trụ trì. Sau đó có Thượng thư Tả thừa Ngô Ái, Binh bộ thị lang Trương Ai quy y với sư. Hai vị Ngô, Trương cùng tâu về triều ban cho chùa sư bảng hiệu »Thiên Thọ Thiền Viện«. Từ đó, chư tăng lũ lượt kéo về. Sư trụ trì chùa này 35 năm, đồ chúng rất đông. Niên hiệu Thiên Phúc thứ 7 (942) vua Cao Tổ đời Hậu Tấn khen ngợi sư đức hạnh và ban cho y hồng. Niên hiệu Khai Vận thứ 1 (944), sư được vua ban hiệu »Pháp Tướng«.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, tham vấn Thiền sư Hoài Nhạc ở Báo Ân và đắc pháp. Sư trụ trì viện Diệu Tế, Hương Sơn thuộc Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa tỉnh Hồ Nam). Hiệu: Truyền Tâm Đại Sư. Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Diệu Tế? Sư đáp: Kẻ tả hữu rất nhiều.


meanings:
(1175-1249) Thiền tăng đời Tống, họ Ung, hiệu Vô Chuẩn, người Tử Đồng (Tứ Xuyên), Trung Quốc. Năm 9 tuổi sư theo Âm Bình Đạo Khâm xuất gia. Niên hiệu Thiệu Hi thứ 5 (1194) thụ giới cụ túc, niên hiệu Khánh Nguyên thứ 1 (1195) nhập hạ tại chùa Chính Pháp ở Thành Đô. Năm 20 tuổi sư theo học với Tú Nham Sư Thuỵ núi Dục Vương, khi ấy núi Dục Vương có Phật Chiếu Đức Quang ở am phía đông, Không Tẩu Tông Ấn giữ chức Phân toạ. Sư Phạm nghèo, không có đồ cạo tóc nên thời nhân thường gọi sư là »Ô Đầu Tử« (Ông đầu đen). Về sau đến chùa Linh Ẩn, Hàng Châu yết kiến Tùng Nguyên Sùng Nhạc, qua lại Nam Sơn ở lại sáu năm. Lại nghe Phá Am Tổ Tiên trụ núi Hoa Tú phía tây Tô Châu, sư liền đến y chỉ. Chẳng bao lâu, sư đến chùa Hoa Tạng ở Thường Châu (Giang Tô) hầu hạ Tông Diễn 3 năm, rồi lại trở về chùa Linh Ẩn. Thị lang Trương Tư Tân sáng lập chùa Quảng Huệ thỉnh Phá Am Tổ Tiên trụ trì, sư cũng đến hầu 3 năm, còn theo Phá Am lên Kính Sơn. Truớc khi viên tịch, Phá Am Tổ Tiên đem pháp y đảnh tướng truyền cho sư. Niên hiệu Thiệu Định thứ 5 (1232) phụng sắc trụ Kính Sơn, năm sau vào điện Từ Minh thuyết pháp, vua Tống Lí Tông rất cảm động, ban hiệu »Phật Giám Thiền sư« cùng vàng bạc lụa là để tu sửa chùa Kính Sơn. Niên hiệu Thuần Hựu thứ 9 (1249) ngày rằm tháng 3, sư viết hơn 20 trang di biểu, 3 ngày sau thị tịch. Tác phẩm: Vô Chuẩn Sư Phạm Thiền sư ngữ lục 5 quyển, Vô Chuẩn Hoà thượng Tấu Đối ngữ lục 1 quyển.


meanings:
(?-973) Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Kim Hoa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc). Sư tính tình thành thực, gặp việc phần nhiều nói thẳng không kiêng nể. Khoảng niên hiệu Long Đức (921-923) thời Hậu Lương, sư kết bạn với Thiền sư Đức Thiều lần lượt đi đến các danh sơn thắng cảnh như: Thanh Lương, Thương Ngộ, Chúc Thánh v.v.. Sau đó, sư trụ chùa Bát-nhã ở núi Thiên Thai. Hễ gặp người thích hài hước thì sư gắn bó như keo sơn, nên số người gìn giữ oai nghi tế hạnh không chịu kết bạn với sư, trừ Đức Thiều là hiểu được sư. Niên hiệu Khai Bảo thứ 6 (973) đời Tống, sư không bệnh ngồi thị tịch, như vào thiền định.


meanings:
（Prabodh Chandra Bagchi；1898～1955）近代印度學者。生于東印度孟加拉。大學畢業後，1923年至法國，從烈維（SylvainLe/vi）研究佛教梵文，從伯希和（Paul Pel-liot）研究中亞的印度文化遺迹，從馬伯樂（Henri Maspero）研究中國佛教文學，從布洛克（Jules Block）研究巴利原典。1947年，應北京大學之聘，至北大講學。後返印度執教。1955年逝世于印度國際大學副校長任內。氏一生著作頗豐，較著名的有《印度與中國》、《印度與中亞》、《中國佛教聖典》。<#>《印度與中國》，又名《中印文化關係千年史》。全書約十萬言，計分八章。以肇源印度而在中國發展流布之佛教爲中心，始自東漢，迄宋末爲止，論述千餘年間的中印文化活動。此書有宋挺生之中譯本。該書扉頁，題有‘獻給中國朋友們’字樣。<#>［參考資料］　《Prabodh Chandra Bagchi》。<#>


meanings:
(Prabodhi Chandra Bagachi ?-1956)Shijueyue######印度佛學家、漢學家。在印度大學畢業後，曾去法國遠東學院師事佛學家萊維教授，從事漢文佛典的研究工作。曾任印度泰戈爾國際大學中國學院教授、副校長。到中國留學時，任北京大學訪問教授。通曉古漢語、梵語和中亞語言，專門從事中印佛教文化交流史的研究。主要著作有《中印文化關係千年史》、《印度與中亞》、《中國佛教聖典》（上、下冊）。他還把唐道宣的《釋迦方志》譯成英語。（於 眾）######


meanings:
3204<一>梵語 pāra，巴利語同。爲「此岸」之對稱。迷界爲此方之岸，稱此岸；悟界爲彼方之岸，稱彼岸。即以業與煩惱爲中流，生死之境界爲此岸，涅槃爲彼岸。〔釋禪波羅蜜次第法門卷一上〕　<二>梵語 pāramitā。音譯波羅蜜多。全稱爲到彼岸。即自迷界之此岸至悟界之彼岸。（參閱「波羅蜜」3445）　<三>日本佛教用語。「彼岸會」之略稱。（參閱「彼岸會」3204）


vietnamese:
bỉ đắc khố tư mễ kì khoa tư lạc phu <pqđtđ>

meanings:
3204（Pyotr Kuzmich Kozlov, 1863～1935）俄國探險家。斯木蘭斯克省（Smolensk）人。一八八四至一八八八年間，隨布魯傑伐爾斯基（N.M. Przhevaliskij, 1839～1888）至西北蒙古、新疆、北部西藏等地探險。一八九三至一八九五年間，至天山東部探勘。一八九九至一九○一年間，率領俄國地理學會中亞探險隊至阿爾泰地方、戈壁、黃河流域等處探勘。一九○七至一九○九年間，於額濟那河河畔發現西夏時代之古都黑水城（Khara-Khoto）遺址，發掘出佛畫、書藉、紙幣等，及以西夏語與漢語音義對照所編成之辭書「蕃漢合時掌中珠」，皆係十一至十四世紀間之西夏古物，計有三千餘件。目前上述之西夏古物悉數珍藏於列寧格勒東方研究所。一九二四年，科茲洛夫在蒙古恰克圖北方諾音烏拉山（Noin-Ula）發現匈奴王侯古墓群，掘出漢代漆杯及匈奴文物等。其後科茲洛夫繼續領導蒙古探險隊。著作有 Mongoliya i Amdo i Mertyi Gorod Kharakhoto.


vietnamese:
bỉ quả cảnh giới thụ hữu tứ chủng <pttđ>


meanings:
① Phảng phất 彷佛 thấy không được rõ ràng.


meanings:
go, to advance, go towards, to depart, to pass


meanings:
① Ði. ||② Ðã qua. Như vãng nhật 往日 ngày xưa. ||③ Thường. Như vãng vãng như thử 往往如此 thường thường như thế. ||④ Lấy đồ gì đem đưa cho người cũng gọi là vãng. ||⑤ Nhà Phật cho người tu về tôn Tịnh-độ, khi chết được sinh sang nước Phật rất sướng gọi là vãng sinh 往生.


meanings:
Tạ thế. Tiết Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »師 自 咸 通 十 年 己 丑 歲 三 月 一 日 剃 髮 被 衣、 令 擊 鐘、 儼 然 而 往、 大 眾 號 慟。 – Ngày mồng một tháng ba năm kỉ sửu, niên hiệu Hàm Thông thứ 10 (869), sư cạo tóc đắp y, sai người đánh chuông rồi nghiêm trang tạ thế; đại chúng kêu khóc xót thương«.


meanings:
① Đi, đến: 來往 Tới lui, đi lại, qua lại; ② Đi về: 這趟車開往河内 Chuyến tàu này đi Hà Nội; ③ Đã qua, ngày trước, trước đây, xưa: 已往的一切重現眼前 Tất cả những việc đã qua lại hiện ra trước mắt; 僕往聞庸蜀之南，恒雨少日，日出則犬吠 Trước đây tôi nghe ở phía nam đất Dung đất Thục, trời thường hay mưa ít thấy mặt trời, nên hễ mặt trời mọc thì chó sủa (Liễu Tôn Nguyên: Đáp Vi Trung Lập luận sư đạo thư).【往昔】 vãng tích [wăngxi] Trước kia, xưa kia, năm xưa;【往者】vãng giả [wăngzhâ] (văn) Lúc trước, trước đây; ④ Thường: 往往如此 Thường thường như thế. 【往往】 vãng vãng [wăngwăng] Thường thường, thường hay: 我們往往談到深夜才睡 Chúng tôi thường hay chuyện trò đến khuya mới ngủ; ⑤ (văn) Về sau, trở đi: 過此以往 Qua đó trở đi (về sau) (Chu Dịch); 自茲以往 Từ nay về sau; ⑥ (văn) Đưa đi (vật gì cho người khác). Xem 往 [wàng].


meanings:
Hướng về, về phía: 過橋往東走幾步就是我的家 Qua khỏi cây cầu đi về phía đông vài bước nữa là nhà tôi. Như 望 [wàng] nghĩa ⑤. Xem 往 [wăng].


meanings:
rebirth into a higher stage of existence


meanings:
【怗懘】 chiêm sí [zhanchì] (văn) Thanh âm không hài hoà.


meanings:
① Cậy, Kinh Thi có câu: Vô phụ hà hỗ vô mẫu hà thị 無父何怙無母何恃 không cha cậy ai, không mẹ nhờ ai, vì thế nên tục gọi cha mẹ là hỗ thị 怙恃. Mất cha gọi là thất hỗ 失怙, mất mẹ gọi là thất thị 失恃.


meanings:
(văn) Nương tựa, nương cậy, nương nhờ: 無父何怙，無母何恃 Không cha cậy ai, không mẹ nhờ ai (Thi šKinh); 失怙 Mất nơi tương tựa (mất cha).


meanings:
Chỉ cha và mẹ. Hổ (怙) là nương nhờ cha, Thị (恃) là nương nhờ mẹ. Tiểu truyện Thiền sư Quảng Nghiêm trong TUTA ghi: »… 丹 鳳 人 也、 姓 阮 氏、蚤 失 怙 恃、從 舅 是 寶 嶽 受 業。– Thiền sư họ Nguyễn, người Đan Phượng, từ nhỏ mồ côi cả cha lẫn mẹ, xuất gia và theo học với cậu là Bảo Nhạc«.


meanings:
① Xót xa, thấy người có sự bất hạnh mà sinh lòng thương gọi là đát. Tục gọi người chết là đát hoá 怛化 là theo nghĩa ấy. ||② Kinh ngạc. ||③ Nhọc nhằn.


meanings:
(văn) ① Buồn đau, thương xót, đau đớn, xót xa: 怛化 Người chết; ② Kinh ngạc; ③ Nhọc nhằn.


meanings:
（Tantric Buddhism）後期密教的別名。即指被稱爲‘怛特羅’的密教經典群出現時期的無上瑜伽系密教。然而在歐美學界，則將無上瑜伽系以前的密教也涵括在內，而以之爲密教的總稱。巴達恰裏雅（Bhattacharya）將怛特羅佛教分爲三類︰<#>(1)金剛乘︰指初期無上瑜伽密教，即以父怛特羅（父續）爲中心，兼含初期母怛特羅（母續）。<#>(2)俱生乘︰指中後期的母怛特羅。<#>(3)時輪乘︰即《時輪怛特羅》系密教思潮興起時期。<#>此外，另有以爲分爲事部（所作）、行部、瑜伽部、無上瑜伽部四類者，是既詳細且合理的分類法。<#>按，《般若理趣經》中，般若思想與如來藏思想相互結合，其中不僅將煩惱升華爲更高的次元，幷加以肯定，力倡煩惱即菩提。到後期密教，對‘性’與‘殺生’等煩惱加以肯定的傾向更爲加强。又，有人也將模仿印度教，行輪座（cakrapūja^，男女雜交）禮拜等的一派，稱爲左道密教。<#>◎附一︰松長有慶〈印度密教研究之現况及其研究方法〉（摘錄）<#>漢字文化圈以外的人士常將密教稱爲秘教性的佛教（esoteric buddhism），或佛教中之秘教（buddhist esoterism）。近來，怛特羅佛教（tantric buddhism）或佛教的怛特羅教（buddhist tantrism）的稱呼，廣爲一般人所使用。在印度大乘佛教的流派之中，名爲怛特羅（tantra，密續）的聖典，曾取代了向來的經典（sūtra）地位。從八世紀左右開始，這種變動即極爲明顯。甚至在印度教（Hindu-ism）中，也出現了名爲怛特羅的聖典。亦即從此一時期以降，無論是佛教或印度教，都盛行怛特羅聖典。因此，外國的學者將産生怛特羅聖典的教派，稱爲Tantrism，Ta^ntricism，與Ta^ntrikism。<#>若就怛特羅的語源而言，其原義爲織布機（loom）、綫（thread）、直綫（warp），但由此又衍生多義。在《Ka^s/ika^vr!tti》一書中所用的‘怛特羅’一詞，是由具有‘擴展’語意的tan衍生出來的。其後，該詞被認爲是出自含有創造或知識意義的tatri或tantri一詞而來，乃成爲‘知識因之而廣闊’的意思。又，賈米尼（Jaimini^）在《S/abara bha^sya》（《Mi^mam!sa^sūtra》的注書）中，指出︰‘所作之事能予衆人利益者，稱爲怛特羅。’從中可以看出，他意圖以宗教性的機能爲基準，以導出怛特羅之名。（中略）<#>至于佛教方面，《秘密集會怛特羅》（Guhyasama^ja-tantra）第十八分的《續怛特羅》（Uttaratantra），以怛特羅爲因、果、方便之相續者。亦即使因之衆生、果之佛，與救濟衆生之方便等三者聯繫不可分者，即是怛特羅。這種情形與其說是語源性的解釋，不如說是將佛教怛特羅的理念加以歸納。<#>若依上來所述，所謂‘怛特羅’，就是記載依極其普通的某種行法以獲得悉地（siddhi）的成就法（sa^dhana）之聖典。怛特羅所處理的主題，包含有秘教性的瑜伽與對神的贊歌或祭式、儀禮及其理論，甚至是法律、醫學、魔術等等。若從如此廣闊的視野來看，則怛特羅教與自古已行于印度的宗教行爲與日常生活之大部分都有關連。<#>◎附二︰劉立千《印藏佛教史》後編第十一章第二節（摘錄）<#>何爲密乘？密者謂其行徑幽深，不爲凡小所能瞭解，且于非其根器者，應當隱秘之謂也。乘者載運義、道義、法義，即隱秘之道或法也。密乘又稱‘密咒’，梵語‘門特羅’（Man-Tra），‘門’是能救護義，‘特羅’是心意義，謂能救護由諸根境爲緣所生執相之妄心妄意。又稱‘明咒’，能伏貪嗔諸煩惱，遮遣無明，徹見本性。又名‘陀羅尼’，謂能總持諸功德。又名‘金剛乘’，‘金剛’不壞義，即指佛身、語、意三密果德。又名‘果乘’，謂隨順佛果時所成四種德相，依之爲道而作行持，即以果爲道而修證之謂也。<#>密乘之旨爲何？謂較諸下劣乘道，特爲超越，方便殊勝，不舍因位，以爲行道。若爲利他，不曆艱辛，即可急成無上菩提。<#>密乘與顯教之差別，占那室利論師雲︰<#>‘密乘較波羅乘之中觀，其勝有十一︰(一)緣想其深本續。(二)修生起道。(三)發光明智慧。(四)勤恒清淨誓句。(五)能令造無間罪有情而得解脫。(六)依供養本尊天之安樂及意念，能引發四空慧，加持煩惱。(七)親蒙佛佛攝授。(八)即生或中陰間便能成就大菩提果。(九)以善巧方便而斷煩惱。(十)爲利有情，緣想三金剛瑜伽，能通達諸法如幻。十一□以方便攝持，雖行諸欲事，而可爲急速證果之助，是爲加行無上。’<#>哲毗多迦摩論師（Tri-Ta-ka-Ma）所造《三相燈論》有雲︰<#>‘顯密所求悟之見，所取證之果，及發動菩提心三者固屬無別。然密宗較顯道其勝有四︰(一)密教能不迷謬于所悟之見。若波羅乘，在凡夫地，對于諸法實相，僅能依譬喻理，决擇離言法性，要不過得其共義相，不能如實親證。密乘取重事相密咒，修三摩地，得甚深扼要，起灌頂智慧，如第三灌所生之四喜確能生起比喻智，仗此智慧，可以急速引生實事智。(二)能悟之方便最多，如咒道之修求悉地方便，二次第瑜伽，三大勝行（中略）等，皆非波羅乘之所有也。(三)不曆辛勤，而成菩提，在波羅乘要經三大阿僧祇劫，且必廣行道之支分，如布施、忍辱等行，經諸難能，始成佛道。密咒修行，則取其易爲，不歷時日，便可急成菩提。(四)逗利根上器之機，在波羅乘，雖是利根，最速亦須圓滿三祇劫，方得成佛。此即或即生，或中陰，或七世，或十六世便可成就。’<#>密乘之經，稱爲本續。續爲恒常之義，謂此真常不二光明心相，無覆無障，雖處因位，或修道證果，一切時中常相系屬，而無斷絕。其真體上，方便勝慧，圓融常住，故名爲續也。本續有爲佛所說，或蒙佛所加持者說。其續部經教，有判爲三類，如慶喜藏等許爲︰事續、行續、秘密續三部等。有判爲五類，如辛底巴等許爲︰事續、行續、瑜伽續、大瑜伽續、無上瑜伽續五部。或許二許六，異說不等，然一藏續教，不外可分成四類，即事續、行續、瑜伽續、無上瑜伽續。其分爲四部之理由有五︰(1)爲容攝修外道四種邪行，隨順而說四瑜伽行。(2)爲內道有︰有部、經部、唯識、中觀四派，配此四門而說四種修法儀軌。(3)欲界有情，行淫欲事有四種相，依此四相爲道而有四法。(4)衆生根機有劣、中、勝、最勝四種，爲隨機設教故。(5)受取悉地有以主從之相而受，有以友伴之相而受，有加持而入智慧尊，有二無分別之相而修等。因依四種理門，故立四種續部。<#>


meanings:
3224（Tantric Buddhism）即以印度東部之波羅王朝爲中心所發展出之密教，乃印度佛教史上之後期階段。怛特羅（梵 Tantra）原是印度教性力派（梵 Śākta）所依準之理論與禮拜文獻，據傳有六十四種至一百九十二種之多，然多已散佚，現存者其成立年代約在西元八百年左右。內容分爲四部：(一)教義之理論，(二)瑜伽，(三)神殿建築、神像製作法，(四)宗教儀式等，以第四部爲主。　崇奉性力派者，又分左道性力派（梵 Vāmācāra Śākta）與右道性力派（梵 Dakṣiṇācāra Śākta）兩種。左道性力派係以十一世紀左右所流行之怛特羅爲中心，重視輪座禮拜（梵 cakrapūjā，雜交），即供獻人身而行男女雜交，欲於合歡之恍惚中與神合一，得觀其解脫境，以此作爲修業上之有力階段與方法。姑不論其神祕主義宗教思想之要素，其行爲不免猥雜下流，令人輕視。右道性力派有鑑於此，乃爲去除前者之猥雜弊風，而於十三世紀興起。　佛教受左道性力派之影響，由即身成佛之思想，肯定現世之幸福快樂，非但不主張克制人類之煩惱愛欲，反予以肯定尊重，遂形成所謂「左道密教」之怛特羅佛教。盛行於東印之波羅王朝（梵 Pāla）時代。　七世紀前半，怛特羅佛教之學者沙羅訶（梵 Saraha），居於那爛陀寺（梵 Nālanda），教化王者及五千民眾。據傳，八世紀初，瞿波羅王（梵 Gopāla）之子阿南迦發拉（梵 Anaṅgavajra）著般若方便決定成就法（梵 Prajñopāya-viniścaya-siddhi）；烏仗那國（梵 Uḍḍiyāna）之王侯因陀羅浦諦（梵 Indrabhūti）著有智慧成就法（梵 Jñāna-siddhi），其子即爲蓮華生（梵 Padmasambhava），曾與寂護（梵 Śāntirakṣita）同赴西藏弘法。又因陀羅浦諦之妹，名羅珂修明迦羅（梵 Lakṣmīkarā），著有不二成就法（梵 Advaya-siddhi）一書，門人頗多。　西元八世紀後半時，多毘赫魯喀（梵 ⑺ombī Heruka）撰俱生成就法（梵 Sahaja-siddhi）。自此，該派之根據地，便遷至達磨波羅王（梵 Dharmapāla）所建立之超戒寺（梵 Vikramaśīlā，毘鳩摩尸羅）。九世紀時，庫利修那賈霖（梵 Kṛṣṇacārin）有四十餘部之著作。　十世紀末至十一世紀初，超戒寺之上座阿提沙（梵 Atīśa）曾入西藏，改革當地之佛教，同寺尚有寶藏寂（梵 Ratnākaraśānti）、那洛巴（梵 Naropa）等人輩出。十一世紀時，將諸尊之成就法集成，編爲成就法鬘（梵 Sādhana-mālā），此時，並有南印度之時輪根本儀軌（梵 Kālacakra-mūla-tantra）傳來，怛特羅學者亦兼修之。所謂時輪，即主張被過去、現在、未來三世所限制之迷界，能依宇宙本源之本初佛（梵 Ādi-buddha）而得解脫。　在同時代之東印度，令有從怛特羅佛教分出者，稱守護道（梵 Nātha-mārga），該派爲准許結婚之教團。十二世紀初，阿布哈耶卡拉笈多（梵 Abhayākaragupta）撰入時輪（梵 Kālacakravatāra）等著作。　怛特羅佛教受波羅王朝之護持而興盛，惟至十一世紀中葉，新興之斯那王朝（梵 Sena），漸改信印度教，又遭到回教勢力之不斷入侵，怛特羅佛教遂趨於衰頹。至十二世紀末期，回教徒襲滅斯那王朝，該派之根據地超戒寺亦遭毀壞，學僧四散，殘留之僧徒被虐殺，該派即於印度本土絕迹。（參閱「左道性力派」1899）


meanings:
大約形成于七世紀之後的印度民間宗教。是對佛教中之密教有重大影響的印度宗教。<#>梵語tantra，中文音譯爲怛特羅，有經絲、織物、織機、網、體系、組織等含意。至于印度古典《五卷書》（Pan^ca-tantra）中的tantra，則有寓言之意，因而佛教瑜伽行派所說的依他起性（para-tantra）中的tantra，便有依屬的意思。但就作爲流派之名的trantra而言，也就是Tantrism（怛特羅教）中的tantra幷無此意。現代印度哲學家達斯笈多（DasGupta）根據《Ka^s/ika^vrtti》，而謂‘tantra’一語是由tan（意爲弘布、宣傳），加上tra^-ṇa（有救護之意）的語根tra，所組成的合成語，其意爲‘宣傳救護者’。又，濕婆派的經典《Ka^mika A^gama》亦承繼前述，謂tantra是宣揚救護與真實（tattva）、真言（m antra）有關的廣大智，幷述其目的。<#>至于佛教徒對于tantra，則有另一番獨特的解釋。如《秘密集會軌》第十八品謂tantra乃相續之稱。其相續有三種，即依持、自性與不奪。自性者無作之因，與不奪同樣都是果；其依持者爲方便。也就是‘tantra’，是由具持續義的tan，加上使其成爲名詞的後接語tra所構成，意爲持續者，或相續、連續。基于此說，《Visvamitra》條列了四種tantra的定義，即︰<#>(1)是以連續不斷的文字來叙述本有菩提心的真相。<#>(2)是顯示如綱目那樣有相互關連的種種方便相。<#>(3)是糾正經文的雜亂。如實使上下有關連而闡明其意義。<#>(4)如同縫合布料，製成衣服，將種種相關的部分輯合，而成就佛果。<#>如上所述，對于tantra的解釋，印度教與佛教的解釋有所不同，但兩者皆認爲向一般大衆廣泛宣揚本教真理且師資相承的教派，就是tantra。<#>怛特羅教徒本身對自己教派的起源傳承有四分時說。此說類似佛教的末法思想，是一種終末相應說法說。亦即太古時代的人或社會皆是完整的個體，但隨著時間流逝，世間的混濁也相對增加，因此太古時期人法調合的教法難以在堯季之世實行，也因此，在末世時期不得不用與其相應的怛特羅教法。四分時說便是此一分類。即大體可分爲圓滿時、三分時、二分時、鬥爭時等四個時期。<#>(1)圓滿時︰是實行諸《吠陀》及《奧義書》的時期。<#>(2)三分時︰是盛行《家庭經》與《法典》的時期。<#>(3)二分時︰是流行兩大叙事詩及《往世書》的時期。<#>(4)鬥爭時︰是從前的所有教法皆失去效力，僅有怛特羅教能與時代相契合的時期，因此，怛特羅負起教化民衆的重任。<#>怛特羅教以民間信仰爲基礎，在民間自然成長茁壯，故此一教派幷無特定之教祖或創始人，其起源與形成年代亦不詳。不過，若依據前述的四分時說所示，怛特羅的出現是在諸《往世書》之後，由于《往世書》系成立于六世紀左右，因此，此教應成立于六世紀以後。今日歐美的印度學者也大多支持此說，認爲此教創于七世紀以後。<#>但是，如果把怛特羅教解釋成是以印度民俗信仰爲基礎，逐漸發展所成的，則其起源便不可說是在《往世書》之後，其萌芽期應在民間對于古《吠陀》的包容與接受中探求。若果如此，則怛特羅教的意義，可依其歷史變遷而分爲七個時期。即︰<#>(1)淵源時代（500B.C.～200B.C.）︰隨著佛教的興起，彌曼差、數論、勝論等諸學派相繼成立，另一方面吠陀神話中的諸神，如濕婆、毗濕奴也逐漸凝聚其勢力範圍，而成爲彙聚民俗信仰的淵源。<#>(2)萌芽時代（200B.C.～200A.D.）︰是雕刻毗濕奴及濕婆形像，幷安奉在寺院崇拜的時代。此一時期，成立了所謂的《新奧義書》，即吠陀中的衆神被濃縮成梵天、毗濕奴、濕婆等三神，而‘唵’（om!）字亦被分解成a、u、m%(三)字，幷被配屬于此三天。<#>(3)形成時代（200～550A.D.）︰是印度教中的各個宗教相繼成立，各自組織自派的神學，幷視自己所奉神祇與《奧義書》中的‘梵’同爲一體的時代。崇拜神妃的女神派也在此時成立。此一時期，毗濕奴、濕婆及其配偶的本質被認爲即是‘梵’。另一方面，從兩大叙事詩而展開的通俗文學《往世書》也告成立。這是以平易的方式述說宇宙的創造、破壞，以及衆神的系統，進而論述《吠陀》的起源、世界的支配者以及諸王的傳承等。是一般人所謂的聖書。而使《往世書》大衆化的怛特羅教便是在此時形成的。<#>(4)大成時代（550～900A.D.）︰此一時期，印度各個宗派的組織已臻完備，各派爲了弘揚自己的教義，遂竭力培養布教師（guru）；爲了提高信徒的熱誠，而創立入門式（diks!a^）；爲了顯示各人所屬的宗派，便在自己的額頭上附上額標（tilaka）。不僅北方輩出偉大的思想家、注釋家，連南方的Tamil也有毗濕奴派及濕婆派的詩人、音樂家一邊游歷、一邊歌頌弘揚自己的宗教。而崇拜鑠乞底（s/akti）的性力派也于此時完成其體系，幷且成立‘在人體構造中，有神經動脉各種中樞，鑠乞底的Kuṇḍalini即潜伏于此中樞中’的六輪說；幷提出了覺醒鑠乞底及發揮其力的修習法。<#>(5)普及時代（900～1250A.D.）︰系已成型的怛特羅教普及各地、掌握住人心而呈現燦爛純熟景象的時代。此時，此一教派一方面開始趨向墮落頽廢，另一方面則變成其他宗教體系的基礎。最後，由于回教徒的侵入，勢力逐漸消失。<#>(6)頽廢時代（1250～1500A.D.）︰1203年，回教大軍從中印度侵襲東印度，毀滅了波羅王朝以及受其庇護的金剛乘信徒。怛特羅教因而轉入地下活動，其教勢亦愈加頽廢和迷信化。<#>(7)革新時代（1500A.D.～）︰凋落、頽廢的怛特羅再度覺醒，由那納克（Na^nak，1469～1538）率領的錫克教、達杜（Da^du，1544～1603）所創的達杜派以及其他種種新興宗派陸續竄起，一新弊風，産生了蓬勃的氣象；而怛特羅教內部也有革新的傾向。<#>部分學者（如Monier-Williams,C. A.Waddell等）將怛特羅教與性力派視爲同一教派，認爲怛特羅教僅流行于孟加拉一地，乃孟加拉人所創。但是，如前所述，怛特羅教是濕婆、毗濕奴、性力派的基礎，因此，只要是這些教派存在之處，便有怛特羅教。而且，此教亦非只在孟加拉流傳，它遍及全印度，爲印度教各派內在的民俗信仰或基礎；不僅成立甚早，範圍亦甚廣泛。在此一漫長的歷史中，佛教怛特羅的金剛乘，經由尼泊爾而普及于西藏、蒙古等地，進而南渡，遠傳至爪哇、蘇門答臘等地。印度教怛特羅的性力派及左道性力派等，則與金剛乘共榮直至今日。<#>在教義方面，如前所述，由于怛特羅教是以印度民間信仰爲基礎，在民間自然成長茁壯，因此此一教派沒有教祖或創始人。但怛特羅教徒認爲往昔有聖者（muni）或得成就者（siddha），將自得的靈感與所聞神音向大衆闡明；彼時所說者，即是怛特羅教典。神的本質超越男女性別、不二一體，永劫的濕婆同時也是法爾廣大的毗濕奴。但因抽象的表現無法用以教化大衆，爲了使大衆容易接受，而將濕婆或毗濕奴具體化、人格化，幷配以妃子。這些神祇與其神妃住在喜馬拉雅山的最高峰開拉沙山（Kailasa），共享永劫不滅的妙樂，且經常說法。此中所說的雪山（喜馬拉雅山）即是須彌山，印度教徒鹹信濕婆神系住在開拉沙山的主神。此濕婆神娶此山的女兒Pa^rvati爲妃，兩人相互問答，即以對談的方式來說法。若神妃是問者，便是弟子，而濕婆神則以說教師的身份作答；此時稱作A^gama。反之，若濕婆神當問者，則由其妃回答，此一方式名爲Nigama。此二者因系配偶神（Yamala）之對談，故亦稱作Ya^mala，皆是怛特羅的異名。<#>怛特羅教經典的主要內容由(1)宇宙的創造，(2)毀滅，(3)對諸神的禮拜，(4)超自然力的獲得，(5)與最高存在的合一等五項構成。據說其中尚有諸神的住處、諸聖地、梵及精靈的住處、天國的起源、時代的特質、王的義務等。由于怛特羅教是以普益萬機爲目的，故其實修方法便有多種。不過大抵可歸納爲實踐怛特羅的人、實踐的方法與目的等三點。修習者稱爲Sa^dhaka或Sa^dhika。此怛特羅教的特質在于不論階級或男女性別的差異，只要信奉其教便能成爲修習者。修習此教而獲致自由飛翔于空中的神通力的女修習者，一般稱爲荼吉尼（Da^kini，即空行母），爲濕婆神妃Ka^li的侍女，在佛部、蓮華部、金剛部中均有其席位，是金剛猪天妃的化身。修習的方法稱爲Sa^dha-na。首先，是上師（Guru）對弟子傳入門式，授予入怛特羅教的資格。所謂的入門式是上師對弟子講授真言，透過真言，上師與弟子的神慮相同，弟子念力與師長相應。入門式終了，上師對弟子提撕，使其心境向上，幷傳授灌頂。其灌頂從入門開始，力量依次增上，淨化有漏，及至等持圓滿位。此中的階段共分八種。即︰(1)鑠乞多灌頂，(2)圓滿灌頂，(3)次第入門灌頂，(4)王位灌頂，(5)大王位灌頂，(6)瑜伽入門灌頂，(7)圓滿入門灌頂，(8)大圓滿入門灌頂。人本來有獸性、勇性、神性等三種性質存在。此三者以潜伏在人體中的明態、動態、鈍態等三德爲基礎，依年齡、家庭、教養程度不同而有深淺不一的表現，因而，上師須適應時機而予以指導。而因應此種種階段而修的法，是禮拜、念誦、布字觀、五摩字觀。其禮拜又有四種階段，即︰<#>(1)所有事物皆是‘梵’的展開，除‘梵’之外，無任何事物，悟梵我一如。<#>(2)依實修統一心靈的瑜伽而不斷絕心中神性的冥想。<#>(3)禮贊、念誦神祇。<#>(4)外在性的禮拜神。<#>其中，第一爲最高層次，第四爲低層次，各依其性格而實修，第四是最爲一般性的禮拜。<#>修習者所禮拜的神祇是自己的本尊，即︰毗濕奴派徒禮拜毗濕奴、女神派徒禮拜女神、濕婆派徒禮拜濕婆，一般人則禮拜日天、聖天、女神、濕婆、毗濕奴等五神體（pan~ca-devata），爾後，變成禮拜自己的守護尊。即禮拜屬一家守護神的家庭神。禮拜神的行事及用具稱爲upaca^ra。一般而言，即(1)設尊像座，(2)迎神，(3)上洗足水，(4)獻裝在容器內的供物，(5)與(6)獻上漱口及可飲用的水，(7)獻蜜、奶油、牛奶、凝乳，(8)獻沐浴的水，(9)獻衣服，(10)獻寶石，(11)獻香料，(12)獻花，(13)獻香，(14)獻燈火，(15)獻食，(16)祈禱等十六種程序。在禮拜神祇時，修習者首先須在神像前心中專念該神，同時以神力或生命力注入彼神像中，將形像本身當作是真神來崇拜。從這種外在的禮拜進入內在的禮拜，進而到達精神性的禮拜。達到此一階段時，upaca^ra只是運心，幷且要以飲、食、性交等動作代替物質性的供品。最後，超越禮拜者和被禮拜者的二元的立場，到達梵我一如的不二真實的境地。<#>其次，布字觀是一邊唱特殊真言，一邊用右手的五指接觸身體各部分，使修習者的身體成爲神的身體。最後的五摩字觀，則是使用酒、肉、魚、炒米和性交等五實性的行事，由于此五實性的原語均以‘摩’（ma）字爲首字，故稱五摩字。實行此五者時，行者須因應自己的性格慎重行事，若欠缺慎重，便易蹈入淫祠邪教。<#>實修的目的也有多種，例如在流轉道者，透過對此世的欣悅而謀求幸福，在還滅道者則追求還滅于母胎的根源，以及與最高梵合而爲一。不論是外在的世間享樂或內在的解脫之樂，兩者都是由最高神所饋贈，怛特羅即是授與世間樂與解脫的教派。此世間幸福可概括爲法、欲、富等三類，加上出世間的解脫，便是怛特羅的實修目的。怛特羅教徒認爲若依據因應各人性情而實修種種方法，就可獲得圓滿的境地。<#>◎附︰景昌極〈印度密教考〉（摘錄自《現代佛學大系》{51}）<#>(一)密教名義<#>密教梵語稱怛特羅教（Tantrika）。怛特羅（Tantra）本義爲經綸或網罟，假借爲綱領或統系，寖假而成爲密教經典之專名。往日譯家，或譯爲教，或譯爲本續，或譯爲秘密本咒。<#>密教之別名，梵語稱鑠乞底教（S/akta）。鑠乞底（S/akti）本義爲精力，偏指男女生殖之性力，寖假而成爲大自在天妃突伽天（Durga^）之專名。近者日人譯爲性力教或女神崇拜教。<#>怛特羅教或鑠乞底教，本印度教之一旁支。印度固有之宗教凡三，曰佛教（Buddh-ism），曰耆那教（Jainism），曰印度教（Hinduism）。佛教大別爲小乘（Hinayana）與大乘（Maha^yana）。耆那教大別爲白衣派（Svetambara）與天衣派（Digambara）。印度教大別爲傳統派（Smarta）、遍入天派（Visnava）、自在天派（Sivata）、梵天派（Brahmaka）、日天派（Saura）與歡喜天派（Ganabati）。怛特羅教者，則自在天派之一支，以崇拜其妃之性力，特重符咒、壇場、圖像、供養諸事相爲標幟者也。<#>此派之興起，依據印度歷史學者所考證，約在西元後七世紀至九世紀之間。其發源地在東印度孟加拉（Bengal）、阿撒密（Assam）二省，印藏交界之區。其後寖盛，印度教其他各派頗有爲所同化者。然即在印度教中，大多數有識之士，仍以左道目之。耆那教徒尤能屹然自立，未嘗稍染其頽風。其受毒最深，與之俱化者，則爲末流之大乘佛教，即自稱密宗之佛教者是。怛特羅本無秘密義，佛教徒以其顯與佛說相違，且其中多有不可告人之處也，故托爲佛之密教以自掩飾。其實密宗佛教，可稱爲佛化之怛特羅教，亦可稱爲怛特羅化之佛教。佛化者，以其多易外道諸天之名爲佛菩薩等。怛特羅化者，以其教理事相等大體襲取印度教中之怛特羅派而無以自別也。今姑略考怛特羅派教理事相之內容，以見密宗佛教之淵源所自。怛特羅之名，或不爲國人所熟知，則亦姑以印度密教或密宗印度教之名譯之。<#>(二)密教溯源<#>密教如一大雜貨鋪，百貨雜陳，瑕瑜互見，試略溯其淵源。其真言（matnra）、護摩（homa）、供養（puja^）、壇場（mandala）、圖式（yantra）等事，大率可上溯至吠陀時代（Vedic period）之婆羅門教（Brahaman-ism），而以本之禮論派哲學（Mima^nsa）者爲多。其特重信仰之態度，得之于《大博羅他紀事詩》（Maha^bha^rata）與往世書（Pura^-ṇa）等。其衆生（Ji^va）與自在天（Siva）二而不二之教理，則徘徊于明論派哲學（Vedanta）與數論派哲學（Sankh ya）之間。其崇拜生殖力，則爲自在天派生殖器崇拜（Lingaworship）之遺風，或謂系阿利安人得之土著之蠻族者。（東印孟加拉省一帶居民，大抵非阿利安族之土著及自藏緬遷來者爲多）。其視身體爲小宇宙，而謀種種修煉之道，則系瑜伽派哲學（Yoga Darsana ）之修行法，而變本加厲者。印度教素以博大涵容，方便應機爲特色，其弊乃至于藏垢納 污而不知別擇。大乘佛教亦唯博大方便是求者，故不期而與之俱化。以視小乘佛教與耆那教之壁壘謹嚴，抱殘守缺者，其得失正未易言。<#>(三)密教文獻<#>密宗印度教分其教經典爲四類，以配屬于此世劫中之四時期。第一爲屬于天啓書（Sruti）之《四吠陀本誦》（Caturvedasamhitas）及其所屬之《梵書》（Bra^hmana）、《森林書》（Aranyaka）、《奧義書》（Upani-sad）等，適用于第一沙替時期（Satyayuga）。第二爲屬于傳承書（Sml!iti）類之《家庭經》（Grihasutra）、《法經》（Dharmasutra）等，適用于第二吹佗時期（Treta^yuga）。第三爲各種古事紀或往世書（Pura^ṇa），適用于第三得勿怕時期（Dva^paryuga）。第四即怛特羅密典，適用于第四迦利時期（Kaliyuga），即現在世。在現時期中，過去之經典符咒等，皆失其效能，以衆生之根機已異于前時期故。佛教之以密宗配屬末法，或亦有取于此。<#>現存密典，其鈔本最早者，如《Kubjika-mata》密典等，約在第九世紀。證以六世紀初之《長壽字庫》（Amarakos/a）書中，怛特羅一字僅作綱領統系解，以及七世紀中玄奘、義淨所記，尚無密教踪迹，可見密典之造作，當自八世紀始。此後代有新作，直至十六世紀以降。如所謂《彌羅密典》（Meru Tantra）中，具有倫敦與英吉利字樣，其爲晚出明甚。<#>密典中自述密典之總數，通言六十四，如《Vamakesvara》、《Kulachudamaṇi》、《Agamatattvavilasa》三密典中各舉六十四種，而互有出入。又有《Agam atattvavilasa》中外舉之八十三種，以及《Mahasiddhasara》密典中所舉之一九二種。核以沙士睿（H. P.Shastri）《泥泊爾豆巴圖書館梵莢目錄》（Acatalogue of palmleaf and selected Mss. be-longing to the Durba lribrary,Nepal）以及阿物龍（Avalon）所刊行之《密典原本集》（Tantrik Texts）等，知其泰半亡佚。其最著名者爲《大涅槃密典》（MahanivarnaTantra）。余嘗以其英譯本，與佛教密典相較，訝其體裁內容之十分相似，茍易自在天之名爲毗盧遮那或阿■佛，易突迦天之名爲救度母或某某明妃者，行且見一般佛教徒將奉爲寶典而不疑也。其餘如《Saradatilaka》、《Yogini,Kularnava》、《Rudrayamala》等密典亦皆有名。<#>密典又或分爲兩類。大自在天向其妃說法者，稱阿笈摩（A^gama）。反之，其妃向自在天說法者，稱逆笈摩（Nigama）。<#>密典內容，普通分爲四部，與《遍入天派集頌》（Samhita）之分部略同。曰智慧之部（Jnana-Pada），論哲理。曰瑜伽之部（Yoga-Pada），論苦身煉氣等各種觀想。曰作業之部（Kriya-Pada），論建寺畫像等法。曰修行之部（Carya-Pada），論宗教儀軌。西藏佛教密典，分作、修、瑜伽、無上瑜伽（Anutarayoga）四部，殆亦有取于此，特易智慧之部爲無上瑜伽耳。<#>佛教密典，亦通稱怛特羅，與顯教經之稱修多羅（Sutra）者有別。在藏文佛典中，雖間有顯密相厠者，然怛特羅與修多羅之分，大體尚稱了然。中譯佛典，則怛特羅亦稱爲經。名實混淆，譯密典者當負其責。<#>佛教著名密典，其屬于作修瑜伽之部者有七八世紀之《一切如來金剛三業最上秘密大教王經》（Tatha^gataguhyaka or Guhyasama-ja）、《金光明最勝王經》（Suvarnaprabha-sottamaraja）、《大毗盧迦那成佛神變加持經》（Maha^vairocana^bhisambodhi）、《蘇悉地羯羅經》（Susiddhikaramaha）等，此皆有漢、藏譯本或兼有梵本可以對勘者。其中譯密典中多有經譯人隨時臆造，巧立名目，而托爲譯自梵本者。不空所譯，尤爲可疑。其詳可參日人大村西崖所著《密教發達志》。其後出之無上瑜伽一類，同見于中、藏、梵三本者，有十世紀之《大悲空智金剛大教王儀軌經》或《喜金剛密典》（Hevajra Tanra）。見中、藏二本者，有《密集經》等。見藏、梵二本者，有《時輪經》等。此外獨見藏本者最多。<#>(四)密教教理<#>密教除所謂息灾、增益、鈎召、敬愛、降伏等純粹法術外，其最終目的在求解脫。其所謂解脫，在舉小己以沒入于大神，此與其他印度教各派，無大差異。惟其主張大神無作用，具有作用者爲其妃或鑠乞底，而名之曰自性，則有取于數論神我不變，自性變異之說。又或于神我自性之上，加立數諦，以牽就一元與創世諸說。（中略）近出印人婆羅摩（Brahma）氏所著《印度諸成就法之哲學》（Philoso-phy of Hindu Sa^dhana）一書爲密教回護甚力，熱心密教者可參閱。<#>密教所論種種修行或成就法，頗自有其特色。茲就身語意三方面，略述其自詡密義之幾種觀想。<#>(1)身體方面︰密教有一根本假定，即以人之身體爲一小宇宙是。謂人腦海中有千葉蓮華（sahasrarapadma），實爲大神之府。其下有六輪（satcakra）、三徑（trinadi）。六輪者，一曰四瓣蓮華之尻輪或基本輪（muladhar-acakra），二曰六瓣蓮華之陰邊輪（svadis-thana cakra），三曰十瓣蓮華之臍輪（man-ipura cakra），四曰十二瓣蓮華之心輪（ana-hatacakra），五曰十六瓣蓮華之喉輪（visuddhacakra），六曰兩瓣蓮華之額輪（ajnacakra）。三徑者，一曰沿脊椎之中樞徑（susumna），二曰脊椎左邊之左翼徑（ida），三曰脊椎右邊之右翼徑（pin%gala）。中樞徑中又有金剛徑（vajrini-nadi）等。宇宙之神妃，平日如蛇形，圍繞圓柱（linga），蜷伏于尻輪中，是爲有名之蜷伏力（kundali-ni）。茍經一番修煉或瑜伽工夫，則此蜷伏力可由寐而醒，漸次上升，最後達于千葉蓮華之腦府，而與大神相合，則此人即入神通無礙，不思議解脫之境。其詳具見英人阿物龍氏所譯《蛇力》（The serpent power,a translationof Shatchakranirupana）一書。頃閱《班禪開示錄》中所舉額間月輪、喉間日輪、心間羅喉輪、臍間劫火輪、髻間虛空輪、密處智慧輪之六輪，與此所舉蓋大同小異。唯是彼複以六佛配之，此殆即彼之所謂佛化也已。又另篇謂，‘時輪金剛一經，上起日月星辰，下訖草木沙石，配以吾人一身精氣脉絡，無毫末之差’，此亦密教通義之一也。<#>(2)語言方面︰印度教之尊重真言或秘咒（通譯曼陀羅mantra，或陀羅尼dha^raṇi。陀羅尼之初義本指總持或撮要，其後寖變而爲秘咒之代名詞，其衍變之迹具詳大村西崖《密教發達志》），由來已久。所謂梵（Brahma）之本義即指祈禱時所用之聲及其所代表之語文思想。初民智慧淺陋，往往因尊重前人之語文思想故，認爲其中有不可思議之魔力，寖至抹殺其思想之本身，而唯語聲文形之是崇，此一般符咒之起源也。唯心派或唯理派之玄學，認宇宙之本體亦即一種心或理，而可以語文表示者，更從而附會之，遂蔚爲玄想與迷信之大觀。其在中國之宋宙學與希臘之柏拉圖（Plato）派哲學，略啓其端而支離未甚。其在印度，以趨于極端爲民族特性者，遂由波你尼（Panini）之聲常住論，支離而爲密教之真言種子（bija）等說。（中略）<#>(3)意想方面︰說者謂密教之長，即在其種種觀想（nyasa）。其儀軌不及吠陀諸祭之繁，而一舉一動，一器一圖，莫不賦以若干哲學上之意義，最爲耐人尋味。然惟其如此，其附會牽合乃無所底止。（中略）<#>密教種種離奇怪誕之觀想，既不可殫述，姑述其所謂近事之三類。其一曰各得一體觀之近事（Angavabhadda upasana），此認宇宙多神各得大神之一體而奉爲本尊，而以某一聲母或圖像器物爲之代表者。其二曰具體而微觀之近事（Pratika upasana），此認某一聲母圖像或器物，可爲大神之符號，大神雖寓于其中而亦有超于其外者。三曰神我一如觀之近事（Ahamgraha），此爲最高境界，更不見有能祀者與所祀者之差別。即此以觀，其雜穀U炫姥ケ齙エ夾ㄕa，以成其觀想，彰彰甚明。<#>要之身口意三密相應，以求達到所謂不思議境，此密教之通義，亦佛教密宗所自詡爲于顯教外獨辟之無上方便也。<#>(五)密教事相<#>密教之儀軌事相，雖較古代吠陀中所規定者爲簡，然其名目之繁多，式樣之詭秘，已足使局外人目眩而神迷。茲僅略述其流弊最大者數端。<#>一曰絕對專制之尊師法︰密教最重師承。凡修行者必擇一本師（guru），尊之如大神，而受其灌頂（abhisekha）訓示等，不容有絲毫自由批評的精神。學生稍有心得而未經本師印可者，則加之以最重之盜法或越三昧耶（samaja）等罪名。<#>二曰誨淫之輪供與雙入像等︰密教供養法中有所謂無上密義之輪盤供養（cakra-puja）者。昏夜聚若干男女于一處，不問長幼尊卑，共行所謂五真實（panca-tattvas）之道。五真實者，飲酒、食肉、食魚、食炒米與性交（madya,mangsa,matsya,mudra ,maithuna）是。彼固有特殊之觀想與意義，非局外人所能究詰也。<#>三曰誨殺之殺人祀天法與執兵器之像法等︰自在天在印度神話中本爲代表破壞之力，與梵天之代表創造，遍入天之代表維護者相對。其妃亦然，故有暴惡母（chanda）之稱。主其祠祀者往往殺人以祀之，以求快其好殺之意。此風由來已久，據《慈恩傳》，玄奘法師即幾遭其毒手者。然密教學者則曲爲之回護，如有名密教詩人般薩大生（ Rama Prasada Sen1718～1775）之詩曰︰‘母雖笞子，子仍啼哭以就母，牽衣而不舍。惟我乃知，母之降誅，正母之慈愛’云云。我恨不能以斧鉞加此詩人之頸，使躬爲犧牲之模範，而觀其能否仍說‘臣罪當誅，天王聖明’之風凉話也。<#>佛教密宗，始終未染殺人以祀之風，大村西崖謂釋迦遺澤終未盡泯，有以致之。然我觀密教諸佛菩薩暨諸忿怒明王執金剛等像，亦每狗牙上出，三頭六臂，手中執刀鋸杵索等物，足下踐踏怨敵以示威，壇場之內，或以尸骨糞穢等物爲供養，此果何爲者。佛經中所謂降魔者，大率以喻內心之衝突。釋迦一生，曾殺幾人？豈真有待于殺生以成其道？以歡喜佛之事例之，密宗佛教之不以殺人爲無上密義者，相差亦僅一間耳。<#>(六)密教飾辭<#>雖然，密教學者固自有其掩飾之說。如曰︰人有此生當受之業果（phala of prarabdha），必須受盡乃獲解脫也。如曰︰以毒攻毒，其心乃益堅也。如曰︰窮其所之，使倦而知返也。此皆無足深辯，以一切縱欲敗度者，無不可以此等語爲藉口故。其居心尤不可問者，則即此等淫樂，亦惟少數特權階級，自命爲利根上智者得享受之。其于一般教徒，則設爲種種危詞以愚之，使自知其資格之未深，長在可望而不可即之境，俾惟其尊師之命之是聽。此與貴族之躬行貪污而以廉潔責其下者將毌同。近有西人參觀東印阿撒密省戈哈替（Guhati）附近卡馬乞亞（Kamakshya or Kamaksha）密教寺院者，謂寺院內部雖極腐敗，其附近之一般教徒，則生活極有規則，此其故，可深長思也。（密教分人類爲畜生乘、英雄乘、天神乘三者，惟英雄乘以上，得爲五真實等事，此指資格較深之個中人，其視一般愚夫俗子，則猶畜生，不得參與其機密也。）<#>(七)密宗佛教<#>釋尊之反對祭祀、咒術等，原始經律，不乏明文。（如《長阿含》〈梵動經〉‘如餘沙門婆羅門食他信施，行遮道法，邪命自活，或爲人咒病，或誦惡咒，或誦善咒……或誦死生書，或相手面，或誦天文書，或誦一切音書，沙門瞿曇無如是事’，又〈裸形梵志經〉‘沙門瞿曇呵責一切諸祭祀法’，又如《四分律》卷二十七‘比丘尼誦習世俗咒術乃至音聲，若口受，若執文誦說，而了了、波逸提，不了了、突吉羅。’大乘經典中漸有咒術音聲等之竄入，然仍居附屬地位。玄奘、義淨而後，印度佛教大衰，廣采印度教各宗之說，以謀適應，于是有所謂純密之密宗者出。其在中譯，大要分胎藏、金剛、蘇悉地、瑜只等部。其後出者，務求勝前，而尤與怛特羅派結不解緣者，則有藏譯之喜金剛、上樂輪、救度母輪、佛頂輪、夜摩對治、密集、幻網、佛平等行、月明點、忿怒文殊等部。自稱爲大瑜伽、無比瑜伽、無上瑜伽等，鑿空杜撰，彼此乖違，其去本乃愈遠。如所謂時輪，則爲無上瑜伽中之最後出者，以不久印度佛法即完全爲印度教及回教所覆滅故。不者，此類密典之名目仍將層出而不窮，雖持續至于今日可也。<#>密宗佛教之諸尊，有顯然爲外道諸天者，如吉祥天、辯才天、歡喜天、摩利支天、風天、火天等是。有自自在天妃之千名中轉變而成者，如不空罥索、白衣、如意輪、十一面、十二臂、千手、馬頭等觀音是。觀音部諸尊大率爲突迦之化名或化身，其又稱蓮華部者，則以突迦一名蓮華標（Padmalancana）及蓮華婦（Padmarnusa）故。有自咒名之人格化而成者，如諸明王是。其所倡導諸尊種種法門，即就中譯雜密胎金諸部計之，已不下數百千種，莫不自謂爲最勝。（下略）<#>


meanings:
（藏 rGyud sde kun btus）書名。三十卷。系西藏佛教密教儀軌類之集大成。康崔依旺波（1820～1892）編集。全書系依事部、行部、瑜伽部、無上瑜伽部等四類怛特羅的順序，收錄一三二種曼荼羅、灌頂、護摩等儀軌。其中，較值得注意的是，不將《喜金剛本續》（Hevajratantra）列爲母怛特羅（母續），而將之歸類于不二怛特羅。其後半部收錄怛特羅的注釋及聽聞錄，幷幾乎網羅了西藏佛教中以新譯怛特羅爲根據的各派之教說。<#>


meanings:
3226梵名 Śākta。印度教濕婆派（梵 Śiva）系統之一。又作鑠乞底派。係由對濕婆神之威力崇拜，而引生出對濕婆之配偶杜爾嘉（梵 Durgā）性力（梵 śakti，生殖力）之崇拜。此教派遂以男性生殖器（梵 liṅga）與女性生殖器（梵 yoni）象徵宇宙最高實體「梵」之活動原力，乃濕婆神與其配偶神孕化萬物之力。欲尋求獲救之恩寵與解脫之機能則須崇拜之。並主張廢除種姓歧視、寡婦殉節等社會制度。　此教派自六、七世紀始，漸有各種禮拜形式與宗教儀軌之規定，同時產生闡釋儀軌之怛特羅（梵 Tantra）文學。主要儀式有犧牲（用動植物或人身向神祭供）、輪座（梵 cakrapūjā，即男女雜交）、親證（特殊之瑜伽實習）、魔法等四種。根本教理爲梵天與性力之結合，既以梵象徵一切萬物之顯現，復以性力象徵世界之發展。其後，由於儀式、實修方法發生歧異，形成左、右二派。又性力派與佛教結合後，漸形成怛特羅佛教，即印度後期之左道密教，此亦密教墮落之緣故。（參閱「右道性力派」 1616、「左道性力派」1899）


meanings:
an attitude of pride; disdain for others


meanings:
good by nature; goodness as a fundamental endowment


meanings:
3241即以男、女性器官之造型象徵生殖力而崇拜之，爲自然崇拜中之特殊型態。此類信仰可遠溯至原始人類時期。於印度教，在禮拜濕婆神之儀式中，極重視禮拜男性生殖器鄰伽（梵 Liṅga）；對濕婆之配偶杜爾嘉（梵 Durgā）之性力（梵 śakti，生殖力）崇拜則以禮拜女性生殖器憂尼（梵 yoni）爲重。又性器官崇拜之遺跡，在中古歐洲基督教中亦可見及，如法國東南部法萊勒（Varailles）之聖芳丁（St. Fountin）小教堂中，至十六世紀時尚懸掛有男女性器官之造型。


meanings:
4563梵名 Siddhārtha，巴利名 Siddhattha。乃釋尊為淨飯王太子時之名。又作薩婆悉達多（梵 Sarvasiddhārtha）、薩婆曷刺他悉陀（梵 Sarvārthasiddha）、薩婆額他悉陀、薩縛頞他悉地、悉達羅他、悉多頞他、悉達、悉多、悉陀。意譯作一切義成、一切事成、財吉、吉財、成利、驗事、驗義。　釋尊出生為迦毘羅城淨飯王之長子時，善占相之阿私陀仙人知曉此王子於過去世因諸種善根功德，具備殊勝之相好，能成就一切善事。又曾預言，王子若在家必為轉輪聖王，若出家則成就無上正覺。為表示上述之意義，故命名悉達多。〔佛本行集經卷二十四、大唐西域記卷七、慧苑音義卷下〕（參閱「釋迦牟尼」6824）


meanings:
① Khải đễ 愷悌 vui vẻ dễ dàng. ||② Thuận, biết đạo xử với anh gọi là [b]đễ'.


meanings:
(văn) Kính mến anh, kính nhường anh, kính thuận (với người lớn hơn mình): 孝悌 Hiếu đễ; 弟子入則孝出則悌 Người học trò vào nhà thì hiếu với cha mẹ, ra ngoài thì kính nhường người lớn hơn mình.


meanings:
① Mạnh tợn. ||② Hung tợn. ||③ Ương bướng tự dụng gọi là hãn nhiên bất cố 悍然不顧.


meanings:
① Gan dạ, dũng mãnh, dũng cảm, can đảm: 悍將 Viên tướng dũng mãnh; ② Dữ, hung hãn, mạnh tợn: 兇悍 Hung dữ, hung hãn, hung bạo; ③ Bướng bỉnh, ương bướng, ngoan cố: 悍然不顧 Ương bướng tùy tiện.


meanings:
① Áy náy, lo, như ấp ấp bất lạc 悒悒不樂 áy náy chẳng vui.


meanings:
(văn) Buồn, lo, áy náy: 憂悒 Buồn bã, buồn rầu; 悒悒不樂 Buồn bã chẳng vui.


meanings:
① Hối hận, biết lỗi mà nghĩ cách đổi gọi là hối. Phàm sự gì đã ấn định rồi mà lại định đổi làm cuộc khác cũng gọi là hối. ||② Quẻ hối, tên một quẻ trong kinh Dịch. ||③ Một âm là hổi. xấu, không lành. Tục gọi sự không tốt lành là hổi khí 悔氣 là do nghĩa ấy.


meanings:
① Hối, hối hận, ân hận, ăn năn: 悔之已晚 Hối không kịp nữa, ăn năn đã muộn; ② Quẻ hối (tên một quẻ trong Kinh Dịch); ③ (văn) Xấu, chẳng lành: 悔氣 Việc chẳng lành.


meanings:
(văn) ① Bi thương, đau xót; ② Tưởng nhớ.


meanings:
① Trái lẽ. ||② Cùng nghĩa với chữ bột 勃.


meanings:
(văn) ① Trái, trái lẽ, ngược: 並行不悖 Song song (tiến hành, không ảnh hưởng nhau), không trái ngược với nhau; ② Như 勃 (bộ 力).


meanings:
(văn) Sửa chữa, sửa lỗi, chừa, hối cải: 怙惡不悛 Khư khư giữ cái sai lầm.


meanings:
① Tên người. ||② Một âm là lí. Lo, buồn.


meanings:
to awaken to, apprehend, perceive, become aware


meanings:
① Tỏ ngộ, biết. Trong lòng hiểu thấu gọi là ngộ, đọc sách hiểu được ý hay gọi là ngộ tính 悟性. ||② Mở, bảo cho người biết tỉnh lại không mê muội nữa.


meanings:
① Ngộ, tỉnh ngộ, giác ngộ: 執迷不悟 Mê muội mãi không tỉnh ngộ; 恍然大悟 Bỗng nhiên tỉnh ngộ, bừng tỉnh; ② (văn) Làm cho tỉnh ngộ, giác ngộ (người khác).


meanings:
that which is mistakenly adhered to by the false self


vietnamese:
ngã hữu sắc hậu hoặc hữu tưởng hoặc vô tưởng đẳng <pttđ>


vietnamese:
ngã hữu sắc tử hậu hữu tưởng luận <pttđ>


vietnamese:
ngã hữu biên tử hậu hữu tưởng luận <pttđ>


meanings:
teaching that self and elements both exist


vietnamese:
ngã vô biên tử hậu hữu tưởng luận <pttđ>


meanings:
Đạt-ma chỉ thẳng. Chỉ thiền pháp chỉ thẳng tâm người của Tổ Bồ-đề Đạt-ma truyền bá. Tiết Khai thị Bạch Vân Nhiên Trưởng lão trong MANL ghi: »靈 山 拈 花 已 前。 少 林 直 指 之 後。 繩 繩 相 繼。 如 鏡 照 像。 毫 髮 無 差。 皆 是 夙 承 願 力。 提 持 遮 一 著 子。 – Trước khi Thế tôn giơ cành hoa ở hội Linh Sơn, sau khi Tổ Đạt-ma truyền bá thiền pháp chỉ thẳng tâm người, tiếp nối nhau mãi như gương chiếu soi các vật không khác mảy may, đều là nương vào nguyện lực đời trước để nêu ra một sự kiện này«.


meanings:
Chỉ câu chuyện Bồ-đề Đạt-ma ngồi thiền ngó vách chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »達 磨 無 端 少 林 面 壁。 二 祖 斷 臂。 一 生 受 屈。 – Đạt-ma thật vô cớ, ngó vách chùa Thiếu Lâm. Nhị Tổ chặt cánh tay, cả đời chịu oan khuất«.


meanings:
Còn gọi: Thiền phong. Chỉ cho Thiền tông, Thiền pháp do Tổ Đạt-ma truyền. Mật Am ngữ lục ghi: »一 言 劄 住 萬 機 通。 自 然 光 壯 少 林 風。 – Một câu thống thiết vạn cơ thông, tự nhiên rạng rỡ mạch Thiền tông«.


vietnamese:
thiếu dục hỉ túc dữ thiểu bệnh tiết kiệm sai biệt <pttđ>


meanings:
（梵 Parītta-śubha，巴 Parītta-subha，藏 Dge-Chuṅ）色界十八天之一。音譯作波利多首、波栗羞呵、波利看波、波栗多看波，意譯又作約淨。據《立世阿毗曇論》卷六所述，第三禪初天名曰少淨。又據同書卷七所述，因下品三禪相應之業，而生少淨天。《順正理論》卷二十一雲（大正29·456b）︰‘意地受樂，說名爲淨；于自地中此淨最劣，故名少淨。’<#>此天身量十六由旬，壽量十六大劫。其身相與遍淨天等無異。唯有樂想，故于七識住中，攝于第四位的身一想一識住。<#>［參考資料］　《長阿含》卷二十〈忉利天品〉；《大樓炭經》卷四；《雜阿毗曇心論》卷二、卷七；《瑜伽師地論》卷四；《四阿鋡暮抄解》卷下；《俱舍論》卷八；《枳橘易土集》卷十八。<#>


meanings:
Xuyên nhĩ khách: Vị khách xỏ lỗ tai, chỉ cho Tổ Đạt-ma, là bậc đã kiến tính. Khó gặp được bậc kiến tính. Tiết Đức Sơn Chí Tiên Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »問： 遠 遠 投 師、 乞 師 一 接。 師 曰： 不 接。 曰： 恁 麼 則 虛 伸 一 問。 師 曰： 少 逢 穿 耳 客、 多 遇 刻 舟 人。 – Tăng hỏi: Con từ xa xôi đến tìm thầy xin thầy tiếp con một lần. Sư nói: Chẳng tiếp. Tăng nói: Thế ấy thì uổng cho một câu hỏi của con. Sư nói: Khó gặp được bậc kiến tính, mà thường gặp kẻ chạy theo kiến giải«.


meanings:
① Nhọn, phàm cái gì mũi nhọn đều gọi là tiêm. Phàm nghĩ ngợi, nói năng, văn tự, tiếng tăm sắc mắc đều gọi là tiêm, như văn thơ khéo tỉa tót từng li từng tí gọi là tiêm xảo 尖巧. ||② Cái gì tốt, tục cũng gọi là tiêm. ||③ Những nơi để cho khách đi dọc đường ăn uống nghỉ ngơi, tục cũng gọi là đả tiêm 打尖.


meanings:
① Nhọn: 把鉛筆削尖 Gọt bút chì cho nhọn; ② Mũi (nhọn): 針尖 Mũi kim; 刀尖 Mũi dao; ③ Tinh: 眼睛很尖 Mắt tinh lắm; 尖巧 Tinh xảo; ④ Thính: 你的耳朶眞尖 Tai anh thính thật; ⑤ (Tài) trội hơn cả: 姊妹三個裡 頭就數她是個尖兒 Trong ba chị em thì cô ấy trội hơn cả; ⑥ Xem 打尖.


meanings:
① Ngõ hầu, như thượng hưởng 尙饗 ngõ hầu hưởng cho. ||② Còn, như thượng hữu điển hình 尙有典型 còn có khuôn phép. ||③ Hơn, như vô dĩ tương thượng 無以相尙 không lấy gì cùng tranh hơn. ||④ Chuộng, trên. Như thượng đức 尙德 chuộng đức, thượng sỉ 尙齒 chuộng tuổi, v.v. ||⑤ Chủ, hết thẩy các người giữ việc tiến đồ cho vua dùng đều gọi là thượng. Như thượng y 尙衣 chức quan coi áo của vua, thượng thực 尙食 chức quan coi về việc ăn của vua. Ngày xưa định phép quan, ông nào đứng đầu một bộ nào trong sáu bộ thì gọi là quan thượng thư. Như quan đầu bộ quan lại gọi là Lại bộ thượng thư 吏部尙書. ||⑥ Sánh đôi, lấy công chúa gọi là thượng, vì tôn là con nhà vua nên không dám kêu là thú.


meanings:
① Còn, vẫn còn, mà còn: 年紀尚小 Tuổi còn nhỏ; 尚不可知 Còn chưa biết được; 今吾尚病 Nay tôi vẫn còn bệnh (Mạnh tử); 尚何待焉？ Còn đợi gì nữa? (Sử kí); 夫鳥獸之于不義也，尚知辟之，而況乎丘哉 Loài chim thú đối với điều bất nghĩa còn biết tránh, huống gì đối với Khồng Khâu này? (Sử kí: Khồng tử thế gia).【尚且】thượng thả [shàng qiâ] Còn...: 你尚且不行，何況是我 Anh còn làm không nổi, huống chi tôi; 【尚未】 thượng vị [shàng wèi] Vẫn chưa, còn chưa: 革命尚未成功，同志須努力 Cách mạng còn chưa thành công, các đồng chí hãy nên cố gắng (Tôn Trung Sơn di chúc);【尚猶】thượng do [shàng yóu] (văn) a. Vẫn, vẫn còn; b. Mà còn: 夫千乘之王，萬家之侯，百室之君尚猶患貧，而況匹夫編戶之民乎？ Ông vua có ngàn cỗ xe, chư hầu có vạn nhà, kẻ đứng đầu trăm ngôi nhà mà còn lo nghèo, huống gì kẻ thất phu thường dân! (Sử kí: Hoá thực liệt truyện); ② Chuộng, tôn sùng, coi trọng: 高尚 Cao thượng, cao cả; 尚德 Chuộng đức; ③ (văn) Ngõ hầu, mong: 尚 饗 Ngõ hầu hưởng cho; 我生之後，逢此百憂，尚寐無覺 Ta sinh ra rồi, gặp phải trăm điều lo, mong cứ ngủ yên không biết gì (Thi Kinh: Vương phong: Thố viên); ④ (văn) Hơn: 無以相尚 Không lấy gì cùng tranh hơn; ⑤ (văn) Chủ về, coi về, phụ trách: 尚衣 Chức quan coi về áo vua; 尚食 Chức quan coi về việc ăn uống của vua; 尚書 Quan đứng đầu một bộ, quan thượng thư; ⑥ (văn) Lấy công chúa, cưới công chúa.


meanings:
(1630-1711) Thiền tăng đời Minh, họ Dư, tự Vô Ngã, người xứ Đoan Châu (Triệu Khánh, Quảng Đông) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Kim Nhiễm ở Quảng Châu, đời thứ 36 hệ Thanh Nguyên. Trụ am Đàn Độ. Tác phẩm: Vô Ngã tập (Thi tập).


meanings:
Sách, 1 quyển, do Cảnh Long soạn vào đời Minh. Vào niên hiệu Chính Thống thứ 5 (1440), đạo sĩ Liêu Thượng Thành ở miếu Ngũ Thánh phủ Ứng Thiên có vẽ 1 bức tranh thiền sư Hoàng Long đang lễ bái thưa hỏi Lữ Động Tân với tựa đề là »Thần hoá đồ« và phụ phần giải thích rằng thiền sư Hoàng Long rất hâm mộ đạo pháp của Lữ Động Tân. Cảnh Long soạn »Thượng lí Thiên« nhằm bác bỏ nguỵ thuyết ấy, mục đích để nó không làm lầm mọi người.


meanings:
① Lạ, rất, càng. Như thù vưu tuyệt tích 殊尤絕迹 lạ lùng hết mực, nghĩa là nó khác hẳn các cái tầm thường. Con gái đẹp gọi là vưu vật 尤物. ||② Oán trách, lầm lỗi. Như hiệu vưu 效尤 bắt chước làm điều lầm lạc[/b]. ||③ Hơn.


meanings:
① Ưu tú, nổi bật, tốt nhất: 擇尤 Chọn cái tốt nhất; ② Càng: 月色白，雪色尤白 Ánh trăng sáng trắng, tuyết lại càng trắng. 【尤其】vưu kì [yóuqí] Nhất là, đặc biệt là, càng: 我喜歡圖畫，尤其喜歡越南畫 Tôi ưa thích tranh vẽ, đặc biệt là ưa thích tranh vẽ Việt Nam; ③ Sai, sai lầm, lầm lỗi: 勿效尤 Đừng học theo cái sai lầm; ④ Oán, trách, oán trách: 不怨天，不尤人 Không oán trời không trách người; ⑤ [Yóu] (Họ) Vưu.


meanings:
【尥蹶子】liệu quệ tử [liàojuâzi] Đá chân sau: 這馬好尥蹶子，小心不要讓它踢着 Con ngựa này hay đá chân sau, coi chừng kẻo bị nó đá.


meanings:
① Chó xồm. ||② Lẫn lộn. ||③ Một âm là mông. Mông nhung 尨茸 rối rít.


meanings:
(văn) ① Chó xồm; ② Lẫn lộn, pha trộn, lẫn màu.


meanings:
① Dam giới 尲尬 đi khập khễnh. Sự gì sinh lắm cái lôi thôi khó biện cho rành lẽ được, tục gọi là dam giới.


meanings:
then, thereupon; in consequence, according to


meanings:
① Nên, sự đã nên gọi là sự tựu 事就. ||② Tới, theo. Như khứ tựu 去就 bỏ tới. ||③ Lời suy chắc, như tựu lịnh 就令 tới khiến. ||④ Hay, như tựu dụng mệnh yên 就用命焉 hay dùng theo mệnh vậy.


meanings:
① Gần, đến gần, sát, đặt vào: 就着燈光看書 Đến gần ánh đèn xem sách; 就敵 Tiến gần quân địch; 金就礦則利 Gươm dao bằng kim loại đặt vào hòn đá mài để mài thì bén (Tuân tử); ② Đi, đến, vào: 就餐 Đến ăn cơm; 就席 (Ngồi) vào chỗ (trong bữa tiệc); 就死地 Đi đến chỗ chết; ③ Xong, nên, thành tựu, hoàn thành: 諸事已就 Mọi việc đã xong (hoàn thành); 功成業就 Công thành nghiệp tựu; 瞬息可就 Trong giây lát có thể hoàn thành (làm xong) (Mộng khê bút đàm); 嬴慾就公子之名 Doanh tôi muốn thành tựu tiếng tăm của công tử (Sử kí); ④ Làm, gánh vác: 找個人就伴 Kiếm người làm bạn; 不論職位高低，欣然樂就 Dù chức vị cao hay thấp, vẫn vui vẻ làm việc như thường; ⑤ Tiện, thuận tiện, tiện thể, thuận theo: 就手兒Tiện tay; 就便 Tiện thể, nhân tiện; 就世 Thuận theo đời; ⑥ Tùy, theo: 就事論事 Tùy việc mà xét; 就目前的情況來看 Xét theo tình hình trước mắt; ⑦ (Ăn kèm) với: 吃飯就什麼菜呢？ Ăn cơm với gì?; 花生仁就酒 Nhắm rượu với lạc; ⑧ (pht) Ngay: 現在就走 Đi ngay bây giờ; 我這就來 Tôi đến ngay bây giờ; 你略等片刻，飯馬上就得 Anh chờ một lát, cơm sẽ làm xong ngay; 建築工程今年就可以結束 Công trình xây dựng có thể xong ngay trong năm nay; ⑨ (pht) Đã: 我還沒有起床，他就上學去了 Tôi chưa dậy nó đã đi học rồi; 這件事我昨天就聽說了 Việc đó hôm qua tôi đã nghe nói; ⑩ (pht) Là: 他一說就錯 Anh ấy hễ mở miệng là nói sai; ⑪ (pht) Thì: 他一到家就來找我 Anh ấy vừa về đến nhà thì đến tìm tôi ngay; 這樣我就沒法子 Thế thì tôi chịu; 你怎麼說，我們就怎麼辦 Anh nói sao thì chúng tôi làm vậy; ⑫ (pht) Chỉ, riêng: 他們就這個女兒 Anh chị (ông bà) ấy chỉ có đứa con gái này thôi; 全車間就我知道這件事 Cả phân xưởng chỉ mình tôi biết chuyện này; 就這條街也有兩所民校 Riêng phố này cũng đã có hai lớp bình dân; ⑬ (pht) Chính: 那就是他的家 Đó chính là nhà anh ấy; 他的家就在這個村子裡 Nhà anh ấy chính ở ngay làng này; 這位就是他的哥哥 Người này chính là anh của cậu ta đấy; ⑭ (lt) Dù, dù rằng: 你就送來，我也不要 Dù anh đưa đến tôi cũng không nhận; 就能破之，尚不可有也 Dù đánh phá được vẫn không chiếm hữu nó được (Tam quốc chí). Như 就是 nghĩa ④; ⑮ (văn) Đến nhận. 【就任】 tựu nhiệm [jiùrèn] (văn) (Đến) nhận chức;【就職】tựu chức [jiùzhí] (Đến) nhận chức, tựu chức; ⑯ (văn) Chết: 先人就世，不穀即位 Tiên nhân lìa đời, ta sẽ kế thừa ngôi vị (Quốc ngữ); ⑰ (văn) Ở lại: 亦頗識去就之分 Cũng khá biết cái lẽ đi và ở (Tư Mã Thiên: Báo Nhiệm Thiếu Khanh thư); ⑱ (văn) Có thể (dùng như 能, bộ 肉): 就用命焉 Có thể tuân theo mệnh vậy (Tả truyện); ⑲ (văn) Bắt chước theo: 去其不如舜者，就其如舜者 Bỏ đi những chỗ không giống vua Thuấn, (và) bắt chước theo những chỗ giống vua Thuấn (Hàn Dũ: Nguyên huỷ); ⑳ (văn) Thụ, nhận chịu (hình phạt): 臣請就湯鑊 Thần xin chịu hình phạt nấu dầu (Sử kí); ㉑ 【就是】 tựu thị [jiùshì] a. Vậy, được (trợ từ cuối câu tỏ ý khẳng định): 你替他辦就是了 Anh làm thay hắn vậy; 我一定辦到，你放心就是了 Tôi nhất định làm xong, anh cứ yên chí (vậy); 我盡我的力量去辦就是了 Được rồi, tôi cố gắng làm; b. Chính, ngay cả (tỏ ý nhấn mạnh): 就是現在 Ngay bây giờ; 就是這個 Chính là cái này; 事實就是這樣 Sự thực chính là như thế; 就是你也不成 (Ngay) cả anh cũng không được; c. Vâng, phải... (tỏ sự đồng ý): 就是，就是，你的話很對 Vâng, vâng (phải, phải), anh nói rất đúng; d. (lt) Dù, dù rằng: 就是死我也要干到底 Dù chết tôi cũng làm đến cùng; 就是難也得辦 Dù khó cũng phải làm; 就是在日常生活中，也需要有一定的科學知識 Dù trong đời sống hàng ngày cũng cần phải có kiến thức khoa học nhất định; ㉒ 【就算】tựu toán [jiùsuàn] (khn) Dù, dù cho: 就算有困難，也不會太大 Dù có khó khăn cũng không phải là lớn lắm; 就算你有天大的本領，也不應該自負 Dù cho anh tài giỏi đến mấy, cũng không nên tự phụ; ㉓【就要】tựu yếu [jiùyào] Sắp, sắp sửa: 中秋節就要到了 Tết Trung thu sắp đến rồi; 大家注意，火車就要進站了 Mọi người chú ý, tàu hoả sắp vào ga rồi.


meanings:
Ngay tại chỗ. Tiết Thiên Đồng Liễu Phác Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »殿 脊 老 蚩 物、 聞 得 呵 呵 笑、 三 門 側 耳 聽、 就 上 打 之 遶。 – Điện tích lão xi vật, văn đắc ha ha tiếu, tam môn trắc nhĩ thính, tựu thượng đả chi nhiễu. – Cây đòn dông ngu dốt, nghe được cười hô hố, cổng tam quan lắng nghe, đi loanh quanh tại chỗ«.


meanings:
Thuận tay. Lâm Tế ngữ lục ghi: »黄 蘗 竪 起 钁 頭 云： 只 這 箇。 天 下 人 拈 掇 不 起。 師 就 手 掣 得 竪 起 云： 爲 什 麼 却 在 某 甲 手 裏。 – Hoàng Bá dựng đứng cây cuốc, bảo: Chỉ một cái này, tất cả mọi người trong thiên hạ đều nhấc lên không nổi. Sư liền thuận tay giựt lấy cây cuốc, đưa lên nói: Tại sao bây giờ ở trong tay con?«.


meanings:
Căn cứ vào câu hỏi hoặc cơ ngữ của người học, thấy có lợi cho việc dẫn dắt, thiền sư mới chỉ dạy khiến cho họ khai ngộ. Đây là một thứ lập bày của nhà thiền. Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »曹 洞 宗 就 語 接 人、 隨 機 應 物。 – Tông Tào Động tựu ngữ tiếp nhân, tùy cơ ứng vật«.


meanings:
Trả đũa. Tắc 7, Bích Nham Lục (Tục 117, 135, hạ) ghi: »依 模 脫 出。 鐵 餕 饀。 就 身 打 劫。 – Thoát khỏi khuôn mẫu, đem nhân bánh bằng sắt để trả đũa«.


meanings:
【尷尬】 giam giới [gangà] ① Lúng túng, khó xử, bất tiện, không tiện: 處境尷尬 Lâm vào cảnh lúng túng, ở vào địa vị khó xử; ② (Đi) Khập khiễng; ③ (đph) Ngượng, ngượng ngạo: 眞是尷尬！ Thật là ngượng ngạo!


meanings:
① Thần thi, ngày xưa cúng tế, dùng một đứa bé lên ngồi trên ngai để cho thần nương vào đấy gọi là thi, đời sau mới dùng tranh ảnh thay vào. ||② Thây, người chết chưa chôn gọi là thi, kẻ sống mà không có tinh thần, tục mỉa là kẻ hành thi tẩu nhục 行尸走肉 thịt chạy thây đi. ||③ Chủ, như kinh Thi nói thùy kì thi chi, hữu Tề quý nữ 誰其尸之有薺季女 ai thửa chủ việc cơm canh, có con gái út nước Tề. ||④ Bầy, như Tả truyện chép Sở Vũ vương Kinh thi 楚武王荆尸 vua Sở Vũ-vương nước Sở dàn quân ở đất Kinh. ||⑤ Ngồi không, không có ích gì cho cái ngôi chức của mình gọi là thi, như thi vị 尸位 ngôi hão, thi quan 尸官, quan thừa, v.v.


meanings:
① Xác chết, thây (người chết), thi hài: 驗尸 Khám nghiệm xác chết; 行尸走肉 Xác thịt (cái xác) không hồn, giá áo túi cơm; ② (cũ) Thần thi (đứa bé thay mặt thần trong lúc cúng tế thời cổ); ③ (văn) Chủ (trông coi, phụ trách): 誰其尸之 Ai chủ việc đó (việc cơm canh) (Thi Kinh); ④ (văn) Bày ra, dàn ra: 楚武王荊尸 Vũ Vương nước Sở dàn quân ở đất Kinh (Tả truyện); ⑤ (văn) Như cái thây ma, hão, ngồi không, bù nhìn: 尸位 Ngôi vị hão; 尸官 Quan thừa.


vietnamese:
thi lợi • na la diên nã • đạt ma phổ cập hiệp hội <bktt>

meanings:
（梵 S. N.D. P. Yogam）近代印度宗教社會改革運動之一。乃不可觸賤民所發起的最早且勢力强大的改革運動。由出身南印度不可觸民階層的尸利·那羅延拿上師（Śrī Nārāyaṇa Guru，1854～1928），于1903年在肯羅拉州多利泮多拉姆近郊所創立。提倡‘對人類而言，只有一個階級、一個宗教、一個神’。幷爲下層賤民在各地建立寺廟，對階級制度展開積極的批判。<#>


meanings:
942尸利沙，梵語 śirīṣa，巴利語 sirīsa。又作尸利灑樹、師利沙樹、舍離沙樹。意譯為合歡樹、夜合樹、合昏樹，乃吉祥之意。學名 Acacia sirissa，為產於印度之一種香木，其樹膠可製香藥。金光明最勝王經卷七舉其為三十二味香藥中之第六位。據玄應音義卷三載，該樹種類有二：(一)尸利沙，葉果較大。(二)尸利駛，葉果較小。另據南本涅槃經卷三十二載，尸利沙之果實，初無形質，直至昂星出時，其果自出，長有五寸。慧琳音義謂，尸利沙果又稱似頭果，故尸利沙有「頭」之義。此樹為拘樓孫佛（過去七佛之第四佛）之道場樹。〔陀羅尼集經卷十、慧琳音義卷八、枳橘易土集卷十二〕


meanings:
（梵 Śikhi-buddha，巴 Sikhi-buddha，藏 Saṅs-rgyas gtsug-tor-can）過去七佛之第二佛。又作式、式詰、式弃，或式弃那；譯作頂髻、持髻、有髻，或火、火首、勝、大及最上。<#>依《長阿含經》卷一〈大本經〉所述，尸弃佛于過去三十一劫出世，人壽七萬歲，姓拘利若（Koṇḍañña），于分陀利（Puṇḍarīka）樹下成佛。初會度十萬比丘，第二會度八萬比丘，第三會度七萬比丘。第一弟子爲阿毗浮（Abhibhū），第二弟子爲三婆婆（Sambha-va），執事弟子名忍行（Khemankara）。父爲刹利王種，名明相（Aruṇa），母名光曜（Pathavatī），子稱無量，父所治之城名光相（Aruṇavatī）。<#>此外，《增一阿含經》卷四十五、《七佛父母姓字經》、失譯《佛名經》卷十九及《四分律比丘戒本》等處也對尸弃佛有所說明，然內容稍有不同。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷十五；《增一阿含經》卷一、卷四十四、卷五十；《毗婆尸佛經》卷下；《過去莊嚴劫千佛名經》；《七佛八菩薩所說大陀羅尼經》卷一；《大智度論》卷九。<#>


meanings:
942梵名 Śiśumāragira，巴利名 Siṃsumāragira。為印度之古地名，位於婆伽國（巴 Bhaggā）。又作設首婆羅山、失收魔羅山。意譯作鼉山、膠魚山。有部毘奈耶卷四十二（大二三‧八五七上）：「佛在室羅伐城逝多林給孤獨園，時憍閃毘（巴 Kosambī）失收摩羅山，於此山下多諸聚落。」此外，雜阿含卷五、卷十九、卷三十七、中部經八十五菩提王子經、增支部經七‧五七等，皆有此村之名。為佛陀及佛弟子遊化人間時所多次居止之處。〔中阿含第八十三經長老上尊睡眠經〕


meanings:
944梵名 Śikhi-buddha，巴利名 Sikhi-buddha。指過去七佛之第二佛。又作式佛、式詰佛、式棄佛、式棄那佛。意譯頂髻、有髻、火首、最上。依長阿含經卷一大本經之說，尸棄佛生於過去三十一劫之時，其時人壽七萬歲，姓拘利若（巴 Koṇḍañña），為剎帝利種明相（巴 Aruṇa）之子，母名為光曜（巴 Pathāvatī）。於分陀利（巴 puṇḍarīka）樹下成正覺。初會說法度比丘十萬人，二會說法度眾八萬人、三會說法度眾七萬人。其上首弟子為阿毘浮（巴 Abhibhū），第二弟子為三婆婆（巴 Sambhava），執事弟子為忍行（巴 Khemankara）。另於增一阿含經卷四十五、七佛父母姓字經、佛名經卷十九等均有此佛之記載，惟所載之當世人壽、父母弟子姓名、度眾人數等各有異說。又據四分律比丘戒本載，尸棄佛嘗說戒經（大二二‧一○二二中）：「譬如明眼人，能避嶮惡道；世有聰明人，能遠離諸惡。」〔增一阿含經卷四十四、七佛經、毘婆尸佛經卷下〕（參閱「七佛」96）


meanings:
943請參閱 六方禮經請參閱 六方禮經 梵名 Śikhi-brahman。為色界初禪天之天主。尸棄（梵 śikhin），意譯為頂髻、火。此王本修火光定，破除欲界之惑，故從德而立名。又據大般若經卷五七○現相品，以持髻梵王為堪忍界之天主；法華玄贊卷二本，則以為持髻梵王即尸棄大梵。而堪忍界即娑婆世界，則尸棄大梵為娑婆世界四禪天之天主。近代有學者認為，尸棄大梵係表示過去七佛之第二尸棄佛與梵天思想之混合。大乘所謂現在佛出現之說，亦從梵天思想而來。〔法華經卷一、法華文句卷二下、法華義疏卷一（吉藏）〕（參閱「尸棄佛」944）


meanings:
942尸毘，梵名 Śibi，巴利名 Sivi。古代印度代鴿捨身餵鷹之聖王，為佛陀於過去世修菩薩行時之名。又稱濕鞞王、尸毘迦王。「捨身餵鷹」為佛陀各種本生故事中頗著名之故事。關於此王之傳說，流傳甚廣，散見於印度古代之文學。於佛教經典中，菩薩本生鬘論卷一、賢愚經卷一、大莊嚴論卷十二、大智度論卷四等皆載其事蹟，據謂過去世時，閻浮提有一尸毘迦王，一日遇一鷹飛逐一鴿鳥，欲撲食之，鴿鳥飛避王之腋下，王以慈悲之故，乃自割身，以代鴿肉。傳云，鴿為火神所變，鷹為帝釋天之變化身，係為試探王之慈心而行此舉。法顯佛國記中所載之宿呵多國即其遺跡，於此地所建之塔，號稱印度四大塔之一。又大唐西域記卷二烏仗那國條亦述及此事，所指之地點與佛國記所載者一致，約在犍陀羅東北。六度集經卷一亦說及該王之事蹟，惟所載之名不一，謂王之名為薩婆達（梵 Sarva-datta），即「一切施」之義。又撰集百緣經亦詳載此事，然異於上述者為「剜眼施鷲」而非「割肉餵鷹」。此一著名本生故事，自古即有各種雕刻繪畫之變相，於今印度阿摩羅婆提（梵 Amarāvatī）大塔之欄楯，其四面皆雕有精緻之浮雕，第一面為鴿鳥飛避至王腋下之圖，第二面為鷹盤旋於王之上空，第三、四面為王割股截肉之狀。此外，阿旃多（Ajanta）第十七窟、爪哇婆羅浮圖、敦煌石窟、新疆庫車之基錫爾（Qyzil）廢寺等處，均存有此一故事之變相圖。〔大智度論卷一、大唐西域記卷三、洛陽伽藍記卷五〕


meanings:
(term) śīla-pāramitā--the bodhisattva's unattached practice of moral discipline


vietnamese:
thi la luật nghi vô thất hoại tướng <pttđ>


vietnamese:
thi la hữu nhị chủng tướng năng sinh thiện thú <pttđ>


vietnamese:
thi la trang nghiêm cụ tương ưng giới <đpb>


vietnamese:
thi la trang nghiêm cụ tương ưng giới <pttđ>


meanings:
943悉曇字渷（ska）。悉曇四十二字門之一。又作塞迦、娑迦、歌。光讚般若經卷七、大品般若經卷五均取梵語 skandha（意譯聚、蘊）之字首，而將 ska 解釋為「一切諸法不得五陰」、「諸法聚不可得」等義；放光般若經卷四則釋之為「法性」。六十華嚴卷五十七謂，唱尸迦字時，入於般若波羅蜜門，稱為諸地滿足無著無礙解脫光明遍照（梵 bhūmi-garbhāsaṃga-pratisamvit-prabha-cakra-spharaṇa）。〔大般若經卷四一五、守護國界主陀羅尼經卷三陀羅尼品、大方廣佛華嚴經入法界品四十二字觀門、大智度論卷四十八〕


vietnamese:
thi ca la việt lục phương lễ kinh <bktt>


meanings:
① Trị, chính. ||② Tên quan, chức trùm trưởng. Như sư duẫn 師尹 quan tướng quốc, [b]huyện duẫn' 縣尹 quan huyện, v.v. ||③ Thành tín.


meanings:
(văn) ① Cai trị, sửa trị; ② Chức quan đứng đầu ở một nơi: 師尹 Quan tướng quốc; 縣尹 Quan huyện; ③ Tin thực, thành tín; ④ [Yên] (Họ) Doãn.


meanings:
1382計量物體長短之用具。又為長度單位。古代印度對尺之製法不詳，但關於長度單位，則有各種規定，如大乘入楞伽經卷一載，一一剎為幾塵（梵 rajas），一一弓（梵 dhanu）為幾肘（梵 hasta），幾弓為俱盧舍（梵 krośa）、半由旬（梵 ardha-yojana）、由旬（梵 yojana）等。此外，另有兔毫（梵 śaśa）、隙遊（梵 vātāyana）、蟣（梵 likṣā）、羊毛（梵 eḍaka）、穬麥（梵 yava）等名稱。另於俱舍論卷十二，亦詳細列舉各種有關長度之單位名稱，從最小單位之極微（梵 paramāṇu），以七進位法，次第為微（梵 aṇu）、金塵（梵 loha-raja）、水塵（梵 ab-raja）、兔毛塵（梵 śaśa-raja）、羊毛塵（梵 avi-raja）、牛毛塵（梵 go-raja）、隙遊塵（梵 vātāyanacchidra-raja）、蟣、蝨（梵 yūka）、𪍿麥（梵 yava）、指節，復以三指節為一指，二十四指為一肘、四肘為一弓，五百弓為一俱盧舍，一俱盧舍為村莊至阿練若（無人之寂靜處）之距離，八俱盧舍為一踰繕那（梵 yojana），即一由旬。以上各種長度單位之名稱皆係採用自然物及人體之部分為規準，散見於諸經論中，為印度古代一般人所廣泛使用之長度計量名稱。於我國，據說文解字卷八下載：「人手卻十分動脈，為寸口，十寸為尺。」其後一尺之長隨時代而變遷，至唐代，有小尺、大尺之分，舉凡樂器、藥品、觀測日景等特殊用途用小尺，一般用途則用大尺。〔大唐西域記卷二、漢書卷二十一上律歷志〕


meanings:
(nhạc) Xê (kí hiệu một nốt trong nhạc cổ Trung Quốc, tương đương nốt “rê” trong nhạc xon phe ngày nay). Xem 尺 [chê].


meanings:
① Thước Trung Quốc (bằng 1/3 mét); ② Thước: 公尺 Thước tây, mét; ③ Cái thước: 鐵尺 Cái thước sắt. Xem 尺 [châ].


meanings:
① Xương cùng đít. Ta quen đọc là chữ cừu.


meanings:
① Ni khâu 尼丘 núi Ni-khâu, đức Khổng-mẫu (Nhan thị) cầu nguyện ở núi ấy sinh ra đức Khổng-tử, nên mới đặt tên ngài là Khâu. ||② Sư nữ, tiếng Phạm là tỉ khiêu ni nghĩa là vị sư nữ đã thụ giới cụ túc (400 điều giới), tục gọi là ni cô. ||③ Một âm là nệ. Ngăn cản, như nệ kì hành 尼其行 ngăn không cho đi lên, có nơi đọc là nặc. ||④ Lại một âm là nật. Thân gần. Cũng như chữ 昵.


meanings:
Hả. Là ngữ khí từ nghi vấn đặt cuối câu, tức nay là »ni 呢«. Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 問 雲 巖： 作 什 麼？ 對 曰： 擔 水。 師 曰： 那 箇 尼？ 對 曰： 在。 – Sư hỏi Vân Nham: Làm gì thế? Nham đáp: Gánh nước. Sư hỏi: Cái ấy hả? Nham đáp: Ở đây«.


meanings:
① Ni, ni cô, sư cô, sư nữ; ② Tên núi: 尼丘 Núi Ni Khâu; ③ [đọc nệ, nặc] (văn) Ngăn cản: 尼其行 Ngăn không cho đi lên.


meanings:
1889梵名 Nirgrantha-jñātaputra，巴利名 Nigaṇṭha-nātaputta。尼乾子外道之一，印度外道六師之一。耆那教（梵 Jaina）之開祖。又稱筏馱摩那（梵 Vardhamāna）、尼乾陀闍提弗多羅、眤揭爛陀慎若低子、尼揵陀若提子、尼焉若提子、尼揵親子。或單稱若提子、尼乾子（異於尼乾子外道總名）。意譯作離繫親子。於尼乾陀若提子之前，傳說耆那教尚有二十三位祖師，故後世又以尼乾陀若提子為第二十四祖，或稱之為耆那教中興之祖。其母名為若提（梵 Jñāta），故稱之為若提子。與佛陀為同時代人，生於中印度毘舍離城外村。原本家居，並有妻女；年三十，父母斷食而歿，忽有所悟，乃出家學波奢婆（疑即勒沙婆）之遺教，以求解脫道。經十二年獨身遊履，苦行練修，遂於第十三年大悟。此後三十年，受國王庇護，廣布道法於毘舍離、摩揭陀、鴛伽等中印度諸國；被信徒尊稱為耆那（梵 Jina，勝者）、大雄（梵 Mahāvīra）、完全者（梵 Kevalin），或佛陀。然佛教斥之為邪命，蓋若提子主張罪福苦樂皆是前世之定因，非行道所能息斷，一切眾生經八萬劫而在生死輪之中自然得脫，有罪無罪亦皆如是；如四大河悉入大海，無有差別，一切眾生亦復如是，得解脫時皆無差別。七十二歲入寂於波婆城（梵 Pāvā），約當佛陀入滅後十年（西元前四六七，或作四八○）。上足弟子有十一人，然大多斷食而死，於尼乾子寂後，唯餘二人敷揚其說；又據傳，當時之信徒達四百八十萬人。〔中阿含卷四尼乾經、長阿含卷十七沙門果經、義足經卷上、有部毘奈耶雜事卷三十八、翻梵語卷五〕（參閱「耆那教」4283）


meanings:
1884<一>梵語 niyāma 或 niyama。又作尼也摩。意譯為決定。瑜伽師地論略纂卷十三（大四三‧一六八下）：「尼也摩，可言決定。」又慧琳音義卷十九謂，尼夜摩位，指菩薩不退轉之位。　<二>梵語 niyama 之音譯。指勸誡之德。乃瑜伽派、數論派、耆那教等所立之法。金七十論卷上（大五四‧一二五○下）：「尼夜摩亦五：一不殺，二不盜，三實語，四梵行，五無諂曲。」


meanings:
（梵 Nyāyika、Nyāya，藏 Rigs-pa）印度六派哲學之一。又稱那耶修摩派（N~a^ya-suma，或Nya^ya-saumya）、若耶須摩派，譯爲正理學派或正理派。‘尼夜耶’除譯爲正理之外，也譯爲因論、因明、因明處。以《正理經》（Nya^ya-sūtra，尼夜耶經）爲根本聖典。相傳該書作者足目（Aks!a-pa^da，即Gautama）乃本派開祖。<#>佛陀在世時，因明之法未行于世，至《摩呵婆羅多》（Maha^bha^rata）始稱論理學性的研究爲‘尼夜耶’或‘因之學’，稱研究論理學者爲‘論理家’（haituka）。《大毗婆沙論》卷一七六所出之因論（五論之一），即指此學派而言。西元一、二世紀頃，論理家提倡五支作法之論證。未幾，數論、勝論及佛教亦均采用其說。後來此等論理家受到佛教、勝論的影響，形成一個唱導十六諦說的學派。此即正理派的起源。<#>十六諦乃《正理經》所詳說者。由于後世的《廣破經》（Vaidalya-sūtra）及其注釋《廣破論》（Vaidalya-prakaraṇa）曾評破十六諦說。此外，《回諍論》及提婆的《百論》中也曾論及十六諦。可知十六諦說在龍樹以前早已成立。所謂十六諦爲︰量、所量、疑、用、喻、悉檀、支分、思擇、决、論義、紛議、壞義、似因、難難、諍論、墮負。相傳依此十六諦之真知可斷無明，而次第解脫煩惱、業、生、苦等。幷可得最上界云云。<#>依《成實論》卷二〈一切有無品〉雲（大正32·256a）︰‘如陀羅驃等六事是優樓伽有，二十五諦是僧伽有，十六種義是那耶修摩有。’《瑜伽師地論》卷三十八雲（大正30·500c）︰‘一切外論略有三種︰一者因論，二者聲論，三者醫方論。’由此可見西元四、五世紀時，一般佛徒皆以正理學派及數論、勝論等爲外道的代表。此外，佛教也曾采用此派論理學的形式。彌勒及無著各于其所著書中曾詳述因明論式。世親且曾著《如實論》以解釋《正理經》，幷唱因之三相說以駁斥此派所論。此外，陳那更確立因之三相說，改五支作法爲三支作法。其後《正理經》之論理說遂被稱爲古因明。<#>西元四、五世紀左右，本學派出筏磋衍那（Va^tsya^yana）注解《正理經》。至六、七世紀時，鄔闍多伽羅（Uddyotakara）出世，爲筏磋衍那之注再加評釋，幷破斥世親及陳那之說，且亦應用因之三相說，大力發揚教勢。及至第十二世紀剛格沙（Gan%ges/a）撰書解釋《正理經》的四量。此被稱爲新正理（Navya-nya^ya）派。<#>關于此派之所依經典《正理經》，已有中文譯本。爲沈劍英所譯。收在沈氏《因明學研究》一書之附錄中。<#>◎附︰黃懺華《印度哲學史綱》第四章第三節（摘錄）<#>尼夜耶哲學底終局目的，是由獲得真智去離苦、得解脫。換句話說，就是從十六諦（就是十六句義）底真智，得解脫。<#>現世充滿苦惱，這是因爲有生底緣故。生底原因，由于業。作業，拿煩惱做基礎。煩惱，拿無知做根柢。所以假如想離苦，就不可不滅無知。那個時候，因果底系列滅去，于是得無上境。所謂無上境，是說脫離一切世間底欲樂，沒有世間出世間底執著，廓然大悟底狀態。就是把無明煩惱業生苦底系列，看做人生進展底事實。要想離這個苦界，得最上解脫，不可不滅無明。那麽，用甚麽樣的方法，能够脫離無明呢？正理派以爲這個在獲得真智。爲獲得真智，師友相會而論議。這裏就是本派成功論理派底契機所在。本派因此把論究底題目，總括做十六句義，就是十六範疇。<#>［參考資料］　《順中論》卷上；《攝大乘論釋》卷二；文軌《因明入正理論疏》；窺基《因明入正理論疏》卷一；《外道哲學》；梁漱溟《印度哲學概論》；中村元（等）編《佛教思想》第三册〈因果〉；宇井伯壽《印度哲學史》、《印度哲學研究》第一册；金倉圓照《インド哲學史》、《インド哲學の自我思想》；Edited by Sarvepalli Radhakrishnan and Charles A.Moore《A Source Book in Indian Philosophy》。<#>


meanings:
1883尼夜耶，梵名 Nyāyika，意譯為正理、因論、因明、因明處。印度六派哲學之一。又稱那耶修摩派、若耶須摩派（梵 夊āya-suma）。譯作正理派。以正理經（梵 Nyāya-sūtra，尼夜耶經）為根本聖典，據傳該典之作者喬答摩（梵 Gautama，即足目）為此派之開祖。約成立於西元一、二世紀（或謂三、四世紀間），其學說以自然哲學與論理學（梵 hetu-vidyā，因明，即今所稱邏輯）為主要內容。前者可謂完全繼承在其前即已成立之勝論學派自然哲學，後者則直接由恰拉卡本集（梵 Caraka-saṃhitā），間接由方便心論之論理學而來，可謂集兩種論理學思想之大成者。其中，尤以此派之論理學為印度哲學史之長期主流。十世紀之後，被稱為尼夜耶勝論派（梵 Nyāyavaiśeṣika），而與勝論學說融合成難以分解之關係。關於正理經之論理學，由於有婆錯耶那（梵 Vātsyāyana）、憂底有達迦羅（梵 Uddyotakara）、婆遮斯泊底彌須羅（梵 Vācaspati-miśra）、優填延那（梵 Udayana）等之注釋，及比摩阿闍梨（梵 Bhīmācārya）之正理辭典（梵 Nyāya Kośa）、阿那跋達（梵 Annabhatta）之究理集要（Tarka saṅgraha）等，而使此學派之研究更形發展。　本派在印度思想史上之地位，最重要者乃其論理學，此一論理學不但影響當時及後世之瑜伽、彌曼差、勝論等諸派，亦成為印度思想史中，一長時期之主流。本派之論理學建立現量、比量、譬喻量、聲量等四量，及宗、因、喻、合、結等五支作法以為論議之形式。佛教論師中，世親以後，有陳那承其法相之學，改造因明論理之內容與方法，從此而有新舊因明之分。十二世紀末，有乾吉沙（梵 Gaṅgeśa）之崛起，著書闡釋尼夜耶經，久之蔚為新尼夜耶學派。十五世紀以後，復有奴提阿派（Nudea）之日益興盛。〔順中論卷上、攝大乘論釋卷二、因明入正理論疏卷一（窺基）、印度六派哲學綱要（李世傑）


meanings:
1883梵名 Nyāya-sūtra。又稱正理經。為印度六派哲學尼夜耶（梵 Nyāyika）學派之聖典。相傳為喬答摩（梵 Gautama）所著，而於三至四世紀間被整理完成，計五篇五二八偈八三八五語，將正理學說歸納為十六諦八十四主題，主張依十六諦之真實知識即可獲得解脫。內容包括：(一)十六諦之概論。(二)討論現量、比量、聲量、譬喻量及無體量之議論。(三)有關量、所量之知識論。(四)實踐哲學之範疇與世界觀。(五)闡釋有關論理學之謬誤。本書並指出：(一)言語與其所表達意義之間，僅係一種權宜關係。(二)知識與觀念全由經驗而來。(三)「聲」是無常。(四)吠陀雖具權威，然卻非絕對者。本書之注釋書有婆錯耶那（梵 Vātsyāyana）之尼夜耶注（梵 Nyāya bhāsya）、憂底有達迦羅（梵 Uddyotakara）之尼夜耶評釋（梵 Nyāya Vārttika），及婆遮斯泊底彌須羅（梵 Vācaspati-miśra）、優填延那（梵 Udayana）等所作之注釋。〔Vidyabhūṣana: A History of Indian Logic. 1921、印度哲學研究（宇井伯壽）〕


meanings:
（梵 niṣīdana niṣadana ，藏 gdiṅ-ba、btiṅ-ba）比丘六物之一。即坐臥時敷在地上、床上或臥具上的長方形布。乃坐具之梵語音譯，又作尼師但那、尼師但娜、[寧*頁]史娜曩。意譯又作敷具、坐衣、隨坐衣、襯臥衣，略稱具。《五分律》卷九載，爲護身、護衣、護僧之床褥，故制之。《十誦律》卷十八稱，未敷尼師壇不得坐臥于大衆之臥具上。<#>其顔色與三衣相同，可用青、黑、木蘭三色。若以新布裁制，可作二層或三層。取舊布縫製者，可作四層。新作尼師壇時，須取舊者之堅好處縫貼在中央或四邊。另依《根本薩婆多部律攝》卷六載，尼師但那之顔色，或青，或泥，或赤。<#>其大小亦因律典不同而有異，然以長爲佛陀二■手、廣一■手半爲本制。依《摩呵僧祇律》卷二十四載，佛一■手等于二尺四寸。又若比丘之軀體大于常人，其所持用之尼師壇亦可增廣。依《十誦律》卷十八、《摩呵僧祇律》卷二、《善見律毗婆沙》卷十六等所載，可增一■手。《四分律》卷十九稱，可加半■手。<#>中古以來，南海諸僧以尼師壇爲禮拜之用具，中國、日本皆承此風，道宣、義淨諸師曾痛加斥責。如《南海寄歸內法傳》卷三載（大正54·221a）︰<#>‘禮拜敷其坐具，五天所不見行。致敬起爲三禮，四部罔窺其事。凡爲禮者拜敷法式，如別章所陳。其坐具法，割截爲之，必須複作，制令安葉。度量不暇詳悉。其所須者，但擬眠臥之時護他氈席。若用他物，新故幷須安替。如其己物，故則不須。勿令污染虧損信施。非爲禮拜。南海諸僧，人持一布，長三五尺，叠若食巾，禮拜用替膝頭，行時撘在肩上。西國苾芻來見，鹹皆莞爾而笑也。’<#>然而，此制至今仍被沿用，而于禮佛或禮拜師長時敷用尼師壇。且有一定規制。玆略述如下︰<#>(1)捧具︰具竪折八層，再橫折二次，從外邊看有十六層，裏邊四層；平捧胸前，具口朝右，左右食、中指在上，餘三指在具下。<#>(2)持具︰大姆指在具上，小指在具外，餘三指在具中間，具一折，內稍短，具平貼臍上二寸許處。<#>(3)持具合掌︰用左手三指在具內挑著，右手五指在外幷于左掌作合掌狀。惟掌與身體成垂直，位于臍上二寸許。<#>(4)持具問訊︰先合掌，右手自外在左手下壓衣及具問訊，抬起時，右手三指入具中，兩手齊舉具平眉，放下。<#>(5)隨具一拜︰具不展開，先合掌，彎腰，以右手食中指夾具前上角，將具自右向左橫放地上一折，同時跪下。以左手食、中指夾具左前角拜下。起時以右手食、中指夾具。如頂禮起立，左手三指插入合掌問訊。此多用在對人禮拜。<#>(6)問訊展具︰亦稱展侍者具。展成四分之一。先合掌彎腰，左手三指稍翹起，右手自具裏方中間插入，以姆、食指執具左邊第二條邊，左手姆、食指拿左邊第三、四兩條邊，向左右拉開。平放地上，拜後起具，以右手中、食二指夾具前右角，收左手，以右手撑起隨具帶起。大衆拜佛時多用此種展具。<#>(7)展半具︰左手稍覆掌，右手自裏向外在具中間插入，執左邊第三條邊，左手拿第四條邊（最外邊）拉開放下，拜後起具，以右手中指自具中央部位鈎起。<#>展半具用在一寺之主，或大法會主壇者拜佛，故多另由侍者展具。侍者捧具站左方，住持問訊上香時，侍者展具，以左手執具右邊最內外二角，右手執折處拉開，成半具橫狀，鋪下。<#>(8)展全具︰亦稱展大具，右手中、食指夾具前角，左手抽出，僅以左無名指插入挑具，右手將具右邊撩起，左右手分執兩角拉開，鋪下時同時脫鞋，踏具邊，站在佛相右邊先出右脚，左邊先出左脚。拜後起具時，仍以右中指鈎具前緣中央起。<#>(9)放一字具︰右中、食指夾具前角，左手自中部再一折，左右手姆、食指在具上，平放面前。起具時，以右姆、食指夾具右前角起。<#>


meanings:
1889尼乾子，梵名 Nirgrantha-putra，全名 Nirgrantha-jñātaputra，巴利名 Nigaṇṭha-putta。印度古代六師外道之一，外道四執之一，外道十六宗之一，二十種外道之一。又作尼乾陀子外道、尼犍子外道、尼犍陀弗咀羅外道、尼乾弗陀怛羅外道、尼犍陀子外道，或稱尼犍子論師。此外道因以修苦行，離世間之衣食束縛，而期遠離煩惱之結與三界之繫縛，故有離繫、不繫、無繼、無結等譯名。又此外道不以露形為恥，故世人貶稱為無慚外道、裸形外道。開祖為勒沙婆（梵 ＾ṣabha），至尼乾陀若提子（巴 Nigaṇṭha-nātaputta）為中興之祖。後世則稱之為耆那教（梵 Jaina）。其出家修習苦行、實行教理者，通稱為尼犍陀。　於尼乾陀若提子入寂後不久，尼乾子外道分成空衣（梵 Digambara）、白衣（梵 Śvetāmbara）二派。空衣派主倡不 萓蝳蚖r體生活，一般稱為裸形外道、露形外道。白衣派則流行於北印度之僧訶補羅國一帶，為避寒氣而著白衣，此或即其分裂為二派之原因。大唐西域記卷三（大五一‧八五五下）：「本師所說之法，多竊佛經之義，隨類設法，擬則軌儀；大者謂苾芻，小者稱沙彌，威儀律行，頗同僧法，唯留少髮，加之露形，或有所服，白色為異，據斯流別，稍用區分。其天師像竊類如來，衣服為差，相好無異。」另據玄應音義卷十載，此外道拔髮露形、無所貯蓄、以手乞食、隨得即食。　由於與佛教有不少類似點，故近代西歐學者曾有一段時期認為耆那教係由佛教轉化而來，然深入研究二教之後，始知二者之最初，即大異其趣。蓋耆那教否定吠陀教權，禁止祭儀，誡殺生等，此與佛教類似；而勸苦行，區別四姓，則不異於婆羅門教而與佛教迥異。總之，耆那教可視為調和佛教與婆羅門教二者思想之代表，就現今印度所存留之古代建築遺蹟而言，可謂明顯具有傾向於印度教、耆那教與佛教三教併立之色彩。〔雜阿含經卷五、卷二十一、中阿含卷四尼乾經、大薩遮尼乾子所說經卷一至卷十、注維摩經卷三、百論疏卷上之中、俱舍光記卷十五、成唯識論述記卷一末〕（參閱「尼乾陀若提子」1890）


meanings:
（梵 nyagrodha，巴 nigrodha，藏 nya-gro-dha）桑科植物。又稱尼拘類樹、尼拘屢樹、尼拘盧陀樹、尼拘陀樹或諾瞿陀樹。意譯爲無節、縱廣、多根。學名Ficus indica。多産于印度、錫蘭、緬甸等南亞地區。其形狀類似榕樹，樹幹端直高大，葉呈長橢圓形，葉端爲尖形，枝葉繁茂，覆地廣大。有下垂的氣根，達地後複生根而向四周擴張生長。果實似無花果，大如拇指頭，內含無數的小種子。材質堅硬耐老，多用于建築物的支柱或各種器具的橫木等。《慧琳音義》卷十五（大正54·402a）︰‘此樹端直無節，圓滿可愛，去地三丈余，方有枝葉，其子微細如柳花子。唐國無此樹，言是柳樹者，非也。’同書卷二十三又雲（大正54·452a）︰‘其樹葉如■葉，子似枇杷子，子下承蒂如■。然其種類耐老，于諸樹木最能高大也。’<#>依《大智度論》卷八所載，佛以此樹高大能覆蔭五百車乘，而其種子小于芥子，比喻老女人以淨信心供養佛，其因雖小，而能得大果報。此外，過去七佛中，第六迦葉佛以此樹爲道場樹。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷三十三；《別譯雜阿含經》卷八；《長阿含經》卷一〈大本經〉；《中阿含經》卷二十八〈瞿曇彌經〉；《增一阿含經》卷三十五；《罪福報應經》。<#>


meanings:
1885尼拘律，梵語 nyagrodha，巴利語 nigrodha，意譯為無節、縱廣、多根。又稱尼拘陀樹、尼拘屢陀樹、尼拘尼陀樹、尼拘類樹、尼俱盧陀樹、諾瞿陀樹。學名 Ficus indica。屬桑科，形狀類似榕樹。產於印度、錫蘭等地，高十公尺乃至十五公尺，樹葉呈長橢圓形，葉端為尖狀。由枝生出下垂氣根，達地復生根；枝葉繁茂而向四方蔓生，然其種子甚小，故佛典常用來比喻由小因而得大果報者；或為覆物之譬喻。慧琳音義卷十五解釋尼拘律樹為（大五四‧四○二上）：「此樹端直無節，圓滿可愛，去地三丈餘，方有枝葉，其子微細如柳花子。唐國無此樹，言是柳樹者，非也。」〔雜阿含經卷三十三、別譯雜阿含經卷八、長阿含卷一大本經、大智度論卷八、俱舍論卷六〕


meanings:
1884尼拘陀，梵名 Nyagrodha，巴利名 Nigrodha，意譯為無恚、不瞋。又作尼拘律陀梵志、尼俱陀梵志。為佛陀時代一位外道之修行者，後接受佛陀之教化，並皈依為佛弟子。所謂梵志，乃志求梵天法之人，為梵華並稱之語。印度對於一般在家之婆羅門，亦稱梵志。又一切外道之出家者，亦泛稱為梵志。　尼拘陀梵志，初為在家事梵之外道，嘗於王舍城優曇婆羅林（梵 Udumbarikā）與五百梵志聚於一處，高論國事。時有一皈依佛陀之在家弟子，名散陀那（巴 Sandhāna），路過此地，五百梵志見其到來，皆靜默相對，此時尼拘陀對散陀那極口誹謗佛陀，批評佛陀弟子獨處修行猶如盲牛吃草，當時正在毘訶羅山七葉樹窟之佛陀，以天耳聞及尼拘陀之語。為度化彼等，乃到該林，為五百梵志解說裸形修行之卑陋，令捨垢穢不淨之法，並將「無為無垢」之法傳授彼等。五百梵志因而端心正意，聽受佛陀教化。〔中阿含卷二十六優曇婆邏經、尼拘陀梵志經〕


meanings:
（梵 nirgrantha，巴 nigaṇṭha、nig-gantha，藏 gcer-bu-pa）外道四執之一，外道十六宗之一，二十種外道之一。開祖爲勒沙婆（R!s!abha），中興祖師爲尼犍陀若提子（Nigaṇt!na nataputta），後世稱之爲耆那教。又作尼揵陀外道、尼幹陀外道、尼虔外道、乾陀外道等。由于此一教派以修苦行及離世間之衣食束縛，期能遠離煩惱（結）及三界之系縛，故又有離系、無系、不系、無結或無繼等譯名。又以此外道裸形不穿衣，故佛典中貶稱之爲無慚外道或裸形外道。又因此派謂現世所受之苦皆爲宿作之因所引起，故又稱宿作因論師或諸因宿作宗。<#>相傳勒沙婆于中印度憍薩羅國創唱此派。傳至二十三世巴濕伐那陀（Pavs/vana^tha）中斷，經二五○年，毗舍離國有尼犍陀若提子者出，大成此派教義而爲第二十四祖。此後，教勢大盛。<#>尼犍陀若提子與釋尊同時代，又同于中印度弘教，故兩人之弟子常發生論難。如《雜阿含》卷五、《增一阿含》卷三十、《大薩遮尼幹子所說經》等所記，毗舍離國之薩遮尼犍子與佛弟子阿說示對論，後爲佛所屈。尼犍陀若提子在世時，擁有衆多教徒，據說其成道後第十四年，其女婿Jama^li違背師說，倡導異說，教團因而分裂。又依《長阿含》卷十二〈清淨經〉、《中阿含》卷五十二〈周那經〉等所述，謂尼犍陀若提子滅後不久，衆徒即分裂爲二，互相爭論不已。<#>孔雀王朝旃陀羅笈多（Candragupta）王（即西元前第三世紀初）時，以巴德拉巴夫（Bhadraba^hu）爲首的一群尼犍子教徒，由于荒年而遷移至南印度，修嚴苛的苦行。不久，返回中印度，與留在原地的教徒發生衝突，後來，又爭論可否著白衣，開啓分裂的端緒，至西元一世紀，産生對立之二派，一爲白衣派（S/veta^mbara），以山菩陀毗遮耶（Sam!bhu-tavijaya）爲始祖；一爲空衣派Digambara）以巴德拉巴夫爲始祖。後來，由于佛教興盛，其教勢遂逐次衰微，僅行于西南印度間。及十一、二世紀，乘佛教衰微之際，與印度教融合，再振教勢。至十五世紀時，白衣派中又分出斯特那迦瓦西（Stha^naka-va^si^）派，提倡復古說，幷排斥崇拜偶像。<#>此派之學說，依《雜阿含經》卷二十一所載，謂宿命業依苦行而行，悉能吐出。又依身業不作，于未來世不起諸漏。因此，諸業永盡，業盡苦亦盡，遂究竟解脫。《方便心論》也載有此派學說，謂五智六障四濁皆尼乾陀法。《外道小乘涅槃論》雲（大正32·157c）︰‘外道尼揵子論師作如是說，初生一男共一女，彼二和合能生一切有命無命等物。後時離散還沒彼處，名爲涅槃。’依《大般涅槃經》卷十九所載，尼乾陀若提子爲諸弟子說如是言︰無施無善、無父無母、無今世後世、無阿羅漢、無修無道，一切衆生經八萬劫于生死輪回自然得脫。有罪無罪悉亦如是，如四大河。所謂辛頭、恒河、博叉、私陀悉入大海，無有差別。一切衆生亦複如是，得解脫時悉無差別。<#>◎附︰黃心川《印度哲學史》第四章（摘錄）<#>尼幹子的多元實在論<#>尼幹子·若提子（離系親子，Nigaṇt!haNata^putta）是耆那教的創立者，本名筏馱摩那，號稱‘大雄’。關于他的宗教學說在《沙門果經》中說有‘四禁戒’（ca^tuya^ma），即‘禁用一切水（謂其中有生命），制一切惡，離一切惡，達一切惡之制禦’和‘三業’（身、口、意）等說教。但耆那教最早記述大雄說教的經典──《安伽》中提到了他的哲學觀點，大雄宣稱世界是由多種原素所構成的，這些原素可以大別爲靈魂（命）與非靈魂（非命）兩種。靈魂存在于地、水、火、風等無機物之中，也存在于動植物等有機物之中；非靈魂大別爲物質和不定形物質兩種，物質是由原子和原子的複合物組成，不定形物質則是由運動的條件（法）、靜止的條件（非法）、空間、時間四種東西所組成的，這在哲學上明顯地是一種多元論的實在論。大雄在修行實踐上宣傳業報輪回、靈魂解脫、非暴力和苦行主義等等。<#>［參考資料］　《中阿含》卷五十五〈持齋經〉；02《雜阿含經》卷二十三、卷四十九；《百論》卷上；《十八空論》；《隨相論》；《注維摩詰經》卷三；《玄應音義》卷六、卷十；《止觀輔行傳弘决》卷十之一。<#>


meanings:
→ diệu trạm ni văn chiếu thiền sư 妙湛尼文照禪師


meanings:
1889梵語 nikāya，巴利語同。又稱尼迦耶。意譯為會眾、部派、部、類。如巴利語之長部、中部、相應部、增支部、小部等五部，可稱巴利語五尼柯耶，各部則可稱長尼柯耶（巴 Dīgha-nikāya）、中尼柯耶（巴 Majjhima-nikāya）等。又佛教之派別，如錫蘭之暹羅派（巴 Siam-nikāya）、上緬甸派（巴 Amarapura-nikāya）等，若據 nikāya 之音譯，又可稱為暹羅尼柯耶、上緬甸尼柯耶。


meanings:
1885（Nepal）古稱尼波羅國（梵 Nepāla）、泥婆羅國、儞波羅國、捏尼辣國、尼八剌國。位於中南亞，我國西藏之南，國土有十分之九為喜馬拉雅山所盤踞，首都加德滿都（Katmandu，梵 Kāṭmāṇḍu）。全國面積有臺灣四倍，人口僅臺灣的五分之四，其中百分之九十務農。係一貧窮、落後、疾病與文盲比率偏高之國家。據大唐西域記卷七所載，尼波羅國周圍共四千餘里，位於雪山之中，住民邪正兼信，大小乘兼習，國王為剎帝利栗呫婆種，篤信佛法；此為七世紀時關於此國情勢之記載。佛教於印度衰沒後，此地猶興盛不已。佛教傳入尼泊爾，約於阿育王統治時代，迄今加德滿都附近尚存一座當時所建之佛寺，於玄奘入印度時，其僧徒約有二千餘人，爾後混入濕婆教信仰，形成怛特羅佛教，僧徒可攜家帶眷共住於寺院。　十八世紀以前，尼泊爾先後由印度、西藏及中亞之游牧民族所控制，直至一七六八年，蟠居西部之廓爾喀族（Gurkhas）國王那拉延沙（Prithwi Narayan Shah）崛起，統一全國，遷都加德滿都，即現今尼泊爾王室之始祖。佛教信仰大約於廓爾喀族興起之時漸次衰微，現今於加德滿都及古都拉特加翁（Rhatgaon）、派騰（Patan）等處，尚存寺院二千七百餘所。境內有佛陀誕生地藍毘尼園及其故鄉迦毘羅衛等古蹟。今日國民之宗教信仰有印度教（國教）、喇嘛教、佛教、回教等，其中信仰佛教者約佔全國人口百分之十，分布於加德滿都及北邊國境一帶。尼泊爾雖以印度教為國教，然人民多將印度教教條及各種宗教儀式、慶典等與佛教合而為一，佛教與印度教之寺院亦具有同樣神聖之地位。　尼泊爾藏有諸多梵語佛教經典，十九世紀初開始，英國學者荷吉森（B.H. Hodgson）、來特（D. Wright）、賓達（C. Bendall）、法國學者萊維（S. Lévi）及日本學者河口慧海、袯亮三郎、高楠順次郎等，先後於尼泊爾境內蒐得大量貝葉及紙本梵夾，其書目皆載於諸蒐集本之梵語佛典中。此類發現對近代佛教研究頗有貢獻。　又根據學者考證，尼泊爾為西藏佛教之根源地，西藏佛教初傳時所稱之法篋經（藏 Za-ma-tog-bkod-paḥimdo）飛來之傳說，疑指尼波羅國。且西藏藏經之密部經典大多於尼泊爾譯出，又據「造像量度經引」所載，尼泊爾之佛師阿尼哥曾與元世祖之帝師巴思八同來我國，傳授梵式佛像造法。凡此種種，皆足證明上述說法。〔法苑珠林卷十六、舊唐書西戎列傳第一四八、D. Wright: History of Nepāl; S. Lévi：:Le Népal; T. Watters: On Yuan Chwang, vol. Ⅱ〕（參閱「尼泊爾佛教」1887）


meanings:
尼泊爾（Nepal）是位于中南亞的王國。古稱尼波羅（Nepala）、尼婆羅、你波羅、捏尼辣、尼八剌。國土大部分在喜馬拉雅山麓。古來有‘山國’之稱，首都爲加德滿都（Kathmandu）。全國國境東西長約千里，南北寬約二百公里，呈帶狀地形。全國人口的百分之九十務農；種族繁多，以廓爾喀族爲主。<#>尼泊爾的歷史在近代之前幾乎是由民間的傳說及神話融合而成。最早的史實爲基拉達王朝（西元前700？～西元100？）。四世紀起，受裏查比王朝的統治（350～630年）。七世紀時改由印度血統的達庫利王朝繼承。1200年左右，政權爲馬拉王朝所奪。1475年時，分裂成四小王國。至1768年，廓爾喀族國王那拉延沙掘起，統一全國。此即今日尼泊爾王室的始祖。<#>尼泊爾的佛教信仰溯源極早，在基拉達王朝時代，釋迦牟尼誕生于藍毗尼（今尼泊爾南部的洛明達）。在釋尊成道之後，相傳曾率領弟子至此傳播佛法，教化民衆。西元前三世紀時，阿育王至藍毗尼巡拜佛迹，建塔立柱，幷將其女許配予當地王族的王子提婆波羅。此後至十三世紀中葉以前，該地一直盛行佛教中之說一切有部。幷爲佛教徒朝聖的中心。<#>尼泊爾本土佛教自八世紀以後即與印度教、民間信仰混合，成爲密教形式的大乘佛教。至1768年廓爾喀族的那羅延那王統治尼泊爾之後，奉印度教爲國教，制定迫害佛教的法律，佛教乃逐漸衰微。第二次世界大戰後，尼泊爾王室改變專制制度，對佛教采取保護政策。上座部佛教由斯里蘭卡傳入。1944年，尼泊爾僧人達摩羅迦、甘露喜與釋迦難陀在印度鹿野苑及加德滿都的舍利伽寺創建佛教復興會，專門從事南方上座部的宣傳工作。幷在加德滿都新建南傳形式的楞伽寺，翻譯、出版巴利語佛經及研究著作。1954年，尼泊爾佛教代表團參加在緬甸召開的第六次佛教結集。1957年，第四届世界佛教徒聯誼會于此召開。<#>目前佛教徒約占全國人口的6.1％（據1980年代初的統計），多集中于東北部及中部。東北山區的佛教徒則大部分信奉藏傳佛教。佛教寺院大多分布于加德滿都及派騰（Patan）等處。其中，以加德滿都的蘇瓦揚布拿（Swayambhunath）佛寺最著名。<#>◎附︰高觀如〈中尼佛教關係〉<#>據尼泊爾《蘇瓦揚普史書》記載︰‘加德滿都一帶地區原來是一個巨大的那伽巴沙湖泊，湖內有龍王居住，後來文殊師利由摩呵支那（中國）來到此地，辟開了湖南邊的山嶺，將這一湖水泄幹，幷在此建立蘇瓦揚普寺，因之稱此地爲尼泊爾。’這一傳說顯示了中尼兩國傳統的親切友誼。<#>西元前565年，迦毗羅衛（在今尼泊爾南部提羅拉科特附近）的王子釋迦牟尼出生在今天尼泊爾南部的洛明達（古稱藍毗尼），他出家成道後，在印度各地游行說法，吸收徒衆，傳播他的思想，于是形成爲佛教。他的教法于西元一世紀前後傳入中國，由于中國各族人民的廣泛信仰，佛教在中國逐漸成爲一個系統完備的宗教。這就是中尼佛教關係史上的最勝因緣。<#>由于佛教的因緣，我國歷代僧人前往尼泊爾朝禮釋迦牟尼聖迹的人很多，其中最早而最知名的是西元405年東晋·法顯到達佛陀的家鄉迦毗羅衛城和佛陀的出生地論民（洛明達）園，瞻禮遺迹。法顯幷將當時情形在他的名著《法顯傳》中加以紀錄。法顯以後十餘年，中國名僧智猛也曾到迦毗羅衛朝訪佛迹。<#>在法顯往訪迦毗羅衛的同時，一位迦毗羅衛籍的僧佛馱跋陀羅來到了中國。他是釋迦族人，大約于406年左右到達長安弘傳禪學，隨後又經名僧慧遠邀上廬山，譯出有關禪教諸經，418年又到建業（今南京），在道場寺和法顯共譯出《摩呵僧祇律》四十卷，又和沙門法業、慧嚴等一百多人譯出《大方廣佛華嚴經》六十卷。此外，他在中國還譯出《觀佛三昧海經》、《文殊師利發願經》等共十三部一二五卷，他的業績深爲中國佛教學人所追念。<#>嗣後，西元633年玄奘法師也朝禮過臘伐尼林（即洛明達）和迦毗羅衛城（即劫比羅伐葥羺瞗^。那時迦毗羅衛已經傾圮， 只剩宮殿故基葥籅i和石柱的遺迹。玄奘在此徘徊瞻禮，幷在所著《大唐西域記》中詳加記載，說加德滿都地區宗教繁華，寺院林立，僧徒二千余人，大小二乘幷皆研習；當時有名的鴦輸伐摩王在位，崇信佛法（見該書卷六、卷七）。<#>其時尼泊爾國公主和唐文成公主都嫁與西藏松贊干布王爲妃，這一段和好姻緣，更促進了中尼的友好關係，因而溝通了一條從長安經拉薩、加德滿都到印度的交通路綫（即當時所謂吐蕃·尼波羅道），不獨唐朝使臣李義表、王玄策先後出使印度都經由此道，即唐代僧人玄照、道希、玄太、玄烙、道方、末底僧呵、玄會等往返印度，也都先後到過尼泊爾國。又玄照從印度返唐，路次尼泊爾國時，國王還遣人護送他到吐蕃，探望文成公主後回到洛陽。此後，在西元764年中國僧人悟空也訪問了尼泊爾國，瞻禮了釋迦牟尼的降生地迦毗羅衛城。964年中國沙門繼業等三百人由宋太祖派遣赴印度求法，歸途也道經尼泊爾國。<#>由于尼泊爾和中國西藏地區緊鄰，因之彼此之間在佛教關係上也很密切。中國藏文佛經有一部分是由尼泊爾古代的譯師們所傳譯的。西藏寺院的古建築以及梵式的、尼式的造像等佛教文化遺迹，也有許多出自尼泊爾的藝匠之手。<#>元世祖中統元年（1260），曾向尼泊爾邀請藝匠八十人到達西藏地區，爲帝師帕思巴建黃金塔，其中有一位名匠阿尼哥，禮帕思巴爲師，同至北京。阿尼哥曾一度爲僧。由于他畫塑鑄金的技術都很高明，元朝特設梵像提舉司，請他主持，令專管鑄像、繪像、土木雕塑等項工藝。當時中國兩京寺觀之像，多出于阿尼哥之手（《元史》卷二○三）。現存的北京妙應寺白塔，據《阿尼哥神道碑》記載，也是阿尼哥所設計建築的。<#>明太祖洪武十七年（1384）曾經派遣沙門智光爲國使，携帶國書彩幣到尼泊爾通好；尼泊爾王馬達納羅摩也遣使來中國，致送金塔、佛經、名馬、方物。明成祖時，智光法師第二次奉派出使尼泊爾國，同時尼泊爾也遣使來報。從此以後，兩國使臣報聘不絕。<#>［參考資料］　《大唐西域記》卷六、卷七；《東南亞佛教研究》（《現代佛教學術叢刊》{83}）；渡邊海旭《歐美の佛教》；D. Wright《History of Nepal》；Sylvain Le/vi《Le Ne/pal》；V. A. Smi^th《Early History of India》；《Encyclopaedia of Riligion andEthics》。<#>


meanings:
1885尼泊爾，唐時稱為尼波羅（梵 Nepāla）,位於喜馬拉雅山南麓，北界西藏，東鄰西孟加拉、錫金，南接印度。東西長千里，南北寬二百里，呈帶狀，全國可分低地（一千二百公尺以下）、中間地（一千二百至三千公尺）、高山地（三千公尺以上）三區。尼泊爾與佛教之關係，可追溯至釋尊時代，釋尊出生之迦毘羅衛國即今尼泊爾西部之一部分及南方毗鄰印度之邊境一帶。據傳，西元前三世紀，阿育王巡拜佛蹟時，曾於此國小住，並建五座塔（梵 caitya，音譯支提），今為此國所存最古之遺蹟。　依玄奘之大唐西域記所載，此國自七世紀以來，佛教即與印度教並盛，迄今依然。義淨於求法高僧傳卷上曾描述此國之天王寺，並稱文成公主乳母之子出家住於此，且寺中僧侶擅長梵語、梵書，可知梵語教育頗盛行於彼時（七世紀末）之寺院，其時西藏亦有僧侶遊學於尼泊爾。　七世紀至九世紀，此國隸屬西藏，其後獨立。十三世紀初，佛教於印度受到迫害，不少僧侶避難尼泊爾，同時攜入大量經典，造成此地佛教之全盛時期。惜此等經典卻未受珍視，致受蟲蠹，直至十九世紀初葉，方由英國學者荷吉森（B.H. Hodgson）發現梵語佛典，發表後（1826）震驚學界，使保存於尼泊爾之梵語佛典，得以為世人所知。當時共搜集梵語寫本三八一部，因其中有重複者，故分至加爾各答、牛津、倫敦、巴黎等地予以研究。法人布諾夫（E. Burnouf）因而著有印度佛教史序說（Introduction ⑦ l'histoire du Bouddhismeindien）、法譯妙法蓮華經（Le Lotus de la Bonne Loi; tr. du sanscrit）等二書。一八七三年至一八七六年間，英國劍橋大學又得三二五部。更有法人萊維（Sylvain Lévi）歷數次方得珍貴之梵文寫本，日人河口慧海、高楠順次郎、袯亮三郎等亦獲有梵本寫經，分別收藏於東京大學及京都大學。　尼泊爾佛教自八世紀以來即與印度教、民間信仰混合，成為密教形式之大乘佛教，加以歷代大臣多信奉印度教，致使佛教日衰，部分僧侶墮落，寺院常成為娛樂場所，民間所信仰之佛教，亦徒存形式而已。第二次世界大戰以後，推行民主政治，政府支援佛教，佛教始漸復甦。一九五六年第四屆世佛友誼會即於此召開。現存佛教建築中，以加德滿都之斯瓦揚普那多寺（梵 Svayambhū-nātha）最著名，佛陀那德塔廟（梵 Buddha-nātha）則是尼境藏人最尊崇者，最美觀者則首推建於西元一七○三年之健額那拉央塔（Changu Narayan）；諸塔宇雖保有古式風格，然因屢經增修，已不能回溯到十五世紀以前。此外，尼泊爾人盛行紀念佛陀、文殊菩薩之足跡；崇拜具有印度教色彩之金剛杵（梵 vajra）、鈴（梵 ghantā），金剛杵象徵男根（梵 liṅga），表示佛陀，鈴象徵女根（梵 yoni），表示般若（智慧）。二者亦象徵密教金剛界、胎藏界曼荼羅，而充分顯現密教之特色。〔大唐西域記卷六、卷七、尼泊爾國之佛教（萊維，現代佛教學術叢刊(83)）、D. Wright: History of Nepal, Cambridge 1877；Encyclopaedia Britanica vol. 16 Nepal; R.N.W. Bishop: Unknown Nepal, London 1952〕


meanings:
1892梵語 naiḥsargika-prāyaścittika，巴利語 nissaggiya pācittiya。又作泥薩祇波逸底迦、尼薩耆波夜提、尼薩祇貝逸提。略稱尼薩耆。意譯作盡捨墮、捨墮、棄墮。尼薩耆，盡捨之意；波逸提，墮之意。即波逸提之一種，謂應捨財物之墮罪。「單墮」之對稱。為比丘、比丘尼所受持具足戒之一，五篇罪之一，僧戒八段中之第四段。共有三十條戒，稱為三十捨墮。此戒乃警戒由於貪心而集貯無用之長物，助長生死之業，遂墮落三途，故捨棄此等之財物、貪心、罪業，稱為捨墮。或謂犯此罪將墮入三惡道，故稱墮；懺除之法必先捨其財物，故稱捨。蓋此戒與衣鉢等財物有關，故若以所犯之財物捨於眾中而懺悔之，稱為盡捨；若不懺悔，則結墮惡之罪，稱為墮。四分律比丘戒本定賓疏卷下（大四○‧四七五下）：「尼薩耆者，此翻為盡捨；波逸提者，此翻為墮。謂犯此罪牽墮三惡。（中略）若犯此墮，要先捨財，後懺墮罪，故云捨墮。」四分比丘尼鈔卷一（卍續六四‧二七上）：「捨財、捨罪、捨心，具此二捨，故云盡捨。」　依四分律及四分律行事鈔等所載比丘三十捨墮法之名稱及闡釋：(一)長衣過限戒（梵 dhāraṇaṃ，持），又作長衣戒、長戒。長，謂無用之長物。禁制三衣以外之受衣，而於十日內不作淨施作法。(二)離三衣宿戒（梵 vipravāsāḥ，離），又作離衣宿戒。禁制離開三衣或其一而宿於異處。但作僧羯磨，咐囑其他比丘而離衣者，則不犯戒。(三)月望衣戒（梵 nikṣepaḥ，畜），又作一月衣戒。若所用之三衣破損，受衣財而作新衣，其財不足時，允許受餘分而儲蓄之，唯儲蓄之時間，禁制超過一個月以上。(四)非親尼戒（梵 pratigrahaḥ，取），又作取尼衣戒、取親里尼衣戒、取非親尼衣戒。禁制由非親族之比丘尼受衣。親里，指七世之親族。但若比丘誤受比丘尼衣，或比丘尼誤受比丘衣時，得交換之。(五)使非親尼浣故衣戒（梵 dhāvanaṃ，浣），又作使尼浣故衣戒、使尼浣衣戒。禁制由非親里之比丘尼浣洗敝故之衣，或染，或打，皆在禁止之列。(六)從非親族人乞衣戒（梵 yācñā，乞），又作從非親里居士乞衣戒、乞衣戒。禁制從非親里之居士及居士婦乞衣。但遭遇奪衣、失衣、燒衣、漂衣等厄難時則可從彼等乞衣。(七)過分取衣戒（梵 sāntarottaraṃ，具上下），又作過知足受衣戒、過足受衣戒。比丘遭遇奪衣、失衣等厄難時，若非親里之居士及居士婦等給與多數之衣，比丘應當知足，禁制受三衣以上。(八)勸增衣價戒（梵 caitanakāni，價），又作勸讚一居士增衣價戒、勸一居士增價戒、勸一居士戒。比丘受施主奉衣時，禁制勸其施與高價之衣而受之。(九)勸二家增衣價戒（梵 pratyekaṃ，別），又作勸二居士增價戒、勸二居士戒。二居士分別以衣奉施比丘時，禁制比丘勸彼等共作一高價衣而受之。(十)過分忽切索衣價戒（梵 preṣaṇaṃ，遣使），又作三反六默忽切索衣戒、過限索衣戒、忽切戒。施主以衣價託付執事（淨主），當比丘要衣時，前往執事之處，二返三返，令彼憶念，且言「我要衣」。若未得衣，復可四、五、六返，令彼憶念，禁制超越此限而作過度急切之索求。(十一)乞蠶綿作袈裟戒（梵 kauśeyaṃ，高世耶），又作雜野蠶綿作臥具戒、野蠶綿臥具戒、乞綿蠶戒。禁制雜野蠶綿作新臥具（但依道宣之說，則不限於臥具，亦通於袈裟）。(十二)黑毛臥具戒（梵 śuddhakālakānāṃ，純黑），又作黑羊毛作臥具戒、黑毛戒。禁制以純黑之羊毛作新臥具。(十三)白毛三衣戒（梵 dvibhagaḥ，二分），又作白羊毛臥具戒、白毛臥具戒、白毛戒。作新臥具時，應用二分純黑羊毛、三分白毛、四分尨毛，禁制違之，並禁作純白之臥具。(十四)減六年作三衣戒（梵 ṣaḍvarṣāni，六年），又作減六年作臥具戒、減六年臥具戒、六年戒。臥具新作未滿六年，禁制又作臥具。但捨舊臥具，或作病比丘等之僧羯磨者不在此限。(十五)不貼坐具戒（梵 vitastiḥ，一搩手），又作不褋尼師壇戒、不帖坐具戒、不牒戒。作新坐具時，應由舊坐具取縱廣一搩手，帖著於新坐具上，禁制違犯。(十六)持羊毛過限戒（梵 adhvorṇoḍhiḥ，道中擔羊毛），又作擔羊毛過三由旬戒、擔毛過三由旬戒、擔毛戒。若於道中得羊毛而無人擔持時，比丘得自行擔持，唯禁制超過三由旬之限度。(十七)使非親尼浣染毛戒（梵 ūrṇāparikarmaṇaḥ，浣羊毛），又作使尼浣擘羊毛戒、使非親里尼浣染擘羊毛戒、使尼浣毛戒。禁制使非親里之比丘尼為其浣洗或染擘羊毛。(十八)畜錢寶戒（梵 jātarūparajatasparśanaṃ，捉金銀），又作畜寶戒。禁制手取金銀錢財，或教人取，或置於地而受之，均在禁止之列。(十九)貿寶戒（梵 rūpikavyavahāraḥ，貿錢），又作貿錢寶戒。禁制以金銀錢財貿易他人之金銀錢財。(廿)販賣戒（梵 krayavikrayaḥ，賣買），又作賣買戒。禁制販賣物品而交易飲食等。(廿一)畜長鉢過限戒（梵 pātradhāraṇaṃ，畜鉢），又作畜長鉢戒、長鉢戒。禁制在所用之一鉢以外別受鉢，而不作淨施之法超過十日以上者。(廿二)乞鉢戒（梵 pātraparīṣṭiḥ，乞鉢），鉢雖破損，然其破損未至五綴而不漏者，禁制更求新鉢。(廿三)自乞縷使非親織戒（梵 vāyanaṃ，使織），又作乞縷使非親織戒、自乞縷使非親里尼織衣戒、乞縷戒。禁制自乞縷線，持至非親里之織師處，使彼織衣者。(廿四)勸織師增衣縷戒（梵 uyamānavardhanaṃ，使增織），又作勸讚織師增織戒、屏勸織師增縷織戒、勸織戒。比丘知悉居士及居士婦等令織師為己織作衣時，禁制前往織師處更改價目，令彼織作姣好之衣而與價得之。(廿五)奪衣戒（梵 dattvādānaṃ，與而奪），又作先與他衣強奪戒。禁制比丘將衣給與他比丘後，因瞋恚而自行奪取或令他人奪之，又他比丘已還其衣而仍自取之者，亦在禁止之列。(廿六)畜七日藥過限戒（梵 sannidhikāraḥ，集畜），又作畜藥過七日戒、七日藥戒、畜納戒。比丘患病，在七日內得畜殘藥、酥、油、生酥、蜜、石蜜等物，禁制超過七日之限。(廿七)過前求雨衣過前用戒（梵 varṣāśāṭyakālaparīṣṭidhāraṇaṃ，或求或持非時雨浴衣），又作雨浴衣戒。雨浴衣必於三月十六日求置，四月一日開始使用，禁制於所定之日以前求之或用之。(廿八)過前受急施衣過後畜戒（梵 kārttikātyayikaṃ，過季秋），又作急施衣戒。若因特殊原因而急施衣時，於夏安居最後十日間受之，受已乃至所定之衣時中得畜其衣，而禁制十日以前受之，或過衣時而畜之。(廿九)有難蘭若離衣戒（梵 saptarātravipravāsaḥ，七日相離），又作離衣六宿戒、蘭若離衣六宿戒、六夜戒。夏安居後，迦提月滿（即印度十二月之第八月，相當於陰曆八月十五日至九月十五日之間）間，住在阿蘭若處，若恐懼有財難，將三衣之一留置舍內，限六夜得離衣而宿，禁制超過六夜以上。(卅)迴僧物入己戒（梵 pariṇāmanaṃ，迴），又作迴僧物戒、迴僧戒。禁制明知為僧而自求之以為己物者。　但有關比丘三十捨墮之次第先後，諸律互有出入，如五分律及十誦律等，即以上舉第三十戒為二十六戒，第二十八戒為二十七戒，第二十七戒為二十八戒，第二十六戒為二十九戒，第二十九戒為三十戒。　與比丘之捨墮法相比較，比丘尼之捨墮法缺比丘戒中之第五、第六、第十一至十七、第二十二、第二十七、第二十九等十二戒，而代以第十九互乞蘇油戒以下之十二戒。故知比丘及比丘尼雖同持三十捨墮，然其共通者僅有十八戒。復依四分律及四分律行事鈔等所載比丘尼三十捨墮法之名相及闡釋，略說比丘尼特殊之十二戒：(十九)互乞蘇油戒，禁制先向施主要求某物，得而更求他物。此戒命名之原因乃由先乞蘇之後，更求他油，故稱互乞蘇油戒。(廿)互用說戒堂直戒，施主對比丘尼僧團，例如為造說戒堂而施予款項，禁制僧團互用，供其他作衣等之用。(廿一)互用為比丘自求施戒，例如施主施予某比丘尼作為飲食等之款項，禁制供其僧團間互為作衣等之用。(廿二)互用別房直戒，譬如施主施予某比丘尼作為房舍之款項，禁制該尼互為作衣等其他之物。(廿三)互用房舍直戒，施主對僧團，例如施予作為房舍之款項，禁制互用而為作衣等其他之物。(廿四)長鉢戒，禁制一鉢以外，更畜餘鉢。在比丘之三十捨墮中雖有此戒，但比丘戒中開有十日，比丘尼戒則不開。(廿五)過畜十六枚戒，對十六枚器（大釜、釜蓋、大瓫及杓、小釜、釜蓋、小瓫及分杓、水瓶、瓶蓋、瓫及杓、洗瓶、瓶蓋、瓫及杓）等日常用具，禁制唯畜好色之器，而捨置不好者。(廿六)先許病衣後違戒，禁制先應許給與某比丘尼病衣，其後復不與之。(廿七)時攝非時施戒，禁制明知其為非時之衣，卻視為時衣而受之者。(廿八)貿衣已後強奪戒，禁制與他比丘尼換衣後，因瞋恚而自行奪之或教人奪之，而自行藏其衣者。(廿九)乞重衣戒，乞重衣時，禁制其衣超過四張疊之價。「張」為四條，一條一錢；四張疊，即十六錢。(卅)輕衣戒，乞輕衣時，禁制其價超過兩張半疊，即十錢。　然諸律中所揭舉之比丘尼捨墮法，其列次廢立等與上述頗有異同，如五分律列舉之戒相雖同，其次第則與上述第九戒以下迥異。又十誦律（法顯所集戒本）則與第十六戒以下之次第不同，且缺其中第二十一、二十五、二十六等三戒，而另舉勸增眾多非親里居士及婦求三倍直衣者（列為第二十三戒）、自為身故乞金銀者（列為第二十四戒）二戒。　此捨墮罪之懺悔羯磨，先將犯戒起因之財體捨於眾僧前，次白二羯磨，懺悔其罪。但乞蠶綿戒、畜錢寶戒、貿寶戒等，以其財體特殊，其他比丘不能受用，亦不能以手取之，故不得捨於僧中。〔五分律卷四、卷五、卷十二、彌沙塞五分戒本、摩訶僧祇律卷八至卷十一、卷三十七、摩訶僧祇律大比丘戒本、摩訶僧祇比丘尼戒本、四分律卷六至卷十、卷二十三、卷二十四、四分律比丘戒本、四分比丘尼戒本、十誦律卷五至卷八、卷四十三、卷四十四、十誦比丘波羅提木叉戒本、十誦比丘尼波羅提木叉戒本、四分律比丘含注戒本卷上、四分比丘尼鈔卷一、四分律刪繁補闕行事鈔卷中二、卷中三、四分律行事鈔資持記卷中二、卷中三〕


meanings:
（梵 Nairañjaṅā，巴 Nerañjarā、Nirañjarā，藏 Nai-ran dsa-na）恒河支流。位于中印度摩揭陀國伽耶城之東，相當于今比哈州的Phalgu河。又稱尼連禪那河、尼連然河、尼連河、尼連禪江、尼連江水、尼連水。意譯爲不樂著河。其沿岸多聖迹。《方廣大莊嚴經》卷七〈苦行品〉雲（大正3·580c）︰‘菩薩出伽耶山已，次第巡行至優樓頻螺池側東面，而視見尼連河，其水清冷湍洄皎潔，涯岸平正林木扶疏，種種花果鮮榮可愛，河邊村邑處處豐饒，棟宇相接，人民殷盛。’<#>依《過去現在因果經》卷三、卷四所載，釋尊出家後，于尼連禪河側靜坐思惟，修苦行六年。後舍苦行，從座起，入河沐浴，身體羸弱不能出。時，得天神相助而出，複接受牧牛女難陀波羅的乳糜供養。不久，至畢波羅樹（即菩提樹）下成道。此外，《大唐西域記》卷八、卷九〈摩揭陀國〉記此河河岸有伽耶山、菩提樹、苦行林、正覺山等。<#>該河發源于孟加拉（Bengal）哈札裏巴（Hazaribagh）地方的西美利亞（Simeria），北流至佛陀伽耶（Buddha Gaya）的北方，與莫罕那河（Mohana）相會，後流至巴特拿（Patna）的東方而注入恒河。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷四〈游行經〉；《中阿含經》卷二十三〈水淨梵志經〉；《雜阿含經》卷三十九；《太子瑞應本起經》卷下；《修行本起經》卷下。<#>


meanings:
1891尼連禪，梵名 Nairañjanā，巴利名 Nerañjarā 或 Nirañjarā。又作希連禪河、尼連禪那河、尼連然河、泥連河、熙連河、尼連禪江、尼連江水、尼連水。意譯作不樂著河。為恆河之支流，位於中印度摩揭陀國伽耶城之東方，由南向北流。據過去現在因果經卷三、卷四載，釋尊出家後，於尼連禪河畔靜坐思惟，修苦行六年。後捨苦行而入此河沐浴，淨身後接受牧牛女難陀波羅之乳糜供養，尋至此河對岸之畢波羅樹（即菩提樹）下發願而成道，故此河沿岸頗多釋尊成道之古蹟。　尼連禪河發源於孟加拉州（Bengal）哈札里巴古（Hazaribagh）之西美利亞（Simeria），向北流至佛陀伽耶（Buddha Gaya）之北方，與莫罕那河（Mohanā）相會合，後流至巴特那（Patna）之東方而注入恆河。〔雜阿含經卷三十九、長阿含卷四遊行經、大唐西域記摩揭陀國〕（參閱「伽耶城」2768）


meanings:
（梵 nidāna，巴 nidāna，藏 gloṅ bshi）十二部經之一。意譯爲因緣、緣起，乃原由、起源之義。即經典中，說明佛陀說法及制律緣由的部分。《大毗婆沙論》卷一二六雲（大正27·660a）︰‘因緣云何？謂諸經中遇諸因緣而有所說，如義品等種種因緣，如毗奈耶]作如是說，由善財子等最初犯罪，是故世尊集苾芻僧制立學處。’又，《瑜伽師地論》卷八十一（大正30·753a）︰<#>‘緣起者，謂有請而說，如經言世尊一時依黑鹿子爲諸苾芻宣說法要；又依別解脫因起之道，毗奈耶攝所有言說；又于是處說如是言。世尊依如是如是因緣，依如是如是事，說如是如是語。’<#>《大乘法苑義林章》卷二對于上述引文，以三義解釋尼陀那，即︰(1)因請而說；(2)因犯制戒；(3)因事說法。此外，《大集法門經》卷上、《法華經》卷一〈方便品〉與《十住毗婆沙論》卷九〈念佛品〉等謂尼陀那爲九部教之一。<#>［參考資料］　《大智度論》卷三十三；《瑜伽師地論》卷二十五；《顯揚聖教論》卷六；《順正理論》卷四十四；印順《原始佛教聖典之集成》、《初期大乘佛教之起源與開展》。<#>


meanings:
1888梵名 Nidānamātṛkā。凡十卷。唐代義淨譯。為根本說一切有部尼陀那目得迦之略稱。又作根本有部尼陀那、根本有部目得迦、有部目得迦、有部尼陀那。收於大正藏第二十四冊。乃由尼陀那五卷與目得迦五卷合之而稱尼陀那目得迦十卷。尼陀那，梵語 nidāna，制戒之因緣；目得迦，梵語 mātṛkā，廣解之義。本書乃收集根本說一切有部毘奈耶及諸事、雜事中所遺漏之雜小事之因緣與廣解而成。若與十誦律相對照，則本書相當於十誦律之因緣品與毘尼行法。　目得迦，乃曰得迦之誤寫。曰得迦，梵語 itivṛttaka，音譯伊帝曰多迦，意譯本事。又就內容而言，將 mātṛkā 音譯為摩得勒伽，意譯為行母、廣解，似較為正確。〔開元釋教錄卷九、貞元新定釋教目錄卷十三〕


meanings:
① Ðuôi. ||② Cuối, như thủ vĩ bất ứng 首尾不應 đầu cuối chẳng ứng nhau. ||③ Sao vĩ, một ngôi sao trong nhị thập bát tú. ||④ Số cuối. ||⑤ Theo sau. ||⑥ Vụn vặt. ||⑦ Chim muông giao tiếp nhau.


meanings:
① Đuôi: 豬尾巴 Đuôi lợn (heo); ② (Phần) cuối: 從頭到尾 Từ đầu chí cuối; 首尾不應 Đầu cuối không ứng nhau; ③ Số cuối; ④ Vụn vặt; ⑤ Đuổi, theo sau: 尾其後 Đuổi theo sau; ⑥ (loại) Con (cá): 三尾鯉魚 Ba con cá chép; 金魚雨尾 Hai con cá vàng; ⑦ [Wâi] Sao Vĩ (một ngôi sao trong nhị thập bát tú); ⑧ 【交尾】giao vĩ [jiao wâi] Nhảy đực.


meanings:
① Nước tiểu, nước đái, nước giải, niệu; ② Đi đái, đi tiểu. Xem 尿 [sui].


meanings:
Vốn chỉ cho con nít đái dầm, hoặc tiểu tăng đái dầm. Thiền tông dùng từ này để quở mắng những ông tăng nhỏ tuổi hoặc tiểu Sa-di, hoặc những kẻ có lời nói, hành vi bừa bãi, buồn cười, cũng như ngày nay dùng từ »Tiểu quỷ« (Đồ quỷ), »Xú tiểu tử«, chứ thật ra không có chuyện quỷ đái dầm. Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư ngữ lục: »大 愚 擋 住 云：這 尿 床 鬼 子。適 來 道 有 過 無 過。如 今 却 道 黄 蘗 佛 法 無 多 子。 – Đại Ngu nắm Lâm Tế lại và nói: Đồ quỷ! Vừa rồi nói có lỗi không lỗi, bây giờ lại nói Phật pháp của Hoàng Bá không có gì nhiều!«.


meanings:
① Cuộc, bộ phận. Chia làm bộ phận riêng đều gọi là cục, như việc quan chia riêng từng bọn để làm riêng từng việc gọi là chuyên cục 専局, cho nên người đương sự gọi là đương cục 當局 người đang cuộc, cục nội 局內 trong cuộc, cục ngoại 局外 ngoài cuộc, v.v. Nghề đánh bạc cũng chia mỗi người một việc cho nên cũng gọi là cục. Mỗi một ván cờ gọi là một cục (một cuộc). Thời thế biến thiên như thể bàn cờ, cho nên gọi việc nước vận đời là đại cục 大局 hay thời cục 時局. ||② Khí phách độ lượng của một người cũng gọi là cục. Như khí cục 器局, cục lượng 局量, v.v. nghĩa là cái độ lượng dung được là bao nhiêu vậy. ||③ Co, như cục xúc 局促 co quắp.


meanings:
① Bàn cờ: 棋局 Bàn cờ; ② Ván cờ, cuộc cờ: 下了一局棋 Đánh một ván cờ; ③ Tình hình, tình thế: 局勢 Tình hình, tình thế; 戰局 Tình hình chiến tranh; ④ Tròng, kế: 騙局 Bày kế để lừa tiền của; ⑤ Cuộc, việc: 當局者迷 Người trong cuộc thường không tỉnh táo, việc mình thì quáng; 局外 Ngoài cuộc; 大局 Việc lớn, việc nước; ⑥ Khí lượng (khí phách và độ lượng) của con người: 局度 Bụng dạ, độ lượng; 局量 Khí lượng, độ lượng; ⑦ Hiệu: 書局 Hiệu sách; 鮮果局 Hiệu bán hoa quả; ⑧ Bộ phận: 局部 Bộ phận, cục bộ; 全局 Toàn bộ (cục); ⑨ Cục: 專家局 Cục chuyên gia; 鐵路局 Cục đường sắt; ⑩ Ti: 省公安局 Ti công an (tỉnh); ⑪ Bộ: 政治局 Bộ chính trị; ⑫ (văn) Co lại. 【局促】cục xúc [júcù] a. Nhỏ, hẹp: 房間太局促走動不便 Nhà cửa chật hẹp đi lại không tiện; b. (Thời giờ) eo hẹp, ngắn ngủi: 三天太局促，恐怕辦不成 Thời gian ba ngày ngắn quá, e làm không xong; c. Mất tự nhiên: 感到局促不安 Cảm thấy bồn chồn không yên, cảm thấy hồi hộp không yên.


meanings:
Câu nệ, trói buộc. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 3 ghi: »天 童 仰 遵 古 轍、步 伍 不 失 尺 寸、而 出 奇 神 變 未 見 所 長。 眞 歇 語 言 超 逸 意 趣 自 在、發 揮 醒 露 不 費 氣 力、雖 不 局 局 於 法、而 實 不 背 於 法 也。 – Thiên Đồng kính cẩn noi theo vết xưa, bước đi rập khuôn mà xuất kì thần biến chưa thấy sở trường. Chân Hiết lời nói vượt mức tầm thường, ý thú tự tại, phát huy con đường tỉnh giác mà chẳng phí khí lực. Tuy chẳng câu nệ ở pháp mà thực chẳng trái nơi pháp«.


meanings:
Câu nệ, quanh co. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »今 有 等 妄 人、 任 情 縱 恣、決 裂 禮 法、反 笑 守 律 儀 者 爲 局 曲、果 何 心 哉？ 昔 大 覺 璉 動 靜 尊 嚴、圓 通 訥 一 見 眞 以 大 器 期 之； 黃 龍 南 進 止 有 度、居 常 正 襟 危 坐。 二 老 豈 局 曲 之 士 哉？ – Nay có bọn người giả dối, theo tình buông lung, đoạn tuyệt với lễ pháp, họ cười người giữ luật nghi là câu nệ, như vậy họ là người tâm địa ra sao? Xưa kia ngài Đại Giác Liễn lúc động hay tĩnh đều tôn nghiêm, ngài Viên Thông Nột vừa gặp một lần liền biết là pháp khí; ngài Hoàng Long Nam tiến dừng đều có chừng mực, ở trong thất thường ngồi ngay thẳng, y áo chỉnh tề. Hai vị này há là nguời câu nệ sao?«.


meanings:
① Hơi tiết xuống dưới. Tục gọi đánh rắm là phóng thí 放屁.


meanings:
Rắm, rắm rít: 放屁 Đánh rắm, trung tiện, vãi ruột, địt.


meanings:
① Ở, như yến cư 燕居 nhàn, nghĩa là lúc ở trong nhà nhàn rỗi không có việc gì. ||② Tích chứa, như hoá cư 化居 đổi cái của mình đã tích ra, cư tích 居積 tích chứa của cải, cư kì 居奇 tích của đợi lúc đắt mới bán. Ðể ý làm hại người gọi là cư tâm bất lương 居心不良. ||③ Chiếm, như cư kì đa số 居其多數 chiếm thửa số nhiều. ||④ Yên, như cư nhiên như thử 居然如此 yên nhiên như thế. ||⑤ Cư sĩ 居士 đàn ông ở nhà tu theo Phật pháp, giữ năm điều giới thanh tịnh gọi là cư sĩ, các nhà học giả ở ẩn không ra đời bôn tẩu cũng gọi là cư sĩ. ||⑥ Một âm là kí. Lời nói giúp lời, như hà kí 何居 sao đến như thế?


meanings:
① Ở: 同居 Ở chung; 分居 Ở riêng; 燕居 Ở không, ở nhàn (trong nhà, không làm gì); 面山而居 Ở đối diện với núi (Liệt tử); ② Nhà, chỗ ở: 新居 Nhà mới; 故居 Chỗ ở cũ; ③ Đứng: 居首 Đứng đầu, số một; 居于首列 Đứng hàng đầu, số một; ④ Đặt vào, tự cho là: 以前輩自居 Tự đặt mình vào bậc tiền bối; 以專家自居 Tự cho mình là chuyên gia; ⑤ Giữ (chức), ở vào (chức vụ hay vị trí): 身居要職 Giữ chức vụ quan trọng; 永州居楚越間 Đất Vĩnh Châu ở giữa Sở và Việt (Liễu Tôn Nguyên); ⑥ Tích trữ: 居積 Tích trữ của cải; 化居 Đổi cái đã tích trữ ra; 奇貨可居 Hàng quý có thể tích trữ được; ⑦ (văn) Ngồi: 居，吾語女 Ngồi đấy, để ta nói với ngươi (Luận ngữ); ⑧ (văn) Ở lại, lưu lại: 不有居者，誰守社稷？ Không có người ở lại thì ai giữ xã tắc? (Tả truyện); 居十日，扁鵲復見 Lưu lại mười ngày, Biển Thước lại ra bái kiến (Hàn Phi tử: Dụ lão); ⑨ (văn) Chiếm: 居其多數 Chiếm phần đa số; 數各居其上之三份 Mỗi số chiếm ba phần ở trên (Lễ kí); ⑩ (văn) Biểu thị khoảng cách thời gian rất ngắn (thường dùng trước 有頃，欠之，頃之)：居有頃 (hoặc 居頃之)：Chẳng mấy chốc, chẳng bao lâu, lát sau; ⑪ (văn) Thế? (trợ từ dùng để hỏi): 國有人焉，誰居？其孟椒乎？ Nước Lỗ có người tài, là ai thế? Có phải ông Mạnh Tiêu không? (Tả truyện: Tương công nhị thập tam niên); 何居？我未之前聞也 Ai thế? Trước đó ta chưa từng nghe nói (Lễ kí: Đàn Cung thượng); ⑫ (văn) Trợ từ dùng giữa câu, biểu thị ý cảm thán: 日居月諸，照臨下土 Mặt trời mặt trăng, chiếu soi xuống đất (Thi Kinh: Bội phong, Nhật nguyệt); ⑬【居常】cư thường [jucháng] (văn) a. Luôn, thường: 玄素貴，以爽故廢黜，居常快快不得意 Hạ hầu Huyền trước đây vốn là người hiển quý, vì Tào Sảng mà bị phế truất, nên thường rầu rĩ không vui (Tam quốc chí: Nguỵ thư, Hạ hầu Huyền truyện); b. Lúc bình thường, thường khi: 居常不敢食肉，只是吃菜 Bình thường không dám ăn thịt, chỉ ăn rau cỏ (Hồ hải tân văn di kiên tục chí); 【居然】cư nhiên [jurán] (pht) Đã, lại, mà, vẫn... (tỏ sự không ngờ tới hoặc khác thường): 幻想居然實現了 Ảo tưởng đã thực hiện; 才學了一點，居然自高自大了 Mới học được một tí mà đã tự kiêu; 我眞沒有想到他居然會做出這事來 Tôi thật không ngờ anh ta lại làm những việc như vậy; ⑮ Hiệu ăn. Như 飯館 [fànguăn]; ⑯ [Ju] (Họ) Cư.


meanings:
(1289-1359) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Tung Sơn Cư Trung. Hai lần sang nhà Nguyên (Trung Quốc) tham học với các bậc danh sơn danh đức, đắc pháp nơi Thiền sư Sĩ Đàm, thuộc đời thứ 23 hệ Nam Nhạc, đời thứ 6 tông Lâm Tế Nhật Bản. Sư trụ trì chùa Kiến Trường. Tác phẩm: Đại Nguyên Thiền Học Cầu Mông.


meanings:
3189梵名 Ājñāta-kauṇḍinya，巴利名 Añña-koṇḍañña。又作阿若憍陳如、阿若多憍陳如、阿惹憍陳如、阿惹憍鄰、阿若拘鄰、阿若俱鄰。或作憍陳如、憍陳那、拘鄰若、拘鄰、俱鄰、居鄰等。爲佛陀最早度化的五比丘之一。Ājñāta（阿若），了解之義，或譯爲初知、已知、了教、了本際、知本際、無智；Kauṇḍinya（憍陳如），爲其姓，義爲 K猔ṇdin 族者。居倫成爲比丘後之事蹟不詳，僅知於教團中爲最長老，常居上座之位。〔方廣大莊嚴經卷十一、佛本行集經卷三十四、北本大般涅槃經卷四十、大毘婆沙論卷九十三、佛祖統紀卷二〕（參閱「憍陳如」6063）


meanings:
（梵 gṛha-pati，巴 gaha-pati，藏 khyim-bdag）音譯伽羅越、迦羅越。指歸依佛門的在家男子。梵語原義有家長、家主、長者之義。又有居財之士或居家有道之士之意。即指吠舍（毗舍）階級的豪富者，或指在家的有德有道之士。<#>經律中所說的居士，通常即指四姓中的吠舍種姓之富人，如《中阿含》卷一〈水喻經〉雲（大正1·425c）︰‘刹利、梵志、居士、工師。’《長阿含》卷二十二〈世本緣品〉雲（大正1·149b）︰‘婆羅門種、居士種、首陀羅種。’《大品般若經》卷一（大正8·220a）︰‘刹利大姓、婆羅門大姓、居士大家。’《放光般若經》卷一（大正8·3b）︰‘尊者家、梵志大姓家、迦羅越家。’《注維摩經》卷二（大正38·340b）︰‘什曰︰外國白衣多財富樂者名爲居士。（中略）肇曰︰積錢一億入居士裏。’《五分律》卷二十一（大正22·145b）︰<#>‘問言︰汝各有幾財得爲居士？第一人言︰我錢有十三億。第二人言︰我有十四億。第三人言︰我有十四億，又有一無價摩尼珠。二十億言︰我有二十億，複有五百摩尼珠、一摩尼寶床。’<#>然《大智度論》等另稱居家有道之士爲居士，如《大智度論》卷九十八雲（大正25·742a）︰‘居士真是居舍之士，非四姓中居士。’《維摩義記》卷一（末）雲（大正38·441b）︰‘居士有二︰(一)廣積資産，居財之士名爲居士。(二)在家修道，居家道士名爲居士。’《維摩經略疏》卷三亦雲（大正38·601b）︰‘外國居財一億稱下居士，乃至百億名上居士，此土居家德素亦名居士。’<#>在我國，居士一詞原出自《禮記》〈玉藻篇〉；又，《韓非子》一書記載周時有居士任矞、華仕兄弟二人。可知在家不求仕宧，而怡然自得于道藝者，即稱爲居士，故我國、日本等地，皆稱有道之處士爲居士。如梁朝傅翕、北魏·劉謙之、唐代李通玄等人都是身雖在家却能通達佛道的著名居士。《祖庭事苑》卷三（卍續113·86下）︰‘凡具四德乃稱居士︰(一)不求仕宦，(二)寡欲蘊德，(三)居財大富，(四)守道自悟。’此說即綜合上述諸說而成。<#>至後世，佛教徒往往在死後之法名上附加此稱，或稱將軍及貴顯者爲大居士，稱士人等爲居士。至近代則泛稱一般在家佛教徒爲居士。此外，對于女性亦有女居士之稱。<#>◎附一︰《太虛大師全書》〈居士學佛之程序〉（摘錄）<#>(一)有普通學識之人，或因人勸導，或因事感懷，將發生修學佛法、信從佛教之心時，須先漸次請取佛學門徑諸書籍，（中略）涉獵研讀，數月可以卒業。由是，認識佛教大概之真相，三世因果，五趣升沉，生死之輪回，涅槃之解脫。既經完全肯定，則信心自然生起。如是信心，乃由勝解樂欲而發，是真信而非迷信，庶免盲從偏蔽之弊。<#>(二)既由了知佛法大概之真相，生起信崇之念，則當進一步以求堅定此信心，從一大德沙門乞受皈依佛法僧寶之三皈。此受三皈，即爲將內心信崇佛法僧之真意，公布于世出世間聖凡大衆之公布儀式。經此公布之後，世出世間聖凡大衆，即公認爲信佛徒衆中之一分子；而己身已爲從佛法中所化生之一佛教徒的新人格，亦因之確定。經此公布皈佛法僧之一階級，最關要者在舍邪歸正。云何歸正？即從此唯以佛爲師，以佛法爲學，以修佛法之僧爲友。換言之，即從三寶中新生得一新身命，如赤子之完全皈投于三寶慈懷中也；故雲皈命三寶。云何舍邪？外之則永舍世間種種非清淨、非解脫、非正覺之邪教、邪說、邪師、邪友，及所起邪行；故受皈後，應持純正之佛教徒態度，處處高標佛教特勝之點，而不與異道及流俗茍同，信心乃能純潔。內之則漸舍世俗之慳貪等心，能去奢節欲，而以所余修植福田。福田有三︰一曰恩田，對于若父母等有恩者，不吝財力以爲報酬；二曰敬田，對于崇佛宏法供僧以尊奉有德之事，不吝財力以爲布施；三曰悲田，對于世人乃至畜生等，遇其種種艱難困苦之事，不吝財力以爲濟度。故受皈後，應即成爲一樂善好施之人。<#>(三)由受皈行施之善信純熟，審己之所能行持者，進從大德沙門乞受持五戒。五戒者，人道之綱紀，心德之根本也。然受五戒，不必一時皆受；蓋在家居士處于習俗之中，複關職業之別，或受持一戒，若不殺生，若不偷盜，若不邪淫，若不妄語，若不飲酒、吸鴉片等，均可。一戒既能完全受持，進受二戒︰若不殺生，不偷盜；若不偷盜，不邪淫；若不邪淫，不妄語；若不妄語，不烟、酒；若不烟、酒，不殺生等；均可。能持二戒清淨，進受三戒；能持三戒清淨，進受四戒；能持四戒清淨，乃進而完全受持五戒。此之受持戒條，貴在實行，非可以務名之心出之，妄雲吾能受持幾戒或全持五戒，而實際上或故犯覆藏，或誤犯而不懺，已受而不持，譬之知法犯法，罪加一等。又，不受而行殺等，不過惡行；受而毀戒，又加一毀佛戒法之罪，及欺罔佛聖、誑取名聞之罪也。故受戒之前，大須審慎！受戒之後，時切檢點！每日當立一所受戒條之持犯格而審查之，一日能持淨無犯，則可紀功；如稍有所犯，則當髮露勤求懺悔。久之，純潔無疵，則心喜身泰，即有君子坦蕩蕩之樂，雖處人世，無異天堂。如已受此戒而自審不能堅持者，則須重向一大德沙門，當衆公布退除，免招破壞佛戒之大愆也。此受五戒，重在止惡行善之四字。所戒除之殺等，止爲止惡；在于行善，即爲儒家仁、義、禮、智、信之五德。唯佛法尤重止惡，蓋能止惡而行善，則爲無惡之純善，雖行善而不能謹于止惡，則不成無漏清淨之善，其程度僅等于但受三皈者之隨喜行善而已。故止惡二字，爲五戒較三皈進一步之特徵，居士之學佛者不可不知也！誠能集合受持五戒之人而成一家、一鄉、一邑、一國之群衆，則眷屬未有不和樂，鄰里未有不仁美，風俗未有不淳善，社會未有不安寧。由身修而家齊、而國治、而天下平，庶可征之行實耳。竊願居士之學佛及居士之提倡佛教者，能以此交相勉勵激勸而深深注意焉。<#>(四)能受五戒，恒持清淨，則爲人中賢聖。更進一步，當短期學習佛所行之綱略，受持八關齋戒。關者，限期關約之意，亦關閉一切惡行之義。故受持八齋戒法，最短者，期以一日一夜，稍長，則二日二夜，或七日七夜乃至百日百夜，在行者隨意期約。在乞受時，向大德沙門，將願受齋戒若干期日夜當衆陳告。由大德依法授與之後，則在期約之內，居于佛寺或淨室中，等同短期出家，全屏世間一切習染嗜好。恭對三寶，凝攝六根，晝夜精進無間，如佛盡形壽不殺、不盜、不淫──完全斷淫，非但不邪淫也──、不妄語、不飲酒、不香花嚴飾──服壞色縵衣──、不坐高廣大床、不持金銀財寶及過往歌舞觀聽、幷持不過午時之齋──此之持齋，謂不過午食，非但蔬食而已──。而行者亦于所約定之期限內，如是行持，自一日夜以至百日夜，關閉諸惡，止息游戲，脫離俗染，節减食睡，近之則成爲新濯新浴之一高尚嚴潔的新人格，遠之則上通于如來清淨法界海流。在常爲職業所纏而可短期靜修者，猶爲特勝之方便也。此短期精進之所行，其功力每有勝過于持五戒數年者，故此亦爲居士持戒之加行──居士，應曰近事士、近事女，今從中國習慣之稱呼，姑仍名居士。實則居士乃隱居不仕之士，或素封端居之士，非必學佛者之稱也──。雖未受五戒，或未受三皈者，亦可行之；然以已能受持五戒者，用爲短期加行行之爲更有功效也。<#>(五)能長守五戒或短持八關齋戒矣，若更求增進，則當淨意地之煩惱毒，而進持心戒，此即崇行十善︰身不殺、盜、淫，口不妄言、惡口、兩舌、綺語，意不貪、嗔、痴是也。止身惡同于五戒；止口惡則別開出兩舌、惡口、綺語三條，益加嚴密；淨除意惡，則爲十善行不共五戒之特勝點。然十善行，乃衆聖之大本，萬德之宏綱，枝條無量，繁細難盡，二地菩薩才能持淨，至成佛時乃能圓滿，凡僧不易精嚴，何况居士？故當就其中之尤重者，標舉爲相，俾可遵從。故當向菩薩沙門乞受梵網之十重戒而嚴持之可也。推而廣之，則由攝律儀而攝善法也，而饒益有情也；菩薩萬行胥在乎是；惟智者之超然自達而已！<#>(六)第一、第二，在養成信解，第三、第四、第五、在習行戒善。夫學佛之道，以起信爲母，而持戒爲基；信具、戒就，則本立而道生，乃可進修定、慧。定、慧若非有真信、淨戒貫持其中，則定未有不爲雜魔之邪定，慧未有不爲縛染之狂慧也。外道旁門之流，唯以邪定陷人；世智辯聰之輩，每將狂慧惑世；是皆無上來信根、慧根之故也。修習禪定，即修止觀，聖教中向以不淨、慈悲、緣起、數息、念佛五種止觀爲方便。此中不淨、慈悲、緣起三觀，分別對治貪、嗔、痴三惑，修之匪易；數息兼治昏亂，爲修定之要門；念佛總伏雜染，乃離障之捷徑。今以華土之傳習，可更加禮佛、稱名、誦經、參話、持咒之四種。前所雲念佛，實爲凝心以觀念佛之功德、相好爲法門，此于念佛中別開出禮佛、稱名二門︰禮佛、即嚴供經像，常課或定期勤行禮拜，禮拜時觀念佛等功德相好，三業恭敬，久之，定心現前，亦爲修念佛三昧。稱名念佛，即口稱佛菩薩等名號，而心維其勝德，出于《無量壽佛經》及《佛說阿彌陀經》之建立，所謂執持阿彌陀佛等名號，若一日乃至七日，而獲一心不亂之三昧者是也。約不淨、慈悲、緣起三觀之精意，而爲誦經、參話頭二門︰以誦經既能照悉心中煩惱分別，漸伏貪、嗔、痴等；而參話頭尤能使貪、嗔不行，直搗愚痴也。誦經，即常誦《般若心經》、《法華經》等之一經，如因誦《法華經》而得定，即爲法華三昧等。參話頭，即抱持父母未生前本來面目等一句話頭，窮參力究等。持咒，在通常之照音稱誦，殆與誦念經佛無異；其受真言密教之傳授，依一定之儀軌，設特立之壇場，身手結印，心觀種字，同時口誦真言，三業玄密相應，行者因心與本尊之果德，同融于六大無礙之交加相持中，則更能總攝前來諸觀而速疾成就也。上之各種止觀，或按日爲定時數數之常課，或約期爲閉關專修之加行，則在乎行者之自擇其宜耳。行至情死智生，皆能定、慧俱獲，以先有信解與戒善爲基本故也。此時，更當廣研聖教經論，多問深思，熏開勝慧，庶善識位次，離魔邪上慢，似道法愛諸過，上上升進于解脫之聖道中，不致滯誤。若《阿含》、《寶積》、《般若》、《深密》、《楞伽》、《華嚴》等經，與《俱舍》、《成實》、《中觀》、《成唯識》、《瑜伽師地》等論，皆勝義之結晶，前聖之鴻式也。古今諸德之疏注，及拙著之《起信論略釋》、《別說》、《唯識釋》、《維摩講義》、《楞嚴研究》、《楞伽義記》、《法華講義》等，皆可參考資證，助發玄悟。由是信解融貫，定慧交修，菩提之心于是開發！<#>(七)上來解行無懈，可期果證。若于生死流轉中未能不怖，而又現身中未登三乘聖地，則今有一舍，勢須于五趣中更受後有，難免隔蘊之迷，蹉跎耽誤！甚或惡緣所逼，展轉沉淪，則不可不求他力之淨緣增上，上聖之大願攝持，俾盡此身之報，即往淨土而生；此則依彌勒以求生兜率內院，依彌陀以求生西方極樂之法門尚也！就今盛行之求生極樂以言，既具前來所修，信行已具，但加發一依恃阿彌陀佛之願力，專心一意，以臨命終時仗佛接引往生彼土而已。加習《阿彌陀》等經，確信必有彌陀等土之可往生，及專持彌陀佛名，則信願行尤爲一貫耳。<#>(八)若雖未能現登三乘聖地，而能堅發深固大菩提心，悲憫五趣有情，誓于生死流轉中廣爲濟拔，漸由十信進趣三賢等菩薩行位，于長劫中修菩薩一切難行之行，憑勝解力及大願力不生恐怖，不畏艱難，則可依釋迦本師行菩薩道之本生所行爲師法，恒磨礪以修六度，勤策發而習四攝，譬如火中優鉢羅花，尤屬難能可貴！若怡山發願文所雲近之矣。<#>◎附二︰歐陽漸所選輯之書目︰在家必讀內典<#>《佛說父母恩重難報經》<#>《大方便佛報恩經》〈孝養品〉<#>《佛說孛經》<#>《佛說演道俗業經》<#>《中阿含經》〈大品善生經〉<#>《十善業道經》<#>《優婆塞戒經》〈受戒品〉（以上七部爲男性<#>居士必讀）<#>《佛說鹿母經》<#>《銀色女經》<#>《玉耶女經》<#>《佛說長者法志妻經》<#>《佛說七女經》<#>《佛說月上女經》<#>《優婆夷淨行法門經》（以上女子必讀）<#>［參考資料］　《十誦律》卷六；《維摩經文疏》卷九；《法華經玄贊》卷十（末）；《玄應音義》卷三；《翻譯名義集》卷五；《佛祖統紀》卷四十六。<#>


meanings:
3187梵語 gṛha-pati，巴利語 gaha-pati。音譯迦羅越、伽羅越。意譯長者、家主、家長。指印度四姓中吠舍種（梵 vaiśya）之富豪，或在家有道之士。經、律典籍中，常稱吠舍種之富豪爲居士，如中阿含卷一水喻經、長阿含卷二十二世本緣品、大品般若經卷一、放光般若經卷一等所載。而大智度論卷九十八等，則稱居家有道之士爲居士。　佛教中之居士常與古來所稱之長者混同，如慧遠之維摩義記卷一末（大三八‧四四一中）：「居士有二，一廣積資產，居財之士名爲居士；二在家修道，居家道士名爲居士。」後者即爲佛教中之居士。如印度之維摩、賢護等常修佛道之在家菩薩，及我國梁代傅大士、北魏劉謙之、唐代李通玄等能通佛道之在家者。今則泛指在家修道之男子爲居士，亦有稱女在家修道之女子爲居士者。　在我國，居士一詞原出於禮記玉藻篇，於韓非子一書中，亦謂有任矞、華仕等居士，皆指頗有道藝而不求仕宦之處士。其後，我國與日本多不依經律所說之本意，而泛稱有道之處士爲居士，如首楞嚴經義疏註卷一、法華經演義卷七之一、祖庭事苑卷三等所載。〔大佛頂首楞嚴經卷六、十誦律卷六、維摩經文疏卷九〕


meanings:
3187指佛教之在家信眾，於世俗生活中所從事之信仰活動。於印度，自佛陀住世以來，佛教徒中，除比丘、比丘尼之出家教團外，並有優婆塞（男）與優婆夷（女）之在家信徒。依據巴利文如是語經一○七所說，出家眾由在家眾供給衣、食、住等資具，在家眾則依出家眾接受教法與梵行，兩者互相支持，共同修行正法。　由於出家、在家之生活型態不同，行爲之限制亦隨之有異，即出家眾有二五○戒或五○○戒等，在家眾有五戒、八關齋戒等。初時在家居士以其居處附近之出家教團爲中心，從事宗教活動，惜當時有關組織之狀況今已不詳，然依其演變可推知，教權由出家教團掌握。大乘佛教勃興的原因之一，即在家居士意欲起而排拒出家教團，乃著書立說，開創新局勢。　在諸經典之中，以在家居士爲主腦人物者，如維摩詰經中之維摩居士，勝鬘經中之勝鬘夫人，皆以居士爲主而宣說佛法。此外，如華嚴經中在家之善財童子，以婆羅門、船師、香商等爲善知識而受其教示，聽聞此經之大迦葉、舍利弗等大弟子則如聾若啞，其他諸大乘經中，亦強調在家菩薩之存在。於造像時，比丘皆爲出家形像，菩薩則多爲在家形像，此乃積極顯現在家眾之信仰意識。　然在錫蘭、緬甸、泰國等地，出家教團之教權頗高；另如西藏之喇嘛教團，迄今仍由僧團之代表人物掌握政權，在家信眾不得參與。　我國之情況異於他處。初期譯經之重要人物，如後漢之安玄、三國之吳支謙、西晉之聶承遠等皆爲居士。後秦之鳩摩羅什，晚年受君主逼迫，遂行在家生活。其後，劉宋之謝靈運、蕭齊之蕭子良、梁之武帝、唐代之王維及白居易、吳越之忠懿王等爲王侯、貴族、文人等之代表人物，於建齋、造寺或教學、文學等方面皆頗有貢獻。　有關居士教團方面，以東晉廬山慧遠所創立之僧俗同修團體「白蓮社」最爲重要，計有劉遺民、周續之、宗炳等一百二十三人建齋立誓，發願往生西方。此類念佛結社至唐代依然十分普遍，如會稽之九品往生社；而以宋代最盛行，社名尚流傳於今者有二十餘社。其中，靈照之淨業社擁有僧俗兩萬人，若觀之結社則擁有十萬人，領導者近半數爲居士。又宋代之朱熹、陸九淵等儒者，亦博通佛學，另如道教之全真教教祖王𡕇極其推崇禪學，佛教僧侶亦起而呼應，故漸產生儒釋道三教合一之思想與風習。　至明朝，居士對於佛教教學之研究大有進展，如注釋佛典、編集禪宗語錄等。更有以心泰之佛法金湯編一書爲始，陸續完成居士分燈錄、居士傳等多種在家教徒之傳記。清末以降，佛教步入衰頹之勢。後以彭紹升、楊文會等居士刊行佛典、開辦佛學院、設立居士林等，方得延續居士佛教之命脈。　日本之佛教以聖德太子爲其發展端緒，其後皇室、貴族大力推動佛教建築、美術、文學、行事等，特別值得注意者，即以半僧半俗之身分活躍於其間；如古代山岳教先驅之修驗道開祖，亦爲優婆塞。平安朝中期以後，所撰諸種往生傳及法華驗記中，即收錄「教信沙彌」（信奉佛教卻不滿既有之教團，遂自稱沙彌而畢生過在家生活者），或類此而稱爲「聖」、「持經者」的一群修行者之傳記。　在鎌倉時代之新佛教中，真宗、時宗、日蓮宗等所呈現之強烈半僧半俗色彩，推測係受到上記之教信沙彌等的影響。至於禪宗，初時尚保持嚴格之出家生活，其後漸耽溺於文學，臨濟宗山城天龍寺之開山祖夢窓疎石（1275～1351）譏評彼等爲剃頭俗人。近代，一般人之佛教信仰活動中，作爲社交組織的各「講」，如「法華八講」等，極爲發達。明治維新後，以新興教學等爲目的之居士佛教運動，日益盛行。


meanings:
Đăng lục, 1 quyển, do Châu Thời Ân soạn vào đời Minh. Thể lệ soạn sách này phỏng theo Thiền tông Truyền Đăng lục, gom chép các việc tham thiền biện đạo của các cư sĩ tại gia, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 857. Nội dung bao gồm: Cư sĩ Duy-ma của Ấn Độ, Phó đại sĩ đời Nam triều, Bàng cư sĩ và Hàn Dũ đời Đường; Chu Hi và Tô Đông Pha đời Tống; Tống Liêm và Lữ Nham Chân Nhân đời Minh, tổng cộng gồm 110 vị. Sách hoàn thành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 5 (1631).


meanings:
Cư sĩ im lặng. Điển cố: Ngài Văn-thù hỏi cư sĩ Duy-ma-cật về pháp môn bất nhị, cư sĩ đáp lại bằng cách im lặng.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, họ Chu, người xứ Ôn Châu (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vân Cư Đạo Tề, tông Pháp Nhãn.


meanings:
(1064-1146) Thiền tăng đời Tống, họ Vương, hiệu Kính Tẩu, về già hiệu Bắc Giản, nối pháp Thiền sư Đức Quang ở chùa Dục Vương, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Bắc Giản tập 19 quyển, Tục tập 1 quyển, Bắc Giản Hoà thượng ngữ lục 1 quyển.


meanings:
Thân làm một vị tăng cùng theo đại chúng trong thiền viện tham thiền. Tông Môn Võ Khố ghi: »太 瘤、 蜀 僧、居 衆 常 嘆 佛 法 混 濫、 异 見 鋒 起、乃 曰：我 參 禪 若 有 眞 正 知 見、當 不 惜 口 業。 – Thái Lưu là vị tăng đất Thục, theo đại chúng tham thiền, thường than Phật pháp rối loạn, dị kiến đua nhau phát sinh, nên nói rằng: Tôi tham thiền nếu có tri kiến chân chính, sẽ chẳng tiếc khẩu nghiệp«.


meanings:
(1010-1071) Thiền tăng đời Tống, họ Kiển, tự Trung Mẫn, người xứ Tử Châu (nay là huyện Tam Đài tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Diên Khánh Tử Vinh, tông Vân Môn. Sư được vua Nhân Tông ban hiệu »Tổ Ấn Thiền sư«. Sau sư trụ chùa Viên Thông Lô Sơn nên được gọi là »Viên Thông Nột«.


meanings:
(837-903) Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Lạc Dương, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư.


meanings:
(835-913) Thiền tăng đời Đường, họ Quách, người xứ Nam Thành, Phủ Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lương Giới, tông Tào Động. Thuỵ hiệu »Chứng Không Đại Sư«.


meanings:
(?-1404) Thiền tăng đời Minh, họ Trần, tự Viên Cực, hiệu Viên Am, người xứ Hoàng Nham (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thứ Trung Vô Uẩn, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Linh Cốc Viên Cực Cư Đảnh Thiền sư Viên Am tập 10 quyển, Tục Truyền Đăng lục 36 quyển.


meanings:
① Ðến, như giới thời 屆時 tới thời, một lần cũng gọi là nhất giới 一屆.


meanings:
① Lần, khóa: 八屆中央委員會第一次會議 Hội nghị lần thứ nhất Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa Tám; ② Đến, tới: 屆時 Tới giờ, đúng giờ.


meanings:
bend, bend over; give in, submit to, yield


meanings:
① Cong, phàm sự gì cong không duỗi được đều gọi là khuất, như lí khuất từ cùng 理屈詞窮 lẽ khuất lời cùng, bị oan ức không tỏ ra được gọi là oan khuất 冤屈, v.v. ||② Chịu khuất, như khuất tiết 屈節 chịu bỏ cái tiết của mình mà theo người. ||③ Một âm là quật. Như quật cường 屈彊 cứng cỏi.


meanings:
Mời thỉnh. Tiết Túc Giác Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »有 一 日、 廓 下 見 一 禪 師、 號 曰 神 策、 年 近 六 十 有 余。 弟 姊 兩 人 隔 簾 見 其 老 宿、姊 却 向 弟 曰： 屈 老 宿 歸 房 裏 吃 茶、 還 得 也 無？ 弟 便 出 來 屈 其 老 宿。 – Một hôm, dưới mái hiên có một vị thiền sư tên là Thần Sách, tuổi hơn 60. Hai chị em cách song cửa thấy lão túc ấy, cô chị quay lại bảo em rằng: Mời lão túc vào phòng uống trà, có được không? Đứa em liền bước ra mời lão túc ấy«.


meanings:
(văn) ① Như 掘 (bộ 扌); ② Cạn kiệt: 用之無度，則物力必掘掘 Dùng mà vô độ thì vật lực ắt phải cạn kiệt (Giả Nghị: Luận tích trữ sớ).


meanings:
① Cong, co lại: 貓屈着腿 Con mèo co chân lại; 屈而不信 Co mà không duỗi (Mạnh tử); ② Khuất phục, chịu khuất: 不屈 Không khuất phục; 屈節 Chịu bỏ khí tiết của mình; ③ Oan ức: 叫屈 Kêu oan; 受屈 Uất ức; ④ Đuối lí: 理屈詞窮 Nghẹn lời cụt lí; ⑤ [Qu] (Họ) Khuất.


meanings:
3192屈浪拏，梵名 Kurāṇa。爲七世紀頃西域古王國。又作屈浪那國、俱蘭國、俱蘭弩國。依大唐西域記卷十二所載，此國在睹貨邏國舊地，周長二千餘里，民風粗鄙暴戾，多不信佛法，伽藍、僧徒等數量極少，惟有國王性情淳厚，崇敬三寶。唐書西域列傳第一四六，載有此國於貞觀二十年（646）入貢金精之事。此國之位置，今依英國歷史地理學者裕爾（H. Yule, 1820～1889）之推定，當在今阿富汗境內科恰河（Kokcha）上游之庫朗（Kuran）。〔解說西域記、S. Beal: Buddhist Recordsof The Western World, vol. I〕


meanings:
3191巴利名 Khuddaka-nikāya。意譯小部。或意音合譯爲小尼迦耶。乃南傳巴利文五部經之第五。又作屈陀迦尼柯耶。係集輯長、中、相應、增支等四尼迦耶之傳說、偈頌、格言等而成，概爲短篇，故稱小部；或謂所收錄者以雜文（巴 khuddaka-pāṭha，小誦）爲始，乃稱小部。其內容諸說有異，據善見律毘婆沙卷一載，有：法句（巴 Dhamma-pada）、喻（巴 Apadāna）、嫗陀那（巴 Udāna）、伊諦佛多伽（巴 Itivuttaka）、尼波多（巴 Sutta-nipāta）、毘摩那（巴 Vimāna-vatthu）、卑多（巴 Peta-vatthu）、涕羅（巴 Thera-gāthā）、涕利伽陀（巴 Therī-gāthā）、本生（巴 Jātaka）、尼涕娑（巴 Niddesa）、波致參毘陀（巴 Paṭisambhidā）、佛種姓（巴 Buddha-vaṃsa）、若用藏（巴 Cariyā-piṭaka）等十四部；巴利文一切善見（Samantapāsādika）、巴利文長部經註（Sumaṅgala-vilāsinī）序、錫蘭所傳巴利三藏等，加小誦而爲十五部；緬甸所傳巴利三藏又增彌蘭陀問（巴 Milinda-pañha）、經集（巴 Sutta-saṃgaha）、?勒論（巴 Peṭakopadesa）、指導論（巴 Netti）等而爲十九部；暹羅（泰國）之巴利三藏中，僅有錫蘭所傳十五部中之八部，即：法句、喻、嫗陀那、伊諦佛多伽、尼波多、尼涕婆、波致參毘陀等。　今略說錫蘭之十五部：(一)小誦，有九篇，前四篇闡說新入佛道者所須修學之三歸、十學處等；後五篇輯錄儀式時所唱誦之禮讚，至今尚爲錫蘭教徒沿用。(二)法句，有二十六章四二三頌，爲佛教道德格言集，相當於漢譯本之法句經、法句譬喻經。(三)嫗陀那，有八品八十經，係以頌及長行讚美阿羅漢果、涅槃等。(四)伊諦佛多伽，有四章十一品，亦以頌及長行闡說行因得果之法，相當於玄奘譯之本事經。(五)尼波多，分爲五品，即：蛇品（巴 Uraga-vagga）、小品（巴 Cūḷa-vagga）、大品（巴 Mahā-vagga）、八品（巴 Aṭṭhaka-vagga）、波羅延品（巴 Pārāyana-vagga）等，前四品有五十四經，波羅延品有十六詩篇，內含最早期之經典。(六)毘摩那。(七)卑多，與毘摩那二者皆係闡釋業力思想的短篇之作，爲巴利聖典中較晚近之典籍。(八)涕羅。(九)涕利伽陀，與涕羅二者均爲輯錄長老及長老尼所作之頌，涕羅有一○七章，一二七九頌，涕利伽陀有七十三章，五二二頌。(十)本生，有五四六品，爲佛陀之本生故事，採錄不少佛教以外之傳說。(十一)尼涕婆，爲尼波多中小品之注釋書。(十二)波致參毘陀，屬論藏。(十三)喻，輯錄已得阿羅漢果之佛弟子、長老尼等之教說，乃巴利聖典中最晚出之典籍。(十四)佛種姓經，有二十五章，敘述過去十二劫中所出世之二十四佛的故事。(十五)若用藏，敘述佛陀過去世爲菩薩時修波羅蜜之故事。〔M. Winternitz: Geschichte der indischen Literatur, Bd. II.(Diebuddhische Literatur); Four Āgamas in Chinese（姊崎正治）〕


meanings:
3193屈露多，梵名 Kulūta。北印度古國。依大唐西域記卷四所載，此國周長三千餘里，都城周長十四、五里，土壤肥沃，適於耕種，產珍藥、金、銀、銅等，伽藍二十餘所，僧徒千餘人，多學大乘，存有往昔如來說法之遺蹟，及無憂王所建之窣堵波。依英國考古學家康林罕（A. Cunningham）推定，此國故址當在今闍蘭達（Jāllandhar）東北，比亞斯河（Byās）上游之古廬（Kullu），那嘎（Nagar）即其都城。學者瓦特斯（T. Watters）則以有部毘奈耶藥事卷九所述之積集聚落，即屈露多國。〔釋迦方志卷上、A. Cunningham：The Ancient Geography of India；T.Watters：On Yuan Chwang, vol. I〕


meanings:
① Nhà ở. ||② Mui xe, như hoàng ốc tả đạo 黃屋左纛 mui xe vàng cờ tiết mao cắm bên tả.


meanings:
① Nhà: 在屋裡 Ở trong nhà; ② Buồng, phòng: 裡屋 Buồng trong; ③ (văn) Mui xe.


meanings:
① Cứt (phân). ||② Một âm là hi. Ðiện hi 殿屎 rền rầm.


meanings:
Cứt, phân: 眼屎 Dử mắt, ghèn; 耳屎 Ráy tai, cứt ráy.


meanings:
Kẻ gánh phẩn, chỉ thân thể con người. Lâm Tế ngữ lục ghi: »大 德。 爾 檐 鉢 囊 屎 檐 子。 傍 家 走 求 佛 求 法。 即 今 與 麼 馳 求 底。 爾 還 識 渠 麼。 – Đại đức, ngươi gánh túi bát là kẻ gánh phẩn chạy sang nhà hàng xóm cầu Phật cầu Pháp, ngày nay tìm cầu như thế, ngươi có biết y chăng?«.


meanings:
① Bài trừ, đuổi đi, đuổi bỏ, vứt bỏ (như 摒, bộ 扌): 屏棄不用 Gạt ra rìa; ② Nín, nhịn: 屏息以待 Nín thở để chờ; 屏着呼吸 Nín thở. Xem 屏 [píng].


meanings:
① Tấm bình phong; ② Ngăn, chặn, che chở. Xem 屏 [bêng].


meanings:
① Mạt vụn, như thiết tiết 鐵屑 mạt sắt. ||② Vụn vặt. ||③ Thèm, như bất tiết 不屑 chẳng thèm. ||④ Sạch. ||⑤ Khinh thường.


meanings:
① Vụn, mạt, nhỏ, cám: 鐵屑 Mạt sắt; 木屑 Mạt cưa; 煤屑 Than cám; ② Nhỏ nhặt, vụn vặt: 瑣屑 Lặt vặt; ③ Đáng kể, thèm (thường dùng theo ý phủ định): 不屑一顧 Không đáng (không thèm) dòm ngó đến; ④ Sạch; ⑤ Khinh thường.


meanings:
expand, stretch out, open, unroll, extend


meanings:
① Giải, mở. Bóc mở ra gọi là triển. ||② Khoan hẹn, như triển kì 展期 khoan cho thêm hẹn nữa. ||③ Thăm, như triển mộ 展墓 viếng thăm mộ. ||④ Xem xét. ||⑤ Ghi chép. ||⑥ Thành thực. ||⑦ Hậu, ăn ở trung hậu.


meanings:
① Giương, mở, giở ra: 展翅飛翔 Giương cánh tung bay; 展眉舒眼 Mở mày mở mặt, mặt mũi nở nang; ② Kéo dài, hoãn thêm: 展期 Kéo dài thời hạn; ③ Triển lãm: 畫展 Triển lãm tranh vẽ; ④ (văn) Thăm: 展墓 Thăm mộ; ⑤ (văn) Ghi chép; ⑥ (văn) Thành thực, trung hậu.


meanings:
reveal the understanding of one's own phenomenal situation to that the true teacher can adapt to one's level and teach them appropriately


meanings:
Trải giường toạ thiền. Nếu không có vãn tham thì đánh 3 tiếng »Phỏng tham chung«, khi ấy chúng tăng cả chùa phải trải giường ngủ toạ thiền. Lần lần về sau dùng từ »Triển đơn« để thay cho từ »Phỏng tham chung«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


vietnamese:
triển chuyển tăng thượng lực nhị thức thành quyết định <pttđ>


meanings:
(đph) Đi ỉa, đi đái: 屙屎 Ỉa, đi đồng; 屙尿 Đi đái, đi giải.


meanings:
Khi đi tiêu gọi là a thỉ, đi tiểu gọi là tống niệu. Lâm Tế Huệ Chiếu Thiền sư ngữ lục (Đại 47, 458 thượng) ghi: »屙 屎 送 尿、著 衣 喫 飯、困 來 即 臥、愚 人 笑 我、智 乃 知 焉。– Đi tiêu đi tiểu, mặc áo ăn cơm, mệt mỏi thì nằm nghỉ, kẻ ngu cười ta, người trí biết ta«. Đây là thuật ngữ thường dùng Thiền để biểu thị mọi sinh hoạt hàng ngày đều là việc làm của Phật, hạnh của Phật. Lâm Gian lục, q. thượng (Vạn Tục 148, 301 thượng) ghi: »慈 明 呵 曰：著 衣 喫 飯、不 是 畢 竟、屙 屎 送 尿、不 是 畢 竟。– Từ Minh mắng rằng: Mặc áo ăn cơm chẳng phải là cứu cánh, đi tiêu đi tiểu chẳng phải là cứu cánh«.


meanings:
① Che, cái bình phong. Vua thiên tử phong cho các họ hàng và công thần ra làm vua chư hầu các địa phương gọi là bình phiên 屛藩 nghĩa là để che chở cho nhà vua vậy. ||② Ken mấy bức vẽ lại làm một mảng cũng gọi là bình, như bình điều 屛條, bình đối 屛對 nghĩa là ken các bức tranh lại để treo cho kín tường vách cho đẹp. ||③ Bình dinh 屛營 sợ hãi. ||④ Một âm là bính. Trừ đi, đuổi đi. ||⑤ Lui, đứng hầu khép nép gọi là bính tức dĩ đãi 屛息以待 nghĩa là khép nép đứng lùi một bên hầu không dám thở to vậy.


meanings:
① Cái giát cỏ lót trong giầy dép. ||② Các thứ rổ rá bạ phu vào các đồ khác, tục gọi là trừu thế 抽屜. ||③ Cái lót trên yên ngựa.


meanings:
① Giát cỏ lót trong giày dép, giát ngăn: 床屜子 Giát giường; 抽屜 Ngăn kéo; ② Cái lót trên yên ngựa; ③ Lồng chưng, vỉ hấp.


meanings:
① Mỗ, giết. Như đồ dương 屠羊 giết dê, đánh thành giết hết cả dân trong thành gọi là đồ thành 屠城. ||② Kẻ giết loài vật bán gọi là đồ tể 屠宰, kẻ bán ruợu gọi là đồ cô 屠沽. ||③ Một âm là chư. Hưu chư 休屠 tên hiệu vua nước Hung-nô.


meanings:
① Mổ, giết (súc vật), sát sinh: 屠羊 Giết (mổ) dê; 屠狗 Giết (mổ) chó; ② Giết hại nhiều người; ③ [Tú] (Họ) Đồ.


meanings:
Nhiều lần, liên tiếp, thường, luôn, dồn dập: 屢戰屢勝 Chiến thắng dồn dập; 屢次 Nhiều lần, liên tiếp; 屢屢 Nhiều lần; 屢憎于人 Thường bị người ta ghét (Luận ngữ); 顏淵屢空，不爲不賢 Nhan Uyên luôn thiếu thốn, không phải vì thế mà không hiền (Diêm thiết luận: Địa quảng).


meanings:
① Giầy, như tệ tỉ 敝屣 giầy rách, nói bóng là cái của không có giá trị gì, cũng đọc là xí.


meanings:
(văn) Giày, dép, hài: 敝屣 Giày hỏng rách.


meanings:
① Từng, lớp, hai lần. Như tằng lâu 層樓 gác hai từng. Phàm cái gì hai lần chập chồng đều gọi là tằng. Sự gì có trật tự gọi là tằng thứ 層次.


meanings:
① Tầng, từng: 二層樓 Nhà lầu hai tầng; ② Lớp: 兩層玻璃窗 Cửa sổ hai lớp kính; 一層土 Một lớp đất; ③ Lượt: 兩層棉花 Hai lượt bông; ④ Việc: 還有一層務必注意 Còn một việc nữa cần chú ý; ⑤ Trùng điệp, trập trùng


meanings:
① Giầy da, giầy đi đóng bằng da gọi là lí. ||② Giầy xéo, như lâm thâm lí bạc 臨深履薄 tới chỗ sâu xéo váng mỏng, nói ý là sự nguy sợ. ||③ Lộc, như phúc lí 福履 phúc lộc. ||④ Sự hành vi, chỉ về sự tích đã làm nên, như thao lí 操履 cái dấu tích đã giữ được trong các sự đã qua, lí lịch 履歷 chỗ kinh lịch tại chức vụ trong đời đã làm ra.


meanings:
① Giày: 革履 Giày da; 削足適履 Gọt chân cho vừa giày; ② Giẫm, giày xéo, vượt: 如履薄冰 Như giẫm băng mỏng; 履險如夷 Vượt nguy hiểm như chơi, không ngại khó khăn; ③ Bước, dời chân: 步履維艱 Đi đứng khó khăn; ④ Thi hành, thực hiện: 履約 Thực hiện lời hứa; ⑤ Việc đã làm nên: 操履 Các dấu tích đã giữ được trong những việc đã qua; ⑥ (văn) Lộc: 福履 Phúc lộc.


meanings:
Chỉ các hành vi như: Tham thiền, tu tập, khế cơ, ngộ đạo. Vô Môn Quan ghi: »念 起 即 覺、 弄 精 魂 漢 。 兀 然 習 定、 鬼 家 活 計。 進 則 迷 理、 退 則 乖 宗。 不 進 不 退、 有 氣 死 人。 且 道、 如 何 履 踐。 努 力 今 生 須 了 卻、 莫 教 永 劫 受 餘 殃。 – Khởi niệm liền giác còn là kẻ cố tình huyễn hoặc người, ngây ngây tập định là kế sống nhà quỷ. Tiến được thì mê lý, thối lui là trái tông; chẳng tiến chẳng thối, có hơi hám của người chết. Thử hỏi phải có hành vi thế nào?Nỗ lực đời này cho liễu ngộ, đừng để vĩnh kiếp chịu tai ương«.


meanings:
(văn) ① Đế gỗ của giày (thời xưa); ② Guốc gỗ.


meanings:
① Dép da bằng gai. ||② Cùng nghĩa với chữ lũ 屢.


meanings:
① Liền, nối. Như quan cái tương chúc 冠蓋相屬 dù mũ cùng liền nối. ||② Phó thác, dặn người làm giúp sự gì gọi là chúc. Tục dùng như chữ chúc 囑. ||③ Ðầy đủ, như chúc yếm 屬厭 thoả thích lòng muốn. ||④ Bám dính, như phụ chúc 附屬 phụ thuộc vào khoa nào. ||⑤ Chuyên chú vào cái gì cũng gọi là chúc, như chúc ý 屬意 chú ý, chúc mục 屬目 chú mục, v.v. ||⑥ Tổn tuất (thương giúp). ||⑦ Một âm là thuộc. Thuộc về một dòng, như thân thuộc 親屬 kẻ thân thuộc, liêu thuộc 僚屬 kẻ làm việc cùng một toà. ||⑧ Loài, lũ, bực. Như nhược thuộc 若屬 lũ ấy. ||⑨ Chắp vá, như thuộc văn 屬文 chắp nối văn tự. ||⑩ Vừa gặp, như hạ thần bất hạnh, thuộc đương nhung hàng 下臣不幸屬當戎行 kẻ hạ thần chẳng may, vừa phải ra hàng trận. Tục quen viết là 属. ||⑪ Lại một âm là chú. Rót ra.


meanings:
① Gia đình, thân thích: 家屬 Người nhà, thân thuộc, thân thích; 軍屬 Gia đình bộ đội; 烈屬 Gia đình liệt sĩ; ② Loại, loài, lũ, bọn: 金屬 Kim loại; 若屬 Bọn bây; 而養游俠私劍之屬 Mà nuôi dưỡng những loại du hiệp và võ sĩ riêng trong nhà (Hàn Phi tử); ③ Thuộc về: 直屬機關 Cơ quan trực thuộc; ④ Thuộc về của, của: 這本書屬你 Quyển sách này của anh; ⑤ Tuổi..., cầm tinh: 我是屬鼠的 Tôi tuổi Tí; 醜年生的人屬牛 Người tuổi sửu cầm tinh con trâu; ⑥ (văn) Vừa mới: 天下屬安定，何故反乎？ Thiên hạ vừa yên, sao lại làm phản? (Sử kí); ⑦ (văn) Chắp vá: 屬文 Chắp vá văn chương. Xem 屬 [zhư]


meanings:
① Gắn liền, liền, nối: 冠蓋相屬 Dù và mũ nối liền nhau; 前後相屬 Trước và sau gắn liền với nhau; ② Chuyên chú vào, chăm chú.【屬意】chúc ý [zhưyi] Hướng vào, chăm chú vào, chú ý (người nào); ③ Phó thác, dặn dò (làm giúp việc gì) (dùng như 囑, bộ 口); ④ Đầy đủ: 囑厭 Thoả thích lòng muốn; ⑤ Tổn tuất, thương giúp. Xem 屬 [shư].


meanings:
① Bí hí 贔屭 hăng, tả cái dáng cố sức. ||② Con rùa đá lớn cõng tấm bia, xem chữ bí 贔.


meanings:
(văn) ① Lớn mạnh; ② Con rùa đá lớn cõng tấm bia.


meanings:
① Cây cỏ mới mọc, tức là chữ thảo 艸 cổ.


meanings:
① Khó, khó tiến lên được gọi là truân chiên 屯邅. ||② Một âm là đồn. Ðồn, họp. Chỗ đông binh giữ các nơi hiểm yếu gọi là đồn. Ðóng binh làm ruộng gọi là đồn điền 屯田. Bây giờ họp người khai khẩn ruộng nương cũng gọi là đồn điền là do nghĩa ấy. ||③ Cái đống đất.


meanings:
① Tụ tập, cất giữ: 屯糧 Chứa cất lương thực. (Ngr) Đóng quân: 屯兵 Đóng quân; ② Đống đất; ③ Thôn, xóm: 屯子 Thôn; 皇姑屯 Thôn Hoàng Cô.


meanings:
Khó khăn: 天地風塵，紅顏多屯 Thuở trời đất nổi cơn gió bụi, khách má hồng nhiều nỗi truân chiên (Đặng Trần Côn: Chinh phụ ngâm khúc).


meanings:
① Núi, giữa chỗ đất phẳng có chỗ cao gồ lên, hoặc toàn đất, hoặc toàn đá, hoặc lẫn cả đất cả đá nữa, cao ngất gọi là núi, thuần đất mà thấp gọi là đồi. Vì trong tim đất phun lửa ra mà thành núi gọi là hoả sơn 火山 núi lửa. ||② Mồ mả, như san lăng 山陵, san hướng 山向 đều là tên gọi mồ mả cả. ||③ Né tằm, tằm lên né gọi là thượng san 上山. Cũng đọc là chữ sơn.


meanings:
① Núi, non: 火山Núi lửa; 深山老林 Rừng sâu núi thẳm; 山高坡陡 Non cao đèo dốc; ② Hình dạng như núi: 冰山Núi băng; ③ Né tằm: 蠶上山了 Tằm đã lên né (dụm lại như quả núi); ④ Đầu hồi (của ngôi nhà): 山墻 Đầu hồi, đầu chái nhà. Cg. 房山[fángshan]; ⑤ (văn) Mồ mả: 山陵 Mồ mả; ⑥ [Shan] (Họ) Sơn.


meanings:
Chỉ cho vị Trụ trì của một tự viện. Về sau cũng dùng từ này để tôn xưng các vị thiền sư. Tông Môn Võ Khố ghi: »分 寧 雲 巖 虛 席、 郡 牧 命 黃 龍 死 心 禪 師 擧 所 知 者、 以 補 其 處。 死 曰： 准 山 主 住 得、 某 不 識 他、 只 見 有 〔洗 鉢 頌〕 甚 好。 – Chùa Vân Nham ở Phần Ninh chưa có Trụ trì. Quan Quận này nhờ thiền sư Hoàng Long Tử Tâm tiến cử cho một người để trông coi chùa ấy. Tử Tâm nói: Sơn chủ Chuẩn trụ trì nơi đó được. Có điều là tôi chẳng biết mặt ông ta, chỉ đọc được bài tụng Tẩy bát rất hay của ông ta mà thôi!«.


vietnamese:
sơn sự biến dị vô thường chi tính <pttđ>


meanings:
Lời của tăng sĩ tự xưng, phần lớn là lời của thiền sư trụ trì một tự viện tự xưng, hàm ý khiêm tốn. Lâm Tế ngữ lục ghi: »府 主 王 常 侍。 與 諸 官 請 師 升 座。 師 上 堂 云： 山 僧 今 日 事 不 獲 已。 曲 順 人 情 方 登 此 座。 – Tri phủ Vương Thường Thị cùng các quan trong phủ thỉnh Sư thăng toà. Sư thượng đường bảo: Hôm nay, do sự bất dắc dĩ, Sơn tăng thuận theo nhân tình mới lên toà này«.


meanings:
948指我國天台宗之山家派與山外派。即北宋初年，以四明知禮等為主之天台正統派，是為山家派；對此，而貶稱慶昭、智圓等之錢塘派為山外派。由於唐末天下戰亂頻仍，天台宗之典籍大多散佚，其後又自朝鮮、日本逆輸回有關之天台典籍，乃造成九、十世紀天台學復興之盛況，然由於對原籍看法不一，遂導致觀點之岐異，久之乃有山家、山外之對峙。兩派之對抗，起於對天台宗智顗大師之金光明經玄義廣略二本真偽問題之論爭，廣本有「觀心釋」一章，略本則無。兩派之分裂，肇始於五代之末，其時天台宗第十一祖高論清竦之門下有螺溪義寂、浙江志因，志因之弟子為慈光晤恩。晤恩之弟子有奉先源清、靈光洪敏，源清之弟子有梵天慶昭、孤山智圓，慶昭復有永福咸潤、永嘉繼齊等弟子。此即山外派之系統。而於山家派，義寂之門下有寶雲義通、國清宗昱，義通之弟子有四明知禮、慈雲遵式、寶山善信。知禮復有廣智尚賢、神照本如、興教梵臻、廣慈慧才、淨覺仁岳等弟子。如左表所示：　兩派之筆戰波瀾，先是山外派之晤恩作「發揮記」一書，以「觀心釋」乃後人附加，而專解釋略本，其門弟源清、洪敏亦造難詞二十條，同奉此說，否定廣本之觀心釋。時有善信者，致書四明知禮，請其撰文對評二十條難詞，知禮乃作「扶宗釋難」，指摘二十條難詞之說。源清門下二傑慶昭、智圓合作「辨訛」一書，以扶助「發揮記」。知禮又撰「問疑書」以詰「辨訛」之說，慶昭亦以「答疑書」回覆之。知禮更作「詰難書」，慶昭則著「五義書」轉申其意。知禮又以「問疑書」責難之，踰年未獲答書，知禮乃以「覆問書」催促之，慶昭於是撰「釋難記」以為解說。如此返復五回，其間共歷七年。景德三年（1006），知禮綜括前後十度往返論文之文義，而作「十義書」。翌年，慶昭亦作「答十義書」以對抗之，知禮更撰「觀心二百問」反詰之，又十餘年，智圓撰「光明玄表微記」，復以「四難」，否認廣本之「觀心釋」。翌年，知禮作「光明玄拾遺記」，論破智圓之說。自晤恩否認廣本，至知禮論破「四難」，前後四十年，其間之諍議論點雖多分岐，然其主題乃在就觀心之境而諍其真妄。　山家派主張「妄心觀」，謂觀心目的在轉凡心而實現理心，應修圓觀之直接對象為日常起滅之剎那心，真性理心本非對象性之物，故不為觀察之對象，能成對象者只有無明妄心，即此妄心，方能觀三諦之妙理。山外派則主張「真心觀」，謂觀道之要點在依妙解而定妙行，妙解乃理解圓融三諦三千之圓理，妙行是實行圓妙之三觀；由妙解而得妙行，即無真妄之別，亦即依妙解而得實相三諦之理心，須視此一理心為觀法之直接對象，此理心（一心、一念）並非妄心妄念之一心，乃靈知自性，是不思議境。以上之論諍，自哲學觀點言之，可謂是「山家實相論」與「山外唯心論」之爭。　山外派唯心論顯已從天台「性具說」脫離出來，趨近華嚴，作為此媒介者，為大乘起信論。山外以起信論為唯圓之思想，山家則以之為別圓二教之思想，故知禮於十不二門指要鈔中，立華嚴為別教，主張「別理隨緣」，山外則反對此說。此外，就智顗之請觀音經疏所說「理性毒害」問題，知禮、智圓之間亦有論諍。智圓作「闡義鈔」，主張「理毒」應消伏，故理毒乃可斷而非性惡；知禮即作「釋消伏三用章」、「十九問」，提出「理毒即性惡」論，謂性惡可斷。故知智圓係僅就圓教上立論，知禮則就別圓二教而說。其後慶昭之門人咸潤撰「籤疑」駁斥知禮，知禮之門人淨覺則著「止疑」反駁之。又關於觀經疏妙宗鈔所說之「色具心具」說，兩派主張亦異。「妙宗鈔」乃知禮所撰，其內主張心法與色法同體，皆具有三千，皆為能造能具之總體；山外派之咸潤則作「指瑕」反對知禮之說，主張心法與色法互異，心法具有三千，為能造能具之總體，而色法不然，僅為所造所具之體。淨覺乃撰「抉膜」以駁斥咸潤。另就「三千之有相無相」，兩派亦各執一端，山家派主張理事一體，無論理造之三千或事造之三千，皆為「有相」，並有差別現象；山外派則認為理具之三千乃平等而無相，事造之三千始為「有相」，並有差別現象。　自五代末年，山家派計有義寂、義通、諦觀、遵式、知禮、宗昱、尚賢、本如、梵臻、慧才、仁岳等人；山外派則有志因、晤恩、源清、智圓、慶昭、咸潤、繼齊等人。然知禮門下之淨覺仁岳，與知禮之法孫神智從義等人，其後又就「觀心觀佛」之觀點，與知禮衝突，而辭其座下，另創新說，時人稱為「後山外」，又稱「雜傳派」；為別於「後山外」，乃將上記所舉之源清、慶昭等之山外派稱為「前山外」。〔四明十義書、四明尊者教行錄卷二、卷三、山家緒餘集卷下、釋門正統卷五、佛祖統紀卷八、卷十四、天台教學史第四章（慧嶽）、宋代天台教理史（李世傑）〕（參閱「後山外」3802）


meanings:
（梵 Sanchī、Sañchī）印度中部的重要佛教遺迹。位于印度波保爾（Bhopal）的那瓦巴（Nawab）領土之內。該地爲孤立在平原之上，高度九十公尺的小山。遺迹以大佛塔爲中心，而環布著各時代的佛教堂塔與各種遺迹。此地古代名稱爲‘迦迦那衍’（Kakanaya）或‘迦迦那羅’（Kakanara）；《大史》稱之爲‘塔山’，未詳何時起稱作山崎。從古代印度藝術、建築的觀點來看，此地饒富意義，保存不少塔、寺的遺址與石刻，其中有些爲阿育王時代的建築，系印度現有最精美的形式。茲略述如下︰<#>(1)大塔︰位于今印度中央邦馬爾瓦地區波保爾附近，是古印度著名的大佛塔。半球形圓頂，直徑約三十七公尺，塔高十六餘公尺。塔身在一個圓形的土堆上，其上有兩條石級，在塔身的南面會合，因此，此塔有兩條便利信徒巡行的道路。其中一條圍繞著精緻的阿輸迦欄杆，在四角有四座精緻的牌坊。一般人相信現在看到的這座塔，是阿育王建造的；但是近來比較正確的意見，認爲阿輸迦原來所建的是磚塔，已被後來增建的這座較大的塔所掩蓋。有些欄杆的柱子上面，用梵文字體刻著施主的姓名，這證拇杆不是個人的供養品，而是在幾十年間由許多虔誠的佛教徒不斷努力的結果。<#>四角的四座巨大莊嚴的牌坊，是佛教雕刻中的精品。每座牌坊由三道橫梁和兩根立柱（柱頭刻有動物的形象）構成，幷飾以左右對稱的浮雕嵌板與圓雕；浮雕嵌板的內容多爲佛傳與本生故事，由于當時佛教雕刻禁止出現佛陀本身的形象，故以法輪、寶座、菩提樹等象徵物表示釋迦牟尼的存在。向南的一座牌坊，被認爲是最早的一座，但與其餘牌坊的建築形式幷無顯著的不同。從牌坊上發現的兩篇刻文中，可知‘西牌坊的石柱’與‘南牌坊當中的軒椽’是‘一個住在柯羅羅（Kurara）的阿卡瓦陀的富人那迦比衍（Na gapiya）’的供養品。<#>塔的四個進口處的墻上有四尊浮雕佛像，可能爲後來所增造。<#>(2)舍利弗、目犍連的骨塔︰位于大塔的東北面。以藏有佛陀的二大弟子舍利弗、目犍連的遺骨而馳名遠近。這些遺骨是亞歷山大·康寧罕和麥塞在兩個石匣內所發現。石匣上有刻文說明石匣內所藏爲何人的遺骨。此塔的形式，幾乎完全與大塔相同，唯一不同的就是下層沒有圍繞的欄杆。僅有一座牌坊，高約五公尺，其上也有佛陀生活的圖案，雕刻技巧略遜于大塔。<#>(3)第二號塔︰內藏有阿育王傳教團中極其活躍的傳教大師之遺骨，裝置遺骨的四個滑石所制的盒匣上有刻文，較大的盒匣的刻文載︰‘以阿羅漢·迦葉波哥達（Arahat Kasapagata）和阿羅漢·瓦奇·須維賈耶達（ArahatVac-chi Suvijayata）爲首的所有傳教師的（遺骨）。’依此可證明《大史》與《島史》所說阿育王派遣傳教師的正確性。<#>(4)阿育王石柱︰位于主塔南牌坊之前，系山崎遺址所有石柱中，最早建立者。由于受到破壞，今僅存殘幹與柱頂。此外，另有三根重要的石柱，建築年代不一，或于熏迦時代，或于笈多時代，因此，建築形式略異。<#>(5)寺院︰此處的寺院頗多，以位于主塔南牌坊的對面者最爲重要。該寺院系摹仿阿旃陀與卡利的塔窟而建，建築年代最早不超過西元650年，主要建築被破壞殆盡，惟存一個破石鉢，及少數的赤土色磚塊與瓦片。<#>其他，另有被編爲四十五號的寺院，約建于十世紀或十一世紀左右，乃山崎最晚建立的一座寺宇。此外，該地又有古物陳列館，其內陳列有于此地區所發現的塑像、圖章等物。<#>◎附︰高田修《佛像的起源》第二章（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{89}）<#>山崎的遺迹在馬地亞普拉地修省的舊‘波帕’（Bhopal）藩王國內，是在一個孤立的，高約九十公尺的小山之上，在那兒，從孔雀王朝時代至後十一世紀左右，以及各時代的遺迹、遺址和雕刻，大多數保存下來，是佛教遺迹中，屈指可數的有名勝地。其中屬于古代初期的遺迹，主要是三個大的窣堵波和其欄楯、塔門。<#>第一窣堵波（大塔）在前二世紀熏迦時代，由于用石頭在原來這個被認爲是阿育王時所建的，用磚砌成的小塔外部護砌一層，所以如今呈現的是，一個相當大的塔，從底至覆鉢頂部，高有十六點四六公尺，基部直徑三十七公尺。同時代還建有上下兩重欄楯，有奉獻銘無雕刻。接著初期案達羅王朝，或是Śātakarṇin王的時候，造了南門（有奉獻銘），再有北東西各門的依次建造。可認爲是前一世紀後期至後一世紀初期左右的遺品。四塔門高約十公尺，表裏飾以雕刻，這件作品顯示它是古代初期美術最發達階段的作品，其作風與前述的中印度的風格稍有異趣。第三塔是在大塔東北邊附近，發現有佛的二大弟子舍利弗和摩呵目犍連的舍利容器。此塔無欄楯，僅南門上有雕刻，一般認爲其建立年代是緊接在大塔的四門建立之後（後一世紀前期）。以上五個塔門的浮雕，大部分以佛教故事爲題材；然巴路特多爲本生故事，佛像圖超過半數（初期案達羅時代）。第二塔位于大塔西邊約三百公尺的地方，推測其建造的年代大約與大塔同時，是前二世紀的遺迹，稍小型，基部直徑十四點九四公尺，無塔門，但欄楯保存完好，其上有簡單的浮雕，主要爲裝飾性的圖樣，故事圖極少（前二世紀後期，熏迦時代）。塔內發現刻有對初期的佛教傳道有功的長老十人的名字的舍利壺。<#>在山崎附近，還分布有Sonāri、Andher、Bhojpur、Satdhāra等數座古塔，此即以Bhilsa而著名的諸塔。多半是小型塔，大部分已崩壞，有些尚保存有欄楯的某一部分，但也乏善可陳（熏迦時代）。<#>［參考資料］　小野玄妙《佛教之美術及び歷史》；Sir J. Marshall《A Guide to Sānchī》；Sir J. Mar-shall,A. Foucher《The Monuments of Sānchī》。<#>


meanings:
Bút kí, 2 quyển, do Vô Uấn biên vào khoảng niên hiệu Hồng Võ (1368-1398) đời Minh và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 323. Nội dung sách này được tuyển chọn từ: La Hồ Dã Lục, Vân Ngoạ kỉ Đàm, Tùng Lâm Công Luận, Thiền Lâm Bảo Huấn, các thứ Truyền đăng lục, cho đến các điều thấy nghe trong lúc tham học vào thời ấy. Đối với ngần ấy truyện có chỗ sai lầm, tác giả thêm phần khảo chứng lại. Quyển thượng thu thập hơn 70 điều từ Hoà Thượng Định Thuỷ Bảo Nguyệt đến Hoà thượng Vô Tượng Dị. Quyển hạ thu thập hơn 60 điều từ Hồ Châu Tăng Tịnh đến Đàn chủ Đức Ngung, đều là đưa ra lời hay ý đẹp của các bậc danh tăng.


vietnamese:
sơn hải huệ tự tại thông vương như lai <cm>

meanings:
Tathataga-King whose Wisdom Freely Penetrates the Mountains and Seas


vietnamese:
sơn hải huệ tự tại thông vương như lai <đpb>


meanings:
953（Sanchi）梵名 Śānti。位於中印度波巴勒侯國（Bhopal）貝爾沙（Belsa）附近丘陵地帶之佛教聖蹟，以阿 |王石柱與大塔而馳名宇內。此地原名迦迦那衍（Kakanaya）或迦迦那羅（Kakanara），為中印度通往西南鄔闍衍那國（梵 Ujjayini）之要衢，大史稱之為「塔山」。「山琦」一名未知起於何時，佛經亦未明確提及佛陀曾到此地或其附近，僅由大塔之高度、樣式、佛龕之形狀等，與摩訶僧祇律之記載相互吻合，而推知此塔應是印度最古之塔式。摩訶僧祇律卷三十三（大二二‧四九七下）：「爾時，世尊自起迦葉佛塔，下基四方周匝欄楯，圓起二重，方牙四出，上施槃蓋長表輪相。佛言：『作塔法應如是。』」阿育王曾任摩爾瓦（Malwa）總督，並娶距山琦僅數英里之維蒂薩（巴 Vedisa，即善見律毘婆沙卷二所說之卑提寫村）一地之女子為后，此後，山琦成為一重要的佛教中心。西元十一世紀，此地開始衰頹，迄十八、九世紀方一一被發掘。　現存於山琦之古蹟文物有：(一)大塔，其基壇為圓形，直徑三十六公尺餘，高四公尺餘，其上建築約十二公尺高之覆鉢狀塔，頂上有直徑十公尺餘之平面，周圍由圈狀之石欄圍繞，中央劃成十六方格，其上建造三點五公尺之方形石龕，龕上聳立傘蓋。大塔原有之相輪已毀，近世印度政府嘗加以重建。基壇周圍以石造欄楯圍繞，四方各開一門。石欄高三點三公尺，造立年代晚於大塔。四門均由暗褐色石材所造成，形狀類似我國之牌樓。四角之大方柱，柱頭皆為動物或金剛之形像，東門、北門為象王，西門為金剛力士，南門為獅子，全高十公尺餘，其中以南門為最古，北門保存最完整。各塔門均雕上有關佛傳、本生譚，及種種禮拜供養佛蹟之浮雕，與阿旃多石窟之壁畫同為印度佛教美術之精華。又大塔係阿育王時代以石磚所造，西元前二世紀曾加以擴建。(二)舍利弗、目犍連之骨塔，位於大塔東北約六十公尺處，以藏有佛陀二大弟子之遺骨而聞名於世。塔之形式同大塔。此外，附近之小塔尚有迦葉波、末示摩等之舍利。(三)第二號塔，藏有阿育王傳教團中幾位較活躍的傳教大師之遺骨，此等遺骨係由英國學者康林罕（Cunningham）發現，再移於此。其重要性乃在裝置遺骨之白沙石匣上之刻文，其上所記載之人名與事蹟可證實大史與島史中所說阿育王派遣傳教師之正確性，遂使大史與島史之史料價值大為提高。(四)第四號塔，位於第三號塔之東北面，規模較小，屬較後期之產物，然保存不佳，近來印度政府加以整修。(五)阿育王石柱及其他石柱，共有四根較為重要，最古者為大塔南門前方之阿育王石柱，原有十二公尺餘高，由一完整石塊打造成，然今僅存殘幹與柱頂，石柱之獅頭則存放於博物館。另外三根則為薰迦王朝與笈多王朝時代之產物，高度皆遠不及阿育王石柱。(六)寺院，在大塔南面者，最早不超過西元六五○年，今僅殘存九根巨大之柱頭、一處一點二公尺高之斷垣、幾件破鉢、磚瓦。稍東之處，有一座保存完善之小廟，由石頭建成，殿前之走廊以四根石柱支柱。大塔之東面則有山琦最晚建立之寺院，約在西元十至十一世紀間，為山琦遺蹟第四十五編號，大部分建築已坍塌。〔世界美術全集卷三、卷五、A. Cunnigham: The Bhilsa topes; J. Fergusson: Tree and Serpent Worship；S.M. William: Modern India、印度佛教聖蹟簡介（方之）〕


meanings:
Hiệu của thiền tăng Đạo Mân đời Thanh. X. Đạo Mân.


meanings:
（Sang Hyang Kamahāyā-nīkan）古代爪哇書名。意爲大乘聖教。日本學術界常稱之爲‘大乘教理問答’。內容叙述密教瑜伽行者之修道及證果等事，系由梵文序偈及古代爪哇語的本文所構成。序偈計有四十二頌，內容旨在勸說修行者應住在三世諸佛大乘妙道的真言行之理趣中，守護三昧耶，得金剛薩埵的加被，了知諸法無自性無濁，而于世間開示真言的理趣；持金剛印契，尊重、供養與一切諸佛平等的阿闍梨，以便到達佛位。此四十二頌中，有十四頌半相當于漢譯《大日經》卷一〈入曼荼羅具緣真言品〉中的偈頌。此梵文偈幷附有古代爪哇語的注釋。<#>本文是用古代爪哇語，以問答體的方式寫成，不分章節，不過大體可分爲四章。<#>第一章略說修行者在入波羅蜜行之前，應該先行準備有關住處、資具的各項規定。<#>第二章詳說十波羅蜜，即布施等六波羅蜜與慈悲喜舍四修（bhāvanā）。其解說與一般大乘經所言大致相同，但在持戒波羅蜜中，設有准許娶妻的特例，在智慧波羅蜜中論述空性，强調應舍離一多的觀念，此說法被認爲是以金剛乘的教說爲依據。<#>第三章細說修行者在波羅蜜成滿後所應修習的瑜伽，闡明以鍛煉氣息爲基礎的不二定（advaya-dhyāna），幷提及秘密的解說、文字音聲的秘釋等，在某些地方更列舉了陳那的說法。<#>第四章的文章結構甚爲複雜，主要是述說修行者必須到達的諸菩薩、諸在定佛（Dhyāni-buddha）及明妃所擁有的秘密意義，爲前章的總結。<#>本書被推定爲西元十世紀左右，在爪哇東部所編纂。而原收藏在Lombok島王室的第十四、十五世紀之貝葉寫本，1894年爲叛王所奪，其後歸荷蘭Leīden大學所有。1910年J.Kats在此書的本文附上翻譯及注釋而出版。1913年J. S. Speyer解說本書的要義，幷校訂序偈、增添德文翻譯而刊行。日本的荻原雲來則發表了J. S. Speyer的論文大要及序偈的日文翻譯等。<#>［參考資料］　《古代爪哇語的大乘教理問答》（Ein altjavanischer mahāyānistischer Katechismus,Z.D. M. G. XVII,2）；《密教》雜志五之二〈發現于爪哇的密教要文〉；《Hinduism and Buddhism》Vol,Ⅲ□；《Buddhism in Java》（Peace,1934）。<#>


meanings:
① Còn gọi: Tam môn. Cửa chính của tự viện. Như Tịnh ngữ lục, q. thượng ghi: »指 山 門：不 曾 動 步 上 天 台、 金 鎖 玄 關 盡 豁 開。 – Sư chỉ cánh cửa chính, nói: Không từng cất bước lên Thiên Thai, khoá vàng cửa Tổ mở toang ra«. ② Còn gọi: Sơn tự. Chỉ cho các tự viện, chùa. Tông Môn Võ Khố ghi: »慶 藏 主 在 智 海、 偶 臥 病。 秀 （指 法 秀） 欲 詣 問 所 苦、 而 山 門 無 假、 乃 潜 出 智 海 見 慶。 – Tạng chủ Khánh ở chùa Trí Hải chợt mắc bệnh. Pháp Tú muốn đến viếng thăm, nhưng chùa không cho phép. Tú liền lẻn đến Trí Hải để gặp Khánh«.


vietnamese:
sơn môn lưỡng hiếp kim cương mật tích <đpb>


meanings:
① Ngật ngật 屹屹 cao chót vót, người đứng một mình không cầu đến ai gọi là ngật nhiên bất động 屹然不動.


meanings:
(văn) Chót vót, sừng sững. (Ngb) Đứng vững.


meanings:
① Núi trọc, kinh Thi có câu: Trắc bỉ dĩ hề, chiêm vọng mẫu hề 陟彼屺兮瞻望母兮 trèo lên núi Dĩ chừ, nhìn ngóng mẹ chừ. Ðời sau nói sự nghĩ nhớ mẹ là trắc dĩ 陟屺 là bởi nghĩa đó.


meanings:
(cũ) Núi trọc: 陟彼屺兮，瞻望母兮 Lên núi trọc kia hề, nhìn ngóng mẹ hề (Thi Kinh).


meanings:
① Cao ngất. Ngập ngập 岌岌 nguy hiểm.


meanings:
Cao ngất. 【岌岌】ngập ngập [jíjí] (văn) ① Cao chót vót, cao vòi vọi: 岌岌山高 Núi cao vòi vọi; ② Nguy hiểm, hiểm nghèo, nguy ngập: 岌岌可危 Hết sức nguy ngập, hết sức hiểm nghèo; 岌岌不可終日 Hết sức nguy ngập không thể sống được qua ngày.


meanings:
Núi Khiên (ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc).


meanings:
【巑岏】tán hoàn [cuánwán] (văn) ① Núi nhọn, núi cao; ② Cao ngất.


meanings:
① Núi Kì. ||② Ðường rẽ. ||③ Trọi trót, như kì ngực 岐嶷 bé mà có khí tranh vanh khác người.


meanings:
① Như 歧 (bộ 止); ② [Qí] Núi Kì (ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc); ③ 【岐嶷】kì nghi [qíyí] (văn) Vượt trội hơn người. Xem 嶷.


meanings:
① (văn) Núi nhỏ nhưng cao; ② [Cén] (Họ) Sầm.


meanings:
① Rẽ (sang), quặt (sang), quẹo (sang), quay (sang): 岔道 Lối rẽ; 三岔路 Ngã ba; ② (văn) Ngả ba; ③ Việc không may, việc bất ngờ: 出了岔子 Xảy ra việc không may, xảy ra việc bất ngờ; ④ Lảng: 打岔 Đánh trống lảng.


meanings:
① Đồi, gò, luống (đất); ② Sườn núi. Xem 崗 [găng] (bộ 山).


meanings:
Tên huyện: 岢嵐 Huyện Khả Lam (ở Sơn Tây, Trung Quốc).


meanings:
① Cẩu lũ 岣嶁 núi Cẩu-lũ. Cũng đọc là chữ cu.


meanings:
Tên núi: 岣嶁 Núi Cẩu Lũ (tức Hành Sơn, ở tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc).


meanings:
【岧嶢】thiều nghiêu [tiáoyáo] Cao chót vót.


meanings:
① Ðá nham, một chất lẫn cả đá cát để làm thành vỏ đất bọc quả địa cầu. Do khí nóng của đất mà thành gọi là hoả thành nham 火成岩, do gió thổi nước chảy mòn gọi là thuỷ thành nham 水成岩.Tục dùng như chữ nham 巖.


meanings:
(882-966) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Liêm, người xứ Hình Đài (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc. Sau khi xuất gia, sư giữ giới rất nghiêm. Từng đi qua các núi: Hành Sơn, Lô Sơn, Dẫn Sơn, nối pháp Thiền sư Đại Đồng Đầu Tử. Sư ra hoằng pháp trụ viện Quán Âm ở Biện Kinh (nay thuộc huyện Khai Phong, tỉnh Hà Nam), đồ chúng thường vào khoảng vài trăm, tông phong hưng thịnh. Lúc Chu Cao Tổ, và Thế Tông chưa lên ngôi thường lên phương trượng để thi lễ. Đến khi Vua tức vị, có ban cho sư y hồng và hiệu »Tịnh Giới Đại Sư«.


meanings:
(văn) ① Động, hang (núi); ② Ngọn núi tròn, núi: 遠岫 Ngọn núi xa.


meanings:
① Vệ núi. Giữa khoảng hai quả núi gọi là giáp. Núi thè vào bể cũng gọi là giáp.


meanings:
Núi Đại (tên riêng của núi Thái Sơn). Cg. 岱宗 [Dàizong] hoặc 岱岳 [Dàiyuè].


meanings:
① Cũng như chữ nhạc 嶽, năm núi Nhạc, núi Thái Sơn cũng là một quả núi trong ngũ-nhạc, trên có một ngọn núi là trượng nhân phong 丈人峯 vì thế nên bố vợ gọi là nhạc trượng 岳丈, tục dùng chữ nhạc này cả.


meanings:
Núi lớn (dùng như 嶽, bộ 山): 五岳 Ngũ nhạc; ② Nhạc gia, cha mẹ vợ; ③ [Yuè] (Họ) Nhạc.


meanings:
Chùa ở thành phố Phụng Hoá tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Chùa được bắt đầu xây dựng vào niên hiệu Đại Đồng thứ 2 (536) nhà Lương thuộc Nam Triều. Ban đầu nền chùa ở phía tây suối, gọi là Sùng Phúc Viện, bị phá huỷ vào niên hiệu Hội Xương (841-846) đời Đường. Niên hiệu Đại Trung thứ 3 (849), Thiền sư Nhàn Khoáng xây dựng lại ở phía đông suối, đổi tên là Nhạc Lâm Tự. Cuối đời Đường, cao tăng Thiền tông là Hoà thượng Bố Đại ở chùa này. Sau đời Ngũ Đại, niên hiệu Trinh Minh thứ 3 (917) đời Lương, ngài mất ở dưới mái đông của Đại điện và do vì nơi đây là đạo tràng của ngài lưu ngụ nên người thời ấy vẽ bức tượng toàn thân ngài treo ở Đông đường Đại điện. Niên hiệu Đại Trung Tường Phù thứ 8 (1015) nhà Tống, vua ban bảng hiệu »Đại Trung Nhạc Lâm Thiền Tự«. Thiền sư Văn Nhạc từng ở chùa này, xây gác Sùng Ninh. Hậu điện còn được xây cất lại. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 21 (1423) đời Minh, bị huỷ hoại do nạn binh lửa. Khoảng niên hiệu Chính Đức (1506-1521) mới được sửa sang lại. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1615) lại bị phá huỷ do nạn binh lửa, rồi đại điện được xây dựng lại. Khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628-1644) cất lại gác Sùng Ninh. Niên hiệu Khang Hi thứ 12 (1673) đời Thanh, Hoà thượng Khải Am làm hưng thịnh tông phong tại chùa này, xây Thiên Vương điện, Phương trượng, Đông Tây lang, tháp Phổ Đồng quy mô rộng lớn; sau đó bị hoang phế. Niên hiệu Quang Tự thứ 14 (1888), ngài Văn Quả tái thiết, đến nay chỉ còn một toà Đại điện.


meanings:
① Núi có cây cỏ, kinh Thi có câu: Trắc bỉ hỗ hề, chiêm vọng phụ hề 陟彼岵兮瞻望父兮 trèo lên núi Hỗ chừ, nhìn ngóng cha chừ. Nay nói sự nghĩ nhớ cha là trắc hỗ 陟岵 là bởi đó.


meanings:
(cũ) Núi rừng rậm, núi có cây cỏ: 陟彼岵兮，瞻望父兮 Lên núi rậm kia hề, nhìn ngóng cha hề (Thi Kinh).


meanings:
Núi Mân: 岷山Mân Sơn (núi giáp giữa hai tỉnh Tứ Xuyên và Cam Túc, Trung Quốc); 岷江 Sông Mân (ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc).


meanings:
① Bờ, như đê ngạn 堤岸 bờ đê. ||② Tu đạo chứng chỗ cùng cực gọi là đạo ngạn 道岸 nghĩa là người hư nhờ có công tu học biết tới cõi hay, cũng như đắm đuối nhờ người cứu vớt vào tới bờ vậy. Trong kinh Phật nói tu chứng đến cõi chính giác là đáo bỉ ngạn 到彼岸, đăng giác ngạn 登覺岸 đều là cái nghĩa ấy cả. ||③ Cao ngất, ngạn nhiên đạo mạo 岸然道貌 dáng đạo cao cả. Thể phách khỏe mạnh gọi là khôi ngạn 魁岸. Tính không cùng hoà với mọi vật gọi là nhai ngạn 崖岸 cũng cùng một ý cao cả.


meanings:
① Bờ, bến: 河岸 Bờ sông; 船靠岸了 Tàu (thuyền) đã cặp bến; 人慾無涯，回頭是岸 Lòng muốn của con người vô cùng tận, chỉ lúc quay đầu lại mới thấy bến bờ; ② Tự cao: 儌岸 Tự cao tự đại.


meanings:
① Lân tuân 嶙峋 chỗ sườn núi chập trùng hom hỏm.


meanings:
① Hang núi (dùng cho tên địa phương): 峒中 Hang Động Trung (ở Quảng Đông); ② Xem 崆峒.


meanings:
(Các) bộ lạc thời xưa ở miền nam Trung Quốc.


meanings:
① Đứng trơ trọi, sừng sững, đối nhau, đối chọi: 峙立江邊 Sừng sững bên sông; 兩峰相峙 Hai ngọn núi đối nhau; 對峙 Đối chọi, đối lập nhau; ② (văn) Sắm đủ, dự trữ.


meanings:
① Chỗ mườn mán ở gọi là đỗng. Cũng dùng chữ đồng 峒.


meanings:
① Cao, như nga quan bác đái 峨冠博帶 mũ cao đai rộng. ||② Nga mi 峨嵋 núi Nga-mi.


meanings:
① (văn) Cao lớn: 巍峨 Nguy nga; 峨冠 Mũ cao; ② Tên núi: 峨眉山Núi Nga Mi.


meanings:
① Gia dục quan 嘉峪關 cửa ô Gia-dục.


meanings:
① (văn) Trạng thái của núi; ② [Yé] Tên núi đời cổ.


meanings:
① Chót vót, chỗ núi cao chót vót chơm chởm gọi là tiễu bích 峭壁. ||② Tính nóng nẩy.


meanings:
① Dựng đứng, chót vót: 山勢陡峭 Thế núi dựng đứng; ② Nghiêm khắc, nóng nảy: 峭直 Cương trực nghiêm khắc.


meanings:
① Đỉnh (núi), ngọn (núi): 高峰 Ngọn núi cao; 頂峰 Đỉnh cao nhất; ② Bướu: 駝峰 Bướu lạc đà; 單峰駱駝 Lạc đà một bướu.


meanings:
Núi Nạo (thời cổ, thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).


meanings:
[Xiàn] Tên núi: 峴山Núi Nghiễn (Hiện) (ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc).


meanings:
① Bãi bể, cái cù lao, trong bể có chỗ đất cạn gọi là đảo.


meanings:
（巴 Dīpa-vaṃsa）佛教史籍。又稱《島王統史》、《洲史》。系錫蘭最古的編年史叙事詩。全書由巴利語寫成，大約作于四世紀末至五世紀初，作者不詳。本書與《大史》同被視爲錫蘭最重要的編年史書，是研究錫蘭史及錫蘭佛教史不可欠缺的文獻。<#>全書分二十二章，第一章叙述釋尊于成道之年親至錫蘭，馴伏夜叉等事。第二章叙述佛成道後五年、八年分別再訪錫蘭之事。第三章叙述自摩呵三摩多（Mahā-sammata）至釋尊的諸王系譜及治城，附記淨飯、頻毗娑羅及阿闍世諸王略傳。第四章叙述佛滅後的五百結集，及後來的七百結集。第五章重說五百結集及七百結集，又說大衆上座諸部的分裂事迹，且附帶叙述優波離至帝須、摩哂陀的教系。<#>第六章記述阿育王從灌頂即位至建設八萬四千塔之事迹。第七章續前章述說摩哂陀、僧伽蜜多的出家及第三結集等事。第八章說帝須派遣末闡提等人至邊境傳道。第九章記載錫蘭最初之王毗闍耶（Vigaya）的事迹。第十章說半頭婆須（Paṇḍuvasa）王及阿婆耶（Abhaya）王的治世。<#>第十一章叙述波君荼迦（Pakaṇḍa）王等至天愛帝須（Devānampiyatissa）王灌頂的事迹。第十二章叙述摩哂陀來錫蘭及天愛帝須等人的歸崇。第十三章記述摩哂陀于象屋及大歡喜林說法等事。第十四章說大寺及支帝耶山的建設供養、阿摽叉（Mahāriṭṭha）等人之出家諸事。第十五章叙述修摩那（Sumana）請來佛骨，及過去三佛遺骨之因緣等。<#>第十六章記述僧伽蜜多携菩提樹來島。第十七章叙述于過去及現在之四佛時代的楞伽島（即錫蘭）名、都名、王名，乃至菩提樹的傳來，又說摩哂陀的入滅。第十八章列舉比丘尼教團的傳燈。第十九章叙述阿婆耶王建立銅殿（lohapāsāda）之事及諸王的事迹。第二十章至第二十二章，叙述錫蘭諸王之系譜及事迹。<#>相傳本書系根據錫蘭大寺所傳之佛典注釋書等編纂而成，但是書中的文法及文體多未洗練、多處重複、結構不統一，依此可推知本書幷非成于一人之手，而是歷經許多時代，由許多錫蘭詩人共同完成的史籍。覺音（Bud-dhaghosa）的《一切善見律注》（Samanta-pāsādikā）及《論事注》（Kathāvatthuppa-karaṇa-aṭṭhakatha）的序文等，常引用本書。<#>西元1879年，歐登貝格（H. Oldenberg）出版本書的原典及英譯《The Dīpavaṃsa，An Ancient Buddhist Historical Record》。又，蓋格（W. Geiger）著有《Dīpavaṃsaund Mahavaṃsa und die geschichtlicheUberlieferung in Ceylon》；另有平松友嗣的日譯。<#>［參考資料］　《平川彰著作集》第二册。<#>


meanings:
① Cao, như tuấn lĩnh 峻嶺 đỉnh núi cao. ||② Lớn, như khắc minh tuấn đức 克明峻德 hay làm sáng đức lớn. ||③ Sắc mắc, nghiêm ngặt.


meanings:
① Cao: 高山峻岭 Núi cao vòi vọi; ② Lớn: 克明峻德 Hay làm sáng đức lớn; Nghiêm ngặt: 嚴刑峻法 Phép nghiêm hình nặng.


meanings:
① Chỗ mỏm núi thè vào trong nước gọi là hạp. ||② Ðịa hạp 地峽 eo đất, chỗ hai bể thông nhau gọi là hải hạp 海峽. Có nơi đọc là chữ giáp.


meanings:
① Chỗ mõm núi thè vào trong nước; ② Eo: 黃河三門峽 Eo Tam Môn trên sông Hoàng Hà; 地峽 Eo đất; 海峽 Eo biển.


meanings:
① Núi Ngô (núi cổ, thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay); ② 【嶇峿】khu ngô [quwú] (văn) Núi cao không bằng phẳng.


meanings:
【赤崁】Xích Khám [Chìkàn] Tên đất (ở huyện Cao Hùng, đảo Đài Loan).


meanings:
① Cao, như sùng san 崇山 núi cao. ||② Chuộng, tôn trọng. Ngôi vọng cao quý gọi là sùng. Tôn trọng ai mà một lòng kính phục gọi là sùng bái 崇拜. ||③ Trọn, như sùng triêu 崇朝 trọn một buổi sớm. ||④ Ðầy đủ.


meanings:
(1304-1378) Thiền tăng đầu đời Minh cuối đời Nguyên, họ Trần, tự Ước Chi, người Tì Lăng (Thường Châu, Giang Tô), Trung Quốc. Năm 16 tuổi, sư vào viện Thọ Xương theo Đông Lâm Hiểu Công xuất gia, cầu thụ giới cụ túc. Sau lên núi Song Kính yết kiến Tịch Chiếu Đoan Công xin làm thị giả. Đến núi Thiên Mục tham vấn Phật Huệ Nghĩa Công. Đến chùa Trung Thiên Trúc, Quảng Trí Hân Công vừa gặp đã kính trọng sư, ngôn ngữ khế hợp bèn được ấn chứng. Nhậm chức Duy-na, chẳng bao lâu lên chức Chủ Tạng thất, y chỉ hơn muời năm được trọn đạo pháp của Hân Công. Đời Nguyên, niên hiệu Chí Thuận thứ 2 (1331), sư ra trụ trì Quang Hiếu Thiền Tự ở Thái Bình (An Huy) rồi sang Sùng Thắng Thiền Tự ở Cửu Giang (Giang Tây). Đời Minh, niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) sư sang trụ Sùng Thắng Thiền tự ở Cửu Giang (Giang Tây). Đời Minh, niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) sư sang trụ chùa A-dục Vương ở Tứ Minh; Hồng Vũ thứ 5 (1372) sư đến Kinh Sư hiến kệ đẹp lòng vua, vua ngợi khen ban thưởng trọng hậu. Tác phẩm: Tam Hội ngữ lục.


meanings:
① Cao: 崇山峻岭 Núi cao đèo dốc; ② Tôn trọng, kính trọng, tôn sùng, sùng kính; ③ (văn) Trọn: 崇朝 Trọn một buổi sớm; ④ (văn) Đầy đủ.


meanings:
(780-850) Thiền tăng đời Đường, họ Hồ người Kinh Châu (Giang Lăng, Hồ Bắc), Trung Quốc. Gia đình sư bán bánh, lúc ấy Đạo Ngô ở chùa Thiên Hoàng, Sùng Tín mỗi ngày biếu Đạo Ngô 10 cái bánh; sau theo Đạo Ngô xuất gia tỏ ngộ ý chỉ. Sư trụ Thiền viện Long Đàm, Lễ Châu (huyện Lễ, Hồ Nam) tông phong đại thịnh, người đời gọi là »Long Đàm Hoà thượng«. Sau sư truyền pháp cho Đức Sơn Tuyên Giám rồi tịch.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Thanh Hộ đời Ngũ Đại. X. Thanh Hộ.


meanings:
(1132-1202) Thiền tăng đời Tống, họ Ngô, hiệu Tùng Nguyên, người Long Tuyền, Xử châu (Chiết Giang), Trung Quốc. Thuở nhỏ sư có chí xuất gia, 23 tuổi mới thọ ngũ giới làm sa-di, lần lượt tham kiến các bậc tôn túc trong thiền lâm như: Yết Linh Thạch Diệu. Đại Huệ Tông Cảo, Ứng Am Đàm Hoa v.v… Niên hiệu Long Hưng thứ 2 (1164) sư được độ nơi Tinh xá Bạch Liên ở Tây Hồ, đi du phương tham học với các thiền sư ở Giang Nam, Chiết Giang. Sau sư tham kiến Thiền sư Mật Am Hàm Kiệt, nghe tăng hỏi câu »Chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, chẳng phải vật«, sư hoát nhiên đại ngộ, nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế. Sư lần lượt trụ chùa Báo Ân Quang Hiếu, các thiền viện Thật Tế, Tiến Phúc, Trí Độ, Vân Nham hoằng hoá cực thịnh. Niên hiệu Khánh Nguyên thứ 3 (1197) sư trụ trì chùa Linh Ẩn và khai sáng chùa Hiển Thân Báo Từ. Đệ tử Thiện Khai, Quang Mục vì sư biên tập Tùng Nguyên Hoà thượng ngữ lục 2 quyển. Lục Du soạn tháp minh.


meanings:
① Thiền tăng đời Đường (?-779), họ Trần, nối pháp Thiền sư Trí Oai, thuộc tông Ngưu Đầu đời thứ 6. Khoảng niên hiệu Càn Nguyên (758-759) sư khai sơn núi Thiên Trụ. ② Thiền tăng đời Đường, họ Chương, người Hàng Châu, Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Kính Sơn Pháp Khâm, thuộc tông Ngưu Đầu đời thứ 8, trụ chùa Chương Tín, sư là »Cân Tử Sơn Hàng Ma Thiền Sư«.


meanings:
(1004-1087) Thiền tăng đời cuối Lê đầu Lí, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 11. Sư họ Mâu, dáng vẻ mạnh mẽ to lớn, hai trái tai thòng đến vai. Xuất gia xong, sư đến tham vấn với ngài Vô Ngại ở Hương Thành. Sau khi được tâm ấn, sư dạo khắp nước Thiên Trúc để cầu học hỏi sâu rộng. Mãn chín năm sư trở về nước, gồm thông giới định. Về sau, sư thuyết giảng Phật pháp tại chùa Pháp Vân làng Cổ Châu, Long Biên. Học trò các nơi tụ về rất đông. Hoàng đế Lê Đại Hành nhiều phen thỉnh sư vào cung để thưa hỏi huyền chỉ. Vua lấy lễ đãi sư rất trọng hậu. Đến năm Quảng Hựu thứ 3 triều Lí (1087) nhằm năm Đinh Mão, sư viên tịch, thọ 84 tuổi. Vua Lí Nhân Tông có làm bài kệ truy tặng sư: »崇 範 居 南 國、 心 空 及 第 歸。 耳 長 囘 瑞 質、 法 法 盡 離 微。 – Sùng Phạm cư Nam Quốc, tâm không cập đệ qui, nhĩ trường hồi thuỵ chất, pháp pháp tận li vi. – Nước Nam ngài Sùng Phạm, tâm không thi đậu về, tai dài hiện tướng lạ, pháp pháp thảy nhiệm mầu«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
(?-1342) Thiền tăng đời Nguyên, họ Đoạn, người Phổ Ninh (nay thuộc Vân Nam), Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Trung Phong Minh Bản, làm truyền nhân tông Lâm Tế, trụ trì chùa Bàn Long trên núi Bàn Long tại Vân Nam.


meanings:
① Cao lớn. 【崔巍】thôi nguy [cuiwei] (văn) Đồ sộ, to lớn nguy nga; ② [Cui] (Họ) Thôi.


meanings:
① Sườn núi. ||② Chỗ đội xếp đứng gác gọi là cương vị 崗位.


meanings:
① Đồi, gò: 崗巒起伏 Đồi núi nhấp nhô; ② Gác, đồn, bốt: 站崗 Đứng gác; 布崗 Bố trí canh gác; 換崗 Đổi gác; ③ Cương vị, vị trí công tác, chức vụ, nhiệm vụ. Xem 岡 [gang].


meanings:
【崚嶒】lăng tằng [língcéng] (Cao) chót vót.


meanings:
① Một mình trổi lên, như quật khởi 崛起. Một mình trổi lên hơn cả.


meanings:
(văn) Một mình trổi lên. 【崛起】quật khởi [juéqê] (văn) ① Dựng đứng, cao vọt: 群山崛起 Dãy núi dựng đứng; ② Dấy lên, quật khởi: 太平軍崛起于廣西金田村 Quân Thái Bình quật khởi ở làng Kim Điền, Quảng Tây.


meanings:
Tên một trạm kiểm soát trong khoảng đời Tần Hán, thuộc tỉnh Hà Nam ngày nay.


meanings:
① Tranh vanh 崢嶸 cao ngất (chót vót). Người bé mà đã có tài hơn người thường gọi là đầu giốc tranh vanh 頭角崢嶸.


meanings:
【崢嶸】 tranh vanh [zhengróng] ① Cao ngất, cao chót vót, chênh vênh, ngất nghểu: 山勢崢嶸 Núi chênh vênh; ② Tài trội, tài hoa: 頭角崢嶸 Tài trội hơn người.


meanings:
Tên núi: 崤山Núi Hào (ở tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Yêm tư 崤嵫 núi Yêm-tư, xưa bảo chỗ ấy là chỗ mặt trời lặn, nên lúc nhá nhem tối gọi là nhật bạc yêm tư 日薄崤嵫.


meanings:
Tên núi: 崦嵫山 Núi Yêm Tư (ở tỉnh Cam Túc, Trung Quốc).


meanings:
① Lở, núi sạt gọi là băng. ||② Hỏng, mất. ||③ Vua thiên tử chết cũng gọi là băng.


meanings:
① Đổ, lở, sạt: 山崩地裂 Núi lở đất sụp; ② Sứt mẻ, sứt, mẻ, vỡ, hỏng: 把氣球吹崩了 Thổi vỡ chiếc bong bóng; 刨子崩了 Bào bị mẻ rồi; ③ Bắn phải, nổ phải: 放爆竹崩了手 Pháo nổ bỏng tay; ④ Băng huyết.【崩症】băng chứng [bengzhèng] Băng huyết. Cg. 血崩 [xuèbeng]; ⑤ (khn) Bắn chết, bắn bỏ; ⑥ (Vua) chết: 崩遐 Băng hà, vua băng (vua chết).


meanings:
(văn) Núi vách đứng, trên ngọn hơi bằng.


meanings:
① Hải sâm uy 海參崴 (Vladivostok) tên đất, là một cửa bể cốt yếu bên bể đông của nước Nga.


meanings:
① Con, tục gọi các bồi tây là tế tể 細崽.


meanings:
(đph) ① Con trai, thằng cu; ② (Con thú) con: 崽豬 Heo (lợn) con; ③ 【細崽】tế tải [xì zăi] Bồi tây (người làm tôi tớ cho người nước ngoài).


meanings:
① Núi Thặng; ② Huyện Thặng (Trung Quốc).


meanings:
【峨嵋】 Nga Mi [Éméi] Núi Nga Mi (Trung Quốc).


meanings:
Khảm, trám, cẩn: 嵌貝殼 Khảm (cẩn) xà cừ; 匣子上嵌着象牙雕的花 Mặt hộp khảm hoa ngà.【嵌板】khảm bản [qiàn băn] Ván khảm, ván dát.


meanings:
① Chỗ núi cong (góc núi), tựa chỗ hiểm mà giữ gọi là phụ ngu 負嵎. Ta quen đọc là chữ ngung.


meanings:
Chỗ núi cong, góc núi: 負嵎 Tựa vào góc núi (chỗ hiểm trở) để giữ.


meanings:
① Khí núi, khí núi bốc lên nghi ngút ẩm ướt gọi là lam khí 嵐氣. 2 Khả lam 岢嵐 tên núi, tên huyện.


meanings:
① (văn) Khí núi ẩm ướt, sương mù: 山嵐 Sương núi; 曉嵐 Sương mai; ② Xem 岢.


meanings:
① (văn) Chỗ các núi tụ họp; ② 九嵕 Núi Cửu Tông.


meanings:
① Núi Tung. Hán Võ đế lên chơi núi Tung-sơn, quan, lính đều nghe tiếng xưng hô vạn tuế đến ba lần. Vì thế ngày nay đi chúc thọ gọi là tung chúc 嵩祝.


meanings:
① (Cao) vòi vọi, sừng sững; ② [Song] Núi Tung (ở huyện Đặng Phong tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).


meanings:
Thiền tăng Văn Tải đời Minh, trụ trì chùa Thiếu lâm 16 năm, đệ tử có đến vài ngàn người. Người đời gọi sư là Tung Thiếu Tổ. X. Văn Tải


meanings:
Thuộc mạch núi Phục Ngưu, phía tây bắc huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, do núi Thái Thất và Thiếu Thất họp thành, nằm theo hướng đông tây dài dằng dặc chừng 60km, đồi núi nhấp nhô, núi cao dốc đứng lạ thường. Căn cứ trên lịch sử, hình trạng phương vị mà ngọn núi toạ lạc và di tích danh nhân, chia làm 72 ngọn như Thái dương, Thiếu dương, Minh nguyệt, Ngọc trụ, Vạn tuế, Phụng hoàng, Huyền luyện, Ngoạ long, Ngọc cảnh, Thanh đồng, Hoàng cái, Sư tử, Kê minh, Tùng đào, Thạch mạn, Thái bạch, La hán, Bạch lộc v. v…Ngoài ra còn có ngọn Tuấn Cực và ngọn Ngũ Nhũ. Ngọn Tuấn Cực còn gọi là Tung đỉnh, là ngọn núi cao nhất ở Tung Sơn. Niên hiệu Phổ Thông thứ 1 (520) đời Lương Nam Triều, Bồ Đề Đạt-ma đến núi Ngũ Nhũ ở trong hang đá ngồi nhìn vào vách im lặng 9 năm, người đời gọi là »Bích Quán Bà La Môn«. Động này được gọi là »Đạt-ma diện bích động«, sâu khoảng 7m, rộng 3m. Trước động có một toà thạch phường song trụ đơn khổng được khắc vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 32 (1604) đời Minh, trên ngạch động mặt nam khắc 3 chữ »Mặc huyền xứ«, mặt bắc khắc 4 chữ »Đông lai triệu tích«. Cổ tích văn vật Thiền tông còn có chùa Thiếu Lâm, rừng tháp, am Sơ Tổ, am Nhị Tổ, tháp Thiền sư Tịnh Tạng.


meanings:
① Thôi ngôi 崔嵬 cao ngất, núi đá lẫn đất cũng gọi là thôi ngôi. Nhà Tống gọi cái bình rượu là ngôi. Quân hầu thân của ông Hàn Thế Chung, ông Nhạc Phi đều gọi bối ngôi quân 背嵬軍 nghĩa là quân vác bình rượu hầu tướng vậy.


meanings:
① Tha nga 嵯峨 cao tút vút (chót vót).


meanings:
【嵯峨】tha nga [cuó'é] (văn) (Núi) cao vòi vọi, cao chót vót.


meanings:
① Ngọn núi như cái bình phong gọi là chướng.


meanings:
Núi dựng đứng như bức bình phong: 層巒疊嶂 Núi non trùng điệp.


meanings:
① Cao ngất. ||② Cái gì rất mới tục gọi là tiệm tân 嶄新.


meanings:
① Cao ngất. 【嶄然】tiệm nhiên [zhănrán] (văn) Trội hẳn; ② Mới tinh.


meanings:
Tên núi: 嶓冢 Núi Ba Trủng (ở Thiểm Tây, Trung Quốc).


meanings:
(văn) ① Cao và hiểm, hiểm hóc; ② Đỉnh núi cao.


meanings:
【嶙峋】lân tuân [línxún] (văn) ① Gồ ghề, lởm chởm, chập chùng, trùng điệp: 山巒嶙峋 Núi non trùng điệp; 危石嶙峋 Đá tai mèo lởm chởm; ② Gầy: 瘐骨嶙峋 Gầy guộc trơ xương.


meanings:
① Núi cao mà nhọn, viên kiệu 員嶠 một quả núi trong ba núi thần ở trong bể. Cũng đọc là kiêu.


meanings:
Cái trở chân có thanh cây ngang (dùng để tế thời xưa).


meanings:
→ nhiêu châu nghiêu sơn hoà thượng 饒州嶢山和尚


meanings:
① Tên núi, tên đất. ||② Núi liền nối nhau.


meanings:
① Trong khoảng khe suối trong núi. ||② Tên một cái hang.


meanings:
① Khoảng khe suối trong núi; ② [Jiâ] Tên một cái hang.


meanings:
【越嶲】 Việt Tây [Yuèxi] Tên huyện (thuộc tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc). Nay viết 越西.


meanings:
① (văn) Chỗ trũng ở núi; ② Tên đất (thuộc tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc).


meanings:
① Cửu nghi núi Cửu-nghi. ||② Một âm là ngực. Kì ngực 岐嶷 bé mà có khí tranh vanh khác người.


meanings:
① Xem 岐 nghĩa ③; ② Tên núi: 九嶷 Núi Cửu Nghi (ở tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Ðỉnh núi có thể thông ra đường cái được gọi là lĩnh.


meanings:
① Đỉnh núi có thể thông ra đường cái, đường đèo: 崇山峻嶺 Núi cao đèo dốc; 譯山越嶺 Vượt núi băng đèo; ② Dải núi cao lớn: 南嶺 (Núi) Nam Lĩnh; 北嶺 (Núi) Bắc Lĩnh; 秦嶺 (Núi) Tần Lĩnh; 大興安嶺 (Núi) Đại Hưng An; ③ Chỉ riêng dãy Ngũ Lĩnh.


meanings:
① Núi cao mà có vẻ tôn trọng gọi là nhạc.


meanings:
【巃嵷】lung tung [lóngzong] (văn) ① Thế núi cao và hiểm; ② Tụ lại một nơi.


meanings:
① Núi cao mà hiểm hóc như dao vót nhọn gọi là sàm nham 巉巖.


meanings:
【巉岩】sàm nham [chányán] (văn) Núi non hiểm trở.


meanings:
① Trơ trọi, còn có một mình đứng được gọi là vị. Như vị nhiên độc tồn 巋然獨存 trơ trọi còn một mình, cũng đọc là chữ khuy.


meanings:
(văn) ① To lớn và bền vững; ② Lớp lớp, từng dãy; ③ Trơ trọi: 巋然獨存 Còn một mình trơ trọi.


meanings:
① Tả cái dáng cao lớn (lồng lộng). Như nguy nguy hồ duy thiên vi đại 巍巍乎惟天為大 lồng lộng vậy chỉ trời là lớn.


meanings:
① Chỗ núi quanh co liền nối gọi là loan. ||② Núi nhọn hoắt. ||③ Ngọn núi tròn.


meanings:
(văn) ① Núi quanh co (thường chỉ núi liền dải): 重巒疊嶂 Núi non trùng điệp; ② Núi nhọn hoắt; ③ Ngọn núi tròn.


meanings:
Đỉnh, ngọn, chóp, chỏm (núi): 泰山之巓 Đỉnh núi Thái Sơn; 可以橫絕峨嵋巓 Có thể cắt đứt ngang đỉnh núi Nga Mi (Lí Bạch: Thục đạo nan). Cv. 巓.


meanings:
① Núi cao ngất trời gọi là nham. ||② Chỗ đất hiểm yếu gọi là nham ấp 巖邑. ||③ Nham lang 巖廊 mái hiên cao. Dưới mái hiên gọi là nham hạ 巖下. ||④ Hang núi.


meanings:
① Vách núi: 七星巖 Vách núi Thất Tinh (ở Quảng Đông, Trung Quốc); ② Đá: 花崗巖 Đá hoa cương, đá granit. Cv. 巗，巌，岢，喦.


meanings:
① Dòng nước, nước ở trong núi dũa đất chảy ra gọi là xuyên, bây giờ đều gọi xuyên là sông cả. ||② Nước chảy không lúc nào ngừng là thường xuyên 常川. ||③ Tỉnh Tứ-xuyên 四川 thường gọi tắt là tỉnh xuyên.


meanings:
① Sông: 高山大川 Núi cao sông rộng; ② Đồng bằng: 平川 Bình nguyên, vùng đồng bằng; 米糧川 Vựa lúa, vựa thóc, xứ cả cơm giàu cá; ③ [Chuan] (Tên gọi tắt của) tỉnh Tứ Xuyên: 川劇 Kịch Tứ Xuyên; ④ Xem 常川.


meanings:
① Châu, ngày xưa nhân thấy có núi cao sông dài mới chia đất ra từng khu lấy núi sông làm mốc nên gọi là châu. ||② Lễ nhà Chu định 2500 nhà là một châu, nên sau gọi làng mình là châu lí 州里 là vì đó.


meanings:
① Châu: 自治州 Châu tự trị; ② Lệ nhà Chu định 2500 nhà là một châu: 州里 Làng.


meanings:
① Ði tuần, đi xem xét khu đất mình cai trị gọi là tuần. ||② Khắp cả, như đi khắp một vòng gọi là nhất tuần 一巡, rót rượu hết một lượt cũng gọi là một tuần. ||③ Thuân tuần 逡巡 rụt rè, quanh co.


meanings:
① Đi tuần, tuần tra; ② Tuần, lượt, vòng (rót rượu): 酒過三巡 Sau ba tuần rượu; ③ Xem 逡巡.


meanings:
Kẻ đi tuần trở thành tội phạm. Nguyên ý là người đi tuần ban đêm coi chừng hoả hoạn, trộm cướp, nhưng chính mình lại trở thành trộm cướp. Trong Thiền lâm dùng để phê bình tông phong của tông Pháp Nhãn. Tiết Bạch Vân Đoan Thiền sư Pháp Tự trong NĐHN q. 19 ghi: »師 曰： 何 不 問 法 眼 下 事？ 曰： 留 與 和 尚。 師 曰： 巡 人 犯 夜。 – Sư nói: Sao chẳng hỏi việc của tông Pháp Nhãn? Đáp: Xin để dành cho Hoà thượng. Sư nói: Kẻ đi tuần trở thành tội phạm«. Bởi tông Pháp Nhãn là một trong Ngũ gia thất tông của Thiền tông Trung Quốc, là pháp hệ từ Pháp Nhãn Văn Ích, Thiên Thai Đức Thiều… lần lượt truyền nhau. Sau khi Pháp Nhãn đắc pháp, Ngài trụ viện Thanh Lương, Tăng Châu (Giang Ninh, Giang Tô) mở mang Thiền phong, có rất nhiều đệ tử và lấy Chiết Giang, Phúc Kiến làm trung tâm, triển khai giáo pháp tông Pháp Nhãn. Theo tông phong này, thường đặc biệt lấy việc niêm lộng công án để tiếp hoá người học Thiền. Về mặt giáo học thì dung hợp với tư tưởng Tịnh Độ. Luận rõ về tông phong ấy, Nhân Thiên Nhãn Mục q. 4 (Đại 48, 325 thượng) ghi: »法 眼 宗 者、 箭 鋒 相 拄、 句 意 合 機、 始 則 行 行 如 也、 終 則 激 發、 漸 服 人 心、 削 除 情 解、 調 機 順 物、 斥 滯 磨 昏。 (…) 法 眼 家 風、 對 病 施 藥、 相 身 裁 縫、 隨 其 器 量、 掃 除 情 解。 – Tông Pháp Nhãn ấy, mũi tên chỏi nhau, câu ý hợp cơ, ban đầu thì hành cái hạnh như như, sau cùng thì khơi gợi, lần điều phục lòng người, diệt trừ tình giải, điều cơ thuận vật, bài trừ hôn trệ (…). Gia phong của Pháp Nhãn đối bệnh cho thuốc, coi thân may áo, tùy theo trình độ của họ mà dẹp trừ tình giải«.


meanings:
to make the rounds inspecting the monk's hall


meanings:
① Tổ, tổ chim gọi là sào. Chỗ trộm cướp tụ họp gọi là tặc sào 賊巢 ổ giặc, hay sào huyệt 巢穴 hang tổ giặc, v.v.


meanings:
① Ổ, hang ổ, tổ: 匪巢 Ổ gian phỉ; 鳥巢 Tổ chim; ② (văn) Làm tổ: 鷦鷯巢於深林，不過一枝 Chim ri làm tổ ở rừng sâu, chẳng qua một cành (Trang tử).


meanings:
① Khéo, làm việc khéo gọi là công. ||② Người thợ. Phàm người nào làm nên đồ cho người dùng được đều gọi là công. ||③ Quan, như thần công 臣工 nói gồm cả các quan. Trăm quan gọi là bách công 百工. ||④ Công xích 工尺 một tiếng gọi tắt trong phả âm nhạc thay luật lữ.


meanings:
① Công nhân, thợ, thợ thuyền: 礦工 Công nhân (thợ) mỏ; 鍛工 Thợ rèn; ② Công tác, công việc, việc: 做工 Làm việc; 上工 Đi làm; ③ Công: 這個工程要多少工才能完 Công trình này phải làm bao nhiêu công mới xong được?; ④ Sở trường: 工于繪畫 Có sở trường vẽ; ⑤ Công nghiệp: 化工 Công nghiệp hoá chất; 工交戰 線 Mặt trận công nghiệp và giao thông (vận tải); ⑥ (văn) Quan: 臣工 Quan lại (nói chung); 百工 Trăm quan; ⑦ Khéo léo, tinh vi, giỏi tay nghề.


meanings:
① Bên trái, phàm cái gì ở bên tay trái đều gọi là tả. Như hư tả dĩ đãi 虛左以待 để chừa bên trái xe để đợi người đến, ý nói cần dùng lắm. ||② Phía đông. Cách định phương hướng cho phương đông là bên tay trái, nên sơn đông 山東 gọi là sơn tả 山左, giang đông 江東 gọi là giang tả 江左, v.v. ||③ Bất tiện, như tả kế 左計 kế không hay, hai bên không hợp nhau gọi là tương tả 相左. ||④ Không được chính đính, như tả đạo hoặc chúng 左道惑眾 đạo dối lừa chúng. ||⑤ Giáng xuống, quan bị giáng chức gọi là tả thiên 左遷. ||⑥ Một âm là tá. Giúp, cũng như chữ tá 佐. ||⑦ Tiếng nói khiêm trong thư từ, như dĩ ngu tá hữu 以娛左右 nghĩa là chỉ để làm vui cho người hầu hạ, chứ không dám nói ngay đến người mình nói vậy. ||⑧ Chứng nghiệm, như chứng tá 證左 người làm chứng.


meanings:
① (Bên) trái: 向左轉 Quay về bên trái; 左手 Tay trái. (Ngr) Phía đông: 山左 Phía đông núi; ② Quá ngoan cố, tả: 左右兩派 Hai phe tả và hữu; ③ Sai, sai lệch, không hay, không hợp: 越說越左 Càng nói càng sai; 你想左了 Anh nghĩ sai rồi; 左計 Kế dở; 相左 Không hợp nhau; ④ Khác, khác nhau: 意見相左 Ý kiến khác nhau; ⑤ (văn) Không ngay chính, tà: 左道 Tà đạo; ⑥ (văn) Phía đông: 江左 Phía đông sông; 山左 Phía đông núi; ⑦ (văn) (Bằng chứng...) phụ, giúp (dùng như 佐, bộ 亻); ⑧ (văn) Sa sút, xuống dốc; ⑨ (văn) Không vâng lời, bất chấp; ⑩ [Zuô] (Họ) Tả.


meanings:
1899左道性力，梵名 Vāmācāra Śākta。性力派之一。始創於西元十一世紀左右。以怛特羅為中心，特重輪坐禮拜（梵 cakrapūjā），行人身獻供，此法於英國統治印度期間，曾禁止之。即於夜間參會輪坐之男女信徒，以肉（梵 māṃsa）、魚（梵 matsya）、酒（梵 madhya）、燒米（梵 mudrā）為食而行性交（梵 maithuna）等五Ｍ（五摩字），藉男女合歡之恍惚間與神合一而觀解脫境，以此為其修行之方法。然易流於猥雜。該派盛行於孟加拉（Begnal）、阿薩密（Assam）等地。此外上記五摩字中之 mudrā，亦作「結手印」之意。（參閱「怛特羅佛教」3224）


meanings:
① Khéo. ||② Tươi, như xảo tiếu 巧笑 cười tươi. ||③ Dối giả, như xảo ngôn 巧言 nói dối giả. ||④ Vừa hay, như thấu xảo 湊巧 không hẹn mà gặp. ||⑤ Tục quen cứ đến ngày 7 tháng 7 làm cỗ bàn cầu cúng hai ngôi sao Khiên-ngưu Chức-nữ để xin ban tài khéo cho đàn bà con gái gọi là khất xảo 乞巧. Tục gọi tháng 7 là xảo nguyệt 巧月 là bởi đó.


meanings:
① Khéo, khéo léo, tài khéo: 他的手眞巧 Anh ấy rất khéo tay; 乞巧 Xin tài khéo (tục lệ đến ngày 7 tháng 7 cầu cúng hai ngôi sao Khiên Ngưu và Chức Nữ, để xin ban tài khéo cho đàn bà con gái); ② Vừa đúng lúc, vừa vặn: 來得眞巧 Đến vừa đúng lúc; ③ (văn) Tươi xinh: 巧笑 Cười tươi; ④ (văn) Giả dối: 巧言 Lời nói giả dối; ⑤ 【巧月】xảo nguyệt [qiăo yuè] (Tên gọi khác của) tháng Bảy âm lịch.


meanings:
Pháp môn phương tiện thiện xảo. Tiết Khai thị Đạo nhân Bản Sắc trong Minh Bản Tạp Lục q. trung ghi: »要 做 本 色 道 人、 別 無 他 巧 便、 單 單 只 要 不 惜 身 命、 忘 死 向 前、 猛 做 一 回、 做 到 著 力 不 得 處、 用 心 不 得 時、 正 好 用 心。 – Muốn làm bậc đạo nhân chân chính đừng dùng phương tiện thiện xảo nào khác, chỉ cần chẳng tiếc thân mạng tiến lên phía trước, một phen dũng mãnh tham cứu đến chỗ ra sức chẳng được, dụng tâm chẳng xong, đây chính là chỗ dụng tâm tốt nhất«.


meanings:
Kiến giải phát sinh do trí thông minh của thế tục. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 學 之 士、 工 夫 逼 拶 到 將 悟 未 悟 之 際、 解 心 未 絕、 往 往 巧 見 橫 生、 此 謂 之 聰 明 境 界。 – Đối với kẻ sĩ, công phu tham cứu bức bách đến ranh giới: chưa ngộ với sắp ngộ. Khi ấy, tâm ý thức chưa sạch, luôn luôn nảy sinh kiến giải. Ở đây gọi là cảnh giới thông minh«.


meanings:
① Lớn, cự thất 巨室 nhà có tiếng lừng lẫy. Số nhiều gọi là cự vạn 巨萬. ||② Há, cùng nghĩa với chữ 詎.


meanings:
① To, lớn, đồ sộ, khổng lồ, kếch sù, lừng lẫy, vĩ đại: 巨風 Gió to; 巨幅畫像 Bức tranh lớn; 巨室 Nhà có tiếng lừng lẫy; 巨款 Khoản tiền khổng lồ, món tiền (số bạc) kếch sù; ② (văn) Há (dùng như 詎, bộ 言); ③ [Jù] (Họ) Cự.


vietnamese:
cự lực trưởng giả sở vấn đại thừa kinh <đpb>


meanings:
(647-717) Thiền tăng đời Đường, họ Tào, người xứ An Lục (nay thuộc Hồ Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Phúc Viện Lãng.


meanings:
(1908-1984) Tăng nhân hiện đại, họ Phan, tên Sở Đồng, người huyện Giang Âm, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Sư từng là Chủ biên nguyệt san Sư Tử Hống và là người sáng lập Phật học viện, nhận chức Phó viện trưởng viện Phật học Trung Quốc cùng Phó hội trưởng Hội Phật giáo Trung Quốc.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tự Dung đời Thanh. X. Tự Dung.


meanings:
① Ðồng cốt, kẻ cầu cúng cho người gọi là vu.


meanings:
① Bà đồng, bà bóng, ông đồng, đồng cốt, đồng bóng, phù thuỷ, thầy pháp; ② [Wu] (Họ) Vu.


meanings:
① Sai nhầm. ||② Một âm là si. Thứ, không đều, như đẳng si 等差 lần bực, sâm si 參差 so le, v.v. ||③ Lại một âm là sai. Sai khiến. Ta quen đọc là chữ sai cả. ||④ Lại một âm nữa là sái. Chút khác, bệnh hơi bớt gọi là tiểu sái 小差. Tục thông dụng làm chữ sái 瘥.


meanings:
① Khỏi bệnh. »Đại Giám Thiền sư bi« trong Toàn Đường Văn q. 610 ghi: »飲 之 妙 藥 差 旣 啞 聾。– Uống thuốc nhiệm mầu khỏi bệnh câm điếc«. ② Kì lạ. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »差 珍 異 寶 盡 在 其 中。 – Trân bảo kì lạ đều ở trong đó«.


meanings:
① Khác, khác nhau, khác biệt, chênh lệch: 新舊之差 Sự khác nhau giữa cái cũ và cái mới; 縮小城鄉差別 Rút ngắn sự chênh lệch giữa thành thị và nông thôn; ② Sai số: 七與二之差是五 Sai số giữa 7 và 2 là 5; 差額 Số chênh lệch; ③ (văn) Khá (biểu thị mức độ nhất định của một động tác hoặc tình trạng): 往來差近 Qua lại khá gần (Hán thư: Tây Vực truyện hạ); 今軍士屯田，資儲差積 Nay quân sĩ làm ruộng ở chỗ đóng quân, lương thực và của cải dự trữ khá đủ (Hậu Hán thư: Quang Võ đế kỉ hạ). Xem 差 [chà], [chai], [ci].


meanings:
① Sai: 我說差了 Tôi nói sai; 你記差 Anh nhớ sai; ② Khác, hơi khác: 差得遠 Khác xa; 不差分毫 Không khác một mảy may; 小差 (Bệnh) hơi bớt một chút; ③ Kém: 學得很差 Học kém lắm; 能力太差 Năng lực kém quá; ④ Thiếu: 還差一個人 Còn thiếu một người; 還差五塊錢 Còn thiếu năm đồng bạc; ⑤ (văn) Bệnh khỏi (như 瘥, bộ 疒). Xem 差 [cha], [chai], [ci].


meanings:
① Sai, sai bảo: 差人去 Sai (cho) người đi; 誰差你來的？ Ai sai mày đến?; ② Việc cử đi: 出差 Đi công tác; ③ Người làm phu dịch trong sở quan ngày xưa. Xem 差 [cha], [chà], [ci].


meanings:
Xem 參差 [cenci] Xem 差 [cha], [chà], [chai].


meanings:
4088<一>梵語 viśeṣa。別異之意。為「平等」之對稱。指個個之性類。入楞伽經卷七法身品（大一六‧五五○中）：「大慧！如來法身五陰異者，則有二法，不同體相，如牛二角，相似不異，見有別體，長短似異。大慧！若如是一切諸法應無相異而有相異，如牛左角異右角，右角異左角。如是長短相待各別，如色種種彼此差別。」〔大寶積經卷八十五授幻師跋陀羅記會、大智度論卷三十五、起信論疏卷上〕　<二>梵語 viśiṣṭa。殊勝、別異之意。即諸法所有之特種異點。俱舍論卷三十（大二九‧一五九上）：「即此轉變於最後時，有勝功能無間生果勝餘轉變，故名差別。」順正理論卷三十五（大二九‧五四一下）：「何名轉變?何名差別?（中略）即此無間，能生果時功力勝前，說名差別。」〔顯揚聖教論卷十一、佛地經論卷六、俱舍論光記卷四、卷三十〕　<三>因明用語。(一)因明中，謂宗（主張、命題）之後陳（述詞）為差別，宗之前陳（主詞）為自性。如立一「聲為無常」之宗，「聲」即為自性，「無常」即為差別；蓋「無常」作為述詞，係用以發揮界定主詞「聲」之特殊意義。(二)指宗之前陳所隱藏之意思（意許）。


vietnamese:
sai biệt giả lập tầm tư sở dẫn như thật trí <pttđ>


meanings:
ten layers, or levels of distinct practices that are carried out sequence, such as the ten pāramitās practiced by the bodhisattvas


meanings:
Sai khiến, điều khiển. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »天 生 豈 受 差 排、誰 肯 輒 從 抑 出。 – Trời sinh há bị sai khiến, kẻ nào bằng lòng thì từ đây bị khuất phục«.


meanings:
Kì quái, kì lạ. Tiết Tây Dư Tịnh Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »山 僧 不 曾 見 恁 麼 差 異 畜 生。 – Sơn tăng chưa từng thấy súc sinh kì lạ như thế«.


meanings:
① Can kỉ, can thứ sáu trong mười can. ||② Mình, đối lại với người, như vị kỉ 為己 chỉ vì mình, lợi kỉ 利己 chỉ lợi mình. ||③ Riêng, lòng muốn riêng.


meanings:
① Mình, tự mình, ta, riêng của mình: 利己 Làm lợi cho mình; 舍己爲人 Hi sinh mình vì người khác; 知彼知己 Biết người biết ta; ② Kỉ (ngôi thứ sáu trong hàng can).


meanings:
the method of seeing the function of one's own mind


meanings:
① Thôi, như nghiêu nghiêu bất dĩ 蹺蹺不已 nhai nhải chẳng thôi, nghĩa là cứ nói dai mãi. ||② Bỏ, bãi quan, gọi tắt là dĩ. ||③ Quá, như bất vi dĩ thậm 不為已甚 chẳng là quá lắm ư? ||④ Lời nói sự đã qua, như dĩ nhiên 已然 đã rồi, dĩ nhi 已而 đã mà, v.v. ||⑤ Lời nói hết, như mạt do dã dĩ 末由也已 chẳng biết noi đâu nữa vậy thôi. ||⑥ Ngày xưa hay dùng như chữ dĩ 以.


meanings:
① Đã, rồi: 爲時已晚 Đã muộn rồi; 舟已行矣 Thuyền đã đi rồi (Lã thị Xuân thu). 【已經】dĩ kinh [yêjing] Đã, rồi: 已經勝利 Đã thắng lợi; 這樣已經不錯了 Như thế đã khá lắm rồi; ② Ngừng, ngớt, thôi: 爭論不已 Tranh luận không ngừng (ngớt); ③ (văn) Quá, lắm, rất: 不爲已甚 Không là quá đáng; 昊天已威 Trời rất uy nghiêm (Thi Kinh); ④ (văn) Rồi, chẳng bao lâu: 韓王成無軍功，項王不使之國，與俱至彭城，廢以爲侯，已又殺之 Hàn Vương Thành không có quân công, Hạng Vương không để cho ông ta trở về nước mình, (mà) cùng đi với ông ta tới Bành Thành, truất xuống tước hầu, rồi lại giết đi (Sử kí: Hạng Vũ bản kỉ); ⑤ (văn) (thán) Ờ: 已！予惟小子，不敢替上帝命 Ờ! Ta là con của Văn Vương, đâu dám bỏ lệnh của vua trời (Thượng thư: Đại cáo); ⑥ (văn) Như 以 [yê] nghĩa ㉓: 准北，常山已南 Hoài Bắc, Thường Sơn trở về phía Nam (Sử kí); 已上 Trở lên; ⑦ (văn) Trợ từ cuối câu (biểu thị nghi vấn hoặc cảm thán): 公定予往已 Ngài ở lại, tôi về đi thôi (Thượng thư); 若是，則汝何爲驚已？ Như thế thì tại sao ông sợ hãi? (Trang tử); ⑧ (văn) Trợ từ, dùng chung với 也，矣 thành 也已，已矣, biểu thị ý xác định hoặc cảm thán. 【已矣】dĩ hĩ [yêyê] (văn) Thôi vậy (biểu thị ý xác định): 賜也，始可與言詩已矣 Chỉ có trò Tứ (Tử Cống) mới có thể cùng ta nói chuyện về Thi (Kinh Thi) thôi vậy (Luận ngữ). Xem 也已.


vietnamese:
dĩ nhập phương tiện cập vị nhập phương tiện <pttđ>


vietnamese:
dĩ cụ vị cụ tư lương bổ đặc già la <pttđ>


vietnamese:
dĩ thiện phụng hành như lai thánh giáo <pttđ>


vietnamese:
dĩ đắc thú nhập bổ đặc già la biệt bát niết bàn <pttđ>


vietnamese:
dĩ đắc thú nhập bổ đặc già la dĩ thú nhập tướng bát chủng <pttđ>


vietnamese:
dĩ thành thục bổ đặc già la tướng <pttđ>


vietnamese:
dĩ sinh vị sinh ác bất thiện pháp cập nhất thiết thiện pháp <pttđ>


meanings:
faculty of the power of having learned (the Four Noble Truths),


vietnamese:
dĩ chủng thuận giải thoát phần thiện căn tướng <pttđ>


vietnamese:
dĩ tập xa ma tha y tì bát xá na nhi đắc giải thoát <pttđ>


vietnamese:
dĩ tập tì bát xá na y xa ma tha tâm đắc giải thoát <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Dĩ thân đại sự. Việc bản phận của thiền tăng: Minh tâm ngộ tính, siêu việt sinh tử. Phần Khai thị thiền nhân Đổng văn Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »入 天 目 山、 與 性 融 首 座 輩 結 庵 居 之、 切 磋 已 躬 下 事、 堅 忍 數 載。 – Vào núi Thiên Mục cùng với các vị như Thủ toạ Tính Dung kết am để ở, cùng nhau miệt mài việc minh tâm ngộ tính, kiên nhẫn trong vài năm«.


vietnamese:
dĩ hiển thuyết cập vị hiển thuyết <pttđ>


meanings:
① Chi tị, chi thứ sáu trong mười hai chi. Từ chín giờ sáng đến mười một giờ trưa là giờ tị. Ngày tị đầu tháng ba gọi là ngày thượng tị 上巳. Tục nước Trịnh cứ ngày ấy làm lễ cầu mát.


meanings:
① Nước Ba, đất Ba. ||② Ba Lê 巴黎 Paris.


meanings:
① Bén, cháy, khê, khét: 鍋巴 Cơm cháy; 飯巴鍋了 Cơm khét rồi; ② Kề, liền bên cạnh: 前不巴村，後不巴店 Đằng trước không kề làng, đằng sau không nhà trọ (trơ vơ); ③ Mong: 朝巴夜望 Ngày đêm mong chờ; ④ [Ba] Nước Ba (tên nước thời xưa ở miền đông tỉnh Tứ Xuyên, nên miền đông Tứ Xuyên cũng gọi là 巴); ⑤ Tiếng đệm đặt sau danh từ, động từ, tính từ...: 尾巴 Đuôi, cái đuôi; 眨巴眼 Chớp mắt; 乾巴巴 Khô không khốc, nhạt phèo; ⑥ [Ba] (Họ) Ba.


meanings:
1383梵名 Patañjali。為紀元前二世紀之印度文法學者。又譯作槃達闍里、鉢頭社攞、巴丹闍梨。著有摩訶巴夏（梵 Mahābhāṣya）一書，詳細注解卡提阿亞那（梵 Kātyāyana）曾補正之波爾尼（梵 Pāṇini）文典，確立波爾尼之梵語文法規範，令其完備，且將文典加以批判訂正，於說明文中，多引用與當時有關之社會生活，為研究印度史之珍貴文獻資料。與著有瑜伽經（梵 Yogasūtra）一書之瑜伽派哲學家同名，是否為同一人，則不得而知。瑜伽經內含哲學、戒律及靜坐之方法，以引導學人認知「神性」為要旨；其編著者巴丹闍棃之事蹟，史實無傳，著作年代亦諸說紛紜，其生存年代，或於公元前四百年至後四百年之間。


meanings:
（梵 bhakti）意謂絕對歸依或無條件的獻身，是一種狂熱的信仰現象。是印度教徒對神的根本態度之一。‘巴克諦’一詞可譯爲‘信愛’。<#>依《薄伽梵歌》所載，實踐倫理的三種道（mārga）中的第三是信愛道（bhaktimārga）。而在三種道中，以信愛道最爲重要。知之道（jñānamārga）與行之道（karmamārga）也都因它而來，由于巴克諦的虔敬信仰，始能得最高神的恩寵，而獲得解脫。<#>此一思想對後來的宗教界造成頗大的影響，以致毗濕奴教薄伽梵派（Bhagavata-saṃpradaya）的‘巴克諦’思想風靡了印度思想界。西元900年左右該派完成一書《Bhāgavatapurāna》，其中述及極爲狂熱的‘巴克諦’現象，如拜克利須那像，唱贊歌，心神專注，信徒互以身體碰觸，陷入一種狂亂的狀態。其間，信徒倘若聽聞到神的聲音或見到神的面貌，他們即以爲是蒙受到神的恩寵。像這種强調感情上狂熱且絕對歸依的思想，幾爲毗濕奴教每一支派所共同承繼，同時這也是該教的一大特徵。<#>［參考資料］　參井尚夫《インドの宗教》；E. W.Hopkins《Religions of India》；J. Gonda《Aspects ofEarly Viṣṇism》；直四郎《バガバッド·ギ─タ─》。<#>


meanings:
（巴 Pāli Vinaya-piṭaka）指以巴利語記載之錫蘭分別上座部所傳的律藏。又稱《銅鍱律》、《南傳上座部律》。內容大體分爲經分別、犍度、附隨三部份。<#>(1) 經分別︰叙述的是戒本各條成立的因緣、條文字句的解釋以及條文運用的實例等內容。戒本是律藏的核心（在律藏中，它被稱爲‘經’）。在經分別裏，將比丘的二二七戒稱爲大分別，比丘尼的三一一戒爲比丘尼分別。其中，大分別（比丘分別）分爲四波羅夷、十三僧殘、二不定、三十舍墮、九十二波逸提、四波羅提提舍尼、七十五衆學、七滅諍。總共八聚。最後的滅諍只列出條目。詳細的說明則在後面的犍度（小品第四）部裏。<#>其次，比丘尼分別的三一一戒，分別爲八波羅夷、十七僧殘、三十舍墮、一六六波逸提、八波羅提提舍尼、七十五衆學、七滅諍，總共七聚。其中與比丘戒共通的有四波羅夷、七僧殘、十八舍墮、七十波逸提。而比丘尼分別，只論及這些以外的四波羅夷、十僧殘、十二舍墮、九十六波逸提。其八波羅提提舍尼與比丘戒的四波羅提提舍尼完全不同，是論述八戒全體的。七十五衆學與比丘戒的七十五衆學雖完全相同，但只言及其首尾的第一與第七十五之二戒。七滅諍只列舉了與比丘戒相同的條目。<#>(2)犍度︰分爲大品（Mahā-vagga）與小品（Culla-vagga）。大品有大犍度、布薩犍度、入雨安居犍度、自恣犍度、皮革犍度、藥犍度、迦絺那衣犍度、衣犍度、瞻波犍度、拘睒彌犍度等十犍度。第一大犍度是由十誦品組成；叙述由佛成道到舍利弗、目犍連出家的諸緣，以及有關受戒的各種規定。由第二布薩犍度以下，概分爲二誦品或三誦品；第二到第八的衣犍度，是談有關各標題事項的諸種規定及規定的因緣等。第九瞻波犍度，是佛在瞻波國的說法；叙述諸羯磨的規定。第十拘睒彌犍度，是佛在拘睒彌國的說法，叙述該國比丘的諍論及其和合等。<#>其次，小品有羯磨犍度、別住犍度、集犍度、滅諍犍度、小事犍度、臥坐具犍度、破僧犍度、儀法犍度，遮說戒犍度、比丘尼犍度、五百犍度，與七百犍度。各犍度又分爲二至七誦品。<#>第一羯磨犍度；是談苦切羯磨等各種羯磨的作法以及規定的因緣。第二別住犍度；記載受別住等處分比丘的作法。第三集犍度；叙述犯僧殘罪比丘的處分。第四滅諍犍度；叙述鎮定僧伽內諍事的方法。第五小犍度；記載比丘生活的資具及微細的禮儀。第六臥坐具犍度；記載精舍的建立和有關臥坐具的各種規定及因緣。第七破僧犍度；叙述釋迦族的出家和提婆達多的破僧。第八儀法犍度；記載客比丘、舊比丘、乞食比丘、阿練若比丘、弟子、和尚、侍者、阿闍梨等的儀法。第九遮說戒犍度；記載犯戒比丘的說戒遮止等。第十比丘尼犍度；說諸釋種女的出家、比丘尼的八重法與二十四障法等，也談到有關比丘尼的各種規定。第十一、十二兩犍度，叙述第一結集及第二結集的經過。各犍度的終了，皆有攝頌。<#>(3)附隨︰主要是記載經分別與犍度的綱要，且分類叙述有關律藏的各種事項，共由十九章組成。其中，第一是大分別，第二是比丘尼分別，即在前面經分別所提到二二七條比丘戒中、七滅諍以外之二二０戒，以及比丘尼戒裏，除去比丘尼戒中與比丘戒共通的部份而叙述各條的制處、罪數與失壞等項的綱要。第三是等起；以攝頌列舉有關比丘及比丘尼的各戒，叙述其罪的生起。第四是無問省略和滅諍分解。無問省略是論五罪、五罪聚乃至七滅。滅諍分解是論諍論、教誡、罪過、義務等四諍事。第五是問犍度；列出二十二犍度各犍度的罪數。第六是增一法；依一法乃至十一法的增上法，分類說明經分別和犍度所說的各種事項。第七布薩初解答；論布薩等諸羯磨乃至杖紐許可之初中後，以及制戒十義利。第八伽陀集；先以偈叙述、解說制戒處的七城、四種失壞，和比丘、比丘尼兩戒的共不共等。第九諍事分解；細說諍論等四諍事。第十別伽陀集；以偈叙述呵責法等。第十一呵責品；略說呵責以及布薩等的目的等。第十二小諍與第十三大諍都是記載僧伽中犯罪裁决者的準備事項。第十四迦絺那衣分解；論迦絺那衣的受持與捨弃。第十五優波離五法；列舉佛回答優波離所問的五法，此五法都與戒律有關。第十六等起；略說比丘的二二七戒，是如何生起的。第十七伽陀集；以偈問答六種身罪、語罪乃至十二提舍尼等戒律上的法數名目。第十八發污偈，以偈的方式，提出與比丘尼不共住的問題。第十九是五品（原本無題）；由羯磨品、義利品、制戒品、所製品、九聚會品組成。略說四種羯磨、二種義利、九種聚會等。末了皆有攝頌。<#>有關巴利律藏與漢譯律藏的異同大體如次︰巴利律藏中，經分別與犍度，和漢譯的《五分律》、《四分律》、《十誦律》等比較起來，互有出入，但大綱則一致。但是，將附隨與《四分律》卷五十五以下的調部及毗尼增一、《十誦律》卷四十八以下的增一法、優波離問法等相對比，雖然有相同的部份，然其組織則大異。一般認爲，附隨是較晚編纂成的。<#>關于巴利律藏的出版與翻譯，原典有歐登貝格（H. Oldenberg）的《The Vinaya Piṭakam in Pali》。譯本有歐登貝格、戴維斯（Rhys Davids）的英譯本（但只有戒本與犍度部份）；立花俊道（只有犍度）以及上田天瑞、渡邊照宏、宮本正尊三氏的日譯。此外，另有羅侯羅山利亞雅那（Rāhula Sāṅkṛtyayana）的印度語譯。漢譯本則有臺灣·通妙譯本。<#>注釋有覺音（Buddhaghosa）的《一切善見律注》（Samantapāsādika）。此注釋已由高楠順次郎、長井真琴兩氏整理出版。<#>此外，巴利律藏的比丘戒本和比丘尼戒本是分開刊行的。各以比丘二二七戒、比丘尼三一一戒的戒條爲主題，末了附有結語，以充作布薩等活動時讀頌之用。其中，比丘戒本有狄克遜（J. F. Dickson）的原典出版以及英譯，另有長井真琴氏的原典出版與日譯。<#>［參考資料］　印順《原始佛教聖典之集成》；平川彰《律藏之研究》；M. Winternitz 《Geschichte derindischen Litera tur》；B. C. Law《A History of PaliLiterature》；S. Dutt《Early Buddhist Monachism》。<#>


meanings:
1383巴利名 Vinaya-piṭaka。係以巴利語記載錫蘭分別上座部所傳之律藏，屬巴利三藏之一。佛陀所制定有關戒律之諸規則，集錄於第一次經典結集，稱為律（巴 vinaya）。後經原始佛教教團之發展，予以整備增補，即成為律藏；「藏」有容器之意，為「律」之組織，以此組織表示律之內容。佛滅後百年頃，原始教團分裂為上座、大眾二部，巴利律即屬上座部（巴 Theravāda），該部派又稱為分別說部（巴 Vibhajjavādin）。西元前三世紀阿育王時代，摩哂陀（巴 Mahinda）王子將此律傳至錫蘭。部派佛教中雖各有其傳持之律藏，然現存諸律藏中，以巴利律保有較古老之形式。　巴利律藏之內容分成經分別（巴 Suttavibhaṅga）、犍度（巴 Khandhaka）、附錄（巴 Parivāra）等三部分。經分別為律藏之重心，乃逐一說明戒本（律藏稱戒律條文為「經」，集錄戒條者則稱為「戒經」）各條成立之因緣、條文字句之解釋，及條文運用之實例等，有大分別（巴 Mahā-vibhaṅga）、比丘尼分別（巴 Bhikkhunī-vibhaṅga）二類；前者乃說比丘之二二七戒（四分律有二五○戒），後者則說比丘尼之三一一戒。犍度部係明示有關處理僧伽各問題之規定，分為大品（巴 Mahāvagga）、小品（巴 Cullavagga）；前者含十犍度，後者含十二犍度。第三附錄部分係對上述二部作補充說明，復列舉二者之綱要，且分類摘要有關律藏之諸事項，共計十九章。　巴利律藏中之經分別與犍度，比於漢譯之五分律、四分律、十誦律等，其間雖互有出入，然於大綱則一致不爽。附錄部分若與四分律卷五十五以下之調部及毘尼增一、十誦律卷四十八以下之增一法、優波離問法等相較，則二者之組織大異；一般學者以為附錄之編者帝帕（巴 Dīpa）或為錫蘭比丘，其編纂年代殆於稍後之世。巴利律現盛行於錫蘭、緬甸、泰國、高棉等地，古來註釋書極多，最著名者即佛音所著之善見律毘婆沙。巴利律藏現除巴利原文本外，另有英譯、日譯、德譯（部分）及印度語譯本，然迄今無藏譯本與漢譯本。〔B.C. Law: A History of Pālī Literature；S. Dutt: Early Buddhist Monacchism〕


meanings:
（The Pali Text Society）專事出版巴利佛教聖典的文化機構。略稱P.T.S.。系英國學者戴維斯（Davids,T.W.Rhys；1843～1922）于1881年創設于倫敦。成立的主要目的在于校訂、翻譯巴利佛教典籍。參與編輯工作的巴利語學者多不計酬，而協會的財務也大部分靠私人捐獻或東方學學者、大學以及其他機構贊助。首任主席爲戴維斯，後繼者依次爲其妻戴維斯夫人（Mrs. RhysDavids，1922～1942年主事）、羅斯博士（Rose,1942～1950主事）、史迭德博士（Stede,Wihelm；1950～1958主事）、荷娜小姐（Miss I. B. Horne r,1959～　主事）等人。<#>對于巴利文獻的重要性，戴維斯說︰‘這些文獻的歷史重要性完全無須誇大，無論在民俗、宗教，以及語言上都有莫大的價值。（中略）在語言史中，此種文獻保留了無可指責的證據，代表語言歷程中的過渡中間階段，它是吠陀梵語與今日現代印度語之間的一種語言。’百餘年來，協會的原典校訂及英譯工作粲然有成。刊行的作品除巴利三藏之外，另有《巴利聖典協會學報》、《佛教》、《巴利三藏索引》及《巴利英文辭典》等書。<#>［參考資料］　William Peiris著·梅乃文譯《西洋佛教學者傳》；鄭金德《歐美的佛教》。<#>


meanings:
1384（The Pali Text Society，略稱 P.T.S.）成立於一八八一年，專門刊行南傅佛教巴利語經典及有關著述之研究出版機構。由英國佛教學者大衛斯（T.W. Rhys Davids, 1843～1922）創立於倫敦，主要目的在校訂出版巴利原典及英譯巴利三藏。歷任負責人除大衛斯之外，繼有大衛斯夫人（Mrs. Rhys Davids, 1922～1942主事）、羅斯博士（W.H.D. Rose, 1942～1950 主事）、史代德博士（William Stede, 1950～1958 主事）、何娜女士（Miss I.B. Horner, 1959～主事）等。百餘年來，巴利三藏及藏外典籍之原典出版與英譯工作粲然有成。本會受到東西學者之支持，及各方之資助，如泰國國王拉瑪五世（King Rama V）、日本三井、松本等企業皆曾撥助龐大經費。　本會所刊行之著作極豐富，如：(一)巴利聖典協會學報（Journal of the Pali Text Society, 1882）。(二)波羅提木叉（巴 Pātimokkha），(三)大品（巴 Mahāvagga），(四)小品（巴 Cullavagga），上記三書由大衛斯與德國學者奧登柏格（H. Oldenberg, 1854～1920）合譯。(五)彌蘭陀問經（巴 Milindapañha, 1894），大衛斯譯。(六)佛教（Buddhism, 1896），大衛斯著。(七)長部尼柯耶（巴 Dīghanikāya, 1899）第一卷，大衛斯譯。(八)法聚論（巴 Dhammasaṅgani, 1909），大衛斯夫人譯。(九)巴利英文辭典（Pali-English Dictionary, 1925），大衛斯與史代德合著。(十)五部尼柯耶，於一九三○年出齊，其後陸續出版注釋（巴 Aṭṭhakathā）。(十一)律藏全卷（1952），何娜譯。(十二)巴利三藏索引（巴 Pāli Tipiṭakaṃ Concordence, 1956）。(十三)巴利語專有名詞辭典（Dictionary of Pāli Proper Names, 1960）影印本。


meanings:
（巴 Pāli-bhāsā）南方佛教聖典用語。即錫蘭（今斯里蘭卡）、緬甸、泰國等地方的佛教聖典及其注疏等所用的語言。屬印歐語系，是印度中期雅利安語中，初期地方語（Prakrit）之一。巴利（Pāli），原是‘綫’、‘規範’的意思，後轉用爲聖典的稱謂。如覺音將根本聖典經律論三藏稱爲‘巴利’，而稱三藏之注釋爲‘義疏’。及至近代，始將三藏及注疏所用的語言稱爲巴利語。<#>巴利語與梵語（Saṃskṛta）屬于同一語系，二者之語彙有五分之二同形；但巴利語在音韵及文法方面較簡略，而且沒有表記巴利語的特定文字，系使用各國的文字書寫。其字母包括八母音（a，a，i，ī，u，ū，e，o）、三十二個父音（k，kh，g，gh，ṅ，c，ch，j，jh，ñ，ṭ，ṭh，ḍ，ḍh，ṇ，t，th，d，dh，n，p，ph，b，bh，m，y，r，l，v，s，h，l!），以及一空點ṃ。此等字母較之于梵語，闕梵語字母中的母音ṛ，r^!，l!，ī!，ai，au，父音ś，ṣ，以及止聲ḥ，而另加父音l!。<#>有關巴利語的由來，衆說紛紜。錫蘭佛教徒認爲此語即古代的摩揭陀語（Ma!gadhī），爲佛陀說法及佛滅後的結集所使用。後摩哂陀憶持此語之三藏至錫蘭，以錫蘭語爲三藏作注。覺音又依其注釋而制巴利語的注疏。近代諸學者中，齊德斯（R. C. Childers）、馬克都尼爾（A. Macdonell）等，皆承此說。然而由刻銘而得知的摩揭陀語，其主要特徵與現今巴利語有不一致處。因此，布爾諾夫（E.Burnouf）及拉森（C. Lassen）皆駁斥此說。<#>此外，(1)戴維斯（Rhys Davids），以巴利語爲北印度的通用語──拘薩羅（Kosala）語的文語。(2)韋斯特格德（Westergaad）等人，認爲此語與基那（Girnar）的阿育王刻文之用語類似，是摩哂陀的祖國鬱禪尼（Uj-jayinl）的方言。(3)弗朗克（O. Franke）根據碑文古錢等物研究，而主張此語乃行于以文底耶（Vindhya）山脉爲中心的廣大地方的語言，其中心地在鬱禪尼。(4)歐登柏格（H. Old-enberg），指出此語與坎達基利（Khanda-giri）銘文一致，應是古時與錫蘭有交通來往的羯■伽（Kaliṅga）的語言；穆勒（E. Mu|l-ler）亦取此說。<#>又，溫蒂希（E. Windisch）及溫特尼茲（M. Winternitz）、蓋格爾（W. Geiger），皆以爲巴利語幷非某一地方的方言，而是以摩揭陀之古方言爲基礎的一種混合語。就中，蓋格爾又主張巴利語的發展有四階段，一爲諸經中偈頌的語言，二是經典中散文的語言，三是藏外典籍之新散文的語言，四是新詩的語言。<#>西元1833年，巫潘（E. Upham）等人英譯以錫蘭土語書寫的《大史》（Mahāvaṃsa），幷刊行其著作《The sacred and historic-al works of ceylon》，開啓巴利文研究的風氣。1855年，華斯勃爾（V. Fausbo|ll）校訂出版《法句經》（Dhammapada），爲刊行巴利聖典的先驅。其後，歐洲、錫蘭及日本等國學者，從事原典的校訂及翻譯者爲數甚多。<#>有關巴利語的文法書，有庫羅（B.Chough）的《Compendious Pali Grammar》（1824）、穆勒（Mu|ller）的《Beitra|gezur Kentnis der Pāli-Sprache》（1867～1868）、尼耶那第洛卡（Nyanatiloka）的《Kleine systematische Pali Grammatik》（1911），以及立花俊道的《巴利語文典》（1910）、水野弘元的《巴利語文法》（1955）、長井真琴的《獨習巴利語文法》。字典方面，有齊德斯（R. C. Childers）的《Dictio-nary of the Pali Language》（1875）、戴維斯及史帖德（W. Stede）的《Pali-EnglishDictionary》（1921～1924）等書。<#>◎附一︰無憂〈巴利語文字簡况及其佛典〉（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{22}）<#>(一)巴利語的文字問題<#>巴利語是印歐語系，印度語族，柏拉克裏特語的一個方言。它和吠陀語、梵語有著最近的親屬關係，是現代印度的許多方言和錫蘭語的遠親。巴利語之所以著名，因爲它是原始佛教的神聖語言，特別是南傳佛教典籍是通過它被保存下來的。巴利語在印度中古時代，雖然只是一個地區的方言，但它的流行區域却十分廣闊。佛陀住世時，就使用它來說法。中古時代，巴利語究竟在那些地區流行的問題，學術界一直是存在著比較分歧的看法的，但是把它肯定爲印度西部方言這一點，基本上是一致的意見。<#>原始佛典的編纂，根據一般傳說，自西元前544年佛滅度後在王舍城的第一結集，西元前五世紀時在毗舍離的第二次結集和西元前三世紀在華氏城舉行的第三次結集，都曾進行過編校審定的工作，當第三次結集時，在佛教史上還有另外的一件大事，是阿育王采納了帝沙目犍連子長老的建議，决定派遣高僧到鄰近地區和諸國去廣布佛教，幷任命了目犍連子長老組成一個包括十位長老的弘法使節團前往下列地區傳教︰<#>(1)末闡提長老（Majjhantika Thera）︰往迦濕彌羅（Kasmīra ，即現在的喀什米爾）及犍陀羅（Gandbara，約在今巴基斯坦的白沙瓦，拉瓦爾品地一帶）。<#>(2)摩呵提婆長老（Mahādeva Thera）︰往摩醯娑曼陀羅（Mahis akamandāla，即現在南印度的邁索爾邦）。<#>(3)勒弃多長老（Rakkhita Thera）︰往婆那婆私（Vanavasa，在現在南印度孟買邦一帶）。<#>(4)曇無德長老（Dhammarakkhita Thera）︰往阿波蘭多迦（Aparantak%a，在現在印度的卡提瓦爾半島一帶）。<#>(5)摩呵曇無德長老（MahādhammarkkhitaThera）︰往摩呵勒（Mahāraṭṭha，在現在印度的孟買一帶）。<#>(6)摩呵勒弃多長老（Mahārakkhita Thera）︰往臾那（Yona，別譯‘益努’，即庫那迦，約在薩爾溫江和瀾滄江河谷之間的一帶地方，包括現在我國的西雙版納、緬甸撣邦、老撾北部及泰國北部的景邁、景先等地區在內）。<#>(7)摩呵末示摩長老（Mahāmajhima Thera）︰往喜馬拉耶地區（疑即現在的尼泊爾、錫金、不丹、拉達克和我國西藏南部地區）。<#>(8)須那迦長老（Sona Thera）、(9)優多羅長老（Uttara Thera）︰往金地（Suvaṇṇabhū-mi，古金地，約包括現在柬埔寨、泰國、下緬甸、老撾南部及湄公河的三角洲地區一帶）。<#>(10)摩哂陀長老（Mahinda Thera）︰往楞迦（Lanka，即今錫蘭）。<#>據《大史》載，摩哂陀長老率領了伊提耶（Iṭṭhiya）、鬱帝夜（Uttiya）、參婆樓（Sambala）和婆陀沙拉（Bhaddasala）等四位長老和僧伽蜜多的兒子蘇摩那（Sumana）沙彌及盤杜迦居士（Bhaṇduka）等一行七人，還帶去了這次所結集的三藏經典到錫蘭去。如果這個傳說性的記載是可靠的話，則摩哂陀既把三藏經典帶去，很可能是已經用文字記錄下來了的典籍，不僅是全憑口傳心受的辦法在錫蘭傳教的了。書寫經典的文字，除了阿育王時代通行的婆羅米或驢唇體字母以外，不可能是用其它文字來寫定的。錫蘭所發現西元前二世紀古僧伽羅字母的山洞石刻，從字母形體的十分接近阿育王時代驢唇體字母這點來看，也可以算是一個有力的旁證，因此，把巴利語三藏的寫定時代，算爲西元前三世紀中葉以後，似乎沒有多大問題。另一個說法是，巴利三藏的寫定工作，是在無畏婆咤伽摩尼王（西元前43至17）執政時期的第四次結集時才完成的。這次結集的舉行約在西元前26年，以勒弃多長老（Rakkhita Thera）爲上座，會集了大寺派長老五百人，在瑪達雷（Matale）的灰寺（Alu-vihara）誦出了上座部三藏及注疏，幷决定把經典用僧伽羅字母音譯寫在貝葉上保存（還有一個傳說是，這次誦出的三藏是刻寫在薄金片上，藏于灰寺裏的石室內）。這一說法和上面的傳說是互相矛盾的，因爲摩哂陀既然已經把三藏帶到了錫蘭，爲什麽在第四結集時，還提到‘誦出’三藏及注疏呢？既曰‘誦出’，當然這時還不可能有已經寫定的三藏和注疏，而且還决定了把它寫在貝葉上加以保存，可見在以前將近兩百年左右的時間內，是幷無寫定的佛經存在的。以上的兩種不同而又矛盾的說法，粗看似乎令人懷疑在第三次結集以前有過佛典的編定。但是，我們從歷史發展來推斷，可以作如下的分析︰即第三次結集以前編定的經典，雖已具雛形，也許幷未包括全部三藏，而只是其中的重要部分，摩哂陀帶到錫蘭去的可能就是這一部分的定本，其餘部分仍是通過口傳心受的辦法來加以流布的。其次，這些經籍由于是用阿育王時代通行的字母所寫，對于錫蘭僧衆，當然會帶來一些不便，因此而有這一次結集的召集，幷將三藏加以誦出會訂，用本國自己的文字音譯辦法寫下來保存，對于宣傳教義將更會起著巨大的推動作用。<#>僧伽羅語雖然也是屬于柏拉克裏特語的語言，它和巴利語又有著相當近的親屬關係，而且代表這種語言的文字形體，在中古時，基本上接近于阿育王時代的字母形體，其後歷經演變而形成了現代的僧伽羅字母。但是它在語音系統上和巴利及梵語有著十分顯著的區別。主要的差異在于(1)元音系統內具有巴利和梵語所沒有的長短元音；(2)沒有送氣的清濁塞音kh，gh，ch，jh，ṭh，ḍh，th，dh和唇音ph，bh等音位；(3)沒有舌後和舌面後鼻音ṇ和ñ。在它的全部長短元音符號十二個音位中有八個音位是和巴利語相同的，輔音的二十個音位則全部和巴利及梵語對等。自佛教傳入錫蘭以後，僧伽羅語首先受到了巴利和梵語的最大影響，特別是巴利語對它的影響，吸收了它所沒有的音素，開始形成了現代僧伽羅語的雛形。自西元前一世紀末，錫蘭首先用僧伽羅字母音譯巴利佛典時，爲了拼寫巴利語而借入了它所沒有的送氣清濁塞音和唇音及鼻音等音位，同時幷創制了一些二合字母的專用符號和某些略符。其後歷經演變，原有的四個巴利語所無的元音字母變爲十分罕用的音位，字母的形體也有改進，進一步形成了包括梵語和巴利語音素在內的現代僧伽羅語的混合型音系。<#>從以上的叙述看來，我們基本上可以得出這樣的結論︰在西元前三世紀時的阿育王時代第三次結集時，上座部的巴利三藏重要部分，已有了用婆羅米或驢唇體字母的寫本，這是巴利語開始有文字的最早歷史傳說。佛教傳入錫蘭以後，在西元前一世紀末的第四次結集中，巴利三藏又經過詳細的勘校，幷改用了僧伽羅字母書寫保存。自是以後，以自己的文字字母采用巴利語音系排寫佛典的辦法，成爲上座部佛教所用文字的不成文制度。所以後來在緬甸、泰國、柬埔塞、老撾等國和我國雲南省傣族地區的音譯巴利佛典的書寫，就都是采用這個辦法的。一方面用自己本民族文字字母拼寫佛典，同時也用自己的語言翻譯。例如我國傣族及緬甸、泰國、柬埔寨、老撾諸國，除了有自己文字音譯的巴利三藏外，還有意譯的各種佛典。<#>信仰上座部佛教的國家或地區的民族語言，除錫蘭是屬于印歐語系外，大部分屬于漢藏語系，而柬埔寨高棉族和緬甸及泰國的孟族語言則是屬于南亞語系的（我國的布朗族、崩龍族和卡瓦族，雖然他們的語言是屬于南亞語系的，但在宗教信仰上，却使用傣語、傣文）。以上的這些民族語言雖然和印歐語系的巴利語及僧伽羅語全無任何親屬關係，可是却一律地采用了巴利字母表的音系，對自己語言中沒有的音素，則適當地改變了讀音，以求得和本民族語言特點適應。經過這樣的改動之後，拼寫和學習巴利佛典的目的固然是達到了，但是自己語言中的特殊音位，由于受到巴利音系的限制，沒法在字母表中表達出來，于是只好再在字母表後附加上若干專爲拼寫自己本族語言的字母和佛經上的某些特殊符號。有的語言則乾脆把拼寫本語的一些字母符號不列在字母表內，避免和巴利字母表互相混淆。如我國的西雙版納傣文字母就有代表長短單複元音的二十三個符號是不列在字母表內的。<#>世界上所有的語言，基本上可以分爲兩個類型；一類是只有獨立的語言還沒代表這種語言的文字；另外一類則是不但有獨立的語言，而且還有代表自己語言的文字。有文字的語言，由于歷史發展階段的不同，在各個歷史時期中，可能有著不同形體的文字符號，如漢文就歷經了古籀、篆、隸等各個不同的階段，但它們仍是代表著同一的漢族語言和音位系統。巴利語的發展情况和它不平凡的遭遇，在語言史上是一個十分突出而又奇特例子，原來代表這一語言的文字符號，由于某些特殊原因（主要是說這種方言的印度民族放弃了它）而變得湮沒無存，但是其本身的語音系統却因爲上座部佛教的傳播，不但是在和它有著親屬關係的僧伽羅語裏，而且還在許多非親屬關係的語言中，獲得發展和保存的機會，形成了信仰上座部佛教所用的各種不同文字的共同語音系統，這完全應歸功于巴利原典所起的凝固作用。語言學界許多年來關于巴利語的有無文字的不同認識，也就是由于這個特殊現象所造成的。說它沒有文字的理由，是在于原始代表巴利語的文字符號已經湮沒，現存的拼寫巴利語的各種文字，是其它各民族的文字符號，不能看成是巴利文；說它有文字的理由，則是好些信仰上座部佛教的國家或民族，一向是用自己的文字符號來拼寫巴利原典的，當然應當算爲巴利文。<#>從另外的一個角度來看，一種語言如果沒有過代表它的文字符號，自不可能産生出一套完整的語音系統來，因爲語音系統總是通過對具體語言各音素的調查、研究和分析之後，才能用某些代表它們的符號而制定出來的。原始的巴利文字符號雖然已無記錄，但是從它的語音系統存在的這一客觀事實，完全可以說明曾經有過代表這種語言的文字。不幸的是，我們現在不能看到而已。<#>◎附二︰水野弘元著·許洋主譯《巴利文法》第一章、第二章（摘錄）<#>巴利語是什麽<#>巴利語是現在流行于錫蘭、緬甸、泰國、高棉、寮國等南亞地區的南傳佛教的聖典所使用的語言。這種語言被稱爲巴利語，是十二世紀以後的事。在那個時候以前，這種語言叫做摩揭陀語（Magadha-nirutti或Magadhika-bhasa）或根本語（Mūla-bhasa）。摩揭陀語是恒河中游地域摩揭陀（Magadha）地方的語言，而根本語是人類最初使用的根本語言。這種語言之所以稱爲摩揭陀語，是因爲一般相信，佛教的創立者佛陀自己以這種語言，在摩揭陀爲主的地方教化說法，因而成爲南傳佛教的聖典語。但這種語言之外，另有叫做摩揭陀語的語言存在，它才真的是摩揭陀地方的語言，或許因此以後才沒有稱巴利語爲摩揭陀語，也才沒有用根本語這個名稱。<#>就語言系統而言，巴利語是Prakrit語的一種。Prakrit語是中期印度雅利安語的總稱；它是西元前六世紀到西元後十一世紀，通用于印度的雅利安人的民衆語。關于Prakrit語的意義，有種種說法，但根據最普通的主張，Prakrit（＝Pkt.）是與 Sanskrit（＝Skt.即古典梵語）相反的語言︰古典梵語是根據Paṇini的文法製成的人工語、雅語、標準語，而巴利語是沒有人爲成分的自然語、俗語、民衆語。二者都淵源于古代印度的吠陀語（Vedic＝V.）及其他古代日常用語，所以古典梵語和各種Prakrit語之間，或各種Prakrit語之間，在語言上，有極密切的關係。順便一提，各種Prakrit語被稱爲中期印度雅利安語，而吠陀語和古典梵語爲古代印度雅利安語，Prakrit語以後到今日的各種印度雅利語則爲近代印度雅利安語（中略）。<#>巴利語的四個階段<#>在全部的Prakrit語中，歷史最久、保持各時代的文獻的，只有巴利語。巴利語從它發生到現在已經過二千多年。其中可看到與其他語言顯然有別的、巴利語特有的語言特徵。然而，在這漫長的歲月中，巴利語本身也有若干發展變遷的階段。現在可大體區分爲以下四個階段︰<#>(1)聖典偈頌（韵文）中的巴利語，到西元前三世紀爲止。<#>(2)聖典散文中的巴利語，到西元前一百年爲止。<#>(3)聖典注釋書類的巴利語，以五、六世紀爲中心，其前後數百年間。<#>(4)後世諸文獻的巴利語，從十世紀到現在。<#>巴利聖典中的偈頌，幷非全屬第一階段的古老巴利語，其中也有新的。又古偈頌也不一定原封不動地傳承原形，也有部分多少遭受變化，因此失去原形，以致現在意義反而不通的也不少。關于這點，從其他俗語，佛教梵語和梵語等的佛典找出相當于巴利語的偈子，幷加以比較，可以得知。如前所述，在巴利語的古偈頌中，好歹可發現與吠陀語共通類似的古形。但其中，由于音韵的關係而語句被省略，又沒有注釋書，所以也有些地方很難讀懂。<#>第二階段的部分比前一階段合乎文法，文章平易暢達。這一層的語言接近西元前二、三世紀時的語言；這點，從把它和當時各種刻文的語言加以比較，即可得知。<#>第三階段的巴利語，使用于聖典的注釋書類、教理綱要書、史書類等。又聖典時代與注釋書時代之間的文獻用語，也可含攝于這一層。這個階段的巴利語，在各時代的巴利語中，最洗練整備，其文章也簡明流暢。<#>第四階段的巴利語，從各方面看，完全不統一，多且雜。第一、第二階段的巴利語，成立發展于印度本土──是巴利語所淵源的日常語的流行處。第三階段的巴利語，在印度或錫蘭島，也爲許多印度本土出生的學僧所使用，因此其語言的使用極容易，文章也很流麗。然而，第四階段的巴利語，以錫蘭島爲中心，後發展于緬甸、泰國等，在時代上，在地域上，爲與巴利語關係疏遠的人所使用，所以它自然不得不變成很造作的語言。<#>助長這種傾向的是，在這一期的巴利語中，錫蘭語以及錫蘭對岸的印度達米爾語，也都采用梵語的要素。在前三階段，巴利語幾乎看不出有受到梵語的直接影響的迹象。然而，在錫蘭島，從十世紀起，國王、大臣、僧侶等知識分子研究學習梵語梵文。這是受到印度本土，四、五世紀以後，梵語被一般用爲公用語的風潮影響所致。加上六、七世紀以後的錫蘭流行使用梵語典籍的大乘佛教，這或許也促進錫蘭使用梵語。如是，著于十世紀以後的第四階段的巴利文獻，在其語彙和連聲（sandhi）中，出現了從來不見于巴利文的梵語成分。kiriya（作用）變成kriya，arammaṇa（所緣、對象）變成alambana，這是巴利梵語化的例子。<#>尤其這一層的偈頌類，既模仿古代層的巴利韵文，又應用梵語的作詩法，而且不像第一期的偈頌那樣，流露出天真爛漫的純情，全部是人爲造作、形式化的作品，其章句也常晦澀難解。其中也沒有見于以前各階段的暢達性和純真性。<#>順便一提，南傳佛教諸國的僧侶之間，在今日還用巴利語交換彼此的意見，因此新造了對應西洋近代語的巴利語，以致巴利語的語彙逐漸增加。<#>［參考資料］　印順《原始佛教聖典之集成》；前田惠學《原始佛教聖典の成立史研究》、《バ─リ語の故鄉と原始教團の發展》；佐佐木現順《阿毗達磨思想研究》；《歐米の佛教》；《根本佛典の研究》；W.Geiger《Pali,Literatur und Sprache》。<#>


meanings:
1385巴利語 pāli-bhāsā。為南方佛教聖典及其注疏之用語。屬印歐語系，係印度中期亞利安語中，初期地方語（梵 Prākrit）之一。巴利，為 pāli 或 pāḷi, paḷi之音譯，又作巴梨、波利，意為線、規範，轉用為聖典之意。巴利文清淨道論（Visuddhimagga）中，相對於注釋（巴 aṭṭhakathā），稱根本聖典為 Pāli。近代始將錫蘭等地之三藏及注釋書所使用之語言，稱為巴利語。字母總數凡四十（一說三十九），母音有八（a,ā,i,ī,u,ū,e,o），父音三十二（k,kh,g,gh,ṅ,c,ch,j,jh,ñ,ṭ,ṭh,ḍ,ḍh,ṇ,t,th,d,dh,n,p,ph,b,bh,m,y,r,l,v,s,h,ḷ，一說三十一），另有一空點（ṃ）。其音聲與文法較梵語為簡，書體亦不定，係以南方各國之書體書寫；由於有巴利三藏，遂使原始佛教聖典得以流傳。　巴利語之主要部分約成於紀元前三世紀頃。其發生地有摩揭陀（梵 Magadha）與鄔闍衍那（梵 Ujjayanī）等說，眾說紛紜，或係佛教教團在釋尊入滅前後，向西逐漸傳播時所用之聖典語言。德國學者蓋格爾（W. Geiger）主張巴利語之發展階段有四，即諸經中偈頌之語言、經典中散文之語言、藏外典籍之新散文之語言、新詩之語言等。西元一八三三年，梧龐（E. Upham）等英譯以錫蘭土語書寫之大統史（巴 Mahāvaṃsa），並刊行其著作「錫蘭神聖的及歷史的作品」（The sacred and historical works of Ceylon），開巴利語研究之風氣。一八五五年，豪斯貝爾（V. Fausb隶ll）校訂出版法句經（巴 Dhammapada），為巴利聖典刊行之先驅。其後，歐洲、錫蘭、日本等國學者，從事原典校訂及翻譯工作者亦多。文法書有庫羅（B. Clough）之巴利文法摘要（Compendious Pali Grammar, 1824）、穆勒（Fr. M渋ller）之促進肯特洲之巴利語（Beitri⑤ge zur Kentnis der Pāli-Sprache, 1867～1868）、立花俊道之巴利語文典、水野弘元之巴利語文法、長井真琴之獨習巴利語文法等。字典有基魯達司（R.C. Childers）之巴利語字典（Dictionary of the Pāli Language, 1875）、大衛斯（Rhys Davids）及史代德（W. Stede）之巴利英文辭典（Pāli-English Dictionary,1921～1925）、水野弘元之巴利語辭典等。〔歐米の佛教、根本佛典の研究〕


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Trung Vân Cái Sơn. Khi ra hoằng pháp, sư trụ viện Đại Trí tại Hoà Sơn. Sư học rộng, tính tình giản dị trầm lặng; suốt ngày ngồi lặng lẽ, có ai thưa hỏi mới đáp và chỉ đáp vắn tắt vài lời mà thôi.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư thờ Tuyết Phong Nghĩa Tồn làm thầy nương ở để tham thiền và có tỉnh ngộ. Sau đó nhận lời mời của Mân Vương, sư đến phó trai ở lầu Thanh Phong, ngồi đợi lâu sư ngước mắt nhìn, chợt thấy ánh nắng hoát nhiên đốn ngộ, có bài kệ như sau: »Thanh Phong lâu thượng phó quan trai, Thử nhật bình sinh nhãn hoát khai, Phương tín Phổ Thông niên viễn sự, Bất tùng Thông Lãnh đới tương lai. – Lầu Thanh Phong đến thọ trai, bỗng dưng mắt huệ tuyệt vời mở ra, mới hay việc Tổ lâu xa, chẳng từ Thông Lãnh mang qua chốn này«. Lúc trở về, sư trình lên Tuyết Phong, được ngài trao cho y bát. Khi ra hoằng pháp, sư trụ Việt Sơn tại Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang). Thự hiệu: Giám Chân Thiền sư.


meanings:
① Cái chiếu. ||② Nhờ, nhân vì. Như tịch tiền nhân chi dư liệt 席前人之餘烈 nhờ chưng nghiệp thừa của người trước. ||③ Chỗ ngồi, ngày xưa giải chiếu xuống đất mà ngồi nên gọi chỗ ngồi là tịch. ||④ Ngày xưa giải chiếu để làm việc nên gọi chức vụ là tịch, như hình tịch 刑席, người bàn giúp về việc hình danh. ||⑤ Bao quát, như tịch quyển thiên hạ 席卷天下 cuốn sách cả thiên hạ.


meanings:
① (Chiếc) chiếu: 草席 Chiếu cói; 籐席 Chiếu mây; ② Chỗ ngồi, ghế (trong nghị trường): 請入席 Mời vào chỗ ngồi; 來賓席 Chỗ ngồi của khách, hàng ghế danh dự; 在議會占有五十席 Chiếm được 50 ghế trong nghị trường (viện); ③ Tiệc rượu, mâm cỗ: 擺了十桌席 Bày ra mười bàn tiệc; 訂做五席酒 Đặt làm năm bàn tiệc; ④ Buồm; ⑤ (văn) Nhờ, dựa vào: 席前人之餘烈 Nhờ vào nghiệp thừa của người đời trước; ⑥ (Ngb) Bao quát, tất cả, sạch hết.【席捲】tịch quyển [xíjuăn] Cuộn vào tất cả, cuộn sạch (cuốn chiếu): 席捲而逃 Lấy sạch của cải trốn chạy; 已席捲全國 Đã lan rộng khắp cả nước; ⑦ [Xí] (Họ) Tịch.


meanings:
Còn gọi: Thiền tịch (禪 席). Nơi mà người tu học tụ tập lại để tham thiền học đạo, hoặc nơi mà thiền sư thu nhận học trò để giảng đạo. Tương đương với từ Đạo tràng. Tiết Pháp Thường Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »從 此 之 後、 學 禪 底 人 遂 漸 就 集 在 法 常 席 下、 法 常 道 法 史 加 興 盛 了。 – Từ đó về sau, kẻ học thiền dần dần tụ tập tại đạo tràng của Thiền sư Pháp Thường, đạo pháp của Pháp Thường càng thêm hưng thịnh«. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »後 聞 南 方 禪 席 頗 盛、 師 氣 不 平、 乃 曰： 出 家 兒 千 劫 學 佛 威 儀、 萬 劫 學 佛 細 行、 不 得 成 佛。 南 方 魔 子 敢 言 直 指 人 心、 見 性 成 佛。 – Sau nghe đạo tràng phương Nam khá hưng thịnh, sư nổi cơn bất bình nói: Kẻ xuất gia ngàn kiếp học uy nghi của Phật, muôn kiếp học tế hạnh của Phật còn chưa thành được Phật. Bọn ma mị phương Nam dám buông lời trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật!«.


meanings:
① Giúp, giúp đỡ: 互帮互學 Giúp đỡ và học tập lẫn nhau; 帮他做功課 Giúp anh ấy làm bài; ② Mạn, bẹ: 船帮兒 Mạn thuyền; 白菜帮兒 Bẹ cải; ③ Đoàn, tốp, lũ, bọn: 大帮人馬 Một đoàn người; 法西斯匪帮 Bọn phát xít; ④ (văn) Mép giày.


meanings:
① Cái màn, bình mông 帲幪 màn dũng. Cái che ở trên gọi là mông, cái che ở chung quanh gọi là bình. Nói bóng là che chở, như hạnh liệt bình mông 幸列帲幪 may được vào hàng che chở.


meanings:
① Căng lên, dương lên. Như cung trướng 共帳 căng màn, dương màn, thông dụng như cung trướng 供帳. ||② Màn che, quân đi đến đâu, căng vải lên làm giạp để nghỉ gọi là trướng. Như doanh trướng 營帳, trướng bằng 帳棚, v.v. Nay ta dùng các thứ dệt đẹp hay da hổ giải phủ lên chỗ ngồi cũng gọi là trướng. ||③ Tính sổ, như trướng bạ 帳簿 sổ sách, cũng có khi viết là trướng bạ 賬簿


meanings:
① (Tấm) màn: 蚊帳 (Tấm) màn; ② Sổ hộ tịch, sổ ghi tiền: 記帳 Ghi sổ; 柦帳 Kiểm tra sổ; ③ Nợ, thiếu chịu, chịu tiền: 欠帳 Thiếu nợ, chịu tiền; 還帳 Trả nợ; 不認帳 Quỵt nợ, không nhận việc mình đã làm.


meanings:
① Những miếng mụn cắt thừa ra gọi là oan.


meanings:
① Giải áo, cái đai. ||② Ðeo, như đái đao 帶刀 đeo dao, đái kiếm 帶劍 đeo gươm, v.v. ||③ Mang theo, như đái lĩnh 帶領, huề đái 擕帶 đều nghĩa mang dắt theo cả. ||④ Giải đất, tiếng dùng để chia khí hậu quả đất, như ôn đái 溫帶 giải đất ấm, hàn đái 寒帶 giải đất rét, v.v.


meanings:
① Dây, dải áo, đai, thắt lưng, băng: 皮帶 Dây da, dây curoa; 腰帶 Thắt lưng; 錄音帶 Băng ghi âm; ② Săm, lốp, săm lốp: 内帶 Săm; 外帶 Lốp; 自行車帶 Săm lốp xe đạp; ③ Dải đất, vùng, miền, xứ, đới: 熱帶 Xứ nóng, nhiệt đới; 北極帶 Miền Bắc cực; 我們這一帶主要是生產棉花 Vùng chúng tôi đây chủ yếu là sản xuất bông; ④ Bệnh khí hư. 【帶下】đới hạ [dàixià] (y) Bệnh khí hư; ⑤ Đeo, đèo, quàng, thắt, khoác, mang theo, đem theo: 帶劍 Đeo gươm, mang gươm; 騎自行車不要帶人 Đi xe đạp không nên đèo người; 帶紅領巾 Quàng khăn đỏ; 每位旅客可帶二十公斤行李 Mỗi hành khách có thể mang theo 20 kilôgam hành lí; 我沒有帶錢 Tôi không có đem tiền theo; ⑥ Mua hộ, (tiện tay) đóng (cửa) hộ, nhắn tin, gởi lời: 你上街請給我帶一份報紙 Anh ra phố thì mua hộ cho tôi tờ báo; 請把門帶上 (Tiện tay) xin đóng cửa hộ; 給家裡帶個口信 Nhắn tin về nhà; ⑦ Có vẻ, có mang theo, có kèm, vừa... vừa...: 面帶笑容 Mặt (có vẻ) tươi cười; 帶有時代的特色 Có mang những điểm đặc sắc của thời đại; ⑧ Kèm thêm, kèm theo: 玉米地裡帶着種點黃豆 Trong ruộng ngô (bắp) trồng kèm thêm một ít đậu nành; 這茶杯是帶蓋子的 Cốc này có (kèm theo) nắp; 他連說帶笑地走進來 Anh ấy vừa nói vừa cười bước vào; ⑨ Dìu dắt, dạy bảo, hướng dẫn, đưa (đường), cầm, kèm, kèm cặp: 老師傅帶徒弟 Thợ cả kèm cặp người học nghề; 你帶我們走吧 Anh đưa chúng tôi đi; 帶兵 Cầm quân; ⑩ Nuôi (dạy), trông nom, săn sóc: 帶孩子 Nuôi con, trông nom con; 他是這位大娘帶大的 Nó được bà cụ này nuôi dạy đến lớn.


meanings:
Trong lời nói ngầm chứa dao bén có thể cứu sống hoặc giết chết người một cách tự tại. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho cơ ngữ sắc bén nhằm mở mắt trí huệ của người học. Phần giải thích trong Động Sơn Ngũ Vị Hiển Quyết (Vạn Tục 119, 467 hạ) ghi: »最 妙 兼 帶、 無 過 藥 山 答 雲 巖 帶 刀 語。 – Câu kiêm đới hay nhất, không gì bằng cơ ngữ sắc bén của Dược Sơn đối đáp Vân Nham«.


meanings:
4521梵語 dvigu，巴利語 digu。六合釋之一。指複合詞之前部分為數詞者。大乘法苑義林章卷一總料簡章釋之謂，數即一、十、百、千等數，帶為挾帶之意；法體挾帶數法，稱為帶數釋。如二十唯識論，唯識言所明之法，二十為頌數之名，挾數為名，即稱帶數釋。又如三界（梵 tri-lokaṃ）、十戒（梵 daśa-śīlaṃ）、五根（梵 pañcendriyāni）等均是。又帶數釋之梵語 dvigu，直譯為二牛，即為帶數，故為此釋之原名。〔俱舍論光記卷一、華嚴經探玄記卷三〕（參閱「六合釋」1255）


meanings:
Chùa nằm cách Phật Quật Tự trong núi Nam Tổ Đường, huyện Giang Ninh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc 8km, được xây dựng khoảng niên hiệu Đại Minh (457-464) đời Lưu Tống. Vào niên hiệu Trinh Quán thứ 18 (644) đời Đường, ngài Pháp Dung dựng thiền thất ở dưới gộp núi phía bắc của chùa và ẩn tu nơi đó. Sau khi ngài thị tịch, môn nhân xây tháp tại đây. Về sau chùa được đổi tên là: Tổ Đường Tự, Diên Thọ Tự. Sau đó lại dùng tên cũ »U Thê Tự«. Các vị: Trí Oai, Huệ Trung, Huyền Tố đều ở chùa này. Niên hiệu Khang Hi thứ 6 (1667) đời Thanh, chùa được trùng tu. Bên trái chùa có Tổ động, tương truyền là chỗ ngài Pháp Dung hàng phục rắn thần. Mé sau chùa có: Hiến hoa nham, tương truyền là chỗ trăm con chim dâng hoa khi ngài Pháp Dung giảng kinh Pháp Hoa.


meanings:
① Nhỏ, sự gì mới điềm ra có một tí gọi là ki. Như tri ki 知幾 biết cơ từ lúc mới có. ||② Sẽ tới, gần, như thứ ki 庶幾 ngõ hầu, ki cập 幾及 hầu kịp, v.v. ||③ Hẹn. ||④ Xét. ||⑤ Nguy. ||⑥ Một âm là kỉ. Mấy, bao nhiêu, như kỉ hà 幾何 mấy hử? bao nhiêu hử? ||⑦ Lại một âm là kí. Trông mong, cùng nghĩa với chữ kí 覬.


meanings:
① Cái điềm trước (như 機, bộ 木): 知幾 Biết cái điềm trước; ② (văn) Hẹn; ③ (văn) Xét; ④ (văn) Nguy; ⑤ Gần như, cơ hồ, sắp, gần, sẽ tới, dần: 庶幾 Ngõ hầu; 月幾望 Mặt trăng gần như tròn (Chu Dịch: Tiểu súc).【幾乎】cơ hồ [jihu] Cơ hồ, hầu như: 我幾乎忘了 Tôi hầu như đã quên rồi; 【幾幾乎】cơ cơ hồ [jijihu] Như 幾乎；【幾及】cơ cập [jijí] Hầu kịp.


meanings:
① Mấy, bao nhiêu (để hỏi hoặc biểu thị số bất định): 今天星期幾？ Hôm nay thứ mấy?; 今天陰歷初幾？ Hôm nay mồng mấy (âm lịch)?; 你的孩子幾歲了？ Cháu anh lên mấy rồi?; 幾何 Bao nhiêu; 當用幾人？ Nên dùng mấy người? (Hán thư); 幾世幾年 Bao nhiêu đời bao nhiêu năm (Đỗ Mục: A Phòng cung phú); 未幾，成歸 Chưa được bao nhiêu lâu thì Thành trở về (Liêu trai chí dị). 【幾多】kỉ đa [jêduo] (văn) Bao nhiêu, chẳng mấy: 念昔同游者，而今有幾多？ Nhớ xưa người cùng đi chơi, nay còn được bao nhiêu? (Lưu Vũ Tích: Tuế dạ vịnh hoài); 【幾多時】kỉ đa thời [jêduoshí] (văn) Bao lâu?: 別來幾多時？ Từ lúc li biệt đến nay đã bao lâu? (Lí Bạch: Thượng Vân Nhạc); 【幾何】 kỉ hà [jêhé] a. (văn) Bao nhiêu, bao lâu: 這點兒東西能値幾何？ Một tí đồ này đáng bao nhiêu?; 而浮生若夢，爲歡幾何？ Mà cuộc đời chìm nổi này cũng như giấc mộng, tìm hoan lạc được bao lâu? (Lí Bạch: Xuân dạ yến đào lí viên tự); b. Hình học; 【幾許】kỉ hứa [jêxư] (văn) Bao nhiêu: 不知幾許 Không biết bao nhiêu; ② Vài, mấy: 幾本書 Vài quyển sách; 幾百人 Vài trăm người; 只留下幾個人，其余的都走 Chỉ ở lại vài người thôi, còn thì đều đi hết; 所差無幾 Không kém (thiếu) mấy. Xem 几, 幾 [ji].


meanings:
(văn) Há (biểu thị ý phản vấn, dùng như 豈, bộ 豆): 幾爲知計哉？ Há là biết kế ư? (Tuân tử: Đại lược).


meanings:
Còn gọi: Kịp hợp (洎 合), Cơ hồ. Động Sơn ngữ lục ghi: »源 （指 南 源 和 尚） 曰： 心 心 無 間 斷、流 入 於 性 海。 師 曰： 機 合 放 過！ – Nguyên (chỉ cho Nam Nguyên Hoà thượng) nói: Tâm tâm không gián đoạn, chảy vào trong biển tính. Sư bảo: Cơ hồ vuột qua rồi!«.


meanings:
Mấy cái, mấy người (ngầm chỉ số lượng rất ít). Tiết Phúc Ứng Văn Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »龜 毛 拂 逼 塞 虛 空、 兔 角 杖 撑 天 拄 地。 日 射 珊 瑚 林、 知 心 能 幾 幾？ – Chổi lông rùa quét sạch hư không, gậy sừng thỏ chống đỡ môn đình. Mặt trời chiếu xuống rừng san hô, kẻ biết tâm có được mấy người?«.


meanings:
(văn) ① Sắm sửa, cụ bị, chuẩn bị đầy đủ; ② Sửa trị, trị lí, thu xếp; ③ Như 庇.


meanings:
① Nhà trại, trang trại; ② Nơi họp chợ; ③ Nhà gởi tiền: 錢庄 Nhà gởi tiền (thời xưa); ④ Nhà tranh. Xem 莊 (bộ 艹).


meanings:
① Che chở, như tí hộ 庇護 che chở giúp giữ cho.


meanings:
Che, che chở, che đỡ: 包庇 Che chở, che đậy, bao che; 護國庇民 Giúp nước phò dân.


meanings:
（Pirit）斯里蘭卡的佛教法會之一。系藉著念誦護身咒（由巴利聖典節錄出的守護文），□而祈求禳灾除禍的法會。其種類有數種，大抵可分爲︰<#>(1)瓦魯庇立得（Varupirita）︰辛哈拉語的‘瓦魯’，有‘回數、次數’的意思。舉行這類型的法會，每次大約需要一小時。有三次、五□次、七次等三類。每次舉行時，早晚各一次。因此，若是‘三次的庇立得’，若從早上開始，則當天的早、晚以及隔天的早上各行一次。若從晚上開始，則是當天的晚上，以及隔天的早、晚各一次。五次、七次的法會依此類推。<#>(2)徹夜庇立得（Tis pa|ye pirita）︰這是較爲盛大的法會。法會從當天的晚上進行到隔日的清晨。所念誦的經典有《寶經》、《大吉祥經》、《慈經》等等。此上二種都是在信徒家中舉行。<#>(3)七日庇立得︰是最隆重的法會，連續在寺院舉行七日。<#>相傳此種法會之傳承，可追溯到佛陀時代。然其咒術性的性質，是否與佛陀的精神一致，則值得商榷。依據《大史》等書的記載，五世紀時曾有比丘主持過全國性的‘庇立得法會’。一般而言，斯里蘭卡的‘庇立得法會’幷不如天主教的望彌撒那麽莊嚴肅穆，其主要功用也僅在于比丘與在家信徒，或在家信徒彼此間之連絡感情而已。<#>現代斯里蘭卡佛教界在舉行庇立得法會時，所誦的護身咒（paritta），主要收集在辛哈拉語（錫蘭語）版的《Maha Pirit Pota》一書之中。該書分主要的庇立得（Pirit）與次要的庇立得兩大部份。全書內容，强調真實語與慈心，幷揭示在家佛教徒的生活規範。雖然所强調的最終目標幷不是佛教的終極目標──涅槃，但如僅就在家佛教徒的行爲規範而言，該書所强調的幾點大體還不算是違背佛教的世間價值標準。<#>［參考資料］　青木保《聖地スリランカ》第一章；高橋壯〈ピリッド儀禮〉（前田惠學《現代スリランカの上座部佛教》所收）。<#>


meanings:
(raised) bed, especially used by a sick person


meanings:
3449指比丘坐臥時所用之臺座。又作床。可分爲二種，即：(一)坐床（梵 pīṭha，巴同），意譯爲繩床。又作坐禪床。即以繩、草或籐所製之折疊床，以其輕巧且攜帶方便，故爲比丘經常攜行之道具，屬十八物之一。(二)臥床（梵 mañca 或 khaṭvā），譯作木床。係以板製成之木床，多使用於屋內。　床之基腳種類甚多，五分律卷六列舉尖腳床、非尖腳床二種，四分律卷十二列舉旋腳、直腳、曲腳、入梐、廡腳等五種，十誦律卷十一亦列舉出阿珊蹄腳、波郎劬腳、羝羊角腳、尖腳、曲腳等五種。又床之製法亦有多種，十誦律卷十及卷十八舉出繩床有細梐、粗梐二種，根本薩婆多部律攝卷九舉出鏇腳小床、踞坐繩床、眠臥繩床等三種，摩訶僧祗律卷十四則列舉出烏那陀坐床、團腳臥床、團腳坐床、臥褥床、坐褥床等十種。有關床之高度，依四分律比丘戒本載，坐床與臥床，其高度皆應爲如來之八指，即高一尺六寸；又據南海寄歸內法傳卷三臥息方法條載，臥床闊二肘，長四肘半；法苑珠林卷八十八戒相部則謂，臥床闊限四尺，長限八尺（或九尺），超過此限，即屬高廣大床，應加以禁止。〔四分律卷十九、卷五十、十誦律卷十二、卷十九、四分僧戒本，解脫戒經、有部毘奈耶頌卷中、彌沙塞五分戒本、十誦比丘波羅提木叉戒本、俱舍論卷十四、大唐西域記卷二、禪林象器箋器物門〕


meanings:
① Cái chạn để đồ ăn, vì thế nên thu nhặt cái gì chứa vào một chỗ gọi là tàng kĩ 藏庋. Cũng đọc là chữ quỷ.


meanings:
① Cái chạn, tủ búp phê, tủ đựng thức ăn; ② Để thức ăn vào chạn (tủ búp phê).


meanings:
① Dựng lên, đặt. ||② Chuôi sao trỏ vào đâu gọi là kiến, như lịch ta gọi tháng giêng là kiến dần 建寅, tháng hai gọi là kiến mão 建卯 nghĩa là cứ coi chuôi sao chỉ về đâu thì định tháng vào đấy vậy. Vì thế nên gọi là nguyệt kiến 月建, tháng đủ gọi là đại kiến 大建, tháng thiếu gọi là tiểu kiến 小建, v.v. ||② Tên đất. ||③ Một âm là kiển. Ðổ ụp. Như kiển linh 建瓴 đổ bình nước từ trên xuống, ý nói cái thế từ trên đè xuống rất dễ vậy.


meanings:
① Xây, dựng: 新建的房子 Nhà mới xây (dựng); ② Đặt ra, thành lập, xây dựng: 建軍 Thành lập quân đội, xây dựng quân đội; 建黨工作 Công tác xây dựng Đảng; ③ Nêu ra, đề nghị: 他建議更改計劃 Anh ấy đề nghị sửa đổi kế hoạch; ④ (văn) Chuôi sao chỏ vào: 建寅 Tháng Giêng (chuôi sao chỏ vào Dần); 建卯 Tháng Hai (chuôi sao chỏ vào Mão); 月建 Tháng; 大建 Tháng đủ; 小建 Tháng thiếu.


vietnamese:
kiến trung tĩnh quốc tục đăng đăng <bktt>


vietnamese:
kiến trung tĩnh quốc tục đăng lục <pqđtđ>


vietnamese:
kiến trung tĩnh quốc tục đăng lục <tttđ>

meanings:
Đăng lục 30 quyển, có riêng 3 quyển mục lục, do vị tăng tên Phật Quốc Duy Bạch biên soạn vào đời Tống, hoàn thành vào niên hiệu Kiến Trung Tĩnh Quốc thứ 1 (1101), nhằm tiếp tục bộ Cảnh Đức Truyền Đăng lục, Thiên Thánh Quảng Đăng lục, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 136, trang 38. Sách này dựa vào thứ bậc tiếp nối pháp mạch trong nhà thiền rồi ghi ra vắn tắt lai lịch của thầy trò, cơ duyên ngữ cú, cổ tắc công án, kệ tụng. Toàn sách chia làm 5 loại: Chính tông, Đối cơ, Niêm cổ, Tụng cổ, Kệ tụng. Gom chép ngữ yếu của các thiền sư thuộc 2 tông Lâm Tế, Vân Môn tỉ mỉ và đầy đủ hơn các tông khác.


meanings:
Chùa ở làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm, ngoại ô Hà Nội, Việt Nam. Chùa nằm bên phải đền Xung Thiên Thần Vương, tục gọi là đền đức Thánh Gióng. Chùa nguyên là gia trạch của một người hào phú họ Nguyễn ở làng Phù Đổng đem dâng cúng làm chùa và rước Thiền sư Cảm Thành đến trụ trì; không bao lâu Thiền sư Vô Ngôn Thông đến đây và chùa trở thành Tổ đình của thiền phái Vô Ngôn Thông.


meanings:
Pháp môn giáo hoá của Phật Tổ gây dựng. Nhà thiền cho rằng Kiến hoá môn chẳng phải là diệu pháp đốn ngộ, mà chỉ là pháp môn phương tiện nhằm thích nghi với số đông căn cơ trung hạ. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »况 第 一 義 本 來 清 凈、 不 受 諸 塵、 如 何 說 得？ 同 道 方 知。 今 日 放 過 一 著、 向 建 化 門 中、 別 作 箇 解 話 會。 – Huống là đệ nhất nghĩa xưa nay thanh tịnh, chẳng dính các trần, làm sao nói được? Chỉ có kẻ đồng đạo mới biết. Hôm nay cởi mở một phen, ở trong Kiến hoá môn (pháp môn phương tiện) thông qua lời giải thích để lãnh hội«.


meanings:
（梵 Kāñcipura）南印度達羅毗荼國的首府。又作建志城。《西域記》卷十〈達羅毗荼國〉條雲（大正51·931c）︰‘建志補羅城者，即達磨波羅（唐言護法）菩薩本生之城。菩薩，此國大臣之長子也。’禪宗初祖達磨的出生地相傳是南印度的香至國，可能即是此地。《慈恩寺三藏傳》卷四雲（大正50·241c）︰‘建志城即印度南海之口，向僧伽羅國，水路三日行到。’玄奘三藏曾有意從此港航向師子國，恰遇該國國王崩逝，國內饑亂，有三百餘僧逃難至此，與玄奘相見，遂得瞭解該國的學解未能超出戒賢，于是中止前往該國，而與師子國僧七十余人共向西北方，踏上觀禮聖迹之途。<#>關于此地的位置，學術界有人認爲此地相當于那格巴曇（Nagapatam），即義淨三藏《西域求法高僧傳》所謂的那伽鉢亶那。按那伽鉢亶那系七世紀頃的著名良港，地近師子國。<#>［參考資料］　A. Cunningham《Ancient Geography of India》；《解說西域記》。<#>


meanings:
3781建志補羅，梵名 Kāñcipura。古代南印度達羅毘荼國（梵 Drāviḍa）之都城。又作建志城。依大慈恩寺三藏法師傳卷四所載，此城即達磨波羅（唐言護法）菩薩本生之處。又建志城即印度南海之口，向僧伽羅國水路行三日即到。此地相當於今之何地不詳，或謂即今馬德拉斯（Madras）西方四十八公里帕拉爾河（Palār）畔之康傑維拉姆（Conjeveram），另一說謂內格巴塔姆（Negapatam）爲昔之建志補羅城。〔大唐西域記卷十、解說西域記、A. Cunningham: Ancient Geography ofIndia; T. Watters: On Yuan Chwang, vol. Ⅱ〕


vietnamese:
đát tát a kiệt a la ha tam da tam phật <đpb>


meanings:
3224梵語 tarpaṇa，巴利語 tappaṇa。又作歎波那。意譯爲餅、𪎊，或乳粥、乳糜。即由穀類磨成之粉末所製成之食物。大方便佛報恩經卷二對治品、五分律卷五等皆有提及怛鉢那。又瑜伽師地論卷三十六自他利品，將 tarpaṇa 譯作餅，翻梵語卷十及玄應音義卷四等則譯作𪎊。又𪎊爲五種正食之一，亦爲印度人常用食物之一。　此外，於五分律卷七與俱舍論卷九所說之「𪎊」，相當於巴利文律藏及稱友（梵 Yaśomitra）所著俱舍論疏（梵 Abhidharmakośa-vyākhyā）中，所說之 sattu 及 saktu；與劉宋佛陀什所譯之彌沙塞五分戒本相當之巴利文比丘戒本（Bhikkhu-pātimokkha）中，𪎊爲 mantha。故𪎊之原語應爲梵語 saktu 或巴利語 mantha，而翻梵語等書將之譯作怛鉢那，似爲不妥。又四分律疏飾宗義記卷八本，謂怛鉢 那即乳粥，亦屬不當。另據日人荻原雲來之梵和大辭典，則將 tarpaṇa 解釋爲令神或祖靈滿足之供物，或爲滋養物。〔五分律卷二十二、十誦律卷二、有部毘奈耶卷三十六、大唐西域記卷二、慧琳音義卷四十三、翻譯名義集卷十九、增廣本草綱目卷二十五〕


meanings:
to think, contemplate, consider, imagine; volitional impulse


meanings:
3807梵語 cetanā，或 cint。心所之名。爲造作之義。爲七十五法之一，百法之一。即對境審慮而引起心、心所造作之精神作用。近於現代語所謂之「思想」、「意志」等。思，在俱舍宗爲十大地法之一，恆與一切之心相應。在唯識宗爲五遍行之一，當心起時，必有思之作用。蓋思乃令心、心所造作之法，爲身語意三業之原動力。　依俱舍論卷十三載，思有思惟思、作事思二種：(一)豫先思惟所應作之事，稱爲思惟思。(二)欲作其事之思，稱爲作事思。此二者共稱爲思業；若已發動身、語二業，則稱思已業。於此，思業同於意業，以心所之思爲其體；思已業同於身、語二業，以色聲爲其體。然經部與大乘唯識宗則皆以思爲三業之體。　據成唯識論卷一載，思有三種：(一)審慮思，先對境取正因、邪因、俱相違等之相，加以審察考慮。(二)決定思，審慮之後，決定其意。(三)動發勝思，決定其意後，發動身、語二業，令發生作用。三者同於瑜伽師地論卷五十四所說之加行思、決定思、等起思。前二者相當於俱舍論之思惟思，後一者相當於作事思。然俱舍等主張思惟、作事二思以心所之思爲體，別於以色聲爲體之身語二業，而大乘則主張三業皆以思爲體，是爲二者相異之處。又大乘依「思乃造作之義」，而以眼觸所生乃至意觸之六思身爲行蘊；然於俱舍等則謂，行蘊並不限於思，而廣攝其他之心所及不相應法。〔中阿含卷三十三釋問經、大乘法苑義林章卷三末〕


meanings:
① Nghĩ ngợi, phàm các sự tác dụng thuộc về tâm như tưởng tượng suy xét ghi nhớ đều gọi là tư. ||② Nghĩ đến. ||③ Mến nhớ như tương tư 相思 cùng nhớ nhau. ||④ Thương. ||⑤ Tiếng dứt câu, như bất khả vịnh tư 不可泳思 chẳng khá lội vậy. ||⑥ Một âm là tứ. Ý tứ, như thi tứ 詩思 ý tứ thơ, văn tứ 文思 ý tứ văn, v.v. Chữ này ngày xưa viết chữ tín 囟 dưới chữ tâm 心 là ngụ ý rằng óc với tim có quan hệ thông với nhau, các nhà khoa học bây giờ bảo nghĩ ở óc, thật là đúng với người xưa. ||⑦ Lại một âm là tai. Vu tai 于思 râu xồm xoàm.


meanings:
① Nghĩ, nghĩ ngợi, suy nghĩ: 三思而行 Suy nghĩ cho kĩ rồi mới làm; 思前想後 Suy trước tính sau; ② Nhớ, nhớ nhung: 思親 Nhớ người thân (người nhà); 相思 Cùng nhớ nhau; ③ Ý nghĩ, ý tứ, cách nghĩ, mối nghĩ, tâm tư, tâm tình: 春思 Ý nghĩa mùa xuân; 文思 Ý văn; 海天愁思正茫茫 Trời bể ý buồn đang mênh mang (Liễu Tôn Nguyên: Đăng Liễu Châu thành lâu); ④ (văn) Trợ từ ở đầu câu, giữa câu hoặc cuối câu (không dịch): 思馬斯臧 Ngựa đều rất mạnh khỏe (Thi Kinh); 冨酒思 柔 Rượu ngon thật tốt (Thi Kinh); 今我來思，雨雪霏霏 Nay ta trở về, tuyết rơi lất phất (Thi Kinh).


meanings:
Tưởng rằng học được như người xưa. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 3 ghi: »諸 人 既 稱 禪 衲、 下 視 流 俗、 豈 可 不 思 并 古 人 哉？ – Các vị đã xưng là thiền tăng, mà còn bắt chước thói tục, há tưởng đâu học được như người xưa rồi sao?«.


meanings:
to think, to consider or discriminate an object


vietnamese:
tư duy ngũ sự năng nhập thế xuất thế tĩnh lự vô sắc phân biệt <pttđ>


meanings:
3809請參閱 思惟略要法 爲一切菩薩所用之印契、真言。據要略念誦經載，結此印時，二手十指以右壓左，相叉爲拳，猶如寶形。當令指頭左指歧間互相堅持，使密無縫，勿令指頭出於指間。以此印置於胸前誦之，可斷除一切障惱。其真言爲：娜蛱三曼多勃馱難 薩㗚嚩他欠　微末底微枳多拏　達㗚摩馱睹　儞 㗚𠶈多僧僧莎訶。


meanings:
The prevention of disasters and calamities


meanings:
rebirth for the purpose of stopping suffering


meanings:
cessation of all kinds of administrative involvements


meanings:
① Vừa vặn, như kháp hảo 恰好 vừa tốt.


meanings:
① Vừa vặn, vừa đúng, vừa may: 恰如我們所預料的 Đúng như chúng ta đã đoán trước.【恰便似】kháp tiện tự [qiàbiànsì] (văn) Như 恰似;【恰才】kháp tài [qiàcái] Vừa, vừa mới;【恰好】kháp hảo [qiàhăo] Vừa vặn, vừa lúc, vừa may, vừa đúng: 這塊布恰好夠做一件襯衣 Miếng vải này vừa đủ may chiếc áo lót; 恰好趕到 Vừa đến đúng lúc; 【恰恰】kháp kháp [qiàqià] Vừa đúng, chính...: 恰恰相反 Chính ngược lại, hoàn toàn ngược lại; 我跑到那裏恰恰十二點 Tôi chạy tới đó vừa đúng 12 giờ;【恰巧】 kháp xảo [qiàqiăo] Vừa vặn, vừa may, vừa đúng; ② Thích đáng, hợp: 用得不恰 Dùng không hợp; 【恰似】kháp tự [qiàsì] (văn) Thật giống như.


meanings:
① Tức giận. ||② Lo, như trung tâm quyên quyên 中心悁悁 trong lòng đau đáu, cũng đọc là chữ quyến.


meanings:
① Tấm tức, miệng muốn nói mà chưa nói được gọi là phỉ, như bất phỉ bất phát 不悱不發 chẳng tức chẳng nẩy ra.


meanings:
(văn) Muốn nói mà không nói ra được, tấm tức: 不悱不發 Chẳng tấm tức thì chẳng nảy ra được (Luận ngữ).


meanings:
① Ðau, khóc không có nước mắt gọi là bi. ||② Thương xót, đạo Phật lấy từ bi làm tôn chỉ, nghĩa là thương xót chúng sinh mà ra tay tế độ.


meanings:
① Buồn, sầu, bi. 【悲哀】bi ai [bei'ai] Bi ai, buồn rầu; ② Thương hại, thương đau, thương xót, lòng thương, lòng trắc ẩn.【悲天憫人】bi thiên mẫn nhân [beitian-mênrén] Buồn trời thương người, khóc hão thương hoài.


meanings:
(term) bodhisattva superior in pity for others and devotion to their salvation


meanings:
5461梵名 Kāma。司愛之神。由梨俱吠陀中之迦摩（梵 kāma，愛欲）一詞演化成之神名。據蒂提利耶梵書記載，爲達摩（梵 Dharma）與舍羅陀（梵 Śradhā）之子。又「訶利世系」則記爲吉祥天女之子；亦有梵天之子之說。其形像，手持花矢及砂糖黍弓，背負箙，騎鸚鵡，類似西洋神話所描寫之丘比特。於梨俱吠陀時代，以「宇宙創造之原動力」爲人所歌頌，故出現創造讚歌，其次則轉變爲對性愛、生殖力之哲學原理之思索。至敘事詩出現後，通俗化之愛神成爲印度古典文學最受大眾矚目歌頌之對象，並因而豐富了具有神祕性且注重官能描繪之印度文藝。有關愛神之異稱及其附會之傳說很多。


meanings:
指錫蘭上座部所傳的巴利語系佛教典籍。阿育王統治印度時（西元前三世紀），除結集佛教聖典（第三次）外，幷遣王子摩哂陀等將佛教傳入錫蘭（今斯里蘭卡）。至西元前一世紀，錫蘭人爲保存聖教，舉行第四次結集，將歷來口傳心受的佛典第一次用僧伽羅文字刻寫在銅片和貝葉上。到西元五世紀，覺音（Bud-dhaghoṣa）到錫蘭，從事撰述經、律、論三藏的注疏及綱要書。巴利佛典至此乃告完整。玆依律、經、論的順序，將現存的巴利佛典羅列如下︰<#>(1)律藏（Vinaya-piṭaka）︰<#>{1}經分別（Sutta-vibhaṅga），又分波羅夷（Parājika）、波逸提（Pacittiya）二種。<#>{2}犍度（Khandhaka），又分大品（Mahāvagga）、小品（Cullavagga）二種。<#>{3}附隨（Parivāra）。<#>(2)經藏（Sutta-piṭaka）︰<#>{1}長部（Dīgha-nikāya）。<#>{2}中部（Majjhima-nikāya）。<#>{3}相應部（Saṃyutta-nikāya）。<#>{4}增支部（Aṅguttara-nikāya）。<#>{5}小部（Khuddaka-nikāya）。<#>(3)論藏（Abhidhamma-piṭaka）︰<#>{1}法聚論（Dhamma-saṅgaṇi）。<#>{2}分別論（Vibhaṅga）。<#>{3}界論（Dhatu-kathā）。<#>{4}人施設論（Puggala-paññatti）。<#>{5}論事論（Kathā-vatthu）。<#>{6}雙對論（Yamaka-vatthu）。<#>{7}發趣論（Paṭṭhāna）。<#>此上所列，即巴利語佛典的核心內容──巴利三藏。除此之外，另有後起的重要文獻，包括對經典的注釋、教理綱要書、歷史書、史料等，總稱爲‘藏外’典籍。<#>五至九世紀，錫蘭多次派遣僧尼到東南亞地區傳教，巴利三藏乃隨之傳入各國。目前在緬甸、柬埔寨、泰國、寮國、印度、巴基斯坦，以及中國雲南省傣、布朗、德昂等民族地區的佛教圈，都有巴利系佛典流傳。依巴利佛典所使用的文字而言，計有僧伽羅文、泰文、緬甸文、高棉文、寮文、三種傣文、天城體梵文、拉丁文等八種文字字母音譯的貝葉、紙寫及排印的譯本。另有日文譯本《南傳大藏經》六十五卷，以及巴利聖典協會出版的英譯本。<#>此外，緬甸在明頓（Mindon）王朝時期（1852～1877），曾召開第五次聖典結集會議，將巴利三藏聖典刻在石塊上。這些石塊尚存于曼德裏古托多（Kuthadaw）。1956年，緬甸爲紀念釋迦牟尼涅槃二千五百年，邀請柬埔寨、斯里蘭卡、印度、老撾、尼泊爾、巴基斯坦、泰國等國的比丘，舉行第六次唱誦結集會議，根據各種版本與第五次結集的校勘記，嚴密校勘巴利語三藏，印成迄今最完善的巴利語系大藏經。<#>巴利佛典迄清末爲止，幷未受到我國佛教界的重視。民國以來始稍受佛學界注意。至1992年爲止，巴利佛學要典之已被漢譯者，計有下列幾種︰<#>(1)《律藏》︰通妙譯。三册。<#>(2)《長部》︰江煉百譯。<#>(3)《中部》︰芝峰譯。<#>(4)《小部》︰夏丏尊譯。<#>(5)《發趣論》︰範寄東譯。<#>(6)《大發趣論注》︰範寄東譯。<#>(7)《清淨道論》︰葉均譯。<#>(8)《阿毗達摩攝義論》等十餘部︰法舫等人譯。皆爲篇幅較小的佛典。<#>這些漢譯佛典，自《律藏》以下，至《大發趣論》爲止，皆轉譯自日本《南傳大藏經》中所收的日譯本，且大多未曾全譯。譬如《長部》原有三十四經，漢譯僅有二十三經。《中部》共有一五二經，漢譯則僅五十經而已。其中，譯自巴利語原典者，有葉均所譯的《清淨道論》，及法舫所譯的《阿毗達磨攝義論》（另有葉均譯本，名爲《攝阿毗達磨義論》），及其他若干小書。因此，巴利三藏之全部漢譯，仍有待學術界的努力。<#>◎附一︰無憂著〈巴利語文字簡况及其佛典〉（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{22}）<#>各種文字的巴利三藏典籍<#>上座部佛教各種文字的巴利三藏原典，可以分爲兩類，一類是貝葉和仿貝葉的漆寫本或墨寫本，另一類是排印本。<#>貝葉本或仿貝葉本︰<#>1.貝葉寫本──錫蘭的僧伽羅文，柬埔寨文、緬文、泰文和孟文字母等都有貝葉寫本的巴利文原典，其中保存得最完整的，根據現有的資料，恐怕要算泰國皇家圖書館所藏的拉瑪一世（1782～1809）和拉瑪三世（1824～1851）所修訂的皇室本貝葉三藏了。拉瑪一世時修編的泰文字母三藏典籍，開始于1788年十一月至次年三月完成，前後共歷時五月，參加這一工作的共有二百三十名碩學長老和三十名皇家學者，全部三藏共有貝葉三千五百六十八策，包括律藏四十卷，經藏一百五十七卷，論藏五十六卷和巴利語詞遍三十五卷。這次編定的全藏還抄出了兩套副本作爲僧侶考試和各寺院抄錄之用。後來在拉瑪三世執政時，又由當時的皇族高僧瓦吉羅納那親王（即拉瑪四世）先後兩次由錫蘭借來了巴利聖典七十卷作參考，修訂了拉瑪一世本後，又抄錄出七部保存，其中的一部，據說裝幀得非常精緻。<#>2.貝葉刻本──用針形筆把文字刺寫在貝葉上的佛經。這種刺寫本除了僧伽羅文外，還有我國傣族地區的西雙版納傣文，老撾和泰國北部的傣允及緬甸撣邦的景東一帶的貝葉佛具，也是屬于這一類型的。<#>3.仿貝葉的漆寫本或墨寫本──緬甸的古巴利體字母佛典，大多是用墨漆寫在較貝葉略爲寬大的紙質或銅質的紅漆描金的薄片上。我國德宏傣族地區因爲不産貝葉，佛教徒所供誦的佛典都是構皮棉紙裝訂的墨寫本，西雙版納、臨滄和孟連等地，還有一些折叠式的裱本；這些大小形式不同的寫本基本上和漢族地區的這一類型差不多。我國傣族地區的巴利語系佛典，從總目上看來，是包括了全部三藏的音譯及意譯各經在內的，而且還有著不少的其他藏外典籍。<#>排印本──現在已經編印出版的上座部三藏，共有以下的幾種︰<#>(一)巴利原典<#>1.僧伽羅字母本，從十九世紀末葉以來，在錫蘭出版的佛典有長部、中部、相應部及增支部各經。佛涅槃二千五百年紀念時，錫蘭决定把全部巴利三藏譯爲僧伽羅語幷與巴利三藏同時出版，現正在印刷中。<#>2.泰文字母的排印本。屬于全藏的有兩種︰一爲拉瑪五世時1893年的曼谷版全藏，系根據拉瑪三世時寫本修訂後付印的，共三十九卷，印刷了一千部，尚缺《小部經》中的〈本生〉、〈譬喻〉、〈天宮事〉、〈餓鬼事〉、〈長老偈〉、〈長老尼偈〉、〈諸佛譜系〉和〈所行藏〉各經。後來拉瑪七世于1928年又印行了四十五卷的全藏一千五百部，幷補排了拉瑪五世曼谷版所缺的各經。此外，泰國還有把全部二萬四千頁的貝葉三藏縮編爲一百零八策，印刷在一千六百二十張貝葉上的簡本全藏及專爲雨安居時念誦而編印的各經，共九十策，以便在三個月的雨安居中每天誦完一筴。<#>3.緬甸字母本。曾先後出版過包括律藏、經藏中的《長部》各經和論藏的二十卷、二十一卷、三十八卷和三十九卷等四種版本。從1956年至1960年間又校勘了全部三藏，其後又印出了巴利和緬甸語譯文的兩種版本的全藏，五十一卷本的注疏和十一卷本的解疏。<#>4.印度的天城體梵文字母本。雖然，這部藏經遠在六十年前即已計劃編印，但最近幾年來才開始出書，現已印出包括經律部分的二十卷，還在陸續地編印中。<#>5.英國巴利聖典協會版的拉丁字母本全部三藏六十五卷和注疏。<#>(二)譯文<#>除了緬甸語譯本已在上面提到外，還有以下的幾種文字︰<#>1.日本出版的《南傳大藏經》共六十五卷，系根據巴利聖典協會本譯出，未包括全部注疏在內，藏外部分只有︰《彌蘭王問經》、《島史》、《小史》、《清淨道論》、《一切善見律注序》、《攝阿毗達磨義論》及《阿育王石刻》等。<#>2.我國的《普慧大藏經》中有從日譯《南傳大藏經》轉譯的部份，計有︰<#>(1)《本生經》只有譯出〈因緣總序〉和一<#>至一五０個本生故事兩卷。<#>(2)《長部》經典一至三十四各經共兩卷。<#>(3)《中部》經典的根本五十經一卷。<#>(4)《發趣論》一卷。<#>3.英譯本。自十九世紀末葉以來，先後出版的英譯上座部佛典，幾乎概括了全部三藏，收編在《東方聖書》和《佛教聖書》之內，此外還有各種不同的選譯本或節譯本等。如《律藏》大小品即有三種不同的譯文。<#>4.其它的歐洲文字，如德國、法國等的三藏零散譯文大約共在二十種左右。<#>5.柬埔寨王國于佛曆2472年（西元1928）起即組成三藏委員會，從事南傳佛典的柬語翻譯工作，經過僧俗學者十一年來的不懈努力，已在佛曆2482年（1938）完成了這項艱钜的工作，共譯爲一一０卷，現已出版六十七卷。<#>6.我國的兩種傣文佛典譯文。都是貝葉或紙寫本，基本上包括了全部三藏各經在內。<#>7.寮文字母的南傳三藏，不論是巴利原典或譯文可能還沒出版過。<#>◎附二︰Charles Eliot著·李榮熙譯《巴利系佛教史綱》第六章（摘錄）<#>巴利文經典最突出的特點，同時也是缺乏同情心的讀者最感厭倦的特點，就是單字、語句和整段文節的重複。這一部分是文法或至少是文體所産生的結果。巴利文造句法的簡單性以及很少使用從屬子句，導致了相同的片語有規則地幷排平列，好像地板上的木板條一樣。用幾個主詞，例如五蘊，來叙述某一件事時，很少發現有一個單獨句子包含一個複合的說明。一般說來，首先叙述第一蘊的事，然後再照樣重述其它各蘊。但是這種文句冗長的特性，另外還有一個原因，那就是在長時期中三藏經典只以口授相傳。三藏經典以口授的形式傳入錫蘭一百五十多年以後，于西元前二十年伐多伽摩尼王在位時，才第一次在錫蘭寫成文字。這一情况使我們無須懷疑經文的真實性。因爲全部印度古代文學，不論是散文或者詩歌，都是以口授流傳下來的。甚至在今日，如果全部文稿和書籍都遺失了，大部分古代文學都能够復原。佛教徒沒有像婆羅門那樣制訂詳細規則來保存和記憶他們的聖典，而且在佛教初期他們具有這樣的觀點，認爲佛教教義不是需要背誦的符咒，而是應該理解和付諸實踐的原則。儘管如此，他們還是努力背誦佛陀的言教，而且也許獲得成功，把這些言教變成最廣泛使用的方言。背誦整部吠陀經典以及附屬論文，即有關儀式、韵律、文法和世系的附屬論文，這是當時常見的事（在印度現在仍能見到這一現象）。有這樣的記憶力，那是不難記住一系列說教中的要點的。佛陀逐日說法，大約有四十五年。他雖然有時談論特殊事情，但他無疑有一套講詞，經常重覆講用。由于他不斷地遷移地方，向新聽衆說法，所以不致有人反對這樣的重覆。在他的弟子中間有受過訓練的婆羅門信徒，在他逝世時必然有許多人，也許有幾百人，已經背熟了他的主要言論的概要。<#>但是一段說教不如一首詩或以某種記憶法編寫的材料那樣容易記憶。一個明顯的幫助記憶的方法，就是把說教分爲若干標題，冠以數目，每一標題附帶某種顯著的短語，如果這些短語能够重覆，那就更好。因爲一個預定的公式在許多適當的地方出現，就能保證正確無誤。<#>巴利文經典令人生厭的機械性的重覆叙述，也可能一部分是由于僧伽羅人不願遺失外國傳教師傳授給他們的聖語，因爲達到這種程度的重覆幷不是印度文體的特點。這種情形在梵文佛經中不是像巴利文佛經那樣顯著，但是在耆那教文獻中却非常明顯。適當的使用復述文體是《奧義書》的特色，我們在《奧義書》中發現有反覆叙述的公式，還有按照一個方式構成的連續片語，只有少數幾個字不同。<#>但是我仍然覺得重覆叙述不僅是說教記錄的特點，而且也是說教本身的特點。我們持有的版本，無疑地是把一段自由說教壓縮成爲編有號碼的段落和重覆叙述的産品。佛陀所說的話一定比這些生硬的表格更爲活潑柔軟得多。（中略）<#>三藏經典的可靠性必須用印度口授相傳的標準來予以判斷。它的最大缺點就是缺乏歷史感，這一點我們一再注意到了。印度史傳家忽視重要事件，他們記載的事情都是模糊不清，事情的規模和連貫性以及年代都不可查考。他們常常在很小的事實基礎上，或者根本沒有基礎，就建立起一個故事的結構。但是故事一般是很明顯的，所以過去歷史學家的困難不是在于被這些故事引入歧途，而是在于忽視故事中可能包含的真實因素。因爲印度人具有良好的語言記憶力，所以他們的世系、帝王世系和地名一般說都是正確的，而且他們特別喜歡記憶人名表。他們在叙述學理方面也有真正興趣。如果佛陀被人曲解了，那倒不是因爲缺乏傳達深奧思想的智慧和能力，而是因爲對神學感興趣的人往往根據自己所愛好的見解來解釋教主的教義。<#>三藏經典說明了印度傳統的長處和弱點。歷史感的微弱性可以從《小品》關于提婆達多的行爲的記述中看出來。《小品》的編者似乎不能對他所認爲的重大事件作出清晰的記載。就是這部著作討論寺院規則時，則很豐富而明確，而且其中記載的言論具有真實可靠的風格。在佛教經典中，印度人記憶力的優點發揮了作用。歷史的連貫性是沒有問題的。在經典中我們只有一段導言，說明某些人物和地點的名稱，然後就是一段說教。我們從律藏中知道，僧人們應當牢記這些事情，而這些事情正是他們能够背誦的東西。我認爲沒有理由懷疑在波羅奈所說的教法，以及《長阿含》第一篇中的重覆章節，是佛陀逝世以後不久公認爲他的言論的巴利文版本。方言的變化沒有重大意義。阿育王的巴布魯敕文中記載說︰‘善法因此將久住于世。’據信這句話是引用語，而且很明確地十分接近《增一阿含》中的一段話。阿育王的原話是︰Saddhamma cilat hitikehasti，而巴利文則是︰Saddhammo ciratthi-tiko hoti。佛陀的語言和我們持有的典籍之間的差異，大致與此類似。在巴利文、梵文和同類的印度語言中，概念集中表現在單字上，而不是漫衍在全句中。這一事實就减低了語言變化的重要性，增加了表達概念的便利。因此波羅奈說教中的主要字眼，即使作爲一個沒有文法聯繫的字彙表，也是十分明確地表達了要旨。我可以同樣地設想，《長阿含》的早期經典中所記載的關于宗教生活的進程的那些重覆段節，都是佛陀本人言論的回聲。因爲這些段節不僅具有古風而且還有雄辯與高尚的特徵。<#>［參考資料］　淨海《南傳佛教史》附錄；《南傳大藏經解題》（《世界佛學名著譯叢》{24}）；水野弘元《南方上座部論書解說》；《根本佛典の研究》；H.Bode《Pali Literature of Birma》；M. Winternitz《Geschichte der indischen Literature》（有中野義照之日譯本）。<#>


meanings:
（1918～　　）佛教學者。四川萬縣人。字望蜀、望舒，號仙樵。畢業于上海蒙藏學院。二十歲，赴印度留學，以研究印度文化與哲學爲主，後獲國際大學碩士及孟買大學哲學博士學位。博士論文爲‘梵巴漢藏對照波羅提木叉之比較研究’，該篇論文是研究原始佛教生活及僧團制度之重要著作。曾任教印度國際大學七年、阿拉哈巴大學七年，錫蘭大學十四年，後應美國愛渥華大學（University of Iowa）宗教學院聘請，擔任佛學教授。其間曾多次參加國際宗教會議、東方學術大會。<#>氏精梵文、巴利語、現代印度語及歐西等多種文字，幷擅佛學及印度學。又在講學之餘，先後前往英國倫敦大英博物館、法國巴黎國立圖書館等研究敦煌寫本。著作除博士論文外，另有《梵本摩呵僧祇之波羅提木叉》（1956）、《大般涅槃經之比較研究》（1946）、《敦煌韵文集》（1965）、《大乘二十二問之研究》（1979）、《交響與重詁》（1980），又譯有《南傳大般涅槃經》、《泰戈爾小品精選》等。學術論著曾刊載于《大英百科全書》、《錫蘭佛教百科全書》、‘美國東方學會學報’、‘海潮音’及其他學報雜志等。<#>［參考資料］　《巴宙文存》。<#>


meanings:
1388（Burgess, James; 1832～1917）研究古印度之英國學者。初學建築，一八五五年渡海至印度，任加爾各答大學、孟買大學之教授，調查研究印度考古學，收集圖錄甚多，並多次發表研究成果。歷任西印度考古學調查會會長（1873）、全印度考古學調查會總裁（1886），及各種東方學關係代表。曾創刊印度刻銘集（Epigraphia Indica, 1889～1894），從事碑銘、古錢之研究，著作有 Indian Antiquary, 1872～1884; Archaeological Survey of Western India, 5vols. 1875～1883; The Ancient Temples and Sculpture of India, 1897～1910 等，於印度考古學及古代史研究上，有不可抹滅之功績。


meanings:
（梵 Bagh）位于印度印多爾市（Indore）那瑪達河（Narmada）沿岸，在阿旃陀石窟西北一五０公里處。營造年代不詳。然依其壁畫風格推斷，可能造于六世紀中葉到七世紀中葉，屬笈多時代後期的作品。相傳此石窟系得自德幹王闍爾迦及瓦塔幹的協助始告建成。<#>全窟構造與阿旃陀石窟有密切關連，然本窟較單純，僅有僧院，未附設塔院。全部原有九窟，現僅殘存第二至第六窟。其中，最著名者爲第四窟。此窟中央有正方形大廳，周圍除正面入口外，其餘三面各有九間小室。大廳內部更設有一室，內部祭祀制多（caitya）。各窟殘存的壁畫，色彩極爲華麗，畫中人物複雜，充分流露出阿旃陀等北方藝術的古典傳統。<#>［參考資料］　高田修《印度南海の佛教美術》；逸見梅榮、高田修《印度美術史》；Dangerfield︰《Some Accounts of the Caves near Baug,called thePanch Pandoo,with three drawings,Transactions ofthe Literary Society of Bombay》。<#>


meanings:
1387梵名 Bāgh。印度印多爾市（Indore）西南方文底耶山脈（Vindhya）之南斜面，沿著那巴達河（Narmada）懸崖而開闢之七世紀頃之大乘佛教石窟群。原有九窟，現僅殘存第二至第六窟。石窟構造與阿旃多（梵 Ajantā）石窟有密切關連，本窟僅有僧院，不附設塔院。四方形之寬敞房間周圍除入口外三面有小僧室，內面中央置有小祠堂。各窟所殘存色彩華麗之壁畫，大都剝落，然被視為可與阿旃多石窟之壁畫技術媲美之佛教藝術。〔J. Burgess: Notes on the Bauddha Rock-temples of Ajantā, 1879; Fergusson: History of Indian and Eastern Architecture, 1910, vol. I、印度南海の仏教美術（高田修）〕


meanings:
（Balkh）阿富汗北部的都市。在阿母（Amu Daria）河上游南方約七十四公里，安德費（Andkhui）東約一六０公里，馬薩列沙裏夫西北約十九公里。古來爲西土耳其斯坦的中心都市。也是祅教的中心地。該教創始人瑣羅亞斯德（Zoroaster）即永眠在此城內。紀元前四世紀末，亞歷山大大帝東征至此以後，此地形成希臘殖民的都市國家，稱爲巴克托利亞（Bactria）。印度人稱之爲臾那世界（Yavana）。西漢時，大月氏占領此地；其時張鶱曾至此，稱之爲大夏。<#>七世紀時訪問過此地的玄奘，在《大唐西域記》中記載，此國名爲縛喝，盛行佛教。國內有一當時人稱‘小王舍城’的大都城（周圍二十裏許），以及伽藍一百余所、僧侶三千余人。且提到著名的納縛僧伽藍（Nava Bihara）。1221年蒙古人占領此地，大肆破壞及殺虐。《元史》稱此地爲班勒紇、巴裏黑。1736年複爲那提爾·夏（Nadir Shah）所征服，隨後受布哈拉汗（Bokhara Khan）國統治。1850年被Maḥmūd Akram Khan收復成爲阿富汗領土。<#>此地自古即爲伊朗、印度文化圈及東西交通的要衝。如在遠古時代，是艾庫巴塔那（Ecbatana）、尼奈維（Nineveh）、巴比倫等在商業上的競爭對象。而到中國從事傳教譯經的支婁迦讖、支亮、支謙等人，也都是大月氏出身的名僧。<#>［參考資料］　《大唐西域記》；A. Va/mbe/ry《History of Bokhara》；W. W. Tarn《The Greeks inBactria and India》。<#>


vietnamese:
ba nhĩ lạp mẫu dữ kiều tát phát đặc <bktt>

meanings:
（Barlaam and Josa-phat）模仿釋尊傳記而成的基督教聖徒傳奇。成書年代大約在西元六世紀之前。內容叙述印度阿貝尼爾（Abenner）王得一子，命名爲喬薩發特（Josaphat），一占星學者預言王子將成基督教徒，國王排斥基督教，即保護王子于深宮中，不使觸及世事。及王子長大，一日出宮外游，見種種生老病死事，遂起解脫意念，後得西奈山隱者巴爾拉姆（Barlaam）的教化，而信奉基督教，其父王最後亦信奉基督教云云。<#>全書主要是模仿佛傳中希達多太子出游四門而起出家之念的故事而成。故事的發展也有取自于《譬喻因緣經》（Avadāna）及《摩呵婆羅多》（Mahābhārata）的痕迹。故事主角的名字巴爾拉姆及喬薩發特，當系由‘世尊’的梵文Bhagavat及‘菩薩’的梵文Bodhi-sattva轉化而來的。<#>此佛教文學的原形，系用摩揭陀語（Māgadhī）或普拉克利特（Prākrit，中期印度語）方言書寫成，至中世紀被譯爲波斯語，其後傳譯成希臘語、阿拉伯語等語言。總計有六十種以上的譯本。近代，更有英語、愛爾蘭語、德語、荷蘭語、瑞典語、法語、意大利語等各國語言的譯本。在東亞天主教國家菲律賓也有出版。此故事流傳甚廣，且爲西歐文化受佛教影響的典型。<#>［參考資料］　J. Jacobi《Barlaam and Josaphat》；Max Mu|ller《Migration of Fables》；K. S.Macdonald《Story of Barlaam and Josaphat》；H. Zotenberg《Notice sur le livre de Barlaam et Josaph》。<#>


meanings:
（Patna）地名。印度比哈省政府所在地。別名Azīmabad。建于古代孔雀王朝的首都華氏城遺址上，位在恒河南岸，約當恒河與So#-n河交會口以下二十公里處。城分新舊兩區，東西狹長，全長約十六公里。人口約七十萬。爲一交通要衝。<#>華氏城（Paṭaliputra）是佛世中印度摩揭陀國的首都。在佛滅後成爲佛教弘傳的重要據點。也是阿育王時代第三結集的所在地。此城于九世紀沒落。西元1541年，素爾朝的歇爾夏卡因軍事上之考慮，築城寨于此地，幷將它建設成比哈省的主要都市，亦即今日巴特那城的前身。蒙兀兒王朝時代，此地爲學術文藝之都，庫達布庫修圖書館（Khudabuksh OrientalLibrary）就以收藏波斯語與阿拉伯語之文獻而聞名。<#>十七世紀後半，英、荷兩國先後于此興建工廠。英國幷以此地做爲它在比哈省發展勢力的據點。引發鴉片戰爭的鴉片，就是此地Gul-zaribagh鴉片工廠所製造的。另外，英國作家福斯特（E. M. Foster）的名著《A Passageto India》，即以二十世紀初之巴特那城爲故事背景。<#>［參考資料］　V. S. Smith《Oxford History ofIndia》；R. C. Majumdar《An Advanced History ofIndia》。<#>


meanings:
（梵 Bāmiyān）位于阿富汗興都庫斯山中的佛教遺迹。巴米揚，又譯巴米央，巴米羊。位在白夏瓦與巴爾夫的中央，是印度與中亞、西亞之間的交通要道。唐·玄奘在《大唐西域記》記爲‘梵衍那國’，幷謂該國有伽藍數十所，僧徒數千人，佛教頗盛。石窟系就大岩壁雕鑿而成，年代約在四～七世紀左右，有削崖而雕成的二大立佛像，及近千個窟龕。<#>二大石佛中，西大佛高五十五（一說五十三）公尺，從其壁畫來推測，約成于五世紀。東大佛高三十五（一說三十八）公尺，完成年代較西大佛早。據法國考古學調查團的調查，窟寺的設計有正方形、長方形、八角形及圓形等形式，天井則有半圓拱門式、圓頂、平頂等各種形式，亦有作出列栓、列龕或拱門者。寺院包括祠堂、僧坊與會堂。窟內天井及側壁均有裝飾窟寺的壁畫，描繪出佛、菩薩、供養者、日神、月神、飛天的圖像。其中以東大佛天井中的太陽神蘇利亞圖特別受注意。又，其中的佛坐像，是巴米揚頗具特色的圖繪。此外，在石窟中也曾發現梵文佛典及基爾基特（Gil-git）寫本。<#>另外，在巴米揚盆地東南的卡克拉克（Kakrak）、西南的賀拉提，也有爲數近百的石窟群。在其南側臺地上，有後世回教徒所建立的都城。由于十三世紀時遭蒙古人破壞，故已成爲廢墟。<#>◎附︰山田明爾（等）著《絲路佛教》第二章第五節（摘錄）<#>［石窟群與二大佛］　興都庫什山脉橫延于阿富汗中央地帶，二分阿富汗爲南、北兩域。凡是南北之間的通道，都要翻過此一峻險山岳。據說，‘興都庫什’的原義就是‘屠殺印度人的殺手’，意即不容來自印度的侵略者逾越此山而來。語源的真僞尚可另當別論，但是山脉的連峰頂戴萬年銀雪，確具天然屏障的英姿。古代道路至伽畢試附近遇到興都庫什，像尋找出口一般，沿著戈爾班德河西溯而上，再西越希巴爾隘口，到達‘巴米央’。<#>巴米央溪穀之間，東支的佛拉第與西支的克拉克二穀匯流之處，有一片長約三公里的翠綠平地。這一片綠野之南是高逾五千公尺的科伊巴巴山和連綿峻嶺，發出皎白的光輝。紅褐色的斷崖屹立在綠野之北，峭壁上東西三公里之間鑿有爲數二千有餘的石窟，峭壁東西兩端幷雕二座大佛。東佛高三十八公尺（原以爲僅三十五公尺，經不久前印度探險隊調查，證實爲三十八公尺），西佛高五十三公尺，都直接雕在峭壁上。此地的道路兩旁有用土塊建造的房屋櫛比相連，長約二、三百公尺，這便是現在的巴米央市集。除此之外，只有麥田、路邊的白楊樹和幾幢農舍作點綴。真不知有何人間的語言，足以用來描述此一溪谷的幽靜與美。<#>咸認三十八公尺高的東邊大佛較五十三公尺高的西邊大佛古老，但是可供推知年代的古錢、銘文、文獻……等全無著落，唯有根據其雕塑樣式來加以推定。兩尊像都是連同巨大的佛龕鑿刻峭壁而成，唯有頭髮及衣紋部分系屬塑造。二大佛均屬犍馱羅佛像系統，但是寬臉及聳肩的嚴謹體形甚具特徵，很可能是敦煌及雲崗等地初期大佛所繼承的樣式起源。除此之外，衣薄、衣紋綫條流麗、腿部豐滿，令人聯想印度中部一帶，五、六世紀的笈多王朝樣式。這些特徵是土著化的結果所造成的呢？抑或真受笈多美術的影響呢？這就很難遽下定論。<#>佛龕壁面上曾經繪滿了色調明亮的壁畫，至今仍存幾個相當大的部分。波斯人的薩桑王朝在三世紀中葉推翻貴霜王朝，占領阿富汗；然而，這些壁畫的構圖中，薩桑的波斯風格非常明顯。因爲薩桑的影響曆然，所以不可能是三世紀以前之作，倘若確實受過笈多的影響，則更不可能在五世紀之前。有關此二大佛的文獻中，最古的是中國的《北史》〈西域傳〉和玄奘的《西域記》，都是七世紀前半的記錄。那時，二大佛的表面都用金或銅裹著，燦然發光。《西域記》形容這裏的佛教盛况說︰‘伽藍數十所、僧徒數千人。’但若欲根據佛像及壁畫的樣式，判定其年代，則似乎需要更多的調查。<#>在那大貴霜帝國的時代裏，巴米央曾爲興都庫什山脉之南與北的交通必經之地，但是我們無法獲悉佛教何時傳入此地。說一句泄氣話，我們根本不知貴霜王朝時期是否真正有過佛教。<#>三世紀前半，薩桑王朝的波斯抬頭時，貴霜就已失去幾乎所有的阿富汗領土。大貴霜的最後一位國王是阿努德伐（亦譯爲發斯德伐），這正是一個純印度味道的名字（德伐即提婆──天、神之意），貨幣的設計款式也是印度的……可知貴霜業已放弃阿富汗領土，淪爲印度世界之中的一個小王國。薩桑王朝的出現帶給貴霜决定性的打擊，阿富汗在薩桑的勢力下分裂很多小王國，巴米央也成了一個地方小王國，臣屬于薩桑。這時，巴米央雖然仍爲興都庫什南北交通的要衝，但是已在薩桑的版圖之中，而且只是個邊境之地。（中略）<#>［多佛的淵源］　巴米央遺迹的特徵不僅在于大佛。雖然石窟僧院內部墻壁上的佛像皆已悉數破壞而無存，但是安置佛像的痕迹曆然可見。在放眼看去幾可全面遮蓋壁面的佛像群背後，我們不難發現‘多佛、多菩薩思想’的一大潮流業已形成。一層又一層的同心圓上面，畫有幾乎難以數得清的佛像；唯有大乘佛教的獨特宇宙觀之下，壁畫上才能有如此滿布諸佛的世界。<#>佛教思想中，自古即有過所謂七佛或二十五佛等‘過去佛’思想，但是在傳統的上座部佛教中，只有釋迦一佛是現在佛。到大乘佛教興起，才主張發起‘誓願求菩提者’均爲菩薩，而且所有菩薩都有成佛的可能，于是産生了有別于原有一佛思想的多佛多菩薩思想。這種理念傳至中央亞細亞的特殊風土之中，促成了視覺上的多佛表現。因爲如此造成的多數佛像存在，所以更堅定了多佛思想的理念，使多佛的觀念更具現實感。于是，遂造成了一種互爲因果的循環，使多佛表現更爲積極。<#>多佛表現的濫觴，發自佛塔的列龕。<#>最初的佛像出現在佛塔台基的周圍，是佛塔的裝飾之一部分。但是，這些佛像却在觀佛三昧的實踐過程中，强烈地震撼了出家衆，且恃其所具有的具象性，深深地打動了在家信徒之心，不多久，就有了快速的成長，遂至與其母胎──佛塔──相爭信仰主座的地位。于是，有些佛像在製作的時候就脫離了塔，單獨成爲膜拜之用的像，形成了有利的發展形態；有些佛像則仍然依附著佛塔，亦即以佛塔的附像之形式，繼續發展下去。<#>黑山佛塔群是最顯著的例子，形式古老的初期佛塔不設佛龕，但是稍晚的佛塔就起了變化，圓柱佛塔周圍有列龕圈住，狀如綁上了頭巾。列龕中的佛像悉已散失一空，但是不難想像查拉拉巴德、脫普達拉、布爾吉卡費爾、謝瓦基及格爾達拉等遺迹的佛塔上，列龕中擺滿了佛像時期的情景。我們相信，佛塔雖然壯偉巨大，但是信徒們前來禮拜時，對象實爲圈繞圓柱外圍的諸佛，在他們的印象裏，佛塔必爲僅供安置佛像之物。<#>三、四世紀的佛迹──如哈達或修特拉克遺迹等──也有多佛的表現，但是安置的部位有所不同，不再把佛像放在圓柱形的塔周，而是放在塔基四周。因此，圓柱體的部分反較塔基部分短，在多層基壇的四周設龕，用以安置佛像。這種形式，可說是犍馱羅初有佛像時的形式，極其自然地發展而來，可能與大致同一時期的笪刹尸羅喬裏安僧院遺迹的形式同屬一個系列。但是，我們無法斷定，這種形式的多佛表現確以堪稱‘多佛思想’的明確意識爲基礎。最低限度，這種表現方式極其酷似二世紀初期印度摩偷羅的方式，所以也很可能是過去的諸佛而幷非現在的多佛；因爲摩偷羅的佛像就是將過去七佛及彌勒佛的佛龕幷列在一起。每一尊佛像的姿勢及樣態不同，藉以表示各爲不同之佛的情形很多。<#>相反地，巴米央石窟的多數佛像雖已盡失，但是層層排列的佛像必無個性之別，一定是衆多同一姿態的佛像幷排在一起。因爲，現存的壁畫斷片就是如此，甚難自其中尋出過去佛的精神。初期佛塔的列龕空空如也，所有佛像早已散失，相信其中所安置的佛像也大致如此，每一尊佛像都很相似。到了佛像覆蓋佛塔表面，佛像取代佛塔而成爲膜拜對象後，表現多佛的場所幷不緊要，仍將佛像安置塔上圓柱形部分亦可，安置在僧堂的墻上亦無不可。崇拜佛塔的觀念較重時，多佛必須置于塔圍，始能發生作用。就此觀點探討巴米央的遺構及遺物，即可猜知當時的佛塔崇拜幷不盛行。可以說，佛像崇拜業已取代佛塔崇拜，大佛信仰及多佛信仰在佛像流行的刺激下，像滾雪球般地發展，到了巴米央的地域及時代，終于達最高峰。<#>［參考資料］　山田龍城《梵語佛典導論》； J.Hackin《Les antiquite/s bouddhigre de Bamiya》、《Nouvel les recherches arche/ologiques a Bāmiyān》。<#>


meanings:
（Bali Island）地名。位于爪哇島東方。又作八裏或峇裏；因擁有甚多寺院，別稱千寺島（Island ofthe thousand temples）。據說，Bali的名稱是出自印度的神話。《隋書》〈南蠻傳〉及義淨《大唐西域求法高僧傳》作婆利、婆裏。爲現今印尼唯一保留印度式社會的島嶼。宗教、建築、文字、制度渾然一體，富有印度色彩。<#>現今巴裏島的宗教信仰，大致可分爲祖先崇拜、佛教及印度教濕婆派等三類。一般將祖先崇拜稱爲animism，是印度文化傳入以前的原始宗教。佛教的傳入年代，除896年的布告文外無迹可考，若根據傳說，則可追溯至更早。又，從Goa Gadjah洞窟前的窣堵婆遺迹也可窺知佛教的影響。濕婆派和佛教不同，不藉傳道、改宗，主要崇尚自然傳播。因此更難確定其傳入年代。但西元十至十一世紀，君臨東部爪哇埃爾蘭軋王治下之王統問題，以及十五世紀末馬闍派特王國末期，因回教入侵爪哇島而引起的改宗問題，促使怛特羅佛教、印度教濕婆派自爪哇傳入本島。尤其是馬闍派特時代，不肯改宗回教的王侯、百姓陸續前來避居，更奠定了現今巴裏島的宗教基礎。<#>［參考資料］　R. Goris《Bali,Religion and Customs in Bali,Batavia》；N. Sastri《South-Indian Influences in the Far East,Madras》；龍山章真《南方佛教の樣態》。<#>


meanings:
1385（Bali Island）又稱婆利、婆里。位於爪哇島東方，隔巴里海峽。島上寺院數量極多，故稱千寺島（the Island of the Thousand Temples）。乃印度尼西亞群島中，唯一存續之印度式社會。融合地方性宗教（原始宗教）、佛教（九世紀前傳入）、印度教濕婆派（十五世紀左右傳入）等而形成印度式文化，故宗教、建築、文學、制度渾然為一體，留存濃厚之印度色彩。〔大唐西域求法高僧傳、隋書南蠻傳、R. Goris: Bali, Religion and customs in Bali, Batavia, 1939; N. Sastri：South-Indian Influences in the Far East, Madras, 1949〕


meanings:
巴西（Brazil）位于南美洲東北部，面積八五一萬餘平方公里，約占全洲二分之一。地多廣漠平原，亞馬遜河流灌其間。該地發現于西元1500年，初屬葡萄牙殖民地；1822年獨立爲王國，1889年革命，改建共和國。<#>巴西在被發現開發的同時，即傳入天主教，雖幾經變遷，然天主教一直爲巴西人民主要的宗教信仰，處處可見該教教會，極具權威。相形之下，其他宗教的勢力較爲薄弱。佛教方面亦然，所傳播者，主要是隨著大量日本移民而至的日本佛教。<#>二次世界大戰後，日本人大量移民巴西，開墾農業；時，日本佛教各宗教團正欲謀求新天地，于是紛紛至此傳教。其活動中心在聖保羅市，各宗的傳教本部及別院均設于此處。同時，東西本願寺派、曹洞、淨土、日蓮、真言、本門佛立等宗共同組織成立‘巴西佛教聯合會’（Federśad Das Seitas Budis Tas DoBrasil），定期于每月舉行討論會，以助于推展傳教活動。又，各宗布教的對象以日本人爲主，但是，由于移民而來的第二代、第三代日本人多接受當地葡萄牙語的學校教育，不懂日語的人漸多，信徒遂逐年减少。<#>相對于此，日本新宗教教團則改采較積極的傳教方式，采用簡單易解的教法，幷令布教師學習葡萄語，以利于當地住民接受；同時，爲擴大教綫，更任用巴西人爲布教師。藉由上述各種方式，故其會員中有百分之八十爲巴西人。在新宗教之中，有創價學會、靈友會、立正佼成會、生長之家、世界救世教等教團。其中，‘生長之家’是在巴西所有的佛教教團及新宗教教團中最爲興盛的教派。<#>［參考資料］　《現代佛教瑭知詻大事典》國際編。<#>


meanings:
1389（Bharhut）為位於中印度阿拉哈巴（Allahabad）西南二百公里處之佛教遺跡。即紀元前一八四至一七二年熏迦王朝（梵 Śuṅga）之遺跡。西元一八七三年，由英國學者庫紐卡姆（Sir Alexander Cunningham, 1814～1893）所發現。其時，塔（梵 stūpa）雖毀壞，然尚殘存部分欄楯（玉垣）與東塔門。一八七四年，又發掘多種遺物，其中柱子與欄楯皆有雕刻，內容為佛說圖、本生圖、佛傳圖等佛教圖繪，此係最早以佛教故事作為美術上直接表現之主題者。在此種雕刻中，仍採不直接表現佛陀之法，而以法輪、空座、足跡等為佛陀之象徵。


meanings:
（梵 Bhārhut）地名。在印度中部。又譯巴爾赫特。1873年，因英國學者康寧罕（A. Cunningham）在此發現塔遺迹與繞塔的石造欄楯及東門斷片而聲名大噪。由東門上之銘文可知爲熏伽王朝時代的作品，時間可以推定爲前二世紀中期。欄楯與東門現已修復，幷遷往加爾各答博物館收藏。<#>欄楯表裏皆有雕刻，以佛教爲主題，爲雕刻中最古老的作品。在印度古代初期美術史上具有重要地位。雕刻的內容，主要爲佛傳與本生故事。此中，佛傳圖采用象徵的手法表現；即不直接繪出佛之形像，而以法輪、傘蓋、菩提樹等作爲佛陀之象徵，甚爲別致。<#>［參考資料］　A. Cunningham《The Stupa ofBharhut》。<#>


meanings:
1389（Bhandarkar, Sir Ramkrishna Gopal; 1837～1925）印度之東方學者，曾任職於孟買教育局（1864～1893）及諸大學梵文教授。一八七二年，創倡印度之古物研究（Indian Antiquary），為孟買大學總長（1893～1895）、立法參事會員（1903～1905），並為多種學會之代表。又在波那（Poona）開設東方研究所（Bhandarkar Oriental Institute），為印度文化研究中心之一。有關印度古代學、語言學之論著頗多，可謂是社會與宗教改革家，嘗致力於解決鰥寡者之再婚問題，為西印度忻求會（梵 Prārthanā Samāj）之指導者，在宗教改革運動中頗為活躍。其重要著作有：Early History of the Deccan, 1884; Vaiṣṇavism Śaivism（Grundriss, Ⅲ Bd.6 Heft）, 1913; A Peep into the Early History of India, 1920; First Book of Sanskrit, 1896；Second Book of Sanskrit, 1928; Report on the Search for Sanskrit Manuscripts in the Bombay Presidency，1887～1894.


meanings:
Thiền tăng Hạo Giám đời Ngũ Đại ở chùa Tân Khai tại Ba Lăng, Nhạc Châu, người đời gọi là Ba Lăng Hạo Giám. X. Hạo Giám.


meanings:
Vốn có nghĩa là nắm chặt lỗ mũi, ẩn dụ dùng sợi dây xỏ mũi dắt trâu. Nghĩa mở rộng là chỗ ra tay lãnh ngộ thiền pháp, cũng chỉ thiền cơ, cơ phong. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »師 上 堂、卓 拄 杖 一 下、乃 擧 起 云：拄 杖 子、敢 問 你、還 說 得 如 來 禪 麼？ 自 云：說 不 得。還 說 得 祖 師 禪 麼？自 云：說 不 得。既 說 不 得、白 雲 今 日 出 自 己 意 去 也。出 自 己 意、小 兒 子 戯。人 天 衆 前、討 甚 巴 鼻？– Sư thượng đường, dộng cây gậy xuống một cái rồi giơ lên, nói: Cây gậy ơi, dám hỏi ngươi: Có nói được Như lai thiền chăng? Sư tự đáp: Không nói được. Có nói được Tổ sư thiền chăng? Sư tự đáp: Không nói được. Đã không nói được thì Bạch Vân tôi hôm nay sẽ đưa ra ý của mình. Đưa ra ý của mình khác nào trò đùa của con nít. Ở trước đại chúng, tìm xem cơ phong gì?«.


meanings:
① Ngõ tắt, ngõ đi tắt ở trong làng gọi là hạng.


meanings:
【巷道】hạng đạo [hàngdào] Hầm lò, đường hầm (của mỏ). Xem 巷 [xiàng].


meanings:
Ngõ tắt, hẻm, phố nhỏ: 街頭巷尾 Đầu đường cuối ngõ; 從大街到小巷 Từ phố lớn đến ngõ hẻm. Xem 巷 [hàng].


meanings:
① Quẻ tốn, là một quẻ trong bát quái 八卦 nghĩa là nhún thuận. ||② Nhường, cùng nghĩa với chữ tốn 孫.


meanings:
(văn) ① Quẻ tốn (trong bát quái); ② Nhường (dùng như 遜, bộ 辶); ③ Khiêm tốn, nhũn nhặn (dùng như 遜, bộ 辶).


meanings:
① Cái khăn. ||② Mũ bịt đầu, học trò nhà Minh hay dùng thứ mũ ấy, nên kẻ nào học thức hủ bại gọi là đầu cân khí 頭巾氣.


meanings:
① Khăn: 手巾 Khăn tay; ② (cũ) Mũ bịt đầu, khăn quấn đầu: 首戴方山巾 Đầu đội khăn Phương Sơn (loại khăn của nho sinh thời xưa đội) (Lí Bạch: Trào lỗ nho); 頭巾氣 Kẻ học thức hủ bại.


meanings:
Còn gọi: Cân bình. Ông tăng làm thị giả cho vị Trụ trì. Vì thị giả cần phải để ý đến khăn áo của thiền sư dùng hàng ngày nên mới có tên là Cân thị. Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »幼 事 翰 墨、冠 依 荼 陵 郁 禪 師 披 削、 往 參 揚 楊 歧… 巾 侍 之 久、辭 游 廬 阜。 – Lúc nhỏ theo việc văn chương, khi trưởng thành sư nương nơi thiền sư Trà Lăng Úc xuất gia rồi đến tham vấn Dương Kì… Trải qua một thời gian làm thị giả, sư từ giã đi đến Lô Sơn«.


meanings:
① Chợ, chỗ để mua bán gọi là thị. Giá hàng vì sự cung cầu chậm trễ hay cần kíp mà lên xuống giá gọi là thị giá 巿價. Nói về trạng huống sự mua bán gọi là thị diện 巿面. Kẻ làm hàng sách cho hai bên mua bán mà lấy lợi gọi là thị quái 巿儈. Ðồ gì bền tốt gọi là thị hoá 巿貨, đồ gì không tốt gọi là hành hoá 行貨. ||② Mua, như cô tửu thị bô bất thực 沽酒巿脯不食 (Luận ngữ 論語) rượu nem mua ở chợ không ăn, thị ân 巿恩 mua ơn, v.v.


meanings:
① Chợ, nơi mua bán: 菜市 Chợ rau; 開市 Mở hàng; 罷市 Bãi chợ, bãi thị; ② Thành phố, thành thị: 胡志明市 Thành phố Hồ Chí Minh; 都市 Đô thị; 城市 Thành thị, thành phố; ③ Chỉ các thứ đo lường của Trung Quốc: 市鬥 Đấu Trung Quốc; 市斤 Cân Trung Quốc; 市里 Dặm; ④ (văn) Mua: 市恩 Mua ơn.


meanings:
① Vải, những đồ dệt bằng gai bằng sợi bông gọi là bố. ||② Tiền tệ, như hoá bố 貨布, toàn bố 泉布 đều là thứ tiền ngày xưa. ||③ Bày, bày đặt đồ đạc gọi là bố. Ðem các lẽ nói cho mọi người nghe cũng gọi là bố. ||④ Cho, như bố thí 布施 cho khắp, cho hết. Phép tu nhà Phật có sáu phép tu tới Bồ-tát, phép bố thí đứng đầu, vì phép này trừ được ngay cái bệnh tham vậy. Ðầu tỉnh có quan bố chánh 布政 nghĩa là chức quan thi hành chánh trị vậy.


meanings:
① Vải: 棉布 Vải (dệt bằng bông); 麻布 Vải gai; 漆布 Vải sơn, vải nhựa; ② Bố, bá, nói ra: 宣布 Tuyên bố; 開誠布公 Thẳng thắn, lấy thành thực mà đãi người; ③ Bày, dàn, xếp, giăng bủa: 星羅棋布 Trải như sao giăng như cờ, chi chít; ④ Tiền tệ thời xưa; ⑤ [Bù] (Họ) Bố.


meanings:
1903（Bloomfield, Maurice; 1855～1928）美國（德國裔）之印度學學者。西元一八八一至一九二六年間，於瓊斯荷琴茲大學（Johns Hopkins）教授梵語與印歐比較語言學。對吠陀文獻學之研究，具有豐碩成果，並發表於世。重要著作有：Hymns of the Atharva Veda, 1897; The Kashmirian（School of the Paippalādas）Atharvaveda, 3 vols., 1901（與 Garbe 合著）；Vedic Concordance, 1906; Atharvaveda and the Gopatha Brāhmana; Rig-veda Repetitions, 2 vols., 1916; Vedic Variants, 1931～1934（與 Edgerton 合著）。


meanings:
（Johann Georg Bu|hler，1837～1898）奧國之東方學學者及印度學學者。父爲牧師。曾講學于印度孟買、波那（Poona）。幷致力于古寫本的發現。1880年返國，翌年擔任維也納大學教授，培育甚多學者，如布羅庫（J. Bloch）、達爾曼（J. Dahlmann）、胡爾鳩（E.J. Th. Hultzsch）、溫特尼茲（M.Winternitz）等人。<#>氏之學問範圍涵蓋印度學全域，包括文獻學、歷史學、考古學、美術史學、古錢學、碑文學、哲學、佛教、耆那教與文學。在每一領域均有不朽的業績。值得矚目之著作有︰編撰《俱舍論梵文寫本目錄》（A Catalogue ofSanskrit Manuscripts C ontained in the Pri-vate Libraries of Gujarat,Ka^t!hia^va^d□Kachchh,Sindh and Kha^ndes/; 1871～1873）、翻譯《摩奴法典》（The Laws of Manu）、刊行俗語語彙等。晚年更動員各國之專門大學，刊行《Grundriss der Indo-ArischenPhilologie und Altertumskunde》之印度學叢書。<#>


meanings:
1903（B渋hler, Johan Georg; 1837～1898）為奧地利之東方學學者、印度學學者。曾於印度孟買（1863）、波那（Poona, 1866）講學東方語,並致力於古寫本之發現。返國（1880）後，任維也納（Wien）大學教授（1881），專志於印度考古學、碑銘解讀、古錢學、語言學、古代法學、俗語等之研究。所作之俱舍論梵文寫本目錄（1871～1873）、翻譯摩奴法典、俗語語彙之刊行等，皆為值得矚目之著作。尤以動員各國之專門大學，刊行 Grundriss der Indo-Arischen Philologie und Altertunskunde 之印度學叢書，均自行企劃，自任監修；至其去世後，該工作仍續行不斷。其他另有 Indische Pal⑤ographie, 1896; Vāsiṣṭha Dharma-śāstra, 1882 等著作。


meanings:
（梵 dāna，巴 dāna，藏 sbyin-pa）以慈悲心而施福利與人之謂。乃梵語檀那、旦那、■那、馱曩之意譯。梵漢幷稱爲檀施、檀信。大乘佛教謂其爲六念之一、四攝之一，或六波羅蜜及十波羅蜜之一。<#>布施之本義，原爲以衣食等物施與大德及貧窮者。至大乘時代又加上法施、無畏施二者，而擴大布施的意義。幷謂財施、法施、無畏施是行菩薩道者必修的布施行。其中法施之功德較財施爲大。法施有世間法施及出世法施二種。演說不淨觀、持息念、四靜慮、四無量、四無色定及五神通等法，勸人生于人天之說教，稱爲世間法施。演說三十七菩提分法及三解脫門等聖法，勸人成佛之教法，稱爲出世法施。<#>《菩薩善戒經》卷一〈序品〉載，在家菩薩修習財、法二施；出家菩薩可行筆、墨、經、說法四施。得無生忍位的菩薩應具足施、大施、無上施。《寶雲經》卷一稱成就法施、無畏施、財施、不望報施、憐湣施、不輕心施、尊重施、恭敬承事施、不求有施、清淨施等十法爲‘檀波羅蜜具足’。<#>依《大智度論》卷十四載，持戒自檢，不侵一切衆生財物爲財施。衆生見者慕其所行，又爲說法令其開悟。又自思惟，我當堅持淨戒與一切衆生作供養福田，令諸衆生得無量福，如是種種名爲法施。一切衆生皆畏于死，持戒不害是名無畏施。布施的種類除此‘三施說’之外，另有財、法二施說，或七施、八施、十施、三十七種施等各種說法。<#>布施行的形成，是由施者、受者、施物三者和合而成的。如《法界次第》卷下之（上）雲（大正46·686b）︰‘若內有信心，外有福田、有財物，三事和合時，心生舍法，能破慳貪，是爲檀。’此即《能斷金剛般若經論》所說的能施、受者、施物三輪。布施時體念此三者本質爲空，而不存任何執著，此稱爲三輪體空或三輪清淨。<#>此外，布施時不求世間的名聞利養等報，但爲資助出世之善根及涅槃之因而以清淨心行布施者，此名淨施。以妄心求福報而行布施者，則名不淨施。《彌勒菩薩所問經論》卷六謂，不淨施有怖畏施、求報恩施二種。淨施有敬重心施、慈悲心施二種。<#>關于布施與布施波羅蜜，《優婆塞戒經》卷二〈自利利他品〉稱，一切凡夫外道異見、聲聞緣覺，以及菩薩在初、二阿僧祇劫所行的布施，僅系單純的‘布施’，而非‘布施波羅蜜’。菩薩在第三阿僧祇劫所行的布施，則是布施波羅蜜。<#>◎附一︰〈三施〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>指三種布施。又稱三檀。<#>(一)指財施、法施、無畏施︰所謂財施，指不侵他人財物，施捨自己財物。法施指說法令人生悟。無畏施指不侵害他人，不令怖畏。無著《金剛般若論》卷三以資生施作爲財施；幷言三施廣攝六度。布施屬于資生施，持戒、忍辱屬于無畏施，而精進、禪定、智慧則爲法施。<#>(二)指下品施、中品施、上品施︰系依布施功德的優劣而分此三施。據《大智度論》卷三記載，以財寶布施爲下布施；以身布施爲中布施；而于種種布施中，心無所著謂之上布施。又，《大明三藏法數》卷十一載，見饑餓之人以飲食周濟之，稱爲飲食施，此爲下品施。見貧窮之人以財物珍寶周濟之，謂爲珍寶施，此爲中品施。割自身肉體以濟饑餓衆生，謂之身施。若施與全身以致命盡，稱之命施。二者合稱身命施，此爲上品施。<#>◎附二︰〈四施〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>(一)指四種布施︰即筆施、墨施、經施、說法施。語出《菩薩善戒經》卷一。(1)筆施︰謂見人發心書寫經典，遂施筆以助成其善緣。(2)墨施︰見人發心書寫經典，施墨以助成其善緣。(3)經施︰印贈經籍供人讀誦，促發菩提心。(4)說法施︰若有人求正法，即隨其根機方便演說，令早日解脫、修因證果。出家菩薩具足成就此四施後，則能調其心，破驕慢心，得以修習忍辱。<#>(二)就施主與受者有淨、不淨而類別爲四施︰即施主清淨受者不淨；施主不淨受者清淨；施受俱淨；施受俱不淨。依南本《涅槃經》所說，施雖有四種但俱得淨報。所謂施主清淨受者不淨，是指施主持戒，多聞有智慧，知惠施及施果報，受者破戒，專著邪見以爲無施無報。餘三種可依此類推。南本《涅槃經》卷二十二又雲（大正12·750c）︰‘若有不見施及施報，當知是人不名破戒專著邪見。若依聲聞言不見施及施果報，是則名爲破戒邪見。若依如是大涅槃經，不見惠施及施果報，是則名爲持戒正見。’<#>◎附三︰〈八施〉（編譯組）<#>指八種布施。即(1)隨至施，(2)怖畏施，(3)報恩施，(4)求報施，(5) 習先施，(6)要名施，(7)希天施，(8)爲莊嚴心、爲資助心、爲資瑜伽、爲得通慧菩提涅槃上義故施。《集異門足論》卷十八雲（大正26·441a）︰<#>‘云何隨至施？答︰如有一類施鄰近者、施親近者、施現至者。謂作是念︰云何乞者現來至此而不施耶？是名隨至施。<#>云何怖畏施？答︰如有一類有怖故施、有畏故施，由怖畏纏而行惠施。彼作是念︰若不行施，勿有如是如是衰損，是名怖畏施。<#>云何報恩施？答︰如有一類作是念言︰彼既曾施我如是如是物，我亦應施彼如是如是物，豈得彼恩而不酬報，是名報恩施。<#>云何求報施？答︰如有一類作是念言︰我今若施彼如是如是物，彼亦當施我如是如是物，期他反報而行惠施，是名求報施。<#>云何習先施？答︰如有一類作是念言︰我之父祖常行惠施，我家長夜惠施無斷，我今生在信家施家，我家本來常樂布施，我若不施便斷種族，爲護種族而行惠施，是名習先施。<#>云何要名施？答︰如有一類爲得廣大妙善稱譽聲頌美名，遍諸方域而行惠施，是名要名施。<#>云何希天施？答︰如有一類希求生天勝異熟果而行惠施，謂我命終當生天上，由今布施受天妙樂，是名希天施。<#>云何爲莊嚴心、爲資助心、爲資瑜伽、爲得通慧菩提涅槃上義故施？答︰如有一類作是念言︰我心長夜爲貪嗔痴之所雜染，心雜染故有情雜染，心清淨故有情清淨，若行惠施便發起欣，欣故生喜，心喜故身輕安，身輕安故受樂，受樂故心定，心定故如實知見，如實知見故生厭，厭故能離，離故得解脫，解脫故證涅槃，如是布施漸次增長諸勝妙法，展轉證得菩提涅槃微妙上義。’<#>◎附四︰〈十施〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>指菩薩所修的十種施捨行。即︰<#>(1)分减施︰又名修習施法。謂菩薩禀性仁慈，好行惠施，若得美食，不專自受，要與衆生，然後方食；凡所受物，悉亦如是。<#>(2)竭盡施︰又名最後難施法。謂菩薩得種種上味飲食、香華衣服等資生之具，爲饒益衆生，隨其所有一切皆舍，乃至盡命，亦無所吝。《華嚴經探玄記》卷六雲（大正35·234c）︰‘舍所極要命受中夭，附近死邊名最後難，又諸施中，最在後故。’<#>(3)內施︰謂菩薩憐憫衆生老病疾苦，舍自身施與衆生，以濟其命，心亦無悔。或稱內舍，與外施、內外施合稱三舍。<#>(4)外施︰又稱外舍。謂菩薩爲饒益衆生，施與王位福樂等外報，而無所悔。<#>(5)內外施︰王位、財寶爲外，身爲役使爲內。謂菩薩將自身、財寶及王位盡施與衆生，心無所悔。<#>(6)一切施︰謂菩薩盡舍一切，惠施衆生。依《華嚴經探玄記》卷六所釋，內外施通于依正二報，不包括妻子，而一切施則包括妻子，此系二者的差別。<#>(7)過去施︰謂菩薩聞過去諸佛菩薩所有功德，聞已不著，了達非有。不起分別，不貪不求，無所依倚。見法如夢，無有堅固。于諸善根不起有想，亦無所依。但爲教化取相衆生，成熟佛法，而爲演說。又複觀察過去諸法，十方推求皆不可得。作是念已，于過去法，畢竟皆舍。是名過去施。《華嚴經大疏鈔》卷二十一釋雲（卍續9·767上）︰‘過去施者，然三世之施，通相皆明不著。別則過去不生追戀，未來預止貪求，現在心無染著。’<#>(8)未來施︰謂菩薩聞未來諸佛之所修行，了達非有，不取于相。不別樂往生諸佛國土。不味不著，亦不生厭。不起善根回向于彼，亦不于彼而退善根。常勤修行，未曾廢舍。但欲因彼境界，攝取衆生，爲說真實，令成熟佛法。然此法者，非有處所，非無處所。非內非外，非近非遠。複作是念，若法非有，不可不舍，是名未來施。<#>(9)現在施︰謂菩薩聞六欲天、色界、五淨居、二乘等功德，不生貪著。觀爲如幻如化。且爲令衆生舍離惡趣，心無分別，修菩薩道，成就佛法，而爲演說。此中，但列二乘而不提佛、菩薩。就此，《華嚴經探玄記》卷六釋雲（大正35·234c）︰‘現在所貪中淨法內，但舉二乘者，以佛菩薩現在緣成非不求故，不同過未謝及未至無緣起故，是故不同前。’<#>(10)究竟施︰謂菩薩于無量根缺衆生乞求眼、耳、鼻、舌、身等根時，均如願施與。以致自身在無量劫中，諸根不具，但不生一念悔惜之心。常住四念處觀，不生戀著。能開導一切衆生，令彼于身心不生貪愛，悉得成就清淨智身。<#>此中，前六者捨身、命、財，爲事舍；次三者爲心舍，即舍離取相之心；最末者爲俱舍，即兼事舍及心舍。<#>［參考資料］　《中阿含》卷十四〈大天■林經〉、卷三十〈福田經〉；《增一阿含經》卷四〈護心品〉；《阿毗曇甘露味論》卷上〈布施持戒品〉；《大般若經》卷四六九、卷五六九；《菩薩地持經》卷四〈施品〉；《金光明最勝王經》卷三；《大智度論》卷二十九；《瑜伽師地論》卷三十九〈施品〉；道端良秀《中國佛教と社會福祉事業》。<#>


meanings:
1901梵語 dāna，巴利語同。音譯為檀那、柁那、檀。又稱施。或為梵語 dakṣiṇā 之譯，音譯為達嚫（嚫又作䞋）、大嚫、嚫，意譯為財施、施頌、嚫施。即以慈悲心而施福利與人之義。蓋布施原為佛陀勸導優婆塞等之行法，其本義乃以衣、食等物施與大德及貧窮者；至大乘時代，則為六波羅蜜之一，再加上法施、無畏施二者，擴大布施之意義。亦即指施與他人以財物、體力、智慧等，為他人造福成智而求得累積功德，以致解脫之一種修行方法。大乘義章卷十二解釋布施之義：以己財事分散與他，稱為布；惙己惠人，稱為施。小乘布施之目的，在破除個人吝嗇與貪心，以免除未來世之貧困，大乘則與大慈大悲之教義聯結，用於超度眾生。　施財之人，稱為檀越（梵 dānapati，布施主之意，意譯為施主、檀那主，簡稱為檀那）；而所施之財物，稱為嚫資、嚫財、嚫金、嚫錢、堂嚫（對僧堂之僧施物之意）、俵嚫（分與施物之意）、信施（信徒施物之意）。此外，獻上錢財，稱為上嚫；施物供於佛前，稱為下嚫。於日本，信者所屬之寺院，稱為檀那寺；而道場所屬之信者，稱為檀家、檀中、檀徒、檀方。　布施乃六念之一（念施），四攝法之一（布施攝），六波羅蜜及十波羅蜜之一（布施波羅蜜、檀波羅蜜）。布施能使人遠離貪心，如對佛、僧、貧窮人布施衣、食等物資，必能招感幸福之果報。又向人宣說正法，令得功德利益，稱為法施。使人離開種種恐怖，稱為無畏施。財施與法施稱為二種施；若加無畏施，則稱三種施。以上三施係菩薩所必行者。其中法施之功德較財施為大。布施若以遠離貪心與期開悟為目的，則稱為清淨施；反之則稱不清淨施。至於法施，勸人生於人天之說教，稱為世間法施；而勸人成佛之教法（三十七菩提分法及三解脫門），稱為出世法施。此外，關於施、施波羅蜜之區別，據優婆塞戒經卷二載，聲聞、緣覺、凡夫、外道之施，及菩薩在初二阿僧祇劫所行之施，稱為施；而菩薩於第三阿僧祇劫所行之施，則稱為施波羅蜜。　據菩薩善戒經卷一序品載，在家菩薩行財施與法施；出家菩薩行筆施、墨施、經施、說法施等四施；而得無生忍之菩薩則具足施、大施、無上施等三施。俱舍論卷十八舉出八種布施，即：隨至施、怖畏施、報恩施、求報施、習先施、希天施、要名施、為莊嚴心等施。同書卷十八亦舉出施客人、施行人、施病人、施侍病者、施園林、施常食、隨時施等七種布施。舊譯華嚴經卷十二「十無盡藏品」則有修習施、最後難施、內施、外施、內外施、一切施、過去施、未來施、現在施、究竟施等十施。上述乃就布施行為之內容、態度、目的等之不同，而有種種分類方式。又施者、受者、施物三者本質為空，不存任何執著，稱為三輪體空、三輪清淨。〔中阿含卷三十福田經、增一阿含經卷四、卷九、卷二十、大般若波羅蜜多經卷四六九、卷五六九、菩薩地持經卷四、布施卷、大智度論卷十四、卷二十九、瑜伽師地論卷三十九〕（參閱「達嚫」5677）


meanings:
Sợi vải khai thị chân lí. Công án này được thấy ở tiết Điểu Khoà Hoà thượng trong Tổ Đường tập q. 3 ghi: »Nhân thị giả từ biệt ra đi, Sư hỏi: Ngươi đi đâu? Thị giả thưa: Con đi học Phật pháp ở các thiền viện. Sư bảo: Nếu là Phật pháp, ở đây ta cũng có chút ít. Thị giả liền hỏi: Phật pháp ở đây là gì? Sư bứt một sợi vải trên áo vải để khai thị Thị giả liền ngộ. Câu truyện này chủ yếu khơi gợi ý nghĩa chúng sinh đều có Phật tính, Phật pháp chính là ở nơi tự thân mỗi người, giống như trên y phục của mỗi người đều có sợi vải«.


meanings:
1903（B隶htlingk, Otto Von; 1815～1904）德國之梵語學者。蘇俄學士院會員（1855）。曾致力於梵文原典之刊行、翻譯，及辭典之編纂。與羅特華爾特（Loth, Walter Rudolf Von; 1821～1895）共同編纂梵文大辭典（Sanskritw隶rterbuch），計七卷，前後共歷二十三年（1853～1875），對促進印度學之研究，功績甚大。其後，又完成一部梵文小辭典七卷（1879～1889），及波膩尼文典（Pāṇini's Grammatik mit ］bersetzung, 1887）。此外，著作尚有 Acht B渋cher grammatischer Regeln, 2 vols., 1839～1840；Sanskrit-Chrestomathie, 1845；］ber die Sprache der Jakuten, 1851；Indische Spr渋che, 3 vols., 1870～1878(2); Kāvyādarśa, 1890.


meanings:
（梵 poṣadha、upoṣadha、upavasatha、upavāsa，巴 uposatha、posatha，藏 gso-sbyoṅ-ba）佛教徒的一種聚會名稱。就比丘、比丘尼而言，指說戒、懺悔的聚會；就在家信衆而言，指各齋日的聚會。梵語全名爲‘優波婆素陀’，略稱爲優婆婆沙、優婆娑、布薩陀婆、優補陀婆、布沙他、逋沙他、布灑他、褒灑陀等。玄奘義譯爲‘長養’，義淨義譯爲‘長養淨’。此外又譯爲共住、善宿、近住、淨住、齋等詞。又，《毗尼母經》卷三雲（大正24·814b）︰‘斷名布薩，能斷所犯，能斷煩惱，斷一切不善法，名布薩義。清淨名布薩。’<#>布薩，源自印度吠陀以來的祭法。在新月祭（Dars/a-ma^sa）、滿月祭（Paurṇa-ma^sa）的前夜，祭主斷食而住于清淨戒行，即名爲布薩。佛陀時代，印度一般宗教都有于每月八日、十四日、十五日，舉行布薩集會的習慣。佛陀也因應此一宗教活動而成立布薩制。最初爲信衆定期集會，由比丘爲信衆說法。後來幷成爲說戒、懺悔的僧伽布薩。<#>按在家信衆之布薩，系每月六或四次受持八關齋戒。即于齋日至寺院過著清心寡欲、內心清淨的宗教生活。而僧伽布薩則有四要點。即︰<#>(1)每月二次，于陰曆十五日（或十四）、三十日（或二十九）舉行布薩。<#>(2)在一定區域（si^ma^，界）內的比丘，無論舊住或新到，均有參加集會的義務。若有人不到即不合法。<#>(3)如因病不克參加，應委托同住比丘向大衆表示︰對布薩大會所舉行的一切僧事，無條件完全同意。此稱爲‘與欲’（chandamdada^ti）。<#>(4)大衆如法集合，在誦波羅提木叉（戒本）以前，如僧伽有事，先要處理解决。如比丘在半月間有所違犯，須在大衆前告白懺悔，依法處分。<#>因僧伽布薩在會中讀誦戒本，故其布薩也稱爲說戒。又可分爲︰(1)小乘布薩，誦二五○戒的小乘律。(2)大乘布薩，誦‘梵網戒’等大乘戒（十重、四十八輕戒）。在中國、日本，有時大小乘戒幷誦，有時僅誦大乘戒。大小乘布薩幷行時，于小乘布薩之次日誦大乘戒。<#>此外，日本也有一年只舉行一次大布薩會的情形。錫蘭、緬甸、尼泊爾等地于每周舉行，西藏則在每月的十四、十五、二十九、三十日舉行布薩。中國有每月初一、十五舉行者，有自擇時日者，有偶而行之或全然不行者。<#>［參考資料］　《五分律》卷十八；《四分律》卷三十六；《毗尼母經》卷三；《薩婆多毗尼摩得勒伽》卷六；《四分律行事鈔》卷上四；《根本薩婆多部律攝》卷一。<#>


meanings:
1909梵語 poṣadha, upavasatha, upoṣadha, upavāsa, 巴利語 uposatha 或 posatha。又作優波婆素陀、優婆娑、布薩陀婆、布灑他、布沙他、鄔波婆沙、逋沙陀、褒灑陀、烏逋沙他。意譯為長淨、長養、增長、善宿、淨住、長住、近住、共主、斷、捨、齋、斷增長，或稱說戒。即同住之比丘每半月集會一處，或齊集布薩堂（梵 uposathāgāra，即說戒堂），請精熟律法之比丘說波羅提木叉戒本，以反省過去半月內之行為是否合乎戒本，若有犯戒者，則於眾前懺悔，使比丘均能長住於淨戒中，長養善法，增長功德。又在家信徒於六齋日受持八齋戒，亦稱布薩，謂能增長善法。　布薩一制係源於印度吠陀以來之祭法，即在新月祭（梵 darśa-māsa）與滿月祭（梵 paurṇa-māsa）之前一天舉行預備祭，稱為布薩；祭主於此日斷食，安住於清淨戒法中，令身心俱淨。其後傳至佛陀時代，外道尼乾子等仍有集會一處，持斷食等四戒之作法，佛陀亦准許於僧團中用其行事，故知佛教之布薩即依準此一風習而來。惟若依佛制，則應誦念全部之波羅提木叉，但若遇八難等諸緣，則僅誦念其中之一部分即可，故知為因應情事之緩急，說戒亦有廣、略之分別。　四分律卷五十八將布薩分為三語布薩、清淨布薩、說波羅提木叉布薩、自恣布薩等四種；五分律卷十八列舉心念口言、向他說淨、廣略說戒、自恣布薩、和合布薩等五種；善見律毘婆沙卷十六則舉出十四日布薩、十五日布薩、和合布薩、僧布薩、眾布薩、一人布薩、說波羅提木叉布薩、淨布薩、敕布薩等九種。至於布薩日之日期，諸經律各有異說。中阿含卷十四大天㮈林經、增一阿含經卷十六等以每月之八日、十四日、十五日、二十三日、二十九日、三十日（即六齋日）行布薩。四分律卷五十八則以一日、十四日、十五日為布薩日。大智度論卷十三則以一日、八日、十四日、十六日、二十三日、二十九日等為布薩日。大致說來，半月中三度說戒，稍嫌過繁，後乃產生半月一回之制。又布薩及持齋之風氣在我國及日本古來即頗為流行。〔雜阿含經卷四十、毘尼母經卷二、四分律卷三十六、十誦律卷五十九、根本薩婆多部律攝卷一、四分律刪繁補闕行事鈔卷上四、法苑珠林卷八十八、玄應音義卷十四〕（參閱「布薩日」1911）


meanings:
① Áo vá của chư tăng. Bài thơ »Sơn trung tứ oai nghi« trong PDNL q. hạ ghi: »但 得 身 心 到 處 閒、多 年 布 衲 從 教 破。 – Chỉ cần thân tâm đến được chỗ an nhàn, mặc cho chiếc áo vá lâu năm bị rách«. ② Từ gọi tăng nhân. Tiết Dược Sơn Duy Nghiễm trong NĐHN q. 5 ghi: »遵 布 衲 浴 佛、 師 曰： 這 箇 從 汝 浴、 還 浴 得 那 箇 麼？ 遵 曰： 把 將 那 箇 來。 師 乃 休。 – Tuân Bố nạp tắm Phật. Sư bảo: Cái này được ngươi tắm, có tắm được cái kia chăng? Tuân đáp: Xin đem cái kia lại. Sư liền thôi«.


meanings:
(?-916) Thiền tăng đời Ngũ Đại, tự xưng Khế Thử, hiệu Trường Đinh Tử, người xứ Phụng Hoá Minh Châu (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Người đời gọi sư là: Bố Đại Hoà thượng, Di-lặc Phật, Hoan Hỉ Phật. Tôn tượng của sư ở Nhật Bản, được thờ phụng như một trong bảy vị Phúc thần.


meanings:
1908（Burnouf, Eugⅳne; 1801～1852）法國之語言學者、東方學學者。一八二六年與德國印度學學者拉森（Christian Lassen）共同發表「巴利語─即有關恆河彼岸半島之聖典語研究」之論文，而廣受歐洲學術界之重視。一八三二年，任法國國立高等教育學院（Collⅳge de France）之梵語教授。通曉古代波斯語、梵語、巴利語，為印歐比較語言學之權威。在梵語佛教原典之研究上，具有劃時代之貢獻。門下俊秀輩出，尤以語言學之研究為突出，乃蔚成一代之風氣，而漸形成法國佛教學派（Écolefran⑹aise de bouddhologie）之基礎。　氏對於古代楔形文字之解說、大乘莊嚴寶王經（梵 Kāraṇḍa-vyūha）之譯注、阿凡士塔（Avesta）之研究，開前人未有之先驅，為開拓印度富蘭那文學（梵 Bhāgavata Purāṇa）之研究而大放異彩。其印度佛教史序說（Introduction ⑦ l'histoire du Bouddhisme Indien）一書，為般若、楞伽、華嚴、金光明、法華，及其他大乘經典內容之撮要，對於佛傳，以及解明佛教教理而言，頗具時代新意義，此外亦確立梵語佛教研究之基礎。一八三七年，英國東方學學者荷吉森（B.H. Hodgson）因激賞氏之才學，乃以貴重之梵文古寫本百七十餘部贈與法國；一八五二年，氏乃根據其書而出版法華經之法譯本 Lotus de la bonne loi，由於該書譯筆嚴謹，遂成為後世梵本西譯之法式。另著有 Essai sur le Pali, 1826; Commentaire sur le Yaśna, 1833～1834; Etudes sur la langue et les textes Zends, 1840～1850; Bhagavat Pur⑨na, 3 vols., 1840～1844 等書，並創設有法國亞洲協會。


meanings:
（Eugene Burnouf；1801～1852）法國的梵語學者及佛教學者。生于巴黎，父爲著名的語言學者Louis Burnouf。<#>西元1826年，與德國的印度學者拉森（Christian Lassen）共同發表論文︰〈巴利語──即有關恒河彼岸半島的聖典語研究〉（Essai sur le Pa^li ou langue sacre/e de la pre-squ'lle au dela\ Gange），頗爲歐洲學術界所推崇。曾創辦法國亞洲協會，在E/cole nor-male（師範學校）教授一般文法學及比較文法學，幷承其師之衣鉢，任法蘭西學院（Col-le\ge de France）的梵語教授。<#>1837年，氏著手研究赫吉森（B. H. Hod-gson）贈與的梵語佛典古寫本，而于1844年發表《印度佛教史序說》（Introduction a\ l'histoire du bouddhisme indien）。此書爲《般若》、《楞伽》、《華嚴》、《金光明》、《法華》及其他大乘經典內容之撮要，對佛傳與佛教教理也有獨到的研究，因此爲歐洲學術界奠定梵語佛教的研究基礎。1852年完成法譯《法華經》。由于該書譯筆嚴謹，遂成爲後世梵本西譯的模式。<#>此外，氏另有其他著作，諸如與佛教有關的︰《大乘莊嚴寶王經》（Karaṇḍa-vyūha）之譯注；與梵語相關的︰出版《薄伽梵往世書》（Bha^gavata Pura^ṇa）的原典及翻譯（1844～1848）；與波斯語有關的︰有此種語言及文法的研究、阿凡士塔（Avesta）聖典及其注疏類的研究等。在任何一方面，他都開拓出前人所未曾有的領域，功績顯著。<#>氏之門下俊秀輩出，如穆勒（Marx Mu|l-ler; 1823～1900）、斯那爾（E/mile Senart；1847～1922）等人，在語言學的研究皆甚爲優異，因而形成法國佛教學派的基礎。<#>［參考資料］　渡邊海旭《歐米の佛教》；山口益《フランス佛教學の五十年》；狄雍（J. W. de Jong）著·霍韜晦譯《歐美佛學研究小史》第一章。<#>


meanings:
1906位於西藏拉薩西北馬布日山上，寺域廣及山之一半。布達拉，西藏名 Po-ta-la 之音譯。又稱普陀宮、布怛羅廟、補陀羅廟、補怛洛伽宮、補陀落迦宮。po-ta-la 由梵語 potalaka 而來，意即佛教聖地。相傳七世紀時，吐番贊普棄宗弄贊與唐聯姻，為迎娶文成公主，故於此首建宮室，後世屢有修築。十七世紀中葉，達賴五世受清朝冊封，其總管第巴桑結嘉錯予以重修並擴建，歷時五十年，始具今日之規模。寺內僧徒多達二萬五千人以上，大小樓房數千間，不但為西藏最大之佛寺，亦為世界最大之佛寺。此處為歷代達賴喇嘛之冬宮和坐床處，亦為西藏政教合一之統治中心。自達賴五世起，凡重大之宗教、政治儀式皆在此舉行。　本宮主樓共十三層，自地基至宮頂高一一○公尺，幾及於紐約之帝國大廈，東西長六百公尺。全由木、石構成，而無任何鋼骨支撐，可謂建築上之奇蹟。畫棟彫樑金碧輝煌，四壁塑有色彩明麗之人、龍、鳳、鶴、獅等浮彫，極具藝術價值。內有宮殿、佛堂、習經室、寢宮、靈塔殿、庭院等。寺內佛像數以萬計，往來參拜者多以觀音為最聖之本尊。有歷代達賴喇嘛靈塔八座，塔身以金銀包裹，寶玉鑲嵌，輝煌壯觀。宮內存有大量珍貴文物，如明、清兩代皇帝封賜官員之詔敕、封誥、印鑑、禮品，及各種罕見之經文典籍、佛像等。


meanings:
（藏 Bu-ston rin-chen-grub、Bu-ston Khn-che；1290～1364）又譯‘布敦’。或‘布頓仁欽朱’。西藏迦舉派中綽普系的名學者。名寶成。其父勝幢吉祥賢和母親福億都是密宗的阿闍黎。他生于肖梅公奈的寺院裏，時元·至元二十七年（1290）仲春。幼年從母學法，五、六歲時他母親教他讀誦《臨終智慧經》和《地藏十輪經》等。七歲時，曾到綽普巴處求受發菩提心的教授，八歲時從綽普巴求受薩嘉派的勝樂鈴師曼荼羅四種灌頂、持拋儀和甚深口訣等。又在幼年期中曾從余師學習算術、草書、卦宮、咒術等。另外，又從他的祖父學習舊派的大圓滿數年，對于大圓滿的普行續、前譯五部、後譯十三部、心部母子十八部、界部等法，都圓滿受學。<#>他于十八歲從福怙出家爲沙彌，更從其學《八千頌般若》、《二萬頌般若注解》、《入行論》等經論，《律經》、《本生鬘》等律部，《集量論》、《量决定論》及各種注疏等量論，約二年。後來，又從阿闍黎量士和寶獅子等學習各種密法，都得善巧。二十三歲，受近圓戒爲比丘，仍廣學各派顯密教法。又到解脫譯師處學聲明，對于《旃陀羅記論釋》、《迦羅波經釋》以及《阿摩羅俱舍》等都能通達。同時，西度東西兩方，迦濕彌羅、信度、僧伽羅島、海邊等各種不同語言也都學通，成爲當時的一大譯師。後又從勝德獅子學時輪灌頂教授拉卓兩派密意匯合之法，以及其他密法多種。此後仍然廣事參學，據說他自幼至長共參學二十八位大阿闍黎，對當時西藏所有的顯密法門，幾乎全部學到。<#>三十歲左右布頓的學業和思想即已成熟，此後從事著述、翻譯和編訂大藏等工作。1320年他到霞魯寺，以後大部份時間都住持該寺。他的弟子繼承法座，衍爲霞魯一派。後來，他的名聲遠揚，1333年元順帝妥歡鐵木兒汗即位後，曾派遣使臣前來問候。當時的印度法王福基也派人前來致意。1344年，元順帝派使臣拔得青恩及藏拔拉都悉立官等帶詔書來請，他謝絕未去。這時，他翻譯了獅子難勝的《記論迦羅波經釋》，幷另造大疏。又譯無垢藏造《金剛甘露釋難》、極寂友造《金剛藏莊嚴釋難》、游戲金剛造《金剛薩埵修法釋》、大悲尊造《明炬釋難》、牟尼室利造《五次第釋》等。又阿婆耶（無畏）所造《五次第釋》舊譯本，特爲補譯缺文。又應喇嘛滾邦清波之請，譯出《吉祥無二最勝大教王經》。總之，他對佛說、論著兩種經典，僞造的加以破斥，不妥的另行重譯或加以勘正，或補譯缺佚，有的加以注解分疏。他經常有書手若干人相隨，翻譯、編訂、著述等事同時進行。而他對于灌頂、說法、教授等事從來也不間斷。不輕末學，平等攝受，弟子很多。<#>1351年，他六十二歲，住裏浦。次年，作了《大菩提塔樣尺寸》（有漢譯本）；幷修建一磚砌大菩提窣堵波于裏浦，高六十九肘，廣袤二十三肘，收藏印度、尼泊爾、漢地、西藏佛教的文物甚多。1353年，他六十四歲，應蒙古成吉思汗六世孫般若景色烏景王等之請，傳授時輪等無上深法。又作《吉祥勝樂根本續大疏》等。六十五歲，住霞魯寺內修定，外則講說、辯論、著述、翻譯，從不間斷，幷且興建了七十餘種大曼荼羅儀軌，廣事宣揚密法。1357年，他六十八歲時，有迦濕彌羅班胝多蘇摩那室利來藏，布頓又從其受學觀自在無上蓮華網灌頂，幷翻譯修法、壇儀、灌頂儀、開光、護摩等梵本。1364年，他七十五歲，頞婆荼月二十一日（約當農曆五月初六日）晨去世。弟子寶勝嗣法。隨後構成了霞魯派。<#>西藏從972年（或作978年）開始佛教的後弘期，到布頓出生時（1290）已有三百多年。這一階段的藏地佛教，由于傳承的源流不同而各宗競起，平行發展，而且譯籍也逐漸增多。到了西元十四世紀（布頓時代），西藏佛教不管新舊宗派，都有總結教義、整理教典的要求。布頓可以說是應運而生幷且出色地完成了這種工作的人。他的一生，翻譯、著述涉及的範圍很廣，但他對于西藏佛教的突出貢獻，不能不推他對于大藏經的整理、分類和編目的工作，他三十二歲時完成《善逝教法史》。這是西藏很早的一部佛教通史著作，其中保存了不少有價值的佛教史料以及當地一般史地資料。他在此書最後部份曾對西藏所譯佛教教典做了理論性的分析和編目，後來布頓自編大藏經目錄，大體上就是依此訂定的規模。他分譯典爲經、咒兩部分（即顯密兩類），又各分佛語（佛說）和論著兩類。後來編訂入藏之籍以譯典爲限，即有甘珠和丹珠兩藏的名稱，意思是‘佛說譯典’和‘論著譯典’。經部佛說分三法輪︰初，四諦法輪，如《毗奈耶》、《別解脫經》等。中，無相法輪，如《般若十萬頌》、《二萬五千頌》等。後，勝諦了義法輪，如《華嚴》、《寶積》等及諸大乘經。經部論著又分三類︰初，釋經別意，依三法輪再細分。次，釋經總意，即因明、聲明論等。三，散類，即《智慧百論》等。咒部佛說分爲四類‘本續’。初，事續，如文殊續類、觀音續類、金剛手續類等。次，行續，如《大日經》、《金剛手灌頂續》等。三，瑜伽續，如《真實攝》、《金剛頂》、《降三世》等。四，無上瑜伽，又分父續和母續。前者如《密集》、《大威德》等。後者如《喜金剛》、《三補咤》、《勝樂》、《大手印明點》、《金剛四座》等。或者另從母續中分出一部爲無二續，如《時輪》等。咒部論著譯典分‘別譯’和‘總譯’兩類。別譯類依上述佛說四續部分四，分別收各該部的注疏和撰述。總釋類則爲一般的修法、壇儀、咒道次第、三昧耶律儀、開光、護摩、會供等著述。<#>布頓後來又編次大藏中《續部總目錄》，（收入拉薩版全集第二十六套）和《論著譯典目錄》。《論典目錄》先後編定兩次，初編本別名《如意珠自在才鬘》（收入拉薩版全集第二十六帙），作于1335年；重編本別名《如意珠寶篋》（收入拉薩版全集第二十八帙），補訂于1362年，這算是布頓的晚年定本。這些目錄在各種譯典的編次、分類、卷數、譯人等方面，都對舊目錄的記載有所考訂改正，十分精細，成爲後世各版大藏經的依據。<#>布頓對于西藏翻譯的教典這一種分類法，實際是他對于藏地佛教文獻的一種整理總結。而且，經他刊定的那種分類，如密典之分四續，到後代就成爲一種定說了。後來宗喀巴（1357～1419）出世，學說思想雖然繼承阿底峽，但關于教典的組織分部仍然遵循布頓之說。<#>布頓的著作（譯典除外），在舊編全集內，約有一八二種，分十七帙。後來拉薩新版重新補訂編次，得二三○種，分二十六帙（末附弟子寶勝集二帙）。（郭元興）<#>［參考資料］　Edited by E. Obermiller《The His-tory of Buddhism in India and Tibet by Bu-ston》；Edited by G. N. Roerich《The Blue Annals》。<#>


meanings:
1906（1290～1364）西藏名 Bu-ston rin-chen grub，或 Bu-ston kha-che。又稱布頓仁欽札巴，或布頓寶成。為西藏佛教薩迦派（藏 Sa-skya-pa）之學僧。初依尼瑪（藏 夊i-ma rgyal-mtshan dpal-bzaṅ-po）出家學顯教，又依杜普派（藏 Khro-phu）高僧養傑巴（藏 Yan-rtse-ba Rin-chen seṅ-ge）修習密教，精通顯密兩教。其後於西迦結（藏 Gshi-ga-tse）附近之夏路寺（藏 Sha-lu）任住持，大揚宗風，世稱夏路派，影響後代諸派深鉅。師以著善逝教法史（藏 Bde-gśegs bstan-paḥi chos-ḥbyuṅ, 1322，通稱布頓佛教史）著稱，其書多富傳說性，然亦不失為了解西藏古代史之重要史籍。又集錄印度撰述之佛教聖典及其注釋、論書等之藏譯本，復將舊奈塘寺之古版西藏藏經加以增補，加入新譯經典約一千部，而總分為甘珠爾、丹珠爾兩大部類，並編纂其目錄。上述之外，另有布頓全書（藏 Bu-ston gsuṅ-ḥbum），凡二十八函二○六部之多，與宗喀巴全書（藏 Tsoṅ-kha-pa）同為以藏文撰述佛教文獻之重要資料。〔E. Obermiller: History of Buddhism by Bu-ston, 1931～1932; G.N. Roerich: The Blue Annals, 1949～1953、プトンのチベツト仏教史（芳村修基，仏教學研究六）〕


meanings:
（藏 Bde-bar-gśegs-paḥi bstan-pa-ḥi gsal-byed,Chos-kyi ḥbyuṅ-gnas gsuṅ-rab-rin-po-cheḥi mdsod ces-bya-ba）藏傳佛教史籍。意譯作《善逝教法源流大寶藏論》、《佛教史大寶藏論》、《善逝教法源流》、《善逝教法史》等名。由于作者名爲布頓，故又稱《布頓佛教史》。本書是西藏最早之教史及教法文獻，極受後世珍視。作者根據其高超而卓越的佛教觀及佛教史觀，有體系地提示佛教的教理及其歷史開展。<#>布頓，詳名布頓·仁欽朱（Bu-ston rin-chen-grub），生于中部西藏。其人精通顯密教理，以及歷史、文獻。有一百數十種著作流傳後世。本書即其代表作之一，完成于西元1322年。<#>全書分爲四章︰<#>(1)按古印度造論風格，概述講經聞法的功德與聞、思、修的關係。<#>(2)記述佛陀誕生、三轉法輪及滅後的三次結集，經律論三藏的出現及佛教在印度、尼泊爾傳播的歷史。對龍樹、提婆、無著、世親、陳那、法稱的生平及著作，也有扼要的介紹。<#>(3)從叙述吐蕃王統世系起，到佛教傳入西藏，分前弘期、後弘期止。對當時吐蕃贊普選派王室、貴族子弟到印度、尼泊爾與漢地學經，迎請高僧傳教、譯經，建立僧伽制度等情况，記述比較詳細，是研究吐蕃宗教史與各族人民文化交流的重要史料。<#>(4)以大量篇幅對藏地所譯典籍作理論性的分析及編目，是布頓對前人譯著的整理與總結。後來之新奈塘版藏經目錄可謂即以此目錄爲基礎而編成。<#>書中，布頓對顯乘佛典的分類法，以及西藏弘通史的區分法，均爲後人所承襲。布頓將一切佛說分爲三時︰<#>(1)初時法輪︰佛陀在鹿野苑說四諦法、根本戒律等。<#>(2)中時法輪︰佛陀在靈鷲山說無相法、《般若經》。<#>(3)後時法輪︰佛陀在毗舍離等處說分別法、《華嚴經》。<#>本書有英、日、中等各種譯本。其中漢譯本系郭和卿所譯，書名爲《布頓佛教史》。加有譯注。<#>


meanings:
1907西藏名 Bde-bar-gśegs-paḥi bstan-paḥi gsal-byed, Chos-kyi ḥbyuṅ-gnas gsuṅ-rab-rin-po-cheḥi mdsod ces-bya-ba。略作 Bde-gśegs bstan-paḥi chos-ḥbyuṅ。意譯作善逝教明法生寶藏史、善逝教法源流、善逝教法史。為藏文佛教史。著者布頓（藏 Bu-ston, 1290～1364）生於西藏中部，係一通達顯、密教理及歷史、文獻等之大學僧。對般若經中之現觀莊嚴經論、入菩提行經，及宗喀巴之祕密道次第論尤為精熟。著書共百數十種，本書完成於一三二二年，即其較具代表性之著作。布頓精研譯自梵本之西藏大藏經，並作成目錄，附於本書之中，新奈塘版藏經目錄可謂即以此目錄為基礎而編成。　本書可大別為二，一為佛教文獻與教法概說，又分為：(一)教法（梵 dharma）之學習及教授之功德，(二)佛教文獻概說，(三)學習及教授之規則方法。二為佛教史部分，又分為：(一)印度部分，詳述十事非法，及第二、三次結集至分派為十八部之經過。(二)西藏部分。本書廣泛敘述教法與佛教史，係作者佛教學體系化之著作，非單純之佛教史書，以其為西藏最早之教史及教法文獻，故為研究印度佛教及西藏佛教之重要史籍，亦深為後世所珍視。〔Obermiller: History of Buddhism; Wassilijew: Der Buddhismus；Rockhill: The Life of the Buddha; Schiefner: Geschichte des Buddhismus in Indien、タ｜うナ｜タ印度佛教史、西藏傳印度佛教歷史、西藏撰述佛典目錄〕


meanings:
Trải tóc lên bùn. Theo truyện thần thoại Phật giáo: Tiền thân của đức Phật Thích-ca dâng hoa cúng dường Phật Nhiên Đăng và khi thấy mặt đất lầy lội, ngài đem tóc của mình trải lên bùn để Phật Nhiên Đăng bước qua. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »布 髮 掩 泥 因 底 事？– Trải tóc lên bùn rốt cuộc vì cái gì?«.


meanings:
1908（Nikolai Mikhailovich Przhevaliskij, 1839～1888）係俄國著名探險家，世稱探險家中之探險家，乃西域探險之先鋒。一八七○至一八八五年間，四次探勘亞洲內陸，包括蒙古、甘肅、青海、西藏、天山、塔里木河流域、于闐、準噶爾盆地、塔克拉馬干沙漠等地，行程長達三萬餘公里。病逝於第五次旅行途中。布氏最著名之事跡，係有關羅布泊為一漂移之淡水湖之探險、報告，曾引起學界熱烈之論爭，後經瑞典探險家赫定（Sven Hedin 1865～1952）確定其學說，爭端始告平息。氏一生之探險及報告，為西域佛教之研究揭開序幕。〔N.M. Karataev: N.M. Przhevalskij, 1948; E.M. Murzaev: N.M. Przhevalskij, 1953〕


meanings:
【補帄】bổ đinh [bưding] ① Vá sửa quần áo; ② Chỗ vá. Cv. 補丁, 補釘, 補靪.


meanings:
① Buồm, một thứ căng bằng vải hay bằng chiếu dựng lên trên thuyền cho gió thổi thuyền đi. ||② Một âm là phám thuyền xuôi gió.


meanings:
Buồm: 帆檣林立 Cột buồm san sát; 一帆風順 Thuận buồm xuôi gió; 孤帆 Cánh buồm đơn chiếc.


meanings:
① Ít, như ki hi 幾希 hầu ít, hiếm, hi hãn 希罕 hiếm có, hi kì 希奇 lạ lùng ít thấy, v.v. ||② Mong, như hi kí 希冀 mong cầu, hi vọng 希望 mong ngóng, v.v. ||③ Vô hình.


meanings:
① Hiếm, ít: 地廣人希 Đất rộng người thưa (Sử kí); 物以希爲貴 Vật hiếm là quý; 幾希 Hầu ít, hiếm; ② Mong, mong cầu: 希准時出席 Mong đến dự đúng giờ; 敬希讀者指正 Kính mong bạn đọc chỉ giáo; ③ (văn) Chờ xem, xem xét; ④ (văn) Ngưỡng mộ; ⑤ (văn) Đón ý hùa theo: 弘希世用事，位至公卿 Hoằng làm việc hùa theo thói đời, địa vị lên tới hàng công khanh (Sử kí); ⑥ Ngưng dần; ⑦ Im lặng; ⑧ Rất; ⑨ [Xi] (Họ) Hi.


vietnamese:
hi tẩu thiệu đàm thiền sư quảng lục <bktt>


vietnamese:
hi tẩu thiệu đàm thiền sư quảng lục <pqđtđ>


vietnamese:
hi tẩu thiệu đàm thiền sư quảng lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Hi Tẩu Hoà thượng quảng lục. Ngữ lục, 7 quyển, do Hi Tẩu Thiệu Đàm soạn vào đời Tống, thị giả Pháp Trừng biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 122, trang 187. Nội dung gồm có các lời dạy của sư Hi Tẩu như: Tiến sơn ngữ ở Phật Đà Sơn, phủ Khánh Nguyên. Tiến sơn ngữ ở Pháp Hoa Tự, phủ Bình Giang. Tiến sơn ngữ ở Hiền Thánh Tự, núi Tuyết Đậu, phủ Khánh Nguyên, Tiểu tham, Pháp ngữ, Niêm cổ, Đề bạt, Tụng, Tán, Tiểu Phật sự… »Thị Nhật Bản Bình Tướng quân pháp ngữ« trong quyển 4 là vị tăng Nhật Bản tên Đương Khê Đạo Long sai sứ thỉnh Hi Tẩu khai thị pháp ngữ, Hi Tẩu do đây gởi cho Tướng quân Mạc phủ đương thời là Bắc Loại Thời Tông một số lời dạy. »Tuấn thị giả tương biệt sơn Tứ hội ngữ lục quy Nhật Bản hành cầu dư tự dẫn« và »Nhật Bản Trừng Thượng nhân (Tối Trừng)« trong quyển 6. Các bài tụng của Thượng nhân Pháp Nhiên (Nhật Bản) đều hiển bày mối quan hệ mật thiết giữa Hi Tẩu với các vị tăng Nhật Bản đến Trung Quốc. Nhóm ông Tự Ngộ biên tập 1 quyển Hi Tẩu Thiệu Đàm Thiền sư ngữ lục, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 122, trang 159.


meanings:
2873梵名 Hitopadeśa 之音譯。為印度古典文學寓言集，以梵文寫成，約成於十至十四世紀間，相傳作者為那羅延那（梵 Nārāyaṇa）。或謂那羅延那係第九、十世紀間之孟加拉人，準之，則本書成書年代亦應在此一期間。　本書係以寓言文學形式為骨幹，間雜教訓詩而成。書名意為「有益之教訓」，內容包括處世訓、實踐德目與金言。其內容取材自五怛特羅（梵 Pañcatantra）一書者頗多，寓言部分泰半與該書相通，教訓詩亦有部分直接抄錄該書。在印度國內有興地語、孟加拉語等數種譯本，以文體平易，故流布甚廣。此外，本書亦有英譯及歐洲各國之譯本。


meanings:
Thiền tăng đời Tống, họ Tạ, người Tô Châu, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Chính Cần ở Thường Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô).


meanings:
（藏 Shi-byed-pa）西藏佛教教派之一。又譯希結派、喜解派、系解派（巴）。shi-byed，從字面解釋，是能息滅、能止息的意思；也就是說依靠對般若性空的認識和一連串的苦修，以求停止生死流轉、息滅一切苦惱及其根源。故又名‘息結派’或‘寂成派’。創始者爲出身南印度的游行僧帕·當巴桑結（Pha-dam-pa san%s-rgyas，？～1117）。他精通顯密教法，曾先後五次至西藏傳教，主要活動于衛藏南部，門下弟子衆多。1097年，駐錫藏州定日（Din%-ri）僧院，其後該僧院即成爲希解派的中心地。<#>此派所依據的經典爲《佛說佛母寶德藏般若波羅蜜經》。教義上强調‘一切萬法皆意識所緣，幷非實有’的體悟，系依般若直觀所實現的最高智慧。教授內容，主張依般若空義對治我執煩惱，加上密法的觀想，和修自他相換的菩提心力，息滅惑業苦等。行者多在曠野、墳墓或葬場等處過簡樸的宗教生活。修行時常以人類的大腿骨、頭蓋骨等作法器，以實踐‘無常觀’的教義。<#>依史料記載，帕·當巴桑結曾在三個時期傳授三種不同的教法，因此教派又可分爲初傳、中傳、後傳三個系統。<#>(1)初傳︰傳持者爲喀伽若那姑赫拉（Jn~a^na-guhya）、翁薄譯師（On-po lo-tsa^-ba）及喇窮沃色（Bla-chun% h!od-zer）；主要教授‘息滅燈’、‘大威德’等法。<#>(2)中傳︰傳持者爲瑪·却吉喜饒（Dam-paRma）、索窮·根敦拔（So chun%-ba）等人。教授內容總括顯密法門。<#>(3)後傳︰傳持者爲絳森貢噶（Kun-dgah!）、巴擦貢巴（Pa-tshab sgom-po）、杰哇登內（Rgyal-ba Ten-ne）；主要傳授‘大印無垢點行持’。此外，希解派另一特色是比丘尼游行僧特別多。就中，以瑪基拉蔔頓（Ma-gcigLabs-sgron）最爲有名，經常于衛州南部弘揚教法。<#>由于帕·當巴桑結設教因人而異，傳授內容也較複雜，所以沒有形成統一的教派。又因爲教徒多在荒山老林、人迹罕至的地方苦修，沒有與地方政治力量接觸，也很少建立寺院，因此教派至十四、十五世紀就逐漸沒落，終至失傳。<#>［參考資料］　王輔仁《西藏佛教史略》；王森《西藏佛教發展史略》；《佛教宗派辭典》；L. A.Waddell《The Budd hism of Tibet》；H. Hoffmann〈Die Religionen Tibets〉（《 The Religions of Tibet》）；G. Tucci《Tibetan Painted Scrolls》。<#>


meanings:
① Thiền tăng đời Tống (921-997), còn gọi: Phổ Môn Hi Biện, người xứ Thường Thục, Tô Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Thanh Thái ở Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang), sau dời về chùa Phổ Môn ở Hàng Châu. ② Thiền tăng đời Kim (1081-1149), còn gọi: Nhất Biện, họ Hoàng, người xứ Hồng Châu; nối pháp Thiền sư Lộc Môn Tự Giác. Sư trụ trì chùa Phổ Giác ở Thanh Châu (nay là huyện Ích Đô, tỉnh Sơn Đông), sau dời về chùa Đại Vạn Thọ. Tác phẩm: Thanh Châu Bách Vấn.


meanings:
(700-790) Thiền tăng đời Đường, họ Trần, người xứ Cao Yếu, Đoan Châu (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Nguyên Hành Tư. Sư đến phía đông chùa Hành Sơn Nam cất am trên một vồ đá nên người đời gọi sư là »Thạch Đầu Hoà thượng«, hoặc »Thạch Đầu Hi Thiên«. Tác phẩm: Tham Đồng Khế 1 thiên, Thảo Am Ca 1 thiên.


meanings:
(765-850) Thiền tăng đời Đường, họ Vương người xứ Mân, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải. Sư trụ núi Hoàng Bá phát huy tâm yếu trực chỉ đơn truyền nên người đời gọi sư là »Hoàng Bá Hi Vận«. Thuỵ hiệu: »Đoạn Tế Thiền sư«. Tác phẩm: Hoàng Bá Sơn Đoạn Tế Thiền sư Truyền Tâm Pháp Yếu 1 quyển, Uyển Lăng lục 1 quyển.


meanings:
（700～790）唐代禪僧。俗姓陳，端州高要（今廣東省高要縣）人。年輕時即沉毅果斷，自信力特强。他反對鄉邑迷信神祠、定期殺牛灑酒的祭祀，每逢祀期，就前往毀祠奪牛，態度堅决。旋赴曹溪，投禪家南宗慧能門下，受度爲沙彌。慧能逝世時，他還沒有受具足戒。不久，前往吉州青原山靜居寺，依止先得曹溪心法的行思禪師，機辯敏捷，受到行思的器重，有‘衆角雖多，一麟已足’的稱譽。不久，行思又命希遷持書往參曹溪門下的另一位宗匠南岳懷讓，經過一番鍛煉，再回到靜居寺。後來行思就付法與他。唐玄宗天寶初年（742），希遷離開青原山到南岳，受請住衡山南寺。寺東有大石，平坦如台，希遷就石上結庵而居，因此時人多稱他爲石頭和尚。代宗廣德二年（764），希遷應門人之請，下山住端梁弘化，和當時師承南岳懷讓住江西南康弘化的馬祖道一，稱幷世二大士。希遷弟子甚多，晚年付法給藥山惟儼。于德宗貞元六年（790）逝世。<#>希遷先在曹溪門下受了熏陶，已有所證悟。當他初到青原山和行思見面時，行思問他從曹溪那裏帶著什麽來了，他說，未到曹溪以前，原未曾失落過什麽。行思再問，那末爲什麽要到曹溪去，他就說，若不到曹溪，怎知不失。在這番簡短的問答裏，可以想見希遷直下承當，自信之切。後來希遷亦常以此旨接引門下，如慧朗問如何是佛，希遷就呵道汝無佛性。朗再問，一切含靈都有佛性，他爲何却沒有？希遷直示道，爲汝不肯承當，朗因于言下悟入，即其一例。希遷自說他的法門‘不論禪定精進，惟達佛之知見’，幷說‘能自知之，即無所不備’，都著重在這一點。希遷自從依止行思以後，受到進一步的陶冶，禪境有了新的開展，禪法益臻靈活細緻。門人道悟問佛法大意，希遷答以‘不得，不知’。又問，向上更有轉處否，答雲‘心空不礙白雲飛’，即暗示在悟入以後，機境可以無限開拓，自在運用。<#>希遷的禪法總結于他所撰的〈參同契〉。相傳希遷因讀《肇論》至‘聖人會萬物爲己’句，得到啓發，對于《肇論》中所說的‘法身不隔自他，圓鏡體現萬象’之旨深有契會，于是有〈參同契〉之作。‘參同’二字，原出于道家，希遷蓋取其意，以發揮他的以‘回互’爲眼目的禪法。其所謂‘參’是指萬殊諸法各守其位，互不相犯。其所謂‘同’，意示諸法雖萬殊而統于一元，以見個別之非孤立地存在。而他所創倡的‘回互’，則指見于萬殊諸法間的互不相犯而又相涉相入的關係。修禪者領會此旨，于日用行事上著著證驗，靈照不昧，是謂之‘契’。他把這種思想導入禪觀，加以發揮，豐富了禪法的內容，遂開闢了他這一系的宗風。〈參同契〉中反覆闡明一心與諸法間的本末顯隱交互流注的關係，以見從個別的事上顯現出全體的理的聯繫。要是將理事分開來看，則‘執事原是迷，契理亦非悟’；如果統一起來看，則每一門都有一切境界在，即所謂‘門門一切境，回互不回互’；這裏面有相互含攝的地方，也有互相排斥的地方。中間說到諸法自複其性，如子得母，以見會末歸本之不待安排；同時一法體而用（動態的）處（靜態的）兼具，而彼此互相倚待，如明暗相生，往來轉化，輾轉無住。能這樣地體認一切事象，自然事存理應，舉足知路，而達到‘即事而真’的境界。其禪法運用之妙，圓轉無礙，如環無端。和希遷同時異派的禪家馬祖道一，對于希遷的禪風，常有‘石頭路滑’之說，很足以道出它的特徵。<#>希遷的禪風，顯然帶有哲學的思索的傾向，和同時的馬祖道一之盛倡大機大用相比較，它是近于靜態的。因而他所創倡的禪法，也可以說就是一種禪思想。這種思想，以後還結合了坐禪而續有發展。承受希遷付法的藥山惟儼即常事閑坐，幷有‘思量個不思量底’之說。再傳到雲岩曇晟（782～841），又提出了‘寶鏡三昧’法門，以臨鏡形、影對顯的關係，說明由個別上體現全體的境界。續傳到洞山良價（807～869）、曹山本寂（840～901）師弟，都向這方向發展，成爲曹洞一派。他們更從事象各別相涉的關係上建立了偏正回互、五位助勛等等說法，禪法的運用愈趨細密。曹洞一派和同時馬祖下再傳臨濟一派，幷世各行其是。臨濟宗風以棒喝峻烈著稱；而曹洞禪則回互丁寧，親切綿密，頗重傳授，表現出慧能門下青原行思和南岳懷讓兩大系各自發展，形成不同宗風之顯著的對照。<#>希遷的禪法，還經他的門下天皇道悟弘傳，到五代時，更衍爲雲門、法眼兩系，他們同樣著重在‘一切現成’，都和希遷所主張的‘即事而真’的宗旨一脉相通。禪宗五家中，潙仰一家早絕，其餘四家除臨濟外，曹洞、雲門和法眼三家，在傳承上都淵源于希遷。曹洞禪後傳入日本，迄今傳習不衰。法眼的再傳也曾繁衍于高麗。對于國內外的禪學界，希遷的禪思想的影響是相當大的。<#>希遷的門下頗多，著名的法嗣有藥山惟儼、天皇道悟、丹霞天然、招提慧朗、興國振朗、潭州大川、潮州大顛等。惟儼在同門中最受希遷器重，他傳法于雲岩曇晟，曇晟傳洞山良價，良價傳曹山本寂和雲居道膺。後曹山一脉中斷，賴雲居門下單傳，到了南宋而再興。另一方面，道悟傳龍潭崇信、信傳德山宣鑒、鑒傳雪峰義存而續傳于雲門文偃，行化自南而北。義存的別系經玄沙師備、地藏桂琛而傳法于清凉文益，爲五家中最後出的法眼宗的開祖。文益的再傳永明延壽（904～975），著有《宗鏡錄》一百卷，導天臺、唯識、賢首以歸于宗門，集禪理之大成。延壽又以禪來融攝淨土法門，開後世禪淨一致之風，尤爲中國佛教從教、禪競弘轉入諸宗融合的一個重要轉折點。（游俠）<#>◎附一︰希遷〈參同契〉（摘錄自《景德傳燈錄》卷三十）<#>竺土大仙心，東西密相付。人根有利鈍，道無南北祖。靈源明皎潔，枝派暗流注。執事元是迷，契理亦非悟。門門一切境，回互不回互。回而更相涉，不爾依位住。色本殊質象，聲元異樂苦。暗合上中言，明明清濁句。四大性自複，如子得其母。火熱風動搖，水濕地堅固。眼色耳音聲，鼻香舌碱醋。然依一一法，依根葉分布。本末須歸宗，尊卑用其語。當明中有暗，勿以暗相遇。當暗中有明，勿以明相睹。明暗各相對，比如前後步。萬物自有功，當言用及處。事存函蓋合，理應箭鋒拄。承言須會宗，勿自立規矩。觸目不會道，運足焉知路。進步非近遠，迷隔山河固。謹白參玄人，光陰莫虛度。<#>◎附二︰希遷〈草庵歌〉（摘錄自《景德傳燈錄》卷三十）<#>吾結草庵無寶貝，晚來從容圖睡快。成時初見茅草新，破後還將茅草蓋。住庵人鎮常在，不屬中間與內外。世人住處我不住，世人愛處我不愛。庵雖小含法界，方丈老人相體解。上乘菩薩信無疑，中下聞之必生怪。問此庵壞不壞，壞與不壞主元在。不居南北與東西，基址牽牢以爲最。青林下届內，玉殿瓊樓未爲對。衲被蒙頭萬事休，此時山僧都不會。住此庵休作解，誰誇鋪席圖人買。回休照便歸來，廓達靈根非向背。遇祖師親訓誨，結草爲庵莫生退。百年拋却任縱橫，擺手便行且無罪。千種言萬般解，只要教君長不昧。欲識庵中不死人，豈離而今這皮袋。<#>◎附三︰乃光〈石頭禪要〉（摘錄）<#>石頭主要的開示和接機<#>［誰字話］　僧問︰‘如何是解脫？’師曰︰‘誰縛汝。’問︰‘如何是淨土？’師曰︰‘誰垢汝。’問︰‘如何是涅槃？’師曰︰‘誰將生死與汝。’<#>馬祖常道‘是什麽’，石頭又教看個‘誰’，一對無孔鐵笛。參學人却要經受得住，透得‘誰’字話，始解作活計。須知本分事從來不是强加于人的。解脫誰不愛，有縛即不得；淨土誰不欣，有垢即不得。抓著縛者垢者造生死業者是誰，當即還汝解脫、淨土、涅槃了也。若存愛欣之情，依然成錯。此是爲中下乘說。若是上根靈利者，只見在在處處一般，定要分別却難下手。所謂‘一種平懷，泯然自盡’。到這裏縛解、垢淨、生死涅槃是什麽碗？功德天、黑暗女，有智主人二俱不受。<#>［西來意］　僧問︰‘如何是西來意？’師曰︰‘問取露柱。’曰︰‘學人不會。’師曰︰‘我更不會。’<#>這僧問師，恰是撞著露柱，險些磕破腦殼。還教‘問取露柱’，更添冤苦，只如露柱解說西來意也無？有者道，忠說不出西來意，便這般信口推與露柱了。要且不然。‘學人不會’露柱懷胎，‘我更不會’露柱生兒，會得這兩轉語，于西來意便算破參，作麽生會？<#>石頭接機的開示，甚爲簡到，以上僅選了兩段，也加上了標題和說明。石頭遺有□參同契〉與〈草庵歌〉兩種著作，而〈參同契〉對指示禪法上更爲重要。<#>傳稱師因看《肇論》有得，遂掩卷，不覺寢，夢與六祖同乘一龜，游泳深池之內。覺而念曰︰‘靈龜者智也，深池者性海也，吾與祖師同乘靈智泛性海矣。’遂著□參同契〉，曹洞一宗心法即自此啓發。<#>石頭印可的弟子<#>石頭門風孤峻，雖不如馬祖法會之盛，但所印可的弟子却個個保任功深，護持謹嚴，有足多者。弟子中藥山最爲杰出。今僅介紹丹霞、大顛、長髭三師，以見石頭一系之禪道風規。<#>［鄧州丹霞天然禪師］　本習儒業，入長安選官，旅次遇禪者曰︰‘選官何如選佛？’師蒙指示，即造江西馬大師處，馬師指見石頭，執役三年，頭與剃染，味道已深。師再謁馬祖，祖問︰‘從甚處來？’師曰︰‘石頭。’祖曰︰‘石頭路滑，還躂倒汝麽？’師曰︰‘若躂倒即不來也。’<#>石頭誠然孤峻，但冷地裏機變無常，活人眼目。自謂參學有得之徒，若與之逞機辯，靡不滑溜失路者。‘石頭路滑’，馬祖深知。鄧隱峰辭馬祖到石頭，祖曰︰‘石頭路滑。’峰曰︰‘竿木隨身，逢場作戲。’便去。才到石頭，即繞禪床一匝，振錫一聲，問︰‘是何宗旨？’頭曰︰‘蒼天！蒼天！’峰無語，却回舉似馬祖，祖曰︰‘汝更去問，待他有答，汝便噓兩聲。’峰又去，依前問，石頭乃噓兩聲。峰又無語，回舉似馬祖，祖曰︰‘向汝道石頭路滑。’此處馬祖問丹霞︰‘石頭路滑還躂倒汝麽？’請看丹霞答道︰‘若躂倒即不來也。’這是何等本領，能在馬祖座前誇口。他不于石頭處有得，敢爾如此。後來清世宗胤禎妄選語錄貶剝丹霞，雲霞入滅，垂一足未及地，是見地不到地，遭護法神顯化。這真是供出自己見地不到地，成了個瞎驢漢。<#>現在且節錄丹霞上堂法語一則，請參看，識取禪海一漚。<#>‘阿你渾家，切須保護，一靈之物不是你造作名邈得，更說甚薦與不薦。吾往日見石頭，亦只教切須自保護此事，不是你談話得。阿你渾家，各有一坐具地，更疑什麽？禪可是你解的物？豈有佛可成？佛之一字，永不喜聞，阿你自看。（中略）今時學者紛紛擾擾皆是參禪問道，我此間無道可修，無法可證，一飲一啄各自有分，不用疑慮，在在處處有恁麽的。若識得釋迦，即這凡夫是，阿你須自看取。莫一盲引衆盲，相將入火坑，夜裏暗雙陸，賽彩若爲生？無事，珍重！’<#>這般說話，真是見地超群，悟境玄深，不愧石頭之子。<#>［潮州靈山大顛禪師］　初參石頭，頭問︰‘哪個是汝心？’師曰︰‘現言語者是。’頭便喝出。經旬日，師却問︰‘前者既不是，除此外何者是心？’頭曰︰‘除却揚眉瞬目將心來！’師曰︰‘無心可將來。’頭曰︰‘原來有心，何言無心，無心盡同謗。’師于言下大悟。<#>覓心了不可得，即得安心竟，這是從上祖師已行規模，爲啥這裏却不然？且道是同是別？還是另有奧妙處麽？頭曰‘除却揚眉瞬目將心來’這一句，却鞭策得緊，盡氣力也搬不動，所以他只得道個‘無心可將來’。這比他前番答的‘現言語者是’已大爲進步了。‘無心可將來’，與從上祖師也不異，爲啥不蒙石頭老漢點頭？這老漢反而說出‘原來有心，何言無心，無心盡同謗。’這當然異于‘現言語者是’，不然，怎得大顛言下大悟？可是大顛究竟怎的會悟？悟了又悟到個啥？這却必須努力一參。洞山答‘主中主’語，有雲︰‘恁麽道即易，相續也大難。’師住後上堂雲︰　‘夫學道人須識自家本心，將心相示，方可見道。（中略）吾今爲汝諸人分明說出，各須聽受。但除却一切妄運想念，現量即汝真心，此心與塵境及守認靜默時全無交涉。即心是佛，不待修治，何以故？應機隨照，冷冷自用，窮其用處了不可得，喚作妙用，乃是本心，大須護持不可容易。’<#>這般說話，平實甚平實，難構却難構，念一遍似清風拂面，且道從哪里入？<#>［潭州長曠禪師］　參石頭，頭問︰‘什麽處來？’曰︰‘嶺南來。’頭曰︰‘大庾嶺頭一鋪功德成就也未？’師曰︰‘成就久矣，只欠點眼在。’頭曰︰‘莫要點眼麽？’師曰︰‘便請。’頭乃垂下一足，師禮拜。頭曰︰‘汝見個什麽道理便禮拜？’師曰︰‘據某甲所見，如紅爐上一點雪。’<#>這樣問答，好似天造地設一般，美則美矣，切莫開眼做夢。‘垂下一足’，正中妙挾；‘紅爐上一點雪’，妙盡功勛；若人不會也不分外。<#>有僧參長髭，繞禪床一匝，卓然而立。師曰︰‘若是石頭法席，一點也用不著。’僧又繞禪床一匝。師曰︰‘却是恁麽時不易道個來處。’僧徑出去，師乃喚，僧不顧，師曰︰‘這漢猶少教詔在。’僧却回，曰︰‘有一人不從人得，不受教詔，不落階級，師還許麽？’師曰︰‘逢之不逢，逢必有事。’僧乃退身三步，師却繞禪床一匝，僧曰︰‘不惟宗眼分明，亦乃師承有據。’師乃打三棒。<#>自己家裏人，相見也分賓主。看這老參禪和，却有些子汗臭氣，不是州縣白蹋僧，無奈繩索在會石頭禪的長髭手裏。這僧會是會得，只爲目前有物，硬作主張，不解轉身，這叫做門杠子禪。長髭道‘逢之不逢，逢必有事’，即使門杠子禪消融了也。末了贊師，也是消融後的自贊。師乃打三棒，有者道︰‘咦，還有蒙罰麽？’一任商量，終歸消融。<#>石頭嗣法弟子，僅舉這三位略說一下，其餘如天皇、大同、大朗、小朗等師，則無暇叙述，吾人詳看上舉的丹霞、大顛、長髭三師的禪風，即可足知石頭禪道是如何的深固幽遠却又冷峻多姿的了。弟子們得其印可亦非容易。<#>馬祖、石頭是同時代的人。石頭長馬祖約九歲，馬祖先石頭兩年化去，皆六祖而後的宗門巨匠。兩師雖師承宗風有別，但所提持者畢竟爲一事。兩師道義彌篤，親切無間，無絲毫門戶畛域之見，實爲後代師表。如藥山首造石頭之室，未能决了，石頭教往馬大師處去，藥山見馬祖言下契悟，侍奉三年，然後乃返石頭，在石頭處則體道更深，石頭且以偈贊之，深蒙印可。又如丹霞初禮馬祖，祖顧視良久，說道南岳石頭乃汝之師，丹霞抵石頭終了大事，再謁馬祖亦印可。像這樣的事還不少。兩師當時却以闡化禪宗爲職志，有時亦由參學僧口裏，暗通消息，時時相見。如石頭問新到︰‘從什麽處來？’曰︰‘江西來。’頭曰︰‘見馬大師否？’曰︰‘見。’頭乃指一橛柴曰︰‘馬師何似這個？’僧無對，却回舉似馬祖，祖曰︰‘汝見橛柴大小？’曰︰‘沒量大。’祖曰︰‘汝甚有力。’曰︰‘何也？’祖曰︰‘汝從南岳負一橛柴來豈不是有力。’這僧多嘴，正好爲兩師互通消息，他亦不知，幹他外人啥事。<#>還有個龐居士盡心參禪，出入兩師之門。初謁石頭，乃問︰‘不與萬法爲侶者是什麽人？’頭以手掩其口，龐豁然有省。後參馬祖，問曰︰‘不與萬法爲侶者是什麽人？’祖曰︰‘待汝一口吸盡西江水即向汝道。’龐于言下頓領玄旨。居士悟後經常親近兩師，且與兩師弟子禪道往還。從這些公案事實來看，兩師禪道幷不如後代分列門庭標新立異。兩師的祖風雖別，提持則一。宗風之異全系才調不同，方便攝化，豈能據此另定兩師宗旨？五家出自兩師，以後各各曲立宗旨。雪竇贊頌兩師之言曰︰‘十影神駒立海涯（馬祖），五色祥麟步天岸（頭），可謂妙善形容矣。’<#>［參考資料］　《祖堂集》卷四；《宋高僧傳》卷九；《景德傳燈錄》卷十四；印順《中國禪宗史》；宇井伯壽《禪宗史研究》；忽滑穀快天《禪學思想史》。<#>


meanings:
(1247-1322) Thiền tăng đời Nguyên, họ Hà, tự Tây Bạch, hiệu Hư Cốc, người xứ Nghĩa Điểu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tuyết Nham Tổ Khâm. Sư trụ trì chùa Thái Bình Hưng Quốc ở Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây). Tác phẩm: Bộc Nham tập và ngữ lục.


meanings:
① Vợ con, cũng như chữ nô 拏. ||② Một âm là thảng. Kho để của.


meanings:
(văn) ① Kho để của, tiền trong kho bạc nhà nước: 公帑 Quĩ công.


meanings:
① Cái ấp vai (choàng). Ngày xưa con gái về nhà chồng mặc áo có cái ấp vai bằng bàng hoa mĩ.


meanings:
① Cái khăn bịt trán, bây giờ dùng làm đồ đeo và gọi là thủ phách 手帕. ||② Bọc. ||③ Một âm là phạ. Cái màn, cái khăn phủ bàn.


meanings:
① Khăn (trùm đầu): 手帕 Khăn tay, khăn mùi soa; 首帕 Khăn trùm đầu; ② Khăn trải bàn; ③ Bọc.


meanings:
3195西藏名 Pa-tshab 夊i-ma-grags。又稱翻譯官（藏 Spa-tshab lo-tsā-ba）。西藏中觀派學者。生於拉薩以北之邦由爾（藏 ḥphan-yul）地方，及長，至喀什米爾參學二十三年，各處請益經論。生卒年不詳。依青冊（藏 Deb-ther sṅon-po）之記載，係與隆歇魯（藏 Khrom-bsher, 1100～1170）爲同時代之人，而活躍於十二世紀前半期。主要翻譯中觀系諸論，其所譯以月稱（梵 Candrakīrti）之作較多，有功於中觀系學說之廣布。譯有月稱之淨明句（梵 Mūlamadhyamakavṛtti Prasannapadā-nāma）、入中論（梵 Madhyamakāvatāra）、龍樹之六十頌如理論（梵 Yuktiṣaṣtikā），及祕密集會（梵 Guhyasamāja）等，其中，淨明句爲龍樹所著根本中論之注釋書。〔Deb-ther sṅon-po（The Blue Annals）〕


meanings:
（藏 Phag-gru bka'-brgyud）藏傳佛教噶舉派之四大支派之一。帕木竹巴（Phag-mo gru-pa，1110～1170）所創，以西元1158年帕木竹巴建于前藏帕木竹的丹薩替寺（Gdansa-mthil）爲主寺，其後衍生出止貢噶舉、達壟噶舉（Stag-lung-bka'-brgyud）、主巴噶舉（'Brug-p ah ka'-brgyud）、雅桑噶舉、綽浦噶舉（Khro-phug-bka'-brgyud）、修賽噶舉（Shug-gseb bka'-brgyud）、葉巴噶舉（Yel-pa bka'-brgyud）、瑪倉噶舉（Smar-tshang bka'-brgyud）等八支。十五世紀初葉，格魯派興盛之後，帕木竹巴教派即顯著衰微。至近代，由其所分衍出的八個小支派，僅存止貢、達壟、主巴三派。其他都已先後衰亡。<#>［參考資料］　王森《西藏佛教發展史略》。<#>


meanings:
① Lấy lụa viết chữ vào lụa. Ðời xưa chưa có giấy, phải viết vào lụa gọi là thiếp. Ðời sau viết vào giấy cũng gọi là thiếp, như xuân thiếp 春帖 câu đối tết, phủ thiếp 府帖 dấu hiệu làm tin trong quan tràng, giản thiếp 柬帖 cái danh thiếp, nê kim thiếp tử 泥金帖子 cái đơn hàng hay nhãn hiệu xoa kim nhũ, v.v. ||② Cái thiếp khắc chữ vào đá gọi là bia, rập lấy chữ ở bia ra gọi là thiếp. Những bản chữ của cổ nhân hay xin các người chữ tốt viết cho để tập gọi là thiếp. ||③ Ðời Ðường, Tống cứ trong cả bài văn trích ra mấy câu để thi học trò gọi là thiếp, cho nên những văn thơ để dùng vào thi cử gọi là thí thiếp 試帖. ||④ Yên định, như thoả thiếp 妥帖, xong xuôi cả, phục tòng cũng gọi là thiếp phục 帖服 nghĩa là chịu theo mệnh lệnh cả.


meanings:
① Thoả đáng: 妥帖 Ổn thoả; ② Ngoan ngoãn, nghe theo: 帖伏 Cúi đầu nghe theo, ngoan ngoãn vâng theo; 帖服 Quy phục, thuận phục, thuận theo; 俯首帖耳 Ngoan ngoãn thuận phục, cúi đầu nghe theo; ③ [Tie] (Họ) Thiếp. Xem 帖 [tiâ], [tiè].


meanings:
① Mảnh giấy (hoặc lụa) nhỏ có viết chữ: 字帖兒 Mảnh giấy ghi những lời vắn tắt; ② Thiếp (mời), giấy (mời): 請帖 Giấy mời, thiếp mời; 憑帖入場 Xin mang theo giấy mời; ③ Thang: 一葯 Một thang thuốc; ④ Đoạn văn trích để làm bài thi (thời xưa): 試帖 Văn thơ dùng trong việc thi cử. Xem 帖 [tie], [tiè].


meanings:
Bản phỏng dùng để tập viết chữ: 字帖 Bản viết phỏng. Xem 貼 [tie], [tiâ].


meanings:
① Cái cờ bài rượu. ||② Cái màn treo cửa cũng gọi là môn liêm 門帘.


meanings:
① Cái túi nhỏ. Sách vở đời xưa đều đóng từng cuốn, rồi cho vào túi bọc lại gọi là trật. Nay gọi một hòm sách là nhất trật 一帙 cũng là bởi nghĩa ấy.Ta quen đọc là pho. Như thư nhất trật 書一帙 sách một pho.


meanings:
(văn) Cặp sách, túi bọc sách, hộp vải bọc sách, hòm sách, pho: 書一帙 Sách một pho.


meanings:
① Cái chổi, cái dùng để quét để giặt rửa đều gọi là chửu.


meanings:
① Luạ, thứ dệt bằng tơ trần gọi là bạch.


meanings:
① Vua. ||② Vị thần rất tôn gọi là đế, như trời gọi là thượng đế 上帝.


meanings:
① Trời, đế: 上帝 Trời, chúa trời, thượng đế; ② Vua, hoàng đế: 帝王 Đế vương, vua chúa; ③ Đế quốc, chủ nghĩa đế quốc (nói tắt): 反帝 Chống đế quốc.


vietnamese:
đế thích nham bí mật thành tựu nghi quỹ <pqđtđ>


vietnamese:
đế thích nham bí mật thành tựu nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
đế thích bát-nhã ba la mật đa tâm kinh <đpb>


vietnamese:
đế thích bát nhã ba la mật đa tâm kinh <pqđtđ>


meanings:
(văn) Màn nhỏ (để hứng bụi phía trên chỗ ngồi trong màn che lớn).


meanings:
① Màn (che ở trên). 【帡幪】bình mông [píngméng] Màn dũng (màn che trên và xung quanh); ② (văn) Che chở: 幸列帡幪 May được vào hàng che chở. Cv. 帡.


meanings:
① Cái mũ, thứ mũ riêng của Nguỵ Vũ Ðế 魏武帝 chế ra.


meanings:
Một thứ mũ đội thường ngày (thời xưa) (tương truyền là thứ mũ riêng của vua Nguỵ Vũ đế chế ra).


meanings:
① Thống suất, như suất sư 帥師 thống suất cả cánh quân đi. ||② Làm gương, lấy mình làm phép cho người ta noi gọi là suất, như Nghiêu Thuấn suất, thiên hạ dĩ nhân 堯舜帥天下以仁 vua Nghiêu Thuấn làm gương cho thiên hạ noi theo làm nhân. ||② Một âm là suý. Tướng coi cả một cánh quân gọi là suý, như nguyên suý 元帥 tướng đầu. Tục gọi Tổng đốc là đại suý 大帥 nghĩa là kiêm coi cả việc quân vậy.


meanings:
① Quan võ cấp cao, tướng soái (suý), tướng chỉ huy, chủ tướng: 統帥 Thống soái; 元帥 Nguyên soái, nguyên súy; ② Người hay vật chủ đạo (đứng đầu): 夫志，氣之帥也 Chí hướng là cái chủ đạo của tinh thần con người (Mạnh tử); ③ Quan đứng đầu một địa phương: 三鄉爲縣，縣有縣帥 Ba làng làm thành một huyện, huyện có người đứng đầu huyện (Quốc ngữ); ④ Thống suất, chỉ huy: 帥師 Chỉ huy quân lính; ⑤ (văn) Làm gương: 堯舜帥天下以仁 Vua Nghiêu vua Thuấn lấy điều nhân làm gương cho thiên hạ; ⑥ Đẹp: 這字寫得眞帥 Chữ này viết đẹp quá; ⑦ [Shuài] (Họ) Soái, Súy.


meanings:
(văn) Khăn tay: 無感我帨兮 Chớ chạm vào khăn tay của ta (Thi Kinh).


meanings:
① Khăn buộc tóc (của đàn ông thời xưa). Cg. 帩頭; ② Buộc, cột.


meanings:
（梵 upādhyaya、śāstṛ，巴 satthar、satthu，藏 ston-pa）一般而言，師是教育弟子之人。而在佛教之中，通常是指從其學習教法、依之出家剃度，或從其受戒之人。音譯烏波你。又作師長、師僧、師父。《目連問戒律中五百輕重事》謂（大正24·982a）︰‘一從受法，終身是師。’《四分律行事鈔資持記》卷上三〈釋師資篇〉雲（大正40·227a）︰‘師通多種，今局二位，(一)得戒和尚，(二)依止闍梨。’系以戒師和上與依止阿闍梨爲師。《釋氏要覽》卷上雲（大正54·265c）︰‘師有二種︰(一)親教師，即是依之出家，授經剃髪之者。毗奈耶亦雲親教。(二)依止師，即是依之禀受三藏學者。’即以親教師與依止師爲師。又，《薩婆多毗尼毗婆沙》卷一雲（大正23·506b）︰‘凡具戒者，功德深重，不以多緣多力無由致得，是故三師十僧白四羯磨，而後得也。’則通稱戒和上、羯磨師、教授師等三人爲師。<#>關于爲師者如何教育弟子，《大乘莊嚴經論》卷十二曾提出下列諸項（大正31·651b）︰‘譬如闍梨于弟子作五種饒益業，(一)教其諸法，(二)示其速要，(三)身知舒顔，(四)口知愛語，(五)心無悕望。（中略）譬如和上于弟子作五種饒益業，(一)度令出家，(二)與其受戒，(三)禁斷諸過，(四)攝持以財，(五)教授以法。’<#>有關爲師者必須具備的條件，佛典中也有繁瑣的說明。《大比丘三千威儀》卷上雲（大正24·917c）︰<#>‘和上當有十五德，一者當知戒，二者當持戒，三者當不犯戒，四者當知經，五者當自守，六者當教經，七者當教戒，八者當教習意，九者當教稍稍受，十者當教法則，十一者當自有隱德，十二者能致檀越，十三者不得有獨匿心，十四者人持物來，當言皆爲衆人物，十五者占視病瘦當令差。<#>複有十事，一者有弟子當能衣食，二者當能教經授經，三者當能解經令知義，四者有深經好語皆悉當教弟子，五者有所問當能報語，六者當能分別爲說三惡道罪，七者當能教黠慧如我勝我，八者當教持戒分別知所行，九者當教曉戒隨說，十者當審弟子意節度與。<#>阿闍梨當有五德，一者當有四阿含，二者當有戒具德，三者當有慧德，四者當有大德，五者當自守。<#>複有五事，一者作師當自持戒，二者設弟子衣被破敗當能給與，三者弟子病瘦當能瞻視，四者當致布施，分別爲說罪福，五者十歲應作和上，所知當具悉。<#>複有五事，一者當教學慧，二者當教多誦經，三者當教能解經，四者當教深經，五者當教莫與人諍經。<#>複有五事，一者當教誡，二者當教稍稍受，三者當教知戒，四者當教持戒，五者當教隨和上十歲盡所知事。’<#>此外，諸經複廣舉弟子之事師法。如《長阿含》卷十一〈善生經〉說弟子敬奉師長有五︰(1)給侍所須，(2)禮敬供養，(3)尊重戴仰，(4)師有教敕敬順無違，(5)從師聞法善持不忘。又，《尸迦羅越六方禮經》亦舉弟子事師五事。《教誡律儀》記載五十一條，《大比丘三千威儀》卷上記載二十事。此外，署名爲馬鳴所集的《事師法五十頌》，則爲密教之事師法。<#>關于弟子對師父的恭敬程度，密教遠甚于顯教。尤其是藏傳密教之‘四皈依’，將皈依上師置于皈依三寶之前。且往往視師如佛，此皆爲與顯教大不相同者。<#>［參考資料］　《四分律》卷二十七；《四分律行事鈔》卷下之三；《五分律》卷十七；《善見律毗婆沙》卷八；《有部毗奈耶》卷二十八；《沙彌十戒法幷威儀》；《南海寄歸內法傳》卷三；《梵語雜名》。<#>


meanings:
4089梵語 upādhyāya。音譯作烏波儞。或梵語 śāstṛ，巴利語 satthar 或 satthu。教人以道者之通稱。又作師長、師僧、師父、師家。律中分成得戒師、受業師二種。釋氏要覽卷上則謂，師有親教師、依止師兩種；前者指依之出家者，後者則指依之稟受三藏者。　據長阿含經卷十一載，師長以五事敬視弟子，即：(一)順法調御。(二)誨其未聞。(三)隨其所問，令善解義。(四)示其善友。(五)盡以所知誨授不吝。另據大比丘三千威儀卷上載，和上（尚）當有十五德，即：(一)當知戒。(二)當持戒。(三)當不犯戒。(四)當知經。(五)當自守。(六)當教經。(七)當教誡。(八)當教習意。(九)當教稍稍受。(十)當教法則。(十一)當自有隱德。(十二)能致檀越。(十三)不得有獨匿心。(十四)人持物來，當言皆為眾人物。(十五)占視病瘦，當令均等。〔目連問戒律中五百輕重事、大乘莊嚴經論卷十二、四分律行事鈔資持記卷上三之三〕


meanings:
① Nhiều, đông đúc, như chỗ đô hội trong nước gọi là kinh sư 京師 nghĩa là chỗ to rộng và đông người. ||② Phép nhà binh ngày xưa định cứ 2500 người gọi là một sư. ||③ Dạy người ta học về đạo đức học vấn gọi là sư. Như sư phạm giáo khoa 師範教科 khoá dạy đạo làm thầy. ||④ Có một cái sở trường về một nghề gì cũng gọi là sư, như hoạ sư 畫師, thầy vẽ. ||⑤ Bắt chước, như hỗ tương sư pháp 互相師法 đắp đổi cùng bắt chước. ||⑥ Người trùm, như bốc sư 卜師 quan trùm về việc bói, nhạc sư 樂師 quan trùm coi về âm nhạc, v.v.


meanings:
① Thầy dạy, thầy giáo: 師生 Thầy giáo và học sinh, thầy trò; 尊師愛徒 Trọng thầy mến trò; ② (Ngr) Gương mẫu: 師表 Làm gương, tấm gương; ③ Sư, thợ, nhà (chỉ chung những người có nghề chuyên môn): 畫師 Thợ vẽ; 工程師 Kĩ sư, công trình sư; 理發師 Thợ cắt tóc; 設計師 Nhà thiết kế; ④ Học, bắt chước, noi theo: 互相師法 Bắt chước lẫn nhau; ⑤ Về quân sự: 誓師 Tuyên thề; 出師 Xuất quân; ⑥ Sư đoàn: 師政委 Chính uỷ sư đoàn; 坦克師 Sư đoàn xe tăng; ⑦ [Shi] (Họ) Sư.


meanings:
(835-908) Thiền tăng đời Đường, họ Tạ, người Phúc Châu, Trung Quốc. Thuở bé sư thích câu cá, thường thả thuyền trôi bồng bềnh trên mặt nước. Năm 30 tuổi mới có chí thoát trần, sư xuất gia với Thiền sư Linh Huấn núi Phù Dung, lại đến chùa Khai Nguyên ở Dự Chương (Nam Xương, Giang Tây) thụ giới cụ túc. Thực hành pháp đầu-đà, sư mặc áo gai đi giày cỏ, ăn một bữa, toạ thiền suốt ngày, người đời gọi là »Bị Đầu-đà«. Cùng Tuyết Phong Nghĩa Tồn là huynh đệ trong đạo mà lại thân cận như thầy trò, đồng ra sức hoằng hoá, người học đạo tụ hội rất đông. Nhờ xem kinh Lăng Nghiêm phát minh tâm địa, các nơi thỉnh ích như trăm sông về biển cả. Ban đầu sư trụ viện Phổ Ứng, dời sang núi Huyền Sa ở Phúc Châu ứng cơ tiếp vật hơn 30 năm, kẻ học đạo hơn 800 người. Mân Chúa Vương Thẩm ban tử y và hiệu »Tông Nhất Đại Sư«. Có Ngữ lục 3 quyển truyền lại đời.


meanings:
Bậc thầy kiến tính khéo dẫn dắt kẻ hậu học. Tào Khê Đại Sư Biệt truyện ghi: »昨 夜 某 房 論 議、 在 後 者 是 誰？ 此 人 必 稟 承 好 師 匠。 – Đêm qua bàn luận nghĩa lí trong phòng của tôi, người đứng phía sau là ai vậy? Người này chắc chắn đã được bậc thầy kiến tính truyền dạy«.


meanings:
Sự ấn khả, chứng minh của thiền sư. Thiên Nhất Túc Giác Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »雖 明 佛 理、 未 得 師 印。 – Tuy hiểu được Phật lí nhưng chưa được sự ấn khả của thiền sư«.


meanings:
4090<一>梵語 siṃha，巴利語 sīha。又作獅子。獅子為百獸之王，故諸經論中每以獅子比喻佛之無畏與偉大。又如佛之座席稱為師子座、獅子座，佛之說法稱師子吼、獅子吼。　<二>（?～259）梵名 Siṃha，巴利名同。又稱師子比丘、師子菩提。禪宗相承系譜西天二十八祖中之第二十四祖。中印度人，婆羅門出身，從鶴勒那得法後，遊方至罽賓國，教化波利迦、達磨達等人，並傳法予婆舍斯多，命其往南天竺教化，遂獨留罽賓，時遇當地迫害佛教，被惡王所殺，寂年為魏高貴鄉公甘露四年。〔付法藏因緣傳卷六、景德傳燈錄卷二、寶林傳卷五〕


meanings:
（梵 siṃha-nāda，巴 sīha-nāda，藏 seṅ-geḥi sgra sgrog）譬喻語。謂如來說法能滅一切戲論、破各種異見，猶如師子王一咆吼，百獸悉皆懾伏。《無量壽經》卷上雲（大正12·269b）︰‘爲衆開法藏，廣施功德寶，當于大衆中，說法師子吼。’《維摩詰所說經》卷上〈佛國品〉雲（大正14·537a）︰‘爲護法城受持正法，能師子吼名聞十方，（中略）演法無畏猶師子吼。’<#>關于‘師子吼’的意義，《勝鬘寶窟》卷上（本）雲（大正37·3a）︰<#>‘馥法師引思益經解師子吼，有其多義。略說三種，(一)如說修行，(二)無畏說，(三)决定說。所說如所行，所行如所說，無有虛說，故名師子吼。二無畏說者，世俗雲小巫見大巫神氣盡矣。而勝鬘親于佛前，對于勝衆縱任辯才，闡揚妙法無所畏懼，故淨名雲，演法無畏如師子吼。又無畏有二，(一)不畏他，(二)能令他畏。獸王震吼亦複如是，(一)不畏于百獸，(二)令百獸生畏。大士演法義亦同然，不畏他者，勝人臨座而弘道綽然，謂不畏他也；能令外道驚愧、天魔懾懼，謂令他畏也。師子吼名决定說者，此借師子性情爲喻，如師子度河望直而過，若使邪曲即是回還，菩薩演教，義亦如是，依究竟理說究竟教，若不究竟即便不說。’<#>此外，《華嚴經探玄記》卷十八、《維摩詰所說經注》卷一、《大智度論》卷二十五等亦有詳解。<#>新譯《華嚴經》卷五十七，曾舉出十種師子吼，即(1)菩提心大師子吼︰唱言我當必定成正等覺。(2)大悲大師子吼︰謂令一切衆生未度者度、未脫者脫、未安者安、未涅槃者令得涅槃。(3)報如來恩大師子吼︰謂令佛法僧種無有斷絕。(4)究竟堅誓大師子吼︰謂嚴淨一切佛刹。(5)自持淨戒大師子吼︰謂除滅一切惡道及諸難處。(6)求福無厭大師子吼︰謂滿足一切諸佛身語及意相好莊嚴。(7)求智無厭大師子吼︰謂成滿一切諸佛所有智慧。(8)修正行斷諸煩惱大師子吼︰謂除滅一切衆魔及諸魔業。(9)無生法忍大師子吼︰謂當了知一切諸法無我無衆生、無壽命、無補伽羅、空無相無願、淨如虛空。(10)如說而作大師子吼︰謂永盡生死邊際。此外，北本《涅槃經》卷二十七亦曾舉出師子吼十一事。<#>按，此詞之原義，蓋取自百獸之王獅子之威勢。《大智度論》卷二十五亦解之甚詳，其文雲（大正25·244a）︰<#>‘師子吼者，如師子王，清淨種中生，深山大穀中住（中略）。從住處出，偃脊頻伸，以口扣地，現大威勢。食不過時，顯晨朝相，表師子王力，以威獐、鹿、熊、羆、虎、豹、野猪之屬。覺諸久睡，降伏高强，有力勢者自開行路而大哮吼。如是吼時，其有聞者，或喜或怖。穴處者隱縮，水居者深入，山藏者潜伏，厩象振鎖狂逸而去，鳥飛空中高翔遠逝。佛師子亦如是（中略）。複次佛師子吼及師子吼有差別。師子吼者衆獸驚怖，若死若近死苦；佛師子吼得免死畏。’<#>［參考資料］　《長阿含》卷十一〈阿■夷經〉；《大般涅槃經》卷二十七；《中阿含》卷二十六〈師子吼經〉；《勝鬘經一乘章》；《撰集三藏及雜藏傳》；《大般涅槃經玄義》卷上；《臨濟錄》；《枳橘易土集》卷十四。<#>


meanings:
4091梵語 siṃhanāda。又作獅子吼。謂佛以無畏音說法，如獅子之咆吼。獅子為百獸之王，佛亦為人中之至尊，稱為人中獅子，故用此譬喻。又當佛說法時，菩薩起勇猛心求菩提，因而外道、惡魔生怖畏；猶如獅子吼時，小獅子亦增威，百獸怖伏。　關於「師子吼」一詞之語義，勝鬘寶窟卷上本舉出三種：(一)如說修行，謂所說如所行，言行一致而無有虛說。(二)無畏說，謂勝鬘親於佛前，對大眾縱任辯才，闡揚妙法，而無所畏懼。此無畏又有二種：(1)不畏他，謂勝人臨座而弘道綽然。(2)令他畏，謂能令外道驚愧，天魔懾懼。(三)決定說，謂依究竟理說究竟教，能上弘大道，下利群生，邪無不摧，正無不顯。　此外，維摩詰所說經注卷一、華嚴經探玄記卷十八、大智度論卷二十五等亦皆列舉多種獅子吼之解釋。其中，大智度論卷二十五並舉出佛獅子吼與獅子吼之差別，即：獅子吼能令眾獸驚怖，猶如瀕臨死亡之痛苦；佛獅子吼則無死亡之畏懼，且令聞者生喜樂心。　另新譯華嚴經卷五十七，舉出十種獅子吼。又北本涅槃經卷二十七，亦舉出獅子吼之十一事。　此外，於後世，一般多援引佛典中「獅子吼」一詞，用以形容秉持正義，排除異端，於大眾之中大聲作激昂慷慨之言論。或用以比喻悍妻所發出之惡聲，聞之足以使人蛴懼。〔中阿含卷二十六師子吼經、長阿含卷十一阿㝹夷經、無量壽經卷上、勝鬘經一乘章〕


meanings:
（梵 siṃha-vijṛmbhita-sa madhi，藏 seṅ-ge rnam-par-ḥgyiṅs-paḥi tiṅ-ṅe-ḥdsin）《華嚴經》〈入法界品〉所述之定。佛之大威神力所現之三昧，如師子王之奮迅拔起，故雲。又作師子奮迅三摩地、師子奮迅定、師子威三昧、師子嚬伸三昧。《華嚴經探玄記》卷十八雲（大正35·444a）︰<#>‘謂如師子奮迅之時，諸根開張，身毛皆竪，現其威勢，哮吼之相令餘獸類失威竄伏，令師子兒增其雄猛身得長大。今佛亦爾，(一)奮大悲法界之身，(二)開大悲之根門，(三)竪悲毛之先導，(四)現應機之威，吼法界之法門，令二乘諸獸藏竄聾盲，菩薩佛子增長百千諸三昧海及陀羅尼海，如是相似故以爲喻。’<#>《華嚴經法界次第》卷中對此三昧亦說之甚詳，謂如獅子奮迅，奮掙塵土，超越前後疾走之諸獸。此三昧可分爲︰(1)奮除障礙入定的微細無知惑，(2)出入捷疾無間，異于諸禪定。後者又可分爲入禪奮迅與出禪奮迅。入禪奮迅三昧，指遠離欲界之惡不善法，入有覺有觀之色界初禪，如是次第入二禪、三禪、四禪、空處、識處、無所有處、非想非非想處、入滅受想定等諸禪定之三昧。出禪奮迅三昧，與入禪奮迅相反，即從滅受想定起，還入非想非非想處，由非想非非想處入無所有處，如是識處、空處、四禪、三禪、二禪、初禪，乃至出散心中之三昧。此二又幷稱爲二種師子奮迅三昧。<#>又，《法華玄義》卷四（上）謂‘熏禪’即師子奮迅三昧。《法華文句記》卷九（下）謂其有十功德。《大般若經》卷五十二謂此三昧有(1)師子奮迅三摩地︰于諸垢穢，從任弃舍，猶如師子王之自在、奮迅；(2)師子頻申三摩地︰起勝神通、自在無畏、降伏一切暴惡魔軍。慧苑《華嚴經刊定記》謂‘頻申’是梵音的訛略，詳稱應是‘毗實廩多’，意譯爲自在無畏。<#>［參考資料］　舊譯《華嚴經》卷四十一、卷四十四、卷四十五；《法界次第初門》卷中之（上）；《法華義疏》卷十；《觀佛三昧海經》卷二；《大智度論》卷九十七；《最勝問菩薩十住除垢斷結經》卷七；《金剛三昧本性清淨不壞不滅經》；南本《涅槃經》卷三十五。<#>


meanings:
（梵 siṃhāsana，巴 sīhāsana，藏 seṅ-geḥi khri 'dsin pa）指佛或大德等所坐的床座。又作師子床、獅子座、猊座。《大品般若經》卷一雲（大正8·217b）︰‘爾時，世尊自敷師子座，結跏趺坐。’<#>關于師子座之名，《大智度論》卷七雲（大正25·111a）︰‘問曰︰何以名師子座？爲佛化作師子，爲實師子來，爲金銀木石作師子耶？又師子非善獸故，佛所不須，亦無因緣故不應來。答曰︰是號名師子，非實師子也。佛爲人中師子，佛所坐處，若床若地皆名師子座。譬如今者國王坐處亦名師子座。’<#>師子座又名‘猊座’，《祖庭事苑》卷二釋雲（卍續113·28上）︰<#>‘猊，狻猊也，師子之屬。西方王者所坐之座，猶中國龍床也。西域記雲︰君王朝坐，彌複高廣，珠璣間錯，謂師子座也。’<#>此外，《Śāṇḍilyopaniṣad》第一篇第三章中，曾詳述坐法中之師子坐。又，寺院中佛、菩薩之台座上刻有師子者，系因應師子座之名而刻者。故，舉凡寺院中佛、菩薩之台座及高僧說法時之座席，皆名爲師子座。<#>［參考資料］　《分別功德論》卷一；《南海寄歸傳》卷四；《長阿含》卷十七〈沙門果經〉；《大般涅槃經》卷上；《大智度論》卷二；《法華經》卷六；舊譯《華嚴經》卷五十；《仁王護國般若波羅蜜多經》卷上；《金剛頂瑜伽中略出念誦經》卷一；《大寶廣博樓閣善住秘密陀羅尼經》卷上。<#>


vietnamese:
sư tử trang nghiêm vương bồ tát thỉnh vấn kinh <đpb>


meanings:
4093梵名 Haribhadra。為八世紀中葉之印度學僧。出身於剎帝利階級。於德瓦巴拉王（梵 Devapāla）之世，出家為僧，博通內外學，尤精於般若。嘗從維盧左曩帕哆拉（梵 Vairocanabhadra）習彌勒之懺悔法。一日，忽夢一僧勸其赴卡莎路巴納（梵 Khasarpaṇa），醒後乃斷食三日以省察夢境。復夢處身於奧丹塔普利寺（梵 Odantapuri）中，時有一神人，僅現上半身，於雲中躬身禮拜。師乃問其緣由，神人告以正禮拜解說八千頌般若（梵 Aṣṭasāhasrikā）之彌勒。未久，師即見彌勒，全身金色，以支提飾頭，手結說法印，師叩之以彌勒所著現觀莊嚴論（梵 Abhisamayālaṃkāra）之多數注書中，究竟應以何本為準，彌勒乃謂：待領會全部注書後，再自其中別作注書。師以此因緣，夢醒後乃發憤搜覽撰著。其名望為當時之馬希巴拉王（梵 Mahīpāla）所重，王復召請至都城，俾令專事著作。所撰之注疏甚夥，較著者有 Vimuktasena 注、二萬五千頌般若（梵 Pañcaviṃśatisāhasrikā-prajñāpāramitā）之注、八千頌般若釋現觀莊嚴明（梵 Aṣṭasāhasrikā-prajñāpāramitā-vyākhyā, Abhisamayālaṃkārāloka）、薄伽梵功德寶集頌難語釋（梵 Bhagavad-ratnaguṇasañcaya-gāthā nāma pañjikā）、轉聲頌（梵 Vibhakti-kārikā）等，大多現存於西藏大藏經丹珠爾中。〔Śrī Sarat Chandra Das: Pag Sam Jon Zang; F.A. Schiefner: Geschichte des Buddhismus in Indien; E. Obermiller: Historyof Buddhism by Buston〕


meanings:
4091請參閱 勝鬘經  請參閱 勝鬘經 師子，即獅子。謂住於獅子身內，反噉食其肉之蟲；比喻入於佛門卻破壞佛法之惡比丘。或簡稱師蟲。蓮華面經卷上敘說甚詳，譬如獅子命絕身亡，百獸尚畏其威，不能噉食其肉，唯獅子之身自生諸蟲，還自噉食獅子之肉；佛法亦非外道惡魔所能壞，唯佛法中諸惡比丘，猶如毒刺，破壞佛法。〔仁王般若波羅蜜經卷下囑累品、成唯識論述記卷四本〕


vietnamese:
sư tử tần thân thử khâu ni đức tướng thập nhất dụ <đpb>


meanings:
Hạng bình thường, người bình thường. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »打 破 常 流 見 解、 截 斷 得 失 是 非。 – Phá vỡ kiến giải của hạng bình thường, quét sạch phải quấy được mất«.


meanings:
(1510-1585) Thiền tăng đời Minh, họ Vương, tự Đại Thiên, hiệu Huyễn Lâm (còn gọi Huyễn Hưu), người xứ Tiến Hiền, Giang Tây, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Tiểu Sơn Tông Thư, đời thứ 30 hệ Thanh Nguyên. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 2 (1574) sư trụ trì chùa Thiếu Lâm.


meanings:
4530指常與無常。常，梵語 nitya，又作常住（梵 nitya-sthita），為「無常」之對稱。即過去、現在、未來三世恆常不變，不生不滅而相續不斷。緣起法性之理及如來之法身均為常住不變。常亦為凡夫之「四顛倒」與「四德」之一。一般多將常住者稱為無為法。然據大乘莊嚴經論卷三菩提品及佛地經論卷七載，如來之法、報、應三身雖均為常住，然以其意義不同，而有三常之說，即：(一)自性身（真如法身），乃絕對平等，在本質上為永遠不變之自性常（本性常、凝然常）。(二)受用身（報身），為受樂不絕之無間常（不斷常）。(三)變化身（化身、應身），為教化眾生而變現之身，雖有生滅，然變現能無限相續，故稱相續常。但上述之後二者並非屬無為法原意之常。　又據佛性論卷四無變異品載，如來之三身恆能生起世間利益等事，故稱常住。此常住依於下列十種因緣，而能相續不絕，即：(一)因緣無邊，(二)眾生無邊，(三)大悲無邊，(四)如意足無邊，(五)無分別智無邊，(六)恆在禪定而不散亂，(七)安樂清涼，(八)行世間八法而無染，(九)甘露寂靜而遠離死魔，(十)本性法然而無生滅。此即顯示如來三身之體用乃恆常不斷。　另據大般涅槃經疏卷八載，於諸常中，有世間之相續不斷而稱為常者，以及三無為常；三無為常，即：得斷煩惱者，稱為數緣常；事緣差者為非數緣常；不屬前二者，則為虛空常。此四種皆不及如來常。所謂「如來常」，即是妙有，其本自有而無所對待，此常實照，為非常非無常之真常，且即邊而中，具足三點而不縱橫，故如來常為諸常中之第一者。其他尚有世間相常住、佛性常住等說。　此外，與常相對者即無常，梵語為 anitya，又作非常。即有生滅變化，而無法保有短暫之同一狀態者。一切有為法皆具生、住、異、滅之四有為相，隨時間遷流而存在，故稱無常。一切有為法均屬無常，故稱諸行無常，乃三法印（佛教的三個基本標幟）之一。大智度論卷四十三有二種無常之說。即：(一)有為法位於現在一剎那間停留，而立刻又沒入於過去（剎那滅），此稱念念無常（剎那無常）。(二)相續之法壞滅，例如，人在壽命終盡時則死滅，此稱相續無常（一期無常）。金七十論卷上所載數論學派之說，舉出暫住無常與念念無常二種無常，主張轉變為無常，而自性為常住，此與佛教所說有異。辯中邊論卷中，就遍、依，圓三性而立有三種無常：(一)遍計所執性，即其體全無之無性無常（無物無常）。(二)依他起性，乃由因緣所生，故為有生滅之生滅無常（起盡無常）。(三)圓成實性，屬真如，乃有變化之垢淨無常（有垢無垢無常）。　比喻無常之不實、短暫，則言如夢、如幻、如泡、如影、如露、如電；如喻無常之可怖，則謂無常狼、無常虎；而死之來臨，則比喻為無常殺鬼、無常風、無常刀、無常使。此外有關無常之用語如：生者必滅、盛者必衰、會者定離等均屬之。至於觀想無常，稱為無常觀、非常觀；闡說無常之偈頌，稱為無常偈；安置病僧之堂院，稱為無常院、無常堂；臨終之際所擊之磬，稱為無常磬。〔雜阿含經卷十二、卷三十、北本涅槃經卷三十四、卷三十九、勝鬘經自性清淨章、法華經卷一方便品、梁譯攝大乘論釋卷十三、成唯識論卷十、華嚴五教章卷四〕（參閱「三無為」629、「無常」5109）


meanings:
① Thiền tăng đời Lí (?-1203), thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 12, nối pháp Thiền sư Quảng Nghiêm. Sư họ Phạm, quê làng Phù Ninh (thuộc huyện Từ Sơn, tỉnh Hà Bắc, Việt Nam ngày nay). Triều Lí Cao Tông, sư làm quan Lệnh đô tào ở cung Quảng Từ. Sau sư từ quan theo pháp xuất thế với Thiền sư Quảng Nghiêm ở chùa Tịnh Quả và được tâm ấn nơi ngài. Sau đó, sư tìm đến phường Ông Mạc, trụ trì một ngôi chùa cổ, mở mang giáo hoá môn đồ. Cuối cùng, sư dời về chùa Lục Tổ ở làng Dịch Bảng, phủ Thiên Đức. Tăng chúng tìm đến tu học càng ngày càng đông. Kệ thị tịch: »道 本 無 顏 色、 新 鮮 日 日 誇、 大 天 沙 界 外、 何 處 不 爲 家。 – Đạo bản vô nhan sắc, tân tiên nhật nhật khoa, đại thiên sa giới ngoại, hà xứ bất vi gia. – Đạo vốn không hình tướng, ngày ngày lại mới tươi, ngoài đại thiên sa giới, chỗ nào chẳng là nhà«. Nói kệ xong, sư ngồi kiết già thị tịch. Tác phẩm: Thích Đạo Khoa Giáo 1 quyển, Nam Tông Tự Pháp Đồ 1 quyển. ② Thiền viện toạ lạc tại cây số 71 thuộc ấp 1, xã Phước Thái, huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai, Việt Nam. Thiền viện mang tên một Thiền Sư Việt Nam đời lí (thế kỉ XII) và do Hoà thượng Thích Thanh Từ tạo lập vào năm 1974. Buổi đầu nơi đây chỉ là một ngôi thiền viện nhỏ, trên một diện tích tổng thể (bao gồm các thiền viện khác hiện nay) là 52 mẫu, do Phật tử hiến cúng, chỉ trồng khoai mì trong một khoảng diện tích nhỏ, phần lớn còn hoang hoá. Hoà thượng Thích Thanh Từ đã giữ lại 10 mẫu xây dựng trung tâm thiền học Việt Nam đầu tiên và lớn nhất. Số đất còn lại chia cho Tăng Ni sinh hoạt riêng. Hơn phân nửa Tăng sĩ đã từ tu viện Chân Không (tiền thân của thiền viện này) về đây sống tu, lúc ấy độ 20 vị. Với một diện tích lớn 10 mẫu đất, thiền viện bao gồm nhiều toà nhà rải rác, nhưng được thiết kế mỹ thuật: chính điện, tổ đường, đông đường, tây đường, hậu đường, thất các tăng, bệnh xá, thư viện, phòng may mặc, nhà trù, khu thiền thất. Đặc biệt, trong khu thiền thất cũng có khoảnh dành riêng cho các thiền sinh thâm niên, muốn nhập thất hẳn hoặc từ 6 tháng đến 2 năm, và khoảnh dành cho thiền sinh mới, mỗi lần nhập một tuần lễ. Nội dung tu học dành cho 150 thiền sinh tại đây gồm 2 phần chính: buổi sáng lao động, buổi chiều học tập. Ban lãnh đạo gồm có: Trụ trì, phó Trụ trì, Tri sự, Trưởng chúng, Tri điền, Tri viên … Vị Trụ trì thiền viện hiện nay là Thượng toạ Thích Nhật Quang. Ngoài ra Thiền viện còn thành lập Tuệ Tĩnh đường nhằm phục vụ nhân sinh, giúp dân nghèo quanh vùng có điều kiện bảo đảm sức khoẻ và chữa lành bệnh tật.


meanings:
(1015-1070) Thiền tăng đời Tống, họ Từ, tự Thuần Đức, người Vĩnh Gia (Ôn Châu, Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiên Thai Long Nhất, thuộc tông Pháp Nhãn đời thứ 5, trụ trì thiền viện Diên Thọ, núi Bạch Vân, Thiều Châu.


meanings:
(1025-1091) Thiền tăng đời Tống, họ Thí, tự Chiếu Giác, người Kiếm Châu (Kiếm Các, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Năm 11 tuổi sư theo Văn Triệu chùa Bảo Vân xuất gia, y chỉ Khế Tư thụ giới cụ túc. Sau đó theo Hoàng Long Huệ Nam tham cứu 20 năm, nối pháp chấn hưng tông phong Lâm Tế, nổi tiếng khắp tùng lâm. Huệ Nam tịch, sư trụ trì chùa Lặc Đàm đồ chúng kính ngưỡng tán dương gọi sư là »Mã Tổ tái lai«. Niên hiệu Nguyên Phong thứ 3 (1080) phụng sắc sửa đổi Đông Lâm Luật Tự ở Lô Sơn trở thành Thiền lâm, Thường Tổng phụng mệnh trụ tích thuyết pháp, từng giao du với Tô Thức. Năm thứ 5 (1082) vua Thần Tông ban sắc cho sư trụ trì Thiền viện Trí Hải chùa Tướng Quốc, sư từ chối không nhận, vua bèn ban tử y và hiệu »Quảng Huệ Thiền sư«. Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 3 (1088) ban hiệu »Chiếu Giác Thiền sư«. Đệ tử nối pháp có hơn 10 người như Ấn Kiền, Hạnh Anh, Khả Tiên v.v…


meanings:
Thiền tăng đời Đường, tham vấn Mã Tổ Đạo Nhất đắc pháp. Sư trụ Lặc Đàm, Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây). Một hôm, có vị tăng hỏi: Thế nào là khách dưới cửa Tào Khê? Sư đáp: Chim én từ phương nam đến. Tăng nói: Học nhân chẳng hiểu. Sư bảo: Nuôi lông cánh chờ gió Thu.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Mân, nối pháp Quốc sư Đức Thiều ở Thiên Thai, thuộc tông Pháp Nhãn. Khi sư xuống núi hành hoá, chúa Nam Hán lễ sư làm thầy, sáng lập viện Quang Thánh ở Quảng Châu rồi thỉnh sư trụ trì, ban cho sư hiệu »Đại Nghĩa Thiền sư«. Sư tịch vào khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-997) đời Tống.


meanings:
Thầy và trò trong thiền lâm. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL, q. 30 ghi: »近 日 禪 人 却 以 先 輩 之 語 爲 不 然、 惟 相 與 學 頌 古、 學 機 鋒 過 日。 學 得 文 字 稍 通、 口 頭 稍 滑 者、 則 以 拂 子 付 之、 師 資 互 相 欺 誑、 而 達 摩 之 旨 又 安 在 哉！ – Gần đây người học thiền lại cho lời của bậc tiền bối là chẳng đúng. Họ cùng nhau học tụng cổ, học cơ phong qua ngày. Mới hơi thông chút ít chữ nghĩa, mới hơi trơn được miệng mồm thì đã vội truyền trao. Thầy trò dối gạt lẫn nhau thì ý chỉ Đạt-ma còn đâu nữa!«.


vietnamese:
sư tư thất tổ phương tiện ngũ môn <pqđtđ>


meanings:
(1376-1432) Thiền tăng đời Minh, họ Chu, tự Hi Cổ, hiệu Giản Am, Phật Giám, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 17 tuổi, sư theo ngài Thiên Vũ Tịnh Công ở chùa Vạn Thọ để xuất gia, hầu hạ ngài một thời gian, thường vào thất thưa hỏi nhưng cơ duyên phần lớn không hợp, nên sư đến tham vấn ngài Thời Am Phu Công ở chùa Linh Ẩn tại Hàng Châu song khối nghi vẫn chưa vỡ. Ít lâu sau, sư đến Nam Kinh, lễ ngài Tuyết Hiên Thành; ngài vừa gặp sư liền biết là pháp khí nên bảo sư làm Tri tạng. Niên hiệu Kiến Văn thứ 2 (1400), sư ra hoằng pháp trụ chùa Sùng Phúc ở Hàng Châu. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 4 (1406) sư mời các bậc cao tăng chứng minh cho việc sửa chữa Đại tạng. Năm 1417, sư vâng chiếu trụ trì chùa Trung Thiên Trúc. Công việc hoàn thành, sư được Vua ban cho y, tiền bạc, Phật tượng, vòng ngọc để trang trí cho kinh. Sau đó, sư dời đến chùa Tịnh Từ ở Hàng châu; đến nơi sư quyên góp để xây dựng điện La-hán, điện Viên Thông.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Quốc sư Đức Thiều ở Thiên Thai, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ Nghiêm Phong tại Phúc Châu. Có vị tăng hỏi: Thế nào là Văn-thù? Sư đáp: Chỗ đến rất rõ ràng.


meanings:
Thiền tăng đời Tống. Sư tham yết Thiền sư Long Hoa Linh Chiếu và đắc pháp. Ban đầu, sư ở viện Lục Thông tại Thai Châu (nay là huyện Lâm Hải, tỉnh Chiết Giang), sau đó dời đến viện Thuỵ Nham, thiền tăng theo học rất đông. Môn đình nghiêm túc, là thiền viện đứng đầu các nơi vào thời ấy.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Tuyền Châu, tham vấn Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn và đắc pháp nơi Ngài. Sư ở viện Tây Hưng Trấn Hoá Độ tại Hàng Châu. Sư học rộng, giỏi thi ca, nổi tiếng khắp xa gần. Ngô Việt Vương tặng thự hiệu »Ngộ Chân Đại Sư«.


meanings:
① Cái màn che, dùng vải hay lụa khâu thành từng bức che cho kín bề trong gọi là duy. Không biết trị nhà gọi là duy bạ bất tu 帷簿不修 là bởi nghĩa đó.


meanings:
① Thường (lâu mãi). ||② Ðạo thường, như nhân nghĩa lễ trí tín 仁義禮智信 gọi là ngũ thường 五常 nghĩa là năm ấy là năm đạo thường của người lúc nào cũng phải có không thể thiếu được. ||③ Bình thường, như thường nhân 常人 người thường, bình thường 平常, tầm thường 尋常, v.v.


meanings:
① Luôn, hay, thường, vốn: 常來 Đến luôn, thường đến; 不常說 Không hay nói; 他工作積極，常受表揚 Anh ấy làm việc tích cực, thường được biểu dương; 千里馬常有，而伯樂不常有 Ngựa thiên lí thường có, nhưng Bá Nhạc không thường có (Hàn Dũ: Tạp thuyết); 故官無常貴，而民無終賤 Cho nên quan không luôn quý, mà dân không mãi hèn (Mặc tử: Thượng hiền thượng); 聖人常慎其微也 Thánh nhân vốn thận trọng về chỗ nhỏ nhặt của bản thân mình (Tiềm phu luận: Thận vi). 【常常】 thường thường [chángcháng] Thường, thường hay, luôn luôn: 老阮工作有成績，常常受到表揚 Ông Nguyễn làm việc có thành tích, thường hay được khen thưởng; 是疾也，江南之人常常有之 Bệnh này, người ở Giang Nam thường hay mắc phải (Hàn Dũ: Tế Thập Nhị lang văn); ② (văn) Từng, đã từng (dùng như 嘗， bộ 口): 而勒之曰：主父常游于此 Và khắc vào đó rằng: Chủ Phụ từng đi chơi qua chỗ này (Hàn Phi tử: Ngoại trữ thuyết tả thượng); 高祖常繇咸陽 Vua Cao tổ từng đi lao dịch ở Hàm Dương (Hán thư: Cao đế kỉ); ③ Thông thường, bình thường: 日常 Ngày thường; 常事 Việc thường; ④ Đạo thường: 五常 Năm đạo thường (gồm nhân, nghĩa, lễ, trí, tín); ⑤ Mãi mãi, lâu dài: 常綠樹 Cây xanh tốt quanh năm.


meanings:
items of continual everyday use as the communal property of the monastic community


meanings:
Phật tính xưa nay đầy đủ trọn vẹn mà mọi người đều có. Thường quang: Ở đây chỉ cho Phật tính, linh trí. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »公 能 於 此 勘 破、 則 心 境 都 引、 常 光 本 圓、 於 無 境 界 中 有 眞 境 界。 – Ông hay nơi đây khám phá, thì tâm cảnh đều mất, Phật tính xưa nay đầy đủ trọn vẹn, ở chỗ không có cảnh giới mà có cảnh giới chân thật«.


meanings:
Ánh sáng của Phật tính hiển lộ ở trước mắt, ý nói nhận thức rõ tự tính. Thường quang: Dụ chỉ tự tính, Phật tính. Kiến (見) tức là hiện (現). Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »諸 人 要 知 眞 實 相 爲。 但 以 上 無 攀 仰 下 絕 己 躬。 自 然 常 光 見 前。 – Các vị muốn biết tướng chân thật hiện tiền thì chỉ cần trên không xu nịnh, dưới không luồn cúi, tự nhiên ánh sáng của Phật tính hiển lộ ở trước mắt«.


vietnamese:
thường cần tu tập hạo ngụ du già giả hữu tứ chủng chính sở tác sự <pttđ>


meanings:
4529常啼，梵名 Sadāprarudita。音譯薩陀波倫菩薩。又作普慈菩薩、常悲菩薩。乃大品般若經卷二十七所說之菩薩。此菩薩得稱為常啼者，有諸種說法：或謂菩薩因見惡世之人身受苦惱而悲哀哭泣；或以菩薩生於無佛之世，然為利益眾生，追求佛道，於空閑林中憂愁啼哭七日七夜，天龍鬼神遂號之為常啼；或以幼時喜啼而得名。此菩薩常以勇猛心，修般若波羅蜜之行。據道行般若經卷九薩陀波倫菩薩品載，此菩薩於夢中聞東方有般若波羅蜜之大法，為求法乃向東行，途經魔所樂國，為供養其師乃賣身，遂過二萬里到達揵陀越國（梵 Gandhavati），見曇無竭菩薩（梵 Dharmodgata）而得其法。其中，揵陀越指北印度健馱羅（梵 Gandhāra），又大毘婆沙論編纂以前，般若流行於健馱羅地方，以此事實推究，薩陀波倫菩薩可能是真實之人物，於當時從遙遠之印度西方來健馱羅求般若波羅蜜之法。又以此菩薩為利益眾生，積難苦之行以求般若波羅蜜，而被列為般若守護十六善神之一。〔大智度論卷九十六〕


vietnamese:
thường hỉ duyệt căn đại bồ tát thân <đpb>


vietnamese:
thường định nhất cảnh tu tập bất tịnh <pttđ>


meanings:
(?-961) Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư thờ Thiền sư Cửu Phong Đạo Kiền và đắc pháp nơi ngài. Sư ở viện Đồng An, Phụng Thê tại Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây). Có vị tăng hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Tê giác ngắm trăng thì sừng nó mọc vằn. Con voi nghe tiếng sấm thì ngà nó có vân. Cơ dụng của sư phần lớn mang tính văn chương như thế. Sư thị tịch vào khoảng trên 90 tuổi.


meanings:
Chùa ở trong thành phố Thường Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, được xây vào khoảng niên hiệu Thiên Phục (901-904) đời Đường, ban đầu tên »Quảng Phúc Tự«, sau đổi tên là »Sùng Ninh Tự«. Niên hiệu Chính Hoà thứ 1 (1111) đời Tống đổi tên »Thiên Ninh Tự«. Đời Thanh có Thiền sư Đại Hiểu trụ chùa này, pháp duyên đại thịnh, người theo học có hơn vạn, tập hợp tham thiền, hoà nhã nghiêm túc, đứng hàng đầu vào thời ấy. Từ đây về sau chùa này truyền ngọn đèn pháp tông Lâm Tế, cùng với chùa Kim Sơn, chùa Cao Mân được gọi là ba đại thiền lâm ở Giang Tô. Nguyên có 8 ngôi điện, 25 ngôi đường lâu, quần thể kiến trúc lớn nhỏ có 500 cột nhà, chiếm diện tích hơn 130 ha. Hiện còn chủ yếu có Đại hùng bảo điện, Kim Cang điện, Phổ Hiền điện, Văn-thù điện, Quán Âm điện, La hán điện đều là kiến trúc đời Thanh. Trong Đại hùng bảo điện có chiếc cột gỗ to cao khoảng 30m. Trong La hán điện có 500 tượng La hán khắc bằng đá với hình thái rất giống, sinh động như sống. Chùa này kiến trúc hùng vĩ, nguy nga, Phật tượng đầy đủ, pháp hội cực thịnh. Vốn có tên gọi »Đông Nam Đệ Nhất Tùng Lâm«. Tự Chí viết rằng: »Sự hưng thịnh của pháp hội nổi tiếng khắp nơi, trang nghiêm tuyệt diệu đứng hàng bậc nhất vùng Đông Nam«.


meanings:
(1514-1588) Thiền tăng đời Minh, họ Thường hiệu Uẩn Không, người Kiến Xương (Nam Thành, Giang Tây) Trung Quốc. Thuở nhỏ theo lí học, từng giảng học thuyết Trí lương tri của Vương Dương Minh. Năm 20 tuổi trọ ở Nam Kinh. Một hôm đi dạo Hạc Lâm gặp Cổ Khê, đàm đạo rất khế hợp. Cổ Khê chỉ dạy Phật pháp, Thường Trung rất cảm động liền theo Ngài xuất gia. Vâng lời thầy, sư đi khắp nơi tham các bậc Thiện tri thức. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 43 (1564) đến Tung Sơn tham kiến Tiểu Sơn Tông Thư, không khế ngộ liền từ giã Tông Thư đi du phương khắp nơi, sau đó dường như đối với lời nói của Tông Thư có tỉnh ngộ nên trở lại Tung Sơn, nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động. Lúc Tông Thư đến trụ am Tông Cảnh ở Bắc Kinh, sư theo hầu 3 năm, lãnh trọn huyền chỉ. Từ giã trở về Kiến Xương, ẩn cư núi Tùng Cô. Một hôm đi dạo đến Lẫm Sơn, Tân Thành, Hãn Giang Sư thích phong cảnh nơi đây bèn kết am ở lại 20 năm không tiếp người, chỉ riêng kết bạn phương ngoại với La Nhữ Phương và Đặng Nguyên Tích, cùng nhau đàm luận về học thuyết tính mệnh.


meanings:
→ trường khánh thường huệ thiền sư 長慶常慧禪師


vietnamese:
thường nhiếp sở nhiếp biên chấp hiện <pttđ>


meanings:
eternalistic view--the notion that the self and the objects of the world exist and persist


meanings:
（梵 śāśvata-darśana、śāśvata-dṛṣṭi，巴 sassata-diṭṭhi，藏 rtag-par-lta-ba）主張世界是常住不滅，人死之後之‘我’（靈魂）亦常住不滅的見解。爲‘斷見’之對稱。‘斷見’即以爲人死後，世界及‘我’皆歸于空無，而無視因果理法的見解。‘常見’又稱常邪見、常論，或有見；‘斷見’又稱無見。佛法依緣起立場，認爲此常見、斷見二者皆是邪見。<#>◎附一︰印順《中觀今論》第六章第一節（摘錄）　　<#>常，在釋迦時代的外道，是約時間變異中的永恒性說的。斷，是中斷，即不再繼續下去。例如外道執有神我，有此常住的神我，所以從前生到後生，從人間到天上，前者即後者，這種有我論者即墮常見。如順世論者，不信有前世後世，以爲現在雖有我，死了即什麽也完了，這即是墮于斷見的斷滅論者。凡是佛法，决不作如是說。根本佛法以緣起生滅爲出發，以無常而破斥此等常見；但無常是常性的否定，而幷不是斷滅。佛法都說生滅與相續，此常與斷是極少引用爲正義的。然而不常不斷的生滅相續，意義非常深玄。一分學者大談生滅相續，而又轉上了斷常之途。舉例說︰薩婆多部主張三世有，一切法體是永遠如此的──法性常如。從未來到現在，從現在到過去，說生滅，說相續，不過在作用上說。他們雖也說諸行無常。然依中觀者看來，是落于常見的。如經部師，以種子現行來說明因果。然而從大期生滅的見地去看，‘涅槃滅相續，則墮于斷滅’（〈觀成壞品〉）；從刹那生滅的見地去看，‘若法有定性，非無則是常；先有而今無，是則爲斷滅’（〈觀有無品〉）。他即使不落于常見，斷見還不免呢！只要是執爲自性有，自相有的，是難于避免常斷過失的，所以說︰‘若有所受法，即墮于斷常’（〈觀成壞品〉）。若法執爲實有，現在如此，未來也應如此，即墮于常見。若說先有而後無，即是落于斷見。〈觀有無品〉和〈觀成壞品〉，明確的指出這種思想的錯誤。《六十如理論》也曾說到︰‘若有許諸法，緣起而實有，彼亦云何能，不生常等過？’故此中所講的斷常，是非常深廣的。甚至見有煩惱可斷，即斷見；有涅槃常住，即常見。而涅槃是‘不斷亦不常，是說名涅槃’（〈觀涅槃品〉）。總之，不見緣起真義，那恒常與變化，變與不變，爲此常見、斷見所攝。<#>◎附二︰《瑜伽師地論》卷六（摘錄）<#>計常論者，謂如有一若沙門若婆羅門，起如是見，立如是論︰我及世間皆實常住，非作所作，非化所化，不可損害，積聚而住如伊師迦。謂計前際說一切常者，說一分常者，及計後際說有想者，說無想者，說非想非非想者。複有計諸極微是常住者，（中略）此中，計前際者，謂或依下中上靜慮起宿住隨念，不善緣起故，于過去諸行，但唯憶念，不如實知，計過去世，以爲前際，發起常見，或依天眼，計現在世，以爲前際，于諸行刹那生滅流轉不如實知，又見諸識流轉相續，從此世間至彼世間無斷滅故，發起常見，或見梵王隨意成立，或見四大種變異，或見諸識變異。計後際者，于想及受雖見差別，然不見自相差別，是故發起常見，謂我及世間皆悉常住。又計極微是常住者，以依世間靜慮起如是見，由不如實知緣起故，而計有爲先有果集起，離散爲先有果壞滅，由此因緣，彼謂從衆微性粗物果生，漸析粗物乃至微住，是故粗物無常，極微是常。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷五、卷三十四；《大毗婆沙論》卷四十九、卷七十七、卷一九九、卷二百；《俱舍論》卷三十；《大智度論》卷二十六、卷四十七；《中論》卷一〈觀因緣品〉、卷三〈觀有無品〉；《成實論》卷十〈邊見品〉；《顯揚聖教論》卷九、卷十；《中觀論疏》卷七（末）；《法華文句》卷四（下）。<#>


meanings:
4526梵語 nityadṛṣṭi 或 śāśvatadṛṣṭi，巴利語 sassata-diṭṭhi。又作常邪見、常論。二見之一。為「斷見」之對稱。主張世界為常住不變，人類之自我不滅，人類死後自我亦不消滅，且能再生而再以現狀相續，即說我為常住；執著此見解，即稱常見。大慧書（大四七‧九二三中）：「常見者，不悟一切法空，執著世間諸有為法，以為究竟。」說此常見之外道，則稱常見外道。常見之見解有多種差異：即認為過去、未來之我及世間為常之見解中，計前際（過去）之我及世間為常者，有一分常、一切常之別；計後際（未來）為常，而分有想、無想等之別。六十二見中，十八種為前際分別見，其餘四十四種為後際分別見；其中以四種遍常論、四種一分常論（屬前際分別見）、十六種有想論、八種無想論、八種非想非非想論（屬後際分別見），及計極微為常住之極微常住論，總為計常論。諸經論中，多明示以空觀對治常見。　釋尊既不偏於常（有）見，亦不偏於斷（無）見。至於靈魂不滅說，即屬常見之一例，虛無主義則為斷見之一例，釋尊主張遠離有、無兩邊，而取中道。斷常二見，俱非中道，總名邊見，乃五惡見之第二。〔雜阿含經卷三十四、北本涅槃經卷二十七、大毘婆沙論卷四十九、瑜伽師地論卷六〕（參閱「斷見」6560）


vietnamese:
thường hiện luận giả ý tri túc trụ sự hữu tam chủng sai biệt <pttđ>


meanings:
(896-971) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lí, người xứ Trần Lưu (nay là huyện Khai Phong, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc. Ban đầu sư đến yết kiến Thiền sư Hoằng Chương, tông Tào Động ở chùa Quy Tông tại Lô Sơn, nghe pháp sư có tỉnh ngộ liền xin xuất gia. Niên hiệu Càn Hoá thứ hai (912) sư được cạo tóc, và năm kế thụ giới ở chùa Đông Lâm. Sư ở ngoài cửa Lệ Cảnh thành Lạc Dương 2 năm, lệnh quân là Trương Sinh dành riêng một căn nhà cho sư yên tu, đến niên hiệu Thiên Thành thứ 3 (928) nơi đây trở thành Viện lớn, được ban bảng hiệu »Phổ Tịnh«. Do thời cuộc hỗn loạn, sư chẳng chú trọng đến việc khai pháp. Triều đình nhiều lần ban hiệu cho, nhưng sư đều chẳng nhận.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, thờ Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải làm thầy, theo học và đắc pháp nơi Ngài. Về sau khi ra hoằng pháp sư ở núi Ngũ Phong, Thuỵ Châu (nay là huyện Cao An, tỉnh Giang Tây).


vietnamese:
thường thuyết sí nhiên thuyết vô nhàn yết <pqđtđ>


meanings:
→ tuyết đậu thường thông thiền sư 雪竇常通禪師


meanings:
① Cái mũ, các thứ dùng để đội đầu đều gọi là mạo.


meanings:
① Mũ, nón: 呢帽 Mũ dạ, mũ phớt; 草帽 Mũ cói, mũ lác; ② Nắp, đai: 筆帽 Nắp bút; 螺絲 Đai ốc.


meanings:
① Bức tranh, một bức vẽ gọi là nhất tránh 一幀.


meanings:
① Cái trướng đơn. Phòng vi 房幃 nói chỗ kín trong buồng the. ||② Cái túi thơm.


meanings:
① Như 帷 [wéi]: 房幃 Chỗ kín trong phòng the; ② Túi thơm.


meanings:
① Cái màn, màn đủ cả trên, dưới, bốn mặt gọi là ác.


meanings:
(văn) Màn (đủ cả trên dưới bốn mặt), màn dũng, nhà bạt: 帷幄 Nhà bạt, màn trướng (trong quân đội).


meanings:
① Bức, một tiếng dùng để đo vải lụa. Như kỉ phúc 幾幅 mấy bức? ||② Sửa sang, như tu sức biên phúc 修飾邊幅 sửa sang diêm dúa như tấm lụa phải chải chuốt hai bên mép. ||③ Một âm là bức. Lấy lụa quần chéo từ chân đến gối như sa-cạp vậy. Ta quen đọc là chữ bức cả.


meanings:
① Khổ (vải vóc): 單幅 Khổ đơn; 雙幅 Khổ kép; 寬幅 Khổ rộng; ② Mức độ, diện tích, đất đai. 【幅員】bức viên [fuýuán] Diện tích, lãnh thổ: 幅員廣大 Đất đai rộng lớn; ③ (loại) Bức: 幾幅？ Mấy bức?; 一幅畫 Một bức tranh; 一幅壽幛 Một bức trướng mừng thọ; ④ Vải quấn đùi, xà cạp.


meanings:
① Màn dũng. ||② Tục gọi cái cờ bài rượu là hoảng tử 幌子.


meanings:
① Màn che; ② (cũ) Cờ bài rượu, tấm biển quán rượu.【幌子】hoảng tử [huăngzi] a. Tấm biển bán hàng (treo trước cửa hiệu); b. Lốt, chiêu bài, nhãn hiệu (dùng với ý xấu): 打着革命的幌子 Núp dưới chiêu bài cách mạng.


meanings:
① Cái màn che ở trên gọi là mạc. Trong quân phải dương màn lên để ở, nên chỗ quan tướng ở gọi là mạc phủ 幕府. Các ban khách coi việc văn thư ở trong phủ gọi là mạc hữu 幕友, thường gọi tắt là mạc. Nay thường gọi các người coi việc tơ bồi giấy má ở trong nhà là mạc, là bởi nghĩa đó. Thường đọc là mộ ||② Mở màn, đóng tuồng trước phải căng màn, đến lúc diễn trò mới mở, vì thế nên sự gì mới bắt đầu làm đều gọi là khai mạc 開幕 mở màn, dẫn đầu. ||③ Có khi dùng như chữ mạc 漠. ||④ Một âm là mán. Mặt trái đồng tiền.


meanings:
① Màn, bạt: 帳幕 Lều bạt; 夜幕 Màn đêm; ② Màn (sân khấu): 開幕 Mở màn; 閉幕 Hạ màn; 銀幕 Màn bạc; ③ Màn (kịch): 第二幕第一場 Cảnh một màn hai; ④ (văn) Như 漠 (bộ 氵); ⑤ (văn) Phủ, che trùm.


meanings:
① Một thứ để trang sức đầu đàn bà, cho nên gọi con gái là cân quắc 巾幗.


meanings:
Khăn trùm đầu của phụ nữ (thời xưa): 巾幗英雄 Nữ anh hùng.


meanings:
① Bức chướng, dùng vải hay lụa viết chữ để mừng hay viếng người gọi là chướng. Cũng đọc là trướng.


meanings:
Bức trướng, câu đối: 喜幛 Bức trướng mừng, câu đối mừng; 綢幛 Bức trướng lụa.


meanings:
① Khăn quấn (chít, bịt) đầu; ② Như 袱 [fú] (bộ 衣).


meanings:
(văn) Cờ hiệu, ngọn (cờ), (cờ) xí: 勝利的旗幟 Ngọn cờ thắng lợi.


meanings:
（梵 patākā、paṭākā、dhvaja、ketu，巴 paṭā-kā、paṭāka，藏 ba-dan）旌旗的總稱。又作旛。音譯波哆迦、馱縛若、計都。與‘幢’同爲供養佛菩薩的莊嚴具，用以象徵佛菩薩之威德。幡似是初期佛教教團的記號，但經典中多用之爲降魔的象徵。經典中亦常謂造立此幡，能得福德，避苦難，往生諸佛淨土，又謂供養幡可得菩提及其功德，故寺院、道場常加使用，因而成爲莊嚴之法具。《長阿含》卷四〈游行經〉雲（大正1·28a）︰‘以佛舍利置于床上，使末羅童子舉床四角，擎持幡蓋，散華燒香，作衆伎樂，供養舍利。’<#>幡之形狀，一般是由三角形的幡頭、長方形的幡身、置于幡身左右的幡手，及幡身下方的幡足構成，有大有小。幡通常是布制，然亦有金銅制、雜玉制、紙制等類。其懸挂場所，或爲堂內柱上，或樹立在佛堂之前庭，或附于天蓋之四隅。<#>幡的種類繁多，可依其材質、形狀、目的等而分爲如下諸類︰<#>(1)依材質分，有金銅幡、板幡、紙幡、玉幡（以寶玉裝飾者）、平幡（平絹所制者）、絲幡（束絲所制者）等名稱。<#>(2)依色彩分，有五色幡（青、黃、赤、白、黑之五色幡，即續命幡）、八色幡（用于灌頂道場）、青幡（請雨經法）、黃紙幡（太元帥法）等名稱。<#>(3)依儀禮分，有命過幡（人死時，爲死者積福德而建）、續命（神）幡（爲祈延命而立）、送葬幡、施餓鬼幡。<#>(4)依所挂場所而分，有堂幡、高座幡、天蓋幡、庭幡。<#>(5)依幡身所描繪之圖分，有種子幡、三昧耶幡、佛像幡、蓮華幡。<#>此外，在我國，另有于幡身施以刺綉者，此稱綉幡。亦有造六角或八角之幢形，以兼具幡幢兩種功德者，稱爲幢幡；其木制者，稱爲木幢幡。<#>關于造幡的功德，《撰集百緣經》卷七〈頂上有寶蓋緣〉載，迦毗羅衛國有一長者之妻生子，誕生時空中懸有大幡蓋，因此名其爲波多迦（即‘幡’）。波多迦後出家得阿羅漢果，受世人敬仰云云。<#>又，《灌頂經》卷十一雲（大正21·530b）︰‘我今亦勸造作黃幡懸著刹上，使獲福德離八難苦，得生十方諸佛淨土，幡蓋供養隨心所願至成菩提。’<#>此外，《藥師本願經》、《十方隨願往生經》及《釋門正統》卷四等亦說命終時懸幡可延壽或招福，此即是‘續命神幡’與‘命過幡’。《釋迦譜》卷五〈阿育王造八萬四千塔記》雲（大正50·79a）︰<#>‘塔成造千二百織成幡及雜華，未得懸幡。王身有疾，伏枕慷概曰︰若威靈有感，願察我至誠，（中略）由是病愈增算十二，故因名爲續命幡。’<#>又，《灌頂經》卷十一嘗述及命過幡之原理（大正21·529c）︰<#>‘若人臨終未終之日，當爲燒香然燈續明，于塔寺中表刹之上，懸命過幡轉讀尊經竟三七日。所以然者命終之人，在中陰中身如小兒，罪福未定應爲修福，願亡者神使生十方無量刹土。承此功德必得往生。亡者在世若有罪業應墮八難，幡燈功德必得解脫。’<#>真言宗則謂幡具有無量佛德，如行者以頂觸幡則來世成道可至佛位，此稱灌頂幡。《秘藏記》卷末雲︰‘世人皆以幡號灌頂，是以幡功德先爲輪王，後終成佛以到佛果，名爲灌頂。’<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷二十五；舊譯《華嚴經》卷七；《法華經》卷三〈授記品〉；《大般涅槃經》卷中；《藥師如來本願經》；《經律異相》卷六；《止觀輔行傳弘决》卷二之二；《洛陽伽藍記》卷五；石田茂作監修《新版佛教考古學講座·佛具》。<#>


meanings:
5980梵語 patākā，巴利語 paṭākā，音譯波多迦、波哆迦。或梵語 ketu，音譯計都。又作旛。乃旌旗之總稱。原爲武人在戰場上用以統領軍旅、顯揚軍威之物，佛教則取之以顯示佛菩薩降魔之威德，與「幢」同爲佛菩薩之莊嚴供具。昔時在印度，幡即著有各種色彩。　造幡有降魔、延壽等種種福德，如撰集百緣經卷七布施佛幡緣謂，波多迦比丘於過去世爲毘婆尸佛造長幡，得於九十一劫中不墮地獄、畜生、餓鬼等惡道，於天上人中，常有幡蓋覆蔭其上，受天之福樂。灌頂經卷十一亦謂，造幡能獲福德，離八難之苦，得生十方諸佛淨土。又灌頂經卷十二謂，造五色神幡，並燃燈不熄，能脫離病苦，延續壽命。　中國隋代時，在佛事之供養具中，幡之使用應已十分盛行。其形則以三角形之幡頭，連接長方形之幢身，幡頭下部及幡身左右垂飾幡手，幡身之下部則垂飾幡足而成。可依材料、顏色、大小、使用場所、用途、圖樣之不同而分類，種類繁多，概述如下：　(一)以材料種類分：如錦幡、綾幡、絹幡、平幡，乃依布之素材而命名，其他尚有羅幡、刺繡幡等。金銅幡，爲薄銅板所製之幡。絲幡，幡手、幡足爲束絲所作，或垂之以絹絲。以瑪瑙、琉璃、玻璃、水晶等寶玉連綴而成者，稱玉幡。木製者，稱板幡。　(二)以顏色分：有白幡、赤幡、黃幡、青幡、淺黃幡、緋幡等單色幡，及密教修法用之五色幡。後者爲青黃赤白黑五色，其色之配置有所特定。蓋五色表示五行，分別代表體內之五臟，用此奉佛者，即以之養五臟而延續壽命，故以五色綵幡修延壽之祕術。其他尚有八色幡、九色幡、雜色幡等多種。　(三)依大小分：有大幡、小幡之稱，其大小、寸法均有一定之規準。　(四)以使用場所分：依所懸建築物之不同而名稱有異，概括言，有金堂幡（中堂幡、佛殿幡）、講堂幡、彌勒堂幡（以上總稱堂幡），諸堂所用之幡多用錦幡、綾幡、刺繡幡。用於請雨法之庭儀者稱庭幡，多用玉幡、絲幡、青幡。高座幡，懸之於導師、講師之高座。天蓋幡，則懸之於天蓋之四隅。依所修法之不同，所懸之幡亦有不同。　(五)以用途分：灌頂幡，乃供灌頂之用。續命幡、壽命幡，爲祈延壽。薦亡幡、命過幡，乃人死之際，爲死者積福德，以期於中陰之後得往生淨土者。送葬幡又稱四本幡，用之於葬列。施餓鬼幡，乃用之於施餓鬼會之幡，主用紙幡。　(六)以所繪圖形分：可大別爲繪幡、種子幡、三昧耶形幡、幢幡等四種。繪幡乃描繪有佛、菩薩明王、天部者，有如來幡、菩薩像幡、明王幡、不動幡、天王幡、七大龍神幡等多種。種子幡乃書以佛菩薩種子以代其繪像者。三昧耶形幡即佛法幡，乃描繪佛菩薩三昧耶形之幡。幢幡作六角或八角之幢形，合幢與幡兩方之功德。木製之幢幡，稱爲木幢幡。　經典中另載有諸種幡，如文殊師利問經卷上菩薩戒品所說之龍子幡，有部尼陀那目得迦卷五所說之師子幡、莫羯羅幡、龍幡、揭路荼幡、牛王幡等。〔雜阿含經卷二十五、陀羅尼集經卷三、三卷本大般涅槃經卷中、經律異相卷六、釋迦譜卷五阿育王造八萬四千塔記、密教法具便覽〕


meanings:
① Cờ hiệu. ||② Lật mặt, cũng như chữ phiên 翻, như phiên nhiên cải viết 幡然改曰 trở mặt đổi giọng rằng.


meanings:
① Cờ hiệu (như 旛, bộ 方); ② Đột ngột, thình lình: 幡然改曰 Đột nhiên đổi giọng rằng; 那浪子幡然改途 Chàng lãng tử kia đột ngột thay đổi lối sống.


meanings:
（梵 dhvaja、ketu、patākā，巴 dhaja、paṭā-kā，藏 rgyal-mtshan）又作脫闍、寶幢、天幢等。旗的一種，即附有種種絲帛，用以莊嚴佛菩薩及道場的旗幟。幢原用于王者之儀衛，或作爲猛將之指揮旗；由于佛爲法王，能降伏一切魔軍，故稱佛說法爲建法幢，幷視幢爲莊嚴具，用來贊嘆佛菩薩及莊嚴道場。《法華經》卷五〈分別功德品〉雲（大正9·44c）︰‘一一諸佛前，寶幢懸勝幡。’<#>幢之規制幷不一致，大半以絹布等物製作，幢身兩邊置間隔，附八個或十個絲帛，又下邊附四個絲帛，多半綉有佛像，或塗上色彩。如《法隆寺伽藍緣起幷流記資財帳》謂，幢四具，衣具紺色。《廣隆寺資財校替實錄帳》謂，幢二具，各有金銅嶔花形。<#>幢亦被視爲佛菩薩之持物，如胎藏界曼荼羅之地藏菩薩及風天、阿彌陀二十五菩薩來迎圖之藥王菩薩，及敦煌出土之引路菩薩等都持幢。又，寶幢如來、地藏菩薩、金剛幢菩薩、風天等都以幢爲三昧耶形。此外，幢竿頭安有如意寶珠者稱爲如意幢、摩尼幢，安有人頭者則稱爲檀拿幢或人頭幢。<#>［參考資料］　《無量壽經》卷上；《大日經疏》卷六；《慧琳音義》卷二十九。<#>


meanings:
5979梵語 dhvaja，巴利語 dhaja。音譯爲馱縛若、馱嚩若、脫闍。又作計都（梵 ketu）。又作寶幢、天幢、法幢。爲旗之一種，用以莊嚴佛菩薩及道場。與一般所稱之「幡」、「旛」（梵 patākā，巴 paṭākā），無何區別；然有依形狀作區別，謂圓桶狀者爲幢，長片狀者爲幡。翻譯名義大集即將 ketu 譯爲幢，將 patākā 譯爲旛。　大日經疏卷九（大三九‧六七三上）：「梵云馱嚩若，此翻爲幢；梵云計都，此翻爲旗，其相稍異。幢但以種種雜綵摽幟莊嚴，計都相亦大同，而更加旗旗密號，如兵家畫作龜龍鳥獸等種種類形，以爲三軍節度。」　依大日經疏之說，馱縛若與計都之形態、大小相同，惟特別強調計都與軍旗之關連，謂如同王或將軍於旗上加種種動物之印記，佛菩薩所用者即附以印有代表佛菩薩之文字的垂飾。另依日本高田修所譯之巴利語本生經所載，幢、旛皆爲軍旗之意。謂王、將軍以軍旗之幢，統領軍旅以向敵軍；而佛陀以智慧之幢，抵禦一切煩惱之魔軍。以幢象徵摧破之義，故被視爲莊嚴具，用於讚歎佛菩薩及莊嚴道場。　於密教之莊嚴具中，一說幢與幡相同，如灌頂三昧耶戒場所用之幡稱爲幢，乃以三、四段方形之布，其上連以三角形之 _鐶，復以四、五段布縫合於幢身，於方形布之四角及頂端之三角形布中央各垂掛一條帛，最下復垂以四個條帛，各方形布並繪上佛菩薩之三昧耶形。一說幢爲竿柱高高突出之旗，乃密教大菩提心之標幟。又於幢竿之頂端安上如意寶珠者，則稱爲寶幢、如意幢、摩尼幢。又稱與願印，乃寶生如來、金剛幢菩薩、除蓋障菩薩、地藏菩薩等之三昧耶形。在日本，則幢與幡乃爲同一物。〔佛所行讚卷一、八十華嚴經卷二十六、無量壽經卷上、大日經疏卷六、慧琳音義卷二十九、大悲胎藏三昧耶曼荼羅圖、密教法具便覽〕


meanings:
① Cái chàng, một thứ cờ dùng làm nghi vệ. Nhà Phật viết kinh vào cờ ấy gọi là kinh chàng 經幢, khắc vào cột đá gọi là thạch chàng 石幢.


meanings:
① Một thứ cờ dùng làm nghi vệ; ② Màn xe; ③ (đph) (loại) Toà, ngôi: 一幢樓 Một toà (ngôi) lầu; 一幢房子 Một ngôi nhà.


meanings:
① Lụa, đời xưa thường dùng làm đồ tặng nhau. ||② Của dùng, đời xưa cho ngọc là thượng tệ 上幣, vàng là trung tệ 中幣, dao vải là hạ tệ 下幣. Từ nhà Hán về sau đều gọi tiền là tệ.


meanings:
① Lụa (thời xưa thường làm đồ tặng nhau); ② Của dùng: 上幣 Ngọc; 中幣 Vàng; ③ Tiền: 貨幣 Tiền tệ; 金幣 Tiền vàng; 銅幣 Tiền đồng; 紙幣 Tiền giấy, giấy bạc.


meanings:
① Khăn vén tóc (của đàn ông thời xưa); ② (đph) Cái mũ.


meanings:
① Trùm. Bình mông 帲幪 màn dũng. Cái che ở trên gọi là mông, cái che ở chung quanh gọi là bình. Nói bóng là che chở, như hạnh liệt bình mông 幸列帲幪 may được vào hàng che chở.


meanings:
① Chữa mép dầy. ||② Giúp, đồng đảng gọi là bang, như một đảng gọi là một bang.


meanings:
① Màn ngồi thuyền định. ||② Màn xe. ||② Một âm là đào. Che chùm.


meanings:
① Màn, rèm (để ngồi thiền định); ② Rèm xe, màn xe.


meanings:
① Phạm, như can phạm 干犯. ||② Cầu, như can lộc 干祿 cầu lộc. ||③ Cái mộc, một thứ đồ binh làm bằng da để chống đỡ các mũi nhọn và tên đạn. ||④ Giữ, như can thành 干城 người bầy tôi giữ gìn xã tắc. ||⑤ Bến nước, như hà can 河干 bến sông. ||⑥ Can, như giáp 甲, ất 乙, bính 丙, đinh 丁, mậu 戊, kỉ 己, canh 庚, tân 辛, nhâm 壬, quý 癸 là mười can. ||⑦ Can thiệp, như tương can 相干 cùng quan thiệp. ||⑧ Cái, như nhược can 若干 ngần ấy cái.


meanings:
① (cũ) Cái mộc; ② (văn) Can: 天干地支 Thiên can địa chi; ③ Dính dáng, liên can, can, liên quan: 這事與我無干 Việc này không liên can tới tôi; 與你何干 Can gì đến anh?; 不相干 Không dính dáng gì với nhau; ④ Phạm vào: 有干禁例 Phạm vào điều cấm; ⑤ (văn) Bờ sông ngòi: 河干 Bờ sông; ⑦ (văn) Cái: 若干 Bao nhiêu, ngần ấy cái. Xem 幹 [gàn], 乾 [qián].


meanings:
Khô khao, không có nước. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »一 葉 落、空 索 索； 天 下 秋、干 剝 剝。 大 衆、若 還 坐 在 者 裏、總 是 渴 死 底 漢。 – Một chiếc lá rơi, trời quạnh quẽ, khắp nơi thu, vắng vẻ khô khao! Đại chúng, nếu còn ngồi ở chỗ này thì đều là những kẻ chết khát«.


meanings:
Chỉ cho thiền tăng khô khan, ít nói. Tông Môn Võ Khố ghi: »圓 悟、 佛 眼、佛 鑑 同 在 五 祖。 一 日 相 謂 曰： 老 和 尚 （指 五 祖 法 演）只 是 干 嚗 嚗 地、 往 往 說 心 說 性 不 得。 – Viên Ngộ, Phật Nhãn, Phật Giám cùng ở núi Ngũ Tổ. Một hôm họ bảo với nhau rằng: Lão Hoà thượng (chỉ Ngũ tổ Pháp Diễn) chỉ là Thiền sư khô khan ít nói, thường không nói được tâm tính«.


meanings:
Quấy rối, quấy rầy, động lòng. Trong bài »Hoạch châu ngâm« của Quan Nam Trưởng lão, trong CĐTĐL q. 30 ghi: 不 坐 禪、不 修 道、任 運 逍 遙 只 麼 了。但 能 萬 法 不 干 懷、無 始 何 曾 有 生 老？– Bất toạ thiền, bất tu đạo, Nhậm vận tiêu dao chỉ ma liễu, Đãn năng vạn pháp bất can hoài, Vô thuỷ hà tằng hữu sinh lão? – Chẳng toạ thiền, chẳng tu đạo, Mặc tình phóng khoáng thế ấy thôi!, Đối với muôn pháp chẳng động lòng, Sinh lão từ xưa đâu từng có?«.


meanings:
Uổng công lên tiếng, phí công dạy dỗ. Tiết Quang Hiếu Thâm Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »龍 生 龍、鳳 生 鳳、 老 鼠 養 兒 沿 屋 棟、 達 磨 大 師 不 會 禪、 歷 魏 游 梁 干 打 哄。 – Long sinh long, phụng sinh phụng, Lão thử dưỡng nhi duyên ốc đống, Đạt-ma đại sư bất hội thiền, Lịch Nguỵ du Lương can đả hống. – Rồng sinh rồng, phụng sinh phụng, Xà nhà có mụ chuột nuôi con, Đại sư Đạt-ma chẳng ngộ thiền, Từ Nguỵ qua Lương uổng lên tiếng«.


meanings:
Vắt tre khô tìm nước. Ý nói làm việc uổng công vô ích. Bài tựa của Tập Ông trong Vô Môn Quan: »雖 添 幾 箇 注 脚、大 似 笠 上 頂 笠、硬 要 習 翁 贊 揚、又 是 干 竹 絞 汁。 – Gượng thêm vài chú cước giống hệt như trên nón đội thêm nón, còn muốn cho Tập Ông khen ngợi chỉ là uổng công vô ích«.


meanings:
Khô không khốc. Mật Am ngữ lục ghi: »徑 山 （系 密 庵 禪 師 之 法 號）干 索 索 地、有 也 不 興、無 也 不 奪。 – Kính Sơn (pháp hiệu của Mật Am) khô không khốc, lúc có thì chẳng giàu chi, lúc không thì chẳng có gì để lấy«.


meanings:
Phát sinh liên hệ, vướng mắc. HSLNMDT q. 1 ghi: »但 得 直 心 正 念、挻 身 向 前、自 然 巍 巍 堂 堂、不 被 此 等 妄 想 纏 繞、如 脫 鞴 之 鷹、二 六 時 中、於 一 切 境 緣、自 然 不 相 絆、自 然 得 大 輕 安、得 大 自 在。 – Chỉ cần trực tâm chính niệm, vươn lên phía trước, ắt sẽ sừng sững rực rỡ, chẳng bị các thứ vọng tưởng này quấy rầy, như con chim ưng thoát khỏi bàn tay thợ săn. Trong suốt ngày đêm, đối với tất cả cảnh duyên, tự nhiên không vướng mắc, tự nhiên được hoàn toàn nhẹ nhõm an vui, được tự do tùy ý, thông suốt, hoạt bát thanh thản«.


meanings:
① Bằng phẳng, như thuỷ bình 水平 nước phẳng, địa bình 地平đất phẳng. Hai bên cách nhau mà cùng tiến lên đều nhau gọi là bình hành tuyến 平行線. ||② Bằng nhau, như bình đẳng 平等 bằng đẳng, bình chuẩn 平準 quân san thuế mà bằng nhau, v.v. Nay gọi sự đem gạo nhà nước ra bán rẻ cho giá gạo khỏi kém là bình thiếu 平糶 là bởi nghĩa đó. ||③ Bình trị. Chịu phục mà không dám chống lại gọi là bình phục 平服, yên lặng vô sự gọi là bình yên 平安 hay thái bình 太平. ||④ Hoà bình, sự gì làm cho trong lòng tấm tức gọi là bất bình 不平. ||⑤ Thường, như bình nhật 平日 ngày thường, bình sinh 平生 lúc thường, v.v. Xoàng, như bình đạm 平淡 nhạt nhẽo, loàng xoàng. ||⑥ Cái mẫu nặng nhẹ trong phép cân. Tục dùng như chữ xứng 秤. ||⑦ Tiếng bằng. ||⑧ Một âm là biền. Biền biền 平平 sửa trị, chia đều.


meanings:
① Phẳng, phẳng phiu, phẳng lì: 地面很平 Mặt đất rất phẳng; 像水一樣平 Phẳng như mặt nước; 床單鋪得很平平 Khăn giường trải phẳng phiu; ② Đều bằng nhau, ngang nhau, hoà nhau, công bằng: 持平之論 Lập luận công bằng; 一碗水端平 Ngang nhau bát nước đầy; 雙方打成十平 Hai bên hoà nhau 10-10, hai đội hoà 10 điều; ③ Yên ổn, dẹp yên, bình: 匪患已平 Giặc đã dẹp yên; 平亂 Dập tắt cuộc phiến loạn; 平吳 Dẹp yên giặc Ngô; 治國平天下 Trị quốc bình thiên hạ; ④ San, san bằng, san phẳng: 平整土地好蓋房屋 San đất để xây nhà; 兩桶水勻平才好挑 Hai thùng nước phải san cho đều mới dễ gánh; ⑤ Nén, nén xuống, đè xuống: 平一平恕氣 Nén giận; 她的氣平下去了 Chị ấy đã hả giận; ⑥ Thường, thông thường, bình thường. 【平白】 bình bạch [píngbái] (văn) Đâu đâu, không đâu, không duyên cớ: 平白地爲伊腸斷 Vì nàng mà lòng đau không duyên không cớ (Tô Thức: Vương đô uý tịch thượng tặng thị nhân); 【平居】 bình cư [píngju] (văn) Trước giờ, lúc bình thường, thường khi: 衛文仲…平居好歌東坡“赤壁詞” Vệ Văn Trọng ... thường khi thích hát bài “Xích Bích phú” của Tô Đông Pha (Tục di quái chí);【平生】bình sinh [píngsheng] (văn) Như 平居 [píngju]: 吾平生知韓信爲人，易與耳 Ta bình sinh (trước nay) biết rõ tính cách con người của Hàn Tín, dễ đối phó với ông ta thôi (Sử kí); ⑦ Bằng, bình: 平上去入 Bình, thượng, khứ, nhập; 平仄律 Luật bằng trắc; ⑧ [Píng] Tỉnh Bắc Bình (nói tắt): 平劇 Kịch Bắc Bình; ⑨ [Píng] (Họ) Bình.


meanings:
Việc giao tế bình đẳng, không phân biệt trên dưới, hoặc chỉ cho người đồng hàng với ta về đạo đức, tư cách, tuổi tác v.v… Như vị Thủ toạ có tuổi tác, tư cách, đức hạnh ngang bằng với mình thì gọi Bình giao Thủ toạ.


meanings:
Người vô tội. Mật Am ngữ lục ghi: »無 限 平 人 被 陸 沉。 – Người vô tội bị chết chìm trên đất bằng vô hạn«. Trung Phong Quảng Lục, quyển 4 ghi: »今 日 不 辭 與 你 說 破、久 後 恐 累 及 平 人。 – Hôm nay không từ chối nói toạc với ông thì e rằng sau này sẽ liên luỵ đến người vô tội«.


meanings:
Có hai nghĩa: ① Hạng tăng lữ mới xuất gia mà chưa được vào đẳng cấp nào; ② Vị tăng chưa được nối pháp.


meanings:
Tương đương, ngang nhau. Pháp Diễn ngữ lục, q. trung ghi: »上 堂、 僧 問：承 師 有 言、 山 前 一 片 閑 田 地、 只 如 威 音 王 已 前、 未 審 什 麼 人 爲 主？ 師 云: 問 取 寫 契 書 人。 學 云： 和 尚 爲 甚 麼 倩 人 來 答？ 師 云： 只 爲 你 教 別 人 問。 學 云： 與 和 尚 平 出 去 也。 師 云： 大 遠 在！ – Sư thượng đường, tăng hỏi: Con nghe sư nói phía trước núi có một mảnh đất để trống. Vậy từ Oai Âm Vương về trước, người nào làm chủ đất này? Sư bảo: Hãy hỏi ông thư kí. Học nói: Vì sao Hoà thượng nhờ người đáp? Sư bảo: Chỉ vì ông bảo người khác hỏi! Học nói: Cùng Hoà thượng ngang nhau rồi! Sư bảo: Còn rất xa«.


meanings:
Vô cớ. Tiết Kinh Triệu Phủ Lai Hoà thượng trong NĐHN q. 9 ghi: »平 地 教 人 作 保。 – Vô cớ khiến người bảo đảm«.


meanings:
Vô cớ phát động chiến tranh, dụ chỉ hành vi dư thừa, luống công vô ích. Mật Am ngữ lục ghi: »德 山 棒 如 雨 點、 臨 濟 喝 似 雷 奔、正 是 平 地 上 干 戈、太 平 於 時 細 作。 – Đức Sơn vung gậy như mưa rơi, Lâm Tế hét vang như sấm rền, chính là vô cớ phát động chiến tranh, lúc thái bình cũng cần đến công tác tình báo«.


meanings:
Ngã té trên mặt đất bằng, đương không bị thất bại. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂：汝 等 諸 人、與 麼 上 來、大 似 刺 腦 入 膠 盆、與 麼 下 去、也 是 平 地 吃 交。 – Sư thượng đường nói: Này các ông! Đến như vậy chẳng khác nào nhúng đầu vô bồn keo, đi như thế cũng chỉ là đương không bị thất bại«.


meanings:
Đất bằng đào xới thành hầm hố. Dụ cho việc làm không cần thiết, uổng công vô ích. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »人 無 僧 俗、同 臻 法 會、何 處 不 可？ 更 待 山 僧 擊 揚 斯 事、恰 似 平 地 掘 坑。 – gười không phân biệt tăng hay tục, cùng đến pháp hội, chỗ nào mà chẳng thể lãnh hội? Còn chờ Sơn tăng đề cao việc này giống như đất bằng đào xới thành hầm hố«.


meanings:
Nấm mồ ngang bằng mặt đất. Cốt đống: Ngôi mộ giả, không có chôn người chết. Cả câu dụ cho hành vi hư vọng uổng công. Tiết Hoa Nghiêm Long Thiền sư trong TLTBT q. 20 ghi: »虛 空 釘 鐵 橛、平 地 起 骨 棟、莫 將 閑 學 解、安 著 佛 階 棲。 – Thiền sư Hoa Nghiêm Long nói: Hư không đóng cọc sắt, nấm mồ ngang bằng mặt đất. Chớ đem sự học hiểu suông để sắp đặt giai vị lên quả Phật«.


meanings:
Vô cớ hại người. Mật Am ngữ lục ghi: »若 作 佛 法 商 量、故 是 匙 排 不 上。不 作 佛 法 商 量、平 地 陷 人 無 數。 總 不 與 麼、也 是 食 飽 傷 心。 – Nếu lấy Phật pháp để thương lượng, dĩ nhiên là khó lãnh hội, mà không dùng Phật pháp để bàn luận thì vô cớ hại vô số người. Nếu không làm như hai trường hợp trên thì cũng là tự thoả mãn, nhưng mà thật đáng đau lòng…«.


meanings:
Lời nói bình thường, chân thật. Pháp Diễn ngữ lục, q. hạ ghi: »上 堂、 僧 問： 如 何 是 佛？ 師 云： 許 多 時 向 什 麼 處 去 來？ 乃 云： 達 磨 未 來 時、 冬 寒 夏 熱； 達 磨 來 時、 夜 暗 晝 明。 諸 人 若 下 得 一 轉 平 實 語、 喫 鹽 聞 咸、 喫 醋 聞 酸； 若 道 不 得、迦 葉 門 前 底。 – Sư thượng đường, tăng hỏi: Thế nào là Phật? Sư nói: Ông mất thì giờ qua lại những nơi nào!? Rồi sư nói tiếp: Đạt-ma chưa đến, đông lạnh hạ nóng. Đạt-ma đến rồi, đêm tối ngày sáng. Nếu các ông nói được một lời bình thường chân thật thì ăn muối biết mặn, uống giấm biết chua. Nếu các ông nói chẳng được thì còn ở trước cửa của ngài Ca-diếp«.


meanings:
Còn gọi: Tháp Then. Tháp nằm ở trung tâm sân trước chùa Vĩnh Khánh, thuộc xã Tam Sơn, huyện Lập Trạch, tỉnh Vĩnh Phú, miền Bắc Việt Nam. Tháp được tạo dựng vào đời Trần, hình khối thanh thoát, đường nét mềm mại, trang trí phong phú điêu luyện, là di tích lịch sử, di tích nghệ thuật có giá trị cao vào bậc nhất nước ta. Ngôi bảo tháp này được xây bằng gạch đất nung để trần, mặt ngoài viên gạch có hoa văn trang trí đặc sắc, màu nâu thẫm. Thời gian đã huỷ hoại mất mấy tầng trên và chỏm của ngôi tháp, ngày nay chỉ còn lại 11 tầng và phần bệ ở dưới chân, tất cả cao chừng 15m. Quanh bệ tháp có lan can con tiện bằng đất nung, song cũng đã bị phá huỷ từ lâu. Mặt bằng tháp hình vuông, rỗng giữa. Đáy bệ tháp có các cạnh dài 4,45m, cao l,62m. Tầng dưới cùng có cạnh dài 3,30m, cao 2,72m. Tầng trên cùng cạnh dài 1,55m. Các tầng tháp xây thon dần và ngắn dần theo chiều cao, bốn mặt có cửa cuốn tò vò nhỏ dần theo tầng tháp. Những trận lụt lớn đã làm tháp bị nghiêng và sụt lở, có nguy cơ đổ hoàn toàn. Để trả lại vẻ đẹp và độ bền vững cho tháp Bình Sơn, các nhà khoa học, các nghệ nhân đã tháo dỡ rồi lắp ráp, dựng lại theo đúng quy cách cũ. Tháng 10 năm 1974 công việc tu sửa hoàn thành, cây bảo tháp vùng đất Tổ được trở lại với dáng hình cổ xưa. Theo: Văn Hoá Việt Nam Tổng Hợp (1989-1995).


meanings:
Bản thể của tự tính bình thường cùng khắp thời gian không gian, nơi phàm chẳng bớt, nơi Thánh chẳng thêm. Tâm này bình đẳng, chẳng sinh chẳng diệt, chúng sinh y theo tâm này ứng dụng trong cuộc sống hàng ngày, nên gọi bình thường là đạo vậy. Lâm Tế ngữ lục ghi: »若 人 修 道 道 不 行、 萬 般 邪 境 競 頭 生。智 劍 出 來 無 一 物、明 頭 未 顯 暗 頭 明。 所 以 古 人 云：平 常 心 是 道。 – Nếu người tu đạo chỉ nói mà không thực hành, muôn thứ cảnh tà giành nhau sinh. Kiếm trí huệ xuất hiện thì không còn một vật. Sáng dù chưa hiện song tối đã rõ. Cho nên người xưa nói: Tâm bình thường là đạo«.


meanings:
Ăn uống bình thường. Đây là thái độ sinh hoạt bình thường của người ngộ Thiền. Dục Vương Hoài Uẩn Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »但 知 十 二 時 中、 平 常 飲 啄、快 樂 無 懮。 – Chỉ biết sinh hoạt bình thường trong một ngày đêm, vui vẻ không lo«.


meanings:
Rất bình thường, rất ổn đáng. Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »不 得 貪 求 玄 妙、 以 此 事 本 來 平 平 貼 貼、 實 實 落 落、一 味 平 常、更 無 玄 妙。所 以 古 人 道： 悟 了 還 同 未 悟 時、依 然 只 是 舊 時 人。 – Chẳng được tham cầu huyền diệu, bởi việc này xưa nay rất ổn đáng, đầy đủ sẵn sàng, một mực bình thường không có gì huyền diệu. Vì thế người xưa nói: Ngộ rồi vẫn đồng với lúc chưa ngộ, y nguyên chỉ là người cũ«.


meanings:
Bình an, ổn định. Tiết Dục Vương Giới Thầm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂：我 若 說 有、你 爲 有 礙。我 若 說 無、你 爲 無 礙。我 若 橫 說、你 又 跨 不 過。我 若 豎 說、你 又 跳 不 出。若 欲 叢 林 平 怗、大 家 無 事、 不 如 推 倒 育 王。且 道 育 王 如 何 推 得 倒 去？召 大 眾 曰：著 力！ 著 力！ – Sư thượng nói: Nếu ta nói có, ngươi sẽ bị có làm ngại; nếu ta nói không, ngươi sẽ bị không làm ngại. Nếu ta nói ngang, ngươi lại không vượt qua được. Nếu ta nói dọc thì ngươi nhảy chẳng ra khỏi. Nếu muốn tùng lâm an ổn, mọi người vô sự, chẳng bằng xô ngã Dục Vương (chỉ ngài Giới Thầm). Thử hỏi làm sao xô ngã Dục Vương? Sư gọi đại chúng bảo: Nỗ lực! nỗ lực!«.


meanings:
Bản tính bình đẳng. Minh Châu Tụng trong Phạm Kì ngữ lục q. 18 ghi: »諸 佛 衆 生 平 性、 豈 同 外 物 消 長？ – Chư Phật và chúng sinh bản tính bình đẳng, há cùng với ngoại vật tăng trưởng và giảm xuống«.


meanings:
Tâm bình đẳng tự nhiên, chẳng khởi tư tưởng đối lập phân biệt. Tín Tâm Minh ghi: »圓 同 太 虛、 無 欠 無 餘。 良 由 取 捨、 所 以 不 如。 莫 逐 有 緣、勿 住 空 忍。 一 種 平 懷、 愍 然 自 盡。 – Tròn đồng thái hư, không thiếu không dư. Bởi do thủ xả, cho nên bất như. Đừng theo nơi Có, chớ trụ nơi Không. Trọn một bình đẳng, tuyệt nhiên tự sạch«.


meanings:
① Lún xuống. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »指 法 座： 大 地 平 沉、 此 座 高 廣、 千 變 萬 化、 無 功 受 賞。 – Sư chỉ pháp toà nói: Mặt đất lún xuống, toà này cao rộng, ngàn biến vạn hoá, không công mà được thưởng«. 2. Sa sút, suy sụp. Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »苦 哉！ 苦 哉！ 今 時 學 者、例 皆 如 此、秖 認 得 驢 前 馬 後、將 當 自 己 眼 目、佛 法 平 沉、卽 此 便 是。 – Khổ thay! Khổ thay! Người học đạo ngày nay lệ thường đều như thế. Chỉ biết nô lệ người khác cho là nhận thức của mình. Phật pháp suy sụp, chính là ở chỗ này«.


meanings:
Sửa sang, sắp xếp. Minh Châu Tụng trong Phạm Kì ngữ lục q. 18 ghi: »平 治 自 家 田 地、 淨 除 瓦 礫 荊 棘。 – Sửa sang ruộng vườn nhà mình, dọn sạch ngói gạch gai góc«.


meanings:
Thiền tăng Phổ Ngạn tu khổ hạnh ở núi Thiên Thai vào đời Đường, mọi người ngưỡng mộ đức của sư, xây cất thiền viện Bình Điền để sư trụ trì. Lâm Tế Nghĩa Huyền có lần đến đây tham vấn ngài Phổ Ngạn.


meanings:
（梵 sama，巴 sama，藏 mñam-pa）佛教哲學用語。謂在本質上幷無差別。爲‘差別’一詞之對稱。經論中之‘平等’，大體指佛法僧三寶，及心佛衆生等法，在本質上幷無差別。此外，也指顯現諸法之本體界相狀的空平等與真如平等。在佛典中，有頗多與‘平等’有關的詞彙，如︰佛是平等覺，自性法身是平等法身，顯示僅有一乘法的佛之智慧是平等大慧，無差別之愛爲平等大悲，佛法之悟，是悟到一切法平等的真理，不起差別見即是平等心。凡此種種，都可以看出‘平等’是佛教哲學中之一種核心理境。<#>《大般若經》卷五七○〈平等品〉雲（大正7·942b）︰‘等觀諸法自性寂靜，不生不滅故名平等。一切煩惱虛妄分別，自性寂靜不生不滅故名平等。名相分別自性寂靜，不生不滅故名平等。滅諸顛倒不起攀緣，故名平等。能緣心滅無明有愛，即俱寂靜痴愛滅故，不復執著我及我所，故名平等。我、我所執永滅除故名色寂靜，故名平等。名色滅故，邊見不生故名平等。斷常滅故，身見寂靜故名平等。’<#>諸經論中有關平等之叙述極多。例如《雜阿含》卷二十之四姓平等說，爲佛陀否定印度吠陀以來之種姓差別制，而主張婆羅門等四姓平等無優劣。此爲引申到社會意義上之平等義。新譯《華嚴經》卷五十三〈離世間品〉謂，若有菩薩安住于一切衆生、一切法、一切刹、一切深心（舊譯《華嚴經》一切佛乘）、一切善根、一切菩薩（舊譯《華嚴經》一切菩提）、一切願、一切波羅蜜、一切行、一切佛等十種平等，可得一切諸佛之無上平等法。該經卷三十〈十回向品〉另舉出十種平等。即業、報、身、方便、願、一切衆生、一切刹、一切行、一切智、三世諸佛平等等。《大方等大集經》卷五十也列衆生、法、清淨、布施、戒、忍、精進、禪、智、一切法等十種平等。凡此均爲廣說人、法、國土乃至諸佛等，悉皆平等無差別。<#>依《大般若經》卷五七○〈平等品〉、新譯《華嚴經》卷三十七〈十地品〉、《大乘起信論》所載，皆曾闡述諸法之自性寂靜無生無滅，離言說、心念之相，故畢竟平等。《大寶積經》卷六十、《大乘莊嚴經論》卷十二、《佛地經論》卷五所述，主要是叙述菩薩修行的平等義。《大品般若經》卷二十六〈平等品〉、《大方等大集經》卷四十五則謂︰凡聖一切皆平等無差別。<#>此外，《大品般若經》卷二十六〈平等品〉也揭示佛、法、僧三寶平等。舊譯《華嚴經》卷十〈夜摩天宮菩薩說偈品〉說心、佛、衆生三無差別。《大般若經》卷四○九、卷四八五論述般若波羅蜜、三摩地、菩薩等三者平等。《大日經》卷一稱身、語、意三密平等。《大智度論》卷一百謂，平等有法平等、衆生平等二者，幷明示（大正25·751b）︰‘菩薩住是二等中，觀一切法皆平等。住衆生等中，怨親憎愛皆悉平等，開福德門，閉諸惡趣。住法等中，于一切法中憶想分別著心取相皆除滅，但見諸法空，空即是平等。’<#>［參考資料］　《勝天王般若波羅蜜經》卷四；《寶雨經》卷九；《法華經》卷一、卷三；《菩薩瓔珞本業經》卷上。<#>


meanings:
'wisdom of knowing the nature of (essential) identity


vietnamese:
bình đẳng nghiệp cập bất bình đẳng nghiệp <pttđ>


meanings:
1917<一>指釋尊主張之四姓平等說。印度原有之婆羅門教僅為支配階級之宗教，無視於民眾之濟拔，因此，促成部分王族與庶民階級急速抬頭；又新舊諸宗教思想間，所以有對立之見解，亦因階級之偏見而形成。釋尊之思想，則超越階級偏見，重視道德意義，排除人為階級，強調四姓平等，人類之出生及家系，並非即能限制其貴賤，唯有人類之行為，方足尊貴，故此平等觀之理想，首先實現於釋尊所領導之教團。所謂平等，其精神之發露，則為慈悲，大乘佛教深受此種精神之教化，乃以諸法之本質為空，一切存在之諸法皆為平等。此思想發展至中國，則成為「即」（絕對性之同一）思想之佛教；又天台宗、華嚴宗主張諸法之絕對相為「理」，諸法之個別事相為「事」，理為平等，事為差別，惟兩者「相即」，而有理即事、事即理之關係，故亦主張平等之說。　佛教本身以成為最普遍之宗教自期，故融合不同之見解，表明統一之態度，基於此，使其能在印度、中國、日本、西藏等地，融合各國固有之民族宗教而發展。四姓平等思想之徹底表現，即「一切眾生悉有佛性」之教理，自他不二、自利利他亦以大乘菩薩行為基礎而產生。批判四姓制度之代表著作有金剛針論（梵 Vajrasūcī），此書即基於佛陀之立場，抨擊婆羅門之優越觀。又為實現平等理想之政治，有阿育王之「法」政治，同時關於歸納王政之論以表現其見解者，有龍樹之寶行王正論（梵 Ratnāvalī）。天台之集大成者智顗（538～597）以法華經思想為基礎，揭示「開會」（絕對統一）之教義，強調佛教教法各各具特殊性，並開顯其絕對性意義，此即顯示各各具有其平等之存在理由。如主張地獄、餓鬼、畜生、阿修羅、人、天、聲聞、緣覺、菩薩、佛等十法界互具者，即證明一切諸法平等、具足佛性。又隨著淨土信仰之一般化，阿彌陀佛濟拔之對象相對地普遍擴大，亦為一般人所能理解接受，故多數之宗教團體在各階級間逐漸形成。在實踐宗教方面，禪之信仰思想亦一般化，於規定僧堂生活之清規中，其依眾議所訂而於行動上必須遵守之條文，則為教團倫理上平等精神之表現。　西元五世紀，傳譯涅槃經時，有「悉有佛性論」與「五性各別說」對立之論爭。七世紀前半，玄奘將瑜伽行派之學說傳至中國，並組織法相宗時，依五性各別說，主張眾生中亦有無佛性者，故而形成當時否定五性各別說之天台、華嚴等宗，與肯定該說之法相宗展開論爭。是後，此論爭亦延及日本，以最澄為中心，諸宗學者之間相互爭論，最後，主張否定論者獲勝，其理由是一切眾生悉有佛性之被肯定，與宗教觀之深入一般信眾。此外，在日本，以佛教精神為基礎，制訂十七條憲法，打破閉鎖式之氏族制社會，向統一國家之建設邁進，此即聖德太子平等思想之具體表現。　<二>為天台宗三觀中「假觀」之異名。若破俗（即假）而用真（即空），則不稱平等。蓋以「空觀」係於觀中知假非假而破假入空，而「假觀」則知空非空而破空入假。如是空假共破而互用，故稱為平等。維摩經玄疏卷二（大三八‧五二五下）：「言平等者，若前破俗用真，不名平等；此觀破用等，故名平等。」又空觀之異名，亦稱平等觀，以空為平等而一一別相之故。（參閱「三觀」706）


vietnamese:
bình đẳng thực cập bất bình đẳng thực sở tác tổn ích <pttđ>


meanings:
① Năm. ||② Tuổi. ||③ Người đỗ cùng khoa gọi là đồng niên 同年. Hai nhà đi lại với nhau gọi là niên nghị 年誼. ||④ Ðược mùa.


meanings:
① Năm: 去年 Năm ngoái; 全年收入 Thu nhập cả năm; ② Tuổi, lứa tuổi: 年過四十的人 Người đã quá bốn mươi; 她年方十八 Cô ấy mới mười lăm tuổi; 知命之年 Tuổi biết mệnh trời, tuổi năm mươi; ③ Thời, đời: 明朝末年 Cuối đời nhà Minh; 童年 Thời thơ ấu; ④ Tết: 過年 Ăn tết; 拜年 Chúc tết; ⑤ Mùa màng: 豐年 Được mùa; 荒年 Mất mùa; ⑥ [Nián] (Họ) Niên.


meanings:
three months of the year when purity is practiced


meanings:
① Hợp, gồm. ||② Tên đất. Dao ở châu Tinh sắc có tiếng, nên sự gì làm được mau mắn nhanh chóng gọi là tinh tiễn 并剪. ||③ Một âm là bính, cùng nghĩa như chữ bính 偋.


meanings:
Và, cùng, liên từ. Vô Môn Quan ghi: »俱 胝 并 童 子、 悟 處 不 在 指 頭 上。 若 向 者裡 見 得、 天 龍 同 俱 胝 并 童 子、, 與 自 己 一 串 穿 卻。 – Chỗ ngộ của Câu Chi và đồng tử chẳng phải trên ngón tay. Nếu ở nơi đây nhận ra được thì Thiên Long, Câu Chi và đồng tử với chính mình sẽ xỏ cùng một xâu«.


meanings:
Như 併 (bộ 亻), 幷(bộ 干), 並 (bộ 一), 竝 (bộ 立). ① 【并且】tịnh thả [bìng qiâ] (lt) Mà còn; ② 【并不】tịnh bất [bìngbù] Không, chẳng, chả. Xem 並 nghĩa ⑨ (bộ 一).


vietnamese:
tinh bính, tính, tịnh [bing, bìng] <tvc>


meanings:
Hết thảy, đồng loạt. Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 曰: 儞 來 去 爲 阿 誰？ 對 曰： 替 佢 東 西。 師 曰： 何 不 教 伊 并 頭 行。 – Sư bảo: Ngươi tới lui là vì ai? Đáp rằng: Thay y tới lui. Sư bảo: Sao chẳng dạy y cùng đi«.


meanings:
① Châu Tinh (Tinh Châu) (một châu thời xưa của Trung Quốc, gồm các phần của hai tỉnh Hà Bắc và Sơn Tây ngày nay); ② (Tên riêng của) thành phố Thái Nguyên (tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc). Xem 併, 並 [bìng].


meanings:
(văn) ① Vứt bỏ (như 摒, bộ 扌): 國爵幷焉 Vứt bỏ những tước vị nhà nước ban cho (Trang tử); ② Đều, cùng (một lúc): 天降禍于周，俾我兄弟幷有亂心 Trời giáng hoạ cho nhà Chu, khiến anh em ta đều rối lòng (Tả truyện: Chiêu công tam thập nhị niên); 德，刑不立，姦軌幷至 Khuôn mẫu đạo đức và điều luật về hình phạt không định ra thì hoạ loạn sẽ cùng lúc xảy tới (Tả truyện: Thành công thập thất niên) (軌=宄， nội loạn). 【幷皆】tịnh giai [bìngjie] (văn) Đều, tất cả đều: 秉之少孤，弟妹七人，幷皆幼稚 Bỉnh Chi mồ côi từ nhỏ, có bảy em cả trai lẫn gái, tất cả đều còn ấu thơ (Tống thư: Giang Bỉnh Chi truyện); 【幷悉】 tịnh tất [bìngxi] (văn) Như 幷皆;【幷總】 tịnh tổng [bìngzông] (văn) Như 幷皆; ③ (văn) Và, cùng với: 于是開革囊，取一人頭幷心肝 Rồi mở cái túi da, lấy ra một cái đầu người cùng với tim gan (Đỗ Quang Đình: Cầu nhiệm khách truyện).


meanings:
① May, hạnh phúc. Sự gì đáng bị thiệt mà lại thoát gọi là hạnh. ||② Cầu, hạnh tai lạc hoạ 幸哉樂禍 cầu cho người bị tai và lấy làm thích. ||③ Yêu dấu, bọn hoạn quan và các cung phi được vua yêu tới gọi là đắc hạnh 得幸.


meanings:
① Hạnh phúc; ② Vui mừng: 欣幸 Vui sướng; ③ (văn) Mong: 幸勿推却 Mong đừng từ chối; ④ May mắn: 幸未成災 May mà chưa thành tai nạn; ⑤ (cũ) Chỉ sự yêu dấu của người trên đối với người dưới: 得幸 Được yêu dấu.【幸臣】hạnh thần [xìng chén] (cũ) Bề tôi được vua yêu, sủng thần; ⑥ [Xìng] (Họ) Hạnh.


meanings:
① Mình, như khu cán 軀幹 vóc người, mình người. ||② Gốc, gốc cây cỏ gọi là cán. ||③ Cái chuôi, như thược cán 勺幹 chuôi gáo. ||④ Tài năng làm được việc, như tài cán 才幹. Tục gọi những người làm việc thạo là năng cán 能幹.


meanings:
① Thân cây, thân cỏ, thân người: 軀幹 Vóc người, thân người; ② Cốt cán, chính, chủ yếu: 運動的骨幹 Nòng cốt của phong trào; ③ Cán bộ: 高幹 Cán bộ cấp cao; 幹群關系 Quan hệ giữa cán bộ và quần chúng; ④ Cái chuôi: 勺幹 Chuôi gáo; ⑤ Làm: 幹重活 Làm những công việc nặng nhọc; 幹壞事 Làm những việc xấu; 堅決不幹 Kiên quyết không làm; 他是幹什麼的？ Anh ấy làm việc gì đấy?; ⑥ Có tài năng, có năng lực, giỏi: 幹員 Người làm việc có năng lực; 能幹 Người làm việc giỏi; 才幹 Tài cán. Xem 干 [gan].


meanings:
958梵語 kañcaṭa，巴利語 kañcaka。又作建折那、干闍羅。學名 Commelina salicifolia，屬於鴨跖草科之一種，為盛產於印度孟加拉區之熱帶植物。葉形如蝶翼，花有紅、白二種，皆為五瓣，然無香味。果實如莢豆，種子扁平而小。此樹有兩種，一種為矮小之灌木，另一種為高達六至十公尺之喬木，然花葉相同。〔大毘婆沙論卷四十八、鞞婆沙論卷三、阿毘曇毘婆沙論卷二十六〕


meanings:
① Nhỏ. ||② Tục gọi số một là yêu, vì số một là số đầu (nhỏ), đánh tổ tôm, tài bàn, chắn, v.v. gọi nhất là yêu là vì đó.


meanings:
① (đph) Út, bé: 幺兒 Con út; ② Nhỏ bé, nhỏ nhoi; ③ (Số) một: Xem 一 [yi] nghĩa ①; ④ Cô độc, cô đơn; ⑤ [Yao] (Họ) Yêu. Xem 麼 [me], 嗎 [ma].


meanings:
（梵 māyā，巴 māyā，藏 sgyu-ma）(一)指假相︰以佛教立場而言，諸法皆由因緣和合而生，由因緣離散而滅，一切事象皆無實體性，故可稱爲幻。《放光般若經》卷三〈問幻品〉雲（大正8·17a）︰‘五陰則是幻，幻則是五陰；十二衰及十八性皆是幻；三十七品及佛十八法亦是幻。’現象無自性而幻現爲有，故稱‘幻有’。此外，由幻術師（又稱幻師、幻士）變化種種物，如幻化象、馬等，謂之‘幻化’。此爲佛典中所常見之譬喻。<#>(二)印度吠檀多學派中商羯羅派的術語︰商羯羅哲學主張最高的存在是‘梵’。梵是單純同一性的，因與無明（avidyā）結合，而顯現千差萬別的現象。此差別世界，就俗諦而言爲實有，就真諦言即幻。約絕對性言之，既非實有亦非無，恰似魔術師所變化的幻像。即現象世界不過是梵的化現，此又稱‘幻現說’（vivartavāda）。<#>此‘幻現說’乃高達帕達（Gauḍapāda）取自大乘佛教而立論，幷由商羯羅（Śaṃkara）大成的學說。此一學說，除商羯羅派之外，其他吠檀多系的學派均不采用，且常爲他派所駁斥。<#>［參考資料］　(一)《大智度論》卷五十五；《攝大乘論本》卷中〈所知相分〉；《法華經玄義》卷二（下）；《法華經釋簽》卷六；《十二門論宗致義記》卷上；佐佐木現順《業と運命》。<#>


meanings:
① Dối giả, làm giả mê hoặc người. ||② Giả mà làm hệt như thực gọi là huyễn, như huyễn tượng 幻象, huyễn thuật 幻術, ta quen gọi là ảo thuật, là quỷ thuật, nghĩa là làm giả mà giống như có thực vậy. Sự vật biến thiên, khó tìm được rõ chân tướng gọi là huyễn, như biến huyễn 變幻 hay huyễn hoá 幻化, v.v.


meanings:
① Ảo, giả, không thật. 【幻景】ảo cảnh [huànjêng] Ảo cảnh (ảnh): 沙漠上的幻景 Ảo ảnh trên sa mạc; ② (Biến) hoá: 變幻多端 Biến hoá nhiều; 變幻 Biến đổi khôn lường.


meanings:
Sách, 1 quyển, do Trung Phong Minh Bản soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111. Minh Bản dựa theo những điều cần biết hàng ngày trong tùng lâm Nhật Bản để chế định, từ đó trở thành quy củ của gia phong núi Thiên Mục. Nội dung gồm có 10 loại: Nhật tư, Nguyệt tiến, Niên quy, Thế phạm, Doanh biện, Gia phận, Danh phận, Tiễn lí, Nhiếp dưỡng, Tân tống. Phần phụ lục gồm: Khai cam lộ môn, Phổ thí pháp thực văn, sớ. Sách được ấn hành vào niên hiệu Diên Hựu thứ 4 (1317) đời Nguyên.


meanings:
Thiền tăng Minh Bản đời Nguyên tự xưng là Huyễn Trụ đạo nhân. X. Minh Bản.


vietnamese:
huyễn hoá võng đại du già giáo thập phẫn nộ minh vương đại minh quán tưởng nghi quỹ kinh <đpb>


meanings:
Hiệu của thiền tăng Tịnh Giới đời Minh. X. Tịnh Giới.


vietnamese:
huyễn sư bạt đà sở thuyết thần chú kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī Spell Spoken by the Magician Bhadra


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Viên Quả đời Minh. X. Viên quả.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Huệ Minh đời Minh. X. Huệ Minh.


meanings:
① Nhỏ bé, non nớt. Trẻ bé gọi là ấu trĩ 幼稚 học thức còn ít cũng gọi là ấu trĩ, nghĩa là trình độ còn non như trẻ con vậy.


meanings:
Thơ ấu, tuổi nhỏ, nhỏ bé, non nớt, trẻ em: 年幼無知 Tuổi thơ dại; 婦幼 Phụ nữ và trẻ em.


meanings:
① Ần núp, sâu xa. Phàm cái gì giấu một chỗ kín không cho ai biết gọi là u, như u cư 幽居 ở núp, u tù 幽囚 giam chỗ kín, v.v. Oán giận ai mà không nói ra được gọi là u oán 幽怨, u hận 幽恨. Chỗ ở lặng lẽ mát mẻ gọi là u nhã 幽雅. ||② Tối tăm, như cửu u 九幽 nơi âm phủ. ||③ Châu U, thuộc phía đông bắc tỉnh Trực Lệ và phía tây bắc tỉnh Phụng Thiên bây giờ.


meanings:
① Âm u, tối tăm, thăm thẳm: 幽林 Rừng âm u; 九幽 Nơi âm phủ; ② Ẩn, khuất, sâu xa, thầm kín: 幽居 Ở ẩn; 幽怨 Nỗi oán ẩn kín; 幽恨 Mối hận ẩn kín; ③ Tĩnh mịch, vắng vẻ và yên lặng; ④ (cũ) Âm gian; ⑤ [You] (Họ) U; ⑥ [You] Châu U (phía đông bắc tỉnh Trực Lệ, Trung Quốc).


meanings:
Thiền sư Đàm Không là người xứ U Châu (nay là Bắc Kinh), người đời gọi là »U Châu Không«. X. Đàm Không.


meanings:
① Hai bên tường, hai bên giải vũ cũng gọi là lưỡng tự 兩序. ||② Trường học trong làng. ||③ Thứ tự, như trưởng ấu hữu tự 長幼有序 lớn nhỏ có thứ tự, tự xỉ 序齒 kể tuổi mà xếp chỗ ngồi trên dưới. ||④ Bày, bài tựa, sách nào cũng có một bài đầu bày tỏ ý kiến của người làm sách gọi là tự.


meanings:
① Thứ tự, xếp theo thứ tự: 次序 (Theo) thứ tự, trật tự; ② Mở đầu; ③ Lời tựa, lời nói đầu.


meanings:
preface, main text, and exhortation (dissemination, circulation)


meanings:
① Ðáy, như thuỷ để 水底 đáy nước. ||② Ngăn, thôi. ||③ Ðến, như mĩ sở để chỉ 靡所底止 chẳng hay đến đâu là thôi. ||④ Văn thư mới thảo gọi là để. Tục thường gọi bản thảo là để tử 底子. ||⑤ Sao vậy, lời ngờ mà hỏi. Như để sự 底事 việc gì vậy? để xứ 底處 chốn nào vậy?


meanings:
Nào? Gì? Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »問： 布 髮 掩 泥 因 底 事？ 全 身 半 偈 爲 誰 施？ – Hỏi: Trải tóc đậy bùn do việc gì? Thí thân lấy (nửa) kệ là vì ai?«.


meanings:
① Đáy, đít, trôn, gầm, đế: 水底 Đáy nước; 碗底 Trôn bát; 床底 Gầm giường; 鞋底 Đế giày; ② Dưới, tẩy: 這一下子就露了底兒了 Phen này đã bị lộ tẩy rồi; ③ Gốc, cơ sở.【底本】để bản [dê bân] a. Bản gốc, bản lưu; b. Bản thảo; c. Bản chính;【底稿】để cảo [dêgăo] Bản thảo; ④ Cuối (tháng hoặc năm): 年底 Cuối năm; 月底 Cuối tháng; ⑤ Nền: 白底紅花 Nền trắng hoa đỏ; ⑥ (văn) Đạt tới, đi tới: 終底于成 Cuối cùng đạt tới thành công; 靡所底止 Không đến đâu là ngừng; ⑦ Văn thư mới thảo: 底子 Bản thảo; ⑧ (văn) Ngưng trệ, ngừng không lưu thông; ⑨ (văn) Gì, nào: 底處 Nơi nào, chốn nào; 底事 Việc gì?


vietnamese:
để lí tam muội da bất động tôn uy nộ vương sứ giả niệm tụng pháp <đpb>


vietnamese:
để lí tam muội da bất động tôn uy nộ vương sứ giả niệm tụng pháp <pqđtđ>


vietnamese:
để lí tam muội da bất động tôn thánh giả niệm tụng bí mật pháp <cm>

meanings:
(title) Trisamaya: Esoteric Recitation Method of Immovable, the Sacred One


vietnamese:
để lí tam muội da bất động tôn thánh giả niệm tụng bí mật pháp <đpb>


meanings:
3197請參閱 底哩三昧耶不動尊威怒王使者念誦法 請參閱 底哩三昧耶不動尊威怒王使者念誦法 禪林用語。指道理之究竟。碧巖錄普照序（大四八‧一三九上）：「剔抉淵源，剖析底理。」


meanings:
Trợ từ song âm, tương đương với chữ »đích« có nghĩa là »của«. Tiết Trường Lô Thanh Liễu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »山 僧 底 箇、 山 僧 自 知； 諸 人 底 箇、 諸 人 自 説。 – Của sơn tăng thì sơn tăng tự biết, của các ông thì các ông tự nói«.


meanings:
① Bếp, bồi bếp gọi là bào đinh 庖丁.


meanings:
Bếp, nhà bếp: 名庖 Người đầu bếp nổi tiếng.


meanings:
① Tiệm, chỗ để chứa đồ cầm đồ, tục gọi nhà trọ là khách điếm 客店.


meanings:
① (Cửa) hiệu, (cửa) hàng, tiệm: 書店 Hiệu sách; 飯店 Tiệm ăn; 零售店 Cửa hàng bán lẻ; ② Nhà trọ: 客店 Nhà trọ; 住店 Ở (nhà) trọ.


meanings:
① Can canh, can thứ bảy trong mười can. ||② Tuổi, cùng tuổi với mình gọi là đồng canh 同庚. ||③ Ðường. ||④ Ðền trả.


meanings:
① Can Canh (ngôi thứ bảy trong thập can); ② Tuổi: 同庚 Đồng canh, cùng tuổi; 庚帖 Tấm thiếp ghi tên tuổi, quê quán của những người đã đính hôn; ③ (văn) Con đường; ④ (văn) Đền trả, bồi thường; ⑤ [Geng] (Họ) Canh.


meanings:
① Tủ chứa sách vở tờ bồi. ||② Tích góp. Chỗ chứa của cải gọi là phủ. Nhiều người oán gọi là phủ oán 府怨. ||③ Quan, quan to gọi là đại phủ 大府. ||④ Phủ, tên gọi của từng phương đất đã chia. Quan coi một phủ, gọi là tri phủ 知府. ||⑤ Nhà ở, như gọi nhà người ta thì gọi là mỗ phủ 謀府. ||⑥ Nhà, mình tự xưng cha mình là phủ quân 府君, cũng như gia quân 家君.


meanings:
① Nơi làm việc của quan lại thời xưa hoặc cơ quan chính quyền nhà nước ngày nay, quan thự: 官府 Quan lại địa phương; 政府 Chính phủ; ② Nơi cất giữ văn thư tài sản của nhà nước: 府庫 Phủ khố; ③ Nơi ở của quan lại quý tộc hay nguyên thủ: 王府 Vương phủ, phủ chúa; 總理府 Phủ Thủ tướng; 主席府 Phủ Chủ tịch; ④ Quan quản lí tài sản và văn thư thời xưa: 泉府 Tuyền phủ (quan trông coi tài sản, văn thư); ⑤ Phủ (khu vực hành chánh thời xưa): 承天府 Phủ Thừa Thiên; ⑥ Nhà (có ý kính trọng): 貴府 Quý phủ, nhà ông; ⑦ (văn) Tạng phủ (dùng như 腑, bộ 肉); ⑧ [Fư] (Họ) Phủ.


meanings:
① Tràng học ở làng, tràng học ở huyện gọi là ấp tường 邑庠, tràng học phủ gọi là quận tường 郡庠.


meanings:
(văn) ① Trở ngại; ② Chỗ dòng nước uốn cong.


meanings:
(văn) ① Che chở; ② Như 休 nghĩa ① và ⑥ (bộ 亻).


meanings:
① Ðồ đo, các đồ như trượng thước dùng để đo dài ngắn đều gọi là độ. ||② Chia góc đồ tròn gọi là độ. Toàn cả mặt tròn có 360 độ, mỗi độ có 60 phút, mỗi phút có 60 giây. ||③ Phép đã chế ra, như pháp độ 法度, chế độ 制度, v.v. ||④ Ðộ lượng. Như khoát đạt đại độ 豁達大度 ý nói người có độ lượng lớn bao dong cả được mọi người. ||⑤ Dáng dấp. Như thái độ 態度. ||⑥ Qua. Như ngày mới sinh gọi là sơ độ 初度, nghĩa là cái ngày mới qua, cho nên sự gì đã qua một lần gọi là nhất độ 一度. ||⑦ Sang tới, cũng như chữ độ 渡. Nhà Phật bảo người ta ở cõi đời này là cõi khổ, phải tu theo phép của Phật vượt qua bể khổ, vì thế nên xuất gia tu hành gọi là thế độ 剃度. Sáu phép bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thuyền định, trí tuệ gọi là lục độ 六度. Nghĩa là sáu phép ấy là phép khiến người trong bể khổ sẽ sang bên cõi giác vậy. ||⑧ Một âm là đạc. Mưu toan, như thỗn đạc 忖度 bàn lường, đạc lượng 度量 đo lường, v.v.


meanings:
① Thông qua nghi thức nhất định để người xuất gia làm tăng. Chương Tổ thứ 5 Đề Đa Ca trong CĐTĐL q. 1 ghi: »彌 遮 迦 曰: … 願 師 慈 悲 令 我 解 脫。 尊 者 （指 提 多 迦） 即 度 出 家。– Di Già Ca nói: …. xin Sư từ bi khiến cho con giải thoát. Tôn giả Đề Đa Ca liền độ cho xuất gia«. 2. Giao, đưa. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »潭 （指 龍 潭 和 尚） 點 紙 燭 度 與 師。 師 擬 接、 潭 復 吹 滅。– Hoà thượng Long Đàm thắp đuốc đưa cho sư, sư toan nhận, Long Đàm lại thổi tắt«.


meanings:
① Đồ đo, dụng cụ đo, đo lường. 【度量衡】độ lượng hoành [dùliàng héng] Đo lường đong đạc; ② Độ: 硬度 Độ cứng, độ rắn; 濕度 Độ ẩm; ③ (toán) Độ, góc: 直角爲九十度 Góc chính là 90 độ; 北緯三十八度 38 độ vĩ tuyến Bắc; 水的沸點是攝氏一百度 Điểm sôi của nước là 100 độ C; ④ Phép tắc đã đặt ra: 法度 Pháp độ; 制度 Chế độ; ⑤ Dáng dấp: 態度 Thái độ; ⑥ (điện) Kilôoát giờ; ⑦ Hạn độ, mức độ: 勞累過度 Mệt nhọc quá mức; 高度 Cao độ; ⑧ Độ lượng: 大度包容 Độ lượng bao dung; ⑨ Cân nhắc, suy nghĩ, để ý đến: 把生死置之度外 Chả cân nhắc đến việc sống chết; ⑩ Lần, chuyến: 再度聲明 Thanh minh lần nữa; 一年一度 Mỗi năm một lần (chuyến); 二度梅 Hoa mai mỗi năm nở hai lần; ⑪ Qua, trôi qua: 歡度春節 Ăn Tết Nguyên đán; 虛度光陰 Để cho ngày tháng trôi qua, phung phí thời gian; ⑫ (văn) Đi qua, qua tới, sang tới (dùng như 渡, bộ 氵); ⑬ [Dù] (Họ) Độ. Xem 度 [duó].


meanings:
(văn) Sự đánh giá, sự ước lượng: 揣度 Suy đoán; 測度 Trắc đạc, đo đạc; 以己度人 Suy bụng ta ra bụng người. Xem 度 [dù].


meanings:
regulation of monk and nun ordination by the government


meanings:
government license allowing one to become a Buddhist monk or nun


meanings:
度牒是國家對于依法得到公度爲僧尼的所發給的證明文件（度是說度之入道）。度牒在唐代也稱爲祠部牒，都是綾素錦素鈿軸（北宋用紙，南宋改用絹，見《宋會要輯稿》第六十七册〈職官十三〉），就是品官所用的綸誥（其實物在日本還保存有最澄入唐所得的一軸，那上面詳載僧尼的本籍、俗名、年齡、所屬寺院、師名以及官署關係者的連署）。僧尼持此度牒，不但有了明確的身份，可以得到政府的保障，同時還可以免除地稅徭役。<#>宋·贊寧據《唐續會要》載會昌六年（846）五月制︰‘僧尼依前令兩街功德收管，不要更隸主客，所度僧尼仍令祠部給牒。’贊寧因《續會要》上文有天寶二年事，遂認六年爲天寶六年，而謂度僧給牒即從那時開始（《僧史略》卷中〈管屬僧尼〉條），這是錯誤的。武後延載元年（694）僧尼即隸祠部，故祠部給牒，也不見得如《僧史略》所載是從天寶六年開始。度牒的發給與登記僧尼名籍有關，南北朝既已有僧籍，度牒可能開始于唐代以前。不過它的發給究始于何年，現在還沒有定論。<#>自從北魏北周兩次摧毀佛教之後，直至唐初，全國僧尼還只有十萬左右（《廣弘庚》卷十二）。顯慶六年（661）高宗于天官寺度僧二十人（《舊唐書》卷四〈高宗本紀〉）。其後年有增加，中宗時尤甚︰那時造寺費財數百億，度人，免租庸數十萬（《舊唐書》卷一０一〈辛替否傳〉），幷且公主外戚都請度人爲僧尼，也有私出財造寺者，富戶强丁都設法避役，幾乎到處皆是（《舊唐書》卷九十六〈姚崇傳〉）。當時僧尼之冒濫，可想而知。玄宗即位，姚崇秉政，因僧惠范附太平公主亂政，即謀沙汰僧尼（《舊唐書》卷三十七〈五行志〉），雖未能徹底施行，而唐王朝對于度僧事宜，已開始重視。天寶重申祠部給牒之令，也還有限制出家人數和遴選出家人才之意。唯僧尼受牒必須納錢，因此度人爲僧，統治者也有好處。早在唐代中宗景龍二年（708），就有賣度牒的弊政。即如身份很低的屠沽，用錢三萬也可得度（《資治通鑒》卷二０九）。後來政局不穩定，這種收益更覺有必要，如天寶十四年（755），安祿山叛亂，軍費增多，政府財政支絀，就派人到太原去納謂僧尼道士，十天左右得錢百萬緡，因此第二年又度僧道收資（《癸巳存稿》卷十二）。肅宗至德元年（756）‘彭原郡以軍興用度不足’又‘權賣官爵及度僧尼’（《舊唐書》卷十〈肅宗本紀〉），當時度牒費貴至百緡（《佛祖統紀》卷四十）。安史之亂以後，國家財政逐漸穩定，大曆十四年（779）代宗始令‘自今更不得奏置寺觀及度人’（《舊唐書》卷十二〈德宗本紀〉上）。其後綱紀隳弛，甚至地方官吏也往往以度人謀財利，如徐州節度使王智興聚斂無厭，當敬宗生辰那一月裏，即于泗州置僧壇度人以圖厚利，江淮百姓皆結隊度淮（《舊唐書》卷一七四〈李德裕傳〉）。當時剃了頭髮的人到達之後，各納二緡，給牒即回，別無法事（見《全唐文》卷七０六〈王智興度僧尼狀〉）。此外各地類此情形的不一。<#>宋代度牒，不僅有法定的價格，而且它的價格還隨使用範圍的擴大而與日俱增。元豐七年（1084）著令度牒每道爲錢百三十千，夔州路至三百千，以次减爲百九十千，元祐間定價爲三百千。南宋·紹熙三年（1192）定價爲八百千。元豐至紹熙，百年間度牒價格增至六倍以上，而它的用途也異常寬泛。如北宋神宗時‘河北轉運司幹當公事王廳廉嘗奏乞度僧牒數千道爲本錢于陜西轉運司私行青苗法，春散秋斂’（《宋史》卷一七六〈食貨志〉）。這樣以度牒充青苗資本，限制高利貸者的盤剝，减輕人民負擔，增加朝廷收入，算是第一類。神宗熙寧六年（1073）賜夔州路轉運司度僧牒五百置市易于黔州，這樣以度牒充市易本錢，防止大商人壟斷物價，穩定市場，幷增加朝廷收入，算是第二類。英宗治平四年（1067）‘給陜西轉運司度僧牒，令糴穀，賑霜旱州縣’（《宋史》卷十四〈神宗本紀〉）。熙寧三年（1070）四月‘丁卯給兩浙轉運司度僧牒，募民入粟’（《宋史》卷十五〈神宗本紀〉）。熙寧七年（1074）‘八月丁醜賜環慶安撫司度僧牒，以募粟，賑漢番饑民’（同書同卷）。南宋孝宗乾道三年（1167）八月‘四川旱，賜制置司度牒四百，備賑濟’（《宋史》卷三十四〈孝宗本紀〉）。次年，綿漢等州饑，‘五月癸亥出度牒千道，續减四州科調’（同書同卷）。八年（1172）十二月‘甲寅雨雹，以度僧牒募閩廣民入米’（同書卷三十五〈孝宗本紀〉）。淳熙十四年（1187）七月‘辛酉，江西湖南饑，給度僧牒鬻以糴米備賑糶’，八月辛未賜度牒作賑饑之用，算是第三類。北宋徽宗大觀元年（1107）閏十月二十六日詔︰明州育王山寺掌管仁宗禦容僧行可，賜師號，度牒各二道，用爲酬獎（《宋會要輯稿》第二百册〈道釋一〉）。南宋高宗建炎元年（1127）五月一日赦，暴露遺駭許所在寺院埋瘞，每及一百人，令所屬勘驗，申禮部給度牒一道。紹興二年（1132）改爲每及二百人給度牒一道（出處同上）。次年九月七日，陜西諸路都統制兼宣撫處置司都統制吳玠，母劉氏墳寺乞賜名額。詔以報功顯親院爲額，仍歲給度牒一道（同上）。乾道六年（1170）湖州馬墩鎮行者祝道誠收葬運河遺骸千二百六十有餘，蒙賜度牒幷給紫衣剃度（同上）。八年（1172）二月建康府僧普立童行彭普海‘以管幹皇兄元懿太子道攢所香火以及三年賜度牒一道’。五月饒州饑，僧紹禧行者智修煮粥供贍計五一三六五人，僧法傳行者、法聚煮粥供贍計三八五六一人，詔行者智修法聚各賜度牒披剃（同上）。九年（1173 ）三月叙州男子郭惠全自少出家，母死，負土成墳，孝節感著，賜度牒一道披剃爲僧（同上）。這樣以度牒旌表有功或孝節，算是第四類。南宋時期，軍事倥■，財政支絀，朝廷還往往以度牒充軍費，如紹興九年（1139）八月乙丑‘給新法度牒紫衣師號錢二百萬緡，付陜西市軍儲’（《宋史》卷二十九〈高宗本紀〉）。紹興十一年（1141）宋金激戰于廬州，‘三月庚子朔張俊進鬻田及賣度牒錢六十三萬緡助軍用’（同書同卷）。寧宗嘉定十一年（1218）正月，乙未‘以度僧牒千給四川軍費’（同書卷四十〈寧宗本紀〉）。理宗淳祐七年（1247）四月庚戌‘出緡錢千萬，銀十五萬兩，祠牒千萬絹幷戶部銀五千萬兩付督視行府趙葵調用’（同書卷四十三〈理宗本紀〉）等都是，算是第五類。此外朝廷還以度牒經營商業，如北宋神宗熙寧七年（1074）‘遣三司幹當公事李杞入蜀，經劃買茶于秦鳳熙河博馬，而韶言西人頗以善馬至邊，所嗜唯茶，乏茶與市，即詔趨杞據見茶計水陸運致。又以銀十萬兩、帛二萬五千，度僧牒五百付之，假常平及坊場余錢，以著作佐郎蒲宗閔同領其事’（同書卷一八四〈食貨志〉），算是第六類。後來朝廷還以度牒幫助改革幣制，如南宋光宗紹熙三年（1192）‘出度僧牒二百收淮東鐵錢’（同書卷三十六〈光宗本紀〉），算是第七類。總之︰宋朝一代，度牒可以作爲貨幣來應用。<#>度牒領得之後，可以免丁錢避徭役，保護資産，這是唐到北宋的一般現象。因此豪强兼幷之家，公然冒法，買賣度牒，從中取利，甚至有僞造度牒的（《宋會要輯稿》第六十七册〈職官十三〉）。南宋時代，因疆域縮小，朝廷收入减少，所以在紹興十五年（1145）正月辛未，又命‘僧道納免丁錢’（《宋史》卷三十〈高宗本紀〉）。乾道七年（1171）‘詔寺觀毌免稅役’（同書卷三十四〈孝宗本紀〉）。淳熙五年（1178）正月‘癸卯罷特旨免臣僚及寺觀科徭’（同書卷三十五〈孝宗本紀〉）。這樣，就連持有度牒的僧尼，也不能免除稅役了。不過他們還可以享受其他種種權利，度牒仍有它一定的價值，所以到紹興二十七年（1157）州縣還有出賣亡僧度牒而不繳申祠部的情形（《宋會要輯稿》第二百册〈道釋一〉）。<#>明代僧尼依然給牒，明太祖洪武十四年（1381），詔天下編賦役黃册規定‘僧道給度牒，有田者編册如民科，無田者亦爲畸零’（《明史》卷七十七〈食貨志〉）。清世祖順治八年（1651）免納銀給牒。其後又將田賦（土地稅）和丁稅（人頭稅）歸幷爲‘地丁’一種賦稅。以地歸丁，不須報牒免役。但爲了限制僧尼的數量，依然嚴行發給度31 牒的制度，一直沿用到幹、嘉時代，後來何時廢止（見《大清會典》〈事例〉），還不清楚。（田光烈）<#>［參考資料］　《大宋僧史略》卷中；《釋氏要覽》卷上；《禪林象器箋》〈簿券門〉；袁震〈兩宋度牒考〉（《現代佛教學術叢刊》{7}）；三島一《唐代に于ける度牒問題》；道端良秀《唐代佛教史の研究》；小笠原宣秀《宋代佛教史の研究》；竺沙雅章《中國佛教社會史研究》；J. Gernet著·耿升譯《中國五至十世紀的寺院經濟》。<#>


meanings:
one who has crossed over to the other shore


vietnamese:
độ chư phật cảnh giới trí quang nghiêm kinh <đpb>


meanings:
Chùa nằm trên ngọn Lăng Già, huyện Đương Dương, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, ngài Thần Tú sáng lập vào khoảng niên hiệu Nghi Phụng (676-678) đời Đường, tên chùa phát xuất từ kinh Lăng Già »vô lượng độ môn tùy loại phổ hiện«. Niên hiệu Thần Long thứ 2 (706) Thần Tú tịch, thuỵ là »Đại Thông Thiền Sư« bèn đổi tên là »Đại Thông Tự«. Vua Đường Duệ Tông ban cho 30 vạn tiền để mở rộng xây dựng trở thành đạo tràng trọng yếu của Thiền Bắc tông. Sau đó hoang phế. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh Vô Tích Chứng Hải trùng tu, một lần nữa được phục hưng. Khoảng niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh vị tăng tên An Tướng trùng tu và xây cất thêm, chia làm hai chùa Độ Môn và Đại Thông.


meanings:
（梵 āsana，巴 āsana，藏 stan）指佛、菩薩、諸天及比丘等的座位、坐騎或座物。有種種類別，其名稱也隨著種類的不同而有異。《佛本行經》卷三、《衆許摩呵帝經》卷六記載佛成道時，在菩提樹下金剛座上鋪吉祥草，結跏趺坐。後世稱之爲草座。<#>《大品般若經》卷一〈序品〉雲（大正8·217b）︰‘爾時世尊自敷師子座，結跏趺坐。’《法華經》卷六〈如來神力品〉雲（大正9·51c）︰‘釋迦牟尼佛共多寶如來在寶塔中坐師子座。’舊譯《華嚴經》卷二〈世間淨眼品〉雲（大正9·404c）︰‘佛處如是寶師子座。’此雖名爲師子座，但事實上只是在床或地上敷尼師壇而坐，《大智度論》卷七雲（大正25·111b）︰‘是號名師子，非實師子也。佛爲人中師子，佛所坐處若床若地皆名師子座。’然密教則認爲，師子座爲真實形像的師子座。<#>又，《大品般若經》卷一〈序品〉雲（大正8·217b）︰‘從其舌根放無量千萬億光，是一一光化成千葉金色寶花，是諸花上皆有化佛，結跏趺坐說六波羅蜜。’《大寶積經》卷一雲（大正11·2c）︰‘是山王頂生于大妙寶蓮華座，（中略）爾時世尊于其華上結跏趺坐。’《觀無量壽經》說，阿彌陀佛及觀世音、大勢至二菩薩共坐寶蓮華，九品往生人皆處彼淨土蓮華；《入大乘論》卷下說，第十地菩薩生于摩醯首羅天王宮，坐寶蓮華王座成佛。凡此皆以蓮華爲座，是印度以來最盛行的儀相。<#>密教以師子座爲金剛界大日如來之座，象座爲阿■如來之座，馬座爲寶生如來之座，孔雀座爲阿彌陀佛之座，迦樓羅座爲不空成就如來之座。此似乎源自《大智度論》卷二所說的（大正25·73a）︰‘如摩醯首羅天，八臂三眼，騎白牛；如韋紐天，四臂捉貝持輪，騎金翅鳥；如鳩摩羅天，是天擎鶏持鈴，捉赤幡，騎孔雀。’<#>又，普賢菩薩也以白象爲乘禦，《法華經》卷八〈普賢菩薩勸發品〉雲（大正9·61a）︰‘我爾時乘六牙白象王，與大菩薩衆俱詣其所。’《思惟略要法》雲（大正15·300c）︰‘普賢菩薩乘六牙白象來至其所。’另如文殊菩薩以師子爲乘禦，五大虛空藏菩薩與金剛界五佛同坐師子、象、馬、孔雀、迦樓羅五獸座，孔雀王菩薩以孔雀爲乘禦，馬鳴菩薩以白馬爲乘禦。<#>或有以石、磐石爲座者，如《道神足無極變化經》卷一謂，佛坐忉利天巴質樹下紺琉璃石，爲母說法。《聖迦柅忿怒金剛童子菩薩成就儀軌經》卷上謂（大正21·106a）︰‘脚爲阿裏荼立踏磐石上。’《甘露軍荼利菩薩供養念誦成就儀軌》也說（大正21·47c）︰‘身佩威仕鬘，住月輪中，青蓮華色，坐瑟瑟磐石。’又如大威德明王則以水牛爲座。<#>諸天一般以荷葉爲座，《賢劫十六尊》雲（大正18·339c）︰‘金剛界外院，地居空行天，略說有五類，忿怒稱吽字，安布二十天，芰荷以爲座。’諸天中依其本誓而乘座有所不同。依《十二天供儀軌》所述，東方帝釋天乘白象王住五色雲中，東南方火天乘青牛，南方焰摩天乘水牛，西南方羅刹天乘白師子，西方水天住水中乘龜，西北方風天住雲中乘獐，北方毗沙門天坐二鬼上，東北方伊舍那天乘黃豐牛。又日天乘五馬，月天乘三鵝。再如胎藏界外金剛部院的帝釋坐須彌，呵利帝母坐寶宣台，摩利支天乘猪。<#>在印度，行者修法時多用草座。《大日經疏》卷十九雲（大正39·778b）︰‘西方持誦者多用吉祥茅爲藉也。此有多利益，一者以如來成道時所坐故，一切世間以爲吉祥故，持誦者藉之障不生也。’又《蘇悉地羯囉經》卷下雲（大正18·684a）︰<#>‘念誦之人所坐之座，以青茅草而作其座，座高四指，闊二磔手，長十六指。如是之座，初念誦時及持誦時皆應受用。或用迦勢草，或用餘青草等，或隨部法取乳樹木最爲要妙，用作床座，量亦如上而淨■治。或用諸葉，或以枝莖，如上而制，隨觀事法，沛葉用爲座。’<#>古來用小薦、圓座等爲草座即基于此意。<#>複次，講經或禮誦時，法師之座稱爲高座，這是根據《仁王護國般若波羅蜜多經》卷下說（大正8·840b）︰‘敷百高座請百法師，講讀般若波羅蜜多經。’及《大比丘三千威儀》卷上說（大正24·917a）︰‘上高座讀經。’此高座亦有種種制。另外，僧用的座物又有繩床、曲彔等。繩床從佛在世時代就被用作僧具，《十誦律》卷三十九雲（大正23·287a）︰‘給孤獨居士以赤朱塗五百繩床脚，施只泹僧。’即比丘十八種物之一。曲彔自古即被用于中國及日本，現今在法會時，被用作導師的座床。<#>［參考資料］　《雜譬喻經》。<#>


meanings:
4100梵語 āsana 之意譯。音譯作阿薩曩。指佛、菩薩、諸天、比丘之座所或座物而言。據諸經之載，釋迦牟尼開悟於菩提樹下，即坐於用吉祥草敷舖而成的金剛座上。後世仿此，於法會時，長老之坐具，稱為草座。又修法之時，行者所用之座物，亦為草座。　安置佛、菩薩像之臺座，有所謂的師子座、蓮華座、須彌座等。因佛在人間是最殊勝者，故以萬獸之王的獅子喻佛，而其臺座則稱為「師子座」。然在密教則認為，師子座係指真實形像之師子座，而無譬喻之意。此外，亦有以狻猊（獅子之一種）喻佛，而將佛、菩薩（或王者）之臺座稱為「猊座」者；尊稱高德碩學之師為猊座下、猊下即由此而來。下，含有座下拜伏之意。　蓮華座，為蓮花形之臺座，亦稱華座、華臺。觀無量壽經中即載有阿彌陀佛及觀音、勢至二菩薩同坐於寶蓮花上，及九品往生者亦居於淨土之蓮花上之說。此外，在密教中，金剛界之大日如來坐於師子座，阿閦如來坐象座，寶生如來坐馬座，阿彌陀佛坐孔雀座，不空成就如來坐迦樓羅座。一般謂普賢菩薩坐於白象，文殊菩薩坐於獅子，諸天通常則坐於蓮葉形之荷葉座。　須彌座是模仿須彌山形之臺座，臺座之大者，稱為須彌壇。說法、說戒之師與講會導師通常使用高座，說法時登於高座，在禪宗稱為陞座。至於僧人之座物尚有繩床、曲彔等。把座位分半給他人坐，稱為分座，在中本起經卷下有釋尊留半座給迦葉之說，而法華經卷四亦載，多寶佛讓釋尊半座。禪宗之首座代理住持分擔接化之責任，亦稱為分座；首座代替住持向大眾說法，則稱為分座說法。此外，計算佛像，或計算說教之席數，所用之單位，亦為「座」。〔雜阿含經卷四十一、佛本行經卷三、法華經卷六如來神力品、大品般若經卷一序品、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷一、尊勝佛頂修瑜伽法儀軌卷上、大智度論卷七、卷八〕


meanings:
① Ngôi, toà. Chỗ để ngồi gọi là toạ. ||② Cái giá để đồ đạc cũng gọi là toạ. Cho nên một bộ đồ gọi là nhất toạ 一座.


meanings:
① Chỗ (ngồi), ghế ngồi: 首座 Ghế đầu; 就座 Vào chỗ; 滿座 Hết chỗ; 請入座 Xin vào chỗ; ② Cái đệm, cái nền, cái giá, cái đế...: 塔座 Nền tháp; 座墊 Cái đệm lót; 花瓶座 Cái đế lọ; 鐘座 Cái giá chuông; ③ (loại) Ngôi, toà, quả, ngọn, hòn, chiếc...: 一座樓 Một ngôi (toà) nhà; 一座橋 Một chiếc cầu; 一座山Một quả (ngọn, hòn) núi.


meanings:
Ngồi. Vân Môn quảng lục q. thượng ghi: »上 堂 云： 諸 方 老 禿 奴。 曲 木 禪 床 上 座 地。 求 名 求 利。 問 佛 答 佛 問 祖 答 祖。 屙 屎 送 尿 也。 – Lão trọc ở các nơi ngồi pháp toà, cầu danh cầu lợi, hỏi Phật đáp Phật, hỏi Tổ đáp Tổ chính là đi tiêu đi tiểu«.


meanings:
① Cái kho. Chỗ để chứa đồ binh khí của nhà nước. Chỗ để đồ cũng gọi là khố.


meanings:
① Kho: 入庫 Vào kho, nhập kho; 糧食庫 Kho lương thực; ② [Kù] (Họ) Khố.


meanings:
Tên gọi chung chức quản lí trong Thiền lâm, cũng là gọi chung ba chức: Đô tự, Giám tự, Phó tự, là Khố chủ. X. Khố đầu, Giám tự.


meanings:
4099位於圖拉、哈拉二河之間，地當中俄要衝，為蒙古喇嘛教兼政治、經濟、交通及工業之中心。庫倫，蒙古名 Öngö，城圈之意，因四周徧植木柵以為堡壘，故稱之。西人稱其為 Urga（鳥爾绾），意即宮殿或貴族之帳幕。古蒙古人稱庫倫為「大寺廟地」。　清朝時依中俄北京條約，將庫倫闢為商埠，市街分三部，中為活佛宮殿所在，稱宮殿區，宮殿之建築，均壯麗宏偉，膜拜者甚眾；西為諸寺院所在，稱喇嘛區，又名西庫倫，或西營子；東為商場所在，稱買賣城，又名東庫倫，或東營子。　庫倫有「赤色英雄之都」之稱，初期庫倫哲布尊丹巴呼圖克圖（活佛）於清廷政治、經濟庇護之下，於貝加爾湖南邊百里之地，建一石造寺廟。康熙五年（1666）以該寺為中心而成為都市勃興之因。然民國十年（1921）後，活佛印璽移交政府，庫倫宗教地位遂大為削減。反宗教運動興起，將寺廟改成工廠、倉庫，高級喇嘛視同反叛份子，處以極刑；下級喇嘛則編為勞民。近年，庫倫積極整頓，有工業、教育等近代設施，人口遽增，從蘇俄之伊爾庫斯有鐵路通此。〔蒙古遊牧紀十六卷（張穆）、後出塞錄（龔之鑰）、近代蒙古史研究（矢野仁一）


meanings:
4099（Kuhn, Adalbert; 1812～1881）德國之印歐語言學、神話學學者。其代表著作為 Zuräḷtesten Geschichte der Indogermanischen Völker, 1845，透過印度‧日耳曼語族語言學解釋之考古學研究方法，而對印度古代文化、比較神話學、印度學、佛教原典等研究，有極重大之貢獻。一八五二年以來有 Zeitschrift für Vergleichende Sprachwissenschaft 雜誌之編纂刊行。此外尚有 Die Herkunft des Feuers und des Gottesgedankens, 1859; Mythologische Studien, 1886～1912 等名著問世。


vietnamese:
khố tạng biến dị vô thường chi tính <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Tri khố. Người trông coi việc thu xuất trong Thiền viện. Vốn là 1 trong 6 vị Tri sự bên ban Đông, về sau gọi là Phó tự (Còn gọi: Quỹ đầu Tài bạch), địa vị dưới Đô tự, có nhiệm vụ trông coi mọi việc trong chùa, tức quản lí việc xuất nhập thực phẩm, lúa gạo, tiền bạc, vải lụa… hàng ngày. Tuy chức vụ thấp mà nhiệm vụ nặng. Theo Bách Trượng Thanh Quy Cáo Hương Đồ: »Thuở xưa, dưới chức Đô tự có 3 vị Phó tự, 1 người địa vị trên Duy-na, 2 người địa vị dưới Duy-na, người trên Duy-na gọi là Thượng phó tự, người dưới Duy-na gọi là Hạ phó tự. Dưới chức Phó tự có lập riêng chức Tri khố, về sau Phó tự cũng kiêm chức này, trông coi việc thu chi xuất nạp tài chính trong Sơn môn«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
(văn) ① Đầy đủ; ② Lẫn lộn tạp nhạp (như 尨, bộ 尢).


meanings:
① Sân trước. ||② Chỗ quan làm việc gọi là phủ đình 府庭. ||③ Thẳng tuột. ||④ Một âm là thính. Kính thính 逕庭 xa lắc. Tục gọi nhũng sự khác nhau là đại tương kính thính 大相逕庭.


meanings:
① Sân: 前庭 Sân trước; ② Nhà: 庭前 Trước cửa nhà; ③ Toà án: 民庭 Toà án dân sự; 開庭 Mở phiên toà; ④ (văn) Triều đình, cung đình (dùng như 廷, bộ 廴); ⑤ (văn) Thẳng tuột.


meanings:
Cây bách trước sân, là cơ ngữ của Hoà thượng Triệu Châu đời Đường, cũng là công án nổi tiếng được thấy nơi tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 như sau: »僧 問： 如 何 是 祖 師 西 來 意？ 師 曰： 庭 前 柏 樹 子。 曰： 和 尚 莫 將 境 示 人？ 師 曰： 我 不 將 境 示 人。 曰： 如 何 是 祖 師 西 來 意？ 師 曰： 庭 前 柏 樹 子。 – Tăng hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Cây bách trước sân. Tăng thưa: Hoà thượng chớ đem cảnh dạy người. Sư bảo: Ta chẳng đem cảnh dạy người. Tăng hỏi lại: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Cây bách trước sân«. Mũi nhọn của công án này ở chỗ gợi ý người học chớ nên tìm tòi câu nệ trên ngôn ngữ, không nên rơi vào tri thức kiến giải, tình niệm ý tưởng, cần phải thoát khỏi tất cả, lập tức ngộ nhập.


meanings:
① Tên nước ngày xưa. ||② Một âm là bỉ. Nhà thấp hẹp. ||③ Lại một âm là tì. Thấp, ngắn.


meanings:
(văn) ① Nhà hai bên cao chính giữa thấp, trũng: 墮高堙庳 San đồi lấp vực; ② (Nhà) thấp hẹp; ③ Thấp bé, lùn: 其民豐肉而庳 Dân xứ đó mập mạp mà lùn (Chu lễ); ④ [Bì] Tên nước thời xưa.


meanings:
① Cái am, cái nhà tranh nhỏ gọi là am. ||② Cái nhà nhỏ thờ Phật gọi là am. Có khi viết là 菴.


vietnamese:
am chủ khê thâm chước bính trường <pqđtđ>


meanings:
5257梵名 Āmra-grāma，巴利名 Amba-gāma。又作菴滿聚落。菴婆羅村以其地甚多菴婆羅樹而得名。由此地步行至吠舍釐城（梵 Vaiśālī）需三日旅程。釋尊於入滅之年，即由吠舍釐經犍陀村（巴 Bhanda-gāma）、授手村（巴 Hatthi-gāma）而至此。〔長阿含卷二至卷四遊行經、佛般泥洹經卷上、大般涅槃經卷上、根本說一切有部毘奈耶雜事卷三十六〕


meanings:
5258梵名 Āmrayaṣṭikā，巴利名 Ambalaṭṭhikā。據梵網經（巴 Brahmajāla-sutta）載，此樹林位於印度王舍城（巴 Rājagaha）與那爛陀（梵 Nālandā）之間。又據佛音（巴 Buddhaghosa）所著法聚論註（巴 Atthasālinī）記載，此林內水流清澈，綠木成蔭，入口種植菴婆羅樹，周圍有堡壘圍繞。於中部經典六一教誡羅睺羅菴婆蘗林經（巴 Ambalaṭṭhika-Rāhulovāda-suttanta）記載，釋尊在此園林親自教誡其子羅睺羅。又長部經典十六大般涅槃經（巴 Mahāparinibbāna-suttanta）記述，釋尊在入滅之年，於此園內教誡諸比丘之後，始往那爛陀。〔佛般泥洹經卷上〕


meanings:
5257菴沒羅，梵語 āmra, amra, amlaphala, amarapuṣpa, amarapuṣpaka，巴利語 amba。又作菴摩羅樹、菴婆羅樹、菴羅樹。意譯爲奈樹。學名 Mangifera indica，通稱 Mango。善見律毘婆沙卷一所述及之菴羅果，蓋指此樹之果實。菴沒羅樹產於印度各地，孟買所產之果特佳。此樹之花多而結子甚少，果形似梨而底鉤曲，葉形似柳，長一尺餘，寬三指許。冬季開小花，至五六月時果實成熟。然此樹種類甚多，有生熟皆爲綠色，或熟時呈黃、橙黃，未熟呈黃、既熟呈綠等分別。其味亦有佳劣，劣者味酸而多纖維，佳者纖維少而味甘。菴沒羅因梵名類似之植物甚多，故常彼此混同。〔㮈女祇域因緣經、北本大般涅槃經卷十二、卷二十六、大般若波羅蜜多經卷三五六、卷四六○、順正理論卷三十三、大唐西域記卷四、翻譯名義集卷八、玄應音義卷八〕（參閱「阿摩勒樹」3670）


meanings:
5258梵名 Āmrāṭaka-vana，巴利名 Ambāḷa-vana, Ambāṭaka-vana。乃古印度一林地。菴羅樹爲芒果樹之一種，林內因此種樹多而得名。據法句經註（巴 Dhammapada-aṭṭhakathā）記述，距舍衛城（巴 Sāvatthī）三十由旬處有摩師山城（巴 Macchikāsaṇḍa），其中有質多長者（巴 Citta）聞五比丘之一摩訶男（巴 Mahānāma）說法而得預流果，故布施菴羅林爲精舍。質多長者於此林苑 P黎師達多比丘（巴 Isidatta）問答，與迦摩比丘（巴 Kāmabhū）談論，與瞿達多比丘（巴 Godatta）對語，與尼乾子（巴 Nigaṇṭha Nātaputta）答問。須達磨比丘（巴 Sudhamma）常住此林苑，舍利弗（巴 Sāriputta）與目犍連（巴 Moggalāna）亦嘗至此林。〔長老偈經第四○六偈、相應部經典四一〕


meanings:
Ngôi nhà nhỏ để thờ Phật, thường có một hai vị tăng ở ẩn tu. Từ kết hợp đứng sau danh từ để tạo thành tên gọi chỗ ở của các Thiền sư. Bạch Am: x. Vạn Kim. Bàn Am: x. Kế Thành. Biệt Am: x. Tính Thống. Bồ Am: x. Lai Phục. Bồng Am: x. Đức Hội. Cập Am: x. Tông Tín. Cụ Am: x. Như Tỵ. Chỉ Am: x. Đức Tường. Chiếu Am: x. Tông Tĩnh. Chuyết Am: x. Đạt Như. Dị Am: x. Như Thông. Độc Am: x. Tự Minh. Đông Am: x. Đức Quang. Giác Am: x. Tông Diệu. Giới Am: x. 1. Phụ Lương; 2. Ngộ Tiến. Giản Am: x. Sư Trách. Hoặc Am: x. Sư Thể. Hối Am: x. 1. Di Quang; 2. Huệ Quang. Hưu Am: x. Khả Thọ. Lại Am: x. Đỉnh Nhu. Liễu Am: x. Thanh Dục. Luân Am: x. Văn Quả. Mật Am: x. Hàm Kiệt. Mộc Am: x. Tính Thao. Mông Am: x. Nguyên Thông. Mục Am: x. Pháp Trung. Nam Am: x. Đại Y. Ngẫu Am: x. Chân Diễn. Ngoan Am: x. Đắc Thăng. Ngốc Am: x. Phổ Trang. Ngột Am: x. Phổ Ninh. Ngu Am: x. 1. Trí Cập; 2. Minh Vu. Nhẫn Am: x. Thượng Chí. Nhất Am: x. Nhất Như. Nhật Am: x. Đàm Húc. Nhược Am: x. Thông Vấn. Phùng Am: x. Đoan Dụ. Suất Am: x. Phạm Tông. Tây Am: x. Đàm Ngạc. Thả Am: x. Thủ Nhân. Thúc Am: x. Chính Nham. Thuỷ Am: x. 1. Sư Nhất; 2. Thủ Quý. Thử Am: x. Cảnh Nguyên. Tiếu Am: x. Liễu Ngộ. Tịnh Am: x. Trí Tố. Triệt Am: x. Đạo Nguyên. Trúc Am: x. 1. Sĩ Khuê; 2. Hoài Vị; 3. Khả Quán. Túc Am: x. Trí Giám. Tuyết Am: x. Tùng Cẩn. Tức Am: x. Đạt Quán. Ứng Am: x. Đàm Hoa. Vạn Am: x. Đạo Nhan. Văn Am: x. Tự Tông. Vân Am: x. Khắc Văn. Viên Am: x. Cư Đảnh. Vũ Am: x. Tổ Uyên. Y Am: x. Hữu Quyền.


meanings:
① Nhiều. Như thứ dân 庶民 lũ dân, thứ vật 庶物 mọi vật, v.v. Nhân vật đông đúc gọi là phú thứ 富庶, hay phồn thứ 繁庶. ||② Gần như. Như Hồi dã kì thứ hồ 回也其庶乎 anh Hồi kia gần đạt được đạo chăng? (Luận ngữ 論語) ||③ Chi thứ. Con vợ lẽ gọi là thứ tử 庶子.


meanings:
① Nhiều, thường: 富庶 Sản vật dồi dào, dân số đông đúc; 庶物 Các vật, mọi vật; ② (văn) Gần như, hầu như, có lẽ: 回也其庶乎？ Ngươi Hồi kia ngõ hầu gần được chăng? (Luận ngữ). 【庶乎】 thứ hồ [shùhu] (văn) Hầu như, gần như, có lẽ, may ra: 庶乎可行 Hầu như có thể được; 【庶或】thứ hoặc [shùhuò] Như 庶乎；【庶幾】 thứ cơ [shùji] Như 庶幾乎；【庶幾乎】 thứ cơ hồ [shùjihu] (văn) (lt) Gần như, hầu như, may ra mới được. Cg. 庶乎 [shùhu], 庶幾 [shùji]; ③ (văn) Mong, chỉ mong, may ra: 庶無罪悔，以迄于今 Chỉ mong không có tội và chuyện đáng tiếc, (từ khi ấy) cho tới hôm nay (Thi Kinh: Đại nhã, Sinh dân); ④ (Thuộc) chi thứ: 庶子 Con vợ lẽ, con dòng thứ.


meanings:
① Yên, như khang kiện 康健 yên mạnh. ||② Ngã năm, chỗ năm lối đều qua gọi là khang 康, sáu lối đều qua gọi là trang 莊, đường xá trong phố rộng rãi sạch sẽ gọi là khang trang 康莊.


meanings:
① Yên, khỏe: 安康 Mạnh khỏe, mạnh giỏi, yên lành; 建康 Khỏe mạnh, lành mạnh; ② Nhẹ và không chắc, xốp: 蘿蔔康了 Củ cải xốp rồi; ③ (văn) Ngả năm; ④ [Kang] (Họ) Khang.


meanings:
(Thế kỉ III) Thiền tăng người Giao Châu gốc Khương Cư (Sogdiane). Sư mồ côi cha mẹ từ lúc mười tuổi. Sau thời kì cư tang, sư xuất gia chăm học kinh điển, trở thành một tăng sĩ nổi danh thời ấy. Sư tính tình chân thật, hoà nhã và rất thông minh nên thông hiểu tam tạng, lục kinh, toán số, thiên văn, văn chương và chính trị. Sư sang Đông Ngô tuyên dương Phật pháp trong thời Ngô Tôn Quyền (229-252 TL). Ngô Tôn Quyền thấy sư thi thố nhiều phép lạ lấy làm tín phục, xây dựng chùa Kiến Sơ thỉnh sư ở. Từ đấy Phật giáo thạnh hành miền Giang Tả. Sư phiên dịch nhiều kinh chữ Phạn ra chữ Hán như: Lục Độ Kinh tập, viết bài tựa trong kinh An Ban Thủ Ý và biên tập chú sớ các kinh khác. Sư tịch vào khoảng niên hiệu Thiên Kỉ thứ 4 (280) nhà Ngô.


meanings:
4537梵名 Kaṇṭhakīvana，巴利名 Kaṇṭakī-vana。為佛陀時代六大都市中之娑祇多市（巴 Sāketa）之林園。又稱提康達基伐那（巴 Tikaṇḍaki-vana）。據相應部經典四十七載，舍利弗（巴 Sāriputta）、目犍連（巴 Mogalāna）、阿那律（巴 Anuruddha）三人同住該一林園。舍利弗嘗與目犍連往訪阿那律，並問及關於有學、無學，求達上智之道，阿那律答以依四念處可至等語。此外，依增支部經典五‧一四四載，釋尊住於此林時，曾教導諸比丘，於好相起厭想，於厭相起好想等之五想。


meanings:
（Alexander Cunningham；1814～1893）英國軍人兼考古學者。1833年到印度服役。1861年以少將退休。其間，曾調查喀什米爾地方的佛教建築，又就阿爾雅系的建築式樣發表論文，幷考證玄奘赴印度求法的路綫。此外，對北印度、中亞一帶的寶玉、印章、古錢等也有很深的造詣。幷曾調查、挖掘比耳沙（Bhilsa）的佛塔，曾因發表佛陀伽耶大塔的論文而聞名。退休後，回英國。1871年，又受聘于印度考古調查局，而再度到印度。在職的十五年間，致力于印度考古學上的調查，1885年回英國，專心著述。其較爲人知的著作有《An-cient Geography of India》（1871）、《The Stūpa of Bharhut》（1879）、《Coins of An-cient India》（1891）、《The Mahābodhi》（1892）等書。此外，也曾發表阿育王的法敕碑銘。<#>


meanings:
4536（Cummingham, Sir Alexander; 1814～1893）英國之工程師、考古學家。世稱印度考古學之父。從西元一八三四迄一八五四年，陸續挖掘出馬尼亞拉（Manikyala）、桑那斯（Sarnath）、比耳沙（Bhilsa）等處之印度遺蹟，並從事佛教史之研究。曾發表有關菩提伽耶大塔之論文。又調查喀什米爾之佛教建築，就阿爾雅系之建築式樣發表論文。又曾考證玄奘赴印度求法之路線。此外對北印度、中亞一帶之寶玉、印章、古錢等，皆有獨到之見解。一八七一年，受聘於印度考古調查局。著作有 Ancient Geography of India, 1871； The Stūpa of Bharhut, 1879; Coins of Ancient India, 1891; The Mahābodhi, 1892，及二十四篇考古學報告，為研究印度史學之重要資料。


meanings:
→ hưng phúc khang nguyên thiền sư 興福康源禪師


meanings:
① Dùng. Như đăng dong 登庸 cất lên ngôi mà dùng. Có khi dùng làm tiếng trợ ngữ. Như vô dong như thử 無庸如此 không cần dùng như thế. ||② Thường. Như dong ngôn 庸言 lời nói thường, dong hành 庸行 sự làm thường. ||③ Công. Như thù dong 酬庸 đền công. ||④ Ngu hèn. Như dong nhân 庸人 người tầm thường. ||⑤ Há. Như dong phi nhị hồ 庸非貳乎 chẳng phải là hai lòng ư? ||⑥ Một phép thuế nhà Ðường, bắt dân làm việc cho nhà vua gọi là dong. ||⑦ Làm thuê. Thông dụng như chữ dong 傭. ||⑧ Cái thành, cũng như chữ dong 墉.


meanings:
① Tầm thường, xoàng xĩnh: 庸人 Người tầm thường; 太平庸了 Tầm thường quá; ② (văn) Cần: 無庸如此 Không cần như thế; 無庸細述 Không cần kể tỉ mỉ; ③ (văn) Công: 酬庸 Trả công; ④ (văn) Một phép thuế đời Đường bắt dân làm việc cho vua; ⑤ (văn) Làm thuê (như 傭, bộ 亻); ⑥ (văn) Tường thành (như 墉, bộ 土); ⑦ (văn) Há, làm sao (biểu thị sự phản vấn, thường dùng kết hợp với một số từ khác, thành 庸敢，庸可，庸得，庸詎（庸遽），庸孰)：吾庸敢驁霸王乎？ Tôi làm sao dám coi thường sự nghiệp của bá vương? (Lã thị Xuân thu); 彗星之出，庸可懼乎？ Sao chổi xuất hiện, há đáng sợ ư? (Án tử Xuân thu); 雖臥洛陽，庸得安枕乎？ Dù có nương thân ở Lạc Dương, há được ngủ yên? (Hậu Hán thư); 噫！庸詎知吾之所謂夢者，爲非夢耶？ Ôi! Sao lại biết kẻ ta cho là mộng lại không phải mộng? (Nguyễn Liên Pha: Mai đình mộng kí tự); 則雖汝親，庸孰能親汝乎？ Thế thì dù là thân tộc của ngươi, nhưng làm sao lại có thể thân gần ngươi được? (Đại đới lễ kí); 庸有濟乎？ Há có ích gì đâu?


meanings:
① Sải (độ dài của hai cánh tay dang ngang): 買兩庹繩 Mua hai sải dây; ② [Tuô] (Họ) Thoả.


meanings:
① Cái vựa, kho không có nhà phủ ở trên gọi là dữu. ||② Cái dữu. Ðồ đong ngày xưa, 16 đấu là một dữu.


meanings:
① (văn) Vựa thóc lộ thiên, kho lộ thiên (không có mái lợp); ② Cái dữu (đồ đong ngày xưa, bằng 16 đấu); ③ [Yư] (Họ) Dữu.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tư Học đời Minh. X. Tư Học.


meanings:
① Cái chồ, chuồng xí. ||② Khoảng, chỗ đặt mình vào khoảng đó gọi là xí túc 廁足 nghĩa là xen chân mình vào khoảng đó. ||③ Cạnh giường. ||④ Bờ cao bên nước. ||⑤ Một âm là trắc. Bên cạnh. Trắc túc 廁足 ghé chân vào.


meanings:
① Cái trái nhà, hai gian nhỏ ở hai đầu nhà gọi là sương. ||② Phường sương 坊廂 một tên riêng để chia rành từng khu đất, ở trong thành gọi là phường sương, ở trong làng gọi là hương đồ 鄉圖.


meanings:
① Nhà ngang, phòng cạnh, chái nhà, mái (ở hai bên nhà chính): 一正兩廂 Một nhà chính hai nhà ngang; 西廂 Mái tây; ② Chỗ được ngăn ra như căn phòng: 車相 Toa xe; 包廂 Hạng lô (trong rạp hát); ③ Vùng tiếp giáp với thành phố: 關廂 Vùng lân cận ngoài cửa ô; ④ Bên cạnh: 兩廂 Hai bên.


meanings:
Ngôi nhà lớn: 高樓大廈 Lầu cao nhà rộng. Xem 廈 [xià] (bộ 厂).


meanings:
① Góc nhà, ở bên bệ thềm bước lên gọi là đường liêm 堂廉, như đường cao liêm viễn 堂高廉遠 nhà cao góc bệ xa, ý nói nhà vua cao xa lắm. ||② Góc, cạnh. Ðồ vật gì có góc có cạnh gọi là liêm. ||③ Ngay, biết phân biệt nên chăng không lấy xằng gọi là liêm, như thanh liêm 清廉. ||④ Xét, ngày xưa có chức liêm phóng sứ 廉訪使 để tra các quan lại, cho nên ngày xưa thường gọi bên quan án là liêm phóng 廉訪. ||⑤ Tiền liêm, lương quan chia ra hai thứ, bổng 俸 là món lương thường, liêm 廉 là là món lương riêng để trợ cấp cho khỏi ăn út làm hại dân.


meanings:
① Liêm (khiết), trong sạch: 清廉 Thanh liêm; 廉恥 Liêm sỉ; ② Rẻ: 價廉物美 Giá rẻ hàng tốt; ③ (văn) Góc thềm: 堂廉 Chỗ bệ thềm bước lên; 堂高廉遠 Nhà cao góc bệ xa, (Ngb) nhà vua cao xa lắm; ④ (văn) Góc, cạnh (của đồ vật); ⑤ (văn) Xét, tra xét: 廉訪使 Chức quan tra xét các quan lại; ⑥ (văn) Tiền dưỡng liêm; ⑦ [Lián] (Họ) Liêm.


meanings:
Vướng mắc, làm phiền. Tiết Siêu Hoá Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »聲 前 認 得、 已 涉 廉 縴。 句 下 承 當、 猶 爲 鈍 漢。 電 光 石 火 、 尚 在 遲 疑。 點 著 不 來、 橫 屍 萬 里。 – Trước tiếng dù nhận được đã là vướng mắc. Dưới câu thừa đương còn là kẻ chậm lụt. Đá nháng điện chớp còn là chần chừ. Chạm vào chẳng được thì phơi thây muôn dặm«.


meanings:
Dính mắc. Tiết Khai thị cho 3 vị Giảng sư ở Vân Nam: Phúc, Nguyên, Thông trong Trung Phong quảng lục phần thượng q. 4 ghi: »做 工 夫、 非 一 切 有 作 思 惟 之 所 能、 是 離 一 切 分 別 之 大 小 境 界。 古 人 到 此、 皆 是 一 踏 到 底、 更 不 涉 一 些 子 廉 縴 搭 滯。 今 人 做 盡 伎 倆 不 奈 何 者、 盖 做 不 力、 志 不 大、 心 不 死、 念 不 切 耳。– Thực hiện công phu chẳng phải là làm tất cả những điều mà mình nghĩ ra, mà là xa lìa tất cả cảnh giới phân biệt dù lớn hay nhỏ. Người xưa đến chỗ này, đều là một đạp thấu đến đáy nên chẳng còn một chút dính mắc. Người nay dù trổ hết tài năng mà chẳng ra chi, là do: Làm chẳng hết sức, chí không to tát, tâm không quyết tử, niệm không tha thiết mà thôi«.


meanings:
Hành lang, mái hiên: 走廊 Hành lang; 長廊 Hành lang dài.


meanings:
① Dấu diếm, như nhân yên sưu tai 人焉廋哉 người sao dấu được vậy thay. ||② Tìm, lục, soát, cũng như chữ sưu 搜. ||③ Góc núi, chỗ núi uốn cong.


meanings:
(văn) ① Che giấu, giấu diếm: 人焉廋哉？ Người sao giấu được thay? (Luận ngữ); ② Tìm, lục soát (dùng như 搜, bộ 扌); ③ Góc núi (chỗ núi uốn cong).


meanings:
① Giải trĩ 解廌 tên một giống thú giống con dê mà có một sừng, tính trung trực chỉ húc giống không ngay thẳng, nên nhà Hán bắt chước cái ý ấy mà gọi mũ các quan là mũ giải trĩ. Có khi đọc là trãi.


meanings:
(văn) Con trãi (một con vật truyền thuyết, giống con dê nhưng chỉ có một sừng, tính trung thực).


meanings:
① Cái nhà nhỏ. ||② Chỉ có, cũng như chữ cận 僅. ||③ Cũng như chữ cần 勤 như tục nói cân chú 廑注, cân niệm 廑念, ý nói nhớ lắm. Trong thư từ hay dùng. Cũng đọc là chữ cận.


meanings:
(văn) ① Nhà nhỏ, túp lều, lều tranh; ② Chỉ có (dùng như 僅, bộ 亻); ③ Như 勤 (bộ 力).


meanings:
① Lớn, như độ lượng khôi khuếch 度量恢廓 độ lượng lớn lao. Làm việc không thiết thực gọi là khuếch lạc 廓落, với đời không hợp cũng gọi là khuếch lạc. ||② Mở, như khuếch sung 廓充 mở rộng ra. Ðang nhỏ mà mở mang cho to lớn thêm gọi là khuếch sung. ||③ Bỗng không.


meanings:
① Lớn, lớn rộng, mênh mông, bao la: 寥廓的天空 Bầu trời bao la; 度量恢廓 Độ lượng lớn lao; ② Khuôn, vành, phạm vi: 耳廓 Vành tai; ③ (văn) Mở: 廓充 Mở rộng ra; ④ (văn) Rỗng không.


meanings:
Thành thị. Quách: vùng ngoại thành. Tiết Tăng Xán trong TĐT q. 2 ghi: »或 處 山 林、 或 居 廓 市。 – Hoặc ở núi rừng, hoặc ở thành thị«.


meanings:
Rỗng lặng thấu suốt. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »到 得 心 路 絕 處、 廓 徹 無 依、 則 人 法 雙 亡、 心 境 俱 捐。 – Đến được chỗ đường tâm bặt, rỗng lặng thấu suốt không nương gá thì nhân pháp đều mất, tâm cảnh đều quên«.


meanings:
Rỗng rang. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »梁 武 帝 問 達 磨 大 師： 如 何 是 聖 諦 第 一 義？ 磨 云： 廓 然 無 聖。 – Lương Võ Đế hỏi Đại sư Đạt-ma: Thế nào là Thánh đế đệ nhất nghĩa? Đại sư đáp: Rỗng rang không thánh«.


meanings:
Rỗng lặng. Như Tịnh ngữ lục ghi: »妙 淨 淨 時 解 活 計、 露 堂 堂 處 有 家 風、 須 知 脫 體 卓 然 道、 廓 落 圓 通 是 箇 宗。 – Diệu tịnh tịnh thời giải hoạt kế, lộ đường đường xứ hữu gia phong, tu tri thoát thể trác nhiên đạo, quách lạc viên thông thị cá tông. – Lúc diệu lặng lặng biết kế sống, chỗ bày lồ lộ có gia phong, cần hay toàn thể đạo tuyệt vời, rỗng lặng viên thông là Thiền tông«.


meanings:
(văn) ① Cửa sổ sáng và đẹp; ② Nóc nhà; ③ Như 樓 (bộ 木).


meanings:
① Che chở. ||② Ðược nhờ ơn người trước để lại cho gọi là ấm, như ấm sinh 廕生, nghĩa là nhân chức quan của ông cha mà con cháu được làm học trò ở Quốc tử giám 國子監 rồi ra làm quan.


meanings:
① Che chở; ② Được nhờ ơn người trước để lại.


meanings:
① Tên người. ||② Một âm là liệu, họ Liệu.


meanings:
(văn) ① Một dãy nhà; ② Chiếc chiếu; ③ [Dài] Tên sông đời cổ.


meanings:
(văn) ① Căn phòng có thể dời đi được; ② Cung kính.


meanings:
① Cái bếp. ||② Chủ, đời hậu Hán có tám trù, nghĩa là có tám tay trù phú biết đem của cứu giúp người. ||③ Cái hòm, như thư trù 書廚 hòm sách, y trù 衣廚 hòm áo, v.v.


meanings:
① Bếp: 帮廚 Giúp việc nhà bếp; ② Rương, hòm: 書廚 Hòm sách; 衣廚 Hòm áo.


meanings:
① Chỗ của một người dân ở gọi là triền. ||② Quán chợ, đời xưa các chợ đều do quan làm, nhưng chỉ đánh thuế nhà không đánh thuế đồ hàng. Nay cũng gọi các hàng quán là thị triền 市廛. Nguyễn Du 阮攸: Cựu nhạc tử tán, kì nhân lưu lạc thị triền, hiệp kĩ dĩ ngao 舊樂死散，其人流落市廛，挾技以遨 đội nhạc cũ tiêu tán, nàng lưu lạc nơi quán chợ, ôm đàn gảy dạo.


meanings:
① Chỗ ở của một gia đình thời xưa; ② Quán chợ, hàng quán, cửa hàng.


meanings:
① Kẻ chặt củi chăn ngựa gọi là tư dịch 廝役, nay thông dụng gọi đứa ở là tiểu tư 小廝. ||② Tư sao 廝炒 quần thảo (đùa nghịch nhau).


meanings:
① Cái miếu (để thờ cúng quỷ thần). ||② Cái điện trước cung vua, vì thế nên mọi sự cử động của vua đều gọi là miếu. Như miếu toán 廟算 mưu tính của nhà vua. ||③ Chỗ làm việc ở trong nhà cũng gọi là miếu.


meanings:
① Miếu, đền thờ: 土地廟 Miếu thổ địa; 龍王廟 Miếu long vương; 孔廟 Văn miếu, Khổng miếu; 山頂上有一座很大的廟 Trên đỉnh núi có một cái miếu rất to; ② Phiên chợ đình chùa; ③ Điện trước cung vua. (Ngb) (Thuộc về) nhà vua: 廟算 Toan tính của nhà vua; ④ Chỗ làm việc trong nhà.


meanings:
5985指清末民初以來，主張利用全國廟產以開辦學校之風潮。由於部分知識份子及政府官員對佛教缺乏了解，以及土豪、劣紳等野心份子覬覦廟產，乃藉興學之名，行併吞寺廟之實，遂造成寺產被毀損強占、僧尼被勒令還俗等迫害佛教之不良後果。　所謂廟產，即指寺廟之一切財產，如寺田、寺屋及附屬之法物等。早在清光緒二十四年（1898）戊戌變法時，即有因教育經費無著，而主張將寺廟祠堂改爲學校者，湖廣總督張之洞所作「勸學篇」奏摺，即力主改寺廟爲學堂，並且使用全國廟產作爲興學經費。其文奏上後，德宗批准，遂於百日維新期間即施行廟產興學，開風氣之先。維新失敗後，慈禧太后雖下令禁行廟產興學，然寺院所受之威脅未除，各省土豪劣紳相率藉興學之名兼併寺田，地方之軍隊、警察及各機關團體占據寺院之事件層出不窮。　由於當時佛教領導階層之素質低落，致使佛教在社會上之地位一落千丈，無法維護佛教權益。然佛教與歷史文化自有其悠久關係，於是引起名流、學者之重視，如章太炎於光緒三十一年發表「告佛子書」，一方面喚醒僧眾認清時代，須自辦學校迎頭趕上，一方面忠告士人不應對佛教行此荒謬之舉動，更應予以發揚。同時，日本淨土真宗相繼於上海、南京、杭州、蘇州等地設本願寺，日僧水野梅曉乘機引誘杭州三十多所寺廟投向真宗，凡遇占據廟產事件即求日本領事出面保護，遂引起中日外交交涉。結果日本真宗取消對我國寺院之保護，由清政府下令保護佛教。各縣市成立僧教育會，俾藉自動興學以自保寺產。　民國元年（1912），袁世凱頒布「管理寺廟條例」三十一條，意欲全國佛教寺產，盡納入公益事業。同年，寄禪（敬安）、道興等在上海留雲寺發起中華佛教總會成立大會，共擬保護廟產之對策。民國十年修改條例爲二十四條，惟旨意大致相同。民國十六年馮玉祥以打倒迷信爲由，在河南境內沒收白馬寺、少林寺、相國寺，同時驅逐僧尼三十萬眾，勒令還俗。江浙、兩湖等地相繼效尤。民國十七年北伐成功後，內政部長薛篤弼建議改僧寺爲學校。次年，即頒布「寺廟管理條令」二十一條，旋因太虛、圓瑛、諦閑、王一亭等人集會反對而廢止，另公布「監督寺廟條令」十三條；然並未遏止掠奪廟產之風潮，各省仍假借該條令，積極進行沒收寺產政策。　中華佛教總會爲因應時勢，於民國十八年更名、改組，成立中華佛教會，推舉太虛爲理事長。民國十九年底，中央大學教授郃爽秋再度提出其於十七年所倡議之廟產興學方案，主張「打倒僧閥、解散僧眾、劃撥廟產、振興教育」，全國佛教徒乃繼十八年、十九年二次代表大會後，召開第三次會議於上海，由太虛撰「上國民會議代表諸公意見書」後，始平息該案。並由國民政府公布維護寺產訓令，廟產興學風潮乃告一段落。　變法維新產生廟產興學，帶給佛教無限困擾，亦帶給佛教僧徒自覺自救之機。各省縣紛紛成立僧教育會，以佛教寺產興辦佛教教育，各地佛教領導人物亦深知非興辦學堂不足以保護寺產。水野梅曉在長沙設辦僧學堂，文希在揚州天寧寺設普通學堂，浙江之寄禪、松風、華山及北平之覺先等皆設立學堂，成爲一時興辦僧學之領導人物，惟初時所設多係國民小學及僧徒小學，如普陀僧眾小學至民國二十年始改制成普陀佛學院。　由於各省興辦佛學院率以保護寺產爲目的，並無意興辦教育，故缺乏組織健全、辦理完善者，其中僅江蘇省僧教育會組織較健全，辦學頗有成績。文希於光緒三十二年在天寧寺所創立之普通學堂，爲近代第一所僧學堂，招收青年僧眾如仁山、智光等二十餘人，除佛學課程外，並教授英、日文，經費由鎮江、揚州各寺負擔，惟諸山長老囿於保護寺產之本意及頑固守舊之觀念，致文希遭排擠而難以爲繼。此外，楊仁山於光緒三十三年在金陵刻經處以自費成立祇洹精舍，招集僧俗青年梅光羲、歐陽竟無、邱虛明、仁山、太虛、智光、觀同等十餘人，教授佛學、漢學，並授以英文，作爲進修梵、巴文之基礎。復次，兩江總督端方在普通學堂停辦後，令江蘇省僧教育會繼於宣統元年（1909）在南京開辦僧師範學校，入學者之程度較以往提高，聘月霞、諦閑等主其事，入學之僧青年有仁山、太虛、觀同、智光等。上記三所學校開辦時間雖不長，然所培育之人才，多成爲日後中興佛教之領導人物。〔海潮音十五週年紀念號、太虛大師年譜、上海縣續志、中國佛教近代史（東初）〕


meanings:
① Cái xưởng, nhà không vách, để chứa đồ hay thợ làm cho rộng gọi là xưởng.


meanings:
① Hai dãy nhà làm ở hai bên nhà giữa gọi là vũ. Như: Đình ta có hai cái giải vũ hai bên.||② Phồn vũ 蕃廡 tươi tốt. Cũng đọc là chữ vu.


meanings:
① Các phòng nhỏ ở xung quanh nhà chính, dãy nhà hai bên nhà chính; ② (Cây cỏ) rậm rạp, tốt tươi: 蕃廡 Tươi tốt.


meanings:
① Bỏ đi. ||② Phế tật 廢疾 kẻ bị tàn tật không làm gì được nữa. ||③ Vật gì không dùng được nữa đều gọi là phế vật 廢物.


meanings:
① Bãi bỏ, phế bỏ, bỏ dở: 廢除 Bãi bỏ; 不能半途而廢 Không nên làm nửa chừng bỏ dở; ② Bỏ đi, phế thải, vô dụng: 廢紙 Giấy lộn, giấy bỏ đi; 廢鐵 Sắt rỉ, sắt vụn; ③ Tàn phế: 廢疾 Tàn tật.


meanings:
discard relative truths in favor of the ultimate truth


meanings:
discard a (worn-out, lesser) teaching from the standpoint of a (new, more correct, deeper) teaching


meanings:
① Rộng. ||② Mở rộng. ||③ Mười lăm cỗ xe binh gọi là một quảng. ||④ Tên đất. ||⑤ Một âm là quáng. Ðo ngang, đo mặt đất, đo về phía đông tây gọi là quáng 廣, về phía nam bắc gọi là luân 輪.


meanings:
① Rộng, quảng, ngang: 廣場 Quảng trường; 地廣人稀 Đất rộng người thưa; 見識廣 Biết rộng; 長三尺，廣一尺 Dọc 3 thước, ngang 1 thước; ② Phổ biến rộng rãi, mở rộng: 推廣新工作法 Phổ biến phương pháp công tác mới; ③ Đông: 大庭廣衆 Nơi đông người, trước công chúng; ④ Đơn vị xe binh thời xưa (gồm 15 cỗ xe); ⑤ (văn) Đo đất về phía đông tây, đo đất theo chiều ngang; ⑥ Quảng Đông và Quảng Tây (gọi tắt): 兩廣 Quảng Đông và Quảng Tây; 廣貨 Hàng Quảng Đông; 廣交會 Hội chợ Quảng Châu; ⑦ [Guăng] (Họ) Quảng.


vietnamese:
quảng nguyên thiên phật nhai ma nhai tạo tượng <pqđtđ>


meanings:
Chùa Dương Kỳ vào đời Đường gọi là Quảng Lợi tự. X. Dương Kỳ tự.


meanings:
Vua Tống Chân Tông ban cho chùa A-dục Vương bảng hiệu »Quảng Lợi thiền tự«. X. A-dục Vương tự


meanings:
Chùa nằm trên sườn núi Phụng Hoàng (còn gọi Nam Sơn) cách thành phố Phủ Điền, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc 3km về phía nam. Cùng với Phúc Châu Cổ Sơn Dũng Tự, Tuyền Châu Khai Nguyên Tự, Hạ Môn Nam Phổ Đà Tự gọi chung là »Bốn đại thiền lâm ở Phúc Kiến«. Nguyên là nơi dạy học của anh em nhà Trịnh Lộ. Niên hiệu Vĩnh Định thứ 2 (558) đời Trần Nam Triều, đổi làm Kim Tiên Thiền viện. Niên hiệu Cảnh Vân thứ 2 (711) đời Đường, tăng chùa tên Chí Ngạn theo lệnh vua tiến cung giảng Tứ phần luật, vua ban tên »Linh Nham Tự«, Liễu Công Quyền viết biển. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 1 (976) đời Tống, do tăng Linh Thưởng và Thiền sư Quy Dương Vô Liễu xây dựng lại, đổi tên là »Quảng Hoá Tự«. Chùa vào hai đời Tống Minh rất là hưng thịnh, toàn chùa gồm có 10 đại viện, tiểu am trực thuộc viện 120 toà. Cổ tự sau khi trải qua ngàn năm sương gió phần lớn đã sụp đổ. Những kiến trúc hiện còn được xây cất lại y theo cũ vào khoảng niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh, lại đem chùa Tiểu Nam Sơn với chùa Pháp Hải nhập lại. Trên tuyến trục giữa theo thứ tự có Sơn môn, Đại hùng bảo điện, Pháp đường, Tàng kinh lâu; hai bên có Chung cổ lâu, Thiền phòng, Phương trượng thất, Khách phòng. Trước Đại hùng bảo điện có 2 toà thạch kinh kiến tạo vào niên hiệu Trị Bình thứ 2 (1065) đời Tống, cao khoảng 3m điêu khắc »Phật Đỉnh Tôn Thắng đà la ni kinh chú«.


meanings:
5996廣博，梵名 Vyāsa。爲印度六派哲學中吠檀多學派（梵 Vedānta）之祖跋多羅衍那（梵 Bādarāyaṇa）之別號。又稱毘耶娑仙人、婆耶娑仙人、毘阿沙仙人。vyāsa 一語本有編者、整頓者之義，係印度太古時代對述作者或編纂者之通稱，今則特以廣博仙人爲吠陀經典之編者。因其著作不朽，故又稱爲常住（梵 śāśvata）。　據印度古傳說，廣博仙人係帕拉夏拉仙（梵 Parāśara）與薩都亞哇帝妃（梵 Satyavatī）之私生子，因其生於閻牟那河（梵 Yamunā）一島中，故取名島生（梵 Dvīpāyana）；又以其身色暗黑，故有黑闇（梵 Kṛṣṇa）之稱。後廣博欲出家，依國法須經其母同意始可，遂斷出家之念而娶二寡婦。　另依富蘭那書（梵 Purāṇa）記載，廣博仙人係毘紐天或梵天爲編纂吠陀而化現者，並記有二十八位廣博仙人之事蹟。蓋於印度二大史詩之一的摩訶婆羅多，及富蘭那書，或法論一書（梵 Dharma-śāstra）之作者中，皆有 śāśvata 之署名，與上記所述之廣博仙人是否同一人，今則不詳。〔大寶積經卷四十九、法華經文句卷九上、涅槃經義記卷六、大日經疏演奧鈔卷二十一、J. Dowson: A Classical dictionary of Hindu mythology〕


vietnamese:
quảng bác nghiêm tịnh bất thoái chuyển luân kinh <đpb>


vietnamese:
quảng bác nghiêm tịnh bất thoái chuyển luân kinh <pqđtđ>


meanings:
(1566-1636) Thiền tăng đời Minh, tự Văn Cốc, biệt hiệu Chưởng Thạch, người Gia Thiện (Chiết Giang), Trung Quốc. Năm 13 tuổi sư xuất gia tại chùa Khai Nguyên, Hàng Châu, lần lượt tham kiến Nghi Phong, Vô Huyễn, sau thụ giới Bồ Tát với Châu Hoằng, sớm tối thỉnh ích vấn đạo. Về sau đi dạo núi Ngũ Đài đến Kính Sơn thấy thiền giới của Ngô Việt suy đồi, sư liền trụ chùa Chân Tịch để phục hưng, lại dời sang chùa Tịnh Từ giáo hoá đệ tử rất đông, chấn hưng tông phong Lâm Tế. Tác phẩm: Tông Môn Cảnh Ngữ 2 quyển, Ngữ lục 4 quyển. Vĩnh Giác Nguyên Hiền, Tiễn Khiêm Ích Vi soạn tháp minh.


meanings:
Giường rộng mà dài của thiền đường, mỗi giường có thể nằm mấy chục người. Diện tích mỗi chỗ nằm của 1 người là: 2m x 0,8m = 1,6㎡


meanings:
(1121-1190) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 11. Sư họ Nguyễn, quê huyện Đan Phượng, mồ côi từ thuở bé, theo học Phật pháp với người cậu là thầy Bảo Nhạc. Sau khi thầy Nhạc qua đời, sư đi hành cước bốn phương, viếng khắp các thiền hội. Nghe thiền sư Trí Thiền giáo hoá ở chùa Phúc Thánh hạt Điển Lãnh, sư liền đến đây tham vấn. Một hôm nhân nghe Trí Thiền giảng ngữ lục của ngài Tuyết Đậu, đến chỗ Đạo Ngô và Tiệm Nguyên đến nhà người điếu tang đối đáp về vấn đề sinh tử, sư có sở đắc liền hỏi và được Trí Thiền ấn chứng, nối pháp ngài. Đến ngày 15 tháng 2 năm Canh Tuất, nhằm niên hiệu Thiên Tư Gia Thuỵ thứ 5 (1190), sư sắp tịch liền nói kệ: »離 寂 方 言 寂 滅 去、 生 無 生 後 說 無 生、 男 兒 自 有 衝 天 志 、 休 向 如 來 行 處 行。 – li tịch phương ngôn tịch diệt khứ, sinh vô sinh hậu thuyết vô sinh, nam nhi tự hữu xung thiên chí, hưu hướng Như Lai hành xứ hành. – Lìa tịch mới bàn câu tịch diệt, được vô sinh sau nói vô sinh, trượng phu có chí xông trời thẳm, chớ dẫm Như Lai chỗ đã hành«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Còn gọi: Chùa Tiên Lữ, chùa Trăm Gian. Chùa nằm trên ngọn đồi thuộc núi Tiên Lữ (Lã Sơn), nay thuộc xã Tiên Phương, huyện Hoài Đức, ngoại thành Hà Nội, Việt Nam. Chùa được xây dựng vào thế kỉ XII, đã qua nhiều lần tu sửa. Nay chùa gồm 3 cụm kiến trúc. Cụm thứ nhất gồm 4 cột trụ, hai quán là nơi đánh cờ người vào những ngày hội và nhà giá ngự là nơi đặt kiệu thánh. Trèo qua trăm bậc gạch xây là tới cụm thứ hai gồm có toà gác chuông hai tầng tám mái. Tại đây có treo quả chuông đúc năm 1794. Qua gác chuông leo 25 bậc đá xanh đến sân trên có kê một sập đá, lại leo 9 bậc đá nữa thì đến cụm thứ ba. Đó là chùa chính gồm Bái đường, toà thiêu hương và thượng điện. Hai bên là hai dãy hành lang. Trong cùng là nhà Tổ. Giữa lại có lầu trống, bên trong treo một trống lớn và một khánh đồng đúc năm 1749. Chùa có cả thảy 153 pho tượng hầu hết bằng gỗ sơn thếp. Đặc biệt có một pho mây đan bọc vải sơn, tương truyền là tượng bó cốt của một cao tăng đã tu ở đây: nhà sư Nguyễn Lữ, sống vào đầu thế kỉ XV.


vietnamese:
quảng đại thiện tu chính hiện hiện tiền <pttđ>


vietnamese:
quảng đại bảo lâu các thiện trụ bí mật đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
quảng đại khổ trung phục hữu tứ khổ <pttđ>


vietnamese:
quảng đại liên hoa trang nghiêm mạn nã la diệt nhất thiết tội đà la ni kinh <đpb>


meanings:
5993請參閱 顯揚聖教論 請參閱 大唐開元釋教廣品歷章 指內容詳備之律儀，即比丘、比丘尼之生活規矩。佛成道十二年後，弟子中犯過者漸多，佛就所應受持之戒律一一廣說；此一一記其事緣，詳說戒律之律藏，即稱爲廣律，亦稱廣教。漢譯者有五種，即四分律、十誦律、摩訶僧祇律、五分律、根本說一切有部律。一般包括三部分：(一)防範僧尼爲非作惡之禁戒，即禁止某些言行之事項及違犯後所採之處罰規則，並詳說各種禁戒形成之緣由等。此即五篇七聚。(二)有關修法、行儀及日常生活禮儀之具體規定。此爲犍度部分。(三)附屬事項。又僅具其中第一項所說戒律條文者，稱爲戒本（梵 prātimokṣa，音譯波羅提木叉），而與廣律相對。律藏五部中，迦葉維部僅傳戒本，廣律之傳譯則闕如。南傳佛教則傳巴利語之廣律。〔八宗綱要卷上律宗〕


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đức Huy, sống vào đời Nguyên. X. Đức Huy.


meanings:
Vua Tống Lí Tông ban cho chùa Phi Lai bảng hiệu Quảng Khánh thiền tự. X. Phi Lai tự


meanings:
(thế kỉ XI) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 7, nối pháp Thiền Lão Thiền sư. Sư họ Nhan, người ở kinh đô, là anh của bà Chương Phụng Hoàng phi, vốn thích giữ khí tiết thanh cao. Niên hiệu Chương Thánh Gia Khánh thứ 1 (1059), sư từ bỏ thế tục, đến tham vấn với Thiền Lão thiền sư ở Tiên Du. Từ đó, năm tháng miệt mài, sư dốc hết ý chí vào thiền học, chưa bao lâu tiếng tăm vang xa khắp nơi. Về sau, sư trụ chùa Quán Đỉnh, núi Không Lộ (tức núi Phụng Hoàng tại xã Sơn Lộ, huyện Thạch Thất tỉnh Hà Tây hiện nay) thường mặc áo vá, ăn hạt tòng, kết bạn thoát tục với sơn tăng Minh Huệ. Người đời cho là »Hàn Sơn, Thập Đắc tái thế«. Công Bộ Thượng thư Đoàn Văn Khâm rất kính trọng, có làm thơ tặng: »掛 錫 危 峯 擺 六 塵、 默 居 幻 夢 問 浮 雲、 殷 勤 無 計 參 澄 什、 索 絆 簪 纓 在 鷺 群。 – Quải tích nguy phong bãi lục trần, mặc cư huyễn mộng vấn phù vân, ân cần vô kế tham Trừng, Thập, sách bạn trâm anh tại lộ quần. – Tạm ngụ non cao bỏ sáu trần, ở yên huyễn mộng hỏi phù vân, ân cần không cách tham Trừng, Thập, quan tước triều đình trót vướng chân«. Khoảng niên hiệu Quảng Hựu (1085-1091) đời Lí Nhân Tông, sư quy tịch. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Bằng Ngạn, sống vào đời Ngũ Đại. X. Bằng Ngạn.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Tồn Tương, sống vào đời Đường. X. Tồn Tương.


meanings:
6000請參閱 興化存獎禪師語錄<一>位於安徽蕪湖之赭山西南麓。始建於唐乾寧年間（894～897），北宋大中祥符年間（1008～1016）改爲今名。清乾隆（1736～1795）、嘉慶年間（1796～1820）均曾修葺。咸豐年間（1851～1861）毀於兵火，光緒（1875～1908）時重建。殿宇依山而建，計分三重，層層高出，世傳寺內藏有金印，價值連城。昔時香火鼎盛，凡朝九華山者，必先於此進香，故有「小九華」之稱。寺後赭塔規模宏大，「赭塔晴嵐」爲蕪湖八景之一。　<二>位於北平市。初創於宋末，僧且住之皈依弟子劉望雲於故宅建立西劉村寺，元代改稱報恩洪濟寺。太祖十六年（1221）萬松行秀入主本寺，十九年，行秀應耶律楚材之請，於寺中著「從容錄」，弟子林泉從倫繼住於此。後遭兵火，寺宇盡毀。　明景泰年間（1450～1456）喜雲普慧於故址得佛像、石龜、石柱等，遂於天順年間（1457～1464）復建，賜額「弘慈廣濟」。萬曆十一年（1583）恆明性美與張守忠、張元善重修。清順治十三年（1656）世祖幸此，建立戒壇，後改爲律院，以宏律法。民國二十一年（1932）元月復遭火災，焚燒殆盡，寺中所藏明本大藏經亦焚毀。二十四年吳佩孚等人重建，恢復舊觀。　寺宇占地二十五畝，坐北朝南，主要建築有山門、天王殿、大雄寶殿、觀音殿、藏經閣、舍利閣等。西路院內有三層白玉石築成之戒壇，乃清順治皇帝幸此時所建。〔新續高僧傳卷九、卷二十九、卷三十五、卷三十八、卷四十五、卷五十三、勅建弘慈廣濟律院新志、日下舊聞考卷五十一、舊都文物略〕　<三>位於山西五臺縣城內。俗稱西寺。創建於元代至正年間（1341～1370），明清時曾局部修葺。殿前有八角形石幢，高四公尺，座上鏤有石獅，幢身雕有佛像，頂部覆以寶蓋。


meanings:
Chùa ở cửa đông Đại Nhai trong Phụ Thành Môn, khu Tây Thành, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Đời Kim là Tây Lưu Thôn Tự của Trung bộ Bắc Giao, đời Nguyên cải tạo và xây dựng lại gọi là »Báo Ân Hồng Tế Tự«. Nguyên Thái Tổ năm thứ 16 (1221), Thiền sư nổi tiếng Vạn Tùng Hành Tú vào ở chùa này. Năm thứ 19 (1224) Hành Tú thể theo lời thỉnh của Gia Luật Sở Tài trước tác »Thung Dung lục«. Đệ tử nối pháp của Hành Tú là Lâm Tuyền Tùng Luân kế tục ở chùa này. Sau bị binh lửa chùa chiền huỷ sạch. Niên hiệu Thiên Thuận (1457-1464) đời Minh, Hoà thượng Phổ Huệ cùng đệ tử Viên Hồng quyên tiền xây dựng lại. Niên hiệu Thành Hoá thứ 2 (1466) ban tên »Hoằng Từ Quảng Tế Tự«, năm thứ 20 (1484) xây xong. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 11 (1583) đời Minh, Khang Hi thứ 38 (1699) đời Thanh, năm 1924 đều có tu sửa thêm. Năm 1952, 1972 từng có hai lần tu sửa lớn. Chùa quay lưng về hướng bắc mặt nhìn về hướng nam, diện tích 35 ha. Kiến trúc chủ yếu trên tuyến trục giữa có Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Viên thông điện, Đa Bảo điện, Tàng kinh các. Trong Tây lộ viện có giới đàn 3 tầng xây bằng đá cẩm thạch. Tàng kinh các chứa kinh thư Phật giáo hơn 10 vạn quyển và hơn 3 vạn tấm thác bản thạch kinh chùa Vân Cư, Phòng Sơn. Trong chùa còn cất giấu kĩ pho tượng đồng Di Lặc đúc vào đời Minh, đỉnh đồng bát bảo đúc vào đời Thanh. Hiện là trụ sở của »Trung Quốc Phật Giáo Hiệp Hội«, »Trung Quốc Phật Học nghiên Cứu Sở«.


meanings:
Tháp nằm trong điện tháp chùa Tam Bình, huyện Bình Hoà, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Trong khám đá thờ tượng ngồi xếp bằng của thiền sư Quảng Tế (hiệu của Thiền tăng Nghĩa Trung đời Đường), hai bên là tượng Thị giả Phục Hổ đứng hầu. Tương truyền hài cốt của Nghĩa Trung được chôn dưới khám này.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, tên Huệ Giác, người Tây Lạc, Trung Quốc. Lúc sư còn tuổi trẻ, cha sư làm Thái thú Hành Dương, bị bệnh mất tại đây. Sư phò linh cữu từ Hành Dương về Tây Lạc, qua Lễ châu (huyện Lễ, Hồ Nam) nghỉ đêm tại Dược Sơn Cổ Tự, bèn xuất gia tại đây. Sư du phương tham học đắc pháp nơi Thiền sư Phần Dương Thiện Chiêu. Về sau trụ núi Lang Nha, Trừ Châu (huyện Trừ, An Huy), chấn hưng tông phong Lâm Tế, người đời gọi là »Lang Nha Huệ Giác«, cùng với Tuyết Đậu Trọng Hiển được gọi là »Nhị Cam Lộ Môn«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Ứng Phu, sống vào đời Tống. X. Ứng Phu.


meanings:
5991請參閱 攝大乘論 請參閱 廣百論本全一卷。又稱四百論頌、廣百論。聖天（提婆）造，唐代玄奘譯。約成書於三世紀頃。收於大正藏第三十冊。本書由五言之二百偈頌組成，內容分八品，即破常品、破我品、破時品、破見品、破根境品、破邊執品、破有爲相品、教誡弟子品等。主要在破斥外道、小乘所說諸法實有之妄執，闡明真空無我之理。　聖天另著有百論、百字論。百論由鳩摩羅什譯出，爲廣百論本之綱要書；百字論由菩提流支譯出，爲百論之綱要書。本論梵文本稱爲四百論頌，漢譯本應爲原文四百頌十六品之後半，乃相對於百論而稱廣百論。護法就本論作注釋，成爲廣百論釋論。又於月稱所作梵文中論注（Prasannapadā），及漢譯之中論、順中論、佛性論、般若燈論、入大乘論、大乘中觀釋論、成實論等，皆引用四百論之說，可知四百論流傳之廣。〔大唐西域記卷五、大唐內典錄卷五、古今譯經圖紀卷四〕


meanings:
（梵 Virūpākṣa，巴 Virūpakkha，藏 Mig-mi-bzan、Spyan-mi-bzan）音譯毗樓博叉，意譯廣目天。四大天王之一，居處在須彌山之白銀埵，爲守護西方的護法善神。常以淨天眼觀察護持閻浮提衆生。<#>相傳廣目天是大自在天的化身，由于前額有一目，因此稱爲廣目天。不過後世流布的此尊形像，都未見該目。其形像通常作赤色忿怒形。甲胄上著天衣，右臂持三股戟，左拳置胯上，面向左方，交脚而坐。<#>廣目天所住之處，在須彌山西方的周羅善見城。該城嚴淨瑰麗，景色殊勝，如同其他三天王住處。此一天王率領無量天龍及富單那諸神等眷屬，承擔守護佛法的任務。<#>依《大集經》所載，佛陀曾付囑廣目天王護持閻浮提洲的西方世界，矚彼率領其子及師子、師子發等八位諸龍軍將、西方十六天神、三曜七宿、諸天龍鬼……等眷屬，共同負起護法重任。佛教徒對此一天王的崇仰，也與持國、增長天相同，很少單獨供奉，通常都以四天王之一的身份，與其他三尊共同地受人們的奉祀。<#>◎附︰〈廣目天〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>廣目天又名西方天。四天王之一，十二天之一，十六善神之一。音譯毗留博叉、毗留羅叉、毗樓博叉、毗樓婆叉、鼻溜波阿叉、髀路波呵迄叉，意譯醜目、惡眼、雜語主、雜語、非好報。《華嚴經探玄記》卷二雲（大正35·143c）︰‘西方毗樓波叉，此雲雜語主，新名醜目。’又，《慧苑音義》卷上雲︰‘毗樓博叉具正雲髀路波呵迄叉。言髀者，種種也；路波者，色也；呵迄叉者，根也。謂以種種雜色莊嚴諸根也。又雲︰髀，種種也；路，色也；波阿迄叉，目也。言其目種種色莊嚴。舊雲醜目者，謬也。’蓋virūpākṣa爲vi-rūpa與akṣa之合成語，vi-rūpa有醜或種種色義，akṣa有目或根等義，故Virūpākṣa應可譯作醜目、醜根、種種色目、種種色根等。因此，《慧苑音義》所說有誤。<#>此天住于須彌山第四層西方白銀埵，率領龍神、毗舍闍神，司守護世界之大任。又，其所司之職在于處罰惡人，令受苦幷起道心。關于其形像，諸說不同。依《陀羅尼集經》卷十一所載，毗嚕博叉像，身長作一肘，著種種天衣，嚴飾極令精妙，與身相稱，左手伸臂執矛肖，右手持赤索。其真言爲‘唵毗嚕博叉那伽地波跢曳莎呵’（oṃ virūpākṣa nāga dhipatāya svāhā）。<#>在中國，廣目天之造型有多種，如河北居庸關西南壁上所刻者，構圖頗爲雄勁，系元代中期所製作。其右手執蛇，屈左手按于胸前，左脚踏于惡鬼背上；左側立有裸體 36脅侍，持金剛杵。而于敦煌千佛洞所發現者爲著色絹本，形像爲身披中國式革制甲胄，以天衣、金具飾體，右手持劍，左手支持劍中央，兩足踏于夜叉之上，眉間洋溢隽銳之氣。日本方面，向來盛行廣目天之造像，現今大和法隆寺、東大寺、興福寺等諸大寺均藏有優秀之古像，列爲國寶者達四十七件之多。<#>［參考資料］　《玄應音義》卷十八；《華嚴經疏》卷五；《起世經》卷六〈四天王品〉；《長阿含經》卷十二、卷十九；《佛母大孔雀明王經》卷中；《藥師琉璃光王七佛本願功德念誦儀軌供養法》。<#>


meanings:
5990廣目，梵名 Virūpākṣa，巴利名 Virūpakkha，音譯鼻溜波阿叉、髀路波呵迄叉、毘樓婆叉、毘嚕博叉。又作惡眼天、醜目天、雜語主天，或非好報天。爲四天王之一，十二天之一，十六善神之一。住於須彌山西面半腹，常以淨天眼觀察閻浮提之眾生，乃守護西方之護法善神，又稱西方天。司掌處罰惡人，令起道心。　此天王亦爲諸龍之主，據佛母大孔雀明王經卷上所說（大一九‧四二二上）：「此西方有大天王，名曰廣目，是大龍王，以無量百千諸龍而爲眷屬，守護西方。」關於其形像，諸說不同，據陀羅尼集經卷十一載，毘嚕博叉天王像法，其像身長作一肘，著種種天衣，嚴飾極令精妙，與身相稱，左手申臂執矟，右手持赤索。據藥師琉璃光王七佛本願功德念誦儀軌供養法載，西方廣目大天王，其身紅色，執羂索，守護八佛之西方門。又於密教胎藏界曼荼羅中，此尊位列外金剛院西門之側。　在中國，廣目天之造型有多種，如河北居庸關西南壁上所刻者，右手執蛇，屈左手按於胸前，左腳踏於惡鬼背上；左側立有裸體脅侍，持金剛杵。又於敦煌千佛洞所發現者爲著色絹本，形像爲身披中國式革製甲胄，以天衣、金具飾體，右手持劍，左手支持劍中央，兩足踏於夜叉之上。〔長阿含經卷十九、起世經卷六「四天王品」、大方等大集經卷五十二、般若守護十六善神形體、青龍寺儀軌卷二、慧苑音義卷上〕


meanings:
(1189-1263) Thiền tăng đời Tống, họ Lâm, hiệu Yển Khê, người Hầu Quan (Phúc Châu), Trung Quốc. Năm 18 tuổi xuất gia với Hoà thượng Trí Long chùa Quang Hiếu; sau đó tu học với Chiết Ông Như Diễm ở Kính Sơn, nhờ thoại đầu »Triệu Châu rửa bát đi!« được tỏ ngộ. Niên hiệu Thiệu Định thứ 1 (1228) sư hoằng pháp ở chùa Tịnh Từ, rồi sang chùa Vạn Thọ, chùa Trí Độ ở Hương Sơn. Niên hiệu Thuần Hựu thứ 5 (1245) sư trụ trì chùa Tư Thánh núi Tuyết Đậu. Về sau lần lượt trụ trì chùa Quảng Lợi núi A-dục Vương, chùa Tịnh Từ ở Lâm An. Niên hiệu Bảo Hựu thứ 2 (1254) trụ chùa Linh Ẩn, sắc tứ hiệu »Phật Trí Thiền sư«. Tác phẩm: Yển Khê Hoà thượng ngữ lục 2 quyển.


meanings:
(title) Extensive Explanation of the Treatise on Bodhi-mind.


meanings:
Trong ngữ lục, đem các pháp ngữ của Tổ sư ghi chép lại tỉ mỉ thì gọi là Quảng Lục. Chẳng hạn như: Mã Tổ Đạo Nhất Thiền sư quảng lục, Vân Môn Khuông Chân Thiền sư quảng lục.


meanings:
5993梵語 prabhūta-jihvatā，或 prabhūta-tanu-jihvatā，巴利語 pahūtā-jivha。爲佛三十二大人相之一。又作廣長輪相。略稱長舌相、廣長舌、舌相。諸佛之舌廣而長，柔軟紅薄，能覆面至髮際，如赤銅色。此相具有兩種表徵：(一)語必真實。(二)辯說無窮，非餘人所能超越者。大智度論卷八（大二五‧一一五中）：「若人舌能覆鼻，言無虛妄，何況乃至髮際?我心信佛必不妄語。」　又觀佛三昧海經卷三記載佛之廣長舌相甚詳，謂此相係由十波羅蜜、十善報所感得，其舌根下及舌之兩邊有二寶珠，流注甘露，滴潤舌根。諸天、世人、十地菩薩皆無此舌相，亦無此味。又諸佛舌上有五畫，猶如寶印之紋，此味入於印紋中則流注上下，入琉璃筒。諸佛笑時，動其舌根，以此味力之故，舌出五光，五色分明，遶佛七匝，還從頂入。佛出舌時，如蓮花葉，上至髮際，遍覆佛面。舌下亦有眾雜色脈，此味流入脈中，以其味力之故，變成眾光，有十四色，一一光上照無量世界。　法華經神力品（大九‧五一下）：「現大神力，出廣長舌，上至梵世。」阿彌陀經（大一二‧三四七中）：「恆河沙數諸佛各於其國，出廣長舌相，遍覆三千大千世界，說誠實言。」又據中阿含卷四十一梵摩經、增一阿含經卷八、太子瑞應本起經卷上等之記載，除諸佛之外，轉輪聖王亦具有此相。〔中阿含經卷十一、大般若波羅蜜多經卷五、菩薩地持經卷十、三十二相顯要鈔卷中〕


meanings:
(văn) ① Kho chứa cỏ khô; ② Lương thảo (lương thực và cỏ ngựa) chứa trong kho; ③ Kho lương thực; ④ Chứa, trữ.


meanings:
① Sở công, dinh quan ở. Cũng đọc là chữ giới.


meanings:
① Kho đụn. ||② Cấp cho, ngày xưa lấy gạo thịt ở kho cấp cho người gọi là lẫm cấp 廩給. Học trò ai được vua cấp lương gọi là lẫm sinh 廩生.


meanings:
(văn) ① Vựa thóc: 倉廩 Kho đụn; ② Cấp gạo thịt trong kho: 廩生 Học trò được vua cấp lương thực; 廩給 Cấp đồ trong kho.


meanings:
① Nhà tranh, lều, nhà ở ngoài đồng gọi là lư. Nói nhún chỗ mình ở gọi là tệ lư 敝廬 nhà tranh nát của tôi. ||② Cái nhà túc trực.


meanings:
① Nhà tranh, lều: 茅廬 Lều tranh; ② [Lú] Lư Châu (tên phủ cũ, nay ở Hợp Phì tỉnh An Huy, Trung Quốc); ③ [Lú] (Họ) Lư.


meanings:
5559梵名 Rohiṇī，巴利名同。又作盧醯𡩋河。流經釋迦族（巴 Sakkā）與拘利族（巴 Koḷiya）間之河流，常引起兩族間之水爭。據法句經註（巴 Dhammapada Aṭṭhakathā, Ⅲ, pp 250～255）載，一夏發生水爭，導致流血慘事，其時世尊坐於河之上空說法，始平息兩族之爭。〔根本說一切有部毘奈耶破僧事卷三〕


meanings:
6655位於江西九江，北倚長江，東接鄱陽湖。又稱匡山、南鄣山、南康山、匡廬、廬阜、輔山、靖廬山。相傳黃帝曾遊止於此，故又稱三天子都、三天子鄣。又傳殷商（或周代）之際，有匡俗者，於山中結廬隱棲修仙道，後羽化而去，僅存空廬，自此遂有廬山之名。山中有五老、香爐、漢陽、白雲、雙劍等數十峰，康王、棲賢、虎溪等谷，白鹿、白雲、蓮華等洞，般若、翻經、文殊等臺，處處奇巖懸崖、潭澗瀑布，古來即以勝景聞名天下。　東漢靈帝時，安世高常遊此山，其後，僧眾來此者頗多。東晉太元（376～396）初年，道安之門人慧永來山，於香谷建西林寺。十一年，慧遠應慧永之請，來山建東林寺，世稱東林、西林二寺為廬山之二林。十五年建般若臺精舍，安奉阿彌陀佛像，與道俗百二十餘人共結「白蓮社」，作為淨土教修行之根本道場，提倡念佛法門。自此，來山之僧俗益眾，乃逐漸成為我國淨土教之聖地。慧遠又廣為招請西域沙門前來從事佛典翻譯；或遣使赴西域求經。如僧伽提婆曾來此山弘法譯經，譯出阿毘曇心論、三法度論等；佛馱跋陀羅於此譯出達摩多羅禪經等；佛陀耶舍亦嘗至此。四方前來參集之眾多達三千，廬山不僅成為當時南地佛典翻譯之大道場，更蔚為佛教一大中心。其後桓玄禁佛汰僧，獨有此山得以倖免於難。又於當時，除修道之士外，如陶淵明、雷次宗等一代名士亦厭離世亂，紛紛遁居此山。又大書法家王羲之亦於山中建歸宗寺，迎請佛陀耶舍住之。　慧遠示寂後，道昞主盟白蓮社。曇詵於大峰山之南創建大林寺，法濟於玉巒峰之東北創設慈雲院（竹林寺）。慧安住於凌雲寺，曇翼、慧慶居止於漢陽峰廬山寺。隆安年間（397～401）道生來此棲隱，曾於劉宋元嘉七年（430）宣講涅槃經，其後且示寂於此山。十五年，僧瑜、曇溫、慧光等同入山之南嶺創建招隱寺（招提寺）。南齊永明十年（492），僧景創建香爐峰寺。至梁代，法歸於擲筆峰創建峰頂寺。太清年間（547～549），法歸宣講金光明經後，於東林寺之南建立戒壇，成為江南三戒壇之一。隋開皇年間（581～600），天台宗智顗大師兩度來山開講，聞法者多達五千人。其門人大志於甘露峰之南建靜觀道場，又於福林寺修頭陀行。同一時期，道信駐錫大林寺，智鍇棲止西林寺二十餘年，致力宣講法華、涅槃、十誦律等。　至唐代，淨土宗高僧善導曾來山尋訪慧遠之遺蹟；智舜於山中講觀無量壽經。玄宗時，曾敕建慧永之塔廟於山中。永泰元年（765），法照入山結「西方道場」。大曆年間（766～779），神湊於東林寺弘傳律學，法藏於五老峰建構道場，李白亦常遊山賦詩。元和二年（807），白居易於遺愛寺附近結草堂。寶曆年間（825～826），刺史李渤建白鹿洞書院。馬祖道一之弟子智常來住，常隨之眾數百人，大弘禪風。未久即遇會昌法難，至大中六年（852），宣宗敕令復興東林寺。五代之際，行因於棲賢寺弘法。南唐時，李中主於東南麓創建開先寺，李後主又於西麓營建圓通寺。　宋慶曆年間（1041～1048），居訥住於圓通寺，與歐陽修等人共結「青松社」，興隆禪法，門下號稱三千。元豐二年（1079），神宗敕改東林寺為「東林太平興國禪院」，黃龍慧南之弟子常總奉敕入東林寺，大弘教化，世稱東林常總。紹興十七年（1147）法道於太平寺重刻大宋僧史略。元至大年間（1308～1311），普度住於東林寺，編撰廬山蓮宗寶鑑，弘揚淨土教義。明萬曆七年（1579），仁敬、智聯合力營構千佛寺。四十二年，德清於五乳峰創建法雲寺，並於寺中著述。清代以降，佛寺漸次衰頹。至民國十三年（1924），曾於山中召開世界佛教大會。　廬山於極盛時期，寺院多達數百，今僅存東林、西林、歸宗、開先、圓通、天池等八十餘寺及六角磚塔、五重小石塔、慧遠之塔院、六角石造古墳等勝蹟。〔出三藏記集卷二、卷十、卷十三至十五、梁高僧傳卷六、廬山記、東林十八高賢傳、廬山蓮宗寶鑑卷一、卷四、古今圖書集成山川典第一三七至一四四〕


meanings:
(văn) ① Hoà (như 雍, bộ 隹); ② Trường đại học hoặc viện hàn lâm của hoàng đế.


meanings:
① Chỗ quan ngồi xử sự. Ta quen đọc là chữ sảnh.


meanings:
① (cũ) Quan sảnh, sảnh đường (chỗ quan ngồi xử lí công việc); ② Phòng: 客廳 Phòng khách; ③ Phòng làm việc, phòng giấy: 辨公廳 Phòng làm việc, văn phòng; ④Ti: 教育廳 Ti giáo dục.


meanings:
① Kéo dài, như duyên niên 延年 thêm tuổi, duyên thọ 延壽 thêm thọ, v.v. ||② Kéo dài con đường tiến đi, khiến cho không tới được đúng kì gọi là duyên. Như duyên hoãn 延緩, duyên đãng 延宕 kéo dài cho chậm tiến. Rụt lùi lại gọi là thiên duyên 遷延 (lần lữa), quanh co, không tiến gọi là uyển duyên 宛延. ||③ Xa, như duyên mậu vạn dư lí 延葇葇萬餘里 dài suốt hơn muôn dặm. ||④ Tiến nạp, mời vào, rước tới. Như duyên sư 延師 rước thầy, duyên khách 延客 mời khách, v.v. ||⑤ Kịp, sự gì dắt dây tới gọi là duyên.


meanings:
① Kéo dài. 【延長】diên trường [yáncháng] Kéo dài: 會議延長了三天 Hội nghị kéo dài thêm ba hôm; 延長號 (nhạc) Dấu dãn nhịp (pause); ② Kéo dài thời gian, trì hoãn, hoãn lại: 延遲 Trì hoãn; ③ Mời: 延客 Mời khách; 延師 Mời thầy giáo; 延醫 Mời thầy thuốc; ④ (văn) Kịp khi; ⑤ [Yán] (Họ) Diên.


meanings:
(904-975) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Vương, tự Trọng Huyền, hiệu Bão Nhất Tử, người xứ Tiền Đường (nay thuộc Hàng Châu), Trung Quốc, nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn đời thứ 5. Tác phẩm: Tông Cảnh lục 100 quyển, Vạn Thiện Đồng Quy tập 6 quyển, Thần Thê An Dưỡng Phú 1 quyển, Duy Tâm Quyết 1 quyển.


meanings:
Còn gọi: Diên thọ liêu, Tương tức liêu, Diên thọ viện. Ngôi nhà dùng để chứa những vị tăng bị bệnh, những vị tăng cần nghỉ ngơi dưỡng sức. Điều Tương Tức Tham Đường trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 6 (Vạn Tục 111, 456 hạ) ghi: »如 庫 司 知 事 及 諸 頭 首 有 病、 並 令 供 過 行 者 白 維 那、 請 假 下 延 壽 堂 將 息。 – Như Khố ti, Tri sự và các vị Đầu thủ có bệnh đều nhờ vị cư sĩ phụ trách quá đường bạch với Duy-na, cho phép họ xuống Diên thọ đường để nghỉ ngơi«.


meanings:
Tháp nằm dưới núi Vân Long, phía tây thị trấn Tây Bình, huyện Tùng Dương, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Đoan Củng thứ 2 (989) đời Tống, Thiền sư Đạt Hạnh đem 8 bộ kinh luận, 49 hạt xá-lợi từ Trung Ấn Độ về chùa Diên Khánh, phát nguyện xây tháp cúng dường. Kinh qua mười năm trù hoạch, vào niên hiệu Hàm Bình thứ 2 (999) phá thổ động công, niên hiệu Hàm Bình thứ 5 (1002) hoàn thành. Tháp cao 70m, là tháp cao nhất Chiết Giang. Hình lục giác 7 tầng, kết cấu bằng gạch gỗ theo kiểu lâu các. Đỉnh tháp dùng gạch chồng khít lên nhau thu nhỏ mà thành. Trên tường của tháp có ghi lại đề khắc và bích hoạ nhiều đời.


