# tbl_dictionary

meanings:
5226請參閱 優婆塞五戒威儀經 請參閱 坐禪三昧經凡二卷。竺佛念譯於姚秦建元十二至十四年（376～378）。又稱菩薩瓔珞經、瓔珞本業經。或單稱瓔珞經、本業經。乃敘說菩薩階位及其三聚淨戒等之因行。收於大正藏第二十四冊。「瓔珞本業」乃華嚴系統之用語，故本經與華嚴之教相相合之處甚多。尤以立十信、十住、十行、十迴向、十地、無垢地、妙覺等五十二位菩薩行位而有名。　全經分八品：集眾品、賢聖名字品、賢聖學觀品、釋義品、佛母品、因果品、大眾受學品、集散品，以闡述菩薩之階位及修行。在大眾受學品敘說「三聚淨戒」，以八萬四千法門作攝善法戒；以慈悲喜捨四無量心作攝眾生戒；以十波羅夷作攝律儀戒（此十波羅夷與梵網經之十重戒相同）。本經受梵網經之影響甚深，其三聚淨戒之內容，均屬大乘戒。特點在於菩薩戒有受法而無捨法，一得永不失；即使犯波羅夷戒，亦不失戒體。並主張戒以心爲體。　考據本經於印度並無史實之根據，於我國，自「法經錄」以來之一般經錄，皆載爲姚秦之譯經家竺佛念所譯，然「出三藏記集」之譯經部分則無本經之名，而將之列於失譯雜經錄之中；「歷代三寶紀」載本經除竺佛念譯之外，尚有宋代智嚴所譯。而近代有學者根據譯者之不確定，並經由內容之檢討，主張本經乃我國所撰述。〔菩薩戒經義疏卷上、梵網菩薩戒本疏卷一、古今譯經圖紀卷三、大唐內典錄卷三、開元釋教錄卷四、卷五、卷十二〕


meanings:
stage of the completion of the bodhisattva path


vietnamese:
bồ tát duyên thân ngũ thập sự kinh <đpb>


vietnamese:
bồ tát thính pháp ngũ chủng tưởng <pqđtđ>


vietnamese:
bồ tát năng sinh tịnh tín sở hữu thí dụ <pttđ>


meanings:
5226請參閱 大薩遮尼乾子所說經 請參閱 大乘論 [1]梵語 bodhisattva-piṭaka。乃詮釋大乘菩薩修因證果等之大乘經典。係二藏之一，三藏之一，八藏之一。如法華、華嚴等經，皆含藏菩薩修學之法。解深密經卷四（大一六‧七○五上）：「菩薩云何應當修學?（中略）由五種相，應當修學，一者最初於菩薩藏，波羅蜜多相應微妙正法教中，猛利信解。」〔瑜伽師地論卷十六、三論玄義〕（參閱「二藏」250、「八藏」315、「三藏」690）


vietnamese:
bồ tát tạng giáo thụ trung thắng giải thắng lợi ngũ tướng <pttđ>


vietnamese:
bồ tát hạnh ngũ thập duyên thân kinh <đpb>


vietnamese:
bồ tát hạnh phương tiện cảnh giới thần thông biến hoá kinh <đpb>


vietnamese:
bồ tát hạnh sát sinh đẳng thập chủng tác nghiệp vô tội sinh phúc <pttđ>


vietnamese:
bồ tát chư vị trung sở tác sai biệt <pttđ>


meanings:
5221請參閱 菩薩訶色欲法經 指菩薩自初發菩提心，累積修行之功德，以至達於佛果，其間所歷經之各階位；通常以「位」或「心」稱之，如十信位（又稱十信心）、十迴向位（又稱十迴向心）等，均爲菩薩階位之名稱。然有關菩薩階位之位次、名義，諸經論所說不一，例如發心住、治地心住等之「十住」說，在古代原本涵蓋菩薩修行之全部階位，至後世則僅相當於「十地」以前三賢位之初位而已，故知菩薩階位說亦每隨教理史之發展而更變。於四十一位、五十一位、五十二位、五十七位等各種菩薩階位說之中，自古以降，菩薩瓔珞本業經所舉之五十二位說（十信位、十住位、十行位、十迴向位、十地位、等覺、妙覺），以名義之整然，位次之無缺，而廣爲一般採用。如表一所示。　又各經論有不同之說法，如表二。　各宗派於菩薩階位之主張亦不同，玆舉唯識、華嚴、天台等三大宗派之說：(一)唯識宗採四十一位說，其異於瓔珞經之五十二位說者，係將「十信」包含於「十住」中之初住，「等覺」包含於「十地」中第十地圓滿成就之時（即最終之時）。又於「十迴向心」之第十迴向開衍出煗位、頂位、忍位、世第一法位等「四善根」之位，而以十地以前三十心之前二十九心（即十住心、十行心、十迴向之前九迴向心）及第三十心（第十迴向心）之一部分爲「大乘順解脫分」（即三賢位），以第三十迴向心之另一部分爲「大乘順決擇分」（即四善根）。　有關「十信位」，唐代西明寺之圓測別立兩種異說：(1)主張有「位地之十信」，即認爲進入「初住」前，必有「前方便位」之階位，此即常行十心的「十順名字」之菩薩。(2)主張「行解之十信」，即指所有「初住位」以上之菩薩所共通修證之十心。圓測與我國唯識宗之祖窺基本爲同門師兄弟，一生致力於唯識學之研習、講說、著作，然每有論述，必多批駁窺基之說，且亦異於當時唯識學之正統解釋，故被視爲唯識家之異解者，如上記兩種異說即爲歷來有關「十信位」極特殊之觀點。　(二)華嚴宗以所判立「五教」之別而有數種菩薩位次之說，即：(1)小乘教，於「見道」以前有四善根之方便位。(2)大乘始教，又分兩種，即：1.迴心教，即引導愚法二乘進入大乘之教，依準小乘之位次，並根據天台宗「三乘共十地」之說，而有乾慧地、性地、菩薩地、佛地等十地。2.直進教，即直進大乘之教，包含十信之階位，故共有五十一位，而以「十迴向」以上爲「不退位」，亦即依素質能力之差別，上根者、中根者、下根者三種人分別於第七住、十迴向、初地等階位入於不退轉之位次。(3)終教，謂十信位之菩薩尚未證得不退位之境地而僅有其行，故不立十信位之說，僅立四十一位。又於此四十一位中，以初住爲不退位。(4)頓教，於此教中，若能一念不生而顯理斷惑，即能當下契入佛位，故不立菩薩之位次。(5)圓教，分爲兩種：1.同教一乘，亦不立特別之位次，而攝入前四教之階位。2.別教一乘，於「行布門」雖立有菩薩之階位次第，然在「圓融門」，則主張於一位之中即具足一切之位，故認爲十信位圓滿成就之際即可成佛，稱爲「信滿成佛」。　(三)天台宗所判藏、通、別、圓等「化法四教」中，通、別、圓三教均配有菩薩階位：(1)通教，配以「三乘共十地」之階位，即乾慧地、性地等十地，又稱通教十地，爲菩薩、聲聞、緣覺等三乘之人所共修之十種階位。(2)別教，以菩薩瓔珞本業經所說之五十二位爲其位次。然將五十二位歸納成「信、住、行、向、地、等（覺）、妙（覺）」等七科，又將七科總結爲凡、聖兩大項。即於五十二位中，以「十信」爲「外凡」位（止伏三惑中「界內」之見惑、思惑；界，指欲、色、無色等三界），而以十住、十行、十迴向爲「內凡」位（以至止伏「界外」之無明惑），以初地以後爲「聖」位。又於聖位之中，以十地與等覺爲聖位之「因」，而以妙覺爲「果」。(3)圓教，圓教教義主張所有之存在本來即具足三千諸法，故自本體而言，佛與眾生平等無二；然於現象上有迷悟之差異，故自實踐之立場而言，亦宜有修行之階位等次，遂立「六即位」之說，以令修行者捨離卑下上慢之心。另又藉別教五十二位之名，來說明圓教之位次，故於十信位之前，增加「五品弟子位」一科；同時，圓教之「十住位」相當於別教之「十地位」。如表所示爲六即位與五十二位之配列關係。　又圓教菩薩之階位亦可配於鐵輪（十信）、銅輪（十住）、銀輪（十行）、金輪（十迴向）、琉璃輪（十地）、摩尼輪（等覺）等六輪，以轉輪聖王之輪寶能摧毀一切武器，來比喻每一階位皆能斷除煩惱。　於上記各種階位中，十信位之菩薩唯名無實，故稱爲「名字菩薩」，或「住前信相菩薩」。同時，初住以後之菩薩，由於信根成就，不再退失，故稱地前三十心（十住、十行、十迴向）爲「信相應地」。又乾慧等十地之第二地「性地」以上之菩薩，及歡喜等十地之第八地「不動地」以上或「初歡喜地」之菩薩，以悲憫、憶念一切眾生，猶如母之憶子，故又稱「一子地」之菩薩。日本淨土真宗即以一子地配於初歡喜地，作爲信心之現益（此世之利益），或兼作爲當益（未來世之利益）。此外，世親淨土論一書中載及「教化地」，意指菩薩教化之場所，或解作菩薩之階位；若解作階位，則相當於第八地以上。〔仁王般若波羅蜜經卷上菩薩教化品、大品般若經卷六發趣品、梵網經卷上、大佛頂首楞嚴經卷八、舊華嚴經卷八「十住品」、卷十一「十行品」、卷十四「十迴向品」、卷二十三「十地品」、大智度論卷四十九、十住毘婆沙論卷一、仁王經疏卷中本、華嚴經疏卷十八、大乘四論玄義卷二、法華玄義釋籤卷五下、大乘義章卷十二〕（參閱「十地」419、「五十二位」1044、「四善根位」1767、「即」3758）


vietnamese:
bồ tát tuy sinh ác thú dữ dư hữu biệt <pttđ>


meanings:
Nằm trên ngọn Linh Thứu, phía Bắc chùa Hiển Thông, thị trấn Đài Hoài, Ngũ Đài Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, là một trong năm đại thiền tự ở Ngũ Đài Sơn. Tương truyền Ngũ Đài Sơn là đạo tràng của Bồ tát Văn-thù. Bồ Tát Đỉnh là chỗ ở của Văn-thù cho nên còn gọi là »Chân Dung Viện«, »Văn-thù Tự«. Được xây cất vào thời Bắc Nguỵ (386-534) trải qua nhiều đời có tu bổ. Chùa cất trên mỏm núi địa thế khá cao, trước cổng xây bậc thềm bằng đá gồm 108 bậc, phía trên bậc đá có đền thờ ba gian. Trong sơn môn có Thiên vương điện, Chung cổ lâu, Bồ tát điện, Đại hùng bảo điện. Hai bên có điện thờ phụ, phía sau có Thiền viện, Hành lang, quy mô hoàn chỉnh, bố cục nghiêm cẩn. Bồ tát điện mái chồng đỉnh yết sơn, Đại hùng bảo điện một mái năm cây đòn tay, câu lan xoay quanh, toàn bộ kiến trúc đều dùng ngói lưu li ba màu lợp phủ. Dù trải qua vài trăm năm màu sắc vẫn cứ như mới.


vietnamese:
bồ tát đốn chứng nhị chủng đại niết bàn giới <pttđ>


meanings:
① Lang đãng 莨菪. Xem chữ lang 莨.


meanings:
① Nước Tàu. Nước Tàu tự gọi là Trung Hoa 中華, người Tàu là Hoa nhân 華人. ||② Màu mỡ, rực rỡ. Phàm sự gì hiện rõ ra đều gọi là hoa. Như quang hoa 光華, vinh hoa 榮華, v.v. ||③ Văn sức, cái để trang sức bề ngoài cũng gọi là hoa. Như hoa lệ 華麗, hoa mĩ 華美, v.v. Xa phí cũng gọi là xa hoa 奢華, son phấn màu mỡ gọi là duyên hoa 鉛華, nhà cửa sơn đỏ gọi là hoa ốc 華屋, v.v. Chỉ vụ bề ngoài không chuộng sự thực gọi là phù hoa 浮華, phồn hoa 繁華, v.v. đều là cái nghĩa trang sức bề ngoài cả. ||④ Tinh hoa. Văn từ hay gọi là hàm anh trớ hoa 含英咀華 bao hàm chất tinh hoa, v.v. ||⑤ Có tài nổi tiếng. Như tài hoa 才華, thanh hoa 聲華, v.v. ||⑥ Rực rỡ. Như thiều hoa 韶華 bóng mặt trời mùa xuân, cảnh sắc bốn mùa gọi là vật hoa 物華 hay tuế hoa 歲華, v.v. Khen cái tuổi trẻ của người gọi là niên hoa 年華, chỗ đô hội nhiệt náo gọi là kinh hoa 京華, v.v. ||⑦ Tóc bạc gọi là hoa phát 華髮. ||⑧ Cùng nghĩa với chữ hoa 花. ||⑨ Một âm là hoá. Núi Hoá sơn 華山.


meanings:
① Lộng lẫy, đẹp.【華麗】hoa lệ [huálì] Hoa lệ, đẹp đẽ và rực rỡ, lộng lẫy: 服飾華麗 Quần áo đẹp đẽ và rực rỡ; 華麗的宮殿 Cung điện lộng lẫy; ② [Huá] Trung Quốc, Hoa, Trung Hoa, nước Tàu: 訪華代表團 Đoàn đại biểu qua thăm Trung Quốc; 華南 Hoa Nam, miền nam Trung Hoa Xem 華 [hua], [huà].


meanings:
① Núi Hoa Sơn (ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc); ② (Họ) Hoa Xem 華 [hua], [huá].


meanings:
Chùa ở lưng chừng núi Hoa Đình, công viên rừng rậm Tây Sơn, thành phố Côn Minh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Vốn là biệt thự của Thiện xiển hầu Cao Trí Thăng ở nước Đại Lí. Vào niên hiệu Diên Hựu thứ 7 (1320) đời Nguyên, vị cao tăng nổi tiếng của Thiền tông là Nguyên Phong dựng chùa Viên Thông ở đây. Khoảng niên hiệu Cảnh Thái (1450-1456) đời Minh, Trấn thủ Vân Nam là Thái giám Lê Nghĩa trùng tu, đổi tên là Đại Viên Giác Tự. Niên hiệu Khang Hi thứ 26 (1687) đời Thanh, Tuần phủ Vương Kế Văn lại trùng tu, đổi tên là Hoa Đình Tự. Niên hiệu Hàm Phong thứ 7 (1857) một phần kiến trúc của chùa này bị thiêu huỷ bởi nạn binh lửa. Niên hiệu Quang Tự thứ 9 (1883) chùa được trùng tu không lớn lắm. Năm 1920, Hoà thượng Hư Vân trụ trì chùa này, xây dựng điện đường, công trình kéo dài liên tục trong 6 năm. Sau khi hoàn thành đổi tên là Tĩnh Quốc Vân Thê Thiền Tự. Kiến trúc trong chùa có: Chung lâu (lầu chuông), Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Thiền phòng, Khách đường. Điện vũ nguy nga, quy mô rộng lớn, bố cục nghiêm chỉnh. Trong Thiên vương điện có tượng Tứ đại Thiên vương và Phật Di Lặc, Tôn giả Vi Đà. Nơi Đại hùng bảo điện có tượng Tam thế Phật, hai bên vách có đắp tượng 500 vị La-hán, mỗi vị đều đủ thần thái. Chung quanh chùa là rừng tre tươi tốt, mây rừng khói biển, cảnh sắc đẹp rực rỡ. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) đời Minh, khi Dương Thận bị giáng chức và đày đến Vân Nam, có làm một cặp đối liễn cho chùa này như sau: Nhất thuỷ bao thành Tây, yên ái hữu vô, trụ trượng tăng quy thương mang ngoại. Quần phong triều các hạ, vũ tình nùng đạm, ỷ lan nhân tại hoạ đồ trung. »Một con sông bao bọc thành Tây, mây mù khi có khi không, Chống gậy tăng trở về cõi thênh thang, nhóm núi chầu dưới gác, mưa tạnh lúc đậm lúc nhạt, tựa lan (can) người ở trong bức tranh vẽ«.


meanings:
（Max Walleser；1874～1954）德國的東洋學、大乘佛教研究者。海德堡大學印度學教授。一生致力于佛教研究。1928年，在海德堡創立佛教學會，由當時的駐日大使索福（Solf）擔任會長。<#>氏通曉梵語、藏語、中文，幷承認漢譯佛典的價值，是歐洲第一位善于利用漢譯典籍的先驅學者。氏爲有系統地論述佛教哲學，曾于1904年至1927年刊行《Die buddhistischePhilosophie in ihrer geschichtlichen En-twicklung》。其中一部分爲藏譯《中論無畏注》及漢譯《中論青目注》的德文翻譯。<#>此外，氏另校訂出版《中論》之《無畏注》、《佛護注》、《清辯注》的藏文原典，以及著述《巴利聖典的原語與故鄉》（Spracheund Heimat des Pāli-Kanons）、《初期佛教諸部派》（Die Sekten des alten Buddhis-mus）等書。<#>


vietnamese:
hoa nghiêm nhất thừa thập huyền môn <bktt>


vietnamese:
hoa nghiêm nhất thừa thập huyền môn <đpb>


vietnamese:
hoa nghiêm nhất thừa thập huyền môn <pqđtđ>


vietnamese:
hoa nghiêm nhất thừa giáo nghĩa phần tề chương <cm>


vietnamese:
hoa nghiêm nhất thừa giáo nghĩa phần tề chương <đpb>


meanings:
(title) Chart of the Dharma-world of the Single Vehicle of the Huayan


meanings:
【蕎麥】kiều mạch [qiáomài] Kiều mạch, lúa tám đen (một loại lúa mì).


meanings:
① Vân đài 蕓薹 rau vân đài, lá non để ăn, hạt để ép dầu.


meanings:
【蕓薹】vân đài [yúntái] Cây cải dầu. Cg. 油菜.


meanings:
① Cỏ du, lá như răng cưa, mùi rất hôi, cho nên hay dùng để ví với kẻ tiểu nhân. Như huân du bất đồng khí 薰蕕不同器 cỏ huân cỏ du không để cùng một đồ chứa, ý nói quân tử tiểu nhân không cử ở với nhau được.


meanings:
① Một loại cỏ có mùi thối (thúi) nói trong sách cổ; ② Cây bụi nhỏ rụng lá, lá hình trứng, hoa màu lam, kết quả nang, toàn cây hoặc phần rễ dùng làm thuốc.


meanings:
① Phù cừ 芙蕖 tên riêng của hoa sen. Còn gọi là hà hoa 荷花.


meanings:
① Củi rạc. ||② Kẻ kiếm củi gọi là nhiêu. ||③ Cây nhiêu, vỏ dùng làm giấy. Ta quen đọc là chữ nghiêu.


meanings:
(văn) ① Cỏ rơm (để đốt); ② Đi lấy củi; ③ Cây cải củ, củ cải.


meanings:
【蕘花】 nghiêu hoa [yáohua] Loại cây bụi nhỏ rụng lá, lá mọc đối, hoa vàng, có chất độc, có thể dùng làm thuốc.


meanings:
① Cây hoa huệ. ||② Cao nhã, thanh khiết. Như huệ chất lan tâm 蕙質蘭心 chất huệ lòng lan, chỉ người cao nhã, thanh khiết.


meanings:
Hoa huệ, hoa bội lan. 【蕙蘭】huệ lan [huìlán] (thực) ① Hoa huệ và hoa lan; ② (Ngb) Người con gái có đức tốt; ③ (Ngb) Hai người hoà thuận với nhau.


meanings:
① Mao toát 茅蕝 bó cỏ gianh lại từng chỗ để nêu rõ ngôi thứ, lệ đời xưa khi họp triều đình.


meanings:
(văn) ① Bó cỏ tranh dựng trên đất để làm dấu hiệu chỉ vị thứ trong cuộc họp ở triều đình; ② Dấu hiệu.


meanings:
① Nhỏ tí. Như tối nhĩ quốc 蕞爾國 nước bé tí. Có khi đọc là tụi.


meanings:
(văn) ① Nhỏ bé; ② Um tùm, rậm rạp; ③ Như 蕝 nghĩa ①.


meanings:
(văn) ① Dính chặt vào; ② 【蕠藘】như lư [rúl\] Cỏ thiến. Xem 茜 (1).


meanings:
(văn) ① Sum sê, núc nỉu (sai trái, sai quả); ② Hạt giống cây gai; ③ Thân cây gai.


meanings:
① Hoa nở thịnh rủ xuống. ||② Nuy nhuy 萎蕤. Xem chữ nuy 萎.


meanings:
(văn) ① (Hoa của cây cỏ) rủ xuống; ② Vật trang sức rủ xuống.


meanings:
① Một loài thực vật nở hoa ngầm, lá non ăn được.


meanings:
① Mông mênh, bát ngát. ||② Bình dị, than thán, thảnh thơi. Luận ngữ 論語: Quân tử thản đãng đãng, tiểu nhân trường thích thích 君子坦蕩蕩，小人長戚戚 (Thuật nhi 述而) người quân tử thì thản nhiên thư thái, kẻ tiểu nhân thì thường lo lắng u sầu. ||③ Quẫy động. Như đãng tưởng 蕩槳 quẫy mái chèo, tâm đãng 心蕩 động lòng. ||④ Phóng đãng, phóng túng, không biết giữ gìn gọi là đãng. Như kẻ không có nghề gì, chỉ chơi lu bù gọi là đãng tử 蕩子, đàn bà dâm dật bất chính gọi là đãng phụ 蕩婦. ||⑤ Quét sạch, rửa sạch, dẹp yên giặc giã gọi là tảo đãng 掃蕩 quét sạch hay đãng bình 蕩平 dẹp yên. ||⑥ Hỏng hết. Như kỉ cương đãng nhiên 紀綱蕩然 giềng mối hỏng hết. Kinh Thi 詩經 có hai thiên bản đãng 板蕩 là thơ cảm thán nhà Chu 周 suy đồi mà làm. Cho nên nay gọi gọi đời loạn là trung nguyên bản đãng 中原板蕩. ||⑦ Chằm nước, hồ ao nào có lợi cá nước đều gọi là đãng. ||⑧ Một âm là đảng. Khơi, tháo.


meanings:
① Đu đưa, giạt: 蕩秋千 Đánh đu; 漂蕩 Trôi giạt; ② Lêu lổng: 游蕩 Chơi bời lêu lổng; ③ Rửa, súc: 蕩口 Súc miệng; ④ Càn, dẹp sạch, diệt sạch, làm hết sạch: 掃蕩 Càn quét, quét sạch; 傾家蕩產 Hết sạch gia tài; ⑤ Phóng túng, (phóng) đãng: 放蕩 Phóng đãng; 蕩婦 Người đàn bà phóng đãng; ⑥ Hồ: 蘆花蕩 Hồ Lư Hoa; ⑦ (văn) Mênh mông, bát ngát; ⑧ (văn) Bình dị, thảnh thơi, thanh thản: 君子坦蕩蕩 Người quân tử bằng phẳng thảnh thơi (Luận ngữ); ⑨ (văn) Quẫy, quơ động: 蕩漿 Quơ mái chèo; 心蕩 Động lòng; ⑩ (văn) Hết sạch, hỏng hết: 紀綱蕩然 Giềng mối hỏng hết; ⑪ Chằm nước.


meanings:
① Bỏ hoang, cỏ rác bừa bãi gọi là vu. Như vu thành 蕪城 thành bỏ hoang. ||② Tạp nhạp, lời văn lộn xộn gọi là văn từ vu tạp 文詞蕪雜. ||③ Vu tinh 蕪菁. Xem chữ tinh 菁.


meanings:
(văn) ① Cỏ rậm, bỏ hoang, hoang vu: 荒蕪 Hoang vu; 歸去來兮，田園將蕪 Về đi thôi hề, ruộng vườn sắp hoang vu (Đào Uyên Minh: Quy khứ lai từ); ② Lộn xộn, rườm rà, tạp nhạp: 文詞蕪雜 Lời văn lộn xộn; ③ 【蕪菁】vu tinh [wújing] (thực) a. Cây cải củ; b. Củ cải. Cg. 蔓菁 [mánjing] (Brassica rapa).


meanings:
① Cỏ tiêu, cỏ hao. ||② Chỗ kín, chỗ bên trong. Vì thế loạn ở trong gọi là tiêu tường chi ưu 蕭牆之憂. ||③ Tiêu tiêu 蕭蕭: (1) Ngựa thét the thé. Ðỗ Phủ 杜甫: Xa lân lân, mã tiêu tiêu, Hành nhân cung tiễn các tại yêu 車轔轔，馬蕭蕭，行人弓箭各在腰 (Binh xa hành 兵車行) Tiếng xe ầm ầm, tiếng ngựa hí vang, Người ra đi sẵn sàng cung tên bên lưng. (2) Gió thổi vù vù. Tư Mã Thiên 司馬遷: Phong tiêu tiêu hề Dịch thuỷ hàn, Tráng sĩ nhất khứ hề bất phục hoàn 風蕭蕭兮易水寒，壯士一 去兮不復還 (Kinh Kha truyện 荊軻傳) Gió vi vút chừ sông Dịch lạnh tê, Tráng sĩ một đi chừ không trở về. (3) Tiếng lá rụng. Ðỗ Phủ 杜甫: Vô biên lạc diệp tiêu tiêu há, Bất tận Trường giang cổn cổn lai 無邊落木蕭蕭下，不盡長江袞袞來 (Ðăng cao 登高) Lá cây rụng ào ào dường như không bao giờ hết, Sông Trường giang cuộn chảy không ngừng. ||④ Buồn bã, thâm trầm. Như tiêu sắt 蕭瑟 tiếng buồn bã, rầu rĩ, tiêu điều 蕭條 phong cảnh buồn tênh. ||⑤ Vẻ buồn bã, rầu rĩ.


meanings:
① Tiêu điều, buồn bã; ② (văn) Cỏ tiêu; ③ (văn) Chỗ kín:蕭牆之憂 Nỗi lo tai hoạ bên trong; ④ 【蕭蕭】tiêu tiêu [xiaoxiao] (thanh) Tiếng gió rít hoặc ngựa hí: 車轔轔，馬蕭蕭 Xe rầm rập, ngựa hí vang; 風蕭蕭 兮易水寒 Gió thổi vù vù hề sông Dịch lạnh (Yên Đan tử); ⑤ [Xiao] (Họ) Tiêu.


meanings:
6285請參閱 碧巖集 請參閱 圓悟佛果禪師語錄 請參閱 碧巖集 [1]請參閱 圓悟佛果禪師語錄 請參閱 擊節錄 [1]請參閱 圓悟心要 [1]（460?～494）南齊武帝之次子，封竟陵王。字雲英。少時即清廉高尚，交遊天下才學之士；好學而善解，博通經、史、黃老，尤喜佛典，研修般若、勝鬘等。永明元年（483），招請名僧至帝畿，設講席於法雲精舍。五年，任正位司徒，移居雞籠山，於西邸會集學士抄經。七年，於普弘寺，請僧柔、惠次講成實論，撰述成實論要略九卷。九年，京邑發生水患，王開倉賑災，極盡體恤。又數度在邸園營辦齋戒，躬親為僧奉食送水。王或自昇座講經，勉人為善；或造經唄新聲，身自執爐詠唱。儒臣頗以為王之舉措有失威儀，而王始終護持佛法，了無倦意。隆昌元年春卒，世壽三十五（一說三十一）。諡號「文宣」。〔梁高僧傳卷八、出三藏記集卷五新集抄經錄、卷十二齊太宰竟陵文宣王法集錄、歷代三寶紀卷十一、南齊書卷二十一〕


meanings:
Còn gọi: Chùa Thiền Tâm, chùa Trường Liêu. Chùa ở xã Tương Giang, huyện Tiêu Sơn, tỉnh Hà Bắc, Việt Nam, cách Hà Nội gần 20km về hướng đông bắc. Tương truyền trong công cuộc lấy ngôi nhà Lê, lí Công Uẩn bảo sư Vạn Hạnh ẩn náu tại chùa này. Hiện nay nơi đây còn thờ Thiền sư Vạn Hạnh.


meanings:
Còn gọi: Tiêu Diễn. Vị hoàng đế họ Tiêu. Chỉ cho vua Lương Võ Đế, vì ông họ Tiêu tên Diễn. Hội thứ 9 Cư Trần Lạc Đạo Phú của Trần Nhân Tông ghi: »㐱 舍 吶 自 𨎠 馬 祖、 乙 㐌 涓 課 𨍦 蕭 皇。 – Chỉn xá nói từ sau Mã Tổ, ắt đã quên thuở trước Tiêu Hoàng«.


vietnamese:
hư vọng phân biệt sai biệt tướng cập dị môn tướng <pttđ>


vietnamese:
hư vọng phân biệt nhiếp tam tự tính <pttđ>


vietnamese:
hư vọng phân biệt hữu cửu chủng tướng <pttđ>


vietnamese:
hư vọng phân biệt hữu tướng vô tướng <pttđ>


vietnamese:
hư vọng phân biệt sinh khởi tướng <pttđ>


vietnamese:
hư vọng phân biệt tạp nhiễm tướng <pttđ>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Vĩnh Ninh đời Nguyên. X. Vĩnh Ninh.


meanings:
5267請參閱 虛堂和尚語錄 [1]請參閱 虛堂和尚語錄 [1]請參閱 虛堂集 [1]請參閱 虛堂和尚語錄 即南宋天童寺懷敞禪師。生卒年不詳。屬臨濟宗黃龍派，爲天童雪庵從瑾之法嗣。淳熙十四年（1187），日僧榮西來華參禪，於十六年住天童景德寺，隨侍於師。紹熙二年（1191），師傳法予榮西。後榮西返日，開創建仁寺。〔黃龍十世錄、五山文學新集卷三〕


meanings:
Làm việc kì lạ, giả dối. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »祖 代 不 惺 惺、 子 孫 虛 捏 怪。 – Đời ông cha không tỉnh tỉnh, thì đến đời con cháu sẽ làm việc kì lạ, giả dối«.


meanings:
Sống thì rỗng tuếch, chết thì phiêu linh. Tiết Từ Vân Tu Huệ Thiền sư trong LĐHI q. 28 ghi: »若 承 當 去、 頭 頭 應 用、 取 捨 自 由、 十 二 時 中、 受 用 不 盡； 若 用 不 得、 一 任 懷 寶 迷 邦、 向 外 馳 求、 踏 破 草 鞋、 虛 生 浪 死。 – Nếu thừa đương được thì mỗi chỗ ứng dụng, lấy bỏ tự do, trong 24 giờ thọ dụng chẳng hết. Nếu dùng chẳng được, mặc cho mang hạt châu trong chéo áo mà vẫn làm kẻ nghèo khổ tha hương, tìm cầu bên ngoài đi rách giày cỏ, sống thì rỗng tuếch, chết thì phiêu linh«.


meanings:
（巴 Kathā-vatthu）南傳佛教之巴利七論之一。收在《南傳大藏經》第五十七、第五十八册。又譯《論事論》，此外，亦稱《論事說》（Kathāvatthu-ppakaraṇa）。據南傳史傳記載，本書系阿育王時代第三結集時，由目犍連子帝須（Mog-galiputta-tissa）所撰。然而一般認爲應成立于阿育王以後至西元前二世紀末之間。全書由二十三品二一七論組成，系以錫蘭大寺派之分別上座部立場，對諸部派之不同說法，加以批評駁斥的論書。<#>日本學者水野弘元認爲，本書是南傳七論中，屬于中期的作品，比後期的《雙論》、《發趣論》較早出現。但也有人根據論藏的正統傳說，或經典的批判研究，而主張本書是論藏中最後成立的論書。<#>書中所駁斥的部派，根據覺音《論事注》（Kathāvatthu-ppakaraṇa-aṭṭhakathā）所載，有中、南印度的案達、北道、大衆、正量、說因、化地、方廣、有部、犢子、迦葉遺、鶏胤、賢胄等部。本書所傳南傳之異說，與《異部宗輪論》、《大毗婆沙論》、《俱舍論》、《順正理論》、《顯宗論》等書所載北傳諸部派之異說，有相互關係，可以說都是研究部派教義不可或缺的資料。又，本書與《彌蘭陀王所問經》，在教理上有許多相互一致之處。<#>此外，本書各論使用八種辯駁形式，做爲合理的說明方法，因此，其與印度論理學、西洋論理學間的關係，也成爲學者研究的對象。<#>本書有日文、英文譯本。但目前仍未有漢譯本。<#>◎附一︰呂澄《印度佛學源流略講》第二講第一節（摘錄）<#>在佛教記載的材料裏，值得注意的是關于此時召集的一次結集。南傳對這次結集有記載，北傳沒有。據說，阿育王當時在鶏園寺每天供養上萬的出家人，有許多非佛徒也混雜在內，弄得不團結，因而引起了重新結集，整理三藏。地點是華氏城，參加者達千人。這次結集，傳說編輯了一部《論事》。論事，就是議題，把各派不同的論點列舉出來，幷刊定其是非，正反面意見各五百條，總計有千條。現存二一六條，都是反面的，是帝須一派不贊同的。我們認爲此書不一定是那時出的，因爲其中例舉的派別甚多。不過，第一次分裂後又經歷了百餘年，繼續會有分裂，是可以肯定的。《論事》第一品就提出了補特伽羅有、無的問題。隨世俗講，可以承認有，但按佛教勝義講有沒有呢？這次討論，非常詳細，幷使用了八面論法（類似後來的因明）。公開主張補特伽羅有的是犢子部，其他各派雖未公開承認，却是默許的。堅决反對的是目犍連子帝須，他是當時會議主持人，屬化地部。這次爭論，由犢子部與化地部把補特伽羅有無問題就明確地揭開了。有無這樣一次結集，尚待研究，但是，這次爭論是肯定存在過的。<#>◎附二︰印順《初期大乘佛教之起源與開展》第六章第二節（摘錄）<#>《論事》︰是銅鍱部（Tāmraśāṭīya）七部阿毗達磨之一，傳說是目犍連子帝須所作。全書二十三品，二一六章，每章都引述別部的宗義，然後依自宗而加以破斥。破斥的部派，有犢子部、正量部、說一切有部、飲光部、化地部、賢胄部、大衆部、鶏胤部。東山部、西山部、王山部、義成部，這四部又合稱安達羅派。此外，還有說大空部、說因部、北道部。北道部，可能就是說一切有部所傳的北山部。《論事》對大衆部，特別是大衆部末派──安達羅派四部，被破斥的異義最多，大概是《論事》成立于南方的關係。目犍連子帝須時，不可能有這麽多的大衆末派。傳說摩哂陀在錫蘭結集三藏──西元前232年，可能創作此論。自宗的見解，從目犍連子帝須傳來，也就說是目犍連子帝須所作。不過那時不可能那麽完備，南傳第五結集時（西元前43～17），以巴利文記錄聖典，又有所補充吧！這部書，對大衆部及安達羅派的見解，提供了很多的資料。<#>［參考資料］　《南傳大藏經解題》（《世界佛學名著譯叢》{24}）；A. K. Warder著·王世安譯《印度佛教史》第九章；水野弘元《南方上座部論書解說》。<#>


meanings:
6170巴利名 Kathā-vatthu。音譯迦他跋偷。又作論事說（巴 Kathāvatthu-ppakaraṇa）。係以錫蘭大寺派之立場評破諸部派異執之著作。為巴利七論之一。相傳乃佛教第三次結集之主持者目犍連子帝須（巴 Moggaliputta-tissa）所著。凡二十三品二一七論，各品末皆有攝頌。敘說前三世紀僧團中之各種論爭，批駁大眾部、說一切有部等派別之二一九種見解，而主張：(一)過去、未來法無實體，(二)並非一切法皆為實有，(三)四諦可以頓得現觀，(四)沒有「中有」，(五)證得阿羅漢則得不退轉，(六)沒有真實之補特伽羅（梵 pudgala，包括人、個人、我、靈魂、有情等諸義），(七)佛與二乘修道不同等。綜觀上述，知本書為研究部派佛教之重要典籍。本書所破之部派名稱並未載於本文之中，然可由佛音（巴 Buddhaghosa）之論事注（巴 Kathā-vatthu-ppakaraṇa-aṭṭhakathā）所傳加以補入。據此，則有犢子部、正量部、說一切有部等十六部派，其中以案達派揭出之次數最頻繁。彌蘭王所問經（巴 Milinda-pañha）之所說與本書之關係密切。　本書現有原文出版（P.T.S. 1894～1897）及英譯（Points of Controversy, 1915）、日譯（南傳大藏經第五七、五八卷）。佛音之論事注收於其所著之五論注中，論事注之一部分有閔那耶夫（Minayeff）之原文出版（Journal of P.T.S. 1889），與論事合編的有佐藤密雄與佐藤良智兩氏之日譯（論事附佛音注）。〔Rhys Davids: Question discussed in the Kathāvatthu（Journal of R.A.S. 1892）; Mrs. Rhys Davids: Buddhist Psychology; B.C. Law; A History of Pāli Literature; G.P. Malalasekera: Dictionary of Pāli Proper Names〕


meanings:
Thiền thuỷ ngân. Thiền bắt chước hình thức bên ngoài của thiền chân chính, mà không nắm được thực chất, cũng như thuỷ ngân bề ngoài giống như bạc, nhưng không phải là bạc thật. Tắc »Lặc Đàm Dược Hống« trong Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di ghi: »雲 門 如 九 轉 丹 砂 點 鐵 作 金，澄 公 藥 永 銀 徒 可 玩 入 鍛 即 流 去。– Vân Môn như đơn sa đã luyện được 9 lần, đem nhỏ vào sắt, sắt biến thành vàng; còn Hoài Trừng như thuỷ ngân nhìn thấy tuy đẹp mắt, nhưng để vào lò liền chảy!«.


meanings:
6689藥王，梵名 Bhaiṣajya-rāja，音譯鞞逝捨羅惹。為施與良藥，救治眾生身、心兩種病苦之菩薩。為阿彌陀佛二十五菩薩之一。據觀藥王藥上二菩薩經載，過去無量無邊阿僧祇劫，有佛號琉璃光照如來，其國名懸勝幡。彼佛涅槃後，於像法中，有日藏比丘，聰明多智，為大眾廣說大乘如來之無上清淨平等大慧。時眾中有星宿光長者，聞說大乘平等大慧，心生歡喜，以雪山之良藥，供養日藏比丘及眾僧，並發願以此功德回向無上菩提，若有眾生聞己名者，願其得滅除三種病苦。時長者之弟電光明，亦隨兄持諸醍醐良藥供養日藏及諸僧眾，亦發大菩提心，願得成佛。其時，大眾讚嘆星宿光長者為藥王，電光明為藥上，後即為藥王、藥上二位菩薩。同經並載此二菩薩久修梵行，諸願已滿，藥王菩薩於未來世成佛，號淨眼如來（梵 Vimala-netra）；藥上菩薩亦成佛，號淨藏如來（梵 Vimala-garbha）。　又法華經卷六藥王菩薩本事品載，過去無量恆河沙劫，有日月淨明德如來，其佛壽命為四萬二千劫。時有一菩薩，名「一切眾生憙見菩薩」，修習苦行，精進經行，一心求佛，經一萬二千歲，證得「現一切身色三昧」，乃服諸香，飲香油，燃自身供養佛一千二百年。命終後復化生於淨德王之家，受日月淨明德如來之付囑，於彼佛滅度後造八萬四千塔。其自身亦於七萬二千年間，燃臂供養其塔。或謂彼「一切眾生憙見菩薩」即今之藥王菩薩。　另據法華經卷七妙莊嚴王本事品載，於過去無數劫，有雲雷音宿王華智佛，說法華經。時有國王名妙莊嚴（梵 Śubha-vyūha），夫人名淨德（梵 Vimala-datta），二子名淨藏、淨眼。其王邪見熾盛，信外道之法。夫人與二子乃共設種種方便，使王至宿王華智佛所，聽聞法華經，共得利益。淨藏、淨眼二人即今藥王、藥上二菩薩。　藥王菩薩之形像，一般為頂戴寶冠，左手握拳，置於腰部，右手屈臂，置放胸前，而以拇指、中指、無名指執持藥樹。三昧耶形為阿迦陀藥，或為蓮花。真言為「唵（oṃ）鞞逝捨羅惹耶（bhaiṣajya-rājaya，藥王）莎訶（svāhā）」，或「曩莫三曼多沒馱南訖叉拏多羅閻攒莎訶。」〔灌頂經卷十二、法華曼荼羅威儀形色法經、法華經文句卷十下、圖像抄卷五〕


meanings:
Còn gọi: Dược bệnh tương trị 藥 病 相 治. Nhân bệnh mà cho thuốc, thuốc do bệnh mà lập ra, dụ cho quyền nghi giáo hoá, pháp môn phương tiện, không phải là pháp căn bản. Tiết Y Khuyết Tự Tại Thiền Sư trong NĐHN q. 3 ghi: »上 堂 曰： 卽 心 卽 佛、 是 無 病 求 藥 句。 非 心 非 佛、 是 藥 病 對 治 句。 – Sư thượng đường nói: Tức tâm tức Phật là câu không bệnh mà cầu thuốc; phi tâm phi Phật là câu thuốc bệnh trị nhau«.


meanings:
① Nhương hà 蘘荷 một thứ rau ăn được.


meanings:
【蘘荷】 nhương hà [ranghé] Một loại rau ăn được.


meanings:
① Cây rêu. Một giống thực vật nở hoa ngầm, mọc ở chỗ ẩm thấp và cây cổ thụ trên hang đá, rò lá phân minh, coi hình như trôn ốc.


meanings:
① Ô liêm mẫu 烏蘝母 một thứ cỏ bò lan, dùng làm thuốc được. ||② Một âm là liễm. Một thứ cỏ mọc từng khóm. Thứ trắng gọi là bạch liễm 白蘝, thứ đỏ gọi là xích liễm 赤蘝. Vỏ dùng làm thuốc. ||③ Có chỗ viết là 蘞.


meanings:
(văn) Một loại cây bò lan: 烏蘞母 Ô liêm mẫu (dùng làm thuốc).


meanings:
① Cừ mạch 蘧麥 một thứ cỏ, có hạt như hạt thóc, dùng làm thuốc. ||② Cừ cừ 蘧蘧 nhơn nhơn tự đắc, kinh động, ngạc nhiên. Trang Tử 莊子: Tích giả Trang Chu mộng vi hồ điệp, hủ hủ nhiên hồ điệp dã. Tự dụ thích chí dữ! bất tri Chu dã. Nga nhiên giác, tắc cừ cừ nhiên Chu dã. Bất tri Chu chi mộng vi hồ điệp dư, hồ điệp chi mộng vi Chu dư? Chu dữ hồ điệp, tắc tất hữu phân hĩ. Thử chi vị Vật hoá. 昔者莊周夢爲胡蝶，栩栩然胡蝶也。自喻適志與！不知周也。俄然覺，則蘧蘧然 周也。不知周之夢爲胡蝶與，胡蝶之夢爲周與？周與胡蝶，則必有分矣。此之謂物化 (Tề Vật luận 齊物論) Xưa Trang Chu chiêm bao làm bướm, phấp phới là bướm thật. Tự thấy thích chăng, chẳng biết đến Chu nữa. Thoắt mà thức dậy, thì thù lù là Chu. Không biết Chu chiêm bao làm bướm chăng, bướm chiêm bao làm Chu chăng? Chu cùng bướm thì có phân biệt rồi. Ấy thế gọi là Vật hoá. ||③ Cùng nghĩa với chữ cù 瞿.


meanings:
① Kinh ngạc một cách vui vẻ; ② [Qú] (Họ) Cừ.


meanings:
① Cỏ phiền. Lá như lá ngải cứu nhỏ, tục gọi là bạch hao 白蒿.


meanings:
Cỏ phiền (Artemisia stelleriana, lá như lá ngải cứu nhỏ). Cg. 白蒿 [báihao].


meanings:
① Cây hoa lan. Có nhiều thứ, là giống hoa rất quý. Hoa lan thơm lắm, nên dầu thơm cũng gọi là lan du 蘭油. Có thứ gọi là trạch lan 澤蘭 tức cây mần tưới trừ được mọt sách, cho nên nhà chứa sách gọi là lan tỉnh vân các 蘭省客, đài ngự sử gọi là lan đài 蘭臺, v.v. ||② Mùi lan sực nức nên lại dùng để ví dụ cái cỡ tình ý hợp nhau. Như lan giao 蘭交 nói tình bạn chơi vơí nhau rất quý mến, lan ngọc 蘭玉 dùng để khen ngợi các con em nhà bạn. ||③ Mộc lan 木蘭 cây mộc lan, vỏ cũng thơm, cổ nhân dùng để làm nhà.


meanings:
① Cỏ lan (có hoa rất thơm); ② (cũ) Mộc lan; ③ [Lán] (Họ) Lan.


meanings:
① Chấm, thấm nước, cho vật gì vào nước thấm cho ướt gọi là trám. Ta quen đọc là chữ tiếu.


meanings:
Chấm, thấm (nước): 蘸墨水 Chấm mực; 蘸醬 Chấm tương.


meanings:
① Giang li 江蘺 một thứ cỏ. ||② Có khi dùng như chữ li 籬 bờ rào.


meanings:
(văn) ① Cỏ giang li; ② Bờ rào (như 籬, bộ 竹).


meanings:
Đối với sự vật hư huyễn, cố dùng vọng tâm để phân biệt, giải thích. Thiền tông chủ trương chẳng lập tri giải, trừ sạch »giải tâm«. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »直 透 過 三 句 底 人、 解 心 既 絕、 千 機 頓 發、 自 然 七 縱 八 橫、 天 回 地 轉、 無 滴 水 而 作 浪 興 波、 沒 寸 絲 而 羅 天 网 地。 – Người nào thấu được 3 câu, giải tâm dứt sạch thì ngàn cơ chóng phát, tự nhiên vô ngại, xoay trời chuyển đất, không một giọt nước mà làm dậy sóng, không một tấc tơ mà bủa giăng trời đất«.


meanings:
Do lời nói, chữ nghĩa, tri thức, kiến giải mà lãnh ngộ tự tâm. Thư đáp »Trung thừa Trịnh Côn Nham« trong HSLNMDT q. 1 ghi: »若 依 佛 祖 言 教 明 心 者、 解 悟 也、 多 落 知 見、 於 一 切 境 緣、 多 不 得 力。 – Nếu người nương vào lời dạy của Phật Tổ được minh tâm, ấy là Giải ngộ, phần lớn rơi vào tri kiến, đối với tất cả cảnh duyên không đắc lực«.


meanings:
Phân tích, giải thích. Tiết Linh Diệu Công Lương Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »有 箇 葛 藤 露 布、 與 諸 人 共 相 解 摘 看。 – Có cơ duyên ngữ cú đây, các ông cùng nhau giải thích xem«.


meanings:
Chấp trước vào sự vật hư huyễn rồi cố đem kiến giải để phân biệt. Tông Môn Võ Khố ghi: »照 覺 （禪 師） 以 平 常 無 事、 不 立 知 見 解 會 爲 道、 更 不 求 妙 悟。 – Thiền sư Chiếu Giác cho cái bình thường vô sự, chẳng lập tri kiến giải hội là đạo, lại thêm chẳng cầu diệu ngộ«.


meanings:
(title) Sutra on Understanding Profound and Esoteric Doctrine; Sutra of the Explication of the Underlying Meaning


meanings:
（梵 Saṃdhi-nirmocana-sūtra，藏 Dgoṅs-pa ṅes-par-ḥgrel-pa）五卷。唐·玄奘于貞觀二十一年（647）在弘福寺譯出。收在《大正藏》第十六册。相傳此經梵文廣本有十萬頌，今譯是其略本，一千五百頌，譯文分八品。在唐譯以前，此經曾經譯過三次︰(1)劉宋·元嘉中（424～453），中印度·求那跋陀羅在潤州江寧縣東安寺譯，名《相續解脫經》，一卷，只有最後兩品。(2)元魏·延昌三年（514），北印度·菩提流支在洛陽少林寺譯，名《深密解脫經》，五卷，開爲十一品。(3)陳·天嘉二年（561），西印度·真諦在建造寺譯，名《解節經》，一卷，只有前兩品（開爲四品）。此外還有西藏譯本，及譯自藏譯的法譯本。<#>‘解深密’是梵文Sandhinirmocana（删地涅暮折那）的義譯。據圓測《解深密經疏》、智周《成唯識論演秘》（卷三末）、道倫《瑜伽師地論記》（卷二十上）都說‘珊地’有諸物相續、骨節相連、深密等意義。各種譯本的標題，即各取其中的一義，而以唐譯題名爲最當。<#>本經解釋大乘境、行、果的深義，一共八︰第一〈序品〉是序分，第二〈勝義諦相〉，以下七品是正宗分。又正宗七品，可攝爲三類︰初四品明所觀境，次二品辨能觀行，後一品顯所得果。其梗概如下︰<#>(1)〈序品〉︰詳叙教主佛陀所具的殊勝功德和所住的淨土莊嚴，以及所有能解深義密義的無量菩薩聲聞大衆。<#>(2)〈勝義諦相品〉︰說勝義諦相離言離分別，超過一切尋思與一切法非一非異，而遍在一切法中平等一味，即離言法性，亦即諸法實相。<#>(3)〈心意識相品〉︰就世俗諦叙述八識（心意識）的體相。說明阿賴耶識生滅相續，是生死根源，以及它的各種名稱及其差別。乃至眼、耳、鼻、舌、身、意六識生起等相。<#>(4)〈一切法相品〉︰總括一切諸法的體相爲遍計所執、依他起、圓成實三種性相，以說明一切染淨的法相。<#>(5)〈無自性相品〉︰明一切諸法皆無自性，即依三種自性立三無性。其中遍計所執性相是依假名安立，即相無性。依他起相是依衆緣所生，即生無性。圓成實相是一切法的勝義諦，爲一切法無我性所顯，即是勝義無性。由此和會一乘、五性之說，謂聲聞、獨覺、菩薩三乘有情，都由此無自性性一妙清淨道，證得無上涅槃，由此密意說‘唯有一乘’，但其中也有鈍根、中根、利根等種性的差別。因此，世尊說法，有三時不同，初時只爲發趣聲聞乘人，用四諦相轉正法輪，是未了義；在第二時中爲發趣修大乘人，依一切法皆無自性，用隱密相轉正法輪，仍是未了義；在今第三時中普遍爲發趣一切乘人，依一切法皆無自性，用顯了相轉正法輪，是真了義。<#>(6)〈分別瑜伽品〉︰說明修瑜伽行中奢摩他（止）、毗鉢舍那（觀）的義相，顯示唯識止觀的妙行，證明諸法唯識所變，而分別其定慧行相。<#>(7)〈地波羅蜜多品〉︰叙說菩薩十地乃至第十一佛地的名義，及菩薩所應學事有布施、持戒、忍辱、精進、靜慮、智慧（般若）六波羅蜜，而以智慧波羅蜜爲能取諸法無自性性等義。<#>(8)〈如來成所作事品〉︰叙說如來法身及化身的圓滿功德，以明此如來成所作事了義之教。<#>唐譯本此經的注解，有圓測《疏》十卷，現存九卷（坊刻本會入經文），又道倫的《注》五卷（因《瑜伽師地論》卷七十五到卷七十八，引用唐譯此經正宗七品全文，所以道倫的《瑜伽師地論記》卷二十上到卷二十一上等于唐譯此經的注解，金陵刻經處有單行本，會入經文，改題《解深密經注》，五卷）。此外有令因《疏》十一卷、玄範《疏》十卷、元曉《疏》三卷、璟興《疏》若干卷等，都已失傳。此經陳·真諦譯本有他自己撰的《解節經疏》，亦已失傳，但一部分疏文散見于圓測《疏》內，經中國內學院輯成《解節經真諦義》一卷。此外西藏文譯本有︰(1)《解深密略釋》，無著撰，勝友等譯，二二０頌，不足一卷；(2)《解深密經廣釋》，失譯，西藏舊經錄或說爲四十卷，龍幢撰；(3)《解深密經大疏》，即圓測《疏》，法成譯，七十五卷。測《疏》漢文本今缺後六卷（釋經第十品大半），藏譯本完全。<#>由于本經正宗七品的全文在《瑜伽師地論》中被整篇引用，又《成唯識論》也一再引用此經，因而顯示本經在印度是瑜伽行派的重要典據。自此經漢譯之後，慈恩宗人更依此經〈無自性相品〉，分判釋迦如來一代的教法，爲有、空、中道三時教，幷依此經的〈心意識相品〉及〈一切法相品〉文以三性說及唯識說爲一宗的根本教義。（黃懺華）<#>◎附一︰呂澄《印度佛學源流略講》第五講第二節（摘錄）<#>在《大乘阿毗達磨經》之外，具有同樣論議性質的經典，還有《解深密經》，它是以抉擇的形式組織的，就是對大乘經的義理凡屬深奧隱秘的都加以解釋决定。經的內容，共有七種要義，大致與《大乘阿毗達磨經》的主題相呼應。一上來就舉了‘勝義諦’，提出他們的真理性標準，也是在‘離言自性’的基礎上安立言說。言說，是表達一種意義而設的假說，離開言說的自性才是實在的，明確了‘假說自性’與‘離言自性’結合的關係，才能認識真理。幷說這樣的‘勝義諦’超過一般的尋思（名言的思辨作用）。《解深密經》提出‘勝義諦’之後，往往提出了心、意、識、法相，理解法相的瑜伽方法以及實踐的層次地、度（共十地），最後提到佛事（佛所作的事）等等。對這些題目所作的抉擇，大致同于《大乘阿毗達磨經》所講的‘所知依’、‘所知相’等。<#>但是，《解深密經》對阿賴耶識作了更爲切實的補充，它在阿賴耶之外，又提出一個‘阿陀那識’的概念，這與阿賴耶識實際上是一個東西。‘阿陀那’是‘執持’義，表示它有保持的作用。阿賴耶（藏識）的收藏，是消極的、被動的，阿陀那的執持，則有能動的意思，所謂能動與否，是指它與根身的關係說的，根身就是人的整個形體（把眼等五根統一在一起稱爲根身）。阿陀那對根身的執持作用表現在哪里呢？根身是有感覺的，它所以有感覺，即在于有阿陀那的執持；所以，人死後形體猶在，但無感覺，就由于阿陀那離開了根身的緣故。另外，《經》也認爲阿陀那有執持種子的作用，種子得到它的執持，才會逐漸轉變、加强，而後才能現行。因爲種子的現行，必須有一定的條件，同時，種子本身的功能，也在逐步加强，這種加强即出于阿陀那的執持作用。因此，說阿陀那識，表示有執持作用，比說阿賴耶識只是收藏的，更加生動。這一點，《解深密經》對阿賴耶識的解釋是進了一大步。此經最後用一個頌來總結阿陀那識說︰‘阿陀那識甚深細，一切種子如瀑流。我于凡夫不開演，恐彼分別執爲我。’就是說，賴耶識是活動的總體，一切東西都離不開它，如瀑布一旦下沖，泥沙隨之而下，一切跟著識活動，也是如此。對于賴耶的這種說法，佛在別的地方沒講說過，因爲耽心不瞭解真義的人會執它爲我。《解深密經》避免用我，這與《涅槃經》明確提出‘我’的，完全不同。<#>關于法相，《解深密經》也講遍計、依他、圓成三相。這裏産生一個問題︰別處講三無自性，也就是空相、空性，此經則講三自性，兩者是否一致？《解深密經》連帶著解决了這一問題。它說，三自性是了義說（道理說得清楚、究竟），一般說的三無自性是不了義說（道理講得含蓄、不究竟），兩者只在了義不了義的程度上有區別。同時，無相、無性是以有相、有自性爲基礎的，有三相然後才能談到無相。因此光說無相是空泛的，按其實際，就是三自性。根據這種說法，此經還對釋迦的一代說法作了考察，認爲有這樣三個層次︰一開頭，只講四諦，是對小乘聲聞人說的，這時的說法偏于有的方面；其次，講無相、無性法門，是對大乘人說的，這時是偏于‘空’的方面，這些都不是究竟之說；最後，講三相、三自性，是向一切乘的人說的，這才是究竟之說。《解深密經》就自稱是究竟之說的代表。<#>以上就是《解深密經》的主要思想。<#>另外，此經還講到方法論。它的方法是瑜伽方法，對他們自己所說的止觀，作了詳細的解釋。此經結構，與其他的經不同，重點在解釋七義，每一義都可以分出單行，所以初傳譯時（劉宋、北魏都有譯），都是一品一品譯出，構成了各品單一的經。<#>◎附二︰印順《印度佛教思想史》第七章第二節（摘錄）<#>《解深密經》是瑜伽學者所依據的主要經典。對于空（śūnya）、有（bhāva）的意義，進一步的立‘三相’、‘三無自性性’來說明。除了〈序品〉，全部經文都被編入《瑜伽論》的〈攝决擇分〉；〈攝决擇分〉更依三相而立五法，作深廣的分別抉擇。三相或稱三（種）自性︰(1)遍計所執自性，(2)依他起自性，(3)圓成實自性。依《解深密經》說︰依他起相是︰‘一切法緣生自性’，就是無明等十二有支，約因緣所生的‘雜染法’說。遍計所執相是︰于因緣所生的一切法相，隨情妄執的‘相名相應’，是假名安立的‘無相法’。圓成實相是︰于依他因緣而生的一切法上，遠離遍計所執的‘清淨法’──平等真如，修行所證的勝義。三相，可說是〈本地分〉所說的，假說自性與離言自性的說明，主要是爲了《大乘空相應經》所說的︰‘一切法皆無自性，無生無滅，本來寂靜，自性涅槃’，給予明確顯了的解釋。《解深密經》以爲︰《空相應經》所說，是不了義說──說得意義不够明顯。雖然五事具足的衆生，聽了能如實通達，但五事不具足的人，聽了不免要落入惡取空見，撥無一切，或者誹毀大乘，說‘此非佛說’。所以立三相，顯了的說明‘無自性’的意義。三無自性性，是依三相而立的。(1)相無自性性，依遍計所執相說︰因遍計所執是‘假名安立’，而不是‘自相安立’的。(2)生無自性性，依依他起相說︰依他起相是依因緣而生，不是自然生的。(3)勝義無自性性，通于依他起與圓成實相。勝義，是清淨所緣境界──法無我性；在清淨所緣境中，沒有依他起相，所以依他起相是勝義無自性性。圓成實相是勝義，也可以名爲勝義無自性性，如說︰‘是一切法勝義諦故，無（遍計所執）自性性之所顯故’。這就是空性，瑜伽學者解說爲‘空所顯性’。這樣，大乘經所說的‘一切諸法皆無自性’，不是說一切都沒有自性。圓成實相是勝義有的；依他起相是世俗因果雜染法，也不能說沒有自性的。真正無自性（也就是空）的，是于一切法所起的遍計所執相。以上，依《解深密經》的〈一切法相品〉、〈無自性相品〉說。依此來解說空義，如《解深密經》卷三說（大正16·701b）︰<#>‘善男子！若于依他起相及圓成實相中，一切品類雜染清淨遍計所執相畢竟遠離性，及于此中都無所得，如是名爲于大乘中總空性相。’<#>依他起相是雜染法，圓成實相是清淨法。遠離于雜染或清淨法所起的種種妄執（遍計所執相），都無所得，這就是空性的總義。經中或說十四空、十六空、十八空等，本經說十種空，而空性的意義，都不出于這一通則。《瑜伽論》〈攝决擇分〉，深廣的分別五相︰名、相、分別、真如、正智。前三是雜染法，後二是清淨法。正智也是依他起相，與《解深密經》的依他起雜染法不合。《瑜伽論》解說爲︰‘彼（《解深密經》）意唯說依他起自性雜染分，非清淨分；若清淨分，當知緣彼無執，應可了知。’清淨依他起的安立，在瑜伽學中是有異義的；正智是依他起相，爲《成唯識論》所依。<#>［參考資料］　《唯識思想》（《世界佛學名著譯叢》{67}）；西尾京雄《佛地經論之研究》；稻葉正就《圓測解深密經疏の散逸部份の研究》；野澤靜證《大乘佛教瑜伽行の研究》；長澤實導《大乘佛教瑜伽行思想の發展形態》。<#>


meanings:
5601梵名 Saṃdhinirmocana-sūtra。凡五卷。略稱深密經。唐朝玄奘譯。收於大正藏第十六冊。同本異譯尚有南朝陳代真諦所譯之佛說解節經（一卷）、北魏菩提流支所譯之深密解脫經（五卷），西藏亦有譯本。別生經有劉宋求那跋陀羅之相續解脫地波羅蜜了義經一卷（即玄奘譯本之第七品）、相續解脫如來所作隨順處了義經一卷（即玄奘譯本之第八品）、陳代真諦之解節經一卷（即玄奘譯本之第二品）。　本經屬中期大乘經典，係法相宗之根本典籍。其內容分爲八品。(一)序品，敘述佛陀於十八圓滿受用土，現出二十一種功德成就受用身時，無量大聲聞眾與大菩薩眾集會之情景。(二)勝義諦相品，說明勝義諦真如乃是離名言之有無二相，超越尋思所行，遠離諸法之一異相，而遍於一味相。(三)心意識相品，敘說阿陀那識、阿賴耶識、一切種子心識、心；並說明與六識之俱轉。(四)一切法相品，敘說遍計所執性、依他起性、圓成實性等三性。(五)無自性相品，闡說相無性、生無性、勝義無性等三種無自性與三時教。(六) 分別瑜伽品，詳說止觀行，說明識之所緣僅是唯識之所現。(七) 地波羅蜜多品，述說十地及十波羅蜜多行。(八) 如來成所作事品，說明如來法身相及其化身作業。　本經係瑜伽行派根本經典之一，除序品外，其餘七品均爲瑜伽師地論卷七十五至七十八所引收，此外攝大乘論、成唯識論亦引用之；對後世之影響甚大。本經之註疏較著名者有解節經疏（真諦）、解深密經疏十卷（圓測）、解深密經疏十一卷（令因）、解深密經疏三卷（元曉），然其中僅有圓測疏現存。〔梁高僧傳卷三、歷代三寶紀卷十、出三藏記集卷二、開元釋教目錄卷五至卷八〕


meanings:
(title) Commentary on the Saṃdhinirmocana-sūtra:


meanings:
Most eminent in the grasp of the truth of emptiness


meanings:
Gỡ niêm cởi trói. X. Khử niêm giải phược.


meanings:
（梵 vimukta、vimokṣa、vimukti、mukti，巴 vimutta、vimokkha、vimutti，藏 rnam-par-thar-ba、thar-ba）又作毗木叉、毗木底、木叉或木底等。脫離系縛之意。原義指脫離束縛而得自在，其後隨著輪回思想的發展，遂指脫離輪回世界而進入絕對、永遠的世界。依據佛法本有之實踐論立場而言，解脫指遠離煩惱、定障等之系縛，解脫的境地即爲涅槃。<#>《大般涅槃經》卷五雲（大正12·392a）︰‘真解脫者，名曰遠離一切系縛。若真解脫離諸系縛，則無有生，亦無和合。譬如父母和合生子。真解脫者則不如是，是故解脫名曰不生。’<#>又，《成唯識論述記》卷一（本）謂︰‘解’是離縛之意，‘脫’是自在之意，解脫之體就是圓寂。<#>解脫有有爲、無爲二種，如《大毗婆沙論》卷二十八認爲一切法中有二解脫，一是無爲，即指擇滅；二是有爲，乃指勝解。《大乘義章》卷一雲（大正44·468a）︰<#>‘解脫有二，一者無爲，二者有爲。無爲解脫直名木叉，有爲解脫名毗木叉。是故相續解脫經言︰涅槃解脫名爲木叉，五分法身有爲解脫名毗木叉。’<#>此謂無爲解脫之體即是擇滅涅槃，稱爲木叉（mukti）；有爲解脫之體即是勝解，稱爲毗木叉（vimokṣa）。<#>其中，有爲解脫系與無學阿羅漢之正見相應的勝解，稱爲無學支。即以大地法心所中的勝解爲其體，故稱有爲。此又有‘時解脫’、‘不時解脫’之別。如《大毗婆沙論》卷一０一雲（大正27·524c）︰<#>‘無學勝解複有二種︰(一)時愛心解脫，即五種阿羅漢果所攝勝解，亦名時解脫。. 二不動心解脫，謂不動法阿羅漢果所攝勝解，亦名不時解脫。此二解脫各有二種︰(一)名心解脫，離貪愛故；(二)名慧解脫，離無咒。’<#>此謂阿羅漢六種姓中，前五種鈍根者必待時而解脫，故稱時愛心解脫或時解脫；第六不動法阿羅漢是利根，無需待時，故稱不動心解脫或不時解脫。又，此二者之中，由‘無貪’之善根而離貪愛即稱爲心解脫，由‘無痴’之善根而離愚痴即稱爲慧解脫。但此心及慧等二種都只解脫煩惱障，故總稱爲慧解脫；相對地，煩惱及解脫二障合幷斷除稱爲俱解脫。如《俱舍論》卷二十五說，諸阿羅漢得滅定者稱爲俱解脫，是由慧與定力解脫煩惱障與解脫障之故。《大乘法苑義林章》卷五（本）雲，定、慧二障完全能滅盡則稱俱解脫。<#>解脫本是一種一味，如來之解脫和阿羅漢等之解脫原來幷無不同，但後世則謂三乘之解脫有等級之差。如《大智度論》卷一百所載，此解脫味有二種，一種是只爲自身，二種是兼爲一切衆生。雖然二者俱求一解脫門，却有自利、利人之差別，因此乃有大小乘之不同。又，《十住毗婆沙論》卷十一雲（大正26·83a）︰<#>‘無礙解脫者，解脫有三種，一者于煩惱障礙解脫，二者于定障礙解脫，三者于一切法障礙解脫。是中，得慧解脫阿羅漢得離煩惱障礙解脫，共解脫阿羅漢及辟支佛得離煩惱障礙解脫，得離諸禪定障礙解脫。唯有諸佛具三解脫，所謂煩惱障礙解脫、諸禪定障礙解脫、一切法障礙解脫，總是三種解脫，故佛名無礙解脫。’<#>此外，空、無相、無願等三種三昧稱爲三解脫，內有色觀諸色解脫等八背舍，稱爲八解脫，又稱煩惱、邪見、熾然、陰界入等十種解脫爲十解脫，又有︰有餘解脫、無餘解脫，或色解脫、受解脫、想解脫、行解脫、識解脫等種種分類。<#>◎附一︰印順〈解脫道必歸于空〉（摘錄自《性空學探源》第三章第一節）<#>近人有雲︰佛法之發揚空義，與解脫生死有必然關係，這話很對。解脫，依聲聞教說，是前五蘊滅，後五蘊不再生起相續。所以解脫所得的無餘涅槃，經中都說是不生、不住、不可得。‘生滅滅已，寂滅爲樂’，一切法寂滅無生不可得，這顯示了解脫就是歸于畢竟空。不過，聲聞教中多用‘無相’、‘寂滅’等字樣，如稱涅槃爲‘無相界’等。但‘終歸于空’與‘終歸于滅’，歸結是相同的；空與無相，也沒有嚴格劃然的差別。如無相心三昧，一切有部學者也承認它就是空三摩地。另一方面說，生死解脫，雖只是蘊等法上無人我，但蘊等法若是實有，得無餘涅槃後又究竟如何？如是考察，就可以見到一切有爲法的實有是成問題的。若說這些法都有實在體性，既有自性，無餘涅槃後沒有了因果，就應該還是存在。儘管一切有部的三世實有論者說︰涅槃時，現在法的作用刹那消滅後歸于過去；過去的在過去，未來的住未來，不再生起作用入現在位。這樣，一切法還是實有，只是法體恒住，不起作用，相續蘊聚不生就是了。到底這過未實有是難得理解的。尤其是過未無體論者，他們將一切業果都建立在現在；無餘涅槃是要消滅現在的惑業果報，泯寂五蘊。在過未無體論者看，現在法無，直等于一切法沒有，所以必然有一切盡歸于空的要求。若如後代真常論者在一切有爲因果後面，建立一個常住不變的實在性，尚有可說；否則，無餘涅槃後生死的根本斷截了，蘊等諸法直不知其所往，所以經說︰‘不見往東西南北四維上下而去！’這不是空是什麽？一切諸法，本是如幻的因果作用，有，只是如幻的有，當體本是不可得的。現在涅槃寂滅，只是截斷其如幻因果，還它個本來如是，不是本有今無，有個什麽實在的東西被毀滅了。必然要如是承認一切空，才能斷除所有的過失與疑惑，在理論上完滿的安立起來。不但已無已滅者是空，還要未滅未無的一切法與空相順不違，所謂諸法當體即空，過未無體者的理論才算達到完滿；不然，承認三世實有，還要好些。所以，爲要安立解脫涅槃，必然要說空；就是經說緣起，在‘此生故彼生，此有故彼有’的流轉律後，還要歸結到‘此滅故彼滅，此無故彼無’──一切歸空的還滅律。由是可見一切空在解脫道中，是必然的歸趣點。<#>◎附二︰印順〈如實的解脫道〉（摘錄自《華雨集》二上編第一章第二節）<#>佛依無我的緣起，成立非常而又不斷的生死流轉觀；也就依緣起的（無常、苦）無我觀，達成生死的解脫︰這就是不共世間的，如實的中道。依無常、苦變易法，通達無我我所，斷薩迦耶見，也就突破了愛著自我的生死根源──愛樂、欣、■阿賴耶。斷我我見，能滅我我所愛，進而滅除我我所慢（mana），就能得究竟解脫，所以《雜阿含經》卷十說（大正2·71a）︰‘無常想者，能建立無我想。聖弟子住無我想，心離我慢，順得涅槃。’<#>佛與聖弟子達到究竟解脫的，稱爲阿羅漢，有慧解脫（prajñā-vimukta）、俱解脫（ubhayatobhāga-vimukta）二類。依慧得解脫，名慧解脫；心離煩惱而得解脫，名心解脫（citta-vimukta）︰這二者，本是一切阿羅漢明帝共通的。由于心是定的異名，所以分爲慧解脫，及（心與慧）俱解脫二類。佛爲須深（Susīma）說︰慧解脫阿羅漢，不得四禪，也沒有（五）神通，是以法住智（dharma-sthi-tatā-jñāna）通達緣起而得解脫的。俱解脫得四禪、無色定、滅盡定，依禪而引發神通，見法涅槃（dṛṣṭa-dharma-nirvāṇa）。如從離煩惱，得漏盡智（āsrava-kṣaya-jñāna）而解脫來說，慧解脫與俱解脫，是平等而沒有差別的。然慧解脫者，沒有根本定；眼見、耳聞都與常人一樣；老病所起的身苦也一樣（但不引起心苦）。俱解脫阿羅漢有深的禪定；引發神通──見、聞、覺、知都有超常的能力；老病所生的身苦，因定力而大爲輕微。在阿羅漢中，俱解脫者是少數，受到佛弟子的欽仰。但得深定，發五神通，依定力而身苦輕微，是共世間的，神教徒也有人能修得這樣的。所以，佛弟子應以般若自證得解脫爲要務，而以般若得解脫，是要從如實知見緣起中，對衆生──自己身心（五蘊、六處、六界）的行動，瞭解爲什麽會起愛著，爲什麽會引生苦痛，要怎樣才能解脫，依正見緣起的無常、無我，才能達成解脫生死的目的。如不瞭解道要，一心專修禪定，或者求神通，那是要滑入歧途的。<#>◎附三︰印順〈有情不能解脫的原因〉（摘錄自《攝大乘論講記》第九章第二節）<#>諸佛于一切世界神通無礙，發願度脫一切衆生，那就應該一切衆生都成佛解脫，爲什麽有無量數的有情，受種種痛苦，不見佛不聞法呢？爲解答這問題，特說一‘頌’。‘有情界周遍’，就是說一切有情。有情所以不得成佛解脫，自有他的原因︰<#>(1)‘具障’，諸有情具足了猛利長時的煩惱，極重的惡業，感長壽天及地獄等果報，具這三障，所以障礙見佛，不能見佛聞法，更不能得解脫。<#>(2)‘闕因’，另一類有情，雖沒有這樣的三障，但缺少見佛聞法的善根因緣，尤其沒有熏習成大乘種姓，所以佛于一切世界現身說法，不能使他解脫。<#>(3)‘二種决定轉’，就是業障異熟障决定，不得解脫。這可作兩種的解說︰.A造了無間的定業，感到了一向苦趣的定報，因此，障礙見佛聞法，不得解脫。 .B惡業雖還未造，但由過去的熏習力、現在的環境，使他决定要去造此惡業，如提婆達多要作逆罪，佛也不能阻止他；這决定要造業的有情，一定障礙解脫，一定障礙聞法。還有，造了業必定要感果，如釋種的被誅滅，他必須受果報，現在雖見佛聞法，也不得解脫。因此種種，‘諸佛’雖于一切法得自在，而對此等衆生，是無可奈何的，‘無’有‘自在’。<#>◎附四︰T. R. V. Murti著·郭忠生譯〈中觀辯證法與解脫〉（摘錄自《中觀哲學》第十章）<#>(一)解脫之概念<#>什麽是解脫呢？解脫就是超越痛苦，不再有憂戚心悲傷。解脫是各種現有的，可能有的痛苦的消除。那麽什麽是‘苦’呢？苦是一種挫折感、被壓迫的意志。我們在有意無意之間總會希望、祈求獲得某些事物，享有某種快樂。或許我們可以有期望的自由，在自己內心裏可以海闊天空、自由自在的想像，但是‘世事不如意，十常有八九’，客觀的條件幷不常與我們的期許一致，主觀的心理即産生一種不平衡的感覺，痛苦就是這樣的産生了。痛苦的根源就是欲望、激情與執著。而解脫就是達到無激情的境界，所以解脫在本質上是一種否定的歷程，而不是在求取功德或是其他的價值；這一句話的意思幷不是說要解脫就不需要布施、持戒等等的福德資糧（puṇya-samdhāra），而是說福德資糧只是一種方法，而不是目的。根據中觀的看法，執著是依‘分別’（vikalpa）而有，我們以主觀的想像，任意的賦予事物這個或那個性質，而後有好惡喜厭的主觀情緒。整個過程都不過是我們主觀一厢情願的想像、憶想分別而已；這都是不真實的。解脫即是‘妄想分別’之完全止息──‘無分別’之謂也（sarva-kalpanā-kṣayo hi nirvāṇam）。提婆菩薩把我們這種精神境界之提升的本質稱之爲‘滌盡一切’、‘斷惡、舍離實體見’，‘最後則是舍離一切，都無所見’。談解脫必須經過此三種階段。<#>解脫是一種否定的歷程，或則是滌盡無明與激情。所以解脫即是要達到‘完美’︰完美即可以是永恒的，這種看法頗合于解脫的性質。因爲解脫如果是一種‘求取功德’的歷程，則即永無終止之日；功德之積集愈來愈多，以致于不可量不可數，而因爲這種‘求取’必須依于特有的因緣，儘管它可能持續很長久的時間，但是它終必是無常變化的。複次，因爲這種‘求取’需要特殊的心態與努力，所以其結果──所取得的功德即可能因人而異。解脫或是涅槃是不容許有所謂的‘階層’、‘階級’。中觀學派的典籍說解脫是‘平等’（sa-matā），而一切衆生不管是他的地位、境界的高低，都具有證得佛果的資格與能力。一切衆生皆有覺悟完全的種子（如來藏─tathāg-ata-garbha），無著（Asaṅga）在其《無上怛特羅》（Uttaratantra，即漢譯《究竟一乘寶性論》之藏譯名稱，惟漢譯傳爲堅慧所作）一書中引《如來藏經》（Tathāgatagarbha Sūtra）說︰‘一切衆生皆具如來種性。’這句經文的意義何在呢？這是說佛性是遍在一切衆生的，如雲︰‘絕對性寂然，無異無分別；一切衆生等，皆具如來寶。’又雲︰‘遠離諸分別，如虛空遍在；如來性清淨，遍在諸衆生。’修行法門的本質是在于淨化或去除障覆真實的煩惱。一切衆生固然是皆具如來種性，而且解脫是一種否定的歷程，但絕不可因此而認爲非常簡單易成。《般若經》及其他的佛典一再强調菩薩的事業是坎坷多難、難忍難行，需歷經非常久的時間（阿僧祇劫─asaṃkhyeya kalpa），堅忍力行、難忍能忍、難行能行，這樣才能圓滿成辦。這是說，吾人的煩惱、痛苦雖然是那麽的深厚、需要長久的時間才能清除盡淨，但它僅是偶然添附于我們的心靈，所以可以透過般若（理智直觀）而達到預期的效果。中觀認爲般若對于我們錯誤的意志有絕對的對治能力，亦即是中觀肯定我們可以透過相當的努力，以免于痛苦憂戚的侵擾，得大自在、大解脫。這是中觀之‘修行解脫觀’的主要理念。邪惡、錯誤的意志源于對‘真實’的無知（如雲無明緣行），無明一經消除，則種種惡即無所依存，消失無踪。<#>在諸家的解脫觀當中，要數‘絕對吠檀多主義’（Advaita Vedānta）的看法與中觀最接近。解脫（mokṣa）幷不是任何‘求取’（karya）的歷程；而是一種心靈的自然境界。那是無明之捨弃，而且也唯有在這種否定的意義之下，才能說解脫是一種成就。解脫是沒有‘階層’的，而且是無常的；反之，只要有‘階層’，即是生死輪回（saṃsāra）。因爲中觀與吠檀多最關心的是‘真知’的問題，只要是能把握到‘真實’即是解脫。<#>(二)解脫是精神的<#>中觀或其他印度哲學都强調‘至善’的解脫是一種心靈、精神的解脫。這與一般所謂的自由完全不同，一般所謂的四大基本自由──言論自由、結社自由、宗教自由以及免于匱乏之自由──這些都是世俗的、現世的，求取這些自由僅是在于讓吾人過得更好的生活方式，幷不是最終的價值，充其量，這些只是讓個人或團體瞭解自己最高的命運。這些自由意味著某一部份的滿足；但是這些自由往往會被野心家所曲解、濫用。現代人所奉行如儀的言論自由──新聞自由與演講自由──大部份都是宣傳廣告，當初爲爭取言論自由而拋頭顱灑熱血的先烈絕對沒有想到他們的血汗結晶，竟會被某些人拿來作爲謀一己之利、蠱惑人心的工具。許多個人或國家，迫不及待的想要行使免于恐懼的自由權利，而後針對其所謂的假想敵人，進行武裝，擴充軍備以至于肆行侵略，這在目前可說是無日不見，無地不有。人類之追尋免于匱乏之自由可以拯救飽受窮困饑餓肆虐的人民與國家。以人類之利益爲依歸，免除人類于窮困，而要追求此種以天下利益爲利益的自由，必須立足于冷靜、沉著的大前提、捨弃一切自我中心主義。這即是意味著心靈的解脫，使心靈翱翔于海闊天空的境界，這種精神的、心靈層次的解脫，只有個人才能成就。<#>所謂精神的解脫，我們可以作一精確的定義，心靈的解脫有某些顯而易見的特徵。精神心靈解脫的聖者乃是一混然整體、懷抱萬物的人格。在他恢宏的氣象之中，無所謂的內在、表層的動機與無意的原始驅力（drives），他沒有內心的焦慮、混亂、衝突。他是如此的完整、無缺無憾。世人無法以一完整的方式來面對各種情勢及其變化。精神解脫的人是不憂不悔、不疑不懼，他心中的‘結’皆于化解，而與智慧的火花熔而爲一。中觀的般若（空）與吠檀多所謂的‘證悟梵智’（brahmasākṣā-tkāra），乃是轉化吾人的心靈、淨化吾人之內心的最佳‘代理者’，解脫的人不再有激情、偏見。一般佛典都描述佛陀及其他的解脫者有著清晰明澈的皮膚的殊勝儀錶，這即是從生理上來譬喻其心靈的瑩潔。<#>解脫者把個人之善與宇宙之善合一。在內心已先作分別的人必然會有‘你’、‘我’等自他的分別心，解脫者的心境不僅沒有如此的分別，而且連其發生的可能性亦消除殆盡，‘爲我’、自我中心的思想完全不存在。‘衆生’之病即是自己的痛苦，衆生的困難就是我的困難，我的利益就是大家的利益，毫無芥許的保留。中觀學派與唯識心目中理想的菩薩以及大悲的教理，正是解脫心靈的具體表徵。<#>在解脫者的心靈之中，方法與目的已合而爲一。在道德的範圍之內，我們確實做過某些行爲（如慈善等），有助于社會的團結合作，或者是發揮了世俗的善。但是這些慈善與道德行爲往往是外爍的，道德行爲亦常常幷非發自內心的自然舉止，可能是懾服于某種權威，或是恐懼神的威力，或是爲了求取社會的認可。解脫者固然是行善守德，但絕不是爲了求取世間的好處，他是本性如此，他的善是沒有動機的。解脫者的行爲不是一種方法，其本身就是目的。<#>(三)精神之醒悟<#>精神生活的開端乃是源于我們對人類之‘實然’（What is）與‘應然’（Whatshould be）二者强烈的對比的感受而來。這就是苦的意識。‘苦’是一種不可欲、惹人討厭的狀態，但是一切的生靈無不有這種感受；所有的人也都在嘗試，以其各有的方法使自己免于痛苦。然而，對于苦，一般人幷無法深切的解了其强度與範圍。他們天真的認爲苦是暫時的，可以用通常的方法來消除，爲了達到這種目的，他們提出了許多不同的方法，真是形形色色、林林總總。依佛教的看法，精神的醒悟的先决條件在于瞭解幷接受‘苦’是强烈而深刻的，是遍在的，是某種心理不順暢，不過是一切時中，可能發生的‘苦’的一種。除非我們能把這種感受無限的延伸以至于過去、未來、現在三世，否則便是不完整的，對‘苦’算不上有一完整的、正確的感受。我們必須深切的把握到苦的無情殘酷以及苦之起因。就算是地位再高，也不能免于某種形式的苦。有些感受起初似乎是快樂愉悅的，其實却是正在形成的苦；因爲我們總是希望快樂常存、好事常在，但是‘好花不常開、好景不常在’，一旦此一深切的渴望受到挫折，無法如願，則怨懣憤怒隨之而來、執著嗔恚隨之而生；這就是輪回系縛。<#>每一印度哲學思想都是以討論‘苦’的問題爲其思想的開端，而在討論屬于感受上的苦的同時，又都談到理智上所謂的‘虛幻’、‘如幻如化’的心識。這是印度哲學思想的兩大議題，情感上之‘苦’的感受以及理智上之‘虛幻’的認識。印度佛教一再强調‘苦’的種種，甚且可以說佛教一切思想不過是解决‘知苦’與‘斷苦’這兩大問題。四聖諦的前兩個聖諦說是在說明‘知苦’︰<#>(1)苦諦──對苦深切的、如實的感受。<#>(2)集諦──對苦之生起的因緣能深切、確實的瞭解。<#>佛教認爲︰一切現象無非是苦──具體實在的苦或是可能發生的苦。一切皆苦的看法乃是根植于佛教各宗各派所共許的‘緣起法’，而‘十二緣起’就是在說明世間的相續不絕（kevalasyaivam etasya duh!khaskandhasyasambhavah!）。<#>苦固然是存在的；但是因爲它是‘緣已生法’（pratityasamutpanna）──受各種條件、環境所支配，所以苦是可以消除的，這幷不是‘人類的新希望’，而是佛教對苦的觀察所得的結果。如果苦是一個冷酷的自然事實，而不是無明與業的結果，則我們一切的努力終究是要歸于虛妄、徒勞無功，如此則人類即不可能有心靈的生活，人類將永遠閉鎖在‘苦’的淵藪、永不得翻身。所以‘業’爲宇宙構成的根本動力是一個不容否認的說法。佛陀自始即排斥各種形式的唯物論（ucchedavāda）與宿命論（akriyāvāda），因爲這些學派根本否認業力論。複次，如果還有其他更有效的方法以祛除‘苦’，則人類根本不必求諸哲學。佛教認爲︰接受世間方法不但無法祛除‘苦’，而且反而會加深系縛，唯有般若能從根本救起，把‘苦’的本源除去，有了這種醒悟才是人類心靈提升的開端。<#>佛典常告訴信衆‘佛法難聞，佛道難行’，行者必須堅忍以行、勇猛精進、發菩提心、行菩薩行，一切的努力均回向于無上正等正覺。<#>◎附五︰〈二解脫〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>(一)有爲解脫與無爲解脫︰依《俱舍論》卷二十五所述，有爲解脫是以無學的無漏勝解心所爲體，離煩惱的系縛，無礙自在地轉所緣之境，此名有爲解脫；無爲解脫是指斷三界煩惱而得的擇滅無爲。此中之有爲、無爲系依據與爲作造作是否有關而分。又，《大乘義章》卷一根據《相續解脫經》的小注，則以‘五分法身’爲有爲解脫，‘涅槃’爲無爲解脫。<#>(二)心善解脫與慧善解脫︰出自北本《涅槃經》卷二十五，其文雲（大正12·515b）︰<#>‘云何菩薩心善解脫？貪恚痴心永斷滅故，是名菩薩心善解脫。云何菩薩慧善解脫？菩薩摩呵薩于一切法知無障礙，是名菩薩慧善解脫；因慧解脫昔所不聞而今得聞，昔所不見而今得見。’<#>(三)心解脫與慧解脫︰此系有爲解脫之分說。心解脫是與心王相應的勝解，慧解脫則是與慧心所相應的勝解。即前者解脫貪愛，後者遠離無明。此二者與無爲解脫合稱爲三解脫。<#>(四)慧解脫與俱解脫︰系九無學的一部分，慧解脫是以慧力解脫障而斷煩惱者；俱解脫指慧障與定障都解脫者。<#>(五)時解脫與不時解脫︰時解脫是待時解脫，詳稱爲時愛心解脫，指鈍根的羅漢等待勝緣入定，解脫煩惱。不時解脫又稱不動心解脫，指利根羅漢不待時，自在入定，解脫煩惱。<#>(六)性淨解脫與障盡解脫︰性淨解脫，謂衆生本性清淨，自離染污系縛之相。障盡解脫指衆生滅盡客塵煩惱的惑障而得自在。此可與《究竟一乘寶性論》卷四〈身轉清淨成菩提品〉的自性清淨、離垢清淨對配。<#>［參考資料］　《中阿含經》卷三十；舊譯《華嚴經》卷三十八；《大毗婆沙論》卷三十三、卷一五三；《阿毗達磨順正理論》卷七十；《瑜伽師地論》卷八十五；《成實論》卷一、卷十六；《觀音玄義》卷上。<#>


vietnamese:
chư phật bất khả tư nghị bất ưng tư nghị <pttđ>


vietnamese:
chư phật dĩ liên hoa vi toạ sàng <pqđtđ>


vietnamese:
chư phật đồng nhất pháp thân nhi phật hữu đa <pttđ>


vietnamese:
chư phật cảnh giới bất khả tư nghị <pttđ>


vietnamese:
chư phật cảnh giới nhiếp chân thật kinh <cm>

meanings:
(title) Reality Assembly of the Attained Realm of the Buddhas


meanings:
(title) Dhāraṇī of the Essence of the Buddhas


meanings:
6299<一>指一切有為法。所謂行（梵 saṃskāra，巴 saṅkhāra），即表示由因緣和合而造作者。根本佛教中，諸行與「一切」、「諸法」同義。然於部派佛教，則認為諸行僅指有為法，而「一切」、「諸法」不僅指有為法，亦包含無為法。　依存因緣形成之有為法，並非永久不變，而為時常變化流動者（即無常），故謂諸行無常。北本涅槃經卷十四所揭之無常偈，即以「諸行無常」為句首。諸行無常係三法印之一，為佛教之根本思想。〔俱舍論卷二十二、中論觀行品、法華玄義卷十〕　<二>指為達到菩提而於身、口、意所作之善行為。又作萬行。行（梵 caryā，巴 cariyā）乃動作、行為之意。在淨土教，將念佛以外之善行稱為諸行，亦稱定散諸行、餘行。而以諸行得往生極樂者，稱為諸行往生。日本淨土宗派中，又有主張阿彌陀佛本願之真意即在諸行往生之說，稱為諸行本願義；僅依諸行，則無法往生之說，即稱諸行不生義。〔釋淨土群疑論卷四、安樂集卷下〕


vietnamese:
chư hành tịch diệt dữ chư hành phi dị bất dị đẳng <pttđ>


vietnamese:
chư hành hữu tứ đức tướng cập li tứ đức tướng <pttđ>


vietnamese:
chư hành lưu chuyển trí đa chư hành hoàn diệt trí <pttđ>


vietnamese:
chư hành lưu chuyển quá hoạn tướng <pttđ>


meanings:
all things are in a state of incessant change


vietnamese:
tham dục nghiệp đạo hữu tam chủng <pttđ>


vietnamese:
tham dục sinh dĩ do ngũ nhân tịch tĩnh <pttđ>


vietnamese:
tham dục cái chi thực cập phi thực <pttđ>


vietnamese:
tham sân năng biến hoại sở y sở duyên cập sắc hình đẳng <pttđ>


meanings:
Đạo Phật cho rằng chúng sinh hữu tình đều ở trong biển khổ luân hồi sinh tử. Nhà thiền đem việc thoát khỏi sinh tử một cách triệt để làm mục đích tu tập và gọi đó là »siêu việt sinh tử«. Tiết Hoà Sơn Huệ Phương Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »然 五 家 宗 派、 門 庭 施 設 則 不 無、 直 饒 辨 得 倜 儻 分 明 去、 猶 是 光 影 邊 事。 若 要 抵 敵 生 死、 則 霄 壤 有 隔。 且 超 越 生 死 一 句 作 麼 生 道？ – Nhưng ngũ gia tông phái, mỗi tông đều có cách giáo hoá riêng, dù ông phân biệt được rõ ràng thoải mái cũng còn là việc hư huyễn chẳng thật. Nếu muốn đối địch với sinh tử, thì còn cách xa như trời với đất. Thế thì một câu siêu việt sinh tử làm sao nói?«.


meanings:
① Qua, vượt qua. Như độ lượng tương việt 度量相越 độ lượng cùng khác nhau. Sự gì quá lắm cũng gọi là việt. ||② Rơi đổ. Như vẫn việt 隕越 xô đổ, nói việc hỏng mất. ||③ Tan, phát dương ra. Như tinh thần phóng việt 精神放越 tinh thần phát dương ra, thanh âm thanh việt 聲音清越 tiếng tăm trong mà tan ra. Tục gọi lá cờ phấp phới, bóng sáng lập lòe là việt cả. ||④ Nước Việt, đất Việt. ||⑤ Giống Việt, ngày xưa các vùng Giang, Chiết, Mân, Việt đều là nói của giống Việt ở gọi là Bách Việt 百越. Như giống Âu Việt 甌越 thì ở Chiết Giang 浙江, Mân Việt 閩越 thì ở Phúc Kiến 福建, Dương Việt 陽越 thì ở Giang Tây 江西, Nam Việt 南越 thì ở Quảng Đông 廣東, Lạc Việt 駱越 thì ở nước ta, đều là Bách Việt cả, có khi viết là 粵. ||⑥ Một âm là hoạt cái lỗ dưới đàn sắt.


meanings:
① Vượt: 譯山越岭 Vượt núi băng ngàn; 越權 Vượt quyền; ② Sôi nổi: 聲音清越 Âm thanh sôi nổi; ③ Càng... càng...: 腦子越用越靈 Đầu óc càng dùng càng minh mẫn.【越發】việt phát [yuèfa] a. Càng...: 過了中秋，天氣越發涼快了 Sau Trung thu, trời càng mát; b. Càng... thêm, càng... hơn: 越發堅定 Càng thêm kiên định ; 夜越發黑，星星越發明亮 Trời càng tối, ánh sao càng sáng tỏ hơn;【越加】việt gia [yuèjia] Như 越發; 【越樣】 việt dạng [yuèyàng] (văn) Khác thường, đặc biệt, hết sức: 一笑千金，越樣情 深 Một nụ cười giá đáng ngàn vàng, tình sâu khác thường (Hoàng Đình Kiên: Lưỡng đồng tâm); ④ (văn) (gt) Đến (lúc): 越翼日戊午 Đến giờ mậu ngọ ngày hôm sau (Thượng thư: Thiệu cáo); ⑤ (văn) (lt) Và, cùng: 予惟用閔于天越民 Ta chỉ lo cho mệnh trời và dân chúng (Thượng thư: Dân sảng); ⑥ (văn) Trợ từ đầu câu (dùng để thư hoãn ngữ khí): 越予小子考翼，不可征，王害不違卜？ Những kẻ phản loạn bỏ trốn kia đều là bậc trưởng bối của ta, không nên thảo phạt, nhà vua vì sao không làm trái việc bói (Thượng thư: Đại cáo); ⑦ (văn) Rơi đổ: 隕越 Rơi đổ, hỏng mất; ⑧ [Yuè] Nước Việt (một nước đời Chu, ở miền đông tỉnh Chiết Giang Trung Quốc); ⑨ [Yuè] (Nước) Việt Nam; ⑩ [Yuè] (Họ) Việt.


meanings:
5278越南（Vietnam）地處中南半島諸國之最東，爲熱帶國家，面積約爲臺灣九倍，人口爲臺灣三倍，於東南亞諸國，僅有越南自古受中國文化薰陶，且傳入大乘佛法，餘如緬甸、高棉、泰國、寮國等，均係由錫蘭（今斯里蘭卡）傳入之上座部佛教。越南，北接中國滇、粵，西鄰高棉、寮國，東面與南面瀕臨南海，國土呈Ｓ狀之狹長形。在中國秦代時，將越南之河內納入版圖，時稱象郡，漢武帝改爲交趾郡，西晉時越南稱交州，唐代則設安南都護府，惟當時之越南，僅指今北越而言。　將佛教傳入越南者，相傳爲二世紀末之道教徒牟子，惟考其年代，不無可疑。較可信者，爲梁高僧傳卷一所載，康僧會（三世紀）曾因父經商而移居交趾，彼時越南已有人出家，且有三藏教典。至第八世紀頃，越南受印度影響甚鉅，大唐西域求法高僧傳即載有明遠、僧伽跋摩、曇潤、慧命等經印度抵交趾之事蹟；此外，同書亦載有交趾出身之僧人運期、解脫天、窺沖、慧琰等。西元二世紀至十世紀可謂爲越南佛教之傳入期，十世紀末至十四世紀末爲發展期，其間有丁朝之丁先皇於西元九七一年定文武僧三道品階。其後黎朝繼起，帝黎桓遣使入宋乞請大藏經等。一○一○年，李朝王統繼起後，越南佛教進入黃金時代，是時頗受宋朝影響，或迎三藏教典，或倣宋制，以考試百姓而度爲僧，並設立戒場以傳授戒法，李朝第三主聖宗（1054～1072 在位）甚且被形容爲印度之阿育王。其後第四主仁宗、第六主英宗、第七主高宗皆爲崇信佛法且大力護持佛教之君王。計李朝八主凡二百一十五年，先後興建興天御寺、五鳳星樓、勝嚴寺、天王寺、崇度報天寺、永隆聖福寺、真教寺等諸多名剎，然至第八主惠宗（1211～1224 在位）時國勢衰頹至極，帝乃退位出家，號「惠光大師」。代李朝者爲陳朝（1225～1400），凡一百七十五年十二主，亦採保護佛教政策，惟至末期則漸有限制佛教之舉，如規定僧人未滿五十歲者一律參加考試。十五世紀以後，正值明代大興儒學，越南亦大量傳入儒學，宗教方面則道教、喇嘛教日盛，正統佛教遂漸衰頹，代之而起者爲儒釋道三教融合之新局面，大抵王室側重儒學，民間則對佛教保有相當信仰。十九世紀末期，法國佔有越南，由於法國殖民政府支持天主教，頒布各種限制佛教發展之法令，越南佛教因之極度衰頹；此一頹勢，直至二十世紀越南佛教展開復興運動之後始漸復甦。　大抵而言，越南佛教之特色，可謂是中國南方禪宗之支系，於義學方面，無何發展。約可歸納爲毘尼多流支、無言通、草堂等禪宗三大法統。毘尼多流支爲中國禪宗三祖僧璨之弟子，約六世紀末抵越弘法；無言通自謂得法於百丈懷海，約與溈山同時（九世紀前半）；草堂禪師爲中國人，於李朝第三主聖宗時代，行化至占城之際，被視作囚兵俘至越南。至十七世紀時，越南禪宗一時絕跡，頓由淨土宗取代，新成立竹林蓮宗，以阿彌陀佛爲信仰中心，乃至成爲以後北越佛教之主流。越南古來盛行之佛典，除漢文經典外，有倣漢字而製之「字喃文字」（陳朝時代），字喃文字之佛典有金剛經國音、法華國語經、阿彌陀經演義等。今羅馬拼音十分普及，字喃幾不再使用。　二十世紀以來，越南佛教振興運動蓬勃發展，一九三一年，「南圻佛學研究會」首先創立於西貢，其後中越、北越相繼成立佛學會。共同致力於復興禪宗、培養佛教青年，倡用越語代替以往所用漢文，並陸續出版各種越文譯本之佛教經典及雜誌。第二次世界大戰雖使此運動一度停頓，戰後，越南獨立，佛教復趨重振。一九四九年開始，於素蓮、智海大師領導下，重修寺院、整頓制度、創辦佛學院，並確立體制嚴格而全盤統籌之佛學院制度，此外又推動恢復翻譯、著作、出版等佛教文化工作，並設立慈善機構等。一九五○年，中越、北越成立聯合性之新佛學會，致力於統一佛教、普及教理等。一九五四年，日內瓦協定將越南分裂爲二，北越與南越佛教之統一發展因而被阻。於北越，以胡志明爲首之共黨政權下，宗教活動遭受全面扼殺。於南越，則爲吳廷琰之共和政府，主張堅決反共、宗教自由、民主選舉等，惟因吳廷琰及其家族逐漸專權，政府漸趨腐敗，政策措施亦走向軍事警察之體制，用以鎮壓民眾日漸激烈之抗議行動。一九六三年，佛教徒挺身而出，抵抗無理之鎮壓，彈劾政府之獨裁腐敗，於軍警鎮壓下，犧牲生命之佛教徒爲數眾多，其中甚而有當街自焚之僧侶，及其他表示強烈不滿之慘烈行動，形成長達十個月之激烈鬥爭，導致當時業已時機成熟之軍事政變爆發，推翻吳廷琰之獨裁政權。未久，即爲楊文明、阮高棋等軍事集團之交互爭權執政，其間，越南十一個佛教會在西貢舍利寺統合爲一個「統一佛教教會」，對政府進行長期而嚴厲之批判，同時各宗派之新興教團亦極力發展組織，推動弘法活動。　自二十世紀中葉至淪陷爲止，越南人民約百分之八十爲佛教徒，然部分舊信仰者未必爲正信之佛弟子；至於新佛教運動者以中越、北越爲多，而推動此一新興佛教運動者，即爲越南佛教總會。總會之下，包括南越僧伽教會、南越佛學會、越中僧伽教會、北越駐南部之僧伽教會、中部駐南部佛教會、越南佛教會（即北越駐南部者）。除繼續以往之佛教事業外，並設立佛學堂，保送僧人出國，利用傳播媒體，積極擴展會務，宣揚佛陀正法，對內教育訓練，對外醫濟貧病。其中，南越佛學會所建之舍利寺，已成爲當時越南佛教之領導中心。　一九六七年，軍人出身之阮文紹被選爲總統，其時越共對越南之攻勢愈形擴大。一九七二年阮文紹宣布終止全國村莊對民意代表之選舉權，民情譁然，局勢混亂，加上美國國內反戰情緒高昂，一九七三年最後一批駐越之美軍奉調回國，越共旋即傾其全力攻入南越。一九七五年西貢淪亡，整個越南佛教亦隨之瓦解，越南僧侶逃亡世界各地，與數十萬難民同其命運。〔大唐西域求法高僧傳、禪苑傳燈輯錄卷上、三祖實錄、三教通考、古珠法雲佛本行語錄、安南志略、大越史記、大南實錄、越南佛教史略（聖嚴）、越南之佛教（慧海，現代佛教學術叢刊(83)）、佛教史年表（望月信亨）、南方佛教四樣態（龍山章正）〕


vietnamese:
việt đại sư giáo đoạ ác hiện hành <pttđ>


meanings:
6168巴利語 abhidhamma-mātikā。為上座部佛教所採用的諸法分類之準則。南傳佛教七大論書之一之法集（巴 Dhamma-saṅgaṇi），書中之卷首部分即揭出一二二門，稱為論本母或本母（巴 mātikā），以之為了別諸法之基準。一二二門可大別為三聚（巴 tika）二十二門與二聚（巴 duka）百門兩類。三聚二十二門如下：(一)善法、不善法、無記法。(二)樂受相應法、苦受相應法、不苦不樂受相應法。(三)異熟法、異熟法法、非異熟非異熟法法。(四)已取當取法、不已取當取法、不已取不當取法。(五)已染當染法、不已染當染法、不已染不當染法。(六)有尋有伺法、無尋唯伺法、無尋無伺法。(七)喜俱行法、樂俱行法、捨俱行法。(八)見所斷法、修所斷法、非見非修所斷法。(九)見所斷因法、修所斷因法、非見非修所斷因法。(十)流轉法、還滅法、非流轉非還滅法。(十一)有學法、無學法、非有學非無學法。(十二)小法、大法、無量法。(十三)小所緣法、大所緣法、無量所緣法。(十四)劣法、中法、勝法。(十五)邪定法、正定法、不定法。(十六)道所緣法、道因法、道增上法。(十七)已生法、不已生法、當生法。(十八)過去法、未來法、現在法。(十九)過去所緣法、未來所緣法、現在所緣法。(廿)內法、外法、內外法。(廿一)內所緣法、外所緣法、內外所緣法。(廿二)有見有對法、無見有對法、無見無對法。　其次，二聚百門可細別為十三類，即：(一)因類六門，(二)小中二聚七門，(三)漏類六門，(四)結類六門，(五)繫類六門，(六)暴流類六門，(七)軛類六門，(八)蓋類六門，(九)取著類五門，(十)大中二聚十四門，(十一)取類六門，(十二)染類八門，(十三)餘二聚十八門。　以上一二二門中，二聚之大中二聚的內法、外法，餘二聚之見所斷法、修所斷法、見所斷因法、修所斷因法、喜俱行法、樂俱行法及捨俱行法等九法，與三聚中之同法重複。　要之，論本母乃分類諸法之準則，巴利諸論書大多採用此一準則以分別闡說諸法，如上記所舉法集（論）之本文，於第一心生起品及第二色品係基於一二二門之第一善、不善、無記等三法為基礎，以此說明心、心所及色，於第三總說品及第四義釋品，係依一二二門全體為基礎來解說一切法；又其後之諸論亦一貫適用此分類法門，如分別論（巴 Vibhaṅga）之各品末所存在的問難（巴 Pañha-pucchā），及界論（巴 Dhātukathā）之各品末置該品所論之名目，皆以一二二門來分別；發趣論（巴 Paṭṭhāna）則說明一二二門與二十四緣相互間之關係。〔南方上座部論書解說、B.C. Law: A History of Pāli Literature, vol. Ⅱ〕（參閱「經本母」5550）


meanings:
Biện luận đạo pháp, đọ cơ phong. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »師 與 文 遠 論 義 曰： 鬥 劣 不 鬥 勝。 勝 者 輸 果 子。 – Sư đọ cơ phong với Văn Viễn, bảo rằng: Đấu kém chớ chẳng đấu hơn. Người nào hơn phải thua trái cây«.


vietnamese:
luận nghĩa quyết trạch thất chủng <pttđ>


meanings:
Most eminent in explicating the inner meaning of the doctrine


vietnamese:
chư chuyển thức dữ a lại da thức tác nhị duyên tính <pttđ>


vietnamese:
chư thích tử dĩ hoả tụ nghiệm la hầu la <đpb>


vietnamese:
chư thích tử dĩ hoả tụ nghiệm la hầu la <pqđtđ>


vietnamese:
chư a la hán bất giai hồi hướng bồ đề <pttđ>


vietnamese:
chư tuỳ phiền não tứ tướng sai biệt <pttđ>


meanings:
all kinds of difficulty; all kinds of suffering


meanings:
① Lời tục ngữ. ||② Viếng thăm. ||③ Thô tục.


meanings:
(văn) ① Tục ngữ, ngạn ngữ, cách ngôn: 古諺 Tục ngữ xưa; ② Thô tục, thô lỗ, không cung kính; ③ Viếng thăm gia đình người chết (như 唁, bộ 口).


meanings:
6297請參閱 天台四教儀（An-mun）李朝世宗時代所制定之朝鮮文字。正式稱為「訓民正音」。諺文係對於漢字而自謙之稱，現稱 Han-krur（大字之意）。　朝鮮語之音節分成初聲（頭子音）、中聲（中母音）、終聲（末子音）三部分，諺文為其中表初聲及終聲（兩者共用同一文字）之十七個子音文字，加上表中聲之十一個母音文字，凡二十八字（子音文字中的三字今日不使用）。關於諺文之原形，據世宗實錄載，傳說係模仿中國之古篆。　諺文之佛典，可分為諺解、諺譯、音譯三類。其中，諺解是以諺文之助詞解說漢文者，諺譯是以朝鮮語翻譯漢文者，音譯是以諺文音譯漢字音者。諺譯或有交雜漢字之直譯與獨為諺文之意譯，實際上則在一書中同時並用。諺文佛典最古者為「釋譜詳節」與「月印千江之曲」，世祖合以上兩書刊行為月印釋譜。更在即位七年（1461）時，為漢文及諺文佛典之刊行，設置刊經都監，遂開版諺文之首楞嚴經、法華經、般若心經、金剛經、阿彌陀經、圓覺經、御譯禪宗永嘉集、牧牛子修心訣等。由於刊經都監遭執拗之儒臣反對，於開創後十一年廢止；其後在各地寺剎仍有諺文佛典刊行。〔朝鮮佛教通史下編〕


meanings:
① Quên, cũng như chữ huyên 諠. ||② Cùng nghĩa với chữ huyên 萱, như yên đắc huyên thảo, ngôn thụ chi bối 焉得諼草言樹之背 (Thi Kinh 詩經) sao được cỏ huyên, trồng ở sau nhà. ||③ Lừa dối.


meanings:
(văn) ① Lừa dối; ② Quên (như 諠); ③ Cỏ huyên (dùng như 萱, bộ 艹).


meanings:
① Dạ. Dạ nhanh gọi là duỵ 唯, dạ thong thả gọi là nặc 諾. Thiên nhân chi nặc nặc, bất như nhất sĩ chi ngạc 千人之諾諾，不如一士之諤 nghìn người vâng dạ, không bằng một người nói thẳng. ||② Vâng, ừ, ưng cho. Như [/b] bất khinh nhiên nặc[/b] 不輕然諾 không dám vâng xằng. Tục ngữ nước Sở có câu: Đắc hoàng kim bách cân, bất như đắc Quý Bố nhất nặc 得黃金百斤不如得季布一諾 được trăm cân vàng, không bằng được một lời vâng của ông Quý Bố. Bây giờ gọi lời vâng, lời hứa là kim nặc 金諾 là vì đó. ||③ Văn thư có chữ kí riêng làm dấu hiệu gọi là nặc. Như hoạch nặc 畫諾 kí tên kèm làm hiệu.


meanings:
① Đồng ý cho, bằng lòng hứa: 許諾 Hứa hẹn; ② Vâng dạ, ừ (có thể dùng độc lập để đáp vâng, biểu thị sự tán thành hoặc đồng ý); ③ (văn) Chữ kí riêng trên giấy tờ để làm dấu: 畫諾 Kí tên làm dấu.


meanings:
（梵 nagna，巴 nagga，藏 tshan-po-che）詳稱摩呵諾健那（mahā-nagna）。梵名音譯又作荼健那，意譯露形身、露形神或露身，系一具有大力氣之神祇。《大毗婆沙論》卷三十雲（大正27·155b）︰‘十大香象力等一大諾健那力。’《俱舍論》卷十一雲（大正29·57a）︰‘如是風輪其體堅密，假設有一大諾健那，以金剛輪奮威懸擊，金剛有碎，風輪無損。’關于其譯名，《翻譯名義集》卷二雲（大正54·1086b）︰‘諾健那，此雲露形神。即執金剛力士也。’<#>［參考資料］　《俱舍論》卷二十七、《俱舍論光記》卷十一、卷二十七；《玄應音義》卷二十四；《慧琳音義》卷七十。<#>


meanings:
6312梵語 nyagrodha，巴利語 nigrodha,nigoha。類似榕樹之桑科植物。產於印度、錫蘭。又稱尼拘律樹、尼俱類陀樹、尼拘陀樹。意譯無節、縱廣、四維、多根。學名 Ficus indica。樹幹端直高大，覆地甚廣，有下垂之氣根，氣根達地復生根向四周擴張生長。大智度論卷八載，佛曾以此樹可蔭覆五百車乘，而其種子小於芥子，比喻老女人以淨信心供養佛，其因固小，而能得極大之果報。過去七佛中之第六佛迦葉如來，即以此樹為道場樹。〔長阿含卷一大本經、雜阿含經卷三十三、俱舍論卷六、慧琳音義卷十二、卷十五〕


meanings:
→ kính sơn đạo khâm thiền sư 徑山道欽禪師; → hưng dương đạo khâm thiền sư 興陽道欽禪師; → chương nghĩa đạo khâm thiền sư 章義道欽禪師


meanings:
① Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Chiêu Khánh Đạo Khuông. Sư trụ núi Hưng Dương ở Sính Châu (nay là huyện Kinh Sơn, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc. ② Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Thái Nguyên (nay thuộc tỉnh Sơn Tây), nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Thê Hiền ở Lô Sơn. X. Pháp Khâm.


meanings:
Từ dùng để gọi thiền nhân. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 眞 佛 無 形 眞 法 無 相。爾 只 麼 幻 化 上 頭 作 模 作 樣。 設 求 得 者。 皆 是 野 狐 精 魅。 並 不 是 眞 佛。 – Đạo lưu! Chân Phật vô hình, chân pháp vô tướng. Các ông chỉ muốn ở trên huyễn hoá làm dáng làm điệu, đủ thứ mong cầu, dẫu cho cầu được cũng là dã hồ tinh, chẳng phải là chân Phật«.


meanings:
(1400-1470) Thiền tăng đời Minh, họ Đậu, tự Long Thất, tên Nhật Bản là Long Thất Đạo Uyên, người xứ Ninh Ba, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền Sư Vĩnh Từ chùa Đông Minh, Nam Xương, Giang Tây, đời thứ 29 hệ Nam Nhạc, đời thứ 12 tông Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Thiên Long. Tác phẩm: Long Thất Quốc Sư ngữ lục.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Thừa Thiên Vĩnh An ở Tô Châu. Tác phẩm: Cảnh Đức Truyền Đăng lục, 30 quyển.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trịnh, người xứ Phúc Đường (nay là huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư trụ núi Thùy Long, Tuyền Châu.


meanings:
① Thiền tăng đời Ngũ Đại (?-961), họ Vũ, người xứ Hà Trung (nay là huyện Vĩnh Tế, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Huệ Nhật Vĩnh Minh ở Hàng Châu. ② Thiền tăng đời Tống, hiệu Tham Liêu Tử, nối pháp Thiền sư Đại Giác Hoài Liễn, tông Vân Môn. Tác phẩm: Tham Liêu Tử Thi tập 12 quyển.


meanings:
(1616-?) Thiền tăng đời Thanh, họ Dương, hiệu Không Cốc, người xứ Trung Nam (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mẫn Thọ Như Tướng, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Tam Thánh ở Nội Giang (nay thuộc Tứ Xuyên). Tác phẩm: Không Cốc Đạo Trừng Thiền sư Ngữ lục 20 quyển.


meanings:
① Thiền tăng đời Tống (1148-1209) họ Lí, tên Tâm Viễn, tự Hồ Ẩn, hiệu Phương Viên Tẩu, người xứ Lâm Hải (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Người đời thường gọi sư là »Tế Điên«, nối pháp Thiền sư Hạt Đường Huệ Viễn, tông Lâm Tế, phái Dương Kì. 2. Thiền tăng đời Minh (1487-1560), họ Trương, tự Pháp Chu, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Cát Am Tộ, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Pháp Chu Ngữ lục 3 quyển, Pháp Chu Hoà thượng Thượng Ngữ 1 quyển.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển. Sư trụ viện Báo Ân ở Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc.


meanings:
(1600-1661) Thiền tăng đời Thanh, họ Lục, hiệu Tông Bảo, biệt danh Không Ẩn, người xứ Nam Hải (nay là Quảng Châu) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Bác Sơn Vô Dị Nguyên Lai. Sư trụ các chùa: Trường Khánh, Ứng Hồ, Giới Am, Hải Tràng. Tác phẩm: Trường Khánh Tông Bảo Độc Thiền sư Ngữ lục 6 quyển.


meanings:
(term) way, course, a reason (naya, yukta, nyāya)


meanings:
5646梵語 yukti。簡稱爲「理」。指正確之理，即事物之存在、變化必須準據之法則。瑜伽師地論卷三十中舉出四種道理：(一)觀待道理（梵 apekṣā-yukti），又作相待道理，即真（勝義）與俗（俗諦）相待之道理。(二)作用道理（梵 kārya-kāraṇa-yukti），有因果關係之作用的道理。(三)證成道理（梵 upapatti-sādhana-yukti），又作成就道理，即確認方法之道理。(四)法爾道理（梵 dharmatā-yukti），又作法然道理，如火有熱性，水有溼性，有其本來不變本性之道理。〔解深密經卷五、大乘莊嚴經論卷十二、成唯識論卷八〕


meanings:
Xa, dài: 千里之遙 Xa ngàn dặm; 路遙知馬力 Đường dài biết sức ngựa.


meanings:
① Đứng dừng lại không tiến lên nữa gọi là đậu lưu 逗遛.


meanings:
① Đi bách bộ, đi dạo (dùng như 逗): 遛大街 Đi bách bộ ngoài phố; 遛了一趟 Đi dạo một hồi; ② Dắt súc vật (hoặc mang theo chim) đi dạo thong thả.


meanings:
① Trốn, lẩn. ||② Tự lánh đi. ||③ Nhún thuận. ||④ Kém.


meanings:
① Nhường, từ bỏ; ② Khiêm tốn, nhún nhường, nhún thuận, nhũn nhặn; ③ (văn) Kém hơn: 稍遜一籌 Kém hơn một bậc; ④ (văn) Trốn, lẩn, tự lánh đi.


meanings:
(văn) ① 【雜遝】tạp đạp [zátà] a. Nhiều; b. Lẫn lộn; ② Kịp.


meanings:
① Thay đổi, lần lượt. ||② Một âm là đái. Xúm quanh.


meanings:
① Đưa, chuyển: 請你把書遞給我 Anh đưa hộ quyển sách cho tôi; 傳遞 Chuyển giao; ② Lần lượt, theo thứ tự: 遞進 Lần lượt tiến lên, tiến dần lên.


meanings:
Đời này tiếp nối đời trước, mỗi đời tiếp nối nhau. Khai thị Thiền nhân Đổng Văn Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »金 色 頭 陀、 破 顏 微 笑、乃 至 二 十 八 傳、遞 代 授 手。 – Đầu-đà Ca-diếp rạng mặt mỉm cười truyền cho đến 28 vị Tổ, đời này tiếp nối đời trước trao tay«.


meanings:
Tiếp tục theo thứ tự, lẫn nhau. Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »從 此 共 師 弟 遞 相 成 持。 – Từ đây Thầy trò giúp đỡ lẫn nhau«.


meanings:
① Xa, trái lại với chữ cận 近. ||② Sâu xa. ||③ Dài dặc. ||④ Họ Viễn. ||⑤ Một âm là viển. Xa lìa. ||⑥ Xa đi, coi sơ. ||⑦ Bỏ đi.


meanings:
① Xa, sâu xa, dài dặc: 路遠 Đường xa; 遠親 Họ hàng xa; 差得遠 Kém xa; ② [Yuăn] (Họ) Viễn.


meanings:
(văn) ① Tránh xa, lánh xa: 鬼神敬而遠之 Đối với quỷ thần thì nên kính mà lánh xa (Luận ngữ); ② Ngại đường xa: 叟不遠千里而來 Cụ không ngại đường xa ngàn dặm mà đến đây (Mạnh tử).


vietnamese:
viễn trần li cấu ư chư pháp trung đắc pháp nhãn tịnh <pttđ>


meanings:
(hoá) Men-delevi (Mendelevium, kí hiệu Md).


meanings:
(văn) ① Sắt, sắt tốt; ② Vững chắc, kiên cố.


meanings:
① Rèn đúc. Rèn đúc các loài kim cho đến tốt gọi là luyện. ||② Ðiêu luyện. Phàm cái gì đến cõi tinh đều gọi là luyện. Như luyện tự 鍊字 chữ dùng luyện lắm.


meanings:
① Rèn, đúc; ② Điêu luyện, tinh luyện: 鍊字 Chữ dùng khéo (điêu luyện); ③ Làm cho tao nhã, trau chuốt: 他的文詞缺乏洗鍊 Lời nói của anh ta thiếu trau chuốt; ④ Dây xích (như 鏈).


meanings:
① Cái bầu dầu (trong xe có cái bầu dầu đựng dầu mỡ cho trục nó chạy trơn). ||② Cái nồi hông, nồi, xanh, chảo, xoong. Như đồng oa 銅鍋 nồi đồng.


meanings:
① Nồi, xanh, chảo, xoong: 砂鍋 Nồi đất; 銅鍋 Nồi đồng; ② Điếu, tẩu: 煙袋鍋兒 Điếu, tẩu (hút thuốc); ③ (văn) Bầu dầu (để làm trơn trục bánh xe).


meanings:
① Mạ. Lấy vàng bạc kền, v.v. Mạ trên mặt đồ cho đẹp gọi là độ. Như độ kim 鍍金 mạ vàng.


meanings:
① Cắt cỏ. Con dao cắt cỏ gọi là trát đao 鍘刀.


meanings:
① Dao cắt cỏ.【鍘刀】trát đao [zhádao] Dao cắt cỏ; ② Xắt, thái, cắt: 鍘草 Thái cỏ.


meanings:
(văn) ① Vật trang sức bằng kim loại trên trán ngựa; ② Phần trang sức sau lưng cái mộc (cái khiên).


meanings:
① Gió sắt, rèn sắt. ||② Rửa, mài giũa cho sắc bén. Như đoán luyện 鍛鍊 rèn đúc, rèn luyện.


meanings:
(văn) ① Một loại kiếm (gươm) có ba mũi; ② 【鍠鍠】hoàng hoàng [huáng huáng] (thanh) Tiếng chuông trống.


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ khắc 刻. Khiết kim ngọc 鍥金玉 chạm ngọc trổ vàng. ||② Cái liềm. ||③ Cắt đứt.


meanings:
(văn) ① Chạm trổ: 鍥金玉 Chạm ngọc trổ vàng; ② Cái liềm; ③ Cắt đứt.


meanings:
(văn) ① Một loại ấm để nấu; ② Một loại mũ sắt: 兜鍪 Mũ trụ.


meanings:
① Cái mai, cái rầm, xẻng, thuổng. Như chữ thiêu 鍬.


meanings:
Xẻng, mai, thuổng: 鐵鍬 Cái xẻng (bằng sắt); 煤鍬 Xẻng xúc than; 他挖了一鍬深的土 Nó móc sâu một thuổng đất.


meanings:
(văn) ① Một loại tên đầu bằng kim loại; ② (Chỉ chung) mũi tên.


meanings:
① Phép cân đời xưa, cứ sáu lạng gọi là một hoàn. Nộp tiền chuộc tội, cứ tính số hoàn. Cho nên số tiền chuộc tội gọi là phạt hoàn 罰鍰.


meanings:
(văn) ① Đơn vị trọng lượng thời xưa, bằng 6 lạng; ② Như 環 (bộ 玉); ③ 【罰鍰】phạt hoàn [fáhuán] Tiền phạt.


meanings:
① Lá đồng lá sắt. Đồng sắt đàn mỏng ra từng phiến gọi là diệp.


vietnamese:
hoa nghiêm ngũ thập ngũ sở hội quyển <pqđtđ>


meanings:
(title) Essay on the Five Teachings of Hua-yen


vietnamese:
hoa nghiêm ngũ giáo chương phục cổ kí <pqđtđ>


vietnamese:
hoa nghiêm ngũ giáo chương nghĩa uyển <pqđtđ>


meanings:
5236請參閱 華嚴五教章義苑 [1]請參閱 華嚴五教章 請參閱 華嚴五教章 請參閱 華嚴五教章復古記 請參閱 華嚴五教章義苑 指華嚴經與他經之十種相異之相。華嚴一乘教義分齊章卷一概括諸異相爲十門，以顯華嚴法界之重重無盡，且稱華嚴經爲一乘教義，以別於三乘。此十異即：(一)時異，謂此一乘教義在初時二七日中宣說，猶如日出先照高山；又於此初時攝一切時，無前際、後際之隔；三乘則以隨逐機宜而時不定，未能於一時攝一切時。(二)處異，謂此一乘教義在蓮華藏世界海中眾寶莊嚴之菩提樹下被宣說，如此則攝七處八會等，及其餘不可說不可說之諸世界海於此中；亦即以此一處攝一切處。而三乘教義乃於娑婆界木樹等處宣說，亦無一處即一切處之義。(三)主異，謂此一乘教義是盧舍那十身佛及無盡三世間所說；亦即佛說、菩薩說、剎說、眾生說、三世一切說等；而三乘教義乃化身及受用身等所說。(四)眾異，謂此一乘經首唯列舉普賢等菩薩及佛境界中之諸神王眾，而不同於三乘經之或列聲聞眾，或列大小二眾等。(五)所依異，謂此一乘教起，依佛之海印三昧中出，而不同於三乘教等依佛之後得智出。(六)說異，謂此一乘教義於此一方說一事、一義、一品、一會等時，必賅通十方一切世界皆同此說，具足主伴而共成一部；三乘教義則但隨一方一相說，而無主伴賅通之義。(七)位異，謂此一乘教義之所有位相上下皆齊，於一一位中攝一切位，是故乃至佛等諸位，亦在信等位中，餘位亦然；三乘教義則但隨當位上下階降，皆不相雜。(八)行異，謂於一乘教隨一菩薩而修，則具信等六位，於一一位中，所有定散等差別行相皆於一時遍修；然於三乘教，「十地」以上各階位之菩薩猶各有等別差異，則「十地」以前之菩薩更無法一時遍修。(九)法門異，謂雖有無量之異門，然此經略舉如下十種：十佛、十通、十明、十解脫、十無畏，十眼，十世、十諦、十辯、十不共法，以別於其他三乘經之三佛、六通、三明、八解脫、四無畏、五眼、三世、四諦、四辯、十八不共法等，此中之「十」即用以顯無盡之意。(十)事異，謂此一乘教義法性恆如，隨於舍林、地山等事象，皆是法門；或行、位，或教義等，於一一塵中皆具足法界一切差別事。不同於三乘教義之但說「即空」、「即真如」等。


meanings:
→ thiều châu hoa nghiêm hoà thượng 韶州華嚴和尚


meanings:
Còn gọi: Tùng Ẩn Tháp. Tháp nằm phía đông bắc thị trấn Tùng Ẩn, huyện Kim Sơn, thành phố Thượng Hải, Trung Quốc. Đời Nguyên, Phật giáo đồ sáng lập Tùng Ẩn Thiền Viện, tăng nhân trong Thiền viện chép tay Kinh Hoa Nghiêm 81 quyển. Vì để gìn giữ kinh văn này tăng nhân quyên góp tiền bạc xây tháp để cất chứa kinh văn trong tháp. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 14 (1380) đời Minh phá thổ động công, trải qua bốn năm mới xong. Tháp kết cấu bằng gạch gỗ, 7 tầng hình vuông, theo kiểu lâu các, cao khoảng 51m. Vào đời Minh mà xây tháp vuông bằng gạch gỗ rất là hiếm thấy. Tháp này dù trải qua bao cuộc bể dâu song vẫn đứng hiên ngang bên bờ sông Hoàng Phố.


vietnamese:
hoa nghiêm khổng mục chương phát ngộ kí <pqđtđ>


meanings:
法顯訪此>śśśś.śś壯麗的宮殿，有大小乘佛寺二座，修學之學僧六、七百人。但于六世紀時，由于渾族入侵而完全破壞。及七世紀中葉玄奘訪此時，此城已成廢墟，居民不過千人，城北有阿育王建的地獄、佛足石、鶏園精舍等遺基。九世紀初，波羅朝之王達磨波羅（Dharmapāla）曾都于此，系此古都最後之輝煌期。<#>［參考資料］　《佛般泥洹經》卷上；《阿育王傳》卷三；《高僧法顯傳》；《善見律毗婆沙》卷二、卷三；《玄應音義》卷二十五；A. Cunningham《Ancident Geography of India》；L. Waddell《Excavations at Paṭaliputra and exact Site of Aśoka'sclassic Capital of Pāṭaliputra》。<#>


meanings:
5244又稱賢首宗、法界宗、圓明具德宗。爲我國十三宗之一，日本八宗之一。本宗依大方廣佛華嚴經立法界緣起、事事無礙之妙旨，以唐代杜順禪師（557～640，即法順）爲初祖。本宗依華嚴經立名，故稱華嚴宗。華嚴經係如來成道第二七日，於菩提樹下爲文殊、普賢等上位菩薩所宣說之自內證法門。佛陀入滅後七百年頃，龍樹於龍宮中見此經有三本，以上、中二本非凡力所能持，乃誦下本十萬偈四十八品（或謂三十八品），流傳印度民間，且作大不思議論十萬偈以釋其文義；復作十住毘婆沙論，以注釋華嚴經十地品之一部分，此即華嚴釋論之濫觴。至佛陀滅度後九百年頃，世親作十地經論，解釋十地品；金剛軍、堅慧等諸論師亦先後作十地品之釋論。　我國於東晉義熙十四年（418），由佛馱跋陀羅譯出本經六十卷，即所謂舊華嚴經，未久，有法業講之，並撰華嚴旨歸二卷，是我國講華嚴經之第一人。北魏永平年間（508～511），菩提流支、勒那摩提於洛陽譯世親之十地經論，僧統慧光祖述之，並開立地論宗，著有華嚴經疏十卷、華嚴經略疏四卷，立漸、頓、圓三教判，而以華嚴爲圓教。地論宗雖爲華嚴之別派，然仍以十地經論爲正依，未用及華嚴經。唐代聖曆二年（699），實叉難陀再譯本經爲八十卷，此即新華嚴經；貞元年間，般若三藏譯出普賢行願品四十卷，世稱四十華嚴。依用華嚴經，始爲賢首大師法藏，法藏師事智儼，智儼師事杜順。杜順作五教止觀、華嚴法界觀門等，大爲闡揚華嚴教學，受唐太宗之歸敬。智儼先後習學四分律、毘曇、成實、涅槃，以讀華嚴經有所省悟，乃作華嚴經搜玄記、華嚴孔目章、華嚴五十要問答等，發揮十玄六相之奧旨，奠定華嚴宗成立之基礎。法藏夙受則天武后崇敬，嘗就華嚴經提出疑義；及至永隆元年（680），日照三藏來華，乃以其所進獻之梵本，補原譯經之脫落處；又嘗參與實叉難陀之新華嚴經譯場。著有華嚴經探玄記、華嚴五教章等，並判釋如來一代所說之教典爲三時、五教，以華嚴之法界緣起、事事無礙爲別教一乘。先後講華嚴經三十餘遍，以前二師教學爲基礎，集一宗之大成，觀門教相至此圓備。澄觀注解新譯大經，卷帙數百，世稱華嚴疏主。其下之宗密，曾習禪學，開所謂華嚴禪，此爲教禪一致之始。　本宗歷祖相承，以毘盧遮那爲開法教主，別立十祖，即：普賢、文殊、馬鳴、龍樹、世親、杜順、智儼、法藏、澄觀、宗密；或杜順以下至宗密五師，稱五祖；此五祖加馬鳴、龍樹，則成七祖。宗密示寂後未久，唐武宗「會昌法難」起，經論銷毀殆盡，諸宗一時皆衰。至宋代，子璿重興本宗，門人淨源作疏倡導；又有道亭、觀復、師會、希迪各作五教章之注解，世稱宋代四大家。元代有普瑞、圓覺、本蒿、盤谷、文才、達益巴。明代有德清、古庭、李卓吾、道通、如妃、祖住。清代有周克復、續法等，相繼或作章疏，或敷演華嚴經。民初復有月霞（1861～1918）創辦華嚴大學，智光、常惺、定西、慈舟、了塵等均曾就讀該院，而以常惺爲著。　華嚴宗以五教十宗判釋如來一代教法。五教係依所詮法義之淺深，將如來一代所說教相分爲：(一)小乘教，(二)大乘始教，(三)終教，(四)頓教，(五)圓教。十宗則係依佛所說之義理區別爲：(一)我法俱有宗，(二)法有我無宗，(三)法無去來宗，(四)現通假實宗，(五)俗妄真實宗，(六)諸法但名宗，(七)一切皆空宗，(八)真德不空宗，(九)相想俱絕宗，(十)圓明具德宗。前六宗即小乘教，七至十依序即大乘始教、終教、頓教、圓教，第十即華嚴之教旨。華嚴宗旨雖甚深玄妙，所說多端，其骨幹則不出法界緣起。法界緣起者，宇宙萬象相即相入，此一物爲他萬物緣，他萬物爲此一物緣，自他相待相資，圓融無礙。爲明此事事無礙法界之無盡緣起，本宗立有四法界、十玄門、六相圓融等法門：(一)四法界：事法界、理法界、理事無礙法界、事事無礙法界。蓋法界即總括宇宙萬有之一心，此一心即法界，故稱一心法界；而此一心法界攝上述四法界。(二)十玄門，即以十門開演法界緣起之相狀，說明萬物同體，相即相入，圓融無礙之原理。十玄門有新古之別，智儼、法藏所立，各稱古十玄、新十玄。又藉教義、理事、解行、因果等十項要目（華嚴十義）來闡發諸法皆各具足此十玄門無礙涉入，成一大緣起之圓融玄妙關係。(三)六相圓融，六相者，總相、別相、同相、異相、成相、壞相，一切諸法無不具足此六相，圓融相即無礙。華嚴，就經典而言，係印度佛教中期之大乘作品；就學派而言，則爲中國佛教之宗派，頗能契合國人追求圓融之心態。　朝鮮之華嚴宗係由與法藏同門之新羅僧義湘，稟承智儼之法而傳入海東，爲海東華嚴宗之初祖，與元曉亦共同盛弘本宗。其中，元曉著有華嚴經疏，義湘著有華嚴一乘法界圖等。至高麗時代之王子義天，攜其國之華嚴章疏來宋，投於淨源門下研究宗義，歸國則大弘本宗，故在朝鮮本宗之研學講說較他宗爲盛且久。　日本於養老六年（722）十一月，即已開始書寫新華嚴經，而於天平八年（736）七月，唐代之道璿攜入華嚴之章疏，始傳本宗。新羅僧審祥則爲日本講華嚴經之第一人，亦爲日本華嚴宗之初祖。其後，傳法於日僧良辨，以良辨之奏請，聖武天皇（724～749 在位）敕建東大寺，成爲華嚴之根本道場。後經實忠、等定、正進等傳法至光智，光智係中興華嚴宗之高僧，建尊勝院爲專修華嚴之道場，其下分爲東大寺系、高山寺系。此二系派出凝然、高辨二師，爲鎌倉時代之二大巨匠，同爲復興華嚴之大德。東大寺於明治五年（1872）九月，曾一度爲淨土宗所管轄，至十九年六月方獨立。〔華嚴法界觀門、華嚴經傳記、華嚴經探玄記卷一、卷十九、華嚴經疏卷一、卷二、卷三、佛祖統紀卷二十九、法界宗五祖略記、八宗綱要卷下〕（參閱「十玄門」416、「大方廣佛華嚴經」758 、「五教十宗」1146、「六相圓融」1280、「四法界」1717、「法界緣起」3371、「華嚴十義」5237）


vietnamese:
hoa nghiêm tông chương sớ tinh nhân minh lục <cm>


meanings:
5242請參閱 續華嚴經略疏刊定記 或 華嚴經刊定記<一>位於山西五臺山。爲賢首大師法藏所建五華嚴寺之一。日僧圓仁曾到此參訪。寺內所供奉之文殊菩薩像，靈驗馳名。惜本寺今已廢絕。　<二>位於山西大同市西門內。爲遼金時代我國華嚴宗重要寺廟之一。寺內曾奉安諸帝石、銅像，在當時尚兼具遼皇室祖廟性質。明代中業以後分爲上、下華嚴寺，各開山門，自成格局。上華嚴寺又稱上寺，始建於遼，形制古樸，氣勢雄渾。保大之亂（1122）時毀於兵火。金天眷三年（1140）於舊址重建，大雄寶殿即爲金代之遺物。殿面闊九間，深五間，總面積爲一五五九平方公尺，爲現存遼金時期最大佛殿之一。殿內供奉金身五如來，正中三尊係木雕，爲明代宣德二年（1427），了然禪師所募造，面容上寬下窄，肉髻上有桃狀突起之寶珠，與藏式佛像近似。壇兩側侍立二十諸天，神情不一，姿態各異，皆前傾十五度，別具一格。四壁飾以壁畫，面積廣達八八七平方公尺，爲全國少有。其他尚有明代成化元年（1465）、萬曆九年（1581）所立石碑，殿前有遼太康二年（1076）立之陀羅尼石幢。　下華嚴寺又稱下寺，其正殿（薄伽教藏殿）建於遼重熙七年（1038），爲我國現存最古木造建築之一，亦爲我國現存最完整最古老之教藏殿。殿內所塑大小佛像、菩薩、金剛三十一尊，皆爲遼代原塑。殿後壁之藏經樓閣，欄版花紋，屋頂有瓦獸等裝飾，精細而富於變化，爲我國僅存完美玲瓏之遼代小木作模型。內存明清藏經一千七百餘函，計一萬八千餘冊。　<三>位於山東嶗山之東，那羅延山（華嚴山）山麓。爲嶗山唯一現存之佛寺。明代崇禎時即墨人黃宗昌所捐造，初名華嚴庵，又稱華嚴禪院，後毀於兵火。清代初年，黃坦資助慈霑禪師重建於今址，民國二十年（1931）改今名。山門外有塔院，內有九級磚塔，爲該寺第一代住持慈霑法師之墓塔。寺內舊藏文物甚豐，除大部藏經外，有明版經典、名人書畫、佛像等，惜屢經戰亂，已無所存。　<四>位於陝西長安少陵原半山坡上，北距西安市十五公里。建於唐代德宗貞元十九年（803），爲我國華嚴宗之發源地。明代改稱開福寺。清代乾隆年間，少陵原一部分崩塌，寺內殿宇全毀，今僅存磚塔兩座，東爲華嚴宗初祖杜順禪師塔，西爲華嚴宗四祖清涼國師塔。（參閱「開福寺」5310）　<五>位於四川安岳城外五十公里處。寺內依崖鑿洞，寬八公尺，深十公尺。正壁造華嚴三聖像，兩壁各刻五菩薩像，面頰豐滿，神情自如，衣服輕薄柔軟，線條流暢。左側有般若洞，正壁一佛二菩薩，兩壁下層刻十八羅漢，上層刻二十四諸天，形相古樸，洞有南宋嘉熙四年（1240）題「庚子嘉熙大般若洞」等字，考據其造像藝術風格及形制，當爲宋代作品。　<六>韓國佛教三十一本山之一。位於全羅南道求禮郡智異山，緣起禪師建於新羅時代真興王五年（544），爲韓國四大寺院之一。屬少有之大建築，又稱禪教兩宗大伽藍大華嚴寺。元曉、義湘曾在此講授華嚴經。賢俊於此成立華嚴經社，爲華嚴經弘通之中心。宣祖王二十六年（1592），毀於兵火，三十九年碧巖予以重建以來，成爲禪宗道場。寺內有新羅時代五層之東西兩塔，舍利塔與唐州佛國寺之多寶塔並稱新羅佛塔雙璧。　<七>山號谷汲山，屬日本天台宗，位於岐阜縣揖斐郡谷汲村。建於日本平安時代初期，相傳嘗自土中湧現油料，成爲燃燈用油。此寺受醍醐天皇賜給敕額，成爲一所敕願寺。南北朝時代，曾遭新田軍破壞。寺內收藏許多笈摺（遊方僧所穿之無袖外衣）。


meanings:
Chùa nằm trên sườn núi Na La Diên (cũng gọi núi Hoa Nghiêm) thuộc Đông bộ Lao Sơn, thành phố Thanh Đảo, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc, lưng tựa núi mặt hướng biển, là chùa Phật duy nhất hiện còn trong núi Lao Sơn. Vào niên hiệu Sùng Trinh (1628-1644) đời Minh, Hoàng Tông Xương quyên tạo, ban đầu gọi là »Hoa Nghiêm Am«, cũng gọi »Hoa Nghiêm Thiền Viện«, mặt tây của chùa sau đó bị chiến tranh phá huỷ. Đầu đời Thanh, Hoàng Thản giúp Thiền sư Từ Triêm xây cất lại trên nền hiện nay, năm 1931 đổi tên là »Hoa Nghiêm Tự«. Trong chùa nguyên cất giữ Phật kinh, Phật tượng, thư hoạ danh nhân, do trải qua nhiều lần chiến tranh nay đã không còn. Tàng kinh các cất phía trên sơn môn, bên ngoài gác có hành lang bao quanh, lên gác trông ra xa thấy biển cả mênh mông, trời nước bao la. Phía tây chùa một dặm có khối đá lớn nằm nghiêng như cá, trên có hang nhỏ, dùng tay gõ vào tiếng oang oang tợ như trống da cá, cho nên gọi là »Ngư Cổ Thạch«. Phía tây nam chùa có động Na La Diên rộng 7m, cao và sâu đều 15m, có thể chứa hơn trăm người. Trong động bốn vách nhẵn bóng, đá dưới đáy bằng phẳng giống như gác đá. Tương truyền vào đời Minh Hoà thượng Hám Sơn (tức Thiền sư Đức Thanh) nhân ngưỡng mộ danh động này mà không ngại đường xa ngàn dặm từ Ngũ Đài Sơn đến nơi này.


vietnamese:
hoa nghiêm niệm phật tam muội vô tận đăng <pqđtđ>


meanings:
Record of the Search for the Profundities of the Huayan Sutra


meanings:
5250請參閱 華嚴經探玄記 或 華嚴經疏 請參閱 華嚴五教止觀 [1]請參閱 續華嚴經略疏刊定記 或 華嚴經刊定記佛陀成道最初三七日中說華嚴經，臨滅度時一日一夜中說涅槃經，故有華嚴朝、涅槃夕之稱。


meanings:
(Bud dhavatamsaka-mahavai pul yasutra)###Huayanjing######佛教經典。全稱《大方廣佛華嚴經》，另稱《雜華經》。目前學術界一般認為，《華嚴經》的編集，經歷了很長的時間，大約在西元2～4世紀中葉之間，最早流傳于南印度，以後傳播到西北印度和中印度。有人認為，在梵本《樹嚴經》及《大方廣佛華經》（第58卷）中都提到 ysa 一字，這是于闐文而不是梵文。因此，該經出現的年代和傳播的地區還有待進一步研究。######譯本漢譯3種：①東晉佛陀跋陀羅譯，60卷34品，稱《舊（晉）譯華嚴》或《六十華嚴》；②唐實叉難陀譯，80卷39品，稱《新譯華嚴》或《八十華嚴》；③唐貞元中般若譯，40卷，稱《四十華嚴》，為經中《入法界品》的別譯，全名《大方廣佛華嚴經入不思議解脫境界普賢行願品》。此外，傳譯該經中某一品或一部分的亦不少。從東漢支婁迦讖譯此經別行本《兜沙經》（《如來名號品》）開始，至唐時止，據法藏《華嚴經傳記》所載，這類別行譯本有35部之多。各譯本中，以唐譯《八十華嚴》品目完備，文義暢達，最為流行。其中重要的有支謙譯《菩薩本業經》（光明覺品）1卷；聶道真譯《諸菩薩求佛本業經》（淨行品）1卷；竺法護譯《菩薩十住行道品》（十住品）1卷；祗多蜜譯《菩薩十住經》（十住品）1卷；鳩摩羅什譯《十住經》（十地品）4卷；竺法護譯《等日菩薩所問三昧經》（十寶品）3卷；竺法護譯《度世品經》（離世間品）6卷；聖賢譯《羅摩伽經》（入法界品）3卷；地婆訶羅譯《大方廣佛華嚴經》（入法界品）1卷。藏文大藏經丹珠爾中亦有《華嚴經》，共45品，原本來自于闐，譯者勝友、智軍，校者遍照。######《華嚴經》的梵文本目前只發現《十地經》（相當於《十地品》）和《樹嚴經》（相當於《入法界品》）。在印度，這兩本經是單獨傳播的，在尼泊爾則列入“九法”之中，中國也有單譯本。######內容 主要發揮輾轉一心，深入法界，無盡緣起的理論與普賢行願的實踐相一致的大乘瑜伽思想。漢譯實叉難陀的80卷本，主要講菩薩的十信、十住、十行、十回向、十地等法門行相和修行的感果差別，以及依此修行實踐證得廣大無量功德等，最後宣說諸菩薩依教證入清淨法界、頌揚佛的功德海相等。中心內容是從“法性本淨”的觀點出發，進一步闡明法界諸法等同一昧，一即一切、一切即一，無盡緣起等理論。在修行實踐上依據“三界唯心”的觀點出發，進一步闡明法界諸法等同一味，一即一切、一切即一，無盡緣起等理論。在修行實踐上依據“三界唯心”的教義，強調解脫的關鍵是在心（阿賴耶識）上用功，指出依十地而輾轉增勝的普賢願行，最終能入佛地境界即清淨法界。所提出的十方成佛和成佛必須經過種種十法階次等思想，對大乘佛教理論的發展有很大影響。######此經在隋唐時弘傳極盛，終於出現了專弘《華嚴經》教觀的華嚴宗。7世紀中，新羅僧人義湘來唐受學于智儼，回國後成為朝鮮華嚴宗初祖。8世紀中，此經在日本已有流傳，後有唐道睿東渡弘傳《華嚴經》，為日本華嚴宗初祖。######注疏 在印度有龍樹的《大不思議論》（一部分漢譯為《十住毗婆沙論》），此外有世親的《十地經論》和金剛軍、堅慧的《十地品釋》等。中國的注疏甚多，最主要的有隋吉藏《華嚴經遊意》1卷，杜順《華嚴五教止觀》1卷；唐智儼《華嚴搜玄記》10卷、《華嚴孔目章》4卷、《華嚴五十要問答》2卷，法藏《華嚴經探玄記》20卷、《華嚴經旨歸》1卷、《華嚴經文義綱目》1卷、《華嚴經傳記》5卷、《華嚴一乘教義分齊章》（又稱《五教章》）4卷、《華嚴經問答》2卷、《華嚴策林》1卷、《華嚴經義海百門》1卷、《華嚴遊心法界記》1卷、《修華嚴奧旨妄盡還原觀》1卷，澄觀《華嚴經疏》60卷、《華嚴經隨疏演義鈔》90卷、《華嚴法界玄鏡》2卷、《華嚴心要尖門》1卷，宗密《華嚴原人論》1卷、《注華嚴法界觀門》1卷、《注華嚴法界觀科文》1卷、《華嚴心要法門注》1卷等。此外還有新羅元曉、太賢、表員等人的注疏。（田光烈）######


vietnamese:
hoa nghiêm kinh thất xứ cửu hội tụng thích chương <pqđtđ>

meanings:
5250 請參閱 華嚴五教章復古記 請參閱 華嚴經傳記 請參閱 華嚴經傳記 請參閱 華嚴經傳記 請參閱 大方廣佛華嚴經 [1]請參閱 華嚴經七處九會頌釋章 全一卷。唐代澄觀撰。又作新譯華嚴經七處九會頌釋章、華嚴經七處九會頌。收於卍續藏第四冊。本書乃總合頌分、釋分二部分而成，以五言六十八句之頌，敘述八十華嚴七處九會三十九品之要義。本書雖僅一萬三千餘言，然已將華嚴經要義揭示無遺，且其文辭平易，實爲華嚴教海之入門書。


vietnamese:
hoa nghiêm kinh nội chương môn đẳng tạp khổng mục <đpb>


vietnamese:
hoa nghiêm kinh nội chương môn đẳng li khổng mục chương <cm>

meanings:
(title) Huayan jingnei zhangmen dengza kongmu zhang


meanings:
5250請參閱 華嚴孔目章 [1]請參閱 華嚴孔目章凡十五卷（或十六卷）。唐代慧苑撰。全稱續華嚴經略疏刊定記。又作華嚴刊定記、華嚴經略疏刊定記。收於卍續藏第五冊。內容係開立十門以注釋八十華嚴。十門即：(一)教起所因，(二)藏部所攝，(三)顯教差別，(四)簡所被機，(五)能詮教體，(六)所詮宗趣，(七)顯義分齊，(八)部類傳譯，(九)具釋題目，(十)依文正釋。　撰者慧苑乃法藏門下六哲之一，雖繼承其師之遺志而作此刊定記，然書中背師自立之說不少。直至清涼大師澄觀出，作華嚴大疏鈔以破斥其異轍。又日本早期即依刊定記宣講八十華嚴，及至大疏鈔傳入時，方知其非，以後則依大疏鈔而宣講。〔諸宗章疏錄卷一、東域傳燈目錄卷上〕


meanings:
(title) Dhāraṇī of the Essence of the Avataṃsaka-sūtra


vietnamese:
hoa nghiêm kinh văn nghĩa cương mục <pqđtđ>


meanings:
5252請參閱 新譯大方廣華嚴經音義 請參閱 菩薩本業經 請參閱 華嚴經搜玄記 [1]請參閱 華嚴經刊定記 或 續華嚴經略疏刊定記 【華嚴經疏鈔玄談→】請參閱 華嚴玄談 請參閱 貞元新釋華嚴經疏<一>凡二十卷。唐代法藏著。全稱華嚴經探玄記。又稱華嚴探玄記、探玄記。收於大正藏第三十五冊。本書敘述六十華嚴經之大要，並解釋經之文義，旨在闡釋華嚴宗之中心教義。（參閱「華嚴經探玄記」5252）　<二>凡十卷。唐代澄觀著。全稱貞元新譯華嚴經疏。又稱華嚴經普賢行願品疏、華嚴經行願品疏。收於卍續藏第七冊。本書敘述四十華嚴經之綱要，並解釋其文義。（參閱「貞元新譯華嚴經疏」3955）　<三>凡六十卷。唐代澄觀著。全稱大方廣佛華嚴經疏。又稱新華嚴經疏、清涼疏、華嚴大疏、大疏。收於大正藏第三十五冊。本書爲八十華嚴經之注釋書。（參閱「大方廣佛華嚴經疏」764）　<四>全一卷。作者不詳。收於大正藏第八十五冊。本書爲新譯八十華嚴之注釋書，然非八十華嚴全本之注釋，以其間有跳漏者，故推測本書或係由殘缺之片斷整理而成者。


vietnamese:
hoa nghiêm kinh tuỳ sớ diễn nghĩa sao <pqđtđ>


meanings:
臺北名刹。位于臺北市濟南路。系專弘華嚴教義之道場。民國四十一年（1952）南亭創建，幷延請其師智光爲首任住持。原址在臺北市新生南路。四十三年夏遷至現址。<#>本寺自創建以來，對《華嚴經》的講誦，提倡甚力。此外幷設有信徒共修會、青年佛學研修會，以接引十方善信。在教育方面，另設有︰(1)教育教內僧俗的華嚴專宗學院，(2)教育社會人士的智光高級商工職校。在社會福利方面，有︰(1)華嚴福田功德會，(2)華嚴僑愛兒童村。此外，在分支道場方面，有桃園僑愛佛教講堂及美國聖荷西華嚴佛教會。<#>本寺首任住持智光（1889～1963），江蘇泰縣人。十三歲出家，十七歲受具足戒。爲民初佛教革新運動的發起人之一。民國三十八年來台。五十二年三月示寂。<#>第二任住持南亭（1900～1982），江蘇泰縣人。十歲依智光剃度。曾親近華嚴座主應慈，專研華嚴多年。三十八年與其師智光相偕來台，四十一年創華嚴蓮社。七十一年示寂。有《心經講義》等多種著作傳世。<#>第三任住持成一（1914～　），江蘇泰縣人。十五歲出家，二十三歲受具足戒。三十一年入上海中醫學院，專攻中國醫學。三十七年冬來台。曾膺選中國藥用植物學會理事長。現任（1993）華嚴蓮社董事會董事長。<#>第四任住持了中（1932～　），江蘇泰縣人。幼年出家，十六歲受具足戒。三十八年來台。曾赴日本，取得碩士學位。七十五年任華嚴蓮社第四任住持。現任世界佛教僧伽會中文秘書長、善導寺第八任住持。師曾任中國佛教會秘書長多年，于佛教文化頗盡力推展。1990年代以後，又戮力籌設玄奘大學，目前（1993）正籌備中。<#>第五任現任（1993）住持淨海（1931～　），江蘇泰縣人。九歲出家，十六歲受具足戒。三十八年來台。曾先後至泰國、日本留學，六十一年赴美，六十七年在德州休士頓創佛光寺。著有《南傳佛教史》，譯有《真理的語言》等書。<#>［參考資料］　闞正宗編《臺灣佛寺導游》(二)。<#>


meanings:
(740-835) Thiền tăng đời Đường, họ Hoàng, pháp danh Trí Tạng (vì trùng tên với bạn đồng môn, nên mọi người lấy tên chùa sư trụ trì ghép vào để gọi), người Thượng Cao, Giang Tây, Trung Quốc. Sư nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất, thuộc hệ Nam Nhạc đời thứ 3, trụ trì chùa Hoa Nghiêm. Có ngữ lục truyền bá ở đời.


meanings:
5255請參閱 華嚴玄談乃指描繪華嚴經七處九會或七處八會之圖相。又稱毘盧遮那佛華藏世界圖、七處九會華藏世界圖、華嚴七處九會圖像。據華嚴經傳記卷五唐法誠傳所載，法誠嘗圖畫七處八會像。此乃依據舊譯華嚴經七處八會之說，恐即華嚴變相圖寫之嚆矢。又據唐大薦福寺故寺主翻經大德法藏和尚傳及古今圖書集成神異典第九十一所載唐劉禹錫之毘盧遮那佛華藏世界圖讚序之記載，知唐代法藏及澄觀之門人嗣肇等，皆曾依新譯華嚴經七處九會之說，描寫成圖相。此等圖相皆色彩華麗，構圖廣大，描法精細，然今皆不傳。唯敦煌千佛洞第八、第一○二、第一一七、第一一八、第一六八諸窟，存七處九會之壁畫變相數種。〔華嚴經疏演義鈔卷九、華嚴經感應略記、法界宗五祖略記、P. Pelliot: Les Grottes de Touen-Houang（伯希和第二十二號、第一八四號、第一八五號、第二一六號、第二四一號、第三三二號）〕


meanings:
Viện nằm trên núi Lộc Môn, huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Kiến Vũ (494-498) đời Nam Tề, Tập Úc lập Thiền từ trong núi, và bố trí hai con nai bằng đá cho nên tục gọi »Lộc Môn Sơn«. Từ đời Tùy Đường trở đi, kẻ ẩn dật phần nhiều thích ở nơi này. Hoa Nghiêm Viện xây cất vào đời Đường, Thiền sư Xử Chân hoằng dương thiền pháp ở nơi này bèn trở thành tùng lâm, đời Minh mở rộng xây dựng đổi làm Thiền tự.


meanings:
Tháp trong khuôn viên chùa Lục Dung, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Hình tháp hoa lệ hùng tráng hệt như trụ hoa mọc thẳng lên trời cho nên mới có tên gọi Hoa tháp. Nguyên tên là »Xá-lợi Tháp«, được xây cất vào niên hiệu Đại Đồng thứ 3 (537) đời Lương thời Nam Triều, bên trong cất chứa xá-lợi mà Pháp sư Đàm Dụ mang từ Ấn Độ về. Vương Bột đời Đường từng đi dạo chùa này, có soạn »Quảng Châu Bảo Trang Nghiêm Tự Xá-lợi Tháp Bi Kí«. Niên hiệu Thiệu Thánh thứ 4 (1097) đời Tống trùng tu, bên trong thờ phụng Hiền kiếp thiên Phật tượng, gọi là »Thiên Phật Tháp«. Tháp kết cấu bằng gạch gỗ, cao 57m, hình bát giác 9 tầng, mỗi tầng đều có tầng ngầm gồm 9 bậc 17 tầng, men theo bậc thang lên phía bên phải, xuống phía bên trái. Bên ngoài mỗi tầng đều có hành lang gấp khúc bao quanh, có thể tựa vào lan can nhìn ra xa thấy phong cảnh toàn thành. Đỉnh tháp có trụ đồng thiên Phật được đúc vào niên hiệu Chí Chính thứ 18 (1358) đời Nguyên, thân trụ khắc nổi dày đặc 1020 tượng Phật. Tháp này vẫn còn giữ hình thức và phong cách kiến trúc đời Tống.


meanings:
Chí, 5 quyển, do Giám Truyền soạn vào đời Thanh. Núi Hoa Phong cách huyện Tăng Thành, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 46km về phía nam. Thuở xưa, Dung Lão Hoà thượng từ chùa Hoàng Sơn Giang Tây đi về phía Nam, do mến cảnh đẹp ở núi Nam Tiêu, Tăng Thành nên cất am để ở đấy, chính là Thuỷ tổ của núi này, sau đó am bị hư hoại. Niên hiệu Khang Hi thứ 21 (1682) đời Thanh, Hoà thượng Nam Tiêu đến ở núi này, trên Mai Lâm sáng lập Hải Môn Thiền Tự. Khoảng niên hiệu Càn Long (1736-1795) đời Thanh, Thiền sư Bản Nguyên phấn chí trung hưng, dời điện xuống Mai Lâm, nhưng vẫn để hiệu Hải Môn Thiền Viện. Khoảng niên hiệu Quang Tự (1875-1908), vị tăng ở chùa là Giám Truyền soạn Sơn chí gồm 5 quyển. Quyển đầu trình bày cảnh đẹp. Quyển 2 nói về nhân vật trong viện. Quyển 3 nói về tự sớ cùng bia kí trải qua nhiều đời cùng văn thơ của các du khách. Quyển 4: Phụ lục »Hư Chu Di Cảo« của Giác Hải. Quyển 5: »Tạng Chuyết Đường Thi Tồn« của Giám Truyền. Quyển chí này, tuy lấy tên núi để đặt tên, nhưng kì thực làm ra vì Hải Môn Thiền Tự và được khắc bản vào niên hiệu Quang Tự thứ 26 (1900), được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1.


meanings:
（梵 Kuśala-mūla-saṃgraha，藏 Dge-baḥi rtsa-ba yoṅs-su ḥdsin-pa shes -bya-ba）十卷。姚秦·鳩摩羅什譯。又稱《華首經》、《攝善根經》、《攝諸善根經》、《攝諸福德經》、《攝福德經》等。收在《大正藏》第十六册。全書計有三十五品，叙述佛在王舍城，對舍利弗、目犍連等阿羅漢，及跋陀婆羅、寶積等菩薩，現大神變，十方菩薩見光聞聲而來集，以華供養佛。此即經名之由來。經中述及初期大乘一切法相、毀訾菩薩道所得之苦報、護持大乘之功德福報、依大菩薩行所得之位不退轉、造像及供養塔之功德等。主張真俗一貫法門。按，《佛名經》卷一、《大智度論》卷十、卷三十三、卷四十六、卷一百等，曾揭示此經之經名，可知此經系一甚古之經典。<#>


meanings:
Chia cắt, phân chia. Tiết Tây Thiền Thủ Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »談 玄 說 妙、 撒 屎 撒 尿。 行 棒 行 喝、 將 鹽 止 渴。 立 主 立 賓、 華 擘 宗 乘。 設 或 總 不 恁 麼、又 是 鬼 窟 裡 坐。 – Đàm huyền thuyết diệu, tản thỉ tản niệu, hành bổng hành hát, tương diêm chỉ khát, lập chủ lập tân, hoa phách tông thừa, thiết hoặc tổng bất nhậm ma, hựu thị quỷ quật lí toạ. – Bàn huyền nói diệu, tung cứt vãi đái, sử dụng đánh hét, uống muối giải khát, lập chủ lập khách, chia cắt tông thừa, giả sử tất cả chẳng như thế, cũng là ngồi trong hang quỷ«.


meanings:
① Chùa ở đường Hạ Cửu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Tương truyền vào niên hiệu Đại Thông thứ 1 (527) đời Lương, nơi đây là chỗ đặt chân đầu tiên của Tổ Bồ Đề Đạt-ma khi vượt biển đến Trung Hoa, cho nên gọi là »Tây Lai Sơ Địa«, có cất am Tây Lai. Những năm đầu niên hiệu Sùng Trinh (1628-1643) đời Minh, Tông Phù lão nhân từ Chương Châu đến Quảng Châu thể theo lời thỉnh của Am chủ mà cất đạo tràng. Niên hiệu Thuận Trị thứ 12 (1655) đời Thanh hoàn thành Đại hùng bảo điện, lâu các, đường vũ, liêu thất, kênh đào dẫn nước gọi là công đức thuỷ, trồng cây thành Kì Viên, bảng đề »Hoa Lâm Thiền Tự«. Tông Phù trụ trì chùa này 17 năm, xiển dương tông chỉ Đạt-ma, thường dạy Tam quan ngữ (Ba lời then chốt), đạo phong vang xa, người nghe ngưỡng mộ. Hoa Lâm Tự cùng với bốn ngôi chùa Quang Hiếu, Tịnh Huệ, Hải Tràng, Đại Phật được gọi là »Quảng Phủ Ngũ Đại Tùng Lâm«. Nguyên quy mô rất lớn, hiện chỉ còn La hán đường. Trong La hán đường có thờ 500 pho tượng La hán do tăng nhân bản tự đắp nặn vào niên hiệu Đạo Quang thứ 25 (1845) đời Thanh, trong đó có tượng Mã Khả Ba La. Chính giữa La hán đường có tháp A-dục Vương đúc bằng đồng nặng 725kg. ② Nằm trên sườn phía Nam núi Bình Sơn, khu bắc bộ thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Niên hiệu Càn Đức thứ 2 (964) đời Tống, Ngô Việt Vương họ Tiền chiếm cứ Phúc Châu, bề tôi Bào Tu Nhượng làm Quận thủ xây chùa nơi đây, ban đầu gọi là »Việt Sơn (Bình Sơn) Kiết Tường Thiền Viện«. Khoảng niên hiệu Chính Thống (1436-1449) đời Minh ban cho tấm biển, đổi tên là »Hoa Lâm Tự«. Nguyên có Pháp đường, Hoàn phong đình, Tuyệt học liêu đều đã hư phế. Chỉ còn đại điện mái đơn đỉnh có 9 cây đòn dông, dù được trùng tu qua hai đời Minh Thanh nhưng phần chủ yếu như xà nhà, đấu củng vẫn là nguyên vật lúc mới xây cất, gìn giữ phong cách kiến trúc thời kì Đường Tống, là kiến trúc bằng gỗ cổ xưa nhất ở Trung Quốc từ Trường Giang xuống phía Nam. Đây là hiện vật quý báu dùng để nghiên cứu kiến trúc cổ.


meanings:
（梵 Pāṭaliputra，巴 Pāṭaliputta，藏 Skya-nar-gyi bu）古代中印度摩揭陀國的都城。位于恒河左岸。今之巴丹（Patna）市即其舊址。又作波咤厘子城、波咤梨子城、波羅利弗多羅城、波羅利弗妒路城、巴羅利弗城、巴連弗城、巴陵弗城、波咤羅城、巴鄰城等。按，波咤厘（Paṭali）一詞，原是樹名。<#>依《長阿含》卷二〈游行經〉、《有部毗奈耶雜事》卷三十六、巴利文《律藏》〈大品〉（Mahāvagga）所載，此城系阿闍世王爲防禦跋只（Vajji）族侵略，而令大臣禹舍（Vassakāra）所造。《大智度論》卷三亦載，佛涅槃後，阿闍世王因人民轉少，故舍王舍大城，于其邊更作一小城，名波羅利弗多羅。但有關此城之起源，另有異傳，如梵文《Viṣṇu-purāṇa》謂摩揭陀之都城原在山城（Girivrajapura，即王舍城），但至阿闍世王之孫遷都于華氏城。又，《大唐西域記》卷八記載此城原號‘拘蘇摩補羅’（唐言香花宮城），以王宮多花故名，後更名波咤厘子城。<#>其後，孔雀王朝開祖旃陀羅笈多王亦定都于此地，據當時希臘使節至此地的記錄所載，都城東西約十五公里，南北二點五公里，城周有壕溝。旃陀羅笈多王之孫阿育王，嘗于城西興建阿育僧伽藍（Aśokārāma），舉行第三次經典結集，大力保護佛教。孔雀王朝滅亡後，熏伽（Śuṅga）、案達羅（Andhra-bhita）、笈多（Gupta）各王朝亦皆都于此。五世紀初，法顯訪此地時，猶曾見壯麗的宮殿，有大小乘佛寺二座，修學之學僧六、七百人。但于六世紀時，由于渾族入侵而完全破壞。及七世紀中葉玄奘訪此時，此城已成廢墟，居民不過千人，城北有阿育王建的地獄、佛足石、鶏園精舍等遺基。九世紀初，波羅朝之王達磨波羅（Dharmapāla）曾都于此，系此古都最後之輝煌期。<#>［參考資料］　《佛般泥洹經》卷上；《阿育王傳》卷三；《高僧法顯傳》；《善見律毗婆沙》卷二、卷三；《玄應音義》卷二十五；A. Cunningham《Ancident Geography of India》；L. Waddell《Excavations at Paṭaliputra and exact Site of Aśoka'sclassic Capital of Pāṭaliputra》。<#>


meanings:
5228梵名 Pāṭaliputra，巴利名 Pāṭali-putta。又作波吒釐子、波吒羅、波羅利子、波羅利弗多羅、波吒唎補怛羅、巴羅利弗、巴隣、巴連弗。爲中印度摩揭陀國之都城，位於恆河左岸，即今之巴特納市（Patna）。波吒釐子，原爲樹名，因該城種此樹多，故以之爲城名。本城係摩揭陀國阿闍世王治世時，爲防跋耆族人之侵襲所建。　據中阿含卷六十「八城經」記載，佛陀入滅後，有眾多上尊名德皆曾住於城東南之雞園僧伽藍（梵 Kukkuṭārāma）。善見律毘婆沙卷二載，阿育王即位第十七年，請目犍連子帝須（巴 Moggaliputta-tissa）爲上座，召集長老一千人，於城西之阿育僧伽藍（巴 Asokārāma）從事第三次經典結集，費時九個月。此後，華氏城即成爲印度政治及佛教中心。阿育王並於城南營造大塔，廣爲豎立石柱等。又據大唐西域記所載，龍樹、提婆、馬鳴等諸論師，亦曾於此地降伏外道。至七世紀，玄奘至該城參訪時，城已荒廢。據傳故城之北有佛足石、過去四佛之座、大石室，城南有小石山、五窣堵波，城東南有阿摩落伽大窣堵波，城西北有揵稚窣堵波、鬼辯婆羅門所居處等故基，而於西元七五○年，恆河氾濫時，古都之大部分皆流失。晚近有西方學者從事於故城遺蹟之探討，並發表論著，如：L. Waddell：Excavations at Pāṭaliputra and exact site of Aśoka's classic Capital of Pāṭaliputra；P.C. Mukherji: Excavation of the site of Pāṭaliputra 等。〔長阿含卷二遊行經、舍利弗問經、仁王護國般若波羅蜜多經卷下奉持品、大智度論卷三、華嚴經探玄記卷十五、大唐西域記卷八、A. Cunningham: Ancient Geography of India；N.L. Dey: The geographical dictionary of ancient and mediaeval India〕


vietnamese:
hoa sắc tỉ khâu ni dục tiên kiến phật <đpb>


meanings:
Tháp nằm trong khuôn viên Hoa Tạng Hải Thiền Tự, núi Ngọc Tuyền, trong Di Hoà Viên, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Chùa không còn, chỉ còn thạch tháp. Chùa và tháp cùng được xây cất vào khoảng niên hiệu Càn Long (1736-1795) đời Thanh. Tháp cao 7 tầng hình bát giác, toàn bộ được xây bằng đá cẩm thạch. Hình dáng và cấu tạo tháp phỏng theo kiểu mái kín kết cấu gỗ, đặc ruột bên trong, không có cửa sổ. Toàn diện thân tháp điêu khắc Phật tượng, tranh vẽ truyện Phật kinh và các thứ hoa văn. Phần thắt lưng toà Tu-di khắc tranh vẽ cốt truyện Phật Thích-ca, thợ khắc thành thạo tỉ mỉ, là phong cách nghệ thuật điêu khắc của thời kì toàn thịnh đời Thanh. Tháp sát là một toà tháp Lạt-ma nhỏ theo kiểu Suất Đổ Ba, rất thường thấy trong những tháp vào thời kì Minh Thanh. Tháp được bảo tồn hoàn hảo, chỉ có tác phẩm điêu khắc phần dưới thân tháp bị liên quân tám nước đập phá một phần.


meanings:
（梵 suma-mālā，藏 me-tog-gi phreṅ-ba）用華作成之鬘。即以絲綴花，或結之，作爲頸上身上的裝飾。《玄應音義》卷一雲︰‘梵言俱蘇摩，此譯雲華；摩羅，此譯雲鬘。（中略）案西國結鬘師多用蘇摩那華，行列結之，以爲條貫，無問男女貴賤，皆此莊嚴，或首或身，以爲飾好。則諸經中有華鬘市、天鬘、寶鬘等，同其事也。’作華鬘時多用鮮花，所用的種類幷不一定，主要是選擇有芳香者。<#>以華鬘裝飾人身上，雖是印度風俗，但依戒律，比丘不得裝飾華鬘，僅能懸于室內，或以之供養佛。《十誦律》卷三十九雲（大正23·280a）︰‘有人施僧華鬘，諸比丘不受，不知用華鬘作何物。是事白佛，佛言︰聽受，應以針釘著壁上，房捨得香，施者得福。’《毗尼母經》卷五雲（大正24·828b）︰‘花鬘瓔珞自不得著，亦不得作華鬘瓔珞與俗人著。比丘若爲佛供養，若爲佛塔、聲聞塔供養故，作伎不犯。’後更用來莊嚴佛殿。<#>關于作華鬘之華，《大日經》卷二〈具緣品〉列有鉢頭摩、青蓮、龍華奔那伽、計薩囉、末利、得檗藍、瞻蔔、無憂、底無劍、鉢咤羅、娑羅等等。《毗尼母經》卷五則舉十一種，即優鉢羅華、娑師迦華、瞻卜迦華、阿提目多迦華、打金作華、打銀作華、白鑞華、鉛錫華、作木華、作衣華、作帶華。後世更依《守護國界主陀羅尼經》卷九所述可用種種珍寶作華鬘以爲供養，因而乃有金屬製成的華鬘。可知，除鮮華之外所作成之鬘，亦稱華鬘。<#>密教亦以華鬘供養本尊聖衆，爲六種供養、五供養、八供養之一。亦有華鬘之印明。幷謂此印功力，能流出無漏七覺之華及種種華雲海，周遍法界微塵刹土，以此乃成供養。<#>在古代印度雕刻中，遺留有許多華鬘供養之作品，如加爾各答博物館所藏的阿摩羅婆提（Amaravatī）塔的欄楯雕刻、優薩夫宰（Yusafzai）地方出土的說法佛像之中，刻有許多人運載大華鬘，華鬘上又雕有蓮紋。日本自古即用華鬘莊嚴佛堂，如京都教王護國寺藏有以牛皮作成的華鬘十三枚及斷片四個，陸中中尊寺金色堂內也藏有銅造華鬘。<#>［參考資料］　《蘇悉地羯羅經》卷上〈供養花品、卷下（別本二）〈祈請品〉；《大日經疏》卷七；《大唐西域記》卷二。<#>


meanings:
5255梵語 kusumamālā，音譯俱蘇摩摩羅；西藏語 me-tog-gi phreṅ-ba。即以絲綴花，結於頸項，或裝飾於身上。此爲印度風俗之一。然比丘不得以華鬘裝飾身上，僅能以之懸掛室內，或用以供養佛。中國、日本更轉用爲佛前之莊嚴用品。華鬘以鮮花製成，所用種類並非一定，主要擇其芳香。亦有以鮮花以外之物作成華鬘者，如以青銅等鑄成之金屬圓形板，上面刻鏤花鳥、天女之形，或以牛皮切割而成（稱爲牛皮華鬘）。後世主要皆用金屬製者。　又密教有華鬘之印，此印能流出無漏七覺之華及種種華雲海，周遍法界之微塵剎土，以爲廣大供養。古代印度佛教雕刻中屢見華鬘供養，如加爾各答博物館藏阿摩羅婆提（梵 Amarāvatī）之塔，及由薩忽載州（Yusafzai）地方出土之說法佛等，皆刻有多人運載之大華鬘，華鬘上刻有蓮紋。〔大日經卷二具緣品、毘尼母經卷五、十誦律卷三十九、大唐西域記卷二，玄應音義卷一，印度佛蹟實寫、世界美術全集第十一、第十五〕


meanings:
(thực) ① Niễng (Zizania latifolia). Cg. 茭白; ② Như 菇 [gu].


meanings:
① Rau phỉ, củ cải. ||② Ít, mọn, sơ sài. Như phỉ ẩm thực 菲飲食 ăn uống sơ sài. Tặng đồ gì cho người nói nhún là phỉ kính 菲敬 kính dâng lễ mọn. ||③ Một âm là phi. Như phương phi thời tiết 芳菲時節 thời tiết thơm tho, nói ví dụ mùa xuân hoa cỏ tươi tốt vậy.


meanings:
① (hoá) Phenan-trene; ② Hoa cỏ đẹp; ③ Thơm, hương thơm: 芳菲 Hương thơm của hoa cỏ Xem 菲 [fâi].


meanings:
① Rau phỉ (loại rau cải có củ); ② (văn) Mọn, nhỏ, ít, sơ sài (lời khiêm tốn): 菲禮 Lễ mọn; 菲材 Tài mọn; 菲飲食 Ăn uống sơ sài; 菲敬 Kính dâng lễ mọn Xem 菲 [fei].


meanings:
5258菲律賓位於太平洋西南，隔巴士海峽與臺灣相遙望，全國由七千以上之大小島嶼組成，面積三十萬平方公里，約爲臺灣八倍強，人口約爲臺灣二點五倍，全國人口百分之九十信仰天主教，爲遠東唯一之天主教國家，佛教即在天主教之隙縫中艱苦發展。　早在古代，約於西元八至十三世紀間，建都於今蘇門答臘之佛教大帝國室利佛逝（Sri-vishaya）曾擴張其勢力至菲律賓群島，佛教亦隨之傳入。今菲律賓土語中仍保留有若干梵語成分，地下發掘物更有佛像、蓮花等雕刻品，皆可爲古代菲律賓確曾有過佛教之資證，惜未及生根，回教旋即東來。十六世紀開始，由於西班牙長期殖民，挾其強權武力，逼迫土民放棄原有信仰，皈依羅馬天主教，直至一九四六年，於美國支持下，始成立獨立政府。故近代菲律賓佛教與古代毫無關涉，係由華僑自我國傳入，如首都馬尼拉之中路觀音堂、圓通寺，三寶顏市之福泉寺等，均爲適應僑胞消災祈福之需要而創立者。然此類堂寺，大多由在家人主持，亦缺乏積極籌劃之弘法活動，僅能視爲菲律賓初期之華僑弘布道場。　民國二十年（1931），僑界組織「旅菲中華佛學研究會」，翌年，發行「海國伽音」一期，並於二十五年奠基啟建寺宇，即今之大乘信願寺，乃菲律賓爲弘揚正法而以公共名義興建之第一座寺宇。寺成之次年，由國內迎請性願法師主持，繼續擘劃經營，增建堂舍，購置經藏法器，舉辦講經、念佛共修等活動，未久即成爲僑眾雲集之信仰中心。　除信願寺外，陸續又有華藏、普陀、寶藏、隱秀、宿燕、靈鷲、蓮花精舍等，亦皆莊嚴堂皇。其中，華藏寺在馬尼拉近郊，山林清淨，具有叢林之風，該寺爲性願法師所創，今由瑞今法師接任上座（菲律賓佛教習稱一寺之「住持」爲「上座」）。普陀寺亦在馬尼拉市區，創於三十八年，由如意、如滿二法師推動法務。寶藏寺位於馬尼拉旁之仙范鎮，創於三十七年，多年來由女信士修因主持。隱秀寺位於馬尼拉市郊，爲聞名海外之高齡女信士清和姑所創，清和姑乃太虛大師之在俗弟子，早年隻身渡洋至菲律賓，艱苦護法，幾經輾轉，興建隱秀寺，其後自我國禮請自立法師前往駐錫，今亦成爲馬尼拉佛教之重要道場。宿燕寺爲泉州宿燕寺之分院，靈鷲寺由比丘尼瑞妙法師主事。此外另有劉梅生（後出家，法名覺生）及施性儀等人所召集創設之佛教居士林、瑞今法師創辦之能仁學校、劉梅生創辦之普賢學校、自立法師創辦之慈航季刊等，皆成爲弘傳佛法、推動佛教文化、教育青年之重要基石。同時，世界佛教徒聯誼會亦在菲律賓設立分會，該會所附設之歲暮慈贈會，於社會慈濟工作亦頗多貢獻。　大抵觀之，由於固有之天主教信仰、語言隔閡等實際阻力，菲律賓佛教迄今爲止之發展型態，大多限於華僑圈內，難以打入各階層之菲律賓人中。全國佛教徒約十餘萬人，佔菲律賓各宗教人數之最少數。華僑多爲閩南籍，前往菲律賓弘化之出家人亦多爲閩南籍。就初期之弘傳情形而言，性願法師居於公認之領導地位，長期以來，慘澹弘布，居功至偉，成爲當地佛教界人士仰重之精神領袖。繼性願法師之後，領導菲國佛教發展者，爲閩南佛學院出身之瑞今法師，法師渡洋至菲之前，弘化大江南北多年，投入菲國弘傳行列後，極力興辦教育機構，並推展佛教對外之聯誼，除兼任信願、華藏兩大寺之上座外，又任世界佛教徒聯誼會菲律賓分會主席，於今在教內外皆負有極大之聲望。此外，如善契、如滿、如意、妙欽、自立、唯慈、廣範、正宗、妙門等諸師之致力教化，及高文顯、蔡梅邨、姚迺崑、蘇行三等無數僑胞之鼎力護持，皆有助於菲律賓佛教傳布之大業。


meanings:
【菶菶】bổng bổng [bângbâng] (văn) (Cây cỏ) tốt tươi.


meanings:
① Héo, úa. ||② Một âm là yên. cây thuốc lá.


meanings:
① Dưa muối. Dưa muối để cả cây gọi là trư 菹, thái nhỏ ra gọi là tê 齏. ||② Chỗ chằm cỏ mọc um tùm gọi là trư. Cũng đọc là thư. ||③ Bằm xương thịt (một hình phạt tàn khốc thời xưa).


meanings:
① Dưa muối (để cả cây, không thái nhỏ); ② Bằm xương thịt (một hình phạt tàn khốc thời xưa).


meanings:
① Ðậu, tên gọi cả các giống đậu. Lễ kí 禮記 có câu: Xuyết thục ẩm thuỷ tận kì hoan, tư chi vị hiếu 啜菽飲水盡其歡，斯之謂孝 ăn đậu uống nước hết tình vui, thế gọi là hiếu. Nay ta nói thờ kính cha mẹ là thục thuỷ thừa hoan 菽水承歡.


meanings:
Đỗ, đậu: 啜菽飲水盡其歡 Ăn đậu uống nước hưởng hết niềm vui (Lễ kí); 菽水承歡 (Ngb) Thờ kính cha mẹ.


meanings:
① Rau điềm, tục gọi là quân đạt thái 莙薘菜 củ cải đỏ.


meanings:
Củ cải đường. Cg. 甜菜 [tiáncài]; 莙薘菜 [jundácài].


meanings:
① Dây đậu. Tào Thực 曹植 (192-232) có câu thơ rằng: Chữ đậu nhiên đậu ki 煮豆燃豆萁 nấu đậu đun bằng dây đậu, là vì bị anh là Tào Phi ức hiếp mà nói thế. Nay ta nói anh em tàn hại lẫn nhau là đậu ki 豆萁 là vì thế. ||② Cỏ ki.


meanings:
① Họp. ||② Ðàn. ||③ Cùng nghĩa với chữ tuỵ 悴. ||④ Sắc cỏ.


meanings:
① Cỏ mọc um tùm. (Ngr) Tụ họp: 薈萃 Tụ họp, tụ tập; ② Bầy, đàn, chúng, tụi, bọn: 出類拔萃 Tài ba (giỏi giang) hơn người; ③ (văn) Như 悴 (bộ 忄); ④ [Cuì] (Họ) Tuỵ.


meanings:
① Bồ đào 葡萄 cây nho, quả ăn ngon và làm rượu vang. Vương Hàn 王翰: Bồ đào mĩ tửu dạ quang bôi 葡萄美酒夜光杯 (Lương Châu từ 涼州詞) rượu ngon bồ đào đựng chén dạ quang.


meanings:
① Tì giải 萆薢 cỏ tì giải, củ dùng làm thuốc. ||② Một âm là tí. Áo tơi, áo đi mưa.


meanings:
① 【萆薢】tì giải [bìxiè] Cỏ tì giải (một loại cỏ có rễ cứng, củ dùng làm thuốc); ② [đọc tí] Áo tơi.


meanings:
① Trường sở 萇楚 cây trường sở, mọc từng bụi, quả giống quả đào mà đắng, nên cũng gọi là cây dương đào 楊桃. Ta quen dọc là chữ trành.


meanings:
【萇楚】 trường sở [chángchư] Cây trường sở, cây dương đào.


meanings:
① Cỏ lai. Cỏ mọc ở trong ruộng lúa gọi là thảo lai 草萊. ||② Lai bặc 萊菔 tức là ba lặc 蘿蔔. Xem chữ bặc 蔔.


meanings:
① (văn) Cỏ lai. Như藜 [lí]; ② (cũ) Ruộng bỏ hoang, cỏ dại; ③ (văn) Giẫy cỏ, nhổ cỏ; ④ [Lái] (Họ) Lai.


meanings:
5256（Lévi, Sylvain; 1863～1935）法國之東方學者、印度學者。又譯烈維。誕生於巴黎。西元一八八四年即爲亞洲協會會員。曾從事有關印度所藏寫本之調查工作。西元一八八九年，任教於巴黎大學，教授梵語、印度學、語言學。復於尼泊爾發現爲數甚多之梵語寫本，並致力於梵書、敘事詩、印度希臘文化交流史、梵文學以及梵藏漢佛教文獻之比較工作。尤其對突厥語之研究，給予印歐比較文法學之貢獻甚大。西元一九一三年後，被派至俄國、巴基斯坦、美國等地從事研究工作。並於西元一九二一至一九二二年，應泰戈爾之邀請，至印度演講。　自印度歸國後，即任高等研究學院宗教學主任，陸續校訂出版梵文佛典。並曾以亞洲協會會長、日佛會館館長之身分，三度前往日本，與高楠順次郎博士共同編纂法文佛教辭典（法寶義林）。晚年則主持附屬於巴黎大學之印度文化研究所（Institut de Civilisation Indienne）。其主要著作有印度演劇、馬鳴之研究、梵書之祭祀教義、伯希和探險隊所發現突厥語文書之研究、大孔雀王咒中夜叉之地理目錄、唯識論體系研究資料、尼泊爾等。至於梵文校訂出版之著作有大乘莊嚴經論、敦煌梵本、稱友之俱舍論釋、唯識二十論與世親釋、唯識三十論之安慧釋（及其梵、巴、藏、漢、龜玆文）、法語譯之分別善惡報應經及其釋論。


meanings:
① Kính cẩn. ||② Thê thê 萋萋 tốt um. Thôi Hiệu 崔顥: Phương thảo thê thê Anh Vũ châu 春草萋萋鸚鵡洲 cỏ thơm mọc tốt tươi ở trên bãi Anh Vũ. Tản Ðà dịch thơ: Bãi xa Anh Vũ xanh đầy cỏ non.


meanings:
① (văn) Kính cẩn; ② 【萋萋】thê thê [qiqi] (văn) Um tùm, rậm rạp, tốt um: 芳草萋萋 Cỏ mọc um tùm; 芳草萋萋鸚鵡洲 Bãi xa Anh vũ xanh đầy cỏ non (Thôi Hiệu: Hoàng hạc lâu).


meanings:
① Mầm cỏ, cây cỏ mới mọc đều gọi là manh nẩy mầm. ||② Nói sự gì mới có điềm ra cũng gọi là manh. Như nhị hoạ vị manh 弭禍未萌 ngăn hoạ từ lúc chưa xảy ra. ||③ Bừa cỏ. ||④ Cùng nghĩa với chữ manh 氓.


meanings:
① Mầm (cỏ), nảy mầm, nảy nở, mầm mống; ② Mới xảy ra: 弭禍未萌 Ngăn hoạ khi chưa xảy ra; ③ (văn) Bừa cỏ; ④ Như 氓 (bộ 氏).


meanings:
① Bèo. Vì nó nổi ở trên mặt nước nên gọi là phù bình 浮萍. Nguyễn Du 阮攸: Phù bình nhiễu nhiễu cánh kham ai 浮萍擾擾更堪哀 (Lưu Linh mộ 劉伶墓) cánh bèo trôi giạt đáng thương thay.


meanings:
(thực) Bèo: 小萍 Bèo cám; 桑花萍 Bèo hoa dâu; 槐葉萍 Bèo tổ ong; 青萍 Bèo tấm.


meanings:
① Héo, cây cỏ héo. ||② Ốm chết. Như triết nhân kì nuy hồ 哲人其萎乎 (Lễ kí 禮記) người hiền triết ốm chết mất ư. ||③ Nuy nhuy 萎蕤 hoa nuy nhuy, có khi gọi là uy nhuy 葳萎, dùng để làm thuốc. Một tên gọi là ngọc trúc 玉竹.


meanings:
① Suy sụp, sụt: 價錢萎下來了 Giá đã sụt xuống rồi; ② Mới xảy ra: ② (văn) Chết mất: 哲人其萎乎！ Người hiền triết có lẽ chết mất ư! (Lễ kí: Đàn Cung thượng) Xem 萎 [wâi].


meanings:
Héo, tàn: 炎熱的太陽使草枯萎 Mặt trời nóng bức làm cho cỏ khô héo; 樹木枯萎 Cây cối héo tàn Xem 萎 [wei].


meanings:
Dáng vẻ uể oải, thấp hèn. Lâm Tế ngữ lục ghi: »爾 若 欲 得 如 法。 直 須 是 大 丈 夫 兒 始 得。 若 萎 萎 隨 隨 地。 則 不 得 也。 – Nếu ông muốn đạt được đúng pháp thì cần phải là bậc đại trượng phu mới được; còn nếu thấp hèn uể oải thì không thể được«.


meanings:
① Hạm đạm 菡萏 hoa sen. Còn gọi là hà hoa 荷花.


meanings:
① Cỏ hoàn, cỏ lau. ||② Một âm là chuy. Cỏ bượp, cỏ mọc nhiều. ||③ Cỏ ích mẫu.


meanings:
(văn) ① Cỏ mọc um tùm; ② Cỏ ích mẫu (như 蓷).


meanings:
(hoá) Naptalin (hợp chất hữu cơ, công thức C10H8).


meanings:
① Muôn, mười nghìn là một vạn. ||② Lời nói quá lắm. Như vạn nan 萬難, khó quá lắm, vạn vạn bất khả 萬萬不可 không nên lắm lắm, thật là không thể. ||③ Nói ví dụ về số nhiều. Như vạn năng 萬能 nhiều tài lắm. ||④ Tên điệu múa. ||⑤ Họ Vạn.


meanings:
① Vạn, muôn, mười ngàn: 萬紫千紅 Muôn hồng nghìn tía; ② Nhiều lắm: 千軍萬馬 Thiên binh vạn mã; 萬事起頭難 Vạn sự khởi đầu nan, mọi việc khởi đầu đều khó khăn; ③ Vô cùng, rất, tuyệt đối, quá lắm, hết sức: 萬難 Hết sức khó khăn; 萬萬不可 Tuyệt đối không thể (không nên); 萬不能行 Tuyệt đối không được làm; ④ [Wàn] (Họ) Vạn. Xem 万 [mò] (bộ 一).


meanings:
Còn gọi: Thiền Sư Tháp. Tháp ở thôn Tây Kinh, làng Trấn Hồ, phía tây thị trấn Quang Phúc, huyện Ngô, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Tháp xây vào niên hiệu Đại Đức thứ 10 (1306) đời Nguyên, hình vuông toàn dùng đá xanh xây cất, cao 11,4m. Cửa khổn có hình dáng ngọn lửa, trên ngạch cửa khắc đá 4 chữ lớn »Cổ tháp trùng tân«, hai bên đông tây đều khắc 4 chữ »A-di-đà Phật«. Phần trên thân tháp là toà Tu-di xây bằng đá, hình trụ vuông, bốn mặt điêu khắc tượng Phật, phần đỉnh là mái tháp và tháp sát bằng đá. Trong tháp vách hình tròn, trên vách mặt phía bắc có khắc một tượng Phật ngồi rất lớn cao khoảng một thước Tàu, những mặt còn lại khắc những tượng Phật nhỏ cao không quá một tấc Tàu, nếp áo rõ ràng, mặt mũi phân rõ, ngồi kiết già ngay ngắn trên toà sen úp. Mỗi tầng có 180 tượng, cộng 60 tầng thành ra 10.800 tượng, nên gọi là »Vạn Phật Thạch Tháp«. Tháp này tự thành một thể có phong cách riêng, đối với việc nghiên cứu tạo hình nghệ thuật kiến trúc thời cổ đại Trung Quốc có giá trị rất lớn.


meanings:
Chùa ở làng Đông Sơn, thành phố Tân Trúc, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc, Năm 1936 Diệu Nghĩa sai hai đệ tử là Đạt Quả và Đạt Thiện đến nơi này khai sơn, ban đầu quy mô rất thô sơ. Sau năm 1956 lần lượt xây dựng thêm Đại hùng bảo điện, Trai đường, Khách phòng và hai chái nhà trái phải. Năm 1973 do Đạt Quả kế nhiệm trụ trì.


vietnamese:
vạn cổ trường không nhất triêu phong nguyệt <tttđ>

meanings:
Trăng gió thay đổi mỗi ngày, còn hư không thì còn mãi đến muôn đời, ẩn chỉ Phật pháp lâu dài, còn thiền ngộ là việc tự kỉ của mỗi người, cần phải mở to pháp nhãn, thì ngộ tại trước mắt. Tiết Thiên Trụ Sùng Huệ Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »達 磨 未 來 此 土 時、 還 有 佛 法 也 無？ 師 曰： 未 來 且 置、 即 今 事 作 麼 生？ 曰： 某 甲 不 會、 乞 師 指 示。 師 曰： 萬 古 長 空、 一 朝 風 月。 – Hỏi: Lúc Đạt-ma chưa đến đất này, đã có Phật pháp hay chưa? Sư nói: Việc chưa đến hãy gác lại. Việc bây giờ thế nào? Đáp: Con chẳng biết, xin thầy chỉ dạy. Sư nói: Trăng gió thay đổi mỗi ngày, còn hư không còn mãi đến muôn đời«.


meanings:
Sách, 3 quyển, do Diên Thọ soạn vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 957. Tác phẩm này nêu lên nhiều sách tâm yếu của Thiền gia như Kinh luận, Tổ thích. Mỗi quyển đều có phần khởi đầu, đầu tiên thuật khái quát về ý nghĩa, sau đó mới dùng hình thức vấn đáp để làm sáng tỏ ý chỉ, tổng cộng gồm 114 điều. Trong ấy, điều 112 ghi: »Hỏi: Những điều mà tập sách này trình bày, có danh mục gì? Đáp: Nếu hỏi về giả danh thì có đến hằng sa«. Nay nói tóm lược, tên chung là Vạn Thiện Đồng Quy, chia ra làm 10 nghĩa: ① lí sự vô cai, ② Quyền thật song hành, ③ Nhị đế tinh trần, ④ Tính tướng dung tức, ⑤ Thể dụng tự tại, ⑥ Không hữu tương thành, ⑦ Chính trợ kiêm tu, ⑧ Đồng dị nhất tế, ⑨ Tu tính bất nhị, ⑩ Nhân quả vô sai. Chúng ta có thể biết khái quát về sách này nhờ vào các điều đã tự nói lên được ý nghĩa của nó, nhưng trong thực tế ghi chép không nhất định phải theo thứ tự kể trên. Phần đầu của quyển thượng nói về nghĩa lí sự tương tức, muôn hạnh do tâm v.v… Kế đến là 33 câu hỏi đáp, giải thích về ý này. Phần đầu của quyển trung là chỉ bày tóm tắt cách tu thực tiễn các Ba-la-mật, sau đó là 27 câu hỏi đáp để giải thích về ý này. Phần đầu của quyển hạ nêu lên đường lối của diệu hạnh viên mãn rồi dùng 54 câu hỏi đáp để trình bày và phân tích ý nghĩa của nó. Toàn sách tuy lấy việc tuyên dương thiền chỉ làm chính, song đã dung hợp tư tưởng các tông Hoa Nghiêm, Thiên Thai, Tịnh Độ; tùy nơi trong sách ta thấy được chỗ trích dẫn rất nhiều kinh sách của các tông kể trên để làm căn cứ.


meanings:
Phật sống của muôn nhà. Chỉ cho vị quan có đức độ, có lòng nhân ái. Theo điển tích: Đời Tống Triết Tông, lúc Thái hậu Cao Thị Tuyên Nhân nhiếp chính, dùng Tư Mã Quang làm Tể tướng. Trong tám tháng cầm quyền, ông bãi bỏ tân pháp của Vương An Thạch, cải đổi triều chính, trong nước được thái bình, nên người đời gọi ông là »Vạn gia sinh Phật«. Đoạn thứ 210 trong truyện Sãi Vãi, tác phẩm chữ Nôm của Nguyễn Cư Trinh, có câu: Dầu chẳng vạn gia sinh Phật cũng là Nhất lộ phúc tinh. X. Nhất Lộ Phúc Tinh.


meanings:
① Chùa nằm ở dưới sườn Quán Tâm, phía đông ngọn Chủ Phong, núi Nga Mi, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Xây dựng vào đời Đông Tấn, ban đầu tên »Phổ Hiền Tự«. Niên hiệu Càn Phù thứ 3 (876) đời Đường đổi tên là »Bạch Thuỷ Tự«. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 (980) đời Tống tu sửa, đổi tên là »Bạch Thuỷ Phổ Hiền Tự«. Tống Thái Tông ban cho vị Trụ trì là Thiền sư Mậu Chân ca sa, mũ bảy báu, vòng báu, kinh thư, còn hạ chiếu đúc tượng đồng Bồ Tát Phổ Hiền để tăng chúng lễ bái. Tượng cao 7,4m nặng khoảng 62 tấn. Hình tượng ngồi trang nghiêm, đầu đội mũ vàng Ngũ Phật, tay cầm cây Như Ý, dáng vẻ đẫy đà khoan thai. Tượng đồng nguyên đặt trong điện đường cao lớn bằng gỗ, sau điện bị lửa thiêu huỷ. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 28 (1600) đời Minh xây dựng lại, điện trên tròn dưới vuông, hoàn toàn dùng gạch đá xây thành không dùng đến gỗ, đỉnh tròn có hình vòm, gọi là »Vô Lương Điện«. Đỉnh tháp sừng sững 5 toà bạch tháp và 4 con thú kiết tường, trong điện đỉnh hình tròn xung quanh vách tường đặt ngầm khám nhỏ, thờ rất nhiều tượng Phật nhỏ bằng sắt, gọi là »Thiên Phật triều Phổ Hiền«. Về sau vua Vạn Lịch hạ chiếu mở rộng xây dựng, đem Tì lô điện, Tiếp dẫn diện, Quán Âm điện hợp thành một khối, gọi chung là »Vạn Niên Tự«. Năm 1946 ngoại trừ Vô Lương điện, các điện đường khác đều thành ngói vụn. Hiện có hai dãy điện vũ là do xây dựng lại vào năm 1953. Trong chùa cổ thụ cao vút, trúc xanh mọc thành bụi càng tăng thêm không khí tĩnh mịch của ngôi cổ sát. ② Chùa nằm cách huyện Thiên Thai, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc 35km về phía tây bắc. Thiền sư Phổ Ngạn sáng lập vào khoảng niên hiệu Thái Hoà (827-835) đời Đường, nguyên gọi là »Bình Điền Thiền Viện«. Tám ngọn núi bao quanh chùa, đây là cổ sát nổi tiếng ở núi Thiên Thai. Đời Thanh từng tiến hành tu sửa lớn, sau bị lửa thiêu huỷ.


meanings:
Chùa nằm giữa vách cao dốc đứng ngọn Nhai Đỉnh, núi Cửu Hoa, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1615) đời Minh, tăng ở Hà Bắc là Thiền sư Vô Hà vân du đến đây kết am tranh ở dưới đình Trích Tinh gọi là »Trích Tinh Am«. Thiền sư Vô Hà khổ nhọc tu hành nơi đây, dùng máu lưỡi và phấn vàng sao chép »Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh« 81 quyển trải qua 28 năm mới xong. Vô Hà sống đến 126 tuổi mới tịch, người thời ấy gọi ngài là »Bách Tuế Công«, đổi tên am là »Bách Tuế Cung«. Tăng đồ đem di thể ngài ngồi kiết già trong cái chậu, ba năm sau mở chậu ra thấy sắc mặt không khác lúc sống, khi ấy trang sức nhục thân thành kim tượng, xây tháp thờ phụng. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 3 (1630) sắc phong là »Ứng Thân Bồ Tát«, và ban tên tháp »Liên Hoa Bảo Tạng«, từ đây hương khói càng thịnh. Niên hiệu Khanh Hi thứ 56 (1717) đời Thanh bị lửa thiêu huỷ. Niên hiệu Khang Hi thứ 60 (1721) khởi công xây dựng lại. Niên hiệu Đạo Quang thứ 6 (1826) trùng tu, năm thứ 19 (1839) mở rộng xây dựng, đổi tên là »Vạn Niên Thiền Tự«, trở thành thập phương tùng lâm, nhục thân của Thiền sư Vô Hà cũng được di dời đến thờ trong điện. Tự viện vào cuối đời Thanh đầu thời Dân Quốc lại nhiều lần tu sửa, mở rộng xây dựng đến quy mô ngày nay. Chùa trên dưới liền nhau, trái phải thông suốt, là một chỉnh thể kiến trúc. Trong Đại hùng bảo điện thờ tượng Thích-ca, Văn-thù, Phổ Hiền; phía đông điện là tượng Đạt Ma ngồi, phía tây điện là khám thờ nhục thân Thiền sư Vô Hà, trước khám có treo trướng long phụng. Nhục thân Vô Hà đầu đội mũ Ngũ Phật, thân mặc áo ca sa hồng, ngồi kiết già trên toà Tu-di. Từ phía đông bắc điện có thể bước lên lầu. Lầu điện tựa theo thế núi mà cất, có ba dãy thiên tỉnh (giếng trời) trên dưới có 3 tầng, 4 tầng cho đến 5 tầng, xen kẻ không đều, trước sau trên dưới tầng tầng đều thông, có Thiền đường, Giới đường, Pháp đường, Trai đường, Phật đường tổng cộng 99 gian rưỡi.


meanings:
Tháp nằm ở phía bắc chùa Thiên Thành, núi Bàn Sơn, huyện Kế, thành phố Thiên Tân, Trung Quốc. Nguyên gọi là »Lí Tịnh Am«, tương truyền là do danh tướng đời Đường lí Tịnh sáng lập, sau đổi tên là »Vạn Tùng Tự«. Chùa bị phá huỷ vào thời kì chiến tranh kháng Nhật, hiện còn hai toà cổ tháp. Một toà là tháp Thiền sư Thái Bình xây vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 43 (1615) đời Minh; một toà là tháp Thiền sư Phổ Chiếu xây vào khoảng niên hiệu Khang Hi (1662-1722) đời Thanh. Hai toà tháp này ruột đặc, xây bằng gạch, chấn song cửa sổ điêu khắc tinh tế. Tương truyền ở phía tây chùa có ngọn núi Vũ Kiếm là đài múa gươm của lí Tịnh, có đề bảng »Lí tùng giản lai du«.


meanings:
Thiền tăng Hành Tú sống vào khoảng đời Kim-Nguyên. Sư xây dựng Vạn Tùng Hiên ở Hình Châu (nay là huyện Hình Đài, tỉnh Hà Bắc), nghiên cứu thiền học, giảng dạy và thu nhận học trò, nhân đó có hiệu là »Vạn Tùng Lão Nhân«. X. Hành Tú.


meanings:
Tháp gạch nằm ở phía Tây khu Tây thành, thủ đô Bắc Kinh. Vào thời Kim, Nguyên, Cao tăng Thiền tông là Vạn Tùng Hành Tú được an táng tại nơi này nên người thời ấy xây tháp kỉ niệm. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 33 (1605) đời Minh, niên hiệu Càn Long thứ 18 (1753) đời Thanh đều phụng sắc trùng tu. Năm 1926, ông Diệp Cung Xước chủ trì trùng tu tháp gạch, và trước tháp ông xây thêm một toà cửa gạch nhỏ và tiền điện. Tháp cao khoảng 5m6, hình bát giác bảy cấp mái liền kề. Dưới vành tháp không bày ra thanh đỡ mái che, vành tháp làm theo lối chồng khít. Đỉnh tháp là đỉnh ngói rỗng hình bát giác nhọn, phần trên đỉnh ngói là toà tháp hai tầng hình bát giác bằng ngọc quý làm thành. Ngói tháp này xinh xắn tinh vi, giản dị không hoa hoè, đặc biệt đoan trang. Đường viền của vành tháp đơn giản khiến toàn tháp thêm phần thanh tú phẳng đứng. Đời Minh, ông Lưu Mộng Khiêm làm bài thơ Vạn Tùng Lão Nhân Tháp. »Rõ ràng di tháp còn, trải qua buổi nhiễu nhương, dây leo quấn quanh tháp, vi vút tiếng thông đàn, truyền đăng qua Phật Tổ, lưu lại cho cháu con, không đọc Thung Dung lục, đâu biết lão Túc tôn«.


meanings:
Còn gọi: Vạn cơ chi hạ. Khi rảnh rỗi việc triều chính. CĐTĐL q. 5 ghi: »中 宗龍 元 年 降 詔 云。 朕 請 安 秀 二 師 宮 中 供 養。 萬 機 之 暇 每 究 一 乘。 – Niên hiệu Thần Long thứ nhất (705), Vua Đường Trung Tông xuống chiếu: Trẫm vời An và Tú hai vị thiền sư vào cung cúng dường để khi rảnh rỗi việc triều chính, thường nghiên cứu pháp nhất thừa«.


meanings:
Chùa ở núi Cửu Tiên, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Nguyên là tháp 7 tầng do Lang Nha Vương là Vương Thẩm Tri xây cất vào niên hiệu Thiên Hựu thứ 1 (904) đời Đường Mạt, ban đầu gọi là »Báo Ân Định Quang Tháp«, đầu niên hiệu Khai Bình (907-910) đời Hậu Lương đổi tên là »Vạn Thọ Tháp Tự«. Niên hiệu Hi Ninh thứ 8 (1075) đời Tống kiến lập »Thiên Thu Đường«. Vương Thẩm Tri từng đưa ra nhiều của cải để xây cất chùa chiền, vừa cất giữ Đại Tạng Kinh hơn 5000 quyển. Mỗi ngày ông đều tổ chức buổi trai hội lớn long trọng, những vị cao tăng trong thiền lâm đương thời như Tuyết Phong Nghĩa Tồn, Huyền Sa Sư Bị, An Quốc Hoằng Thao, An Quốc Huệ Cầu đều tham dự hội này.


meanings:
5542 【萬松老人評唱天童和尚頌古從容庵錄→】請參閱 從容錄 請參閱 請益錄 語同「諸法」。總賅萬有事理之語。即色、心所亙即之一切差別之法。與一般所說之萬象、萬事、萬物等語相當。往生拾因（大八四‧一○○上）：「覺知法界唯真，萬法一如，無煩惱可斷。」


meanings:
Muôn pháp bình đẳng bất nhị. Phật giáo cho rằng muôn sự vật trên thế gian chẳng phải chân thật tồn tại, đều không có sai biệt và đối lập, chân tướng bình đẳng vô nhị. Tín Tâm Minh ghi: »眼 若 不 眠、 諸 夢 自 除； 心 若 不 異、 萬 法 一 如。 – Nhãn nhược bất miên, chư mộng tự trừ; tâm nhược bất dị, vạn pháp nhất như. – Mắt nếu chẳng ngủ, các mộng tự trừ; tâm nếu chẳng khác, muôn pháp bình đẳng bất nhị«.


vietnamese:
vạn pháp thị chân như chân như thị vạn pháp <đpb>


meanings:
Lục 3 quyển do Thiền sư Tổ Nguyên, người Trung Quốc, trứ tác vào đời vua Khang Hi năm thứ 15 (1676 TL) nhà Thanh, bản dịch tiếng Việt của Thượng toạ Đắc Pháp, tu viện Chơn Không xuất bản năm 1974. Bản Hán được xếp vào Tục Tạng chữ 卍, tập 114, trang 789. Quyển lục này được dịch theo bản của Tỉ-khâu Thừa Giới và Định Huệ khắc bảng in vào năm Quang Tự thứ 34 (1908 TL). Nội dung: Một là cảnh tỉnh kẻ thế tục để bỏ ác về thiện. Hai là cùng nhà Nho nghị luận để quét trừ sự bài báng khác lạ. Ba là cùng Đạo gia biện biệt chỗ tà nguỵ để chẳng hướng ngoài tìm cầu. Bốn là đốn ngộ tu chứng, vượt thẳng cảnh Phật. Năm là nói sự sai biệt của Giáo và Thừa, nhỏ nhiệm chỉ bày nhất tâm. Sáu là Duy tâm tịnh độ để nói Phật chẳng từ ngoài lại. Bảy là Thiền phân năm tông mà lí không hai. Tám là biết rõ mười loại ma sự làm loạn chánh định, để dự phòng và nuôi dưỡng đạo nghiệp. Chín là dẫn chứng lời kinh hầu đoạn trừ nghi ngờ và nương vào đó mà sanh lòng tin. Mười là khuyên nên in mà bố thí, hầu báo đáp ân Phật. Quyển lục này thực tế là mỗi lời đều kiến tánh, mỗi câu đều minh tâm, có thể rửa sạch tà chấp, quét trừ dị kiến, chứng thẳng Bồ-đề, thoắt thành Phật đạo. Thật là thuyền từ nơi biển khổ, người dẫn đường nơi lối rẽ.


meanings:
Còn gọi: »Vạn pháp nhất như«. Muôn pháp bình đẳng bất nhị. Mật Am ngữ lục ghi: »坐 見 聲 和 響 順。 萬 法 無 差。 舉 一 明 三。 目 機 銖 兩。 – Hiện đang ở nơi tiếng hoà vang thuận, muôn pháp bình đẳng bất nhị, bậc lanh lợi vừa thấy qua là đánh giá đúng sự việc«.


meanings:
Dùng nhãn quang bất nhị để xem xét muôn sự muôn vật ở thế gian. Nhà Phật cho rằng muôn sự vật vốn không phải chân thật tồn tại, do đó không thể bảo rằng chúng sai biệt và đối lập. Tín Tâm Minh ghi: »一 如 體 玄、 兀 爾 忘 緣。 萬 法 齊 觀、 歸 復 自 然。 – Nhất như thể huyền, ngột nhĩ vong duyên. Vạn pháp tề quán, quy phục tự nhiên. – Thể tính huyền diệu vốn bất nhị, cùng tột bình đẳng, bặt nhân duyên đối đãi. Muôn pháp được xem xét với nhãn quang bất nhị, thì tất cả trở về tự nhiên«.


meanings:
5543乃英國人類學家泰勒（Edward Burnett Tylor, 1832～1917）提出之理論。主張原始人在形成宗教之前，先產生萬物有靈之觀念，而以爲在人類物質身體中含有非物質之物，使人具有生命，此物若離，身體則喪失活動、生長能力，停止呼吸。泰勒以拉丁字 anima 命名之，認爲原始人推論一切具有生長或活動現象之物，如動植物、日月河川等皆具有 anima。然近代部分宗教學家則認爲，原始人，尤其爲宗教尚未形成之遠古早期之原始人，其思維方式未必達到能綜合各種現象而加以抽象推理之地步，且目前尚無發現任何實例，足以證明歷史中確實曾經具有此一觀念之現象。


meanings:
Chùa ở núi Hoàng Bá, huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Vào niên hiệu Trinh Nguyên thứ 5 (789) đời Đường Thiền sư Chính Can ở nơi đây khai sơn cất chùa, ban đầu tên »Bát Nhã Đường«, sau đổi tên là »Kiến Phúc Thiền Tự«. Do vì ở giữa chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn, Phúc Châu và chùa Khai Nguyên ở Tuyền Châu, vân du rất tiện lợi, cao tăng vân tập, từng nhờ vào đạo tràng Thiền tông mà nổi tiếng khắp nơi. Tương truyền Thiền sư Hi Vận từng trụ trì chùa này. Đời Tống là thời kì hưng thịnh nhất, đến đời Nguyên suy vi. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 42 (1614) đời Minh, vua Thần Tông ban tạng kinh cùng tặng cho tấm biển »Vạn Phúc Thiền Tự«, xây cất lại điện đường, liền được phục hưng. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 10 (1637) Thiền sư Ẩn Nguyên trụ trì chùa này thi công một lần nữa, quy mô rộng lớn. Những văn nhân nổi tiếng đương thời như Hoàng Đạo Chu, Trương Thuỵ Đồ, Phạm Tước cùng với tăng trong chùa qua lại mật thiết, đàm luận thi văn và văn hoá Phật giáo. Niên hiệu Thuận Trị thứ 11 (1654) đời Thanh, Ẩn Nguyên thể theo lời mời của Trụ trì chùa Sùng Phúc ở Trường Kỳ, Nhật Bản, sai tăng chúng đi sang Nhật Bản. Bảy năm sau, ở ngoại ô đông nam Tokyo xây dựng một ngôi chùa lớn, tên là »Hoàng Bá Sơn Vạn Phúc Tự«, trở thành cái nôi của tông Hoàng Bá Phật giáo Nhật Bản. Năm 1973 để kỉ niệm 300 năm ngày giỗ Ẩn Nguyên, tại Nhật Bản xuất bản bộ »Hoàng Bá Văn Hoá«. Hiện Vạn Phúc Tự đã được sửa chữa mới hoàn toàn. Xung quanh chùa núi non trùng điệp có 15 ngọn núi cao, 36 cảnh đẹp như ngọn Sư tử, ngọn Hương lô, ngọn Thiên trụ v. v…đều nổi tiếng bởi phong cảnh thanh tú đẹp đẽ.


meanings:
(?-1018) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 12, nối pháp Thiền Ông đạo giả. Sư họ Nguyễn, quê ở làng Cổ Pháp, miền Bắc Việt Nam. Thuở nhỏ sư thông minh khác thường, học khắp Tam học và nghiên cứu Bách luận, mà vẫn xem thường công danh phú quý. Năm 21 tuổi, sư cùng Định Huệ, thờ Thiền Ông ở chùa Lục Tổ làm thầy. Lúc rảnh rỗi công việc hầu hạ thầy, sư học hỏi không biết mỏi mệt. Sư chuyên tập pháp »Tổng trì tam-ma-địa« lấy đó làm sự nghiệp. Bấy giờ sư có nói ra lời gì dân chúng đều cho là lời sấm ký. Vua Lê Đại hành rất tôn kính sư. Kệ thị tịch: »身 如 電 影 有 還 無、 萬 木 春 禜 秋 又 枯、 任 運 盛 衰 無 怖 畏、 盛 衰 如 露 草 頭 鋪。 – Thân như điện ảnh hữu hoàn vô, vạn mộc xuân vinh thu hựu khô, nhậm vận thịnh suy vô bố uý, thạnh suy như lộ thảo đầu phô. – Thân như bóng chớp có rồi không, cây cỏ xuân tươi, thu đượm hồng, mặc cuộc thịnh suy không sợ hãi, thạnh suy như cỏ hạt sương đông«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Muôn dặm Nhai Châu, ý nói cùng với thiền nghĩa cách nhau rất xa. Nhai Châu: Địa danh, nay thuộc khu vực huyện Hải Ngạn Nhai, miền Nam tỉnh Hải Nam, Trung Quốc. Tiết Quảng Huệ Nguyên Liễn Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »臨 濟 兩 堂 首 座 相 見、 同 時 下 喝、 諸 人 且 道 還 有 賓 主 也 無？ 若 道 有、 祇 是 箇 瞎 漢。 若 道 無、 亦 是 箇 瞎 漢。 不 有 不 無、 萬 里 崖 州。 – Trong viện Lâm Tế, hai vị Thủ toạ của nhà Đông và nhà Tây gặp nhau, đồng thời hét lên. Thử hỏi các vị là có chủ khách hay không? Nếu nói có, chỉ là kẻ mù. Nếu nói không cũng là kẻ mù nốt. Nếu nói chẳng có chẳng không thì cách thiền nghĩa rất xa«.


meanings:
Ở ngoài muôn dặm xa xôi trông về cố hương, dụ cho cách ý chỉ Thiền rất xa. CĐTĐL q. 14 ghi: »若 馳 求 知 解 義 句。 即 萬 里 望 鄉 關 去 也。 – Nếu chạy tìm tri giải nghĩa cú thì cách ý chỉ Thiền rất xa«.


meanings:
(1327-1373) Còn gọi: Lực Kim. Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Diêu, tự Tây Bạch, hiệu Thông Viên, Bạch Am Thiền sư, người ở huyện Ngô (nay là Tô Châu) Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở nhỏ, chuyên nghiên cứu về ý chỉ Tam quán Thập thừa của tông Thiên Thai, nắm được chỗ then chốt. Sau đó, sư hâm mộ thiền pháp, đến Kính Sơn tham yết Hổ Lâm Cổ Đỉnh Danh Công, ngay dưới lời nói khế ngộ, nối pháp ngài và được ngài phân toà thuyết pháp. Niên hiệu Chí Chính thứ 17 (1357), sư trụ trì chùa Thuỵ Quang ở Tô Châu, lại dời về chùa Thiên Ninh ở Gia Hưng (nay thuộc Chiết Giang), đạo đức vang xa. Nguyên Thuận Đế ban cho sư hiệu »Viên Thông Phổ Tế Thiền sư«. Niên hiệu Hồng Võ thứ 1 (1368) sư vâng lời vua trụ trì chùa Thiên Giới ở Nam Kinh, thường được triệu vào cung thuyết pháp, ân sủng thêm nhiều. Mùa xuân năm 1371, vua xuống chiếu triệu tập 10 vị danh tăng của 3 tông, lập pháp hội ở Chung Sơn và thỉnh sư chủ trì trai sự. Năm 1373, lập pháp hội ở Tưởng Sơn, có Minh Thái Tổ đến dự, xuống chiếu mời sư làm Chủ tịch, xiển dương nghĩa đệ nhất.


meanings:
① Cỏ huyên. Một tên là vong ưu 忘憂, lại gọi là nghi nam 宜男 hoa lá đều ăn được cả. Kinh Thi 詩經 có câu: Yên đắc huyên thảo, ngôn thụ chi bối 焉得萱草，言樹之背 sao được cỏ huyên, ở sau nhà phía bắc, tức là hoa này vậy. Nhà phía bắc là chỗ đàn bà ở, vì thế gọi mẹ là huyên đường 萱堂.


meanings:
Cỏ huyên, kim châm.【萱草】huyên thảo [xuan căo] (thực) Cây hoa hiên, cỏ huyên, kim châm (Hemerocallis fulva): 焉得萱草，言樹之背 Làm sao có được cỏ huyên, đem trồng ở sau nhà (Thi Kinh); Cg. 忘憂草 [wàngyoucăo], 宜男草 [yínáncăo], 金針菜 [jinzhencài].


meanings:
① Oa cự 萵苣 một thứ rau ăn, rau diếp.


meanings:
① Phiên súc 萹蓄 một thứ cỏ để làm thuốc. ||② Phiên đậu 萹豆 một thứ đậu để làm thuốc. Ta gọi là biển đậu.


meanings:
Một loại đậu: 萹豆 Biển đậu (dùng làm thuốc).


meanings:
Một thứ cỏ: 萹蓄 Phiên súc (dùng làm thuốc).


meanings:
① Ðài hoa, cái bầu để bảo hộ cánh hoa. Nay ta lấy hai chữ hoa ngạc 花萼 để nói về tình anh em, cũng là lấy cái ý đài với hoa cùng bảo hộ nhau vậy.


meanings:
① Rụng. Lá rụng, hoa rụng gọi là lạc. Như ngô đồng nhất diệp lạc, thiên hạ cộng tri thu 梧桐一葉落，天下共知秋 một lá ngô đồng rụng, mọi người đều biết là mùa thu (đến). ||② Cũng dùng để tả cái cảnh huống của người. Như lãnh lạc 冷落 lạnh lùng tẻ ngắt, luân lạc 淪落 chìm nổi, lưu lạc 流落, đoạ lạc 墮落, v.v. đều chỉ về cái cảnh suy đồi khốn khổ cả. ||③ Rơi xuống. Như lạc vũ 落雨 mưa xuống, lạc tuyết 落雪 tuyết sa, v.v. ||④ Ruồng bỏ, không dùng cũng gọi là lạc. Như lạc đệ 落第 thi hỏng, lạc chức 落職 bị cách chức. ||⑤ Sót, mất. Như lạc kỉ tự 落幾字 bỏ sót mất mấy chữ, san lạc phù từ 刊落浮詞 xoá bỏ lời nhảm nhí đi. ||⑥ Thưa thớt. Như liêu lạc thần tinh 寥落晨星 lơ thơ sao buổi sáng. ||⑦ Rộng rãi. Như khoát lạc 闊落. ||⑧ Chỗ ở, chỗ người ta ở tụ với nhau gọi là lạc. Như bộ lạc 部落 chòm trại, thôn lạc 村落 chòm xóm. Vì thế nên bờ rào bờ giậu cũng gọi là phan lạc 藩落, nền nhà gọi là toạ lạc 坐落, v.v. ||⑨ Mới. Mới làm nhà xong làm tiệc ăn mừng gọi là lạc thành 落成. ||⑩ Lạc lạc 落落 lỗi lạc, không có theo tục. ||⑪ Về. ||⑫ Bỏ hổng. ||⑬ Nước giọt gianh.


meanings:
① Sót, bỏ sót: 這裡落了兩個字 Chỗ này sót mất hai chữ; ② Bỏ quên: 我忙着出來，把書落在家裡了 Tôi vội vàng đi, bỏ quên cuốn sách ở nhà; ③ Tụt lại, rơi lại, rớt lại (đằng sau): 他走得慢，落下很遠 Anh ấy đi chậm quá, bị rớt lại một quãng xa. Xem 落 [lào], [luo], [luò].


meanings:
① Đổ, sập; ② Như 落 [luò] nghĩa ①②⑥⑨⑩ Xem 落 [là], [luo], [luò].


meanings:
【大大落落】đại đại lạc lạc [dàdaluoluo] (Thái độ) tự nhiên Xem 落 [là], [lào], [luò].


meanings:
① Rơi, rụng: 落淚 Rơi nước mắt; 花落了 Hoa rụng rồi; 梧桐一葉落，天下共知秋 Một lá ngô đồng rụng, thiên hạ biết mùa thu (Thơ cổ); ② Xuống, lặn, hạ:潮水落了 Nước thuỷ triều đã xuống; 太陽落山Mặt trời đã lặn; 月落烏啼霜滿天 Trăng lặn quạ kêu sương toả đầy trời (Trương Kế: Phong kiều dạ bạc); 落價 Hạ giá; ③ Hạ... xuống, hạ: 把簾子落下來 Hạ cái rèm xuống; ④ Suy sụp, suy đồi, sa sút: 衰落 Suy đồi; 没落 Suy sụp; ⑤ Lạc hậu, tụt hậu, trượt: 落在後頭 Tụt (thụt) lại đằng sau; ⑥ Ở đậu, ở lại, dừng lại: 找個地方暫落腳 Tìm chỗ tạm ở đậu (nghỉ chân); ⑦ Chỗ ở, nơi ở: 下落 Chỗ ở; 着落 Chỗ, nơi; 有了着落 Đã có nơi chốn; ⑧ Nơi dân cư đông đúc: 村落 Làng mạc; ⑨ Thuộc về, rơi (lọt) vào: 落入對方手裡 Lọt vào tay đối phương; ⑩ Được, bị: 落個不是 Bị lầm lỗi; 落褒貶 Bị gièm pha; 落埋怨 Bị oán trách; 落個好兒 Được khen; ⑪ Biên, ghi, đề: 落款 Đề tên; 落帳 Ghi vào sổ; ⑫ (văn) Thưa thớt: 寥落晨星 Lơ thơ sao buổi sáng; ⑬ (văn) Rộng rãi: 闊落 Rộng rãi; ⑭ (văn) Mới: 落成 Ăn mừng mới cất nhà xong Xem 落 [là], [lào], [luo].


meanings:
Rơi vào thứ ba thứ tư. Thiền pháp là nghĩa thứ nhất, chỉ có một pháp, rơi vào thứ ba thứ tư đã chẳng phải là thiền pháp và cách thiền pháp càng xa. Thung Dung Am Lục q. 1: »諸 人 未 到 法 堂、 萬 松 未 出 方 丈、 向 那 時 薦 得、 已 是 落 三 落 四 了 也。 – Các vị chưa đến pháp đường, Vạn Tùng chưa ra khỏi phương trượng, nếu khi ấy lãnh hội được, đã là rơi vào thứ ba thứ tư rồi«.


meanings:
Rơi vào thứ hai thứ ba. Nhà Thiền cho rằng Thiền pháp là pháp thứ nhất, chỉ có một pháp, rơi vào thứ hai thứ ba chẳng phải thiền pháp. Phương Hội ngữ lục trong CTTNL q. 19 ghi: »淨 行 大 師 白 槌 云： 法 筵 龍 象 眾、 當 觀 第 一 義。 師 云： 大 眾、 早 是 落 二 落 三 了 也、 諸 人 何 不 負 丈 夫 之 气？ 若 不 然 者、 有 疑 請 問。 – Tịnh Hành Đại sư bạch chùy rằng: Pháp hội chúng long tượng nên quán nghĩa thứ nhất. Sư nói: Đại chúng, sớm đã rơi vào nghĩa thứ hai, thứ ba rồi, các vị sao không mang lấy chí trượng phu? Nếu không phải thế, có nghi xin hỏi«.


meanings:
Bị tổn thất, chịu thiệt, bất lợi. Tiết Ngũ Tiết sơn Linh Mặc Thiền sư trong LĐHI q. 4 ghi: »臨 濟 雖 是 得 便 宜、 卻 是 落 便 宜。 – Lâm Tế tuy là được tiện lợi, nhưng là bất lợi«.


meanings:
Còn gọi: Lạc đồ trung. Bị kẹt ở nửa đường. Thiền pháp cần phải lập tức lãnh ngộ, không có trình tự thứ lớp, bị kẹt ở nửa đường chẳng phải thật ngộ. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 禪 須 是 參 無 義 句、 不 可 參 有 義 句。 從 有 義 句 入 者、 多 落 半 途。 從 無 義 句 入 者、 始 可 到 家。 – Tham thiền cần phải tham câu vô nghĩa, không nên tham câu có nghĩa lí. Vì người tham câu có nghĩa lí phần lớn bị kẹt ở nửa đường, còn người tham câu vô nghĩa mới đến được nhà«.


meanings:
Rơi vào lời nói giảng thuyết. Tiết Long Hoa Hiểu Ngu Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »不 落 唇 吻 一 句、 作 麼 生 道？ – Chẳng rơi vào một câu giảng thuyết, làm sao nói?«.


meanings:
Gọi đủ: Lạc ý tứ. Sa vào khái niệm, ý nghĩa. Tiết Bạch Thuỷ Bản Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 32 ghi: »曰： 此 人 意 作 麼 生？ 師 曰： 此 人 不 落 意。 – Hỏi rằng: Ý người này ra sao? Sư đáp: Người này chẳng sa vào khái niệm, ý nghĩa«.


meanings:
Câu nệ vào việc trau chuốt lời nói, câu văn. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL ghi: »少 室 心 印、 豈 落 文 彩？ 古 人 聊 爲 接 引 之 計、 始 掛 唇 吻、 然 皆 渾 朴 簡 直、 刻 的 示 人。 非 夸 會 逞 能、 外 飾 觀 美 而 已 也。 – Tâm ấn của Thiếu Thất, há câu nệ vào việc trau chuốt lời nói câu văn. Người xưa tạm vì kế tiếp dẫn mới dùng lời nói, nhưng đều hồn hậu chất phác, ngắn gọn, chuẩn xác và trong sáng để dạy người chứ chẳng phải khoe hay bày khéo, trang sức bề ngoài cho đẹp mà thôi«.


meanings:
Rơi vào tình thức tục trần. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 禪 不 管 有 義 句、 無 義 句、 貴 在 我 不 在 義 路 上 著 倒 而 已。 如 「靈 光 獨 露、 迴 脫 根 塵」 此 百 丈 有 義 句 也。 汝 能 識 得 這 獨 靈 的 否？ 汝 才 要 識 得、 早 落 根 塵 了 也。 – Tham thiền chẳng quản đến câu có nghĩa, câu vô nghĩa, quý ở chỗ mình không chấp trước nghĩa lí mà thôi. Như câu ›Linh quang riêng chiếu, vượt khỏi căn trần‹ của ngài Bách Trượng là câu có nghĩa. Ngươi biết được cái linh quang này chăng? Ngươi vừa muốn biết, đã sớm rơi vào tình thức tục trần rồi vậy«.


meanings:
Nếu thiền gia hạ ngữ mà chưa hợp tông chỉ, chẳng khế với cơ phong thì được gọi là Lạc tận mi mao (Rụng hết lông mày). Đây là lời phê bình. Mật Am ngữ lục ghi: »進 云： 應 庵 道： 兩 箇 漆 桶。 失 卻 鼻 孔。 … 進 云： 應 菴 只 知 他 人 失 卻 鼻 孔。 不 知 自 家 落 盡 眉 毛。 師 云： 那 裏 是 他 落 盡 眉 毛 處。 – Tiến nói: Ứng Am bảo: Hai cái thùng sơn, mất quách cái lỗ mũi. Lại làm sao?… Tiến nói: Ứng Am chỉ biết người khác mất đi lỗ mũi, mà chẳng biết nhà mình rụng hết lông mày. Sư nói: Chỗ nào là chỗ ông ta rụng hết lông mày?«.


meanings:
Bị thua, chịu thiệt. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »昨 日 那 裏 落 節、 今 日 者 裏 拔 本。 – Hôm qua ở đó bị thua, hôm nay ở đây gỡ lại vốn«.


meanings:
Vốn có nghĩa là đồ lục lâm (kẻ cướp ở rừng). Thiền tông mượn để chỉ cho gã tăng quèn. Tắc 53, Bích Nham lục (Đại 48, 187 hạ) ghi: »馬 大 師 與 百 丈 行 次、 見 野 鴨 子 飛 過。 （兩 箇 落 草 漢、 草 裏 輥、 驀 顧 作 什 麼） – Mã Đại sư cùng Bách Trượng đang đi, thấy bầy vịt trời bay qua. (Hai gã tăng quèn lăn trong cỏ chợt nhìn lại để làm gì?)«.


meanings:
Lời nói quanh co. Lời bàn luận không đạt cứu cánh, thường rơi vào nghĩa thứ hai. Lời này được nói ra bởi tâm từ bi muốn tiếp hoá người học.


meanings:
Rơi vào, thuộc về. Tiết Thị Giác Thiền nhân trong Mật Am ngữ lục ghi: »務 要 與 生 死 兩 字 作 頭 底。 直 截 荷 負。 跳 出 斷 常 窠 臼。 識 得 祖 父 田 園 落 著。 收 拾 契 券 一 一 分 曉。 不 被 他 人 侵 疆 犯 界。 – Việc cần làm là đặt hai chữ sinh tử lên hàng đầu, lập tức gánh vác, nhảy ra khỏi hang ổ đoạn thường. Biết được ruộng vườn của ông cha thuộc về chính mình, thu thập từng tờ bằng khoán cho rõ ràng để không bị người khác giành bờ lấn ranh«.


meanings:
① Cứu cánh. Bích Nham lục q. 9 (Đại 48, 212 thượng) ghi: »釋 迦 自 釋 迦。 彌 勒 自 彌 勒。 未 知 落 處 者。往 往 喚 作 藥 病 相 投 會 去。– Thích Ca tự Thích Ca, Di Lặc tự Di Lặc, người chưa biết cứu cánh, thường bảo thuốc bệnh hợp nhau«. ② Ý. Bích Nham lục q. 1 (Đại 48, 143 thượng) ghi: »且 道： 雪 竇 語 落 在 什 麼 處？ 須 是 自 家 退 步 看 方 始 得 他 落 處。 – Hãy nói lời của Tuyết Đậu, ý tại chỗ nào? Phải trở về nhà mình mới có thể biết được ý của sư«.


meanings:
Giả dối, giả mạo. Tiết Phật Quả Viên Ngộ Cần Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »五 祖 老 師 平 生 孤 峻 少 許 可、 干 嚗 嚗 地 壁 立、 只 靠 此 一 著。 常 自 云 如 倚 一 座 須 彌 山、 豈 可 落 虛 弄 滑 頭 瞞 人？ – Suốt đời Ngũ Tổ lão sư nghiêm ngặt ít hứa khả cho ai, lạnh lùng như bức vách, chỉ dựa vào thủ đoạn này. Thường tự bảo như tựa vào toà núi Tu-di, đâu dám giả dối khua môi múa mép để gạt người?«.


meanings:
① Cỏ cây mọc từng bụi, um tùm. Như đầu như bồng bảo 頭如蓬葆 tóc rối như bòng bong. ||② Giấu kĩ, cất kĩ. Giữ gìn cho tinh khí vững bền ở trong không tiết ra ngoài gọi là bảo. ||③ Rộng lớn. ||④ Cùng nghĩa với những chữ bảo sau đây: 保, 褓, 堡, 寶.


meanings:
① Sum sê, rậm rạp, um tùm: 頭如蓬葆 Tóc rối như bòng bong; ② Giữ được: 永葆青春 Giữ mãi tuổi xuân; ③ (văn) Rộng lớn; ④ [Băo] (Họ) Bảo.


meanings:
① Lá, lá cây cỏ, cánh hoa. Như trúc diệp 竹葉 lá tre, thiên diệp liên 千葉蓮 hoa sen nghìn cánh. ||② Tờ, thếp. Một tờ giấy gọi là nhất diệp 一葉, vàng nện mỏng ra từng mảnh gọi là diệp kim 葉金 vàng thếp. ||③ Ðời. Như mạt diệp 末葉 đời cuối, đời đời nối dõi gọi là dịch diệp 奕葉. ||④ Ngành họ, họ nhà vua gọi là kim chi ngọc diệp 金枝玉葉 cành vàng lá ngọc. ||⑤ Tên đất.


meanings:
Tên huyện: 葉縣 Diệp huyện (ở tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Lá: 竹葉 Lá tre; ② Thời kì, đời: 十八世紀末葉 Thời kì cuối thế kỉ 18; 黎朝末葉 Cuối triều Lê; ③ Tờ (như 頁 [yè], bộ 頁); ④ [Yè] (Họ) Diệp Xem叶 [xié] (bộ 口).


meanings:
(title) Dhāraṇī of Leaf-Clad Avalokiteśvara


vietnamese:
diệp y quán tự tại bồ tát đà la ni kinh <đpb>


meanings:
(văn) 【葐蒕】phần uân [fényun] (văn) Dày đặc, mịt mờ. Như 氤氳 [yinyun].


meanings:
① Rau phong. ||② Một âm là phúng. Nấm mọc từng chùm mà rễ quấn quýt nhau gọi là phúng.


meanings:
【葒草】 hồng thảo [hóngcăo] (thực) Cỏ hồng (cỏ mọc hàng năm, lá to, hoa đỏ hoặc trắng, quả có thể làm thuốc).


meanings:
① Sáng, rõ rệt. Như trứ danh 著名 nổi tiếng. ||② Soạn thuật sách vở. Như trứ thư lập thuyết 著書立說 làm ra sách vở. ||③ Nêu lên. Như vĩnh trứ vi lệnh 永著爲令 cứ nêu thế làm phép mãi mãi. ||④ Một âm là trước. Mặc. Như trước y 着衣 mặc áo. ||⑤ Ðánh nước cờ. Vì thế nên sự gì tính lầm lỡ việc gọi là thất trước 失著 tính lầm. ||⑥ Bám. Người ở một chỗ không rời đi đâu gọi là thổ trước 土著. Cây có hoa gọi là trước hoa 著花. Vương Duy 王維: Lai nhật ỷ song tiền, Hàn mai tước hoa vị 來日綺窗前，寒梅著花未 (Tạp thi 雜詩) Ngày bạn đến đây, trước cửa sổ đẹp, Cây mai lạnh đã nở hoa chưa? ||⑦ Ði đến đâu gọi là trước xứ 著處. ||⑧ Ðược. Dùng làm trợ từ. Như kiến trước 見著 thấy được, phùng trước 逢著 gặp được. ||⑨ Lời mệnh lệnh. Như trước chiếu sở thỉnh 著照所請 cứ xét điều đã xin. ||⑩ Sự gì có quy thức gọi là trước. Như trước thực 著實 đúng thực, trước lạc 著落 đúng chỗ. Tục hay viết là 着. ||⑪ Một âm nữa là trữ. Chỗ khoang cửa cách bình phong. ||⑫ Ngôi thứ. ||⑬ Tích chứa.


meanings:
① Cố chấp, câu nệ, mắc kẹt. Đàn Kinh, bản Đôn Hoàng ghi: »見 一 切 法 不 著 一 切 法、 徧 一 切 處 不 著 一 切 處。 – Thấy tất cả pháp mà không chấp tất cả pháp, khắp mọi chỗ mà không kẹt mọi chỗ«. ② Đặt để. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »這 裡 不 著 客 作 漢。 – Ở đây không đặt khách làm chủ«. ③ Dùng, đem. Thập Nhị Thời Ca của Hoà thượng Triệu Châu trong Liên Đăng Hội Yếu q. 30 ghi: » 人 定 亥、門 前 明 月 誰 人 愛! 向 裏 惟 愁 臥 去 時、勿 箇 衣 裳 著 甚 蓋! – Giờ Hợi, trăng sáng trước cửa ai không thích! Đángtiếc có kẻ lại đi ngủ, chớ để áo quần che nhiều quá!«. ④ Cần phải. Tiết Vân Cái Thủ Chi Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »若 向 這 裡 薦 得、 不 著 還 草 鞋 錢。 – Nếu lãnh hội được chỗ này thì không cần trả lại tiền giày cỏ«. ⑤ Bị. Tiết Dụng Nguyên Tứ Châu Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »你 鼻 孔 因 甚 麼 著 拄 杖 子 穿 卻？ – Lỗ mũi ông vì sao bị chiếc gậy xỏ?«. ⑥ Hướng về. Tiết Bạch Mã Quy Hỉ Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »不 著 佛 求、 不 著 法 求。 – Chẳng hướng Phật cầu, chẳng hướng pháp cầu«. ⑦ Trợ từ cuối câu, biểu thị sự sai khiến. Minh Giác ngữ lục, q. 2 ghi: »一 日 侍 者 報。 有 三 人 新 到。 從 端 巖 來。 師 云： 教 伊 大 展 坐 具 禮 拜 著。 – Một hôm thị giả báo: Có ba người từ Đoan Nham mới đến. Sư nói: Bảo họ trải toạ cụ lễ bái đi!«. ⑧ Trợ từ cuối câu, tương đương với »xong«. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »且 道 作 麼 生 看。 開 眼 也 著。 合 眼 也 著。 還 有 人 免 得 麼？ – Thử hỏi làm sao xem? Mở mắt cũng xong, nhắm mắt cũng xong, có ai được miễn không?«.


meanings:
① Rõ, rõ rệt, sáng tỏ, nổi, xuất sắc: 著名 Nổi tiếng; 著有成績 Có những thành tích xuất sắc; ② Soạn, viết: 編著 Biên soạn; 著書 Viết sách; ③ Trước tác, tác phẩm: 名著 Tác phẩm nổi tiếng; 新著 Trước tác mới, tác phẩm mới; 譯著 Tác phẩm dịch; ④ (văn) Phụ vào, thêm vào (như 着, bộ 目); ⑤ (văn) Ghi vào, đăng kí (tên...): 四境之内丈夫，女子皆有名于上，生者著，死者削 Trai gái trong khắp bốn cõi đều có tên trên sổ, khi còn sống thì ghi vào, chết thì xóa đi (Thương Quân thư); ⑥ (văn) Dựa vào, tựa vào Xem 着 [zhuó] (bộ 目).


meanings:
(văn) ① Khoảng giữa cửa và tấm bình phong: 俟我於著乎而 Đợi ta ở khoảng giữa cửa và tấm bình phong (Thi Kinh); ② Ngôi thứ; ③ Tích chứa.


meanings:
① Không thể chứa, không chịu được. Tiết Nam Tuyền Hoà thượng trong TĐT q. 16 ghi: »金 屑 雖 貴、 眼 裏 著 不 得。 – Mạt vàng dù quý song con mắt không chịu được«. 2. Không đồng ý. Tiết Quang Hiếu Huệ Giác Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »師 問 相 國 宋 齊 止 曰： 還 會 道 麼？ 宋 曰： 若 是 道 也 著 不 得。 – Sư hỏi Tướng quốc Tống Tề Chỉ: Có biết nói chăng? Tống nói: Nếu là nói được cũng không đồng ý«.


meanings:
Gặp may mắn. Vân Môn quảng lục, q. hạ: »今 日 上 堂 大 眾 著 便。 – Hôm nay thượng đường, đại chúng gặp may«.


meanings:
Còn gọi: Trước đảo. Cố chấp, dính vào những việc không có thật, không thể thoát li và siêu việt. Vô Môn Quan ghi: »一 夜 在 是 非 海 裡 著 倒、 直 待 天 明 再 來、 又 與 他 注 破。 – Một đêm nọ, Động Sơn dính vào chuyện thị phi, đợi đến trời sáng Vân Môn mới phá trừ dùm sư«.


meanings:
Dùng khí lực, đủ công lực. Tiết Vân Nham Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 與 道 吾、 船 子 三 人 受 山 下 人 請 齋。 一 人 問： 齋 去、 日 晚。 一 人 云： 近 那、 動 步 便 到。 師 云： 有 一 人 不 動 步 便 到、 作 麼 生？ 後 洞 山 聞 舉 云： 此 語 最 著 力、 如 人 入 鑊 湯 爐 炭、 不 被 燒 煮 始 得。 – Sư cùng Đạo Ngô, Thuyền Tử nhận lời mời thọ trai dưới núi. Một người nói: Đi đi muộn rồi! Một người nói: Gần à! Vài bước là đến. Sư nói: Có một người không bước mà đến thì thế nào? Về sau Động Sơn nghe kể lại, nói: Lời nói này rất đủ công lực, như người nhảy vào vạc sôi lò lửa mà không bị phỏng mới được«.


meanings:
Còn gọi: Trước công phu. Dụng công, hạ thủ công phu. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 有 一 般 禿 子。 便 向 裏 許 著 功。 擬 求 出 世 之 法。 錯 了 也。 – Này đạo lưu! Có một lũ trọc nhằm vào đây dụng công mà muốn cầu pháp xuất thế, thật là sai lầm!«.


meanings:
Mắc kẹt vào tư duy, ý niệm thông thường. Bích Nham Lục, q. 1 ghi: »所 以 吐 一 言 半 句。 自 然 坐 斷 天 下 人 舌 頭。 無 爾 著 意 路 作 情 解。 – Do đó cổ nhân buông ra một lời nửa câu tự nhiên làm líu lưỡi mọi người, không cho ông kẹt ý niệm, khởi tình giải«.


meanings:
Lén lút sắp đặt, làm việc phi pháp. Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »大 似 臨 嫁 醫 癭、 卒 著 手 腳 不 辦。 – Rất giống đến lúc đi lấy chồng mới lo trị bệnh bướu cổ, vội vàng cũng không kịp làm việc lén lút ấy«.


meanings:
Tùy theo người mà chỉ dạy, bày phương tiện. Bích Nham Lục, q. 1 ghi: »他 又 怕 人 執 在 這 裏。 再 著 方 便 高 聲 云： 這 裏 還 有 祖 師 麼。 自 云： 有。 雪 竇 到 這 裏。 不 妨 爲 人。 赤 心 片 片。 又 自 云： 喚 來 與 老 僧 洗 腳。 – Sư lại sợ người mắc kẹt nơi đây nên bày phương tiện, lớn tiếng hỏi: Ở đây có Tổ sư không? Tự đáp: Có. Tuyết Đậu đến chỗ này chẳng ngại vì người chân thành bày tỏ. Sư lại tự nói: Bảo ông ta đến rửa chân cho lão tăng!«.


meanings:
Sắp đặt chỗ cho chư tăng hành cước mới xin vào thiền viện. Trước: sắp đặt. Tào xưởng vốn có nghĩa đen là chuồng thú. Trước tào xưởng có nghĩa sắp xếp cho ở tại túc xá của tăng chúng trong chùa. NĐHN q. 5 ghi: »如 唐 代 丹 霞 天 然 禪 師 當 初 投 奔 石 頭 希 遷 禪 師 法 席。 希 遷 見 他 充 滿 靈 氣、 一 見 面 就 說： 著 槽 廠 去！ – Như vào đời Đường, Thiền sư Đan Hà Thiên Nhiên ban đầu đến pháp hội của Thiền sư Thạch Đầu Hi Thiên. Hi Thiên thấy sư thần khí sung mãn nên chỉ qua một lần gặp mặt mà đã bảo rằng: Hãy sắp đặt chỗ ở cho y!«.


meanings:
Hăng hái, nỗ lực. Tiết Bảo Hoa Phổ Giám Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »臥 雲 門 下、 有 箇 鐵 門 限、 更 須 猛 著 氣 力、 跳 過 始 得。 擬 議 之 間、 墮 坑 落 塹。 – Dưới cửa Ngoạ Vân có ngưỡng cửa bằng sắt cần phải nỗ lực nhảy qua mới được. Nếu còn chần chừ thì rơi hầm lọt hố«.


meanings:
Nhóm lửa, đốt lửa. Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »人 工 淘 米 著 火、 行 者 煮 粥 蒸 飯。 – Người giúp việc vo gạo nhóm lửa, hành giả (cư sĩ tập tu) nấu cháo thổi cơm«.


meanings:
Mở to mắt nhìn, trong Thiền tông phần lớn chỉ cho mở pháp nhãn. Tiết Ngưỡng Sơn Hạnh Phật Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »直 饒 丹 青 處 士，笔 頭 上 畫 出 青 山 錄 水，夾 竹 桃 花，衹 是 相 似 模 樣。設 使 石 匠 錐 頭、 鑽 出 群 羊 走 獸、 也 祇 是 相 似 模 樣。 若 是 眞 模 樣、 任 是 處 士 石 匠、 無 你 下 手 處。 諸 人 要 見、 須 是 著 眼 始 得。 – Cho dù hoạ sĩ xuất sắc (như Ngô Xử Sĩ) vẽ ra non xanh nước biếc và hoa Trúc Đào, cũng chỉ là kiểu dáng tương tự; giả sử thợ đá tài ba đục đẽo thành bầy dê chạy cũng chỉ là kiểu dáng tương tự. Nếu là kiểu dáng chân thật thì dù là hoạ sĩ, thợ đá tài ba không có chỗ để hạ thủ. Các ông muốn thấy cần phải mở to mắt mới được«.


meanings:
Còn gọi: Trước tinh thần, trước tinh thái. Chú ý, nỗ lực. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »古 德 一 期。 爲 汝 諸 人 不 奈 何、 所 以 方 便 垂 一 言 半 句、 通 汝 入 路。 知 是 般 事 拈 放 一 邊、 自 著 些 子 筋 骨。 豈 不 是 有 少 許 相 親 處？ – Cổ đức vì thấy các ông không biết làm gì trong một đời, cho nên phương tiện buông ra một lời nửa câu mở đường cho các ông. Biết rồi thì buông bỏ mọi sự, tự mình nỗ lực một chút há không phải có một ít phần gần gũi sao?«.


meanings:
Phấn chấn tinh thần, lưu ý, xuất sắc. Tiết Thiên Trúc Chứng Ngộ Pháp sư trong NĐHN q. 6 ghi: »卻 祗 從 這 裡 猛 著 精 彩 覷 捕 看。 若 覷 捕 得 他 破、 則 亦 知 本 命 元 辰 落 著 處。 – Lại chỉ từ nơi đây lưu ý rình bắt xem! Nếu rình bắt trúng được nó rồi thì cũng biết chỗ cứu cánh của bản mạng nguyên thần«.


meanings:
Còn gọi: Trước tinh thái. Phấn chấn tinh thần, lưu ý. Chương Tuyết Phong Hoà Thượng trong TĐT q. 7 ghi: »和 尚 子、 若 實 未 得 悟 入、 直 須 悟 入 始 得、 不 虛 度 時 光。 莫 只 是 傍 家 相 徼、 掠 虛 嫌 說。 悟 入 且 是 阿 誰 分 上 事？ 亦 須 著 精 神 好！ – Này các Hoà thượng, nếu thật chưa ngộ nhập thì cần phải ngộ nhập mới được, chẳng để thời gian luống qua. Chỉ là đừng cầu người bên cạnh, tìm kiếm lời giả dối. Đã đành cần ngộ nhập, nhưng bổn phận của người nào thì người đó phải phấn chấn tinh thần lên mới được!«.


meanings:
Đặt chân, hạ chân. Bài thơ »Dạy chúng« của thiền sư Tiêu Sơn Am Thể trong GTPĐL q. 29 ghi: »著 腳 孤 危 草 不 生、 沒 栖 泊 處 等 閑 行。 – Trước cước cô nguy thảo bất sinh, một thê bạc xứ đẳng nhàn hành. – Đặt chân đỉnh núi không ngọn cỏ. Tùy tiện đi về chốn thênh thang«.


meanings:
Mỗi một hành vi hoặc động tác. Vô Môn Quan ghi: »未 舉 步 時 先 已 到、 未 動 舌 時 先 說 了、 直 饒 著 著 在 機 先、 更 須 知 有 向 上 竅。 – Chưa dở chân đã đến, chưa động lưỡi đã nói. Cho dù mỗi một hành vi khi chưa khởi niệm lại cần biết có bí quyết hướng thượng«. Vô Môn Quan ghi: »衲 僧 家 騎 聲 蓋 色、 頭 頭 上 明、 著 著 上 妙。 – Là tăng vốn phải cưỡi âm thanh, đạp màu sắc, nơi nơi đều rõ, mỗi hành vi đều hay«.


meanings:
Thêm lời bình ngắn ngọn vào trong lời nói cơ duyên của người khác. Tiết Tri Phủ Cát Đàm Cư Sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »嘗 問 諸 禪 曰： 夫 婦 二 人 相 打、 通 兒 子 作 證。 且 道 證 父 即 是、 證 母 即 是？ 或 庵 體 禪 師 著 語 曰： 小 出 大 遇。 – Ông từng hỏi các vị tham thiền rằng: Hai vợ chồng nhà nọ đánh nhau có đứa con làm chứng. Hãy nói là nó làm chứng cho người cha phải hay người mẹ phải? Thiền sư Hoặc Am Thể bình rằng: Việc bé xé ra to«. Bài tựa của Thung Dung Am lục ghi: »至 於 著 語 出 眼、 筆 削 之 際、 亦 臨 機 不 讓。 – Trong khi trước ngữ đến chỗ then chốt hoặc trong khi nhuận sắc cũng tùy thời cơ không nhân nhượng«.


meanings:
Giơ roi thúc ngựa, dụ cho sự nỗ lực liên tục. Tiết Nam Phong Vân Biện Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »子 雖 得 入、 未 至 當 也、 切 宜 著 鞭。 – Ông tuy được vào, song chưa đến đích cần phải nỗ lực liên tục«.


meanings:
Khắc bản ấn hành. Bài sớ phụ lục ở cuối quyển của Hoằng Trí trong CĐTĐL q. 30 ghi: »紀 之 編 簡、 如 見 古 人； 將 以 著 龜、 可 格 後 學。 – Ghi chép những sáng tác đơn giản như thấy người xưa; định đem khắc bản để làm quy cách cho kẻ hậu học«.


meanings:
① Ruộng vỡ cấy đã được một năm. ||② Cỏ mọc um tùm. Một âm là tai. Cùng nghĩa với chữ tai 災.


meanings:
① Quả dâu. Có khi đọc là chữ thầm.


meanings:
【桑葚兒】tang nhẫm nhi [sangrènr] Quả dâu Xem 葚 [shèn].


meanings:
① Dây sắn. Rễ dùng làm thuốc gọi là cát căn 葛根, vỏ dùng dệt vải gọi là cát bố 葛布. Ngày xưa mùa hè hay mặc áo vải sắn, nên mặc áo mùa hè thường gọi là cát. Dây sắn mọc quấn quýt nhau, nên sự gì bối rối khó gỡ gọi là củ cát 糾葛 hay giao cát 膠葛.


meanings:
5594（Grünwedel, Albert; 1856～1935） 德國考古學學者。慕尼黑民族博物館館長（1904）。一九○二年開始調查新疆吐魯番、加拉沙、庫車（Ku-cha）等地之摩尼教遺蹟，蒐集甚多遺物、古文書、壁畫、工藝品類等，頗有益於佛教文化之研究。其首次探險之論文報告爲 Berichte über archäololgische Arbeiten in Idikutschari und Umgebung, 1906，第二次探險後則與德國考古學家陸庫克（Albert Von Le Coq, 1860～1930）共同發表報告 Altbuddhistische Kultstätten in Chinesische-Turkestan, 1912; Alt Kutscha, 1920。此外，其著作尚有 Buddhistische Kunst in Indien,1893；Buddhistische Studien, 1897；Mythologie des Buddhismus in Tibet und der Mongolei, 1900; Tusca, 1922；Die Teuful des Avesta, 1924.


meanings:
5595（Geldner, Karl Friedrich; 1852～1929）德國印度學學者，爲德國研究吠陀與印歐語言學之權威。一九○七年以來，任馬堡（Marburg）大學教授。氏畢生致力於吠陀文獻學及古波斯祆教聖典阿凡士塔（Avesta）之研究。對於梨俱吠陀中之宗教抒情詩具有獨特之見解與評價，其後乃成立都賓根學派，並成爲該學派之領袖，頗受學術界重視。其主要著作有Avesta, die heiligen Bücher der Parsen, 3 vols., 1895; Der Rigveda in Auswahl, 2 vols., 1909.


meanings:
5595（Grierson, Sir George Abraham; 1851～1941） 英國印度語言學者。一八七三年以政府文官身分至印度，爲印度語言調查會會長。將分佈於印度各地之一七九種語言，與其他五四四種地方語言作一歷史之實際調查，研究成果極其豐碩。數年之間（1898～1902）蒐集整理，著成 Linguistic Survey of India, 1903～1928，共十一卷，當中其所親自執筆之第一卷 Introductory 爲全書之摘要與精髓，係研究印度語言與印度文化史之基礎書。其他著作有 A Handbook of the Kaithi Character, 2 vols., 1889；The Languages of India, 1904; The Piśāca Languages of North-western India, 1906；Bihar peasant life, 2 vols., 1925; A Dictionary of the Kashmiri Language, 1932 等，大多爲有關印度語言之卓越論文。


meanings:
Chỉ cho văn tự ngữ ngôn, vốn được dùng để diễn tả giải thích sự tướng, nhưng trái lại, nó cũng thường làm vướng mắc, trói buộc người chưa ngộ, giống như dây leo bò lan, đan xen lẫn nhau. Tắc 31, Bích Nham lục (Đại 48, 171 trung) ghi: »古 人 葛 藤、試 請 舉 看！ – Cát đằng của cổ nhân, thử nêu ra xem!«. Ngoài ra, Cát đằng còn chỉ cho câu nói khó lí giải được trong công án và còn chuyển thành nghĩa nói về trình độ vấn đáp. Nhàn cát đằng: Câu nói bỡn cợt, vô dụng.


meanings:
Dụ chỉ cho thiền sư nhiều lời. Đây là lời nói hàm ý chê cười. Tông Môn Võ Khố ghi: »雲 居 舜 老 常 譏 天 衣 懷 禪 師 說 葛 藤 禪。一 日、聞 懷 遷 化、於 法 堂 上 合 掌 云：且 喜 葛 藤 桩 子 倒 了 也。 – Thuấn lão phu ở Vân Cư thường chê thiền sư Thiên Y Hoài nói thiền nhiều lời. Một hôm, ngài nghe Hoài thị tịch, liền ở trên Pháp đường chắp tay nói rằng: May mắn thay, thiền sư nhiều lời ngã xuống rồi!«.


meanings:
Thiền nhiều lời. Tông Môn Võ Khố ghi: »雲 居 舜 老 常 譏 天 衣 懷 禪 師 說 葛 藤 禪。 – Thuấn Lão phu ở Vân Cư thường chê thiền sư Thiền Y Hoài nói thiền nhiều lời«.


meanings:
Lời nói lòng vòng, lải nhải không dứt. Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »且 道： 天 台 南 嶽 說 箇 什 麼 法 門？ … 廬 山 出 來 道： 你 兩 箇 正 在 葛 藤 窠 裏！ 不 見 道： 欲 得 不 招 無 間 業、 莫 謗 如 來 正 法 輪。 – Thử hỏi Thiên Thai và Nam Nhạc nói pháp môn gì?… Lô Sơn bước ra nói: Hai vị ấy đang lải nhải không dứt! Chẳng thấy nói: Muốn khỏi nghiệp vương muôn kiếp luỵ. Vành xe chính pháp chớ chê cười«.


meanings:
① Bồ đào 葡萄. Xem chữ đào 萄. ||② Bồ Ðào Nha 葡萄牙 tên nước (Portugal).


meanings:
①【葡萄】bồ đào [pútáo] Quả nho; ② [Pú] Nước Bồ Đào Nha (nói tắt).


meanings:
① Ðốc trách. Như đổng sự 董事 giữ quyền đốc trách công việc. ||② Cốt đổng 骨董 tạp nhạp láo nháo. Ðồ cổ gọi là cổ đổng 古董 hay cốt đổng 骨董. ||③ Họ Ðổng.


meanings:
① Trông coi, đôn đốc, quản trị; ② Xem 骨董 [gư dông]; ③ [Dông] (Họ) Đổng.


meanings:
(văn) ① Hoa: 奇葩異草 Hoa thơm cỏ lạ; ② Tinh hoa: Như 奇葩 [qípa].


meanings:
① Tỏi tây; ② 【葫蘆】 hồ lô [húlu] (thực) Hồ lô, bầu nậm.


meanings:
5593將死屍埋葬之意。埋葬死者之儀式，稱爲葬式、葬儀、葬送、葬禮、送終、送亡。　印度古來即行土葬（梵 nikhāta）、棄葬（梵 prāsta）、火葬（梵 agnidagdha）、曝葬（梵 uddhita）等方法。在佛教，有部毘奈耶雜事卷十八載，比丘死時，須用火葬；如無法火葬時，則行水葬、土葬或野葬（置屍於山野）。以上四種葬法，稱爲四葬。其中，野葬又稱林葬，例如王舍城之尸陀林即是著名之林葬場。林葬又可視爲棄葬，即將死屍委之於鳥獸啄食。棄葬加上上記之四葬，合稱爲五葬。至於有關「葬」之儀禮，長阿含經卷三謂，佛之遺骸仿照轉輪聖王之葬法，而行荼毘（火葬）。淨飯王般涅槃經亦載，佛曾親自執香，立於淨飯王遺骸之前。大唐西域記卷二、南海寄歸內法傳卷二等，均曾記載有關比丘之葬法。　我國以土葬爲主，在儒家中，冠、婚、葬、祭均爲大禮，故甚重視葬之儀禮，必將死屍納入棺槨而後埋之，其遺族於一定期間服喪（服忌）。法律對此儀禮有所規定，亦或有禁止厚葬者。佛教受儒家影響，亦相當重視葬禮，然多以火葬爲主。至於禪宗之葬法，有荼毘與全身入塔（土葬）兩種。但在儒家認爲火葬乃背孝非禮之舉。對於僧侶之葬法，在釋氏要覽卷下及勅修百丈清規卷上住持章遷化條，均有其儀禮之記載。歷代高僧，每多行火葬。然火葬並未廣泛流行於我國，例如東晉慧遠，遺囑曾言，將其遺骸露置於松下；唐玄奘及窺基等示寂後，皆全身埋葬。隋文帝、唐玄宗、宋太宗等諸帝先後立法恢復古制喪禮，宋高宗更明令禁止民間行火葬。此外，一般風俗認爲有死後之世界，爲減輕死者之苦，遂贈其財物，乃產生燒紙錢（陰錢、寓錢、冥錢）之風俗。甚或有爲表達哀悼之意，而雇人代哭者。　日本古來似亦以土葬爲主，且有殉葬之風。佛教傳入之後亦行火葬。平安時代即有火葬場之設立，稱爲三昧場（又作三昧所、三昧）；傳說畿內亦曾設有五（所）三昧場。然時代不同，其所設立之場所等，亦有所異動。又將一（所）三昧場稱爲五三昧。　禪宗之葬法，據僧堂清規卷五載，一寺之住持死亡，則由法緣或鄰山之尊宿爲主喪者，並行入龕、移龕、鎖龕、掛真、對靈小參、起龕、奠茶、奠湯、秉炬等九項佛事；若略去掛真與小參，則爲七佛事；或再略去入龕與鎖龕，而爲五佛事，然只有在平僧或在家信眾之葬儀時始適宜省略。在家信眾之葬儀，於下炬之際，給與引導（爲救度死者，導師立於棺前唱誦法語）；土葬時，則以撒土儀式替代下炬，並以似鋤形之物作爲引導。〔長阿含卷十一阿㝹夷經、增一阿含經卷五十、四分律卷二十一、經律異相卷四〕（參閱「三昧」580、「荼毘」4782）


meanings:
① Chôn, người chết bỏ vào áo quan đem chôn gọi là táng. Như mai táng 埋葬 chôn cất. Bất cứ dùng cách gì chủ ý để cho tiêu cái xác chết đều gọi là táng. Như hoả táng 火葬 lấy lửa thiêu xác, táng thân ngư phúc 葬身魚腹 chết đuối (vùi thân bụng cá), v.v. ||② Vùi lấp. Táng tống 葬送 buộc người vào tội, hãm hại.


meanings:
① Chôn, táng: 埋葬 Chôn cất, mai táng; 安葬 An táng; ② Đám tang: 送葬 Đưa đám; 舉行葬禮 Tổ chức lễ tang. Cv. 塟 (bộ 土).


meanings:
① Cỏ lau. Nguỵ Minh Ðế 魏明帝 cho em vợ là Mao Tằng 毛曾 và Hạ Hầu Huyền 夏侯玄 cùng ngôi, người bấy giờ gọi là kiêm gia ỷ ngọc thụ 蒹葭倚玉樹 cỏ kiêm cỏ gai tựa cây ngọc. ||② Gia phu 葭莩. Xem chữ phu 莩.


meanings:
① Ðầu nhuỵ đực của hoa, tức là hùng nhụy 雄蕊. ||② Cây bạch chỉ 白芷. ||③ Một âm là dược. Cùng nghĩa với chữ 藥. ||④ Một âm nữa là điếu. Buộc.


meanings:
① Hành. Chỗ tóp trắng gọi là thông bạch 葱白.


meanings:
① (Cây) hành. 【葱頭】thông đầu [congtóu] Củ hành, hành tây; ② Màu xanh: 葱綠 (Màu) xanh lá mạ, xanh mơn mởn, xanh rêu, xanh mượt, xanh rờn, xanh rì.


meanings:
① Uy nhuy 葳蕤. Xem chữ nhuy 萎.||② Tốt tươi.


meanings:
① Rau quỳ. ||② Hướng nhật quỳ 向日葵 một giống quỳ một rò (nhánh) mọc thẳng, vào khoảng cuối thu đầu hạ nở hoa vàng. Tính nó thường cứ triều về hướng mặt trời, nên gọi là hướng nhật quỳ. Người ta thường dùng làm tiếng để tỏ lòng kẻ dưới hướng mộ người trên. ||③ Thục quỳ 蜀葵 hoa nhiều màu, thứ hoa nhỏ gọi là cẩm quỳ 錦葵. ||④ Thu quỳ 秋葵 thứ quỳ nở về mùa hè, hoa vàng phớt có năm cánh, giữa tím. ||⑤ Bồ quỳ 蒲葵 một thứ cây lớn thường xanh, lá giống như lá móc lá cọ, dùng làm quạt gọi là quỳ phiến 葵扇.


meanings:
① Cây quỳ, cây hướng dương: 蜀葵 Cây thục quỳ; 向日葵 Cây hướng dương, cây hoa quỳ; ② (văn) Rau quỳ.


meanings:
① Ðình lịch 葶藶 rau đay, lá để ăn, hạt dùng làm thuốc.


meanings:
① Thức cay, rau hăng, như hành, hẹ, tỏi đều gọi là huân. ||② Tục gọi ăn mặn là huân 葷, ăn chay là tố 素.


meanings:
① Mặn, ăn mặn: 吃葷不吃素 Ăn mặn không ăn chay; ② Loại thức ăn có chất cay nồng như hành, hẹ, tỏi.


meanings:
① Sợ hãi. Như uý tỉ bất tiền 畏葸不前 sợ hãi không dám tiến lên.


meanings:
(văn) Sợ sệt, sợ hãi: 畏葸不前 Sợ sệt không dám tiến lên.


meanings:
① Tu bổ lại. Lấy cỏ lấy lá giọi lại mái nhà gọi là tập. Sửa sang lại nhà cửa cũng gọi là tập. ||② Chồng chất, họp lại.


meanings:
(văn) ① Chữa, tu bổ lại, giọi lại (mái nhà): 修葺房屋 Chữa nhà, lợp lại nhà; ② Chồng chất, họp lại.


meanings:
Chỉ cho việc xây cất chùa chiền. Nguyên Diệu ngữ lục q. hạ ghi: »西 峰 之 肩 有 師 子 巖、 拔 地 千 仞、 崖 石 林 立、 師 東 之、 有 終 焉 之 意、 弟 子 法 升 等 追 尋 繼 至、 葺 茅 盖 頭。 – Mé bên vai của ngọn Tây Phong có hang Sư Tử sâu đến ngàn trượng, có đá dựng như rừng. Sư thích cảnh này, có ý muốn ở đấy suốt đời, các vị đệ tử như Pháp Thăng v.v… lục tục tìm đến, rồi cùng nhau xây cất chùa chiền«.


meanings:
(văn) ① Một loại cỏ có vị đắng; ② Cỏ tốt tươi.


meanings:
Cuống, cành (hoa hay quả): 并蒂蓮 Hoa liền cành; 瓜熟蒂落 Quả rụng khi chín mùi. (Ngb) Thời cơ đã đến, điều kiện chín mùi.


meanings:
【蒎烯】phái hi [pàixi] (hoá) Một chất hoá học hữu cơ (kí hiệu C10H16, thể lỏng không màu, dùng làm chất mạ hoặc chế thuốc sát trùng).


meanings:
① Góp lại. Như sưu tập 蒐輯 góp lại. Còn viết là 蒐集. ||② Lễ đi săn mùa xuân, xuân sưu 春蒐. ||③ Ẩn, giấu. ||④ Cây thiến thảo 茜草.


meanings:
(văn) ① Góp lại, gom góp: 蒐輯 Sưu tập, gom góp lại; ② Lễ đi săn mùa xuân; ③ (thực) Cây thiến thảo.


meanings:
① Thì la 蒔蘿 tức là tiểu hồi hương 小茴香 dùng để pha vào đồ ăn cho thơm. ||② Một âm là thi. Dựng, cấy lại. Như thi ương 蒔秧 cấy lúa lại.


meanings:
Tiểu hồi hương (Anethum graveolens, một loại gia vị thơm).


meanings:
(văn) Trồng, trồng lại, cấy lại: 蒔秧 Cấy lúa lại.


meanings:
(văn) ① 【千年蒕】thiên niên uân [qian nián yun] (thực) Vạn niên thanh; ② 【葐蒕】phần uân [fényun] Dày đặc, nhiều. Xem 葐.


meanings:
Tên đất: 寧蒗 Khu tự trị Ninh Lạng (của dân tộc Di, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Tối. Chỗ mặt trời lặn gọi là đại mông 大蒙. ||② Ngu dốt, tối tăm không biết gì gọi là mông muội 蒙昧. ||③ Trẻ con. Như huấn mông 訓蒙 dạy trẻ con học. ||④ Bị, che lấp. Như mông nạn 蒙難 bị nạn, mông trần 蒙塵 bị long đong, mông đầu 蒙頭 che, trùm đầu. ||⑤ Chịu. Như mông ân 蒙恩 chịu ơn. ||⑥ Mình tự nói nhún mình là mông, nói mình là kẻ ngu dốt. ||⑦ Mông Cổ 蒙古 giống Mông.


meanings:
① Che, trùm, bịt, phủ: 蒙頭 Trùm đầu; 蒙住眼 Bịt mắt lại; 蒙上一層灰塵 Phủ lên một lớp bụi; ② Bị, chịu, được: 蒙難 Bị nạn; 承蒙熱情的招待 Được sự tiếp đãi niềm nở; ③ Mông muội, tối tăm: 啟蒙 Vỡ lòng; ④ Trẻ con: 訓蒙 Dạy trẻ con; ⑤ [Méng] (Họ) Mông. Xem 矇 [meng], 蒙 [Mâng].


meanings:
5906即蒙譯佛教聖典之總稱。蒙古民族自十三世紀歸依佛教以來，除將西藏佛典翻譯爲蒙古語外，更將部分西藏之藏外佛典加以翻譯，且更以蒙古語注釋或撰述，蒙古佛典遂粲然大備。　蒙古佛典是以西藏大藏經爲底本，西藏藏經有其獨特之分類方式，即將藏經總分爲甘珠爾（正藏）及丹珠爾（續藏）。而蒙古文大藏經，依其成立之時間，可分爲三期。第一期（1271～1368），爲於元朝治下所作甘珠爾之翻譯，此時以古派（藏Rñin-ma-pa）所依經典爲主。第二期（1368～1627），蒙古民族回歸朔北故地，以諸汗爲外護，改訂甘珠爾，並完成部分丹珠爾之翻譯。第一、第二期以舊譯爲主。第三期（1616～1911），爲改譯與使用木版刊行之時代，此時期完成同文韻統、大藏全咒、蒙文對照翻譯名義集等翻譯用文典、辭典類，翻譯之方法、譯語統一，對翻譯作通盤之考慮；此時期之翻譯稱爲新譯。刊本之種類頗多，譯家之名亦詳知，今日所見之版本多爲新譯之重版或複刻。　蒙古佛典內容與西藏大藏經大體相同，然亦非完全一致，或有出入、增減處。蒙古文大藏經，特別是元代舊譯，表現了蒙古複雜之文化環境。又蒙古文佛典中採譯敘利亞、希臘等中央亞細亞、近東、歐洲之語彙，此亦成爲蒙古文大藏經特性之一。〔P. Pelliot：Les Mongols et la papauté, Rev.de 1'Orient chrétien, 1923; d'Ohsson: Histoire des Mongols, 4 tomes, 1834～1835; Hor-chos-ḥbyuṅ（橋本光寶刊 藥間A蒙古喇嘛教史）〕（參閱「西藏大藏經」2588）


meanings:
蒙古北臨西伯利亞，東接中國東北，西界新疆，南與河北、山西、陜西、甘肅四省爲鄰，分布其間者，主要爲蒙古人。宋代蒙古族建國于此，始稱其地曰蒙古。歷史上又以戈壁沙漠爲界，分爲漠北、漠南，前者即外蒙古，後者即內蒙古。<#>佛教正式傳入蒙古，是在元憲宗蒙哥時。據《多桑蒙古史》卷二記載，蒙哥即位後，命忽必烈領治漠南漢地民戶，以僧海雲掌釋教事。蒙哥死後，忽必烈自立爲汗，尊薩迦派八思巴爲國師，仿漢制，建太廟于燕京，至元三年（1266）太廟落成，命僧侶做佛事七晝夜。至元二十二年，又命八思巴等人參對勘定漢藏兩種藏經，撰成《至元法寶勘同總錄》。爾後，歷代皇帝皆崇信西藏佛教。怏興起，蒙古佛教一時衰弱。<#>明·萬曆五年（1577），內蒙古俺答汗遣使入藏，迎請第三世達賴喇嘛巡錫蒙古，幷在綏遠歸化城，爲達賴建立一寺，此後黃教盛行于內蒙古。外蒙古傳入黃教是在阿巴岱汗時，阿巴岱汗請三世達賴的大弟子大慈邁達裏呼圖克圖，于喀爾喀圖拉河旁一寺宣講佛法，深受蒙人信仰。十六世紀起，所有的蒙古民族都已成爲佛教徒。<#>蒙古佛教是以西藏佛教爲典範，大部份的蒙古佛典皆系譯自西藏佛典，僅有少數爲蒙人自己的著作和注釋書。《蒙古大藏經》也是采自《西藏大藏經》的〈甘珠爾〉或〈丹珠爾〉爲底本。呼圖克圖（活佛）制度亦沿自西藏的轉世思想。內蒙古的宗教領袖爲章嘉呼圖克圖。章嘉呼圖克圖是在第五世達賴喇嘛時産生，常駐錫多倫、北京、五臺山等地。清雍正皇帝嘗就章嘉請示教義，幷自謂禪之造詣得力于章嘉呼圖克圖。章嘉傳承六代，最後一世章嘉呼圖克圖于民國四十六年示寂于臺北。此外，內蒙另一位活佛甘珠爾瓦呼圖克圖亦示寂于臺北。<#>外蒙古的活佛領袖爲哲布尊丹巴呼圖克圖（Rjebtsun dam-pa），相傳第一世哲布尊丹巴爲覺囊派大學者多羅那他的轉世。第二世哲布尊丹巴嘗于庫倫創辦札尼特高等宗教學院，僧侶雲集。其後，庫倫遂爲外蒙古的政教中心、喇嘛的教育聖地。哲布尊丹巴傳承八代，西元1921年外蒙獨立，以哲布尊丹巴爲元首，1924年哲布尊丹巴示寂之後，外蒙呼圖克圖制度乃告斷絕。<#>1924年，外蒙古成立‘蒙古人民共和國’，廢除政教合一制度，禁止喇嘛參與政治活動，幷規定未滿十八歲者不得出家爲僧。至1940年爲止，大部份喇嘛被迫還俗，從事生産勞動。外蒙獨立前，原有甚多佛教寺院，但現僅餘首都烏蘭巴托（庫倫）地區的甘丹寺，其餘寺院皆被改爲宗教博物館或另作他用。甘丹寺仍保留佛教學院的傳統，寺內的佛學院創自1970年，爲一所僧伽培訓所。學生修業期限爲六年，其中也有自蘇俄布裏雅特依波基斯基寺前來就讀的留學生，授課者多爲佛教的專門學者。國際性的佛教組織‘亞細亞佛教和平會議’（簡稱ABCP）的總部，亦設于甘丹寺內。ABCP的目標雖在推展全亞細亞佛教徒的和平運動，但是，外蒙古却禁止佛教在寺院之外進行任何布教活動。<#>1947年，中共在內蒙設立‘內蒙古自治區’，其後又劃分爲八盟、四自治區轄市、十二地區轄市、十八縣、五十一旗和三自治旗（1987年），首府設在呼和浩特（歸綏）。據傳，1930年代內蒙古的喇嘛寺約有一千座，喇嘛約有十五萬人，著名的寺院有大召、席力圖召、五當召等。中共統治大陸後，許多寺院已喪失宗教機能，如四王子旗的喇嘛寺，已改爲糧食倉庫。自鄧小平執政之後，中共宗教政策改變，宗教活動又漸次活躍。中國佛教協會在內蒙設有分會，內蒙古分會曾舉行祈禱世界和平法會，幷開辦喇嘛培訓班，舉行傳戒儀式等。內蒙古各地又有烏蘭察布盟佛教協會、阿拉善盟佛教協會、巴音浩特佛教會等佛教組織，內蒙民間佛教稍有復蘇的迹象。1989年，巴音浩特延壽寺舉行寺院落成暨佛像開光大慶法會，即有千餘名信衆參加；據傳該寺完全由當地居民舍資興建，爲阿拉善地區第一座顯教寺院。<#>◎附一︰〈蒙古佛典〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>蒙古佛典即是以蒙文書寫的佛教聖典之總稱。蒙古族自十三世紀歸依佛教以來，至現代爲止，約六百年之間，除將西藏佛典及藏外佛典譯爲蒙文之外，且有以蒙文撰述或注釋之著述。因此，蒙文佛典的數量，爲數甚多。茲分三期，略述如次︰<#>(1)第一期︰在蒙古尚未有文字之前，蒙古人皆使用維吾爾文。到成吉思汗時代，始將維吾爾文改成蒙文。此維吾爾式的蒙文在闊端汗時代（1234～1251），再經薩迦班禪加以改良，乃更能準確地將蒙古音記錄下來。其後元世祖忽必烈（1260～1294 在位）以八思巴爲國師，令其依西藏文字作成新的蒙文。及至元成宗與武宗之時，即由薩迦派僧人法光主持，以奈塘版的《藏文大藏經》爲底本，幷參考漢譯經典而編譯成《蒙文大藏經》。此一古譯《蒙文大藏經》今已散佚不存。<#>(2)第二期︰爲明室所逐而回歸朔北故地的蒙古族，仍持續其前代的譯經事業。此時，由于宗喀巴所改革之西藏佛教甚爲盛行，故于此時傳入蒙古者，亦以格魯派爲主。在俺答汗（1507～1583）統治時，亦嘗迎請西藏第三世喇嘛及翻譯僧入蒙古。又，據蒙古史書《Erdeniin erihe》所載，1586年，阿巴岱汗嘗自西藏招請黃教喇嘛翻譯經典。其後，在固始汗（1582～？）治下，也有《金光明經》等經典的翻譯。在1624年，林丹汗（1603～1627）治下亦曾編纂《蒙文大藏經》〈甘珠爾〉。<#>(3)第三期︰清世祖（1644～1661）時，嘗在北京及奉天開雕蒙文《金光明經》等經。其後，在聖祖（1661～1722）敕命下，完成《蒙文大藏經》的改譯與刊行，幷刊行此新刊藏經的總目錄《如來大藏經總目錄》一册。高宗（1736～1795）十四年（1749），在國子監的監督下，又完成〈丹珠爾〉二二五卷的翻譯。綜上所述，從順治七年（1650）開始，至宣統三年（1911）清朝滅亡爲止的二六一年間，計開版印行蒙文〈甘珠爾〉一０八卷、〈丹珠爾〉二二六卷、藏外二二０卷，總計五五四卷。<#>◎附二︰W. Heissig著·耿升譯〈蒙古的喇嘛教〉（摘錄自《蒙古的宗教》第一、第三章）<#>十九世紀時，在內蒙古地區共有一千二百多座寺院和喇嘛廟。蒙古的這一部份地區現在已劃入了中華人民共和國的疆域中。當時在現今蒙古人民共和國的領土外蒙古則共有七百多座。幾乎每個家庭都有一個兒子致力于宗教職業，所以僧侶界幾乎占人口總數的三分之一。1900年之前，在蒙古人居住地區總共有二四三位化身喇嘛（活佛），僅在內蒙古地區就有一五七名。清帝國的政策使得他們之中那些最爲權貴者都被吸引到京師北京了。這些數字足可以證明以下事實︰在十九世紀時，以佛教的一支而出現的喇嘛教在蒙古地區尚占優勢。對蒙古人中喇嘛教的論述與對西藏喇嘛教的論述是很相似的，因爲喇嘛教在蒙古地區從思想上始終附屬于西藏，後者一直忠于正統的喇嘛教。當然，蒙古喇嘛們也都撰寫了一些有關神學的重要經文，但所有這一切都産生于藏傳喇嘛教派的教理結構內部，幷不代表一種特殊神學發展。<#>但是，在喇嘛教與蒙古人古代宗教觀念相接觸之後，很快又導致了一種新的發展︰由于某些古老形式被寫進了主要是蒙古語的經文中，所以它們逐漸被吸收、改造和系統化了。圖齊先生（中略）認爲‘當佛教占優勢時，這些原有的神靈也不會消失，其中有一些作爲貴族們的先祖而存在……其餘則變作佛教之神，經過一場圓滿的改宗之後，它們又負擔起了保護寺廟或保證誓願聖性的職責……。’<#>在有關用當地神祇來擴大喇嘛教萬神殿的問題上，圖齊先生指出︰‘事實上，地神和龍始終是對新參加者開放的。一旦當喇嘛教與新居民有所接觸，熟悉了其宗教歷史幷試與自己的觀念相結合時，便會經常增加新的成份︰一些非佛教的信仰便以這種方式而獲得正統的特徵……。’<#>喇嘛教與蒙古人信仰的古老形式之結合、從其中獲得的影響以及由于在喇嘛教對民間宗教施加影響的壓力之後而得到的發展，所有這一切便形成了蒙古人宗教史的特殊方面。（中略）<#>蒙古人與吐蕃喇嘛教的最早接觸是政治性的，這種接觸是通過蒙古軍隊進入吐蕃毗鄰領土而實現的。1247年，蒙古王子闊端在參加了藉蒙古貴由皇帝登基之機而舉行的一次大型辯論會後返回時，會見了吐蕃教團的一位王子薩迦班智達。薩迦班智達也利用這一天賜良機而向他傳授了佛教教理。首次在蒙古出現的來自吐蕃的喇嘛教僧侶都是薩迦派信徒，他們與寧瑪派未經改革的古舊派密宗相接近。這些人在蒙古人宮廷中首次出現的原因幷不主要是蒙古人的宗教需要，而是由于忽必烈希望在其身旁有一位薩迦派的代表，以表示對吐蕃的友好態度，因爲當時薩迦派統治著吐蕃。薩迦班智達的侄子八思巴也作爲人質而到達元朝宮廷。由于他善于誘導統治階層對其宗教的興趣，于是便通過忽必烈及其皇后察必的提議，終于導致了至少是整個元朝宮廷和統治階層的皈依，實現了被册封爲‘帝師’和‘國師’的目的。<#>從八思巴（1235～1280）開始，薩迦派的一些成員始終是中國元朝皇帝的宗教顧問。八思巴主要是對忽必烈皇帝在國家、教團與國家的關係，以及皇帝本人的觀點上施加了影響。從思想和宗教的觀點來看，蒙古人第一次皈依喇嘛教的發展幷不太深入。除了政令和政治上的進諫之外，這次皈依是以由吐蕃僧侶們所實行的藏醫的影響和密教巫術的强有力的效果而開始的，藏醫在蒙古人中所取得的效果比薩滿們爲身體健康而作的祈禱有效得多。馬可波羅曾介紹說，蒙古皇帝忽必烈宮廷中的紅帽派僧侶們有時在巫術技巧方面進行競爭。一直到十四世紀初（包括這段時間在內），他們始終在這塊領土上與宮廷薩滿們競爭。<#>在這第一次喇嘛教皈依期間，于蒙古人中又傳播開了一種信仰和崇拜各種神的可怕表現形式的熱潮，如崇拜粗暴易怒的和被火焰所包圍的大神王，這是天王的一種喇嘛教形式；此外還崇拜守護神大悲空智金剛。這些喇嘛教的神特別符合蒙古人的政治熱情和他們熱衷于黷武的本性。他們對神魔的信仰超過了對蒙古地方神的崇拜，其儀軌中包括有可怕的祭祀儀式。在元朝統治中國的最後幾十年中，密教對蒙古宮廷有巨大影響。蒙古人幷不會玄妙地理解兩性交合，這一點在其教的儀軌書中就有記載，堅持這種儀軌的靜修者在思想上應該具有神與其女伴之間交合的經驗。不僅僅是一些漢籍史料，而且包括一些蒙文史料描述過狂歡活動，在宮廷中舉行這類狂歡活動是由于以世俗的觀點錯誤地解釋教理而造成的結果，正如蒙古統治階層的墮落也于同時發生一樣，這也是導致中國元帝國崩潰（1368年）的主要原因之一。但廣大蒙古大衆則沒有受到這一次喇嘛教皈依的影響。在最後幾位蒙古君主統治年間，喇嘛教經文的某些章卷已經譯成了蒙文，蒙古人甚至還建立了一些喇嘛廟。但有些蒙古家庭部分地皈依了基督教。一直到中國元帝國崩潰（1368年）之後，薩滿教仍然爲蒙古人中最典型的和最流行的宗教，幷且占據了遙遙領先的地位。除了某些被誤解了和衰退了的習慣（它們已經發展成了迷信）以及在北蒙古領土上的某些已被遺忘的喇嘛廟之外，蒙古人中的有關十三世紀第一次與喇嘛教接觸而造成的影響已經所剩無幾。<#>喇嘛教第二次向蒙古方向擴張，最早絕對不是以吐蕃喇嘛教團向蒙古發展的堅强意志爲基礎的。蒙古人這次皈依喇嘛教僅僅是從中國內地開始的，甚至是從中國明代開始的。在元朝政權的統治下，中國中原地區的吐蕃喇嘛教徒及其寺廟的數量很大，喇嘛在那裏獲得了特權地位。1368年，蒙古人從中國中原地區逃了出來，元帝國統治的垮臺同時也使喇嘛教徒們喪失了自己的影響，但幷沒有徹底被從中國中原地區驅逐出去。所以在十四世紀時出現了一種奇怪的局面，中國中原地區的喇嘛教在此前後非常發達，而在蒙古人內部，喇嘛教已經完全被人遺忘了。到了1431年左右，在中國還曾出版了一批有關密教經文和陀羅尼經的合集本，其中繪有附有四種語言的神像，起源于元代。唯有在明英宗和世宗皇帝（後者特別熱衷于道教）統治時代，反對佛教和喇嘛教的活動才在十六世紀前半葉消滅了中國北方的喇嘛教。因此，在這次抑佛高潮中，一些西藏僧侶便逃到蒙古人中避難。史料中第一次暗示喇嘛僧侶到達漢蒙走廊地區的蒙古人中的記載出現于1547年。額魯特和瓦剌等西蒙古部族肯定也是從這個時代起就已經牢固地受到了喇嘛教的統治。因爲東蒙古人中的喇嘛教的傳播者內濟托音于1557年誕生于土爾扈特西蒙古的一個王公家庭，他在弃絕世俗生活和成爲喇嘛教僧侶的活動中實現了自己的最高目的。<#>土默特部的王公阿勒坦汗在青海湖地區所發動的軍事行動使他與吐蕃喇嘛有了更多的接觸，由此而又出現了蒙古人中新的傳教活動的高潮。<#>成吉思汗的第二十五代子孫阿勒坦汗誕生于1506年，他曾邀請黃教派，也就是改革派宗喀巴的祖師索南嘉錯（後來被稱爲達賴喇嘛）前往蒙古地區謁見他。同時，阿勒坦汗又要求推薦一位來自漢地的吐蕃僧侶和寄一些來自北京的藏文佛經。漢人滿足了他的希望，因爲具有遠見卓識的邊陲地區的總兵王崇古洞察到了用使蒙古人皈依佛門的方法來安撫他們的可能性。但吐蕃人故意讓人多次請求，達賴喇嘛于1576年啓程前往會見阿勒坦汗。他與阿勒坦的會晤導致了土默特部和鄂爾多斯蒙古部的大量皈依。這些人于同一時代又采納了一系列的新法律，以確保在蒙古人中傳播喇嘛教，同時又故意阻礙從此之後再推行薩滿教。據蒙古文史著記載，當時所産生的法律的要點基本如下︰截至那時爲止一直實行的用處死的女子、奴隸和活牲畜進行殉葬的制度已經廢禁。另外，當時還禁止用殺人和屠宰牲畜來進行年祭、月祭和臨時需要的祭祀。總而言之，一切血祭均被禁廢。他們當時再也不允許擁有翁■，下令全部焚毀。取而代之的是一些七臂大神王的像，這是喇嘛教中的守護神，在每個蒙古包中都受到供奉。這些詔令宣布于土默特部和東蒙古人中必須執行，阿勒坦汗自從1577年開始統治土默特部，而東蒙古當時則由扎薩克圖汗（1558～1582）所統治。這些詔令在南蒙古部族中也很快就得到了批准，他們在數十年間一直把喇嘛教作爲自己宗教生活的重要組成部分。<#>阿勒坦汗最早信仰的是當時未開化部族的迷信，完全如同該時代的其他人一樣，人們曾述說他在皈依喇嘛教之前，爲了醫好自己的風濕病痛而使用了古老的蒙古族醫療法，即把脚伸進一個已剖開的活人胸膛中去，但他使喇嘛教在數年間于自己的管轄疆域內得到了蓬勃的發展。他又令人在他的京城呼和浩特及其附近地區建立了第一批喇嘛廟。在數年之間，呼和浩特（歸化城）就變成了喇嘛教的大本營。在該城附近的一些山區，又集中了許多靜修的苦行者、隱修士及其弟子和信徒。當時還從藏文把許多佛經譯作蒙文。到1578年左右，阿勒坦汗的一位孫子命人翻譯了《金光明經》，這是喇嘛教的一部基本經文。最早的譯文是根據十四和十五世紀所實行的古老習慣而寫在削光的蘋果樹木簡中，這些木簡要用兩條細繩穿起來裝訂在一起。<#>新教理迅速地征服了鄂爾多斯蒙古王公，很快就向蒙古北部更爲遙遠的地方傳去。即使是在此情况下，積極提倡該宗教的作法也幷不是來自于喇嘛教僧侶，而是來自喀爾喀部的阿巴岱汗，他從中發現了其政治威望的增長。當達賴喇嘛前去蒙古地區旅行時，阿巴岱汗曾去拜見過他。‘達賴喇嘛利用大神王的曼答辣而燒毀了可汗的所有偶像，下令修建喇嘛廟’。以上就是蒙古傳說中有關這一問題的述說。<#>阿巴岱汗與第三世達賴喇嘛的會見標志著改革派喇嘛教傳播的開始，這裏也就是指以宗喀巴在北蒙古人地區所布講的那種形式而出現的喇嘛教。阿巴岱汗命人爲達賴喇嘛于1586年送給他的佛像修建了額爾德尼昭寺。在此情况下，同時也出現了對薩滿教信仰古代形式的禁廢。爲了給該喇嘛廟祝聖，達賴喇嘛便派遣薩迦羅藏贊卜喇嘛作爲他私人的代表前往。後者要求阿巴岱汗和喀爾喀人實行于數年前在察哈爾部、土默特部和鄂爾多斯部中已經首創的有關喇嘛教的同樣的詔令和禁令，但在這一地區，一些未改革教派（薩迦派、噶瑪派、寧瑪派和覺囊派）的寺廟從元代起就一直維持下來了。一般來說，由阿勒坦汗開始的這個時代的皈依觸及到了東蒙古和北蒙古地區，在其發展的第一階段就遠不是已改革派的黃教之特有現象。與未經改革的教派寧瑪派相似的薩迦派在其教理建設中大幅度地參與了蒙古人的精神和宗教生活，一直到喀爾喀部的王公土門汗最終决定支持黃教爲止，滿族人于1634年之後曾向他表示了自己的支持。但已改革的黃教在許多地區也只能是慢慢地和艱難地取勝。<#>1586年，達賴喇嘛應喀喇沁人的邀請再次赴蒙古人地區，因爲該部受到了從阿勒坦汗領地開始傳播的喇嘛教的感化。這次出行成了一次勝利進軍，該部領地沿元代的古夏都、多倫附近的開平方向一直延伸到張家口的東北，甚至是更遠的地方。與他同行的有一大批吐蕃和蒙古喇嘛，他們也定居在喀喇沁人的王廷，幷且使該王廷成爲喇嘛教重點發展的另一個中心。達賴喇嘛不僅命令這些僧侶們由藏文翻譯各種經文，另外從長遠的翻譯工作著眼考慮，命令編纂有關文字拚寫法的基本教科書《阿哩嘎裏》和類似的語法書。一位蒙古譯師阿玉喜固錫于1587年末完成了這批著作。他創辦了一所譯師學堂，在此後數年中一直有大批蒙古族僧侶和世俗貴族們進入該學堂。正是阿玉喜固錫的這些學生在以後的數十年中把許多喇嘛教經文由藏文譯成蒙文，一直維持到十六和十七世紀的轉折階段。<#>當三世達賴喇嘛于1587年圓寂時，世人已經承認西藏爲喇嘛教的發祥地，它對蒙古人的這次皈依具有重大意義。因此，在三世達賴喇嘛圓寂數周之後，即從1588年元月起，四世達賴喇嘛以一位蒙古王公的兒子須彌岱青琿台吉的名字而出現。當時立即把這位新出生的整個喇嘛教界的首領帶到了阿勒坦汗的首府呼和浩特，以對他進行思想教育。這一事實值得考慮，我們可以由此而得出結論，認爲剛剛設置數年的此城當時就已經變成了喇嘛教信仰的中心。在阿勒坦汗的兒子和孫子們的庇護下和巨大財富的資助下，此地又興建了大批喇嘛廟。那裏的譯經活動也非常活躍。許多寺院學校又培養了一些正處于修習階段的沙彌。在這種新入教者之中就包括內濟托音（1557～1653），他原來是土爾扈特部的一位貴族，自願離開了父母、君權和家庭而前往呼和浩特城接受神學教育。在當時的一位著名譯經師固錫法王的主持下，把許多最爲重要的藏文喇嘛教經文譯製成蒙文，如《米拉日巴傳》，同時翻譯的還有大乘佛教的一些印度梵文經文，如《正法華經》和其他許多經文。這就清楚地說明了歸化城（呼和浩特）作爲已開始波及整個蒙古的新宗教高潮之宗教中心的重要性。當時該地區最高的宗教領袖是洞闊爾呼圖克圖。<#>那些已皈依了喇嘛教的蒙古王公們命令大批青年貴族遁入佛門集團，俺答汗于1578年藉他與三世達賴喇嘛的首次會見之機會，曾詔令‘一百多名貴族，甚至是王公遁入僧侶界’。西蒙古瓦剌四部的王公們在1599年之前就批准了如下制度︰每位王公和貴族都要選擇一個兒子爲僧侶。人們很難否認那種認爲部分皈依形成了官方活動的印象。當時已經達到了那種使王公們的許多兒子和青年貴族都受皈依而進入佛教界的程度，他們主要是深造于西藏的扎什倫布寺，那裏是喇嘛教的第二位宗教領袖班禪喇嘛的居住地。<#>到了十六世紀末和十七世紀初，南蒙古諸部完全向喇嘛教開放了。在那裏建築了許多喇嘛廟，在其中設置了大量奠基的和紀念性的碑文，文中認爲阿勒坦汗爲佛法的推動者。從位于永謝布部領土上的鄂倫蘇木一座窣堵波廢墟中發掘的許多抄本中，發現了1594年的碑文，所以我們才可以確定其時間，它們說明爲當地貴族驅魔的祈禱願文，甚至還包括一些基本經文，諸如《金剛般若波羅密多經》之類，當時已經在蒙古語中使用了。<#>在這個時代，喇嘛教在一定範圍內仍繼續向東傳播。<#>察哈爾部蒙古人早在阿勒坦汗生前就已經與喇嘛教有所接觸了，而在這個時代則完全被喇嘛教所同化。在十六世紀下半葉，他們把自己的統治地盤推向了更靠東部的地方。與阿勒坦汗同時代的達賚遜從明代的宣化府邊境地區（元代夏都開平附近）一直到達遼河。小庫倫地域（位于今之庫倫旗境內）成了在其統治之下的新領地。從這一地界開始，直到林丹汗之前的繼承者們始終都試圖將東方各部也置于自己的統轄之下，聲稱他們都是在位大汗的合法繼承者。在這一地區，也就是在今之庫倫部、科爾沁部和喀喇沁部蒙古人地區，林丹汗（1604～1634）還建立了其他一些喇嘛廟。薩迦派的一位僧侶沙爾巴班第達作爲林丹汗的宗教顧問而被委派到了他的身邊，他們從1617年起一直共同相處。從1626年起，沙爾巴呼圖克圖一直生活在今之巴林部領土上的白塔寺。那裏矗立著遼代叫做‘欽欽白塔’的一座大佛塔，林丹汗爲了替自己及其姐姐紀功還命人建起了其他窣堵波，修繕了另外一批建築，因而産生了一座新的喇嘛廟。<#>沙爾巴呼圖克圖是未改革派的喇嘛教系統的信徒，他命人把許多喇嘛教經文譯作蒙文，他本人也寫了一部有關蒙古王公起源史的論著。因此，在1634年之前的一段時間內，喇嘛教在興安嶺以東的這一地區是十分興旺發達的。但在1628至1629年之間，于林丹汗的管轄範圍內實現了蒙古人中的最大的一項文化成就。在班第達睿智文殊師利貢嘎敖斯爾和某一位阿難達的主持下，一個由三十五名蒙古和西藏學者組成的譯經小組從事把藏文譯成蒙文的譯經活動。由于其名字的相似，我們可以把阿難達考證成班第達沙爾巴，後者同樣也以阿難達的名字而名垂史册，他是林丹汗的宗教顧問。更具體地說，在受皈依的初期，對從1580年以來出現的所有喇嘛教譯經和元代所譯的經文，又重新作了核對和整理，所缺的經文又都譯了出來，蒙文大藏經一共編纂了一一三部。<#>就我們目前的所知狀况而言，由林丹汗于察罕蘇布爾哈（意爲白塔）所建的喇嘛廟就是在一年期間完成這一寫作任務的地點。如果我們想到在如此短暫的時間內，除了一一六一部編進大藏經中的經文之外，還有許多其他經文（主要是紅教派的）和許多密教戒律經文也都譯了出來；如果我們再考慮到爲了這批神學──哲學文獻，首先需要創造許多蒙文新概念，那麽我們就會因此而得出結論，認爲蒙古人在1559至1629年這七十年來于文化知識方面得到了飛速發展。這一文化高潮幷不僅僅涉及到宗教經文，而且還導致記載了一些具有明顯歷史和古代特點的世俗文學。<#>1635年，喀爾喀部王公■布多爾濟生了一個兒子，後者作爲額爾德尼昭寺的哲布尊丹巴呼圖克圖而成了北蒙古教團的宗教王公。他本人在結束自己的宗教教誨之後，也如同其南蒙古的前任一樣而宣布反對傳播薩滿教和薩滿教偶像。在他的主持下，紅帽派喇嘛教在喀爾喀部領土上喪失了其重要地位，喇嘛教中已改革的黃教教理却擴大了自己的勢力。所以，喇嘛教在十七世紀初普遍都得到了發展。位于喀喇沁部領土上的呼和浩特、位于林丹汗轄地範圍內的喇嘛廟、哲布尊丹巴呼圖克圖在喀爾喀領土上的大本營大庫倫（今蒙古人民共和國內的烏蘭巴托），上述各地均變成了僧侶和喇嘛教的神學中心，許多喇嘛由那裏出發而遍游蒙古各地，作爲布教者而對居民施加影響。對于蒙古人來說，宗教生活中的一個嶄新時代開始了。只有在東蒙古各部，即遼東領土上的諸部和更靠東部的地區，古代宗教信仰才仍占統治地位。在東部又誕生了一個新的和强大的清朝强國，這就更促使喇嘛教最終地勝利進軍和被推向頂峰。<#>科爾沁部蒙古人中的一位王公在十七世紀初葉曾爲喇嘛教在其故鄉未能廣泛傳播的現象提供了下列證據︰‘我們之中只有少數學者，任何人都不太精通經文，因爲這一宗教尚未在此地廣泛傳播。’最早到達這裏來的宗教界旅行家之一就是三世達賴喇嘛，他于1588 年應科爾沁汗的邀請曾爲位于科爾沁領土上的一座寺廟祝聖。但是，參加新宗教一舉首先僅僅涉及到了王公階層，而廣大民衆則更爲喜歡‘男女薩滿，所有人都崇拜翁■’。在杜爾伯特部和附近的扎賚特部中，‘所謂佛教信仰尚完全不爲人所知’。從南部的翁牛特部一直到北部的嫩江，十七世紀初在整個東蒙古領土上占統治地位的仍是薩滿教。出自西蒙古一個王公家庭的和尚──格魯派的內濟托音（1557～1653）及其弟子們在1629至1653年間的布教活動也使生活在該地區的蒙古人接受了佛教的皈依，在一個相當長的時間內鎮壓了薩滿教，迫使後者自我掩飾起來或被迫作了轉變。‘在科爾沁十旗之地，老聖者喇嘛尊前首先引入了宗喀巴教理’，十八世紀的一部蒙文史料就是這樣來贊揚布教成就的。1644年開國的大清王朝也决定利用北部和西部已平定的邊陲地區來確保對整個中國的統治，這一决定使喇嘛教得到了國家的贊助。在最後一位蒙古大汗林丹汗（1604～1634）失敗和薨逝之後，滿族君主不僅歡迎這位大汗的繼任者們對在整個蒙古領土上合法權利的要求，而且他們自己也奪得了對喇嘛教的‘保護權’。這一發展過程是以在瀋陽修建大黃寺而開始的，修建該寺廟的目的是爲了保存自林丹汗疆域中運來的一尊元代大神王的塑像。<#>滿族君主以修建喇嘛廟和實行財政布施的方法來支持蒙古喇嘛教。由其祖母科爾沁公主孝莊文皇后（1613～1688）所撫養成人的康熙皇帝是滿清第一位對喇嘛教發生私人興趣的皇帝。他的兒子雍正（1723～1735年執政）及其孫子乾隆（1736～1795年執政）皇帝繼承了這一傳統，其中的政治靈活性與對宗教的真實虔誠結合起來了。在這一階段，蒙文譯經活動也非常發達。一共有二三０部佛經由藏文譯作蒙文，在滿族王公們的支持下還編寫了大量蒙文神學著作，這項事業在更大程度上又得到了蒙古王公們的贊助。這些經文在北京木刻印刷，然後在蒙古人中流傳。在1718至1720年間，康熙皇帝又降旨刊布佛教大藏經《甘珠爾》的蒙譯文，這是在林丹汗時代編寫的，然後又在蒙古人中廣爲流傳。在乾隆皇帝臨朝年間，人們又借助于更爲古老的譯文（如元代的譯文）而翻譯了《甘珠爾》的通經疏義文大合集本《丹珠爾》，共計二二六卷之巨，然後刊印發行（1742～1749）。<#>在帝國政府的資助下，當時又營建了大量蒙古喇嘛廟，由于政府的資助而又使他們具有了一種特殊地位。對蒙古各領土的平定部份是經過流血鬥爭的，將所有蒙古領土都置于清帝國的統治之下的大業，是以1756年最終消滅西蒙古的分裂主義分子阿睦爾撒納之後告成的，這場鬥爭的每一個特殊階段都以清帝國政府建立寺廟和喇嘛廟爲標志。除此之外還應補充以由虔誠的貴族們建立或提供布施的大批寺廟。<#>在滿清君主實行親喇嘛教政策伊始，他們便努力由北京開始而控制蒙古喇嘛教教團，儘管教團在神學觀點上與西藏及其喇嘛教具有非常明確的聯繫。在內蒙古地區，喇嘛教以章嘉呼圖克圖的名字稱呼自己的首領，而在外蒙古則把哲布尊丹巴呼圖克圖本人看作是喇嘛教的首領，康熙皇帝在北京選擇阿旺羅藏錯丹（1642～1714）爲一世章嘉呼圖克圖，爲了使他勝任這一職務而作了長期培養。他的化身，特別是乳貝多吉（1717～1786）成了滿清政府對蒙古人政策中一位關鍵人物。但是，爲了避免把那些由具有潜在性的和始終都在增長獨立傾向的支持者們組成的教團提高到王公的級別，我們發現各代章嘉呼圖克圖的化身都轉生在西藏。在此期間，那些始終都身居顯官要位的化身都由清朝皇帝從蒙古和西藏召到北京，他們肩負著神學和宗教方面的行政職責。<#>在十九世紀時，除了章嘉呼圖克圖之外，還有自從1734年以來就駐在北京的噶勒丹錫征哷呼圖克圖，此外還有阿嘉呼圖克圖、洞闊爾呼圖克圖、濟仲、哲孟和扎巴呼圖克圖。既然對于一座喇嘛廟來說，一位活佛喇嘛的存在便意味著其信徒、布施和威望的大幅度增長，蒙古人活佛的數量也在經常地增加。1900年之前，在北京共有十四位，在北蒙古有十九位，在內蒙古有一五七位，在青海湖地區有三十五位。<#>儘管蒙古和西藏喇嘛教在行政和政治上是相分離的，清朝皇帝們也成功地向這一方向誘導，但它們在思想和神學方面仍維持著很密切的相互依賴關係。雖然許多蒙古喇嘛都爲喇嘛教神學作出了實質性的貢獻，但他們的經文幷不是主要以蒙文所撰，而是以藏文所寫，後者是喇嘛教的神學語言。蒙古神學教派沒有發展對外道教理的解釋。這就是根據拉薩和達賴喇嘛的教諭，蒙古民間宗教以諸說混合的形式被納入喇嘛教的儀軌結構中，最後成了一種純粹的地方性發展。<#>對于蒙古人來說，喇嘛教從十六世紀起越來越可觀的發展，導致了具有决定性意義的社會和經濟結構的變遷。喇嘛教團形成了經濟單位，它的誕生就意味著蒙古人與古老經濟制度的第一次深刻决裂。喇嘛教團的地産和財富的積累便使這些教團適應了時代的潮流，使它們與那些截至當時爲止一直是唯一的財産主人貴族們處于對立狀態，同時也與沒有財産的貧民階層處于對峙狀態。對于其他居民來說，大部份喇嘛都代表著一種巨大的危害。雖然喇嘛教中嚴格的和僵硬的教條希望蒙古人的文化發展僅僅是按照它所開創的道路前進，同時也希望他們的學堂和科學設施爲一定數量的蒙古人開創一條通往高級思想境界的道路。對于那些幷非出自王公家庭的大量兒童來說，他們在寺院中所受到的教育僅僅意味著達到識字水平和具有寫讀能力。蒙古人書面文學的發展與這一事實密切相聯繫。十九世紀和本世紀初那些最爲重要的吟游詩人和音樂家中的某些人就是在寺廟中培養出來的，或者是在進入世俗階段之前也曾在那裏深造過。若沒有具有學識的僧侶喇嘛們的幫助，十七至十九世紀那種具有鮮明特點的蒙古史學便是不可設想的。藏文和印度文經文中的許多內容也通過僧侶們的譯文和口頭布教而傳到了蒙古人中，從而豐富了他們的文章。<#>建築活動和宗教藝術品創造的必要性又促進了一種手工業的發展。喇嘛教僧侶們，尤其是高級僧侶們具有特殊的社會和經濟地位，這實際上本身中就孕育著蒙古喇嘛教衰落的萌芽。在十九世紀時，來自民衆，甚至來自喇嘛界本身之中的一些對于僧侶們的勢力和非宗教行爲的抨擊與日俱增。喇嘛教哲學的崇高性僅僅爲個別的上人所控制，十九世紀和二十世紀初的廣大僧侶都無法受到神學教育。隨著大清國勢的衰落，喇嘛教也開始陷入危境。人們再也無法使教理和現實之間的對立互相調和了。當一些政治勢力取勝時，就導致了蒙古喇嘛教在二十世紀中葉的結束。現在在蒙古人民共和國和中國蒙古族領土上的某些尚存的喇嘛教制度，僅僅代表著一種象徵性的意義。<#>［參考資料］　妙舟《蒙藏佛教史》；阿·馬·波茲德涅耶夫著·劉漢明（等）譯《蒙古及蒙古文》；菅沼晃（等）編《佛教文化事典》；烏蘭察夫·烏力吉圖編《蒙古學十年》；陳慶英、烏力吉譯注《霍爾却穹》（《蒙古佛教史》）；薩囊徹辰著·道潤梯步譯校《蒙古源流》；陳任先譯《蒙古逸史》（作者不詳）。<#>


meanings:
5906佛教傳入蒙古最遲在元憲宗蒙哥之世（1251～1259 在位），成爲普遍信仰則始於忽必烈時代，在此以前，蒙人仍多信仰薩滿教，且有基督教活動之跡象。元世祖忽必烈於至元二十二年（1285）命八思巴等參對勘定漢、藏兩種藏經，撰成「至元法寶勘同總錄」。元成宗信佛極篤，故有必蘭納識里代帝出家，且奉勅翻譯梵經爲蒙文。元武宗至大三年（1310），西藏高僧法光入蒙，增訂蒙古新字，又有中國、回鶻學者譯西藏藏經爲蒙文。嗣後歷仁宗、英宗、晉宗、明宗、文宗、順帝，歷代皆崇信西藏佛教。明太祖興起（1368），元順帝北退後，蒙古佛教一時衰落，經百數十年，始有西藏黃教傳入蒙古，蒙古佛教遂再復興。　明代萬曆五年（1577），內蒙古俺答汗遣使入西藏，迎請第三世達賴喇嘛巡錫蒙古，並於綏遠歸化城，爲達賴建寺，此即黃教盛行內蒙之始。而外蒙古開始有黃教，則爲阿巴岱汗之功。阿氏嘗延請三世達賴之大弟子大慈邁達里呼圖克圖於喀爾喀圖拉河邊一寺宣揚佛法，頗受蒙人之崇仰。而第一世哲布尊丹巴呼圖克圖（藏 Rje-btsundam-pa, 1635～1723）之出現，益使外蒙佛教光大。清代乾隆二十二年（1757），第二世哲布尊丹巴（1724～1757）於庫倫創辦札尼特高等宗教學院，僧侶雲集，庫倫遂成外蒙政教中心、蒙古喇嘛教育聖地。此後，清代諸帝對歷世哲布尊丹巴均厚加禮遇，光緒四年（1878）情況驟變，庫倫滿洲大臣志剛，強要八世哲布尊丹巴（1870～1924）對辦事大臣起立相迎，此後，清蒙關係惡化，清朝大肆破壞蒙古佛教勢力，迨清朝覆亡，外蒙遂宣布獨立（1912）。哲布尊丹巴呼圖克圖則於庫倫自稱皇帝，成立大蒙古國。　與哲布尊丹巴同時之內蒙宗教領袖爲章嘉呼圖克圖（藏 Lcaṅ-skya），即爲應內蒙各部之請而自藏入蒙之五世達賴弟子章嘉呼圖克圖。章嘉歷世內附清朝、民國政府，常駐錫多倫、北京、五臺山三地。雍正帝更嘗自言其於禪之造詣即得力於章嘉。民國四十六年示寂於台北之十九世章嘉，曾任蒙藏委員會委員、蒙旗宣化使、國民政府委員、總統府資政等要職。　蒙古佛教最盛時期，喇嘛約占住民人口三分之一（二十世紀初），其重鎮則係距烏蘭貝多（Ulan Bator）二百五十哩處，建於一五八四年之厄丹尼珠寺（Erdenī Dzu）。由於蒙古佛教傳自西藏，故其宗教儀式、寺院組織、活佛轉世等，多同於西藏。〔世界佛教通史上冊（聖嚴）〕


meanings:
5907西藏名 Hor chos-byuṅ。Ḥjigs-med nam-mkhaḥ 著。全名爲 Chen-po hor-gyi yul-du dam-paḥi chos ji-ltar byuṅ-baḥi tshul bśad-pa rgyal-baḥi bstan-pa rin-po-che gsal-bar byed-paḥi sgron-me，意爲敘述大蒙古正法興起次第之勝者教寶明燈。本書內容分王統史與佛教史二篇，前者復分四章，後者更分三章。主要部分爲佛教史，係根據西藏之史書、經典、傳記等寫成。第一章記敘蒙古佛教略史，初言教義，次述佛教在印度弘通，傳至中國，復傳播至蒙古。第二章記述宗喀巴黃教之歷史。第三章敘述著名道場及寺院之略史。最後並附記有關輪迴解脫之教義，及著作本書之動機等。〔印度學佛教學研究四之一、G.N. Roerich：Author of the Hor chos ḥbyuṅ, JRAS. 1941〕


meanings:
系記載蒙古民族的歷史，兼述印度、西藏、蒙古佛教通史的史籍。蒙文原名《Qad-unu|ndu|su|nu| erdeni-yin tobc=i》，作者爲薩囊徹辰（Sagang Secen），成書于清·康熙元年（1662）。書成後，輾轉抄錄，廣傳于蒙古地方。其間，不但書的內容有出入，書名亦紛亂不一，或作《印度、西藏、蒙古諸罕源流》，或名《罕統寶鑒》，或簡稱《寶鑒》。清·幹隆二十五至四十年間（1760～1775）譯成滿文，乾隆四十二年譯成漢文。<#>全書八卷，大量收載蒙古神話、英雄傳說、高僧傳、譬喻、民謠、習俗、王統譜、編年記錄等，與《元朝秘史》共爲蒙古文學的雙璧，是蒙古文學、宗教學、民族學、歷史學研究上的寶庫。其各卷內容如次︰(1)卷一，主要叙述印度佛教弘揚史，其思想承繼《俱舍釋論》〈分別世間品〉及八思巴所著《彰所知論》〈情世界品〉而來，爲佛教思想史上的重要資料，頗受注目；(2)卷二，佛教傳入西藏及其興衰經過；(3)卷三，叙述成吉思汗即位至蒙古帝國的開創、建國之史事；(4)卷四，論述元朝的興亡；(5)卷五，記明代北方蒙古諸汗，特別是達延汗復興佛教的事迹；(6)卷六、卷七，叙述完顔阿骨打及其復興內外蒙古佛教的情形；(7)卷八，論內外蒙古的佛寺建設、譯經的進展。最後以贊頌佛法爲結語。<#>［參考資料］　陳寅恪〈彰所知論與蒙古源流〉、〈蒙古源流作者世系考〉（《陳寅恪先生論文集》上）。<#>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đàm Ngạc đời Nguyên. X. Đàm Ngạc.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đức Dị đời Nguyên. X. Đức Dị.


meanings:
5908（Mongkut, 1804～1868）爲泰國佛教法相應部（Dhammayuttika-nikāya，亦譯法宗派）創始人。曼谷王朝拉瑪二世之子，年十四受勅出家爲沙彌，住於大舍利寺；二十一歲受具足戒於摩訶他特寺，學習禪定及經律論，精通三藏及巴利文、梵文、英文等，提倡嚴格戒律，於一八二九年創立法相應部。自此，泰國僧團分成兩派；原有之僧眾則稱大宗派（Mahā-nikāya）。一八三六年任菩望尼韋寺住持。一八五一年還俗即位，成爲曼谷王朝第四代國王，是爲拉瑪四世（Rama Ⅳ）。在位期間，制定多種管理佛教僧團規章，勸令僧人嚴守戒律，加強僧伽教育，對法相應部尤爲熱心護持，先後修建母旺尼域寺（Wat Bovoranives）、皇冕寺（Wat Mongkut）、叻帕提寺（Wat Rajaphradis）、巴通溫寺（Wat Patumwan）等，一八五三年復下令修建佛統大塔（Paṭhama Cetiya），造一大塔層罩著原有之古佛塔，此塔高一百二十餘公尺，圓徑二百四十公尺，至拉瑪六世方完成，爲泰國最大之佛塔。一八四○年及一八四三年曾先後派遣僧團往錫蘭、印度，取回四十卷本及三十卷本之巴利文佛教三藏，組織高僧進行研究，並譯成泰文；又將法相應部傳揚至柬埔寨。對泰國佛教之推行改革，有重大影響。著有巴利文戒壇決擇論（Sīmāvicāraṇa）。〔南傳佛教史第五章（淨海）〕


meanings:
① Cũng như chữ lị 涖, chữ lị 莅.


meanings:
① Củ nhược 蒟蒻 một thứ cỏ, rễ rất mềm, vứt vỏ đi, cho nước tro vào đun sôi năm sáu lượt, rót từng mảng như mỡ, dùng làm đồ ăn. ||② Củ tương 蒟醬 cây trầu không.


meanings:
【蒟醬】củ tương [jư jiàng] (thực) Cây trầu không.


meanings:
① Ngưu bảng 牛蒡 cỏ ngưu bảng, hạt dùng làm thuốc.


meanings:
【牛蒡】ngưu bảng [niúbăng] Cỏ ngưu bảng (hạt dùng làm thuốc).


meanings:
① Tươi tốt. ||② Sắc đỏ. ||③ Thiến thảo 茜草 cỏ thiến thảo.


meanings:
① Cỏ khoái dùng để dệt và đánh dây. ||② Họ Khoái.


meanings:
① Su bồ 摴蒱 một trò đánh bạc đời xưa, cũng như trò đánh súc sắc bây giờ. Nay thì thông dụng làm chữ chỉ về cờ bạc.


meanings:
① Cỏ bồ. Lá non ăn được, lá già dùng làm chiếu làm quạt hay làm cái bao bọc đồ, tục gọi là bồ bao 蒲包. ||② Bạch xương bồ 白菖蒲 cây bạch xương bồ. Gọi tắt là bồ. Tết đoan ngọ dùng lá nó cắt như hình cái gươm để trừ tà gọi là bồ kiếm 蒲劍. Vì thế nên tháng năm gọi là bồ nguyệt 蒲月. ||③ Bồ liễu 蒲柳 cây liễu dương, một thứ liễu mọc ở ven nước, cành lá ẻo lả, sắp thu đã tàn, nên hay dùng để gọi về thể sức con gái và người yếu đuối. ||④ Họ Bồ.


meanings:
① Cói, lác: 蒲蓆 Chiếu cói (lác); ②【蒲柳】bồ liễu [pú liư] (thực) Cây thuỷ dương, bồ liễu. (Ngr) Ốm yếu, yếu ớt: 蒲柳之姿 Dáng người yếu ớt, thân bồ liễu; ③ [Pú] Tên địa phương: 蒲州 Bồ Châu (ở tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc); ④ [Pú] (Họ) Bồ.


meanings:
Còn gọi: Viên toà. Dụng cụ để ngồi bện bằng cỏ bồ, hình tròn, hai mặt bằng phẳng. Đây là vật mà Thiền tăng dùng khi toạ thiền hay lúc quỳ lạy. Về sau, tuy bên trong độn bông hay mousse nhưng vẫn gọi là Bồ đoàn. Bài Xuân Vãn của Trúc Lâm Đầu-đà (Thiền Sư Việt Nam) ghi: »年 少 何 曾 了 色 空、 一 春 心 在 百 花 中、 如 今 勘 破 東 皇 面、禪 板 蒲 團 看 墜 紅 – Tuổi trẻ đâu từng rõ sắc không, Xuân về, hoa thắm vấn vương lòng, Chúa xuân nay đã nhìn tường mặt, Thiền bản, bồ đoàn ngắm đoá hồng«.


meanings:
5905（Pagan）上緬甸之古都，爲緬族文化與信仰之中心。位於流經緬甸中央之伊洛瓦底江中游，爲緬族之中心地區（現今之緬甸以緬族爲中心，北部、東部有撣族，南部有得楞族）。緬族無固有文化，十一世紀借用南方得楞族之文字，初期吸收印度文化。宗教方面，乃信仰混合印度教之大乘佛教，又於八世紀傳入真言密教，結合古來之精靈崇拜，形成極不純粹之佛教；其僧侶稱「阿利（Ari）僧」，傳說彼等不重戒律，受左道密教影響，生活淫亂放蕩。　十一世紀，緬族出現一位英主阿奴律陀（Anawrata, 1044～1077 在位），建立蒲甘王朝（1044～1287）。緬甸歷史文獻缺乏，至阿奴律陀王方有信史可言。阿奴律陀受得楞族高僧阿羅漢（Arhan）之影響，傳入南傳佛教，遣使至得楞之首都打端（Thaton）請入巴利聖典、僧團、佛陀遺物，整肅阿利僧。王又與錫蘭通好，迎請完備之三藏，此時國內上自國王，下至一般民眾，皆深信南傳佛教，蒲甘遂成爲蒲甘王朝之國都與緬甸上座部佛教中心，此後歷代諸王亦盛行佛事、興建寺塔，號稱四百萬寶塔城。　蒲甘王朝於一二八七年蒙古軍之入侵而遭傾覆。撣族代替蒲甘王朝統治緬甸之後，蒲甘仍繼續爲佛教之中心地。據緬甸考古調查局一九七三年登記共有佛教建築物二二一七座。現存較著名者有瑞喜宮塔、瑞山都塔、羅伽難陀塔、摩奴訶塔、摩耶塔、阿難陀塔、額最那當塔、他水瑜塔、藏經樓等。（參閱「緬甸佛教」6120）


meanings:
① Thứ quả nào do mấy ổ hạt liền nhau thành quả, chín nứt vỏ ngoài gọi là sóc, như bách hợp 百合, anh túc 罌粟, khiên ngưu 牽牛, v.v.


meanings:
① Lũ, bọn. Như chưng dân 蒸民. ||② Hơi nóng bốc lên. Như uất chưng 鬱蒸 nung nấu, viêm chưng 炎蒸 nóng ngùn ngụt, v.v. ||③ Hướng lên, đùn đùn. Như chưng chưng nhật thượng 蒸蒸日上 đùn đùn ngày tiến lên, ý nói là chăm chỉ tu tiến lên hơn vậy. ||④ Cây gai róc vỏ. ||⑤ Ðuốc. ||⑥ Củi nhỏ. ||⑦ Tế về mùa đông, gọi là tế chưng.


meanings:
① Bốc, bốc lên, hướng lên: 水氣都蒸發上來了 Hơi nước đã bốc lên rồi; ② Hấp, chưng, cất: 飯蒸熟了 Cơm đã hấp chín rồi; 放在鍋裡蒸 Chưng (hấp) trong nồi; 蒸酒 Cất rượu; ③ (văn) Cây gai bóc vỏ; ④ (văn) Đuốc; ⑤ (văn) Củi nhỏ; ⑥ (văn) Tế chưng (tế về mùa đông); ⑦ (văn) Lũ, bọn: 蒸民 Lũ dân, dân chúng.


meanings:
① Cỏ kiêm, hơi giống như cỏ gia. Xem chữ gia 葭.


meanings:
① Tật lê 蒺藜 cỏ tật lê, hoa vàng, quả có gai, dùng làm thuốc. Tật lê sa thượng dã hoa khai 蒺藜沙上野花開 ý nói anh tài mai một.


meanings:
【蒺藜】tật lê [jílí] Cỏ tật lê, cây củ ấu (quả có gai, thường dùng làm thuốc).


meanings:
① Cỏ nhược, cỏ hương bồ còn non gọi là nhược. ||② Củ nhược 蒟蒻. Xem chữ củ 蒟.


meanings:
(văn) ① Cỏ nhược (cỏ hương bồ còn non); ② Chiếu cỏ bồ; ③ Ngó sen.


meanings:
① Sắc cỏ xanh. Phàm cái gì xanh sẫm đều gọi là thương. Như thương giang 蒼江 sông biếc, thương hải 蒼海 bể xanh, thương thương 蒼蒼 trời xanh, v.v. ||② Vật gì đã già cũng gọi là thương thương. Như kiêm gia thương thương 蒹葭蒼蒼 cỏ kiêm cỏ gia già úa. Ðầy tớ già gọi là thương đầu 蒼頭 vì đầy tớ bịt đầu bằng vải xanh. ||③ Trời. Như bỉ thương 彼蒼 ông xanh kia, trời kia, khung thương 穹蒼, hạo thương 昊蒼 đều nghĩa là trời cả. ||④ Thương sinh 蒼生 trăm họ, chúng sinh, dân. ||⑤ Một âm là thưởng. Mãng thưởng 莽蒼 đất gần đồng, gần nhà quê.


meanings:
① Xanh biếc, xanh lá cây: 蒼海 Biển xanh; 蒼松 Tùng xanh; ② Bạc phơ: 白髮蒼蒼 Đầu tóc bạc phơ; ③ (văn) Già, già úa: 蒼頭 Đầy tớ già, lão bộc (vì người tớ già bịt đầu bằng vải xanh); 蒹葭蒼蒼 Cỏ kiêm cỏ gia già úa (Thi Kinh); ④ (văn) Trời xanh: 悠悠彼蒼兮，誰造因？ Xanh kia thăm thẳm từng trên, nào ai gây dựng cho nên nỗi này? (Chinh phụ ngâm khúc); ⑤ (văn) Dân chúng, trăm họ: 蒼生 Chúng sinh, trăm họ; ⑥ (văn) Xem 莽蒼 [măng cang]; ⑦ [Cang] (Họ) Thương.


meanings:
① Cây chổi, một thứ cỏ ngải. Có nhiều thứ như: thanh hao 青蒿, mẫu hao 牡蒿, bạch hao 白蒿, nhân trần hao 茵陳蒿, v.v. mấy thứ này đều dùng làm thuốc cả. ||② Trông xa. Như hao mục 蒿目 trông xa mà lo trước, hao dị thê trần 蒿易棲塵 ý nói như người vào đời cứu đời thấy bụi trần mờ mịt cả mắt. ||③ Tiêu tan. ||④ Hơi lên nghi ngút.


meanings:
① 【蒿子】hao tử [haozi] (thực) Ngải (Artemisia), cây ngải apxin, cây ngải tây; ② (văn) Trông xa.【蒿目】hao mục [haomù] a. Trông xa; b. Nhắm mắt và lo nghĩ việc đời; ③ (văn) Tiêu tan; ④ (văn) Hơi bốc lên nghi ngút.


meanings:
① Một thứ cỏ thơm. Một tên là khê tôn 溪蓀. Xem thạch xương bồ 石昌蒲.


meanings:
Một loại cỏ thơm. Cg. 石昌蒲 [shíchangpú], 溪蓀 [qi sun].


meanings:
【蓁蓁】trăn trăn [zhenzhen] (văn) ① (Cây cối) xanh um, um tùm: 其葉蓁蓁 Lá nó xanh um (Thi Kinh); ② Gai góc, rậm rạp, bụi rậm.


meanings:
① Minh giáp 蓂莢 một thứ cỏ mọc ra là có điềm tốt.


meanings:
【蓂莢】minh giáp [míngjiá] Một loại cỏ báo điềm lành (theo truyền thuyết thời vua Nghiêu, Trung Quốc cổ đại).


meanings:
① Dành chứa. ||② Ðựng chứa được. ||③ Ðể cho mọc (râu, tóc). Như súc tu 蓄鬚 để râu. ||④ Súc chí 蓄志 Ấp ủ, nuôi chí, định bụng.


meanings:
① Tích tụ, tích trữ, chứa: 這個水庫能蓄多少水？ Bể chứa nước này có thể tích trữ bao nhiêu khối nước?; ② Để (râu, tóc): 蓄鬚 Để râu; ③ Ấp ủ, nuôi chí, định bụng.


meanings:
accumulation of gold, silver and jewelry


meanings:
① Lớn, nay mượn dùng như chữ tiến 薦.


meanings:
(văn) ① Lớn; ② Chiếc chiếu (như 席 nghĩa ①, bộ 巾 và 薦 nghĩa ③).


meanings:
① Giống cây cỏ nào quả như quả có bẹ chín thì một bên nứt ra gọi là cốt đột 蓇葖.


meanings:
【蓇葖】cốt đột [gutu] ① (thực) Quả đại; ② Nụ hoa.


meanings:
① Phù dong 芙蓉. Xem chữ phù 芙.


meanings:
① Xem 芙蓉T [fúróng], 蓯蓉 [congróng]; ② [Róng] (Tên riêng của) thành phố Thành Đô (tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc).


meanings:
① Ống uất 蓊鬱 um tùm. Còn viết là ông uất 蓊蔚 hay uất ông 鬱蓊. ||② Một âm là ông. Thứ cỏ mọc từng rò, rò đâm hoa, lá lăn tăn, gọi là ông đài 蓊臺.


meanings:
5910<一>梵語 āvaraṇa，覆障之義。指煩惱，因煩惱覆障善心，故稱爲蓋。有五種，即：貪欲蓋、瞋恚蓋、惛沈睡眠蓋、掉舉惡作蓋、疑蓋，合稱五蓋。（參閱「五蓋」1194）　<二>梵語 chattra，巴利語 chatta。乃遮日防雨之傘。又稱傘蓋、笠蓋、寶蓋、圓蓋、花蓋。用樹皮、葉、竹、絹等所造之幡，名爲幡蓋。　印度位處熱帶，彼國人日間在屋外時，多以蓋遮日。蓋，依形狀可分二種，一般多見柄附於內部中央者，亦有柄附於外面上部之懸蓋，稱天蓋。後世作圓筒形絲帛製品，高懸於佛座或高座之上，而成爲佛殿之莊嚴具。〔南海寄歸內法傳卷二、釋氏要覽卷中、無緣慈悲集卷上〕


meanings:
① Che, trùm. ||② Ðậy, cái vung. ||③ Cái mui xe, cái ô, cái dù. ||④ Tượng, dùng làm ngữ từ. Như vị thiên cái cao, vị địa cái hậu 謂天蓋高，謂地蓋厚 bảo trời trời tượng cao, bảo đất đất tượng dày. ||⑤ Hại. Như vô cái 無蓋 vô hại. ||⑥ Chuộng, hơn. ||⑦ Siêu việt, trội hơn, át hẳn. Như lực bạt sơn hề, khí cái thế 力拔山兮氣蓋世 (Cai Hạ ca 垓下歌) sức nhổ núi chừ, hùng khí trùm đời.


meanings:
① Nắp, vung, nút: 桶蓋 Nắp thùng; 帶蓋兒的搪瓷口杯 Ca tráng men có nắp; 鍋蓋 Vung nồi; ② (văn) Mui xe, ô, dù, lọng; ③ Đậy, đắp, che: 把食物蓋好 Đậy đồ ăn cho kĩ; 蓋嚴 Đậy kín; 蓋被子 Đắp chăn; 遮蓋 Che đậy; ④ Xây nhà, làm nhà; ⑤ Át, trội hẳn, hơn hết, vượt cao hơn: 歌聲蓋住了炸彈聲 Tiếng hát át tiếng bom; 蓋世 Vượt đời; ⑥ (văn) Vì, bởi vì: 孔子罕言命，蓋難言之也 Khổng tử ít nói đến mệnh, vì mệnh rất khó nói (Sử kí); ⑦ (văn) Có lẽ, dường như: 蓋天慾困我以降厥任，故予益 勵志以濟于難 Có lẽ trời muốn trao cho ta trách nhiệm, nên ta càng cố gắng để vượt qua mọi khó khăn (Bình Ngô đại cáo); 余登箕山，其上蓋有許由冢雲 Ta lên núi Cơ, trên ấy dường như có mộ của Hứa Do (Sử kí); ⑧ (văn) Há, sao lại (biểu thị sự phản vấn): 勢位富貴，蓋可忽乎哉？ Thế lực địa vị và sự giàu sang há có thể coi thường được sao? (Chiến quốc sách: Tần sách); 善哉！技蓋至此乎？ Giỏi thay, tài khéo há đến thế ư (Trang tử); ⑨ (văn) Trợ từ đầu câu (không dịch): 蓋儒者所爭，尤在于名實 Những điều mà nhà nho tranh luận, nổi bật nhất là về danh với thực (Vương An Thạch: Đáp Tư mã Gián nghị thư). 【蓋夫】 cái phù [gàifú] Liên từ biểu thị sự đề tiếp (một loại phát ngữ từ, dùng ở đầu câu hay đầu đoạn văn nghị luận, như 夫 [fú] nghĩa ②): 蓋 夫，秋之爲狀也，其色慘淡，煙飛雲歛 Kìa, mùa thu phô bày hình trạng, sắc thu thảm đạm, khói toả mây thâu (Âu Dương Tu: Thu thanh phú); ⑩ (văn) Điều nguy hại (dùng như 害, bộ 宀): 無蓋 Vô hại; ⑪(văn) Tôn trọng, coi trọng.


meanings:
① Ấp Tề Cái (thời Chiến quốc), huyện Cái (đời Hán); ② (Họ) Cái Xem 蓋 [gài].


meanings:
Sao không, sao chẳng? (dùng như 盍, bộ 皿): 子蓋言子之志於公乎？ Sao ông không nói ý ông với công? š(Lễ kí, đàn cung); 夫子蓋少貶焉？ Thầy sao không giảm bớt một chút yêu cầu? (Sử kí).


meanings:
Còn gọi: Phổ thiên phổ địa, Tận thập phương thế giới. ① Thuật ngữ để chỉ cho Phật pháp xưa nay như thị, bao trùm tất cả. Sự hiển hiện của chân lí này nơi nào cũng có như: tất cả cỏ cây, núi sông, chim bay thú chạy, cho đến 4 Oai nghi: đi, đứng, nằm, ngồi, sống chết vui buồn của chúng sinh. ② Thuật ngữ chỉ cho trạng thái của người tu Thiền sau khi triệt ngộ đi khắp nơi giáo hoá chúng sinh. Tắc 5, Bích Nham lục q. 1 (Đại 48, 145 thượng) ghi: »巖 頭 喝 云： 你 不 見 道 從 門 入 者 不 是 家 珍、 須 是 自 己 胸 中 流 出 蓋 天 蓋 地、 方 有 少 分 相 應。 – Nham Đầu hét một tiếng, bảo: Ông chẳng thấy nói ›Từ cửa vào thì chẳng phải của báu trong nhà,‹ phải từ hông ngực của mình lưu xuất để giáo hoá chúng sinh ở khắp nơi mới có tương ưng chút ít«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
5910（Geiger, Wilhelm; 1856～1943）爲德國印度學學者，巴利文之專門學者。一八九一年任埃蘭根（Erlangen）大學教授，一八九五年至錫蘭遊歷，歸國後任慕尼黑大學教授（1920～1924）。後又至錫蘭、爪哇作研究旅行（1925～1926）。特殊研究極多，主要著作爲：Literatur und Sprache der Singhalesen, 1900; Mahāvaṃsa, 1908(ed.), 2 vols., 1912(tr.); Pāli Literatur und Sprache, 1916; Saṃyutta-Nikāya, 1925～1927(ed.), 2 vols., 1929～1930(tr.), 2 vols.; Untertropischer Sone, 1930.


meanings:
（Keshab Chandra Sen；1838～1884）近世印度的宗教改革者。加爾各答人，梵名Keśavachandra Sena。1857年，在德朋德拉泰戈爾（Debendra Narthe Tagore）的領導下，參加由藍姆漢羅伊（Ram Mohan Roy，1772～1833）所創設的梵教會（BrāhmaSamāj），此後致力于印度教的改革，以建設世界性宗教爲目的。其後，由于其主張太過激進，而與保守派的德朋德拉不合，遂于1866年，另立印度梵教會（Ādi Brāhma Samāj）。後來，其作風漸趨于獨裁，且自謂其本人有受神啓示（adeśa）的資格，致使會內彌漫批判的氣氛；又違反自己所定教條而將女兒許配予Kuc Bihar的年輕國王，終導致教會再度分裂，信徒多離他而去。及其逝世後，印度梵教會群龍無首，遂四分五裂。<#>雖然如此，氏對于後來印度宗教運動仍影響甚钜。他曾依據印度教、佛教、猶太教、基督教、回教等各教的聖典，編纂祈禱書。又宣布廢除階級制度，推行婦女解放運動，振興教育，設立學校，幷主張打破當時婚姻制度中繁瑣的傳統陋習（如幼兒結婚、一夫多妻、禁止寡婦再婚、不同階級不能婚配等），而于1872年制立婆羅門婚姻法（Brāhma Marriage Act）。<#>


meanings:
① Cỏ thi, lá nhỏ dài lại có từng kẽ, hoa trắng hay đỏ phớt, hơi giống như hoa cúc, mỗi gốc đâm ra nhiều rò, có khi một cụm có tới năm mười rò. Ngày xưa dùng nó để xem bói gọi là bói thi.


meanings:
① Quả của loài cây gọi là quả 果, quả của loài cỏ gọi là loả 蓏.


meanings:
① Cỏ lại mọc um tùm. ||② Cái đệm cỏ. Ðàn bà tới lúc đẻ gọi là toạ nhục 坐蓐. Cũng như nói lâm bồn 臨盆. Có khi viết là nhục 褥.


meanings:
(văn) ① Cỏ lại mọc um tùm; ② Chiếu, nệm, đệm.


meanings:
① Áo tơi. Cũng đọc là toa. Liễu Tông Nguyên 柳宗元: Cô chu thoa lạp ông, Ðộc điếu hàn giang tuyết 孤舟蓑笠翁，獨釣寒江雪 (Giang tuyết 江雪). ||② Che phủ. ||③ Một âm là tuy. Tuy tuy 蓑蓑 hoa lá rủ xuống.


meanings:
① Áo tơi: 蓑衣 Áo tơi; 蓑笠 Nón lá áo tơi; ② Lợp cỏ.


meanings:
① Bội lôi 蓓蕾 hoa mới chúm chím sắp nở, hoa còn trong nụ.


meanings:
Dụng cụ để đựng các loại lúa thóc hoa màu thời xưa.


meanings:
① Như 蓧 (3); ② [Tiáo] Tên đất thời cổ (thuộc tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
【蓨酸】tu toan [xiu suan] (Tên gọi cũ của) thảo toan.


meanings:
Mugwort or raspberry found growing sporadically among hemp


meanings:
① Cỏ bồng. Mùa thu thì chết khô, gió thổi bay tung gọi là phi bồng 飛蓬. ||② Rối bong. Như bồng đầu cấu diện 蓬頭垢面 đầu bù mặt bửa. ||③ Lều tranh. Như tất môn bồng hộ 篳門蓬戶 lều tranh cửa cỏ, nói cái nhà của kẻ nghèo ở. ||④ Bồng lai tương truyền trong bể đông có một quả núi có các tiên ở gọi là bồng lai 蓬萊 hay bồng doanh 蓬瀛, bồng đảo 蓬島.


meanings:
① (thực) Cỏ bồng; ② Bù, rối: 蓬首Bù đầu; 毛髮蓬亂 Đầu bù tóc rối; ③ Thịnh vượng, phát đạt; ④ [Péng] (Họ) Bồng; ⑤ [Péng] Tên núi.【蓬萊】Bồng Lai [Pénglái] Núi Bồng Lai: 蓬萊仙山Non Bồng.


meanings:
① Hoa sen. Con gái bó chân thon thon nên gọi là kim liên 金蓮. Ðông Hôn Hầu 東昏侯 chiều vợ, xây vàng làm hoa sen ở sân cho Phan Phi 潘妃 đi lên rồi nói rằng mỗi bước nẩy một đoá hoa sen. Vì thế nên gọi chân đàn bà là kim liên 金蓮. ||② Liên tôn 蓮宗 môn tu Tịnh Ðộ 淨土 của Phật giáo, lấy chỗ niệm Phật sau khi chết được Phật tiếp dẫn về Tây phương, ở trong hoa sen báu sinh ra làm tôn chỉ nên gọi tôn Tịnh Ðộ là Liên Tôn, các nhà tu theo môn Tịnh Ðộ họp nhau niệm Phật cầu vãng sinh gọi là liên xã 蓮社.


meanings:
Cây sen, hoa sen. Cg. 荷 [hé],芙蓉 [fúróng], 芙蕖 [fúqú].


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tông Chiếu đời Nguyên. X. Tông Chiếu.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Ấn Chính đời Thanh. X. Ấn Chính.


meanings:
(1535-1615) Tăng nhân đời Minh, họ Thẩm, tên Châu Hoằng, tự Phật Huệ, người xứ Nhân Hoà (nay là Hàng Châu) Trung Quốc. Thuở bé, sư theo nghiệp Nho, 17 tuổi làm Chư sinh, 32 tuổi xuất gia. Tham thiền với các ngài: Biến Dung, Tiếu Nham đều có sở đắc. Năm 1571, sư thuyết pháp ở chùa Vân Thê, Hàng Châu nên có hiệu là »Vân Thê Châu Hoằng«, »Vân Thê Đại Sư«. Sư vốn thuộc Thiền tông nhưng khi giải thích giáo lí phần lớn lại dùng tông Hoa Nghiêm. Sư đề xướng »Thiền Tịnh song tu« và chủ trương Nho, Thích, Đạo nhất trí. Tác phẩm: Thiền Quan Sách Tiến, Vân Thê Pháp Vựng 34 quyển.


meanings:
Còn gọi: Chùa Liên Tông. Chùa ở hẻm Liên Phái phố Bạch Mai, quận Hai Bà Trưng, thủ đô Hà Nội, Việt Nam. Chùa do Thiền sư Như Trừng Lân Giác sáng lập. Sự tích vị Tổ này như sau: Trịnh Thập là con trai Tần Quang Vương (người này là cháu nội chúa Trịnh Căn). Thập lấy con gái thứ tư của vua Lê Hi Tông (1676-1705) được lập phủ đệ riêng ở phường Bạch Mai. Một hôm Thập cho quân gia đào đất ở gò cao sau nhà để xây bể cạn thì thấy trong lòng đất có một cái ngó sen. Phò mã cho đó là dấu hiệu của Phật và tin rằng mình có duyên với đạo này. Chàng bèn biến phủ đệ của mình thành chùa, gọi là chùa Liên Tông. Đồng thời chàng cạo tóc đi tu, trở thành Tổ thứ nhất của chùa này. Thiền sư Như Trừng Lân Giác (tức Trịnh Thập) mất vào năm 37 tuổi. Hài cốt được táng trong ngôi tháp giữa gò tức tháp Cứu Sinh. Hai bên cổng chùa là hai hồ rộng. Ngay ở cổng chùa là ngôi tháp Diệu Quang 10 tầng hình lục lăng. Tiếp đến là nhà bia, có tấm bia kể lại sự tích chùa. Qua sân rộng tới nhà Bái đường. Sau đó là Tam Bảo (nơi thờ Phật). Một khoảng sân trồng hoa ngăn cách Tam Bảo với nhà Tổ. Điều khiến cho chùa Liên Phái có giá trị là khu vườn tháp sau chùa. Tại đó trên 1 gò đất cao có 9 ngôi tháp xây thành 3 hàng: hàng thứ nhất có 2 ngôi, hàng giữa có 5 ngôi và hàng sau có 2 ngôi. Hàng giữa choán phần cao nhất là ngôi tháp Cứu Sinh xây bằng đá. Chùa được xây năm 1726. Đến thế kỉ XIX đổi tên là Liên Phái.


meanings:
6146又作蓮花。為生於沼澤之宿根草本植物。蓮，學名 Nelumbo nucifera。通常於夏季開花，味香色美，生於污泥之中，而開潔淨之花。印度古來即珍視此花。據印度史詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）所述，天地開闢之始，毘濕笯（梵 Viṣṇu）之臍中生出蓮華，華中有梵天，結跏趺坐，創造萬物；又毘濕笯及其配偶神皆以蓮華為表徵，或以蓮華為多聞天（梵 Kubera）之七寶之一。佛教亦珍視之，如佛及菩薩大多以蓮華為座。據入大乘論卷下載，十地之菩薩係生於摩醯首羅天王宮，坐於寶蓮華王座而成佛。觀無量壽經載，阿彌陀佛及觀音、勢至二菩薩等，皆坐於寶蓮華上；眾生臨終時，彼佛等持蓮臺來迎九品往生之人。又後世佛、菩薩等像，大多安置於蓮華臺上；蓮華亦常作為供養佛、菩薩之具。　在印度，稱蓮華者，可大別為二種。(一)鉢頭摩華，梵語 padma，巴利語同。學名 Nymphaea alba。即蓮華。又作鉢曇摩華、鉢特摩華、般頭摩華、鉢弩摩華、波曇華、波慕華。譯為赤蓮華、赤蓮、紅蓮華、赤黃蓮華、黃蓮華。有赤、白二色，是否實有黃色則不詳。通常鉢頭摩華即指赤蓮華而言；八寒地獄之中，有鉢頭摩地獄、摩訶鉢頭摩地獄，即譯為紅蓮地獄、大紅蓮地獄。此乃因地獄之眾生，由於寒冷，故身體凍成紅色，皮破而呈血赤之色。　(二)優鉢華，梵語 utpala，巴利語 uppala。即睡蓮。學名 Nymphaea tetragona。又作優鉢華、烏怛鉢羅華、優盋羅華。譯為青蓮華、黛華、紅蓮華。有青色、赤色、白色等。其中以青色者為最著名，即尼羅烏鉢羅華（梵 nīlotpala），又作泥盧鉢羅華，譯為青蓮華。在經典中，形容佛眼之微妙，即以其葉為喻；口氣之香潔則以其花為喻。青蓮華為千手觀音四十手中之右一手所持物，此手即稱青蓮華手。又八寒地獄之第六為優鉢羅地獄，八大龍王之一為優鉢羅龍王。前者因冰混同水色而呈青色，或因寒氣而使皮膚凍成青色，故稱優鉢羅地獄。後者因龍王所住之處即優鉢羅華所生長之池，故以之為名。　此外，拘勿頭華，梵語 kumuda。又作拘牟頭華、俱物頭華、句文羅華。譯為白蓮華、地喜花，即白或紅之睡蓮，亦有黃、青二色，此恐係指赤、白優鉢羅華而言。又須乾提華，梵語 saugandhika，又作搔揵提迦華，好香華之意。華之色有黑色與赤色，傳說此華恐為白色之拘勿頭華，然其形色不相似。另有分陀利華，梵語 puṇḍarīka，學名 Nelumbo nucifera。又作分陀利迦華、分荼利迦華、奔荼利華、本拏哩迦華；譯為白蓮華，又稱百葉華、妙好華。亦為白色睡蓮之一種。不被煩惱污染之清淨無垢佛，其法性即喻為分陀利華。悲華經及妙法蓮華經即以此華為經題。又千葉蓮華，乃有千枚花瓣之蓮華，係供養佛陀所用，即為佛所坐之華臺。又大日經疏卷十五列舉五種西方之蓮華，即鉢頭摩華、優鉢羅華、泥盧鉢羅華、拘勿頭華、芬荼利迦華。　又據梁譯攝大乘論釋卷十五記載，蓮花有香、淨、柔軟、可愛等四德，而以之比喻法界真如之常、樂、我、淨四德。於華嚴經、梵網經等有蓮華藏世界之說。於密教有以八葉蓮華為胎藏界曼荼羅之中臺，又以比喻人之心臟（梵 hṛd，音譯汗栗馱，意為肉團心），並表示眾生本有之心蓮。〔中阿含經卷二十三、華手經卷一、大日經卷五、大智度論卷九、法華經玄義卷七下、大日經疏卷五、宗鏡錄卷二十八、佛教美術研究、曼荼羅之研究、L.A. Waddell: The Buddhism of Tibet〕（參閱「譬喻」6809）


vietnamese:
liên hoa dâm nữ quyết lưỡng nhãn thụ dữ bà la môn <đpb>


vietnamese:
liên hoa dâm nữ kiến hoá nhân đắc ngộ <đpb>


meanings:
（梵 Kamalaśīla）西元八世紀中，印度中觀派名僧。出生地及生歿年皆不詳。爲寂護（Śāntarakṣita）的弟子，曾在那爛陀寺教授密續。762年寂護逝世後，師應西藏王赤松德贊（Khri-sroṅ lde-brtsan）之請而入藏，幷與漢地僧人進行頓漸之論辯（此即‘桑耶寺宗論’）。結果，師獲勝，漢僧大乘和尚（摩呵衍）因而離開西藏。自此以後，漢地佛教乃在西藏地區消失，而印度佛教亦正式確立于西藏。<#>相傳在論辯過後不久，蓮華戒即被四位刺客所暗殺。凶手之身份，有謂系摩呵衍之護持者，有謂系西藏之苯教徒。師逝世後，其思想仍對西藏佛教思想（尤其是顯教方面）有相當大的影響。<#>依《登噶爾瑪目錄》所載，師之著作有《般若波羅蜜多七百頌廣注》（Saptaśatikāpra-jñāpāramitā-ṭīkā）、《金剛般若廣注》（Prajñāparamitāvajracchedikā-ṭīkā）、《一切法無自性成就》（Sarvadharmāsvabhāva-siddhi）、《修習次第》（Bhāvanākrama，三篇）、《正理滴前品攝》（Nyāyabindu-pūrvapakṣasaṃkṣipta）。其中，《修習次第》乃師之主要著作。宋·施護所譯之《廣釋菩提心論》，即該書之上篇。<#>［參考資料］　《中觀思想》第六章（《世界佛學名著譯叢》{63}）；P. Demiéville著·耿升譯《吐蕃僧諍記》。<#>


meanings:
6150梵名 Kamalaśīla。八世紀頃，印度中觀派之學僧。生卒年不詳。為寂護（梵 Śānta-rakṣita）之弟子，曾於那爛陀寺教授怛特羅，後繼寂護應西藏國王吃㗚雙提贊王（藏 Khri-sroṅ lde-btsan, 742～797）之請入西藏，與我國之大乘和尚（Mahāyāna Hvo-śaṅ）論戰於宮廷，後大乘和尚敗退出藏，因此我國佛教系統諸派頓止，此即西藏佛教史上著名的「拉薩論爭」。其後中觀思想一支獨盛，且奠定了以後西藏佛教之基礎，其影響表現在黃派開祖宗喀巴所著之「菩提道次第論」一書中最為顯著。著書有般若波羅蜜多七百頌廣注、金剛般若廣注、一切法無自性成就、修習次第（三篇）、正理滴前品攝等。〔カマラシ｜ラの修習次第（芳村修基，仏教裇研究第八‧九）、古代チベット史研究下（佐藤長）、E. Obermiller: History of Buddhism by Bu-ston, 1931～1932; S.C. Das：Indian Pandits in Tibet; S. Yoshmura: Tibetan Buddhistology, 1953〕


vietnamese:
liên hoa mạn nã la diệt tội đà la ni kinh <đpb>


meanings:
（梵 Padma-sambhava、Padmasaṃbha-va，藏 Padma ḥbyuṅ-gnas）西藏佛教初興時的一位大阿闍黎，寧瑪派的開創者。據多羅那他（1575～1633）所著《蓮華生傳》記載，蓮華生在東印度提婆波羅王時，生于烏萇國。于大衆部出家受具戒。遍參知識，廣學顯密教典。西元750年到尼泊爾。次年離尼泊爾來到西藏地區。752年，他和藏王赤松德贊見面，與菩提薩埵等共議建寺事。754年，桑耶寺建成。次年，他和菩提薩埵二人欲回印度，藏王挽留未成，即遣使送他返印（一說藏王逝世後始返印）。<#>蓮華生離藏後先到達羅毗荼洲，教化國王皈依佛教，從摩揭陀請來三藏的親教師多人，建立毗陀、遏陀、蘇陀三大寺。蓮華生住此洲弘揚佛教十二年。<#>蓮華生的著述收入《西藏大藏經》的有《聖青衣金剛手修法廣釋》、《金剛摧壞陀羅尼釋金剛炬》、《吉祥空行世間怙主修法》、《秘密書狀》、《五三摩耶》、《普遍怡悅修法》、《長行述阿囉波左那修法》、《照明宮殿現現除暗燈》等。另外還有一些題名蓮花金剛著的作品，其中一部分也可能是他的著作。他還和遍照同譯一部《金剛恐怖真言集根本續》也收在《甘珠爾》中。<#>蓮華生<#>蓮華生本人，對其思想學說沒有系統性的著述流傳。和他有密切關係的寂護以及蓮華戒屬于中觀自續派；無垢友則是弘揚般若的一位大師，撰有《文殊般若廣釋》和《心經廣釋》等著作。蓮華生的思想可能和他們相近。<#>蓮華生在西藏培養造就人才很多，傳說其中得到密宗悉地的，有藏王和臣民二十五人︰如虛空藏、佛智、遍照、玉扎寧波、智童、柱德積等人均爲當時有名的譯師。（郭元興）<#>◎附一︰〈蓮華生大士〉（摘錄自《佛菩薩聖德大觀》）<#>在西藏佛教史上，蓮華生大士是一位兼具有歷史地位與宗教地位的重要人物。依史實所傳，他是西藏寧瑪巴（紅教）的始祖，也是奠定西藏密教基礎的大德；在宗教地位上，西藏人以爲他是阿彌陀佛之化身、觀世音菩薩之法語與一切佛之心性所匯合而成的大士。<#>蓮華生大士是八世紀時北印度烏仗那國人。西元747年左右，他應西藏國王赤松德贊的邀請，入藏弘法。相傳他是一位密教大成就者，其隨行弟子二十五人也都具有法力，加上其弘法方式甚爲善巧，因此不久即扭轉西藏人的苯教（Bon-pa）信仰，而使之改信佛教。<#>關于蓮華生的神異事迹在西藏流傳甚廣。據西藏人的傳說，他生在釋迦牟尼涅槃後八年，曾師事阿難尊者。在他入藏以前，曾在印度尼泊爾弘法數百年。初入西藏時，曾以杖拄地，地即涌出清泉。此外，其制伏鬼患、毒龍、幽靈等傳說，也頗爲西藏人所樂道。<#>在西藏密法中，蓮華生大士甚受一般修持密法者所崇仰。〈蓮華生大士心咒〉（有二咒。{1}嗡阿吽·俾扎古魯俾嘛斯底吽。{2}嗡貝嘛貝扎吽）、〈蓮華生大師消除障道祈請頌〉、〈蓮華生上師啓請文〉以及〈蓮師十三法〉等，都是西藏寧瑪派行者所常誦的。在《西藏大藏經》中，也收集了許多他的著作，可見他是一位學與術幷臻上乘的密教尊者。<#>◎附二︰王輔仁《西藏佛教史略》第三講第一節（摘錄）<#>蓮華生是鄔仗那（地在今巴基斯坦斯瓦特河谷一帶）人，因而又被稱爲鄔仗那活佛。他是寂護的妹夫，是印度佛教密宗的大師。寂護由于對吐蕃的反佛教勢力無能爲力，才想到去請他來吐蕃應付局勢。但是在藏文佛教史籍上說是赤松德贊派人到尼泊爾重新迎請寂護大師回來，另外又派人去請蓮華生，于是寂護和蓮華生都接受了邀請，分別來到了吐蕃。這些史籍描寫蓮華生到吐蕃的經過時說，他預先知道吐蕃贊普要邀請他，于是主動動身，和迎請他的人在芒域相會，接著一路上逢妖捉妖，遇怪降怪，神乎其神；還說他是人間最大的咒師，許多魔怪都被他用密咒‘調伏’了。<#>對于以上的這些史料，我們可以這樣來分析︰<#>(1)寂護的被迫撤退，說明當時吐蕃社會對印度佛教排斥得很激烈，特別是寂護所代表的印度佛教大乘顯宗的教法，更沒有辦法和吐蕃傳統的苯教觀念相抗衡，所以才有寂護請蓮華生到吐蕃的事情出現。蓮華生的那一套咒法，可能會被接受下來，起碼是較爲接近吐蕃的傳統觀念的。<#>(2)這時赤松德贊對于佛教各個派別還沒有重此輕彼的傾向，他派人去印度、漢地，邀請佛教各派代表人物，表現了兼容幷包的態度。<#>(3)蓮華生是印度大乘佛教中的密宗咒師，而根據印度歷史記載，公元八世紀下半期佛教在印度早已衰微了，因此蓮華生的主動進藏，同樣也是爲印度佛教謀求出路的。<#>(4)所謂蓮華生一路‘調伏’魔怪，其實是印度佛教的密宗戰勝了苯教的一個反映，起碼也是反映了密宗在吐蕃社會上遇到的阻力較小的情况。<#>寂護和蓮華生來到吐蕃後的第一件事，就是給印度佛教建立根據地，這就是興建西藏佛教史上第一個剃度僧人出家的寺院──桑耶寺。<#>［參考資料］　《蓮華生大士應化因緣聖迹記》；G. Tucci著·耿升譯《西藏的宗教》第一章。<#>


meanings:
6149梵名 Padma-saṃbhava（音譯巴特瑪薩木巴瓦），Guru-padma, Urgyan-padma，西藏名 Padma-ḥbyuṅ-gnas, Rin-po-che。為西藏紅教之開祖。八世紀頃北印度烏仗那國（今巴基斯坦境內）人。初住那爛陀寺，博通大小乘，稟性機警，善巧方便。　玄宗天寶六年（747），應西藏王吃㗚雙提贊王（藏 Khri-sroṅ lde-btsan, 742～797）之請，與寂護（梵 Śanta-rakṣita）、蓮華戒（梵 Kamalaśīla）二人一同入西藏，王為之於拉薩東南方創建桑耶寺（藏 Sam-yas），經十數年乃成。師遂宣傳瑜伽祕密法門，翻譯經咒，又現種種神變奇蹟，禳除鬼神妖怪等，為藏人所歸向。師始傳密教於西藏，相對於宗喀巴之黃教（新派），而稱為紅教（祕密古派），即無上祕密乘，係以大喜樂禪定之瑜伽觀法為最上法，弘宣佛教。西藏特有之喇嘛教因之大成。師之高徒二十五人從事梵漢佛典之譯述，編成西藏大藏經甘珠爾。又有關師之著作，收在西藏大藏經丹珠爾中，如五種三摩耶、聖金剛手青衣成就法優波提舍廣釋註、金剛摧破陀羅尼釋金剛燈、吉祥世間尊空行成就法、祕密書狀等諸書。〔彰所知論卷上、聖武記卷五國朝撫安綏西藏記上、L.A. Waddell: The Buddhism of Tibet〕


meanings:
（梵 Utpalavarṇā、Utpalavaru!i，巴 Up-palavaṇṇā，藏 Ut-pa laḥi mdog）佛弟子。即蓮華色比丘尼。又稱優鉢華色、優鉢羅華，或單稱華色。中印度王舍城人。及長，嫁與一優善那邑人，生一女後，得知其夫與母私通，認爲母女同事一夫爲不倫，遂舍家赴波羅奈城。該地一長者見其容色殊勝乃娶其爲妻。其後，長者因事赴優善那邑，正值童女節會，蓮華色所生之女亦飾好衣在人群中，長者欲得之而至此女家中，贈萬兩黃金娶之。<#>長者與此女旋即相偕回到波羅奈城。經蓮華色問此女之父母名，乃得知是自己之女。時，彼對于再度面臨母女之共事一夫而極感悲傷，遂舍家赴毗舍離城，加入淫女群中，以巧得男子歡心而著稱于世。後遷至王舍城，蒙目連之化導而皈依佛門，成爲比丘尼。<#>一日，蓮華色在舍衛城之街道上行乞，以所得施與比丘，自忍饑餓而昏倒路上。佛見之乃制定非親裏之比丘尼不得施與比丘食物之戒條。此事出自《四分律》卷十九、《十誦律》卷十九、《有部律攝》卷十四。<#>又一日，蓮華色于舍衛城附近之暗林中修禪定，時有盜賊經過此地，因感其道力而贈以猪肉，幷以美布盛之懸于樹枝之上。蓮華色將猪肉煮熟供大衆食用，美布則留充爲己衣。之後，見一比丘著敝衣，乃將該衣贈與比丘，彼則穿著比丘所捨弃之敝衣。時，佛知此事，認爲非法，遂制定非親裏之比丘尼不得施與比丘衣服之戒條。此事出自《十誦律》卷六、《有部毗奈耶》卷十九。<#>依《大智度論》卷十四、《涅槃經》卷十九所載，提婆達多起逆心欲害佛之時，蓮華色曾加以呵責，時，提婆怒而出拳擊傷其眼，蓮華色乃因此而命絕。然依《毗奈耶雜事》卷三十二所載，其死因另有異說。謂蓮華色出家後曾在王舍城，遇一過去爲淫女時愛慕自己容色之婆羅門。爲斷絕此婆羅門之色欲，彼乃抉出自己之眼球贈與之。時，此婆羅門以爲蓮華色系在施弄妖術，乃以拳擊打其頭云云。<#>［參考資料］　《五分律》卷四；《雜阿含經》卷二十三、卷四十五；《阿羅漢具德經》；《義足經》卷下；《大寶積經》卷一；《薩婆多部律攝》卷十四；《大唐西域記》卷四；《四分律》卷十二；《有部毗奈耶》卷三十；《長老尼偈》（224～235）；聖嚴《聖徒的故事》。<#>


meanings:
6149梵名 Utpalavarṇā，巴利名 Uppalavaṇṇā。意譯作蓮華鮮、專華色、華色。或梵漢並舉，譯作優鉢羅華色、優鉢華色。即蓮華色比丘尼。在佛弟子比丘尼中被譽為神足第一。又作青蓮華尼、蓮華色尼、蓮華色女、蓮華婬女、蓮華女、嗢羅苾芻尼。未出家前，原為王舍城人，初嫁鬱禪國人，婚後曾生一女。因發現其夫與其母私通，故離家至波羅捺城，另嫁一長者。日後長者至鬱禪國經商，娶一少女歸波羅捺國，後方知彼乃蓮華色之女。蓮華色深感命運悲涼，前則與母共夫，今則與女共夫，因而自暴自棄，遂至毘舍離城過婬女生活。一日，聽聞目犍連說法而歸信佛教，乃依摩訶波闍波提比丘尼出家，後得六神通，證阿羅漢果。　據雜阿含經卷二十三、增一阿含經卷二十八等載，佛陀昇忉利天為母說法，歸返人間時，蓮華色曾化作轉輪聖王之身迎接佛陀，是後又恢復本形禮佛。後提婆達多叛逆，欲加害佛陀，蓮華色呵斥之，提婆達多怒擊其頭頂而致死。〔雜阿含經卷四十五、增一阿含經卷三、卷四、毘尼母經卷五、義足經卷下、別譯雜阿含經卷十二、阿羅漢具德經、大寶積經卷一、四分律卷六、卷十二、有部毘奈耶卷十、卷三十、薩婆多部律攝卷十四、大智度論卷十三、卷十四、大唐西域記卷四、W.W. Rockhill: The Life of the Buddha〕


meanings:
（梵padma-lokadhātu、kusuma-tala-garbha-vyūhālaṃkāra-lokadhātu-samudra、padma-garbha-lokadhātu，藏h!jig-rten-gyi-khams rgya-mtsho-gshi-daṅ s ñin-po me-tog-girgyan-gyis brgyan-pa）《華嚴經》、《梵網經》中所述毗盧遮那佛（盧舍那佛）之世界。詳稱蓮華藏世界海、華嚴莊嚴世界海、蓮華台藏世界海。略稱華藏世界、蓮藏。意指以蓮華裝飾，深廣似海之+B5632世界。<#>依《華嚴經》所載，蓮華藏世界是毗盧遮那佛歷經無數菩薩行之廣大功德莊嚴成就，其底層有十重微塵數風輪，十重微塵數風輪之上爲香水海，香水海中有大蓮華，其中之世界即爲蓮華藏世界。<#>又《梵網經》謂︰此世界是由千葉大蓮華所組成，各各蓮華有百億須彌、四天下、南閻浮提。盧舍那佛坐華臺上，自化成千釋迦，據千葉世界，千釋迦複化爲千百億菩薩釋迦，各各在菩提樹下說法。此即該經卷上所述（大正24·997c）︰<#>‘盧舍那佛（中略）住蓮華台藏世界海，其台周遍有千葉，一葉一世界爲千世界，我化爲千釋迦，據千世界，後就一葉世界，複有百億須彌山、百億日月、百億四天下、百億南閻浮提、百億菩薩釋迦，坐百億菩提樹下，各說汝所問菩提薩埵心地。’<#>此蓮華藏世界說可能是受印度婆羅門教影響所致。婆羅門教說，毗濕奴神現于水中，從其臍生蓮華，從蓮華中生梵天，創造世界。<#>此外，淨土宗稱阿彌陀佛之報身世界爲蓮華藏世界。真言宗則以法身大日如來之淨土爲蓮華藏世界。日僧杲寶更就《大日經疏》中之本地身、加持身、行者自身之三重佛身說，提出三重蓮華藏世界說，即(1)本地自性法身之淨土，(2)加持身（他受用報身）之淨土，(3)行者自身之肉團心。<#>◎附︰望月信亨著·釋印海譯〈蓮華藏世界說〉〉（摘錄自《淨土教概論》第九章）<#>蓮華藏世界說<#>蓮華藏世界是說孟盧遮那如來之淨土，《華嚴經》及《梵網經》等皆叙述其世界之相狀。此說是基于泛神論之考察。以全宇宙是安住在蓮華胎藏內。與《維摩》、《法華》等娑婆即淨土論有異曲同工之處。即依彼所說，企求更積極的說明。蓮華藏世界說也有數種之不同︰《華嚴經》中名華藏莊嚴世界海，其構想最極雄大。《梵網經》中名蓮華台藏世界，以一千百億須彌山世界爲範圍。《攝大乘論》等中說諸佛淨土所建立皆依止于蓮華上，尤其不限定爲是毗盧遮那如來之住處。或許《華嚴》之說是最初唱說，其次《梵網經》于此單純化而爲盧舍那佛所化一大佛國，到了《攝大乘論》更爲普遍化，爲諸佛淨土一般所采用的規範。<#>《華嚴經》之蓮華藏世界<#>今先依唐·實叉難陀譯《新華嚴經》卷八〈華藏世界品〉說明《華嚴經》所謂華藏莊嚴世界海之構成。彼世界下層有不可說微塵數之風輪。其最上風輪能支持大香水海，香水海中有大蓮華，在蓮華之內有世界成立。其世界以金剛輪山所圍繞，其內部即是大地，大地中有不可說微塵數香水海，一一香水海中亦各有不可說微塵數世界種（即世界大集團），一一世界種中亦有不可說數微塵數世界，其形狀各皆不同。香水海最中央名無邊妙華光。從其海中出大蓮華，蓮華之上有一世界種，其名普照十方熾然寶光明。二十重世界重叠布列。其最下第一重世界，稱爲最勝光明遍照。一佛刹微塵數之世界周匝圍繞，其中住有淨眼離垢燈佛。<#>其次，在上方過微塵數世界，有世界，名種種香，蓮華妙莊嚴，二佛刹微塵數之世界周匝圍繞，中住師子光勝照佛。如此，次第上方有世界名一切寶莊嚴普照光、種種光明華莊嚴、普放妙華光、淨妙光明、衆華焰莊嚴、出生威力地、出妙音聲、金剛幢、恒出現帝青寶光明、光明照耀諸世界，從三佛刹乃至十二佛刹微塵數世界各各周匝圍繞，其中亦各住一佛。次第更向其上方過微塵數之世界名娑婆，此世界以金剛莊嚴爲際，依種種色之風輪所持，蓮華網住，其形狀周圓，以空居天宮莊嚴之具而覆其上，十三佛刹微塵數之世界周匝圍繞，中住毗盧遮那佛。又此上方有世界名寂靜離塵光、衆妙光明燈、清淨光遍照、寶莊嚴藏、離塵、清淨光普照及妙寶焰諸世界，從十四佛刹乃至二十佛刹微塵數之世界周匝圍繞，其中各住一佛。<#>另外，又此中央香水海之東南西北及四維上下十方各亦有一香水海，由其中出大蓮華，蓮華之上亦如上述有二十重世界種，又此十方十個世界種周圍，各亦有十方十個二十重世界種，周匝圍繞，加上中央世界種合計分布有一一一個世界種，組織成爲華嚴莊嚴世界海。<#>毗盧遮那如來<#>毗盧遮那如來是光明的神格化，即佛的智光照耀全宇宙，勘破無明黑暗，作爲如來之功德相。彼如來既已于世界海微塵數劫修菩薩行，靜修微塵數大願，莊嚴華藏世界，具微塵數大人相，放大光明普照十方，由身諸毛孔化身雲，以微妙音聲演說無邊契經海，說明爲因願果成之報身佛。但因修行之劫數，所發之願數，所具之身相，乃至所說之契經皆不可說微塵數，瞭解此是如來絕對無限法身之意義。主要將如來從泛神論的神格去考察，其所住處華藏莊嚴世界亦基于泛神觀，應觀察全宇宙無量光明之國土。大概蓮華藏世界之說如導源于印度教毗濕奴派之天地開闢說，且彼世界依于風輪支持，風輪支持香水海，香水海上有大蓮華，此與娑婆世界依風輪、水輪、地輪成立是同一構想。不但如此，彼二十重世界第十三重是娑婆世界，由此可知，華藏世界即包含娑婆世界。《法華經》中指靈鷲山爲佛永遠住處，《維摩經》變一大千世界爲淨土，僅對一處，一世界指示爲淨土，今廣大包攝十方，淨、穢（二土）全收，總以全宇宙爲毗盧遮那如來淨土，擴張《華嚴》、《梵網》二經所說，而所到達之處，真是無所不至。<#>《梵網經》之蓮華台藏世界<#>《梵網經》之蓮華台藏世界與《華嚴經》之華嚴莊嚴世界構成頗不一樣。即如《梵網經》卷下偈中說︰‘我今盧舍那，方坐蓮華台，周匝千華上，複現千釋迦，一華百億國，一國一釋迦，各坐菩提樹，一時成佛道，如是千百億，盧舍那本身。千百億釋迦，各接微塵衆，俱來至我所，聽我誦佛戒。’又同經卷上說︰‘爾時釋迦牟尼佛在第四禪地中摩醯首羅天王宮，擎接此世界大衆，還至蓮花台藏世界百萬億紫金剛光明宮中，見盧舍那佛坐百萬億蓮花赫赫光明座上。其時，盧舍那佛告諸大衆曰︰我已百阿僧祇劫修行心地，以此爲因，初舍凡夫，成等正覺，號盧舍那，住蓮華台藏世界海。其台周遍有千葉，一葉一世界，爲千世界。我化爲千釋迦，據千世界。一葉一釋迦，複有百億須彌山，百億日月，百億四天下，百億南閻浮提，百億釋迦菩薩，坐百億菩提樹下，各說汝所問菩提薩埵心地。其餘九百九十九釋迦，各各現千百億釋迦亦複如是。葉上之佛是吾化身，千百億釋迦是千釋迦化身。以吾爲本原，名爲盧舍那佛。’<#>此一大蓮華有千葉花瓣，一葉花瓣即一大千世界，有百億須彌乃至百億閻浮提。蓮華臺上盧舍那結跏趺坐，千葉上各一大釋迦，百億國菩提樹下各有一菩薩釋迦，說菩提薩埵心地法門。而千葉上之大釋迦是盧舍那化身，百億國之釋迦菩薩亦是大釋迦之化身。即包含千個大千世界，以蓮華藏世界爲盧舍那佛之住處。其中盧舍那之化身千大釋迦，大釋迦化身安住于百億釋迦菩薩，與《華嚴經》之華藏莊嚴世界海構成之說完全不同。<#>又依《長阿含》第十八卷〈世記經〉中說︰千須彌乃至千四天下爲小千世界，千個小千世界集團爲中千世界，更以千個中千世界集團爲大千世界。計算以上所說，大千世界中有百億須彌，乃至百億四天下，即相當今之大釋迦之一葉。《長阿含》等中說此大千世界名爲一佛刹，限定爲一佛教化所及之最大範圍。今《梵網經》以此一葉上大釋迦爲盧舍那佛之化身，而盧舍那包含彼千葉，于大蓮華中臺上結跏趺坐。《阿含經》所謂一佛刹之千倍，爲盧舍那所化之一大佛國。此大概以釋迦之不滅真身，名盧舍那佛，說明現在十方出現恒河沙無量諸佛是其所化現，發揮佛陀論之真實義。<#>《觀普賢經》之常寂光土<#>又《觀普賢菩薩行法經》中說，釋迦牟尼名毗盧遮那遍一切處，其佛住處名常寂光，爲常樂我淨四波羅蜜之所攝成安立。此亦不外是毗盧遮那如來淨土。此經雖未說明其土相狀，但從其常寂光之名稱去考察，即知是光明輝煌永遠不滅之寂靜世界。預想毗盧舍那之住處爲光呢理所當然，所以《華嚴經》之華藏世界之風輪，乃至一一世界等，多附有光明之名稱。因此蓮華所成之義，以《華嚴》等經中說彼世界名爲蓮華藏，今本經就光明遍照義，更稱名爲常寂光。<#>總之，佛之身、土是相關的，佛陀觀低劣則淨土觀亦低劣，佛陀觀若高妙，則淨土觀亦隨之高妙。若釋迦身看成爲八十歲，則其土是閻浮提之穢土。若看成爲久遠實成，則其土是出過三界之靈山淨土。若以毗盧遮那看爲光明遍照，則其土不得不說是遍一切處之蓮華藏之世界矣。<#>毗盧遮那的思想應是後代所唱導，此一思想之勃興後，于是佛陀論也發展到達了最高階段，同時也使淨土觀到了最高層次。由此佛身是經過生身觀、報身觀，更由報身觀推移到法身觀，複雜的淨土論亦大體追尋此一路徑而發達起來。<#>［參考資料］　《大智度論》卷八；《外道小乘涅槃論》；《大悲經》卷三；《攝大乘論釋》卷十五；《往生論注記》；《華嚴經疏》卷十一；《佛祖統紀》卷三十一、卷四十二；舊譯《華嚴經》卷二十六；《大乘瑜伽金剛性海曼殊室利千臂千鉢大教王經》卷九；望月信亨《淨土教の起原及發達》第二十二章〈蓮華藏世界說〉；定方晟《インド宇宙志》。<#>


meanings:
6152梵語 kusuma-tala garbha-vyūhālaṃkāraloka-dhātu-samudra 或 padma-garbha-loka-dhātu。即自蓮花出生之世界，或指含藏於蓮花中之功德無量、廣大莊嚴之世界。又作蓮華國。華嚴經與梵網經對於蓮華藏世界之相狀，說法有異。　(一)華嚴經所說之華藏莊嚴世界海。又作華藏莊嚴嚴具世界海、妙華布地胎藏莊嚴世界、蓮華藏莊嚴世界海、華藏世界海、華藏世界、華藏界、十蓮華藏莊嚴世界海、十蓮華藏世界、十華藏。此世界係毘盧遮那如來於過去發願修菩薩行所成就之清淨莊嚴世界。即有關十佛教化之境界。其莊嚴及構造，在新譯華嚴經卷八華藏世界品中有詳細記載。此世界為須彌山微塵數之風輪所持，其最底之風輪稱為平等住，最上之風輪，稱為殊勝威光藏。最上之風輪能持香水海，其中有一大蓮華，稱為種種光明蘂香幢。蓮華藏世界即在此大蓮華之中，周圍有金剛輪山圍繞，其內大地皆由金剛所成，堅固不壞，清淨平坦，無有高下，尚有世界海微塵數之莊嚴。又此大地中亦有不可說微塵數之香水海，一一香水海之周圍有四天下，及微塵數之香水河，諸河中間之地，悉以妙寶莊嚴，分布如天帝網。一一香水海中亦有不可說微塵數之世界種，一一世界種復有不可說微塵數之世界。蓮華藏世界中央之香水海稱為無邊妙華光，由海中出大蓮華，其上有稱為普照十方之世界種。其中有二十重不可說微塵數之世界布列於其間。以此中央世界種為中心，共有一一一個世界種，羅列成如網之圍罩，而構成世界網；各皆以眾寶莊嚴，佛則出現於其中，眾生亦充滿其間。由此可窺其構造之莊嚴，及其廣大無邊。　蓮華藏世界之說，導源於印度史詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）之天地開闢說，如大悲經卷三、大智度論卷八、外道小乘涅槃論等所載，謂由毘濕笯（梵 Viṣṇu）之臍中生出蓮華，華中有梵天王，由其心創造天地、人民。此說與華嚴經之華藏莊嚴世界說比較，雖二者廣狹大小、構造莊嚴等均有大異，然有風輪持水輪，由水中生出蓮華，由蓮華而成立天地萬物，皆為二者共通之處。又華藏世界為由具有光明遍照之義的毘盧遮那如來之行願所嚴淨者；而具有無量光明之梵天王，為萬物之創造主；二者對照，得知蓮華藏世界之說與毘濕笯派之天地開闢說有密切之關係。　又華嚴經所述之蓮華藏世界，為實蓮花所形成之華藏世界，然梁譯之攝大乘論釋卷十五則以蓮花喻顯大乘法界真如，而非實蓮花。　(二)梵網經所說之蓮華臺藏世界海。又作蓮華海藏世界、蓮華臺藏世界。指千葉大蓮華中所含藏之世界。係由千葉之大蓮華所形成，每一葉為一世界，各有百億之須彌山、百億之四天下，及百億之南閻浮提等。盧舍那佛是此世界之本源，趺坐於華臺之上，並將自身變化為千體之釋迦，各據坐於一葉之上；而千釋迦復一一變化為百億之菩薩釋迦，各坐於南閻浮提菩提樹下，宣說菩薩之心地法門。其中，一草即一個大千世界，中有百億之須彌四天下，一個四天下之世界，為一尊菩薩釋迦之所化，百億之四天下即一個大千世界，為大釋迦之所化，一千大千世界係由盧舍那佛所主領，即十萬億個四天下之世界，稱為蓮華臺藏世界。　蓋此說與華嚴經之華藏莊嚴世界，構造有異，而將其稱為蓮華臺藏世界，且為盧舍那佛之住處；此雖係基於華嚴經而來，然此世界之蓮花為千葉所成，盧舍那佛趺坐其臺上；而毘濕笯派之說，謂梵天王趺坐於千葉金色之蓮花上，二說一致。故可見此應係直接承自摩訶婆羅多之說。　此外，華嚴五教章卷三載，十佛之境界可大別為國土海（果分不可說）與世界海（因分可說）。世界海即十佛攝化之諸種世界，又可分為蓮華藏莊嚴世界海、三千界外十重世界海、無量雜類世界海。眾生之根性不同，其所感見之國土亦不同，而「證入生」之位所感見者，即為蓮華藏世界。　又華嚴經探玄記卷三載，對蓮華藏莊嚴世界海，立有蓮華臺藏世界（梵網經之說）、遍法界之華藏、樹形等雜類世界等三種。前一係同教一乘之說，後二乃別教之說。另於澄觀之華嚴經疏卷十一，則就眾生與佛之二因來解說蓮華藏世界。　淨土教之說，乃根據世親之淨土論，謂阿彌陀佛之極樂世界即蓮華藏世界。又日本東密之說，係以彌陀報身之淨土為加持身之蓮華藏世界；大日如來法身之住處為本地身之蓮華藏世界；眾生之汗栗馱（肉團心）為行者身之蓮華藏世界。　其後，隨華嚴信仰之弘揚，而蓮華藏世界之圖畫亦頗盛行。我國唐代咸亨三年（672），在龍門奉先寺大盧舍那佛像蓮座周匝之三層蓮瓣上，皆一一刻有釋迦佛像，以表示蓮華臺藏世界。又日本東大寺大佛之蓮瓣即刻有千釋迦、百億小釋迦，此係據梵網經之說而來。〔雜譬喻經、舊華嚴經卷二至卷四、卷二十三、卷二十六、卷二十七、梵網經卷下、大乘瑜伽金剛性海曼殊室利千臂千鉢大教王經卷九、華嚴經孔目章卷四、華嚴經探玄記卷二、新華嚴經論卷六、華嚴經行願品疏鈔卷六、梵網經菩薩戒本疏卷一、佛祖統紀卷三十一、卷四十二〕


vietnamese:
liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quỹ <đpb>


meanings:
① Cỏ thung. ||② Nhục thung dong 肉蓯蓉 một giống thực vật mọc nhờ ở cây khác, rò mềm nhũn, dùng làm thuốc.


meanings:
Cỏ thung.【蓯 蓉】 thung dung [congróng] (dược) Thung dung: 草蓯蓉 Thảo thung dung; 肉蓯蓉 Nhục thung dung.


meanings:
① Nhiều gấp năm gọi là tỉ. Như bội tỉ 倍蓰 gấp năm.


meanings:
(văn) Gấp năm: 倍蓰 Gấp nhiều lần, gấp năm lần.


meanings:
① Rau đắng, dùng để làm đồ gia vị. ||② Một âm là lục. Cao lớn, tốt um. Kinh Thi 詩經 có bài Lục nga 蓼莪 cỏ nga cao lớn. Ông Vương Biều nhà Tấn đọc bài thơ ấy tới câu: Ai ai phụ mẫu, sinh ngã cù lao 哀哀父母，生我劬勞 liền chảy nước mắt, học trò thấy thế, bỏ thơ Lục nga không học nữa. Vì thế nên thường dùng thơ này để chỉ người có lòng hiếu nhớ đến cha mẹ.


meanings:
(thực) Thuộc loại rau nghể, rau răm; ② [Liăo] Nước Liễu (thời Xuân thu, Trung Quốc, nay thuộc tỉnh Hà Nam).


meanings:
(văn) Cao lớn, xanh tốt, sum sê: 蓼蓼者莪 Cỏ nga xanh tốt (Thi Kinh).


meanings:
① Cây tất, cây mọc thành từng bụi, tức là cây kinh 荊. Dùng cỏ kinh đan làm cánh cửa gọi là tất môn 蓽門 chỉ nhà nghèo. Cũng viết là 篳門.


meanings:
① Mục túc 苜蓿. Xem chữ mục 苜.


meanings:
① (văn) (Cỏ mọc) um tùm; ② [Jì] Tên đất thời xưa (thuộc phía đông huyện Dịch, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
(văn) ① Rau cỏ; ② 【蔌蔌】tốc tốc [sùsù] a. Thô sơ; b. Rơi lả tả; c. Gió thổi nhanh và mạnh; d. Nước chảy.


meanings:
① Không. Như miệt dĩ gia thử 蔑以加此 không gì hơn thế nữa. ||② Khinh thường. Như miệt thị 蔑視 coi rẻ, khinh miệt. ||③ Dối lừa. Như vũ miệt 侮蔑 khinh nhờn lừa gạt. ||④ Nhỏ. ||⑤ Tinh vi. ||⑥ Bỏ.


meanings:
(văn) ① Khinh thường, coi khinh, khinh dể (rẻ): 蔑視 Coi khinh; ② Không, không có: 蔑以復加 Không có gì hơn được nữa; 吾有死而已，吾蔑從之矣！ Ta có chết thì thôi, chứ không theo (Tấn ngữ); ③ Nói xấu, bôi nhọ: 誣蔑 Nói xấu, vu khống, bôi nhọ; ④ Nhỏ; ⑤ (văn) Tinh vi; ⑥ (văn) Bỏ đi.


meanings:
① Các loài thực vật rò bò dài dưới đất gọi là mạn. ||② Sự gì ở một nơi rồi lan đến các nơi là mạn duyên 蔓延, làm vương vít liên can đến mọi người gọi là qua mạn nhi 瓜蔓兒.


meanings:
【蔓菁】man tinh [mánjing] (thực) ① Củ cải; ② Cây cải củ Xem 蔓 [màn], [wàn].


meanings:
① Cây cỏ bò lan. 【蔓草】mạn thảo [màncăo] Cỏ bò lan dưới đất; ② Lan ra: 蔓延 Lan ra Xem 蔓 [mán], [wàn].


meanings:
Đọt của cây leo, cây leo Xem 蔓 [mán], [màn].


meanings:
① Núm quả. ||② Nói đến cỗi nguồn của sự gì gọi là căn đế 根蔕. Như căn thâm đế cố 根深蔕固 rễ sâu núm chặt. ||③ Vướng. Hai bên ý kiến chưa thiệt hợp nhau gọi là đế giới 蔕芥. Tục viết là 𧀱.


meanings:
① Cây mía, tục gọi là cam giá 甘蔗. ||② Ngon ngọt. Ông Cố Khải Chi mỗi khi ăn mía thì ăn từ ngọn tới gốc và nói rằng dần dần vào cảnh thú (tiệm chí giai cảnh 漸至佳境). Vì thế nên sự gì bởi khổ mà đến sướng gọi là giá cảnh 蔗境.


meanings:
① Mía: 甘蔗 Cây mía ngọt; ② (văn) Ngon ngọt.


meanings:
① Cỏ uý. Sung uý 茺蔚. Xem chữ sung 茺. ||② Xanh tốt, cây cỏ xanh tốt. ||③ Hưng thịnh. Như văn phong uý khởi 文風蔚起 văn phong hưng thịnh. ||④ Sắc sẫm, vằn thâm mật gọi là uý tảo 蔚藻 hay bân uý 彬蔚. ||⑤ Một âm là uất. Tên đất.


meanings:
(văn) ① Cỏ uý. Xem 茺蔚 [chongwèi]; ② Xanh tốt, rậm rạp, um tùm, trọng thể: 蔚然可觀 Trọng thể khả quan; ③ Nhiều màu sắc ④ Hưng thịnh: 文風蔚起 Văn phong hương thịnh; ⑤ Màu sẫm: 蔚藻 Vằn sẫm.


meanings:
① (Họ) Uất; ② Tên đất (ở tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc).


meanings:
① Cỏ lâu, mầm ăn được. ||② Lâu hao 蔞蒿 loại cỏ sống nhiều năm, hoa có màu hơi vàng, cọng ăn được, cả cây dùng làm thuốc.


meanings:
①【蔞蒿】 lâu hao [lóuhao] Loại cỏ sống nhiều năm, hoa có màu hơi vàng, cọng ăn được, cả cây dùng làm thuốc; ②【册蔞】quát lâu [gua lóu] Như 括樓.


meanings:
【蔞翣】liễu sáp [liưshà] Đồ trang sức quan tài thời xưa.


meanings:
① Cái né tằm. ||② Một âm là thấu. Thái thấu 太蔟 khúc nhạc thái thấu.


meanings:
① Ổ, né (tằm): 蚕蔟 Ổ tằm, bủa kén; ② (văn) Cụm, chùm, khóm (như , 簇 bộ 竹).


meanings:
① Con rùa lớn. ||② Nước Thái 蔡, chư hầu thời nhà Chu 周. Ta quen đọc là chữ sái. ||③ Một âm là tát. Ðuổi xa.


meanings:
① (cũ) Con rùa lớn; ② [Cài] Nước Thái (đời Chu, Trung Quốc) ③ [Cài] (Họ) Thái.


meanings:
① Một loài nấm. ||② Một âm là tưởng. Nước Tưởng. Họ Tưởng.


meanings:
6155（1887～1975）浙江奉化人。字介石。　國父逝世後，　蔣公秉其遺教，領導全國軍民革命、北伐、抗戰、戡亂，不特為中華民國之救星，亦為安定亞洲及世界和平之柱石。歷任黃埔軍校校長、國民革命軍總司令、國民政府主席兼行政院院長、軍事委員會委員長、中國國民黨總裁、中華民國第一至五任總統。　蔣公雖因夫人而受洗為基督徒，然一生崇敬三寶，深究佛法，與太虛大師相契甚深。民國甫立，內憂外患，革命風潮瀰漫全國，廟產興學、驅逐僧尼、掠奪寺產、反宗教運動等毀佛事件迭起，佛教處此狂風暴雨中，能安然度過，固賴衛教人士之奔走，而　蔣公之德力維護，實為最大之因素。而其維護佛教之德意，實導源於王太夫人之啟迪。　蔣公於「王太夫人事略」中謂：「先妣長齋禮佛二十餘年，其所信仰，老而彌篤，人嘗謂先妣清素堅貞之操，險難不足累其心者，蓋得力於釋氏為多。先妣於楞嚴、維摩、金剛、觀音諸經，皆能背誦、注釋，尤復深明宗派。中正回里時，先妣必為之諄諄講解，教授精詳。」　綜　蔣公畢生對佛教之貢獻有三：(一)護法敬僧：(1)民國十七年（1928）下野回奉化故里，邀太虛大師遊四明山雪竇寺，長談竟日，太虛大師並為說「心經大意」。未久，大師赴歐美弘法，　蔣公予以資助。(2)民國十六、七年佛教面臨浩劫，廟產興學震驚全國，王一亭居士面請　蔣公維護。　蔣公謂：「一、真正依佛教行持的僧徒，可以保存。二、藉教育以造就有知識的僧徒，可以保存。三、寺院須清淨莊嚴，不可以使非僧非俗的人住持，且對於社會要辦有益的事業，可以保存。」(3)中國佛教會之組織章程，亦由太虛大師、王一亭居士聯名致書，王一亭親謁　蔣公，始獲內政部批准。(4)民國三十二年，行政院批准內政部修改之「寺廟興辦公益慈善事業實施辦法」，侵損佛教，太虛大師上書，　蔣公飭令停止實施。(二)資助弘化：十七年，太虛大師弘法歐美各地，籌組成立世界佛學院，　蔣公資助十萬元。(三)敦聘太虛大師為雪竇寺住持。


meanings:
（藏 Jamgon Kongtrul；1813～1899）又譯姜貢康著，系近代藏傳佛教之成就者。出生于西康。1832年受戒于哲欽寺（Zhe-Chen），此寺屬寧瑪派系統；在此之前，亦嘗學苯教修法。1833年，爲取得在八邦寺擔任文職的資格，又受戒爲噶瑪噶舉派的喇嘛。其後，又從錫杜柏瑪寧杰（Situ Padma Nyin-jay；1774～1853）受戒，法名阿旺圓頓嘉措（Ngawong Yontan Gyatso）。至1842年爲止，前後接受六十種不同派系傳承的教法及灌頂。1855年，由德敦却由淩巴（ChogyurLingpa；1829～1879）印可爲德敦大師。其後，在康省政教戰爭中，居間調停，斡旋許多事件。後來幷成爲主要的政治領袖。<#>康楚博學多聞，著述豐富。其著作多收集在《五寶》（The Five Treasures）一書中。又，嘗與蔣揚欽哲旺波（Jamyang KhyentseWongpo；1820～1892）共同發起‘無偏見（或稱律美，Rimay或Ris-med）運動’，提倡消除各宗派之間的歧見，主張各派教徒，應該在尊重本門教法的同時，也承認其他宗派在本質上也有類似的宗教價值。此一運動，在西藏佛教界曾産生相當程度的影響。<#>康楚也是一位轉世活佛（tulku），其第二世出生于1904年，爲第十六世噶瑪巴大寶法王的根本上師之一。第三世出生于1954年，目前駐錫于錫金之隆德寺，爲噶舉傳承之四位攝政者之一，曾到臺灣弘法。<#>［參考資料］　Jamgon Kongtrul著·鄭振煌譯《了義炬》。<#>


meanings:
① Hành, cùng nghĩa với chữ thông 葱. ||② Màu xanh. ||③ Tốt tươi.


meanings:
① Một thứ cây mọc từng bụi, tức là cây thỏ ti tử 菟絲子. Kinh Thi 詩經 có câu điểu dữ nữ la thí ư tùng bách 蔦與女蘿施於松栢 cây điểu cùng cây nữ la bám vào cây tùng cây bách. Bây giờ hay dùng chữ điểu la 蔦蘿 để gọi các người thân thuộc, ý nói như dây điểu dây la được bám vào cây tùng cây bách, cũng như các người họ hàng được nhờ vào chỗ cao môn vậy.


meanings:
Cây điểu, thỏ ti tử: 蔦與女蘿，施於松柏 Cây điểu và cây nữ la, bám vào cây tùng cây bách (Thi Kinh). 【蔦蘿】điểu la [niăoluó] ① Một loại cây leo; ② Người thân thuộc.


meanings:
① Héo: 蔫了的蔬菜 Rau héo; 樹蔫死了 Cây héo chết mất rồi; ② Ủ rũ: 他這兩天有點蔫，好像生病似的 Mấy hôm nay anh ấy ủ rũ quá, hình như bệnh thì phải.


meanings:
① Rau, các thứ rau cỏ dùng để ăn được đều gọi là sơ.


meanings:
① Bóng cây, bóng rợp. ||② Phàm được nhờ ơn của người khác đều gọi là ấm. Như tổ ấm 祖蔭 nhờ phúc trạch của tổ tiên để lại. Phép ngày xưa cứ ông cha làm quan to, con cháu được tập ấm ra làm quan, gọi là ấm sinh 蔭生, ấm tử 蔭子, ấm tôn 蔭孫, v.v. Tục thường viết là 廕.


meanings:
Bóng cây, bóng rợp, bóng mát Xem 蔭 [yìn].


meanings:
① Râm, râm mát; ② Nhờ che chở: 祖蔭 Nhờ phúc của cha ông để lại; 蔭生 Người con được nhận chức quan (do có cha làm quan to) Xem 蔭 [yin].


meanings:
① Ðậu khấu 豆蔻 cây đậu khấu, mọc ở xứ nóng, quả như quả nhãn, thứ trắng gọi là bạch đậu khấu 白豆蔻, thứ đỏ gọi là hồng đậu khấu 紅豆蔻 đều dùng để làm thuốc cả. ||② Ðậu khấu 豆蔻 thiếu nữ xinh xắn mười ba, mười bốn tuổi.


meanings:
【豆蔻】đậu khấu [dòukòu] ① (dược) Đậu khấu; ② Con gái chưa chồng. Cv. 荳蔻.


meanings:
① Che. Như y phục chi sở dĩ tế thể 衣服之所以蔽體 quần áo để che thân. ||② Lấp, che đậy, đương được. Như nhất ngôn dĩ tế chi 一言以蔽之 một lời bao trùm hết được, bất túc dĩ tế kì cô 不足以蔽其辜 không đủ che lấp được tội, v.v. ||③ Che lấp. Như tắc thông tế minh 塞聰蔽明 che lấp mất khiếu sáng. ||④ Xử quyết. Như tế tội 蔽罪 xử quyết tội tình. ||⑤ Một âm là phất. Bức rèm che bên xe thời cổ.


meanings:
① Che: 衣服之所以蔽體 Quần áo để che thân; 日爲雲所蔽 Mặt trời bị mây che; 黄沙蔽天 Gió cát mịt trời; ② (văn) Che lấp, bao trùm hết: 一言以蔽之 Một lời bao trùm hết cả; 不足以蔽其辜 Không đủ che lấp được tội.


meanings:
① Tật lê 蒺藜. Xem chữ tật 蒺.


meanings:
① (văn) Một loại cỏ; ② [Wâi] Tên đất (của nước Sở thời xưa); ③ [Wâi] (Họ) Vĩ.


meanings:
① Tầm ma 蕁麻 cỏ gai. ||② Lửa bốc lên. Như hoả thượng tầm, thuỷ hạ lưu 火上蕁，水下流 lửa bốc lên, nước chảy xuống.


meanings:
【蕁麻】 kiền ma [qiánmá] Loài cỏ sống lâu năm, thân và lá đều có lông nhỏ, xơ ở vỏ thân có thể dùng dệt vải hoặc bện dây.


meanings:
【蕁麻疹】tầm ma chẩn [xúnmázhân] (y) Một loại bệnh của da.


meanings:
① Cỏ tốt. Bởi thế nên sự gì nhiều nhõi đều gọi là phiền. Như phiền thịnh 蕃盛, phiền thứ 蕃庶 đều nghĩa là đông đúc cả. ||② Cũng dùng như chữ phiên 番. ||③ Ngớt, nghỉ.


meanings:
① (Cây cối) um tùm, tốt tươi: 蕃茂 Um tùm rậm rạp; ② Nảy nở ra nhiều, sinh sôi nảy nở; 蕃庶 Đông nhiều, nhiều nhõi; ③ (văn) Ngớt, nghỉ Xem 蕃 [fan].


meanings:
Hiệu của Thiền nhân Trí Húc đời Minh. X. Trí Húc.


meanings:
6285 請參閱 如來興顯經 請參閱 如來興顯經凡十卷。明代成時編。又稱靈峰宗論、靈峰蕅益大師宗論、蕅益宗論。此論係編集蕅益一生之宗論，凡願文、法語、答問、普說、茶語、說、文、偶錄、書、論、辨、議、記、緣起、序、題跋、疏、傳、壽序、塔誌銘、祭文、頌、銘、箴、詞、贊、詩偈等。卷首有智旭之自序及成時之序。


meanings:
① Ðủ, xong rồi. Sự gì đã xong rồi gọi là siển sự 蕆事.


meanings:
(văn) Hoàn tất, hoàn thành: 蕆事 Hoàn tất công việc.


meanings:
① Gai sống. ||② Cùng nghĩa với chữ tiêu 顦. ||③ Ba tiêu 芭蕉 cây chuối. Có khi gọi là cam tiêu 甘蕉 hay hương tiêu 香蕉.


meanings:
① (thực) Chuối: 香蕉 Chuối tiêu; ② (văn) Gai sống; ③ Như 顦(bộ 頁).


meanings:
① Cái nhị trong hoa. ||② Hoa chưa nở hẳn gọi là nhị. ||③ Cây cỏ bùm tum.


meanings:
① Nhị, nhuỵ (hoa): 雄蕊 Nhị đực, túi phấn; 雌蕊 Nhị cái, bầu; 花蕊 Nhị hoa. Cg. 花心 [huaxin]; ② (văn) Búp hoa; ③ (văn) (Cây cỏ) um tùm.


meanings:
① Thự dự 薯蕷. Xem chữ thự 薯.


meanings:
① Họp. ||② Rau ung, ruột nó rỗng nên gọi là không tâm thái 空心菜.


meanings:
① 【蕹菜】ung thái [wèngcài] Rau muống. Cg. 空心菜 [kongxincài]; ② (văn) Hợp.


meanings:
① Tươi tốt. ||② Tuyết lí hống 雪裏蕻 một thứ rau, tuyết xuống vẫn xanh nên gọi là tuyết lí hống.


meanings:
Một loại rau (còn gọi là tuyết lí hồng 雪裡蕻, vì vẫn xanh tươi khi có tuyết xuống).


meanings:
① Bội lôi 蓓蕾. Xem chữ bội 蓓.


meanings:
Nụ hoa 【蕾鈴】lội linh [lâilíng] (nông) Nụ hoa và quả nang của cây bông.


meanings:
① Cỏ ôn, một thứ cỏ mọc ở trong nước, dùng để nuôi cá vàng. ||② Một âm là uẩn. Tích, chứa.


meanings:
①【薀草】 ôn thảo [wencăo] (đph) Cỏ tạp mọc dưới nước, có thể dùng làm phân bón; ② (văn) Rong kim ngư (một loại cỏ mọc lâu năm ở nước).


meanings:
(văn) Tích tụ, tích chứa (như薀 (2) nghĩa ①).


meanings:
① Cỏ mọc từng bụi gọi là bạc. Như lâm bạc 林薄 rừng rậm. ||② Cái diềm, cái rèm. Quan lại không trị được nhà, để uế loạn dâm dật, gọi là duy bạc bất tu 帷薄不修. ||③ Cái né tằm. ||④ Mỏng, vật gì mỏng mảnh đều gọi là bạc. Như bạc băng 薄冰 váng mỏng, vàng dát mỏng gọi là kim bạc 金薄. ||⑤ Nhạt. Như bạc vị 薄味 vị nhạt, mặc sơ sài gọi là bạc trang 薄粧. ||⑥ Mỏng mảnh. Như bạc mệnh 薄命 mệnh bạc, bạc phúc 薄福 phúc bạc, bạc lễ 薄禮 lễ bạc. Lòng người xấu xa gọi là khinh bạc 輕薄, khắc bạc 刻薄. Phong tục xấu gọi là bạc tục 薄俗. ||⑦ Coi khinh. Như bạc thị 薄視, bạc đãi 薄待. ||⑧ Xâm vào. Như bạc mộ 簿暮 sắp tối, xâm vào lúc tối. Nguyễn Du 阮攸: Ngô thành bạc mộ thượng phi phi 梧城簿暮尙霏霏 (Thương Ngô mộ vũ 蒼梧暮雨) (đến) thành Ngô, trời sắp tối, vẫn mưa lất phất. ||⑨ Hãy, tạm. Dùng làm tiếng trợ ngữ. Như bạc ô ngã ti (tư), bạc cán ngã y 薄污我私，薄澣我衣 hãy tạm gột áo lót mình của ta, hãy tạm giặt áo ngoài của ta. ||⑩ Ðất xấu. ||⑪ Che lấp. ||⑫ Họp, góp. ||⑬ Dính bám. ||⑭ Trang sức. ||⑮ Bớt đi. ||⑯ Hiềm vì. ||⑰ Một âm là bác. Bức bách. ||⑱ Kề gần.


meanings:
① Mỏng: 薄紙 Giấy mỏng; 這塊布太薄 Tấm vải này mỏng quá; ② Bạc bẽo, lạnh nhạt: 待他不薄 Đối xử với anh ta không bạc bẽo; ③ Loãng, nhạt, nhẹ: 薄粥 Cháo loãng; 酒味很薄 Rượu nhạt quá (nhẹ quá); 薄味 Vị nhạt; ④ Xấu, cằn: 土地薄，產量低 Đất cằn, năng suất thấp. Xem 薄 [bó], [bò].


meanings:
① Như 薄 [báo]: 單薄 Mỏng manh, kém cỏi, thiếu thốn; 勢單力薄 Thế cô sức yếu; 尖嘴薄舌 Ăn nói đong đưa; ② Ít, ít ỏi, non kém, nhỏ mọn: 薄技 Nghề mọn, kĩ thuật non kém; 薄酬 Thù lao ít ỏi; ③ Bạc, nghiệt, không hậu: 刻薄 Khắc bạc, khắc nghiệt, 輕薄 Khinh bạc, ④ Khinh, coi thường: 薄視 Xem khinh; 鄙薄 Coi khinh, coi rẻ, coi thường; 厚此薄彼 Hậu đây khinh đó, ⑤ (văn) Gần, sắp, tới sát: 日薄西山Mặt trời tới sát núi tây, bóng chiều sắp ngả; ⑥ (văn) Che lấp; ⑦ (văn) Họp, góp; ⑧ (văn) Dính, bám; ⑨ (văn) Trang sức; ⑩ (văn) Bớt đi; ⑪ (văn) Cây cỏ mọc thành từng bụi: 林薄 Rừng rậm; ⑫ (văn) Tấm diềm, tấm rèm: 帷薄不修 Rèm màn không sửa, (Ngb) quan lại không trị được nhà. Cv. 箔 (bộ 竹); ⑬ (văn) Trợ từ (làm đầu ngữ cho động từ): 薄污我私，薄澣我衣 Gột áo lót mình của ta, giặt giũ áo ngoài của ta (Thi Kinh); ⑭ [Bó] (Họ) Bạc Xem 薄 [báo], [bò].


meanings:
【薄荷】bạc hà [bòhe] (thực) Cây bạc hà: 薄荷腦 Bạc hà não; 薄荷酒 Rượu bạc hà; 薄荷醇 (hoá) Mentola. Xem 薄 [báo], [bó].


meanings:
6510梵語 bhagavat，巴利語 bhagavā 或 bhagavant。為佛陀十號之一，諸佛通號之一。又作婆伽婆、婆伽梵、婆誐嚩帝。意譯有德、能破、世尊、尊貴。即有德而為世所尊重者之意。在印度用於有德之神或聖者之敬稱，具有自在、正義、離欲、吉祥、名稱、解脫等六義。在佛教中則為佛之尊稱，又因佛陀具有德、能分別、受眾人尊敬、能破除煩惱等眾德，故薄伽梵亦具有有德、巧分別、有名聲、能破等四種意義。另據佛地經論卷一載，薄伽梵具有自在、熾盛、端嚴、名稱、吉祥、尊貴等六種意義。此外，亦有將佛與薄伽梵併稱為「佛薄伽梵」者。〔大智度論卷二十、清淨道論卷七、大乘義章卷二十〕（參閱「世尊」1522、「婆伽婆」4453）


meanings:
6510梵名 Bhāgavata-sampradāya。印度毘濕奴派中之一派。廣義而言，指信仰毘濕奴為薄伽梵（梵 bhagavat，世尊）之毘濕奴派。狹義而言，則為區別潘迦拉朵拉派（梵 Pāñcarātra），特指以梵伊卡那薩讚歌（梵 Vaikhānasa-saṃhitā）為依據之諸派。此派沿襲吠陀（梵 Veda）之祭式，承認毘濕奴與濕婆之一體性，並繼承商羯羅之一元論，強調信愛（梵 bhakti）之說。現存於南印度。（參閱「毘紐天教」3854）


meanings:
（梵 Bhagavad-gītā）印度宗教聖典，爲古今印度社會中家喻戶曉的梵文宗教詩。此詩原爲大史詩《摩呵婆羅多》第六篇中的一部份。作者與成書年代都不詳。學術界對此書的成書年代有甚多異說，而所推定的時間，大約是在西元前一千年，到西元後四世紀之間。<#>這篇詩歌原是薄伽梵派的聖典，由于薄伽梵派的教主被認爲就是《吠陀》中的毗濕奴神，因此它被吸收到正統婆羅門圈內。此書對于印度思想界有莫大的影響，而且是近世印度思想家的精神支柱。體裁系采取對話方式，藉阿周那（Arjuna）王子與克利須那（Kṛṣna）兩人所作的問答，論述在既存的社會制度之中，必須毫無私心的各盡本分，以及應對唯一的神作絕對的歸依與奉獻。由于所含攝的思想極爲紛歧，因此在哲理與實踐、信仰與現世的關聯上，常有矛盾與不統一之處，但是其中所述及的道性與離欲解脫的光明，最符合印度人的所好，因而成爲全印度教徒的福音書、信徒的座右銘，至今仍是印度人早晚讀誦的經典。<#>在研究方面，商羯羅、羅摩奴闍等學者爲此詩篇曾作不少注釋；此外，格爾貝（R.Garbe）與斯凱德（O. Schrader）兩人的業績亦不容忽視。格爾貝曾將它譯爲德文，幷且區分出一神教的薄伽梵（Bhāgavata）與泛神論等二種系統，較著重于原典批判；斯凱德則以在喀什米爾發現的異本與通行本作比較，論述兩者的異同、優劣。又，1808年加爾各答曾出版梵文原典，1822年W. A. von Schlegel也曾出版拉丁文譯本。此外，英美法德各國皆有譯本。日譯本有高楠順次郎譯本及直四郎譯本。漢譯本有若干種。大陸有徐梵澄譯本（文言文）、張保勝譯本（白話文）二種，此外有國際基士拿知覺協會所印行的注譯本，及臺灣程兆熊譯本。大陸版皆名爲《薄伽梵歌》，基士拿知覺協會本名爲《博伽梵歌》；而臺灣程兆熊譯本則名爲《博伽梵曲》。<#>◎附︰季羨林〈張保勝‘薄伽梵歌’漢譯本序〉（摘錄）<#>（前略）《薄伽梵歌》在印度歷史上，對廣大印度人民爲什麽有這樣大的影響呢？<#>這個問題，三言兩語，難以回答。事實是，千百年來印度幾乎所有的教派、所有的哲人，都對這一部聖書發表過意見，做過注釋。但是結果却是︰仁者見仁，智者見智，異說紛紜，莫衷一是。我對本書沒有研究，不敢亂髮議論，（中略）我只有一個感覺︰本書的思想內容是比較一致的，沒有什麽突出的矛盾。它批判什麽，宣揚什麽，都講得一清二楚，不會引起人們的猜疑。但是解釋、崇敬、發揚、利用本書的那一些印度哲人却是矛盾重重的。比如聖雄甘地就是一個非常顯著的例子。甘地畢生反對使用暴力和種姓制度，提倡非暴力，人人平等。但是《薄伽梵歌》中心思想却正是提倡使用暴力，主張種姓制度。甘地同印度其他哲人一樣，是在《薄伽梵歌》中取其所需，我們不必深究。<#>爲了幫助中國讀者閱讀、瞭解這一部印度人民的聖書，我在下面介紹印度近現代幾家研究這部書的學者的意見。他們之中有的試圖用歷史唯物主義的觀點來解釋《薄伽梵歌》。據我所瞭解到的，他們的意見在我們國內還沒有引起足够的注意與重視。而我認爲，我們所重視的正應該是這些學者的意見。我們雖不能說他們的闡釋已經盡善盡美了，但是比起過去和現在那一大批死抱住舊觀點、舊方法不放的學者的意見，却完全不可同日而語。舊的解釋，看似玄妙，實際上却是沒有搔著癢處。結合介紹，我也提出我自己的一些看法，供同道者參考。<#>首先，我想介紹號稱印度馬克思主義史學家一世祖的高善必（D. D. Kosambi）。他在許多歷史著作中都講到《薄伽梵歌》，歸納起來，可以有以下幾點︰第一，這部書是公元三世紀末以前寫成的；第二，它贊揚非暴力（這一點同Basham有矛盾）；第三，黑天是唯一的尊神，他充滿了整個宇宙，天、地、地獄，無所不在。他能調和根本不能調和的東西，他是人們皈依的絕對的神。<#>其次，我介紹印度歷史學家Basham對《薄伽梵歌》的看法。<#>第一，他認爲這書所表現的是成熟的有神論，它代表的與其說是婆羅門教，毌寧說是印度教，它把印度教從一個祭祀的宗教轉變爲一個虔誠皈依的宗教。這種皈依（bhakti）的思想可能是受到了佛教菩薩的影響。佛教虔誠的皈依早于印度教。<#>第二，它宣傳行動的哲學，人間的正道不是聖人們的無所作爲，這毫無用處。上帝是經常不息地行動的，人也應該如此。人的行動不應該帶著執著，帶著個人的欲望和野心。人是社會中的一員，他必須完成任務，他必須爲了神（上帝）的光榮而行動。這本書的教義可以歸結爲一句話︰你的任務是行動，而不管結果如何。<#>第三，這本書與其說是神學，不如說是倫理學，它的目的是維護舊社會的秩序，抵制新的改革和非信徒的攻擊。<#>最後，我介紹印度馬克思主義哲學家恰托巴底亞耶（Chattopadhyaya）對《薄伽梵歌》的看法。他的看法約略可以歸納爲以下幾點︰<#>第一，俱盧之野以後，般度兄弟得勝歸來，成千的婆羅門集合在城門外，爲堅戰祝福。斫婆迦派哲人（順世外道，唯物主義者）也在其中。他對堅戰說︰‘婆羅門聚集在這裏，詛咒你，因爲你屠殺了親屬，你一定要死。’婆羅門殺死了斫婆迦。他的倫理價值是部落性的，譴責堅戰屠殺親屬，他代表的不是非暴力，而是代表部落社會的倫理標準。俱盧之戰是兄弟殘殺，部落倫理標準被踐踏。斫婆迦反對之，被焚死。部落倫理標準要重新調整，以適應新的環境。《薄伽梵歌》就完成了這個任務。阿周那在戰場上，面對屠殺親屬和長蝶局面，心裏猶疑、愁苦。黑天要把他的靈魂提高到崇高的形而上學的高度，只有從這樣的高度來看，這樣的屠殺才能被認爲是合理的。但在達到這樣的高度之前，黑天先從面對現實的、世俗的考慮開始。這是一種享樂觀點，或在今世，或在天上，都要去追求享樂。這可能是在印度哲學思想史上真正的享樂哲學第一次表露。斫婆迦的倫理是反對這個的。<#>第二，恰托巴底亞耶把印度古代哲學分爲兩大派︰一派他叫作提婆（deva，天、神）觀點，這是唯心的；一派他稱之爲阿修羅（asura，魔）觀點，這是唯物的。《薄伽梵歌》屬于第一派，而順世外道則屬于第二派。順世論主張︰阿提茫（The Self）除了肉體之外，什麽都不是，因此被稱作肉體論（dehavāda）。《薄伽梵歌》書中描繪的阿修羅觀點很可能與密教（Tantrism）有關，而密教在印度河流域文征遺物中已有所表現。<#>［參考資料］　周祥光《印度哲學史》第五章；徐梵澄〈薄伽梵歌譯序〉；張保勝〈薄伽梵歌譯序〉；藍吉富編《大藏經補編》第三十六册。<#>


meanings:
6511梵名 Bhagavad-gītā。又作聖婆伽梵歌。意譯為世尊歌。為古代印度之宗教詩。即大敘事詩（梵 Mahābhārata，音譯摩訶婆羅多）第六卷毘須摩品中第二十五章至四十二章部分。其作者與著作年代不詳，約作於西元一世紀頃。意謂「神聖之神歌」，為印度教毘濕奴派之聖典，至今全印度教徒仍視為聖典而普徧讀誦。內容主要攝取數論、瑜伽、吠壇多三派之哲學思想與倫理觀念，宣揚通過修練瑜伽，使個體靈魂「我」及宇宙靈魂「梵」相結合，以達到脫離生死輪迴之最高境界（涅槃）。即藉由阿耳柔那王子（梵 Arjuna）與毘濕奴之化身吉栗瑟拏（梵 Kṛṣṇa）之對話，強調無執著之行為是人類唯一應盡之道，即依正智而發展出智行合一思想，視為解脫之道。而易行之解脫道，則端賴於對唯一神之絕對信愛（梵 bhakti），此說遂成為毘濕奴派發展之起源。印度教哲學思想之發展，即常以注釋薄伽梵歌之形式出現。〔F. Edgerton: The Bhagavad Gītā, 2 vols., 1946、聖婆伽梵歌（高楠順次郎）〕


vietnamese:
bạc trần hành bổ đặc già la tướng <pttđ>


meanings:
（梵 Bakkula、Bākula、Vakkula、Vaku-la，巴 Bakkula、Bākula，藏 Ba-ku-la）佛陀之弟子之一。又作薄矩羅、薄俱羅、薄拘盧、波拘盧、婆拘羅、縛矩羅、薄羅。意譯重姓、賣姓、善容。依《賢愚經》卷五〈重姓品〉所述，薄拘羅爲舍衛國長者之子，幼時落入河中，爲一大魚所吞，至下游，魚爲奴所捕，幷將之賣出，買者自魚腹中得到仍然生存之薄拘羅。薄拘羅之父母聞而求子，然買者不與。後由國王判爲兩家共養。在巴利文《長老偈注》中，亦有此一故事，且以其生國爲憍賞彌（Kosambī），大河爲遙扶那（Yamuna）河。<#>然依《大智度論》卷二十四、《付法藏因緣傳》卷三所載，薄拘羅幼時爲其母所嫌惡，嘗被擲置餅爐及有熱湯之釜中，皆不死，後被投入河中，爲一大魚所吞食，捕魚師釣得此魚，賣與薄拘羅之父，乃得救。又，依《雜阿含經》卷二十三、《賢愚經》卷五所載，薄拘羅于過去毗婆尸佛之時爲一長者，持三歸不殺戒，因以一錢布施彼佛，爾後九十一劫常得無病福祐。另有記載謂在鞞婆尸佛之時，薄拘羅在槃曇摩國賣藥，以一呵黎勒藥供養諸比丘。由此功德，九十一劫不墮惡道，生于天上人間，得福樂自然。<#>後來，薄拘羅歸依佛陀，修道不怠，少欲知足，常樂閑靜，遂證得阿羅漢果，被列爲大弟子之一。且相傳終生無有疾病，壽百六十歲，世稱長壽第一云云。<#>此外，《有部毗奈耶藥事》卷四記載，杵山有薄拘羅仙人，下山歸依佛，證不還果，爲上首。據說此人又稱‘著樹皮衣苾芻’，與上述之薄拘羅同名異人。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷三、卷十三；《諸德福田經》；《佛五百弟子自說本起經》〈薄拘盧品〉；《大智度論》卷二十二；《順正理論》卷五十九；《翻梵語》卷二。<#>


meanings:
6511梵名 Vakkula, Bakkula, Bakula, Vakula，巴利名 Bakkula, Bākula。為佛弟子之一。又作婆拘羅、波拘盧、縛矩羅、薄羅。意譯作重姓、賣姓、善容。幼時，繼母五度殺害不果。出家之後，畢生無病苦，世壽一六○，世稱長壽第一。〔中阿含卷八薄拘羅經、增一阿含經卷十三、大智度論卷二十二、卷二十九、法華經文句卷二、中論疏卷十末〕


meanings:
① Nhổ: 薅草 Nhổ cỏ; 薅下幾根白頭髮 Nhổ mấy sợi tóc bạc; ② (đph) Tóm, tóm cổ.


meanings:
(văn) ① Ẩn giấu, ẩn nấp; ② Cây cỏ tốt tươi.


meanings:
① Rau vi. ||② Tử vi 紫薇 cây hoa tử vi. tục gọi là hoa bách nhật hồng 百日紅. Về nhà Ðường 唐 trồng ở tỉnh Chung Thư. Sau gọi tỉnh Chung Thư là Tử Vi tỉnh 紫薇省. Nhà Minh 明 đổi làm ti Bố Chính, cho nên gọi Bố Chính ti 布政司 là Vi viên 薇垣. ||③ Tường vi 薔薇. Xem chữ tường 薔.


meanings:
① Rau vi; ② Xem 紫薇 [zêwei]; ③ Xem 薔薇 [qiángwei].


meanings:
① Cây cỏ um tùm. Xuân thiên nhất lai, bách hoa thịnh khai, thảo mộc oái tuỵ 春天一來，百花盛開，草木薈萃 mùa xuân đến, trăm hoa thịnh nở, cỏ cây mọc um tùm. ||② Nhân vật đông đúc cũng gọi là oái. Như nhân văn oái tụy 人文薈萃 nhân vật xúm xít, nhân vật và văn chương tụ hội. ||③ Như oái hề uý hề 薈兮蔚兮 mây ùn ngùn ngụt. ||④ Ngăn che. Ta quen đọc là chữ hội.


meanings:
① (văn) Rậm rạp, rậm, đông đúc, xúm xít: 人文薈萃 Nhân vật và văn chương hội tụ; ② Ùn lên: 薈兮蔚兮 Mây ùn ngùn ngụt; ③ Ngăn che.


meanings:
① Cỏ kế. Thứ to gọi là đại kế 大薊, thứ nhỏ gọi là tiểu kế 小薊. Dùng làm thuốc.


meanings:
(thực) Cây kế: 小薊 Kế loại nhỏ; 大薊 Kế loại to.


meanings:
① Hơi cơm, hơi lúa, mùi thơm của thóc gạo. ||② Thơm.


meanings:
① (cũ) Một loại cỏ thơm dùng để làm gia vị; ② (văn) Hơi lúa, hương lúa (mùi thơm của thóc gạo); ③ Thơm (như 香 [xiang], bộ 香).


meanings:
【薏苡】ý dĩ [yìyê] (thực) (Cây) ý dĩ, bo bo.


meanings:
① Ba lăng 菠薐. Xem chữ ba 菠.


meanings:
① (Củ) gừng: 薑湯 Nước gừng; ② [Jiang] (Họ) Khương.


meanings:
① Cỏ sâm, lá như cái bàn tay, hoa nhỏ mà trắng, dùng làm thuốc. Cũng viết là 參 hoặc 蔘. Hình nó như hình người, nên gọi là nhân sâm 人薓. Ở những nơi như Thịnh Kinh, Cát Lâm, Cao Li 高麗 đều có cả. Thứ nào mọc ở đồng áng lại càng tốt, nên gọi là dã sơn sâm 野山薓. Thứ mọc ở Thượng Ðảng gọi là đảng sâm 黨薓.


meanings:
① Cỏ sắc. ||② Một âm là tường. Tường vi 薔薇 một thứ cây mọc ven tường, xúm xít từng bụi, hoa cái đỏ, cái trắng, cái vàng. Nguyễn Du 阮攸: Kế trình tại tam nguyệt, Do cập tường vi hoa 計程在三月，猶及薔薇花 (Hoàng Mai đạo trung 黃梅道中) Tính đường đi, tháng ba về tới, Còn kịp thấy hoa tường vi.


meanings:
【薔薇】 tường vi [qiángwei] (thực) Hoa tường vi.


meanings:
(văn) ① Tên gọi khác của 萵苣 [wojù]. Xem 萵; ② Đói, bụng đói.


meanings:
① Quân đạt thái 莙薘菜. Xem chữ điềm 菾.


meanings:
① Phát cỏ. ||② Cắt tóc. Như thế phát 薙髮 cắt tóc.Tục đọc là chữ trĩ.


meanings:
(văn) ① Giẫy cỏ, nhổ cỏ, phát cỏ; ② Cắt tóc.


meanings:
① Cỏ tiết. ||② Nước Tiết 薛, một nước nhỏ ngày xưa, nay thuộc địa phận tỉnh Sơn Ðông 山東. ||③ Họ Tiết. Như Tiết Nhân Quý 薛仁貴.


meanings:
① Cỏ tiết; ② [Xue] Nước Tiết (nay thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ③ [Xue] (Họ) Tiết.


meanings:
① Bệ lệ 薜荔 một thứ cây mọc từng bụi, thường xanh, lá dùng làm phấn rôm. Còn gọi là mộc liên 木蓮. ||② Một loài quỷ đói. Cũng như ngạ quỷ 餓鬼. ||④ Tức là cây đương quy.


meanings:
(dược) Cây bạch chỉ Trung Quốc, đương quy.


meanings:
① Ðảm bặc 薝蔔 hoa đảm bặc, có khi đọc là chữ chiêm.


meanings:
① hi hiêm 豨薟 cỏ hi hiêm, dùng làm thuốc. ||② Một âm là liễm. Cây bạch liễm 白蘞.


meanings:
① Tì giải 萆薢. Xem chữ tì 萆.


meanings:
① Rau kiệu. Dọc rỗng như dọc hẹ, mùa hè nở hoa nhỏ mà tím, củ nhỏ như củ tỏi gọi là giới bạch 薤白. ||② Giới lộ 薤露 tên bài ca viếng, nói đời người chóng hết như giọt sương trên lá kiệu. Vì thế thường dùng để nói người chết. ||③ Một lối chữ là giới diệp thư 薤葉書.


meanings:
① Cỏ, rơm cho súc vật ăn gọi là tiến. ||② Chiếu cói cũng gọi là tiến. ||③ Dâng. Như tiến tân 薦新 dâng cúng của mới. ||④ Tiến cử. Như tiến hiền 薦賢 tiến cử người hiền tài. ||④ Giới thiệu cho người biết cũng gọi là tiến.


meanings:
① Lãnh ngộ. Tiết Đại Quy Phật Tính Thái Thiền sư trong GTPĐL q. 26 ghi: »平 常 心 地、 穩 密 家 風、 隨 時 應 用。 越 格 超 宗、 於 斯 薦 得、 麦 裏 有 面、 若 也 不 會、 米 裏 有 蟲。 – Tâm địa bình thường, thói nhà điềm đạm kín đáo, tuỳ thời ứng dụng vượt thoát khuôn phép thông thường. Ở đây lãnh hội được thì trong ngoài có mặt. Còn nếu chẳng hội thì trong gạo có sâu«. ② Biết, nhận thức. Tiết Hưng Hoá Tương Thiền sư trong NĐHG q. 2 ghi: »皮 有 無 血、 見 大 喫 痛 棒 薦 得 先 師。 – Kẻ không có khí phách gặp ngài Đại Giác cho ăn gậy đau điếng mới biết được tiên sư«.


meanings:
① Giới thiệu, tiến cử: 我給您薦個人 Tôi giới thiệu với ông một người; 薦賢 Tiến cử người hiền tài; ② (văn) Cỏ; ③ (văn) (Chiếc) chiếu; ④ (văn) Dâng 薦新 Dâng cúng của mới; ⑤ (văn) Lặp đi lặp lại, nhiều lần.


meanings:
① Hảo lí 薧里 quê người chết. ||② Một âm là khảo. Cá khô. Vật gì khô cũng gọi là khảo.


meanings:
① Chết, các vua chư hầu hay đại thần chết gọi là hoăng. ||② Hoăng hoăng 薨薨 bay vù vù. Như trùng phi hoăng hoăng 蟲飛薨薨 côn trùng bay vù vù. ||③ Nhanh.


meanings:
(văn) ① Chết (nói về sự chết của các vua chư hầu thời xưa); ② (Tiếng bay) vo vo, vù vù (của côn trùng).


meanings:
① Bồ tát 菩薩. Xem chữ bồ 菩.


meanings:
（梵 Sthāneśvara）中印度古王國。位于秣菟羅國東北，即現今恒河支流朱木納（Jumna）河上游所灌溉的平原。依《大唐西域記》卷四所載，此國周環七千餘裏，其都城周二十餘裏，土地肥沃，稼穡滋盛，氣候溫暑，風俗澆薄，家室富饒，競爲奢侈。人民深閑幻術，高尚異能，多逐利，少務農，諸方奇貨多聚此地。有伽藍三所，僧徒七百余人，皆習學小乘法教，又有天祠百餘所，異道甚多。此外，都城西北有窣堵波，高二百餘尺，爲無憂王所建，其磚皆黃赤色，甚光淨，內有如來舍利一升。<#>［參考資料］　《釋迦方志》卷上；《大唐大慈恩寺三藏法師傳》卷二；季羨林《大唐西域記校注》卷四；A. Cunningham《The Ancient Geography of India》。<#>


meanings:
6597薩他泥濕伐羅，梵名 Sthāneśvara。中印度古王國。位於秣菟羅國東北。即今恆河支流朱木納河（Jumna）上游所灌溉之平原。據大唐西域記卷四載，此國周七千餘里，都城周二十餘里，土地肥沃，稼穡滋盛，氣候溫暑，風俗澆薄，家室富饒，競為奢侈，伽藍三所，僧徒七百餘人，皆習小乘教法，天祠百餘所，異道甚多。〔釋迦方志卷上、大慈恩寺三藏法師傳卷二、A. Cunningham: Ancient Geography of India〕


meanings:
（梵 sattva，巴 satta，藏 sems-dpaḥ、sems-can）指有生命、情意的一切生物。又稱薩婆薩埵、薩多婆、薩和薩、薩怛■、索埵。意譯有情、衆生；亦譯勇猛、含識。《成唯識論述記》卷一（本）雲（大正43·234a）︰‘梵雲薩埵，此言有情，有情識故。’《證契大乘經》卷上雲（大正16·655a）︰‘梵音薩埵，舊譯爲衆生，或爲有情。’又，《佛地經論》卷二雲（大正26·300a）︰‘薩埵者是勇猛義。’<#>又，印度數論學派以薩埵爲自性（prakṛti，即根本質料因）所具三德之一，表純粹或善良之性質。《金七十論》卷上說明三德之相，雲（大正54·1247c）︰<#>‘喜憂暗爲體者，是三德者，(一)薩埵，(二)羅闍，(三)多磨。喜爲薩埵體，羅闍憂爲體，暗痴多磨體，是現三體相。照造縛爲事者，是三德何所作。初能作光照，次則作生起，後能作系縛，是三德家事。’<#>另外，薩埵也被作爲‘菩提薩埵’的簡稱，指菩薩。而密教則將薩埵分爲愚薩埵（凡夫）、識薩埵（聲聞、緣覺）、金剛薩埵（菩薩）、智薩埵（佛）等類。<#>［參考資料］　《玄應音義》卷二十三；《慧琳音義》卷十二、卷二十四；《翻譯名義集》卷五。<#>


meanings:
(title) Mother of the Sarvāstivāda Vinaya


meanings:
Sutra of the Lotus Blossom of the Fine Dharma


meanings:
6603（Shamanism）為原始宗教之一種晚期形式。廣義而言，亦包括未開化社會之精靈崇拜（Animism），乃屬原始宗教型態之一。具有明顯之氏族部落宗教特點。其儀式多藉占卜以祈求無病息災、驅退惡魔。薩滿（shaman，巫師）之語義，係出自通古斯語（Tungus）司祭（smān）之意。於梵語中，則為 śramaṇa（巴 samaṇa，勤息之意），此字字根 sam，係興奮狀態中之瘋狂舞蹈者之意。古印度吠陀神話文學中，對一切自然現象賦予神格，而自然界之運行與人類恐懼之根源則來自神靈之支配，祭祀神靈遂成為現實生活最高之規制。由此可知，古印度之宗教，係屬薩滿教之型態。　佛陀出世的意義之一，即欲打破古代雅利安人原始之神靈觀。然雖受佛陀教化，民眾仍未能消除舊有薩滿教之思想。故於佛陀入滅後，薩滿教思想遂逐漸滲入佛教教義中。在曼怛羅（梵 mantra，真言）一名義之下，引用咒術，尤於密教之興隆及其宗教體系中特為顯著。　我國宋代徐夢莘之三朝北盟會編中，最早出現「珊彎」一詞，即一般所謂薩滿，係指巫（女巫）、覡（男巫）。即於驅除惡鬼、息災祈願、祈雨、招魂、占卜、治病、開運之時，既歌舞，且哭喊者。佛教傳入以前之西藏棒教，謂宇宙中有善惡精靈之存在，支配人類世界之吉凶禍福。佛教傳入西藏後，在給予棒教新影響之同時，亦受其民俗信仰之型態與內容所影響，因而發展成獨特之喇嘛教。　大量輸入中國文化、思想之古代日本文化亦顯見薩滿教影響之迹，於古語拾遺的神代（上古之神話時代）之記錄中，可散見「片巫」、「肱巫」之名，可見日本自神代時代開始，即存有薩滿教之思想。　在古代印度階級制度下，婆羅門可視為存在於神、精靈與人類間之薩滿。釋尊於菩提樹下開悟成道以來，即否定以祈禱祭祀追求人類幸福之態度，從而視以神、精靈為崇拜對象之宗教儀式為無意義之舉，於是針對薩滿教之興奮與失神而宣說「禪定」與「覺醒」之道，故原始佛教教團中，嚴禁咒術，否定婆羅門教之祭祀。及至大乘佛教興起後，漸有誦念咒句與真言之祭典成立，此即密教主要之特質。此種攝取印度民間信仰，而產生密教教理祕儀化之情形，使佛教呈現出顯著的薩滿教之傾向。　及至佛教傳入中國，乃與以巫術為中心之中國民間信仰結合；至道教確立其教義及宗教型態之後，再度影響佛教匪淺。繼之佛教傳入日本後，亦與日本固有民族信仰之薩滿教相結合，而產生死靈崇拜、祖先崇拜等思想；由是，不僅成為將佛教深奧之教理體系滲透入一般民眾之方便法門，且亦因之形成日本佛教獨特性格原因之一。


meanings:
6603（Sir Jadunath Sarkar, 1870～?）印度學者。孟加拉人。為研究近世印度史之第一人。其有關蒙兀兒帝國（Mughal）之著作，係採取波斯語文獻著成，成為學界援引之典據。而獲達卡（Dacca）大學學位，歷任加爾各答、巴特那（Patna）等大學歷史學教授，並任加爾各答大學副校長、孟加拉立法參事會員、印度史記錄委員、英國亞洲協會名譽會員等職。主要著作有 Studies in Mughal India, 1919；Mughul Administration, 1920; History of Aurangzīb 5 vols., 1912～1925；Fall of the Mughul Empire 4 vols., 1932, 1934 等。


meanings:
6605（1698～1778）巴利名 Saraṇaṃkara。為十八世紀錫蘭僧。為錫蘭佛教復興運動之領袖，錫蘭佛教暹羅派之創始者。生於通巴奈縣（Tumpane）瓦利維達村（Valivita）。早年依須利耶拘陀（巴 Suriyakoda）出家為沙彌，有感於僧人行為墮落，立志克苦勤學，後精通巴利文、梵文及錫蘭文。曾受王命，造龕安置佛舍利，塗之以黃金，並嵌有七百顆摩尼珠，王賜予佛典、法服、用具、淨人等。著有真義集（巴 Sārattha-saṃgaha），編大菩提樹史（巴 Mahābodhi-vaṃsa）及藥筐句（巴 Bhessajja-mañjūsā）之錫蘭語注釋。後至室利毘舍耶王獅子王（巴 Sirivijayarājasīha）時，住布薩園（巴 Uposathārāma）受王供養，奉王命作四諦釋義（巴 Catubhāṇavāra）之錫蘭語注釋。更得吉祥稱王獅子王（巴 Kittisirirājasīha）援助，汰除破戒者，護持正法，又鑑於錫蘭已斷絕傳授比丘戒，須自外國佛教引進戒法系統，故勸王從泰國沙敏達（巴 Sāminda，即阿育陀城 Ayuthia）延請當時正統傳承錫蘭上座部比丘至錫蘭傳戒，得泰國大城王朝波隆科斯王（Borom Kos）嘉許，一七五三年，由優波離（巴 Upāli）上座領導，至錫蘭傳授泰國式戒法，前後為師與數百教徒授戒，因為泰僧系所傳，故稱之為暹羅宗（Syāma-vaṃsa）。　自十六世紀以降，瀕於廢絕之錫蘭佛教，在其領導下得以復興，一躍復成為錫蘭之國教，佛教教育遂再度被重視，人民熱心擁護佛教，各地佛寺、佛塔得以重修重建。吉祥稱王獅子王為更進一步鞏固佛教，於花園寺召開僧伽會議，敕封薩羅難迦羅為僧王（巴 Saṇgharāja），此乃錫蘭佛教史上僅有的一位僧王。西元一七六四年，薩羅難迦羅僧臘十二年，始為錫蘭人傳授比丘戒及沙彌戒，自為戒和尚，一七七八年示寂，世壽八十一。〔小王統史、Ch. E6iot: Hinduism and Buddhism, vol.Ⅲ；G.P. Malalasekera: Dictionary of Pāli Proper Names〕


meanings:
6602梵名 Satī。<一>為印度神名。達剎（梵 Dakṣa）之女，魯達羅（梵 Rudra）之妻，因父親與丈夫爭執而自殺身亡。　<二>為婆羅門教及印度教所提倡之一種寡婦殉葬制度，即婦女於其夫死後火化時，必須跳入火中隨夫殉葬。近代宗教及社會改革家對此提出強烈抨擊，遂於一八二九年立法廢除此制。


meanings:
6598薩迦，西藏名 Sa-skya 。位於西藏日喀則西南，為喇嘛舊教之大寺院。該地方為白色土（藏 sa-dkar），因於白色土地上建寺，故寺名薩迦。又因據此寺發展成派，遂有薩迦派之名。北宋熙寧六年（1073），此寺由喇嘛舊教（紅教）薩迦派初祖袞曲爵保（藏 Dkon-mchog rgyal-po, 1034～1102）於四十歲時所創建，或謂係馬爾巴（藏 Mar-pa）六十二歲時所創建。　薩迦派為喇嘛舊教具代表性之一派，因受阿提沙思想影響，故怛特羅色彩極為濃厚，主張娶妻生子以為法嗣。歷代教主傑出之學僧輩出，初祖曾孫文殊薩迦班禪（藏 Sa-skya paṇ-chen, 1182～1251）在元世祖忽必烈（Hubilai）征服西藏後返蒙，被招請為帝師與灌頂阿闍梨。此為喇嘛教普及蒙古之機緣。其後元朝大力支持喇嘛教。其姪八思巴（藏 Chos-rgyal-ḥphags-pa, 1239～1280），亦受元朝招請，接受世祖歸依，並以創製八思巴文字著稱。南宋咸淳六年（1270，即元至元七年），八思巴返藏，元世祖授予全藏之政權，故自一二七○年至一三四五年間，薩迦寺成為西藏政教之中心。直至宗喀巴以後之新教時代，該寺仍為舊教本山，佔有重要地位。本寺分南寺、北寺兩部分，存有大量珍貴文物、檔案與經籍，其中之梵文、藏文藏書，自古即聞名於世。今北寺已毀，南寺猶存。〔Waddell: The Buddhism of Tibet; Ch. Bell: The Religion of Tibet、蒙藏佛教史（妙舟）、蒙古喇嘛教史〕


meanings:
6600梵名 Śākyaśrībhadra，西藏名 Kha-che paṇ-chen（意譯為迦濕彌羅之大學匠）。生卒年不詳。為十三世紀頃之印度學僧。早年為印度超戒寺（梵 Vikramaśīla）寺主，但該寺與歐丹多富梨寺（梵 Udaṇḍapura）同遭回教徒掠奪破壞。師於一二○二年，與學僧九人相伴入西藏，於加魯鳩耶桑（藏 Dpyal-chos-bzaṅ）弘法，嘗授戒予喇嘛舊教（紅教）薩迦派開祖之曾孫，即文殊薩迦班禪（藏 Sa-skya paṇ-chen），其時並傳授法稱之量釋（梵 Pramāṇa-vārttika）。後又論破不遵正法者，匡正已譯佛典之訛誤，並自譯著作成藏文本。見於西藏大藏經所收之著作，有聖多羅母成就法、聖多羅尊優波提舍臨終時觀法等十二部。〔蒙古喇嘛教史、日本東北大學西藏大藏經目錄、E. Obermiller: History of Buddhism by Bu-ston, part Ⅱ〕


meanings:
（藏 Sa-skya-pa）中國西藏佛教中的一個宗派（俗稱花教）。‘薩迦’是寺名，意爲‘白土’，因在白色土地上建立寺廟故名。本派的主要教授爲道果教授，以修歡喜金剛二次第道及其支分（密宗方面）爲主，同時也有一切共道修法（顯教方面）。道果教授有十八派之多，最主要的是薩迦派。<#>［建立和傳衍］　薩迦派的祖先原是西藏貴族，藏王墀松得贊的大臣昆拔窩伽的第三子昆龍王護，他是西藏最初出家的七人之一。他的第四子侍壽的兒子金剛寶，數傳至釋迦慧。釋迦慧有二子，長子慧戒，出家淨修梵行。次子寶王（1034～1102），通達顯密教法，也熟知風鑒等世間術數。曾從卓彌譯師學習新譯的密法。又從廓枯巴拉則譯師、迦濕彌羅國杭都伽薄論師、瑪寶勝譯師、津巴譯師等學習一切顯密教法。四十歲時，在奔波山建立寺院，以後逐漸形成爲薩迦派。<#>寶王建寺後住持弘法三十年。他去世後，其子慶喜藏（1092～1158）年幼，于是請拔日室稱譯師住持薩迦寺，幷且依止學法。十二歲後從掌底盛藏學對法，又從瓊寶稱和梅朗璀學中觀和因明，從盛幢兄弟學集密和四面大黑天法，從扎拉拔學歡喜金剛法，從公塘巴梅譯師學勝樂及摩呵哥羅法，從布尚羅穹學勝樂法等。慶喜藏從二十九歲起歷時四年依止相敦法然學習道果教授。四十七歲時，印度比瓦巴來到薩迦寺，從受七十二種續部教授和十四種甚深法門。于是慶喜藏成爲一切密法的教主，住持薩迦寺四十八年，弟子很多。他親生四子，第四子大吉祥光的長子就是有名的薩迦班禪。<#>薩迦班禪（1182～1251），初名吉祥義成，又名慶喜幢。十五歲以前即從伯父名稱幢，完全學得薩迦所傳的一切顯密教法。十九歲時從喀伽班禪聽《金剛歌》等，又從宇敦金剛歸學慈氏諸論。二十歲時從瑪夏菩提精進和粗敦童獅子學習《因明論》，從則巴自在獅子學宗派論，從吉窩雷巴菩提光學習寂滅、大圓滿、能斷、迦當等各種教授。二十三歲時，迦濕彌羅國釋迦室利論師（簡稱喀伽班禪）到西藏，遂從論師及其弟子僧伽室利、善逝室利、檀那尸羅等學習聲明、因明等十種大小明處論，于是得到薩迦班禪（簡稱‘薩班’）的稱號。二十七歲時從喀伽班禪受比丘戒。三十八歲時著《正理寶藏論》，五十一歲時著《三律儀差別論》，破除一切邪見邪說。五十九歲時又以教理降伏以南印度呵利喜爲首的六個外道，使他們轉入佛教。六十三歲（1244）時受西凉廓丹王的邀請赴西凉弘法。七十歲去世。<#>薩班的弟弟桑刹福幢（1184～1239），性情慈湣，體力過人。總學一切顯密教理，多能受持。尤其對于薩迦教法的弘揚，寺院的擴充，都極盡力，五十六歲去世。他有四個兒子，最有名的是卓滾却結帕巴。<#>卓滾却結帕巴（1235～1280），十歲時，從伯父薩班出家受沙彌戒，十七歲，隨侍薩班到西凉，十九歲，受忽必烈的邀請，傳授‘歡喜金剛’灌頂。二十六歲時，忽必烈封爲‘帝師’，幷將西藏十三萬戶作爲供養。此後西藏的政教全權，就歸薩迦派所掌握。三十一歲回薩迦寺。三十三歲，元帝又請他進京傳授灌頂。四十二歲返回薩迦寺。四十六歲去世。<#>薩迦的血統，桑刹福幢的兒子智生，智生的兒子賢德，有十五個兒子（一說只有十二子），主要的是帝師慶喜慧，他把寺院分爲四院，分給諸兄弟。希陀拉章分給克尊勤波（賢德之子）兄弟；拉康拉章分給帝師慶喜善生兄弟；仁欽崗拉章分給慶喜日幢兄弟（這三院傳了幾代都斷絕了，現在沒有後裔）；都却拉章分給慶喜善幢兄弟。慶喜善幢一系的後人絳央曩喀扎什又在則棟建勝三有寺（約在1453年），因此分爲上下兩院。則棟的後裔曉種，當清朝初年（約在康熙四十年間），因爲和藏王拉桑不和，逃到青海，後裔從此斷絕。只有上院的血統至今未斷。此派凡出家修梵行的，稱爲貢瑪，居家咒師則稱爲薩迦墀巴。<#>［此派的弘揚］　住持薩迦派教法的人很多，其中最著名的在顯教方面的有雅、絨二師；密教方面的有俄、總二師。雅爲雅楚佛祥，是則塘官菩提寶的兒子，求學于薩迦寺和則塘寺，依精進祥學習顯教，依智祥學習密法。絨即絨敦說法獅子，是雅楚佛祥弟子，幼年學習苯教，十八歲時進藏，在桑樸寺親近寶勝和慧自在等學法，通達五明。從卓薩寺住持慶喜幢受比丘戒。著《决定量論》的注疏等廣事弘揚。二十七歲遇到雅楚，從他學薩迦派的講說顯教儀軌。從大乘法王慶喜吉祥學習密乘深義。七十歲時（1436）建那蘭扎寺，講法十四年。八十三歲去世。他一生造就的人才很多，以後多轉成宗喀巴的弟子。達薄吉祥勝繼承那蘭扎的法席。<#>絨敦的弟子佛增建哲宇結刹寺，興講辯的規則。從此發展出來的有土登曩賈、漾巴金、寧鑰賈雄、群稞倫布、結刹呵等五個寺院，共稱母子六寺，都是講辯法相的道場。佛增的弟子中以慈氏法成和妙音慶喜法賢爲上首。法成建立寧鑰賈雄寺弘揚教法。妙音慶喜法賢和他的弟子成就祥然建立群稞倫布寺。<#>絨敦的弟子釋迦勝建土登賽朵金寺，佛增的弟子福獅子建土登曩賈寺，登巴饒賽建惹瓦梅（下院）寺，均弘薩迦派教法。<#>又有人說住持薩迦派顯教方面的爲雅、雲二師。雅即是雅楚佛祥，雲是惹達瓦雲努羅卓。惹達瓦（1348～1412）親近慶喜祥等諸大德，學習顯教經論，從堪勤絳伸聽聞‘中觀應成派’的理論，又從虛空賢譯師等學習‘集密’等密宗經教。在薩迦派大德中，能如實弘揚集密教法和‘中觀應成派’正見的，以惹達瓦爲第一。他著述豐富，弟子很多，宗喀巴和賈曹杰、克主杰等都是他的弟子。<#>住持薩迦派密法的俄、總二師或稱慶、喜二師，是俄巴慶喜賢和總巴慶喜勝（一說是總巴慶喜幢）。他們的師承是從喇嘛當巴福幢傳來的。福幢是賢德的兒子。俄巴九歲出家，從薩迦東院住持智幢學《三律儀論》，從薩桑帕巴、扎喜仁欽等學習顯教經論，從佛陀室利學習‘道果教授’。曾住在薩迦寺弘法多年，各方來從受比丘戒的有一萬二千多人。四十八歲建俄鄂旺寺，接待各方求法的僧衆。曾到前藏兩次，到阿裏地區弘法三次。七十五歲（1456）去世。著名弟子有佛增、福獅子、釋迦勝、慈氏法成、慶喜法賢等，以穆勤寶幢爲上首。對其他弟子未曾傳講的道果教授，都秘密授給寶幢。所以從此‘道果教授’有‘措協’（對大衆講）、‘羅協’（對弟子講）之分。此後的學人，稱爲俄派。<#>總巴有前後兩系，前者爲喇嘛當巴，傳弟子總持祥，住持薩迦派的顯密教法。總持祥的弟子有賢幢、幢寶、善賢等。幢寶的弟子爲穆賽巴金剛幢等，弘揚薩迦密法，稱爲前總巴或穆賽巴。<#>又喇嘛當巴有弟子大乘法王慶喜吉祥，吉祥的弟子名總巴慶喜幢和扎陀巴福賢等。慶喜幢與俄巴是大乘法王的得意弟子，賜名‘妙音名吉祥’。俄巴主要弘傳薩迦東院的法規，慶喜幢維持薩迦拉章系的制度，所以通稱爲俄、總二師。他的弟子有吉祥法護、童勝、克主結等。<#>扎陀巴福賢的弟子慶喜尊勝，幼年就熟悉五大陀羅尼，從慈氏洲者受比丘戒，三十三歲時（1464）在前藏貢迦（地名）建金剛座寺，弘揚薩迦派的教法。六十五歲去世。這一系統稱爲後總巴或貢迦巴。<#>後來又有刹勤明慧海（1494～1566），起初在後藏扎什倫布寺求學，後來從朵仁巴普賢法日得到俄總二系所傳的道果教授；還有俄總等系所未傳只是薩迦嫡派相承的耳傳教授等，也都從達勤慧幢和朵仁巴處學得，所以他成爲薩迦派一切教授的集大成者。七十三歲去世。他的弟子有絳漾欽則旺薄、多聞龍猛海等。三世達賴福海也曾從刹勤聽聞摩呵哥羅幕和四面教授。五世達賴也曾從刹勤的弟子福勝受學過刹勤派的道果教授、十三種金法和大小摩呵哥羅等法。現在金法和四面等法，在格魯派（即黃教）中也極盛行。從刹勤所傳大密羅協教授，世人稱爲刹派。從前元明兩朝，西康、蒙古、漢地也有很多薩迦派的寺廟弘揚薩迦教法，但入清以來衰微殆盡，只有西康德格倫主頂等，還有少數寺廟，由俄寺派人住持講演薩迦派教法，其他地方沒有弘揚薩迦教法的寺院了。俄寺仍然是各處教徒求學的基本道場。各處的薩迦派僧人，到俄寺或薩迦寺求學，多系聽講《三律儀論》和‘道果教授’。至于《現觀莊嚴論》、《入中論》、《因明論》、《俱舍論》等諸顯教經論之講學，已經很少。<#>［見解和修行］　薩迦派諸師的見解極不一致，如薩班、絨敦等很多人是中觀自續派的見解，惹達瓦童慧則是中觀應成派見解，釋迦勝起初是中觀見解，中間變爲唯識見解，後來轉成覺曩派的他空見解。其餘也有執持大圓滿見解的。但薩迦派有一種不共的見解，爲‘明空無執’或‘生死涅槃無別’，即是‘道果教授’的見解。這種見解的建立分顯密兩種次第的關係，與其他各教派大體相似。（法尊）<#>◎附︰王輔仁《西藏佛教史略》第六講第四節（摘錄）<#>薩迦派的教義中，最獨特的就是‘道果’法，但是對于‘道果’的解釋，則有幾種不同的說法。這裏，我們根據龍樹一派的說法，略作介紹。<#>據說修薩迦派的教法有三個次第，用佛經式的韵體文來說，就是‘最初舍非福，中斷于我執，後除一切見，知此爲智者’。<#>‘最初舍非福’的意思是，一個人應當想到他今生能投胎爲人，而沒有墮入地獄、餓鬼、畜牲‘三惡趣’中去，是由于前世積善修德來的，是不容易的事情。要珍惜這個結果，就要勉勵自己，防止做壞事。壞事在佛家來講，就是‘非福惡業’，人應該把‘非福’舍掉不做，而專心致志于行善做好事，起碼可以指望來世投生在天、阿修羅、人‘三善趣’之中，這就是‘最初舍非福’。<#>認識了‘最初舍非福’的道理，能够努力做止惡修善的事，下世可以轉生到‘三善趣’之中，這固然是好事，但仍然沒有脫離苦惱，沒有超脫輪回。要想完全脫離苦惱和流轉輪回，那就必須斷除‘我執’，所謂‘我執’就是人們的思想牽挂于某件有形無形的事物之上。如果能把一切有形或無形的事物，從思想上斷除掉，即是斷除‘我執’了。<#> 一個人用什麽樣的辦法才能斷除‘我執’呢？首先應該想到︰我們的身體不過是衆緣凑合而成，幷非什麽實有，假如沒有父母的因緣巧合，自己的身體是不會存在的。人是如此，世間萬物也是如此，所以宇宙間的萬物都不是實有。能悟透這個道理，用佛家的話來講就是由‘無我空慧’來斷除‘我執’了。把‘我執’一斷除，煩惱苦痛就都無從生起，也就是從流轉輪回的痛苦中解脫出來了，這就是‘中斷于我執’的解法。也就是把世間的一切都看穿看透，以便斷除任何欲念，幷靠著斷除欲念來解脫痛苦。<#>那麽，什麽是‘後除一切見’呢？當一個人有了‘諸法無我’的看法（佛家稱爲‘正見’）之後，假如他認爲‘宇宙萬物皆非實有’，那他就犯了‘斷見’的毛病，因爲當他確認這句話是真實的時候，這句話本身就變成是實有了，又怎麽能說‘宇宙萬物皆非實有’呢？須知‘皆非實有’的意思是說一切的‘有’都是由于衆緣凑合而成爲‘有’的，所以是‘非實有’。因此，不能抓住‘宇宙萬物皆非實有’這句話去片面地解釋。應該認爲自然的、獨立的‘實有’固然是不存在的，但是由于因緣凑合而成的‘有’還是存在的，說它不是‘實有’，是從它的終極意義而言的。一個人如果只抓住‘一切實無’、‘一切皆非實有’的話語去認識世界，那就是犯了‘斷’的毛病，而這按佛家的說法是很危險的，因爲一個人如果沒有斷除‘我執’，固然斷除不了煩惱、脫離不了輪回，但是只要他相信有因果報應、生死輪回，他還可以想到不做惡事，以求得到來生的幸福。可是只知抓住‘一切實無’的那些犯了‘斷見’的人，就會認爲生無由來，死無去處，因果也是無，善惡也是無，引伸開去，他就可以不做善事，盡做惡事，這豈不是比沒有斷除‘我執’的人更危險嗎？<#>‘斷’的對立面是‘常’，‘斷’可以理解爲武斷，‘常’可以理解爲平常。持‘斷見’有危險，持‘常見’，即和平常人一般見解也不足取。佛家既反對‘斷’，也反對‘常’，用他們的話來說就是‘不落斷常兩邊，方爲無執之中道’，這倒和儒家的中庸之道有些近似。總起來說，一個人在斷除‘我執’以後，還必須防止‘斷見’，又要防止‘常見’，要走中道，這就是‘後除一切見，知此爲智者’的意思。<#>在佛教哲學中談到對‘宇宙真諦’的認識論時，有兩個常用的名詞，一個是‘世俗諦’，一個是‘勝義諦’，二者合起來就是大乘佛教裏講的‘境’。這二諦幷不是有高低之分，而是對同一件事物從兩方面去理解。‘世俗諦’，照佛教的解釋就是‘名義量所緣之境’，其體性爲‘名義量所緣之一切有爲法’。講通俗一些，世俗諦就是按照一般世俗的看法來認識宇宙真諦，也即是從相對意義上看待宇宙間的一切事物，比如我們眼所能見的一個茶杯、一把椅子等等都是從‘世俗諦’的相對意義而言的。‘勝義諦’，照佛教的說法就是‘勝義量所緣之境’，其體性是‘現見真實義聖智所緣之一切無爲法’，就是用超乎世俗見地以上的一種見地來認識宇宙真諦，也就是從絕對的意義上看待宇宙間的一切事物。例如，在‘世俗諦’裏的一把椅子、一間教室，到了‘勝義諦’裏，椅子、教室都是由樹木、釘子、磚頭、水泥，還有人工等等一些因緣凑合而來的。而樹木又是從種子、泥土、水份、肥料、陽光等因緣凑合而來的。釘子也可以這樣追下去。追到後來，世間萬物，沒有一件不是各種因緣凑合而成的，這就是從終極的、絕對的意義上的看法。<#>薩迦派雖然是一個教派，但是它的一些代表人物對‘境之二諦’的認識也幷不一致。薩班是‘自續中觀’的觀點，仁達哇·宣奴羅追則是‘應成中觀’的觀點，還有一些人根本不是中觀論，而是唯識論。‘自續中觀’認爲‘世俗諦’有，‘勝義諦’無，即一把椅子從相對意義上看是存在的、實有的，但從終極或絕對的意義上看是沒有的、是空的，說它有，即承認相對的有，是爲著使人容易理解。這一派著重說的還是‘諸法皆空’，之所以暫時地在‘世俗諦’許爲實有，關鍵是限于世俗人的水平。但是在‘勝義諦’上，它就要强調‘諸法皆空’，‘宇宙萬物皆非實有’了。‘應成中觀’則認爲‘世俗諦’無（但因果作用不失），‘勝義諦’無，這更是‘諸法無我’，全部都是空無自性的。只是在‘世俗諦’上，雖然說它無，但因果關係不失，免得人們認爲什麽東西都是空的，而不去區別善惡。其實承認因果關係不失，還是等于承認‘世俗諦’的暫時的‘有’，不過是變換一個說法而已。<#>唯識論的觀點恰好相反，他們主張‘世俗諦’無，‘勝義諦’有。例如一把椅子，他們說即使從相對意義上來講，也應當把它看作是不存在的，這是把對‘諸法無我’、‘一切皆空’的認識提高了標準來說的。但是到了‘勝義諦’，一把椅子從絕對的意義上看，本來應該是無，可是從‘一切法空’、‘諸法無我’的絕對意義上看，又是實有的。換言之，承認‘一切法空’本身就是一種實有，不能連‘一切法空’都說成是沒有的。<#>薩迦派在‘境之二諦’的認識上，早期可以說是各派都有，但是後期以唯識論爲主。他們的看法多表現在認爲一切外境都是空的，都不過是內心的一種顯現罷了（這是意識决定存在論），而且連這個內心也是空的，猶如幻覺一樣。這種外境是無，內心有顯現的說法，都是典型的唯心主義哲學觀點，也是很接近唯識論的。因此，一般人認爲薩迦派和格魯派（主張中觀論見地）在教義上是對立的看法，其實是不正確的。從唯心論和唯物論的區分來看，它們兩家幷沒有什麽本質上的不同。<#>最後，也有很多人稱薩迦派爲‘花教’，據說這是因爲薩迦派寺院的圍墻上塗有紅、白、藍三色條紋的緣故。<#>［參考資料］　王森《西藏佛教發展史略》第五篇；李安宅《藏族宗教史之實地研究》第五章；達倉宗巴·班覺桑布著·陳慶英譯《漢藏史集》。<#>


meanings:
6598西藏名 Sa-skya-pa。西藏佛教新派（藏 Gsar-ma-pa）之一，屬喇嘛舊教（紅教）之一。創始者為袞曲爵保（藏 Dkon-mchog rgyal-po, 1034～1102）。與阿提沙同時之都庫彌（藏 Ḥbrog-mi），曾從印度學者祥鐵巴（藏 Śānti-pa）等習戒律、般若、金剛乘怛特羅等，回國後，於宋仁宗慶曆三年（1043）在藏州創建紐固倫寺（藏 Myu-gu-luṅ），依新傳密教而說道果之教。袞曲爵保曾從都庫彌修學，亦受教於其他諸師。神宗熙寧六年（1073），於衛州建薩迦寺（藏 Sa-skya），為該派中心地，並以寺名為派名。袞曲爵保又得文殊啟示，以清辨一系之中觀派教學解釋祕密乘，主張菩薩智慧之本性光明照耀入大樂定之說。又以此派寺廟圍牆繪有象徵文殊、觀音與金剛手菩薩之紅、白、黑三色花紋，故俗稱花教。　此派特徵為具密咒之傾向，並允許僧人娶妻生子；惟規定生子後不再接近女人。教主由袞曲爵保家族世代相承。有血統、法統兩支傳承。其中孔迦嘉贊（藏 Kun-dgaḥrgyal-mtshan，又稱文殊薩迦班禪，1182～1251）曾應元帝忽必烈之召請入朝，被尊為帝師。其姪八思巴（藏 Chos-rgyal-ḥphags-pa, 1239～1280）亦為帝師，為本派第五世，元室並委以全藏統治權（1270），薩迦派因此掌握全藏政、經、軍之統治權，並發揚盛行。其後明朝同尊甘丹、格魯兩派，挫薩迦派之權勢，該派遂為格魯派取代 ，僅保有薩迦地方之政教權力。　十四世紀頃，有分派產生，稱為爵南派（藏 Jo-naṅ-pa）。至一四二七年，又分出果魯派（藏 Ṅor-pa）。爵南派係以位於札什倫布西北百哩之爵南寺為中心，派祖為圖解宗都（藏 Kun-dgaḥ dol-mchog, 1290～1353），由此派所出之大學者多羅那他（梵 Tāranātha）曾大揚宗風。果魯派為孔迦桑保（藏 Kun-dgaḥ hzaṅ-po）所創，摒除古派怛特羅之教義，而僅依用新傳密教，迄今西藏東部仍存有該派很多寺院。　此派以學術文化活動著稱，學僧輩出，其中，尤以布頓（藏 Bu-ston, 1290～1364）為最，因布頓後住夏路寺（藏 Sha-lu），故以夏路寺為中心而形成夏路派，予後代諸派影響深鉅。〔蒙古佛教史、蒙藏佛教史、Deb-ther sṅon-po（The Blue Annals）; L.A. Waddell: The Buddhism of Tibet; H. Hoffmann: Die Religionen Tibets（The Religions of Tibet）; G. Tucci: Tibetan Painted Scrolls〕（參閱「西藏佛教」2593）


meanings:
（藏 Sa-skya pan-chen；1182～1251）西藏佛教薩迦派第四祖。又稱文殊薩迦班禪（H!jam-mgon Sa-skya paṇ-chen）、薩迦班智達，略稱薩班。原名爲貢噶堅贊（Kun-dgah! rgyal-mts han），爲薩欽第四子貝欽沃布（Dpal-chen hod-po）的長子。相傳一歲多時已能辨認梵文，又不待教導而能讀、寫中文與藏文云云。<#>師在年輕時隨其三伯父薩迦派大師札巴堅贊（Grags-pargyal-mtshan；1147～1216）出家，幷繼任爲薩迦寺寺主。二十三歲依喀且班欽·釋迦室利受比丘戒。由于學識豐富，被尊稱爲精通五明的‘班智達’（paṇḍita）。在佛學方面，他除了精通薩迦教法外，對噶當派、希解派的教法也有深刻的理解。據說當時有一批印度人，曾專程到西藏的吉隆與他進行辯論，最後失敗而出家，幷信奉薩迦派。<#>在文學上，薩迦班禪也十分有名，著名的《薩迦格言》就是他的作品。該書是就藏族社會的倫理觀念所寫的一套處世格言，流傳很廣，對藏族文學形式的發展具有重大的影響。<#>薩迦班禪的年代正是蒙古族軍事力量在中國北方崛起的時期（十二至十三世紀）。西元1238年，成吉思汗之孫闊端領兵駐扎凉州（甘肅省武威縣），派大將多達那波領兵攻入西藏，一直打到藏北熱振寺。1244年，闊端采納多達那波的建議，邀請薩迦班禪到凉州，成爲西藏宗教界領袖與蒙古王室成員建立直接聯繫的一個開端。據說，他曾治好闊端的病，深獲闊端的信服。此外，也曾寫信給西藏各地方勢力，勸說歸順蒙古，幷代表西藏各地方勢力和蒙古洽談歸順事宜，爲元代中央對西藏地方的行政管理奠定基礎。而在稍後成爲元世祖忽必烈之帝師的八思巴，就是薩迦班禪的侄兒。<#>西元1251年，師示寂于凉州，年七十。平生著作甚豐，除上記《薩迦格言》外，尚有《能仁教理明釋》、《經義嘉言論》、《入聲明論》、《語門攝要》、《詩律花束》、《因明庫藏》、《醫論八支攝要》等，內容涉及宗教、邏輯（因明）、語言（聲明）、醫學、修辭、音韵、樂理等方面，範圍頗廣，後人將其著作收錄于《薩迦全書》中。<#>◎附︰固始噶居巴·洛桑澤培著·陳慶英、烏力吉譯《蒙古佛教史》（霍爾却穹）第二章第二節（摘錄）<#>怙主薩迦班智達是扎巴堅贊的弟弟貝欽沃布的兒子，于陽水虎年的二月二十六日伴隨著河谷充滿彩虹和光明、衆多空行聚集降下花雨等許多奇異徵兆降生。出生後一年時，他就在地上書寫梵文天城體和瓦爾都體的字母，幷念誦梵語，因此印度和西藏的語言和文字他都是天生就精通的。<#>他最初在扎巴堅贊的身前領受修梵行的居士戒，起名爲貢噶堅贊，幷依兩部儀律發菩提心，入喜金剛壇城領受灌頂和教誡，所以依次爲他傳授三部戒律的根本上師是扎巴堅贊，同時扎巴堅贊還是薩迦班智達多次轉生中的善知識大德和本尊。當薩迦班智達到薩迦說法時，扎巴堅贊在空中顯現，幷說︰‘你在世間二十五次轉生爲人，都是精通五明的班智達，在這期間我都作你的上師，除了我之外，別人都不能調伏你。’薩迦班智達自己也說過︰‘聚集諸佛智慧的文殊菩薩，示現爲善知識大德，爲我撕破錯幻之網，幷說今後長期之中，都要擔任我的上師，聽到空中傳來此語，我向上師您虔誠頂禮！’由此可見薩迦班智達在教法和世俗兩方面的事業都是扎巴堅贊親自安排的。<#>有一次扎巴堅贊患病時，薩迦班智達一心一意地在身邊侍奉，使扎巴堅贊十分高興，爲他傳授了甚深道上師瑜伽。此後薩迦班智達親見扎巴堅贊爲彙集諸佛本性的文殊菩薩。自己心中獲得正確領悟所有教法的智慧，外部表現爲對五明學處全都無礙通達，生起破除一個辯難的無畏勇氣，能折服印度西藏各高傲之王，成爲神、魔、人三者的統法者，同時能不受外界之干擾，長時間地入于三摩地。正是︰‘受到甚深道的護持時，明見上師爲文殊菩薩，刹那間領悟全部教法，向上師你虔誠頂禮！’<#>薩迦班智達以說法、辯論、著述三者弘傳佛法的情形是︰他九歲時說《蓮花修行法》及密法等，十一歲說《喜金剛續第二品》及《平等攝持》，十二歲說《寶帳依怙》及文法，直至七十歲，他從未間斷講經說法。他十八歲時在夢中聽受化現爲光明天神的阿闍黎世親以一夜當一個月地爲他講解《俱舍論》一遍，醒來後對所有句義全部理解。他從喀且班欽聽受因明後，爲報答上師傳經的恩德，每天講因明經典一次，一直到他六十三歲去漢地之前從不間斷。（中略）薩迦班智達又從班智達桑伽室利等人聽受因明、般若、聲明、修辭、音韵、藻詞、戲劇歌舞等學，抵達知識大海之彼岸。<#>薩迦班智達二十五歲時以喀且班欽、釋迦室利爲親教師，以吉波勒巴爲軌范師，以徐侖巴爲密教師受具足戒，幷從這些上師聽受廣大教法。當薩迦班智達的聲名廣泛傳布于東西印度之時，有措切噶哇等外道師忌妒難忍，前來與薩迦班智達辯論，在芒域的吉仲舉行了爲期十三天的辯論，結果外道徒們失敗。文殊菩薩顯現在薩迦班智達的右手邊協助他辯論，此時措切噶哇說︰‘不是辯不過你，而是辯不過你右邊那個有紅黃色髮髻的人，因此你勝利了，我失敗了。’說完騰入空中準備逃走，吉祥成就者揮動旗幟，神幻之力將其從高空中拉回，在薩迦班智達的身前剪去髮辮出家，說︰‘直抵海洋的大地上，你是最殊勝的尊神。’措切噶哇他們出家時剪下的髮辮作爲宣揚佛陀教法的勝利的標志，直到現在仍懸挂在具吉祥薩迦寺的柱子上。正是︰‘駁倒一切惡論的進攻，鎮壓狂妄者們的傲慢，賢哲的聲名傳遍大地，向你無畏的勇士頂禮！’薩迦班智達正是這樣以講說的陽光照得衆生心智的蓮花開放，以驚雷一般的辯駁推倒惡論的山崖，利益佛陀的教法。<#>此外，他還以寶鬘一般的著作在大地各處完整地顯明佛陀的教法。（中略）此外，爲了明確地解釋大乘的般若學，他寫了《顯明佛意》等無數論著。他是雪山環繞之地的具有精通五明學處的、無礙智慧的、最爲尊勝的班智達。<#>大地之梵天成吉思汗，正如佛陀釋迦牟尼的教語中所說︰‘十方所有已經未來之佛，共同之道都是般若六度，對已入菩提道中的衆生，般若是他的明燈和導師。’以及‘無論是已逝去的佛陀，還是還未出世的佛陀，還是那些從涅槃中醒來，現今正住利衆之佛陀，以及他們所傳之佛法，都是人們敬奉之處所。因此對自己産生善願，同時對上師産生善願，即是對佛法生起思念，即應對佛法虔誠恭敬’、‘人生本是去來無定，閻羅不知何時降臨，你的壽命幷非永固，國王陛下不要放逸。施捨錢財身體安泰，施捨肢體壽命堅固，錢財肢體乃至生命，全都拋弃以護佛法。’因爲佛法乃是不斷出世的三世佛陀之精要，及獲得善業資糧的根本，無比尊貴的諸佛是恭敬信奉的對象，所以追隨印度和西藏諸位法王捨弃身體性命弘揚佛法的善規，尊重佛法，願供奉上師，如前所述曾致書于薩迦的貢噶寧布，拜其爲師，請求護持，幷請貢噶寧布偕其弟子前來蒙古地方弘傳佛法。<#>又如釋迦牟尼教語中所說︰‘解除衆生的各種苦難，供養和敬奉無比上師，如此行事就必獲善果，到達不老不死的聖地’、‘國王陛下，比丘僧伽具有無量教法，是布施的對象，受所有神和人的供養’，以及‘僧衆是産生善業的根本，供奉它的功德難以計量，即使輪回結束，供奉僧伽的功德也不會結束，即使涅槃，供奉僧伽的功德也不會結束，因此不必供奉我而要供奉僧伽，供奉僧伽也即是供奉三寶’，成吉思汗對西藏的佛像、佛經、佛塔及僧衆奉獻了大供養。<#>爲完成博格達皇帝增益政教的心願，遵照他定的善規行事，成吉思汗的侄孫闊端汗也按照釋迦牟尼教語所說︰‘敬奉上師的善良弟子，時刻要依止賢哲上師，因爲賢善功德由此生，因爲上師傳授般若六度，必須依止上師奉行佛法，具足功德之佛陀如是說’、‘我以佛陀慧眼觀各方，充滿各種珍寶及如來，然而若不聽聞佛之法，彼土之人福德不會大。誰若想要深究佛法義，就應聽聞顯密各經典，如此才能增益大福德’，爲獲得依止高僧大德的利樂及聽聞佛法的利樂，爲迎請聲名遍布南贍部洲的怙主薩迦班智達前往蒙古地方弘揚佛法，派遣達爾罕太子多爾達爲使臣帶來書信，信中說︰<#>‘皇帝聖旨裏，曉諭薩迦班智達貢噶堅贊貝桑布之令旨。我爲報答父母之恩德，需要有一供奉之對象，在選擇時選中了你，希望尊者你以教法及衆生的安樂爲懷，不辭道路艱難前來此處。若是你以年邁爲藉口（不來），難道不思以前釋迦牟尼爲利益衆生無數次舍施身體之事？你若不來，難道不懼怕我派邊地大軍（前來）會傷害衆多生靈嗎？’<#>同時布施的禮物有硫磺色錦緞長坎肩等無數物品。薩迦班智達想起以前扎巴堅贊曾對他預言過︰<#>‘在你後半生時，在有三百六十種不同民族、說著七百二十種不同語言的北方的蒙古地方，將有一個名叫闊端的菩薩化身的國王派遣一個名叫多爾達的頭戴飛鷹帽、脚穿猪鼻靴的使者前來召請你，你應毫不遲疑地儘快前往，對佛陀教法及有情衆生將有無量利益。’<#>同時又想到佛陀所說︰<#>‘要想獲得利樂之人，應當利益三界衆生，將自己的全部善業，施捨給任何一個人。對于欲奉佛法之人，即使只念誦一首偈語，也會獲得殊勝的功德，由此解脫各種苦難。有人對恒河沙數佛陀，以七種珍寶供養，或以大喜樂心供養，有人對衆生布施偈頌，亦與以珍寶供佛相同。偈頌乃是慈悲所成就，其功德難量難以盡說，數量多寡其效用相同。’<#>因此執掌佛法者應心記在世界弘揚佛法的無量功德，故薩迦班智達于六十五歲的陽火馬年（1246）抵達凉州闊端的宮廷。<#>此時闊端汗去了蒙古地方，到羊年（1247）正月返回與薩迦班智達相見，商談許多教法及世俗事務。薩迦班智達向闊端傳授了大乘發心及喜金剛灌頂等許多深廣教法，使蒙古地方的衆生完成敬奉三寶等善業，拋弃許多惡業，皈依于佛陀的教法。此外，薩迦班智達還示現神變，在石頭上和沙地上留下手印和脚印，爲該處加持。特別是當薩迦班智達思考創制蒙古文字之時，看見一個婦人舉著揉皮子所用的木齒，就仿照其形狀新創出文字。（中略）在七年之中建立了這些利益教法及衆生的功業。<#>薩迦班智達這樣在漢地和蒙古建立廣利佛法的功業的緣由，正如他自己所說︰‘我自己由于以往的一些業緣，將使教法之太陽在東方升起。’當扎巴堅贊住在絳地方的尼隆山洞中時，穿著蒙古服裝的騎士遮蓋大地一般涌來，侍從們不知發生了什麽事，那些人已全部進入扎巴堅贊所住山洞中，在他身前坐下，其中一個有碧玉髮髻、白螺牙齒的幼童站起來，將蒙古語翻譯成藏語，請求說︰‘我是蒙古的戰神白梵天神，請尊者你到蒙古地方去，利益所有神人。’扎巴堅贊說︰‘我已年邁，與你們蒙古沒有大的緣份。將來迎請我的侄子貢噶堅贊，才會有大益處。’此小兒譯成蒙古語，對蒙古衆人說了。這幼兒乃是幹達婆王念青唐拉，前來擔任翻譯。扎巴堅贊將內供的青稞以三字咒加持後灑向蒙古人，他們整夜像飲甘露一般吞下，幷用蒙古語歌唱歡舞，到第二日天亮時才離去。<#>又有一次，當扎巴堅贊在恰隆金剛崖專心修行時，象鼻天竪起珊瑚做的梯子，將扎巴堅贊請到高空上，爲他指點漢地和蒙古地方，幷說這些地區都由你來教化，扎巴堅贊說︰‘我與蒙古的業緣不大，將來我的侄兒、文殊菩薩化身的貢噶堅贊會去教化這些地方。’由于這些安排，後來蒙古地方就成爲怙主薩迦班智達伯侄教化的對象。<#>此後，薩迦班智達于七十歲時（1251）在凉州幻化寺示寂。他下一生投生爲空行，此後投生爲東印度穆穆尼王尼瑪多培之子，證得大部分悉地，此後逝往妙喜世界，轉生爲智美貝而成佛。<#>


meanings:
6599梵語 satkāya-dṛṣṭi 。音譯為薩迦耶達利瑟致。薩迦耶，梵語 satkāya，又作薩迦邪、颯迦耶。迦耶，梵語 kāya，聚集之義，意譯作身。薩是有之義，又含虛偽、移轉之義。見為梵語 dṛṣṭi（達利瑟致）之意譯。故薩迦耶見總譯作有身見，或譯作虛偽身見、移轉身見。為五見之一，亦為十隨眠之一。即於五蘊和合之體，執著我及我所等妄見。　關於此見之名義，因諸部派對薩迦耶之「薩」字見解不同，故有諸多異說，茲略述如下：(一)有身見，為說一切有部所立。此部以「薩」為有之義，謂身為五蘊之集合，此五蘊之法體為實有，故稱有身；而緣此實有之身，執著我、我所等之妄見，稱為有身見。(二)虛偽身見，又作壞身見、偽身見，為經量部所立。此部以「薩」為壞、無常之義，謂身為五蘊之假合，生滅無常，無有實體，故稱壞身、虛偽身；而緣此虛偽之身，生起我、我所等之執著妄見，稱為虛偽身見、壞身見。(三)移轉身見，為大乘唯識宗所立。此宗以「薩」為移轉之義，亦即有無不定，或非有似有之義；以「身」為因緣和合依他起性，故謂身為非有非無，稱為移轉身；而於此移轉身上，推度我、我所等之妄見，稱為移轉身見。　此外，若就薩迦耶見分別緣於五蘊而論，則可以下列二十句以表之，即：先以色蘊而言，可分為四句，第一句為「色即是我，如主」；第二句為「我有色，如瓔珞」；第三句為「色即是我所，如僮僕」；第四句為「我在色中，如器」。準此而言，受、想、行、識四蘊亦各有如上之四句，總成二十句。在翻譯名義大集（梵 Mahāvyutpatti）中，載有此二十句薩迦耶見之梵名。另據大毘婆沙論卷八載，薩迦耶見若分別緣於二見（我、我所）、三界、五蘊、九地、十二處、十八界等，則可有一句乃至九三六句之薩迦耶見；然若以相續、世、剎那等之法相以分別之，則有無量之薩迦耶見。〔大毘婆沙論卷四十六、卷四十九、順正理論卷四十七、俱舍論卷十九、瑜伽師地論卷五十八、卷八十七、大乘五蘊論、成唯識論述記卷六末、卷九末、大乘阿毘達磨雜集論述記卷三、俱舍論光記卷十九、玄應音義卷二十三〕（參閱「五見」1099、「隨眠」6351）


vietnamese:
tát ca da hiện dĩ đoạn giả hữu tam chủng thắng lợi <pttđ>


vietnamese:
tát ca da hiện ư sự bất đắc quyết liễu <pttđ>


vietnamese:
tát ca da hiện ư nhị thời trung năng vi chướng ngại <pttđ>


vietnamese:
tát ca da hiện vị đoạn hữu nhị quá hoạn <pttđ>


vietnamese:
tát đạt ma bôn đồ lợi ca tố đát lãm <đpb>


meanings:
6603巴利名 Saddhammajotipāla。初名 Chapaṭa。西元十二世紀緬甸之學僧，蒲甘派（巴 Pagan）之祖。師事蒲甘長老鬱多羅耆婆（巴 Uttarajīva），一一五四年，隨師遊學錫蘭，入大寺受戒於該寺長老舍利弗（巴 Sāriputta），改名為薩達馬提波羅。留學十年，攜帶大量典籍，與錫蘭僧尸婆利（巴 Sīvali）、多摩陵陀（巴 Tāmalinda）、阿難陀（巴 Ānanda）、羅睺羅（巴 Rāhula）四僧相偕歸國。賴此四僧協力與蒲甘王那羅波帝悉都（巴 Narapatisithu）及當地學僧之支持，創設執師子僧伽（即蒲甘派），傳授大寺之授戒法。遭當時得楞（Talaing）地方緬甸舊教團之反對，蒲甘指得楞教團為異端，導致緬甸教團對立。所著有律興起解釋、戒本明解、律隱義釋、法母義解釋、發趣數趣、名行燈、聖典精要等。並有境界莊嚴攝末注、攝阿毘達磨論略注等注書。〔Ch. Eliot: Hinduism and Buddhism, vol. Ⅲ; G.P. Malalasekera: Dictionary of Pāli Proper Names〕


meanings:
① Củi. Như mễ châu tân quế 米珠薪桂 gạo châu củi quế. ||② Cỏ. ||③ Bổng cấp, lương tháng.


meanings:
① Củi: 米珠薪桂 Củi quế gạo châu; ② Tiền lương, lương: 加薪 Tăng lương; 發薪 Phát lương.


meanings:
① Thự dự 薯蕷 tức là hoài sơn 懷山 củ mài, dùng nấu ăn và làm thuốc. ||② Hương thự 香薯 một thứ khoai núi, sống cũng ăn được mà nấu chín ăn lại càng ngon.


meanings:
Khoai: 甘薯 Khoai lang; 薯蕷 Hoài sơn, củ mài; 薯莨 Củ nâu.


meanings:
(term) perfumate, permeate, impregnate; suffuse


meanings:
① Cỏ thơm. Ngày xưa đeo để trừ khí độc, tục gọi là cỏ bội lan 佩蘭. Thứ mọc ở huyện Linh Lăng 零陵 lại càng tốt lắm, cho nên lại gọi là linh lăng hương 零陵香. ||② Ðầm ấm, vui hoà. ||③ Hun. Như thế lợi huân tâm 勢利薰心 thế lợi hun lòng, ý nói cái lòng lợi lộc nó bốc lên nóng như lửa hun vậy. ||④ Hơi thơm.


meanings:
(văn) ① Bội lan, linh lăng hương (một loại cỏ thơm, cũng chỉ chung các loại cỏ thơm); ② Hơi thơm; ③ Như 熏 [xun] (bộ 火).


meanings:
The action of permeation by defiled or pure dharmas into the consciousness


meanings:
① (hoá) Một hợp chất hữu cơ ở thể lỏng có mùi thơm, công thức hoá học C10H16, dùng để chế hương liệu; ② Tên một thứ cỏ; ③ (văn) Tóc rối; ④ (văn) Cỏ um tùm.


meanings:
① Hương nhu 香薷 cây hương nhu, dùng làm thuốc.


meanings:
【香薷】hương nhu [xiangrú] (thực) Cây hương nhu.


meanings:
① Cỏ đài, cây lách, lá khô dùng làm nón. ||② Vân đài 蕓薹 rau vân đài. Còn có tên là du thái 油菜. ||③ Cuống hoa của các thú rau.


meanings:
(thực) ① Cây lách (lá khô dùng làm nón); ② Nõn hoa tỏi, hẹ...


meanings:
【薺菜】tề thái [jìcài] (thực) Rau tề, rau má (một thứ rau có hoa trắng, khi còn non ăn được, dùng để làm thuốc giải nhiệt, lợi tiểu, cầm máu) Xem 薺 [cí], [qí].


meanings:
① Cây khô. ||② Rơm rạ. ||③ Văn mới thảo ra gọi là cảo. Cùng nghĩa với chữ cảo 槀.


meanings:
① Cái chiếu. ||② Chiếu để nằm, nên có khi dùng chữ tạ có nghĩa là nằm. ||③ Nhờ. Thân có chỗ nhờ cậy gọi là bằng tạ 憑藉 nhờ cậy, lợi dụng. ||③ Mượn. Như tạ khẩu 藉口 mượn cớ lót liệng, tạ sự sinh đoan 藉事生端 mượn việc sinh cớ. ||④ Khoan dong. Như uẩn tạ 醞藉 bao dong, uý tạ 慰藉 yên ủi. ||⑤ Ví thể. Dùng làm trợ từ. ||⑥ Mượn, nhờ. ||⑦ Một âm là tịch. Giẫm, xéo. ||⑧ Cùng nghĩa với chữ tịch 籍. ||⑨ Họ Tạ.


meanings:
① Xem 狼藉 [lángjí]; ② Giẫm đạp, xéo lên; ③ Cống hiến, tiến cống; ④ Như 籍 (bộ 竹); ⑤ Ruộng tịch (tịch điền, ruộng thiên tử trưng dụng sức dân để cày cấy).


meanings:
(văn) ① Chiếc đệm bằng cỏ; ② Dựa vào, cậy vào; ③ Mượn: 藉口 Mượn cớ; ④ Cho mượn, cung cấp; ⑤ Khoan dung; ⑥ An ủi; ⑦ Đè, lót: 往往而死者相藉也 Thường vì người chết nhiều quá nên họ nằm đè lên nhau (Liễu Tôn Nguyên: Bộ xà giả thuyết); ⑧ Ngồi hoặc nằm lên trên; ⑨ Nếu, ví như; ⑩ [Jiè] (Họ) Tạ.


meanings:
① Ðậu ván, biển đậu 藊豆. Cũng viết là 萹豆. Còn gọi là hoàng đế đậu 皇帝豆.


meanings:
【藊豆】biển đậu [biăndòu] Đậu ván, đậu cô ve. Cv. 扁豆、萹豆、稨豆.


meanings:
① Cây chàm. ||② Sắc xanh, xanh màu lam. ||③ Soi, làm gương. ||④ Già lam 伽藍 phiên âm chữ Phạn samgharama, gọi tắt là lam tức là nơi thờ Phật.


meanings:
① Màu lam, màu xanh da trời; ② Cây chàm; ③ 【伽藍】già lam [qiélán] Xem 伽 (2) (bộ 亻); ④ [Lán] (Họ) Lam Xem 藍 [la].


meanings:
6595（1284～1339）西藏名 Raṅ-byuṅ rdo-rje，意譯為自生金剛。又作 Raṇ-byuṇ-ba。為迦爾瑪派第三祖。被視為迦爾瑪拔希（藏 Karma pajśi, 1204～1283）之轉生者。師研習諸法，精通喇嘛教教義。元文宗至順三年（1332），師應文宗之招請，抵王宮為王及王妃灌頂。元統二年（1334），於歸藏途中，曾巡錫五臺山，抵康州，鎮其地之不和。至元五年示寂，世壽五十六。著作有甚深內義（藏 Zab-mo naṅ-don）與甚深內義之注釋書，及關於天文、醫學、怛特羅等各種論書。〔蒙古喇嘛教史、L.A. Waddell: The Buddhism of Tibet; Deb-ther sṅon-po（The Blue Annals）〕


meanings:
6595（Rām Mohan Rai, 1772～1833）為印度近代宗教、社會改革者。屬婆羅門種姓，生於孟加拉一個篤信印度教之貴族家庭。早年曾於巴特拿（patna）學習阿拉伯文、波斯文，接觸伊斯蘭教教義及希臘古典哲學。後定居貝那拉斯（Benares），研習梵語、英語，增進對傳統印度文化之認識，並接受西歐近代思想之洗禮。曾遊歷波斯、阿拉伯、緬甸、中國等地。一八○四年至一八一五年擔任英屬東印度公司收稅人之職務，因見印度教現狀及社會停滯不前之情況，遂專志於改革運動。於宗教改革方面，極力排斥偶像崇拜，定「梵」為唯一神，宣揚奧義書之真髓，否定輪迴轉生，倡導回歸印度傳統之純粹一神教。於社會改革方面，則創立報刊及學校，否認階級差別，禁止一夫多妻及寡婦殉葬之習俗，並提高婦女之地位。又於一八二八年創立「梵教會」，為以後諸改革運動之先驅。其主要著作有 Tuḥfatul Muwaḥḥiddin, 1804; Vedānta-sūtras（Eng. and Bengālī）, 1816～1819; The precepts of Jesus, the guide to peace and happiness, 1820 等。


meanings:
6597梵名 Rāmagrāma，巴利名 Rāmagāma。為位於中印度迦毘羅衛城東方之國。又稱羅摩村、羅摩伽國、阿羅摩國、藍莫國、羅摩聚落。高僧法顯傳謂佛陀入滅之後，此國分得佛陀之舍利，乃建塔供奉，名為藍摩塔。於塔邊之池中有龍，常守護供養此塔。後值阿育王治世，欲開印度國中供奉佛陀含利之八塔，分置於八萬四千塔。其中七塔既開，至藍摩國，守塔之龍現身阻其開塔，後此塔因而荒廢。　又依大唐西域記卷六所載，藍摩塔建於其國之東南；更東百餘里處，即悉達多太子決意出家時解寶衣、除瓔珞，命僕從持歸之地。關於藍摩國之位置，康林罕（A. Cunningham）謂在哥格拉河（Gogra）之支流科哈那河（Kohāna）與奧密河（Aumi）中間之德歐卡利（Deokali）。史密斯（V. Smith）則謂位於尼泊爾與哥拉克普（Gorakpur）中間之達摩里（Dharmaurī）。〔巴利文大史（Mahāvaṃsa, xxxi）、長阿含經卷四、十誦律卷六十、翻梵語卷八、A. Cunningham: Ancient Geography of India, V. Smith: Kusinārā, or Kuśinagara, and other Buddhist holy places〕


meanings:
6596（Nīl Darpan 或 The Indigo Planting Mirror）本書係印度人米特拉（Dīnabandhu Mitra, 1830～1873）以孟加拉方言所撰之戲曲，於一八六○年完成，時值英國直接統治印度二年後。米特拉透過戲劇反映史實，敘述英國東印度公司之商人，誘導孟加拉農民種植可作染料之植物―藍（俗稱靛青），再以欺騙壓榨之手段獲取暴利。其後，彼等竟致迫害農民之妻女、侵吞農民所賴以謀生之全部土地等；被害者向英國裁判官申訴，不但未得正義之支助，反而被迫一一趨向死亡之途。此劇曾廣泛激起印度人之民族獨立意識與對農民之深切同情，知識分子更要求刊行英語版，故本書曾一度遭禁。此書之英譯本為啟蒙主義者達塔（Māikel Madhu-sūdan Datta, 1824～1873）所譯。


meanings:
（梵 Lumbinī，巴 Lumbinī）古印度之佛教遺址。爲釋尊之誕生地。藍毗尼，意譯花果等勝妙事具足、樂勝圓光、解脫處、可愛、花香、斷、滅、鹽，音譯又作嵐毗尼、龍彌尼、林微尼、論民、臨兒。此園位于今尼泊爾境內、靠近印度邊境不遠處，是善覺王爲其夫人藍毗尼建造的花園。依經典記載，迦毗羅衛國淨飯王夫人摩耶産期將届，按當地習俗回娘家分娩，途經藍毗尼時，在一棵娑羅樹下産下悉達多太子。西元前三世紀左右，孔雀王朝的阿育王曾至此朝拜，幷建石柱留念。<#>此園曾經荒廢多時，西元1896年被發現後，經多次勘查發掘，又發現不少孔雀王朝、貴霜王朝、笈多王朝時期的遺物。今遺址中央是白色的摩耶夫人祠。祠內有摩耶夫人分娩之浮雕；浮雕人物輪廓尚可辨認。祠南是一長方形水池，現已乾涸，相傳此池即太子降生後洗淨之處。著名的阿育王石柱即在祠西。依《西域記》卷六載，石柱（大正51·902b）‘上作馬像，無憂王之所建也。後爲惡龍霹靂，其柱中折仆地。’現該柱存高約七公尺，柱頭馬像已失，柱體有裂縫一道，似系雷擊所致。石柱離地三公尺處，有阿育王法敕雲︰‘天佑慈祥王于登位二十年親自來此朝拜，因此處乃釋迦牟尼佛誕生之地。茲在此造馬像、立石柱以紀念世尊在此誕生。幷特諭藍毗尼村免除賦稅，僅繳收入的八分之一。’<#>近年來，此處先後由尼泊爾政府及外國佛教徒新修寺、塔。尼泊爾政府幷計劃在聯合國資助下，修建神聖花園、藍毗尼新村的寺廟區等。<#>◎附︰方之〈藍毗尼園〉（摘錄自《印度佛教聖迹簡介》）<#>藍毗尼園（The Park of Lumbini）是釋迦牟尼佛降生之處，位于尼泊爾境內，離印度聯合省的邊界不遠。<#>藍毗尼園遺址于1896年被發現之後，已由印度著名考古學家亞歷山大·孔林漢證實。由于藍毗尼的地勢略高，長著稠密的野草和樹林，遠遠地望去，好像一個小小的叢林島。尼泊爾政府已將樹林和野草清除，幷修建了一所設備完善的休息所，游覽的人都可以免費住宿。<#>現在藍毗尼園有下列古迹和建築︰<#>(1)阿輸迦石柱︰公元前244年阿輸迦朝拜各佛教聖地，在藍毗尼園建立了一根石柱。這石柱現在高十三點六英尺，直徑七點五英尺，大約有十英尺埋藏在地下。柱上有一條裂縫，可能是由于閃電的襲擊，或者是佛教的敵人破壞的痕迹。阿輸迦在印度其他各地所建立的石柱，大多數都是七十英尺高，這根石柱附近雖然還沒有發現任何碎片，也應當有七十英尺高，頂上亦應有一個動物的形像，刻文中好像說是一匹馬。<#>阿輸迦在印度各地刻了許多碑文和建立了許多石柱，這對歷史學家有無可估計的價值。建立在藍毗尼園的這根石柱，不僅對佛教徒有特別重大的意義，而且證明了阿輸迦朝拜佛教聖地的真實性。<#>在鹿野苑也有一根相似的石柱，不幸石柱的刻文沒有提及鹿野苑是釋迦牟尼初轉法輪的地方。菩提場和拘尸那在玄奘到印度時尚有石柱，但現在還未發現任何石柱的痕迹。<#>藍毗尼園石柱的刻文辭句如下︰‘天佑慈祥王登位二十年親自來此地朝拜，因爲這裏是釋迦牟尼佛誕生之地，一塊石上刻著一個形像幷建立一根石柱，表示佛陀在此降生。藍毗尼村成爲宗教的免稅地區，只付産品的八分之一。’<#>這一刻文，消除了某些作家對阿輸迦個人宗教信仰的懷疑，因爲一個非佛教信仰的國王不會受著這樣不必要的疲勞跑到藍毗尼園來，而且還在那裏建立一根石柱，柱上的刻文是婆羅哈彌（Brahmi）字體。散布在南北印度的阿輸迦刻文都是用的這種字體。它的寫法是從右到左，不像現在用的文字是從左到右。<#>(2)兩座現代化的塔︰幾年以前，尼泊爾政府將藍毗尼遺址發掘出來的磚修建了兩座現代化的塔，雖然尼泊爾政府的意願是好的，而且耗費大量的資財，但是我不認爲這樣做就很對。在原址發掘出來的磚應該和其他具有歷史意義的地方一樣，應恢復其原有形狀的建築物。<#>(3)石刻︰在阿輸迦石柱附近，有一座現代化的小寺院，其中有一塊很有意義的石刻，這是一塊大石板，上面刻著悉達多王子降生圖，摩耶夫人握著莎羅樹枝，王子在她的身旁出現。這所寺院叫摩耶夫人寺，由婆羅門教徒負責管理，他幷依靠朝拜者的供品生活。由于屋內光綫黯淡，石刻的詳細內容無法辨認，這可能是一幅圖案的複製品，如刻文中所說是阿輸迦設立的。據沙特加爾巴多羅馬（Sabda Kalpadruma），Silavga dabllica（刻文中有此字）意即摩耶夫人像。<#>(4)一座古寺的遺址︰近來的發掘，發現了一座長方形的大寺院遺址。當這寺院存在時，一定是一座莊嚴的建築物，因爲長方形的遺址上沒有任何分界綫，所以他可能是一所大廳臨時間隔成不同的部份。像在鹿野苑和其他佛教遺址一樣，這裏還沒有發掘出任何有藝術價值的佛像或菩薩像。<#>(5)一個小池塘︰離阿輸迦石柱不遠之處，有一個小池塘，據說這就是悉達多降生之後洗淨的地方，現在它完全乾枯了，很難辨別是一個池塘。<#>在藍毗尼一件最奇怪的事，就是沒有莎羅樹，但是在它的周圍和附近都有許多這樣的樹。現在生長在遺址上的樹有木蘋果和檸檬等。沒有莎羅樹是不可解釋的，它們是何時和怎樣被消滅的？它可能是被鄉民砍去蓋房子用了，或者是被佛教的敵人連根拔除了，藉以消滅這件大事的一切痕迹。<#>(6)藍毗尼園史略︰藍毗尼園的歷史，應追述到釋迦牟尼的父親淨飯王時代。根據巴利文獻的記載，它位于迦毗羅衛城（淨飯王的都城）與德瓦達哈城（摩耶的父親的都城）之間，它是這兩個城市居民一個美麗的避暑地。藍毗尼園在歷史上著名，是因爲二千五百餘年前釋迦牟尼在這裏降生的緣故。<#>巴利文獻沒有提及釋迦牟尼訪問迦毗羅衛城時，是否曾以藍毗尼園作爲傳教之處。雖然這樣，但自釋迦牟尼以來，它是一般教徒們崇拜的聖地之一是不成問題的。在藍毗尼遺址所發現的最早遺迹，就是阿輸迦建立的石柱。阿輸迦可能在這裏也曾建立塔、寺，但不幸至今尚未發現此類建築的任何遺迹。公元1896年在迦毗羅附近比泊羅瓦一座塔中發現的遺骨，有些可能是釋迦牟尼的真遺骨，有一塊碑文的年代記載是在阿輸迦以前。<#>旅行者關于各聖地的記載，最早的爲五世紀法顯的《佛國記》。他留下了關于他的旅行和各聖地的有價值的記載，但是關于藍毗尼園，他沒有記載寺院的詳細情形，也未提及阿輸迦的石柱。他說迦毗羅衛城和藍毗尼的距離有五十裏。<#>兩世紀以後，玄奘到藍毗尼園記載較詳，他說到阿輸迦石柱和許多塔，以及一個清水池塘。他又說阿輸迦石柱被打成兩節，上面是一匹馬的形像倒在地上，則佛誕生地在一千年前已經遭受了破壞。<#>［參考資料］　《印度佛教史論集》（《世界佛學名著譯叢》{57}）。<#>


meanings:
6596藍毘尼，梵名 Lumbinī，巴利名同。意譯為花果等勝妙事具足、樂勝圓光、解脫處、可愛、花香、斷、滅、鹽。位於中印度之林苑，地處古印度拘利與迦毘羅衛之間，乃善覺王（梵 Suprabuddha）為其夫人藍毘尼建造之花園。亦即佛陀誕生之聖地。又作嵐毘尼園、流彌尼園、林微尼園、龍彌儞園、留彌尼園、臘伐尼園、論民園、樓毘園、隆頻園、鄰鞞園、臨兒園。據經典記載，迦毘羅衛國淨飯王娶拘利國天臂城主之女摩耶為妻，摩耶夫人年四十五有孕，於藍毘尼園中無憂樹下，自右脅產悉達多太子。該園曾荒廢一時，直至阿育王石柱被發現後，始知其為佛陀之故蹟，乃悉心加以保護管理。藍毘尼位於今尼泊爾境內。今園址（東西約三十公尺、南北二十公尺）內有方形之浴池、塔址數個及赤甎之堂宇。堂宇稱為魯穆米迭祠堂，其內部正面之壁有摩耶夫人之石彫，為笈多王朝時代或其後之作品。〔巴利文本生經佛傳（Jātaka-nidāna）、雜阿含經卷二十三、長阿含經卷四、佛所行讚卷一生品、八大靈塔名號經、阿育王傳卷一、大唐西域記卷六劫比羅伐窣堵國條、東西交涉史の研究西域篇、V. Smith: Aśoka; S.N. Majumdar: Cunningham's Ancient Geography of India〕


meanings:
Tướng mạo khó coi. Tiết Bảo Ninh Nhân Dũng Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »有 箇 漢、 怪 復 醜、 眼 直 鼻 藍 鑱、 面 南 看 北 斗。 – Có một kẻ quái dị lại xấu xí, tướng mạo khó coi, mặt xoay hướng nam mà nhìn sao bắc đẩu«.


meanings:
① Cỏ tẫn. Cành lá nó dùng để nhuộm vàng, nên lại gọi là hoàng thảo 黄草. ||② Tiến lên. Bầy tôi hiền gọi là tẫn thần 藎臣 ý nói tấm lòng trung nghĩa càng ngày càng tiến vậy. ||③ Củi cháy còn thừa.


meanings:
① Cỏ tẫn (Arthra-xon hispidus, loại cỏ dùng làm nguyên liệu giấy, làm thuốc nhuộm vàng, còn gọi là hoàng thảo); ② (văn) Trung, trung thành: 藎臣 Bề tôi trung thành, trung thần; ③ (văn) Củi cháy còn thừa.


meanings:
6605<一>梵語 piṭaka，巴利語同。音譯作必棏家、比摘家、比吒迦。乃籃或篋、篋藏之義，引申為倉庫，或學之義；復由此義，轉指「攝菩薩等一切所應知之法」為藏，稱為菩薩藏。另據善見律毘婆沙卷一序品之說，藏之一詞，含有器（梵 bhājana，巴同）與學（巴 pariyatti）二義，而巴利語之 pariyatti 一詞，則意指成就、充足之義。由是，今所言法藏一語，即指有關聖典之完成，或亦指聖典本身而言。歷來，法藏之分類甚為繁複，略說之，有下列數種：(一)以經、律、論三者合為三藏。(二)大小乘三藏並舉，兩者合之則稱六藏。(三)大乘稱別部之小乘所結集之經、律、論為聲聞藏，而以大乘之教理行果者稱為菩薩藏，二者並稱為二藏；此一分類可見於三論宗嘉祥大師所立之教相判釋。(四)以經、律、論三藏之外，別加雜集藏或咒藏者，稱為四藏。於法藏部中，以經、律、論、咒等四藏，另加菩薩藏，並稱為五藏；大眾部中則以經、律、論、雜、咒等五者為五藏；成實論師以經、律、論、雜、菩薩藏等五者為五藏；大乘理趣六波羅蜜多經卷一，則於經、律、論三藏外，加般若波羅蜜多藏及陀羅尼藏，合之為五藏。(五)據菩薩處胎經卷七之說，則以胎化藏、中陰藏、摩訶衍方等藏、戒律藏、十住菩薩戒藏、雜藏、金剛藏、佛藏等八者為八藏。此外，大眾部以聲聞藏與菩薩藏各分經、律、論、雜等四藏，合稱八藏。〔文殊支利普超三昧經卷中三藏品、大乘莊嚴經論卷四、攝大乘論釋卷一（梁譯）、大乘義章卷一〕　<二>梵語 garbha，巴利語 gabbha。音譯作蘗喇婆、揭訶。乃窩、腔或虛之義，轉指胎藏、胎兒之義；其後並引申為如來藏（梵 tathāgata-garbha）之義，而謂如來儼然存於眾生之心中，一如胎兒之孕於胎內。〔如來藏經、入楞伽經卷三、十地經論卷一、大日經疏卷八〕　<三>梵語 kośa，巴利語 kosa。音譯作俱舍。原指盛水之容器，後轉指所依、堅實、包含等數義。〔俱舍論卷一、順正理論卷一、俱舍論寶疏卷一〕　<四>梵語 ālaya，巴利語同。乃指所棲處、宅，或家等義；又引申之，以阿賴耶識即為一切種子所隱伏之處。〔轉識論、成唯識論卷二、大日經疏卷二〕


meanings:
① Giấu. Như tàng đầu lộ vĩ 藏頭露尾 giấu đầu hở đuôi. Lúc ra làm việc, lúc náu một chỗ gọi là hành tàng 行藏. ||② Dành chứa. Như thu tàng 收藏 nhặt chứa, trân tàng 珍藏 cất kĩ, v.v. ||③ Một âm là tạng. Kho tàng, chỗ để chứa đồ. ||④ Tây Tạng 西藏 xứ Tây Tạng, giáp giới với Ấn Ðộ 印度. ||⑤ Kinh Phật. Có ba kho là Kinh Tạng 經藏, Luật Tạng 律藏 và Luận Tạng 論藏.


meanings:
① Ẩn núp, giấu: 他藏在門後 Nó núp sau cánh cửa; 埋藏 Chôn giấu; ② Cất, chứa cất: 收藏 Cất giữ; 藏到倉庫裡 Chứa cất vào kho Xem 藏 [zàng].


meanings:
① Kho, kho tàng: 寶藏 Kho tàng quý báu; ② Tạng (kinh): 大藏經 Kinh đại tạng; ③ [Zàng] Tây Tạng (gọi tắt): 青藏高原 Cao nguyên Thanh Hải - Tây Tạng; ④ [Zàng] Dân tộc Tạng: 藏族同胞 Đồng bào Tạng. Xem 藏 [cáng].


meanings:
Còn gọi: Tri tạng, Tạng ti. Vị tăng đứng đầu quản lí lầu kinh, gác kinh. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »師 在 南 嶽 福 嚴 爲 藏 主。 – Tại chùa Phúc Nghiêm núi Nam Nhạc, sư làm Tạng chủ«.


meanings:
Rùa giấu 6 bộ phận trên thân nó (Đầu, đuôi, 4 chân), ý nói người tu đừng để sáu căn chạy theo trần cảnh bên ngoài. Từ ngữ này lấy từ điển tích con chồn hoang khi bắt gặp con rùa, nếu nó cắn cái đầu thì con rùa thụt đầu vào mai, nếu nó cắn cái chân thì rùa rút chân vào mai… Phần tụng cổ trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »蚯 蚓 斬 爲 兩 段 時、 兩 頭 俱 動 有 誰 知、 問 來 佛 性 全 難 得、 辜 負 刳 膓 藏 六 龜。 – Khâu dẫn trảm vi lưỡng đoạn thì, lưỡng đầu câu động hữu thùy tri, vấn lai Phật tính toàn nan đắc, cô phụ khô trường tàng lục qui. – Con trùng chặt đứt làm hai khúc, mỗi khúc lăn quăn, có ai hay. Hỏi ra Phật tính toàn khó đáp, cô phụ phanh rùa giấu sáu chi«.


meanings:
6607請參閱 圓鑑禪師語錄 [1]請參閱 圓鑑禪師語錄 請參閱 王統記 [1][1]指安置於日本奈良縣吉野郡金峰山藏王堂之本尊。又作藏王菩薩、金剛藏王菩薩、金峰山權現、金峰菩薩。相傳為日本修驗道之開祖役小角（634～701?）在金峰山修行時所感得名。自平安時代以後，隨著修驗道之發展，而成為全國性之信仰。其形像似金剛童子，呈忿怒形，右手舉臂持三鈷杵，左手五指張開叉腰，一足高舉，做踊躍狀。於伯耆（鳥取縣）三佛寺中，有其木像八尊，為藤原期之作品。〔塵添壒囊鈔卷九、卷十三、吉野拾遺卷下、太平記卷二十六〕


meanings:
→ trường khánh tạng dụng thiền sư 長慶藏用禪師


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư An Quốc Hoằng Đạo. Khi ra hoằng pháp sư ở viện Trường Khánh, Thai Sơn, Phúc Châu. Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hoà thượng? Sư đáp: Trước giờ thọ trai nhà bếp nấu cơm Nam Quốc, sau giờ ngọ vào lò đun trà Bắc Uyển.


meanings:
6610請參閱 大乘起信論義記 請參閱 大藏經目錄 指一種具有光澤之硬黃繭紙。又稱藏經箋、金粟箋。為浙江海鹽縣古剎金粟寺書寫藏經時所用之紙。據稱該寺有藏經千軸，皆用硬黃繭紙，其內外皆蠟摩光瑩，以紅絲闌界之法書之，墨光黝澤，有如髹漆，其每幅紙背均加蓋小紅印，印文為「金粟山藏經紙」，並間有宋神宗元豐年號，故知為宋代所製之古物。此紙原有黃、白二色，白色即稱金粟箋，黃色雜有斑駁則稱為藏經箋。〔金粟箋說〕


meanings:
（巴 peṭakopadesa）相傳爲摩呵迦旃延（Mahākaccāyana）所造。又稱《藏論釋》。約成立于西元200年前後。由西元五世紀佛音的注釋書曾引用本論，以及本論有受《導論》（又作《指導論》）影響的痕迹，可知此書是在佛音之前、《導論》之後成立的。在南傳佛教中，本論通常不收在巴利三藏之內，而與《彌蘭陀王問經》（Milindapañhā）、《經攝》（Suttasaṅgaha）、《導論》等書，均被視爲藏外典籍。然在緬甸，此書則與《導論》同攝于巴利經藏之《小部》中。<#>全書共分八章，內容以十六範疇、五方法、十八根本句等爲中心，解釋巴利三藏（尤其是經藏）。<#>有關本書的研究，早在西元1911年，荻原雲來已指出《大智度論》中的‘ 昆勒’，實是‘毗勒’（Peṭakopadesa）的誤寫。水野弘元也發現漢譯《大智度論》、《四諦論》、《解脫道論》等書所引‘昆勒’、‘藏論’、‘三藏’之文，與此《藏論》大體一致，因而認爲本書極有可能起源自印度。但本書與《昆勒》是否爲同本，則仍有異說。<#>本論有Arabinda Barua三種緬文的寫本，以及由錫蘭文字寫本校訂出版的羅馬字本。後者爲1949年，由‘巴利聖典協會’（PaliText Society）協助出版。此外，英譯本在1964年出版問世。<#>［參考資料］　A. Barua《Peṭakopadesa》；P. V.Bapat《Vimuttimagga and Visuddhimagga》。<#>


meanings:
6610巴利名 Peṭakopadesa。摩訶迦旃延（巴 Mahākaccāyana）造。本論以十六範疇、五方法、十八根本句等為中心，解釋巴利三藏（尤其是經藏）所說者。凡分八章。第一章為明聖諦之初地。第二章為教發趣之第二地，將諸經典所說之內容分為十五種。第三章為有情關說之第三地。第四章為簡擇經典之第四地。第五章為範疇分別之第五地，解釋十六範疇，即：說示、簡擇、應理、足處、特相、四嚴，引轉、分別、回轉、異語、施設、深入、清淨、關說、緣具、提舉等。第六章為經義集之地。第七章為範疇適用之地。第八章為分別經之地，以五方法分別經文，五方法即：歡喜引轉、錫打穀、師子遊戲、四方眺望、鉤索等。另外十八根本句為無明、渴愛、貪、瞋、癡、淨想、樂想、常想、我想（以上為九不善根本）、止、觀、無貪、無瞋、無癡、不淨想、苦想、無常想、無我想（以上為九善根本）。在錫蘭、泰國等南傳佛教，本論未收入巴利三藏，然在緬甸，與導論共攝於巴利藏之小部經（巴 Khuddaka-nikāya）。本論有巴魯阿（Arabinda Barua）三種緬文之寫本與由錫蘭文字寫本校訂出版之羅馬字本（Pāli Text Society, 1949）。〔A. Barua: Peṭakopadesa, Introduction; P.V. Bapat: Vimuttimagga and Visuddhimagga, Introduction; B.C. Law: A History of Pāli Literature, vol. Ⅱ〕


meanings:
Nơi tàng trữ kinh điển sổ sách trong chùa Phật. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »師 在 南 嶽 福 嚴 爲 藏 主。 李 殿 院 同 雅 長 老 入 藏 院。 師 出 接 殿。 – Sư ở chùa Phúc Nghiêm Nam Nhạc làm Tạng chủ; có lí điện viện cùng với Nhã trưởng lão vào Tạng viện, sư bước ra tiếp đón«.


meanings:
① Mỏn mọn, nhỏ. Như miểu chư cô 藐諸孤 lũ trẻ con. ||② Coi thường. Như miểu thị 藐視 coi rẻ, coi khinh. ||③ Một âm là mạc. Man mác. Như du mạc 悠藐 xa lăng lắc. Cùng nghĩa với chữ mạc 邈. ||④ Mạc mạc 藐藐 thênh thang, đẹp đẽ.


meanings:
① Nhỏ: 藐小 Nhỏ bé; 藐諸孤 Lũ trẻ con; ② Khinh, coi thường; ③ (văn) Xa tít, xa lắc, xa xôi (như 邈, bộ 辶).


meanings:
① Ngó sen. Mạnh Giao 孟郊: Thiếp tâm ngẫu trung mịch, tuy đoạn do khiên liên 妾心藕中絲，雖斷猶牽蓮 (Khứ phụ 去婦) Lòng thiếp tơ ngó sen, dù đứt còn vương hoa.


meanings:
(văn) ① 【茹藘】như lư [rúlǘ] Cỏ thiến. Xem 茜 (1); ② 【藘蕠】lư như [lǘrú] Như藘茹.


meanings:
(văn) (dược) (Tên gọi khác của) trạch tả.


meanings:
① Cỏ lê, rau lê. Lá non ăn được, thân làm gậy chống. Một tên là cỏ lai 萊.


meanings:
① Nghề, tài năng, học vấn, kĩ thuật đều gọi là nghệ. Ðời xưa cho lễ 禮, nhạc 樂, xạ 射 bắn, ngự 御 cầm cương cưỡi ngựa, thư 書 viết, số 數 học về toán: là lục nghệ 六藝 sáu nghệ. ||② Văn. Như các sách vở gọi là nghệ văn chí 藝文志. ||③ Trước. Như nghệ tổ 藝祖, cũng như ta nói thuỷ tổ 始祖. ||④ Trồng. Như thụ nghệ ngũ cốc 樹藝五穀 trồng tỉa năm giống thóc. ||⑤ Cùng cực. ||⑥ Chuẩn đích. ||⑦ Phân biệt.


meanings:
① (Công) nghệ, nghề, tài nghề, kĩ năng, kĩ thuật: 工藝 Công nghệ; ② Nghệ thuật: 文藝 Văn nghệ; ③ (văn) Trồng: 樹 藝五穀 Trồng tỉa ngũ cốc; ④ (văn) Cùng cực; ⑤ (văn) Chuẩn đích; ⑥ (văn) Phân biệt.


meanings:
① Quấn quít. ||② Cát luỹ 葛藟 sắn dây.


meanings:
(văn) ① Các loại cây có dây leo; ② Quấn.


meanings:
① Bụi cây quấn quít, loài thực vật thân cây mọc từng bụi. ||③ Tua dây, các giống thực vật mọc chằng chịt mà có tua xoăn lại đều gọi là đằng. Như qua đằng 瓜藤 tua dưa. ||③ Tử đằng 紫藤 hoa tử đằng. Thứ hoa trắng gọi là ngân đằng 銀藤.


meanings:
① (Cây) mây, song: 藤椅 Ghế mây; 藤子 Mây; 藤盔 Mũ mây; 藤制品 Đồ mây; ② Dây, tua dây: 薯藤瓜蔓 Dây khoai dây dưa; ③ 【紫藤】tử đằng [zêténg] (thực) Cây tử đằng, đằng la.


meanings:
① Thuốc, các thứ dùng để làm thuốc đều gọi là dược. Bị thuốc độc mà chết gọi là dược tử 藥死. ||② Phàm thứ gì tán nhỏ như phấn cũng gọi là dược. Như tạc dược 炸藥 thuốc nổ. ||③ Chữa. Như bất khả cứu dược 不可救藥 không thể cứu chữa được. Lời nó ngay thẳng gọi là dược thạch 藥石 ý nói lời can bảo trung trực cứu lại điều lầm lỗi như thuốc chữa bệnh vậy. ||④ Bờ giậu. Dùng lan can vây xung quanh vườn gọi là dược lan 藥欄. ||⑤ Thược dược 芍藥 hoa thược dược. Xem chữ thược 芍.


meanings:
① Thuốc, thuốc men: 服藥 Uống thuốc; 煎藥 Sắc thuốc; ② Thuốc (nổ): 炸藥 Thuốc nổ; 殺蟲藥 Thuốc sát trùng (trừ sâu); ③ Trừ diệt (bằng thuốc độc): 藥老鼠 Diệt chuột, đánh bả chuột; ④ (văn) Chữa: 不可救藥 Không thể cứu chữa được; ⑤ (văn) Bờ giậu, hàng rào: 藥欄 Lan can rào; ⑥ Xem 芍藥 [sháoyao].


vietnamese:
dược sư thất phật cung dưỡng nghi quỹ như ý vương kinh <cm>

meanings:
(title) Ritual Procedure for Making Offerings to the Seven Healing-Master Buddhas, the Wish-Fulfilling Kings


meanings:
6693 請參閱 藥師琉璃光如來本願功德經 [1]藥師，梵名 Bhaiṣajyaguru，音譯作鞞殺社窶嚕。又作藥師如來、藥師琉璃光如來、大醫王佛、醫王善逝、十二願王。為東方淨琉璃世界之教主。此佛於過去世行菩薩道時，曾發十二大願，願為眾生解除疾苦，使具足諸根，導入解脫，故依此願而成佛，住淨琉璃世界，其國土莊嚴如極樂國。此佛誓願不可思議，若有人身患重病，死衰相現，眷屬於此人臨命終時晝夜盡心供養禮拜藥師佛，讀誦藥師如來本願功德經四十九遍，燃四十九燈，造四十九天之五色綵幡，其人得以蘇生續命。此種藥師佛之信仰自古即盛行。　藥師佛之形像，據藥師琉璃光王七佛本願功德念誦儀軌供養法載，左手執持藥器（又作無價珠），右手結三界印，著袈裟，結跏趺坐於蓮花臺，臺下有十二神將。此十二神將誓願護持藥師法門，各率七千藥叉眷屬，在各地護祐受持藥師佛名號之眾生。　又一般流傳之像為螺髮形，左手持藥壺，右手結施無畏印（或與願印），日光、月光二菩薩脅侍左右，並稱為藥師三尊。此二脅侍在藥師佛之淨土為無量眾中之上首，是一生補處之菩薩。亦有以觀音、勢至二菩薩為其脅侍者。此外，或以文殊師利、觀音、勢至、寶壇華、無盡意、藥王、藥上、彌勒等八菩薩為其侍者。　依唐代義淨譯藥師琉璃光七佛本願功德經載，藥師佛又作七佛藥師。即善稱名吉祥王如來、寶月智嚴光音自在王如來、金色寶光妙行成就如來、無憂最勝吉祥如來、法海雷音如來、法海慧遊戲神通如來、藥師琉璃光如來。其中前六如來為藥師如來之分身。七佛藥師法則為日本台密四大法之一。如以藥師如來為本尊，修息災等法，則稱為藥師法。其儀軌與七佛藥師法相同。其三昧耶形為藥壺。真言有大咒與小咒之分，小咒為「唵呼嚧呼嚧戰馱利摩橙祇莎訶」。又此如來與阿閦、大日或釋迦同體。〔藥師如來本願經（隋代達摩笈多譯）、藥師琉璃光如來消災除難念誦儀軌、藥師如來觀行儀軌法、續高僧傳卷三十隋真觀傳、宋高僧傳卷二十四唐元皎傳、出三藏記集卷五新集疑經偽撰雜錄、古今圖書集成神異典第九十一佛像部〕


meanings:
（梵 Bhāiṣajya-guru，藏 Sman gyi bla）在東方淨土化導衆生，且誓願爲衆生消除灾苦、求得現世安樂的如來。又稱藥師琉璃光如來。依隋·達摩笈多譯《藥師如來本願經》所述，東方十恒河沙等佛土之外，有世界名淨琉璃，其土有佛號‘藥師琉璃光如來’。<#>藥師如來成佛後，住在淨琉璃世界。其國土莊嚴如極樂國。其中有日光、月光二菩薩，爲彼之二脅士。相傳若人病重，死相現前，閻摩使人引其神識至閻摩法王前，隨善惡業定罪福時，若能爲此人晝夜六時供養禮拜藥師如來，誦此經四十九遍，燃四十九燈，造四十九天之五色彩幡，此人即神識還複，得續其命。<#>藥師如來在過去世行菩薩道時，曾發十二大願（又稱十二上願），略如下列︰<#>(1)願我來世得菩提時，自身光明熾然，照耀無量世界，以三十二相、八十種好莊嚴，令一切衆生如我無異。<#>(2)願身如琉璃，內外清淨無瑕垢，光明過日月，令于昏暗中之人能知方所，隨意所趣，作諸事業。<#>(3)以智慧方便衆生，令衆生受用無盡。<#>(4)令行異道者，安立于菩薩道中，行二乘道者，以大乘安立之。<#>(5)令于我法中修行梵行者，一切皆得不缺减戒。<#>(6)令諸根不具之聾盲跛躄白癩顛狂，乃至種種身病者，聞我名號皆得諸根具足、身分成滿。<#>(7)令諸患逼切無護無依，遠離一切資生醫藥者，聞我名號，衆患悉除。<#>(8)若女人願舍女形者，聞我名號，得轉丈夫相，乃至究竟無上菩提。<#>(9)令一切衆生解脫魔網，安立于正見。<#>(10)令爲王法系縛，無量灾難煎迫者，皆得解脫一切苦惱。<#>(11)令饑火燒身，爲求食故作諸惡業者，先得妙色香味飽身，後以法味畢竟安樂。<#>(12)貧無衣服者，我當施以所用衣服，乃至莊嚴具。<#>關于藥師如來之形像，《藥師如來念誦儀軌》雲（大正19·29b）︰<#>‘安中心一藥師如來像，如來左手令執藥器，亦名無價珠。右手令作結三界印，一著袈裟結跏趺坐，令安蓮華台，台下十二神將，八萬四千眷屬上首令安，又令安須蓮台，如來威光中令住日光、月光二菩薩。’<#>又，《淨琉璃淨土摽》雲（大正19·66b）︰<#>‘藥師琉璃光如來，通身淺碧色，寶窟中百寶蓮華，師座上大空三昧，放無數光明，一一光中，無量分身諸佛，悉大空三昧相，右臂揚掌，調手開葉，左安臍下，勾小指，號大寶琉璃藥。其地紺琉璃色，塵數無量寶花樹，樹華葉形，或佛形，放無量光明，名佛波羅蜜。或菩薩形，生無量伎樂，名三昧總持。或金堂形，放無量百寶雲，名菩提妙嚴。或寶塔形，生無量天衆，名覺智樹漠日雨輪樹。無量百千幢幡行列，無量寶網寶鬘鈴鐸等莊嚴，佛前左右四姓出家皆入定。’<#>又，以此如來爲本尊，爲息灾等目的所修之行法，稱爲‘藥師法’。其儀軌與七佛藥師法相同。其種子爲‘bhai’，三昧耶形爲藥壺，真言有大咒、小咒之分，大咒爲《藥師如來本願經》等所說，即‘曩謨婆哦縛帝，佩殺紫野，虞嚕，吠哩也，鉢羅婆，羅惹野，怛他孽多野，羅喝帝，三藐三沒馱野，怛你也他，唵，佩殺爾曳，佩殺爾曳，佩殺紫野三摩弩孽帝，娑縛賀’（namo bhagavate bhaiṣajya-guru-vaiḍūrya-prabha-rājāya tathāgatāyār-hate saṃyak-sambuddhayāya tad yathā oṃbhaiṣajye bhaiṣajye bhaiṣajya-samudgatesvāhā）；小咒即《陀羅尼集經》卷二等所說的‘唵，呼嚧呼嚧，戰馱利摩橙只，莎呵’。<#>◎附︰《藥師如來本願經》（摘錄）<#>佛告曼殊室利，東方過此佛土十恒河沙等佛土之外，有世界名淨琉璃，彼土有佛名藥師琉璃光如來（中略）。複次曼殊室利，藥師琉璃光如來所有諸願及彼佛土功德莊嚴，乃至窮劫說不可盡。彼佛國土一向清淨，無女人形，離諸欲惡，亦無一切惡道苦聲，琉璃爲地，城闕、垣墻、門窗堂閣，柱梁鬥栱，周匝羅網，皆七寶成，如極樂國，淨琉璃界莊嚴如是。于其國中有二菩薩摩呵薩，一名日光，二名月光，于彼無量無數諸菩薩衆最爲上首，持彼世尊藥師琉璃光如來正法之藏。<#>［參考資料］　印順《藥師經講記》；菅沼晃（等）編《佛教文化事典》〈信仰只造形〉；五來重《藥師信仰》。<#>


vietnamese:
dược sư như lai niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
dược sư như lai quán hạnh nghi quỹ pháp <đpb>


meanings:
6693請參閱 藥師琉璃光如來本願功德經 請參閱 藥師琉璃光如來本願功德經<一>位於日本奈良市西京。又稱西京寺。為日本法相宗大本山之一，南都七大寺之一。天武天皇（673～686 在位）為祈願皇后（後即位為持統天皇）疾癒，於藤原宮創建本寺。元正天皇養老二年（718）， 因營建平城京（奈良），與諸大寺移建至現址，堂塔完備，蔚為大伽藍。自天長七年（830） 起，勤修最勝會（南京三會之一）。　天延元年（973） 遭火災，除佛殿、東西二塔外，餘皆焚燬。後經數度重建，今除東塔外，他如佛殿、講堂、東院堂等，皆江戶時代之建築。東塔為三重塔，每層各附有裳層，狀似六重塔，為奈良前期之遺構，以九輪上部附加水煙之天人圖案為最美。佛殿所供奉之三尊藥師佛像，亦為奈良前期金銅佛像鑄造中之傑作，雖遇災變，其表面猶顯黑亮之光澤。東院堂之觀音立像亦為同期所作。吉祥天畫則為碩果僅存之天平繪畫。此外尚藏有慈恩大師圖像，及數尊平安初期之佛像。〔日本書紀卷二十九、卷三十、藥師寺緣起〕　<二>位於日本訤木縣河內郡南河內町。為日本古時三戒壇之一。創建於天智天皇九年（670），一說天武天皇二年（674），或大寶三年（703）。後一度衰廢。鎌倉時代，密嚴復興之。今屬新義真言宗智山派。寺之北方山林中，有中國唐代僧鑑真和尚之碑。〔續日本紀卷十九、卷三十、東大寺要錄卷一〕


meanings:
(title) Abbreviated title of the Yaoshi liuliguang rulai benyuan gongde jing


vietnamese:
dược sư lưu li quang thất phật bản nguyện công đức kinh <đpb>


vietnamese:
dược sư lưu li quang như lai bản nguyện công đức kinh <cm>

meanings:
(title) Original Vows of the Medicine-Master Tathāgata of Lapis Light


vietnamese:
dược sư lưu li quang như lai bản nguyện công đức kinh <bktt>

meanings:
（梵Bhagavānbhaiṣajyaguru-vaiḍūryaprabhasya pūrvapraṇi-dhāna-viśeṣa-vistara，藏Bcom-ldan h!das sman-gyi bla bai-ḍūryah!i h!od-kyi sṅon-gyi smon-lam-gyi khyad-par rgyas-pa）一卷。唐·玄奘譯。又稱《藥師如來本願功德經》、《藥師經》。內容叙說藥師如來之本願及其功德。收在《大正藏》第十四册。<#>卷首叙述佛在廣嚴城樂音樹下，對曼殊室利叙說藥師如來之十二大願，幷說藥師如來之淨土是在過東方十殑伽沙等佛土之淨琉璃世界，其功德莊嚴如西方極樂世界。若墮惡道者，聞此如來名號，則得生人間。又，願生西方極樂世界而心未定者，若聞此如來之名號，則命終時將有八大菩薩乘空而來，示其道徑，使其往生彼國。其次，經文又叙述救脫菩薩對阿難說續命幡燈之法，謂修此法可以起死回生。且謂若遭逢人衆疾疫、他國侵逼、自界叛逆、星宿變怪、日月薄蝕、非時風雨、過時不雨等各種灾難時，如能供養藥師如來，則國界得以安穩，自身可免于九種橫死云云。<#>本經除玄奘譯本外，另有四漢譯本，即︰(1)東晋·帛尸梨蜜多羅譯，名爲《拔除過罪生死得度經》；(2)劉宋·慧簡譯，名爲《藥師琉璃光經》；(3)隋·達摩笈多譯，名爲《藥師如來本願經》；(4)唐·義淨譯，名爲《藥師琉璃光七佛本願功德經》。其中，慧簡譯本與帛尸梨蜜多羅譯本完全相同，故爲諸經錄所剔除。此外，西藏譯本有二種，一種相當于本經，另一譯相當于義淨譯本。<#>注釋書有窺基、靖邁、神泰、遁（道）倫、憬興等所撰之《藥師本願經疏》各一卷，以及太賢《藥師本願經古迹》二卷等。<#>◎附︰太虛《藥師琉璃光如來本願功德經講記》（摘錄）<#>此經之綱宗，可由曼殊與佛之問答中顯示。（中略）本經雲︰‘爾時曼殊室利法王子，承佛威神，從座而起，偏袒一肩，右膝著地，向薄伽梵曲躬合掌，白言︰“世尊！惟願演如是相類，諸佛名號，及本大願，殊勝功德。”’此以曼殊之大智上求佛道，故作此問。由此問故，佛說藥師佛之名號國土，及其本因地中行菩薩道時所發十二大願，與夫果德圓成之依正莊嚴。此一大段文義，爲本經上半部之綱要，亦即‘藥師琉璃光如來本願功德’之所由立名也。<#>曼殊之問，含有二義，初以大智感佛說藥師本願行果功德。次曰︰‘令諸聞者，業障消除，爲欲利益像法轉時諸有情故。’此由曼殊之大悲下濟有情，故發斯問，感佛說藥師本願功德，使諸問者得大法益，拔除業障，消灾安樂。此皆由曼殊之大悲心所驅使而發問，故佛贊許言︰‘曼殊室利！汝以大悲，勸請我說諸佛名號本願功德，爲拔業障所纏有情，利益安樂，像法轉時諸有情故。’故此一大段文，爲曼殊大悲恩濟像法轉時之有情，爲本經下半部之綱要。但此大段文中，又可分爲兩段︰(1)拔除一切業障，(2)十二神將饒益有情。<#>(1)拔除一切業障<#>［如來加被］　此言聞說藥師名號、本願功德，依之修習，即可拔除一切業障，得大利益安樂，蒙佛加被，消灾延壽，故此經亦名《拔除一切業障得度生死經》。但此中亦可分二段言之︰{1}聞名滅罪往生，{2}誦咒除病離苦。<#>聞名滅罪往生者，即諸愚痴無智衆生，闕于信根，生造諸不善業，死招三途極惡之報，但由聞此藥師名號本願經故，使得滅罪往生。如雲︰<#>‘爾時，世尊複告曼殊室利童子言︰有諸衆生，不識善惡，惟懷貪吝，不知布施及施果報，愚痴無智，闕于信根，多聚財寶，勤加守護，見乞者來，其心不喜，設不獲已而行施時，如割身肉，深生痛惜！複有無量慳貪有情，積聚資財，于其自身尚不受用，何况能與父母妻子奴婢作使，及來乞者？彼諸有情，從此命終，生餓鬼界，或傍生趣。由昔人間，曾得暫聞藥師琉璃光如來名故，今在惡趣，暫得憶念彼如來名，即于念時從彼處沒，還生人中。’<#>此等經文，皆明由聞名滅罪，幷得轉生善道或往生淨土者。<#>誦咒除病離苦者，上言聞名故蒙佛加被，拔除業障，得生善處。今明若能念誦藥師真言，即可消除病苦，延年益壽。如言︰‘曼殊師利！若見男子女人有病苦者，應當一心，爲彼病人，常清淨澡漱，或食，或藥，或無蟲水，咒一百遍，與彼服食，所有病苦悉皆消滅。若有所求，志心念誦，皆得如是，無病延年。命終之後，生彼世界，得不退轉，乃至菩提。’此言于此真言若自誦，若教人誦，皆得消灾獲福者也。<#>［有情奉持］　此言若人信受奉行讀誦此經，即得獲福免難與救命延壽之二種功德。<#>獲福免難者，若能依教修行，受持此經，即于現實人生，獲福免難。如雲︰‘複應念彼如來本願功德，讀誦此經，思惟其義，演說開示，隨所樂求一切皆遂︰求長壽得長壽，求富饒得富饒，求官位得官位，求男女得男女。’此言讀誦此經故，即于現生遂願所求，獲大福利。又雲︰‘或有水、火、刀、毒、懸險，惡象、獅子、虎、狼、熊、羆、毒蛇、惡蝎、蜈蚣、蚰蜒、蚊■等怖，若能至心憶念彼佛，恭敬供養，一切怖畏皆得解脫。’如是等文，皆言持誦此經，即得免除種種患難也。<#>救命延壽者，上爲佛說消灾周，此乃救脫延壽周。救脫菩薩爲利有情故，示現種種延壽之法，使諸有情壽命相續。如救脫菩薩答阿難言︰‘大德！若有病人，欲脫病苦，當爲其人，七日七夜受持八分齋戒，應以飲食及餘資具，隨方所辦，供養苾芻僧，晝夜六時禮拜行道，供養彼世尊藥師琉璃光如來，讀誦此經四十九遍，燃四十九燈。造彼如來形像七軀，一一像前各置七燈，一一燈量大如車輪，乃至四十九日，光明不絕。造五色彩旛，長四十九■手，應放雜類衆生，至四十九日，可得過度危厄之難，不爲諸橫惡鬼所持。’此爲救身病以延身命者；複有救國難以延身命，及救諸難以延諸命等文，皆救命延壽之法也。<#>(2)十二神將饒益有情<#>此即藥叉誓護周。十二藥叉神將，因聞佛說此經功德，即發願于後末世，擁護此經，利樂有情。所謂︰‘我等今者，蒙佛威力，得聞世尊藥師琉璃光如來名號，不復更有惡趣之怖。我等相率，皆同一心，乃至盡形歸佛法僧，誓當荷負一切有情，爲非義利饒益安樂。’是故此經，亦名《十二神將饒益有情經》，不無所以也。以法臨像季，道高一尺，魔高一丈，行者因魔障故，唐捐其功；故先以曼殊之智悲感佛說法，複得藥叉神將擁護是法，誠難事也。昔之講者，往往將十二神將之文判入流通，實則應歸正宗︰蓋像法轉時，荷負是法甚仗藥叉神將，饒益有情；况釋尊定此經亦名十二藥叉神將饒益有情，理宜歸屬正宗分也。上來所言兩大段文，由曼殊之大智，示藥師佛之依正行果；複由曼殊之大悲，濟渡像法有情；而此悲濟像法轉時有情文中，複分拔除一切業障與神將饒益有情二段，則此全經之總綱彰矣。<#>［參考資料］　印順《藥師經講記》；望月信亨《佛教經典成立史論》。<#>


vietnamese:
dược sư lưu li quang như lai bản nguyện công đức kinh <đpb>


vietnamese:
dược sư lưu li quang như lai bản nguyện công đức kinh <pqđtđ>

meanings:
6695梵名 Bhagavān-bhaiṣajyaguru-vaidūryaprabhasya pūrvapraṇidhāna-viśeṣa-vistara。全一卷。唐代玄奘譯。略稱藥師如來本願功德經、藥師本願功德經、藥師本願經、藥師經。收於大正藏第十四冊。本經漢譯有五種（一說四種），依其譯出時間之先後為：(一)東晉帛尸梨密多羅譯（317～322 ）本，(二)劉宋慧簡譯（457）本，(三)隋代達磨笈多譯（615）本，(四)唐代玄奘譯（650 ）本，(五)唐代義淨譯（707）本。其中前三譯係強調藥師佛之功德，稱為藥師隨願經。義淨所譯者，稱為藥師琉璃光七佛本願功德經，或七佛藥師經；詳述七佛藥師之本願及其陀羅尼。一般最通行者為玄奘譯本，具有密教性質，以說明現世利益與淨土往生之思想為其特質。　西藏譯之藥師經有二種，其中一譯相當於本經，題為 Bcom-ldam ḥdas sman-gyi blavaidūryaḥi hod-kyi sṅon-gyi smon-lam-gyi khyad-par rgyas-pa。另一譯相當於義淨之譯本，題為 De-bshin-gśegs-pa bdun-gyi sṅon-gyi smon-lam-gyi khya -par rgyas-pa。　本經之注疏有實觀之藥師本願經義疏三卷，及窺基、靖邁、神泰、遁倫、憬興等之藥師本願經疏各一卷、太賢之藥師本願經古迹二卷等。〔開元釋教錄卷三、卷七、法經錄卷一、卷四、出三藏記集卷五新集疑經偽撰雜錄、至元法寶勘同總錄卷二〕


vietnamese:
dược sư lưu li quang thất phật bản nguyện công đức kinh <cm>

meanings:
(title) Original Vows of the Seven Medicine-Master Buddhas of Lapis Light


meanings:
① Bờ rào. ||② Phên che, bảo hộ. Vua phong các bầy tôi, các con cháu ra trấn các nơi để làm phên che cho nhà vua gọi là phân phiên 分藩, quan bố chánh là phiên ti 藩司. Ta quen đọc là chữ phan.


meanings:
① Rào, hàng rào, bờ rào: 藩篱 Hàng rào; ② Vùng biên cương; ③ Phên che. (Ngr) Thuộc quốc hoặc thuộc địa: 藩國 Phiên quốc; 外藩 Ngoại phiên.


meanings:
① Chằm lớn, cái đầm. Chằm cạn cũng gọi là tẩu. ||② Chỗ nhân vật tụ đông cũng gọi là tẩu. Như nhân tài uyên tẩu 人才淵藪 nơi tập trung nhân tài. ||③ Chốn thảo dã, hương dã.


meanings:
(văn) ① Cái đầm, cái chằm lớn; ② Nơi hội tụ, nơi tập trung: 人才淵藪 Nơi tập trung nhân tài.


meanings:
① Khung cùng 芎藭. Xem chữ khung 芎.


meanings:
① Ðình lịch 葶藶. Xem chữ đình 葶.


meanings:
【葶藶】đình lịch [tínglì] (thực) Đình lịch, rau đay.


vietnamese:
thử dục quá thất lược hữu bát tướng <pttđ>


meanings:
① Cây cối rậm rạp. ||② Ái ái 藹藹 đầy rẫy, đông đúc hết sức. ||③ Hoà nhã. Như ái nhiên khả thân 藹然可親 có vẻ vui vẻ đáng thân yêu.


meanings:
① Hoà nhã, ôn tồn, điềm đạm, dịu dàng; ② (văn) (Cây cối) rậm rạp; ③ (văn) Đầy rẫy.


meanings:
Nổi bật, vẻ vang (thanh danh). Tiết Sở Thạch Hoà thượng hành trạng trong PKNL q. 20 ghi: »是 時 梵 琦）文 采 炳 蔚、 聲 光 藹 著、兩 浙 名 山 宿 德 爭 欲 招 致 座 下。– Khi ấy (Phạm Kì) phong thái sáng rực, tiếng tăm vẻ vang, những bậc thiền đức của các danh sơn ở vùng Lưỡng Chiết tranh nhau muốn thu nhận sư về dưới toà mình.«


meanings:
① Cỏ lận, tức là cỏ cói, dùng để dệt chiếu. ||② Họ Lận. Thời Chiến quốc 戰國 có Lận Tương Như 藺相如.


meanings:
① (thực) Cỏ cói (thường để dệt chiếu); ② [Lìn] (Họ) Lận.


meanings:
① Rong, rau bể, tên gọi tất cả các thứ cỏ mọc ở dưới nước. ||② Rong là một thứ cỏ mọc dưới nước có văn vẻ đẹp, cổ nhân dùng để trang sức mũ áo cho đẹp, cho nên cái gì dùng làm văn sức đều gọi là tảo. Như từ tảo 詞藻 lời đẹp, cũng viết là 辭藻. Lấy lời tốt đẹp mà khen lao người gọi là tảo sức 藻飾. Bình luận nhân vật gọi là phẩm tảo 品藻 hay tảo giám 藻鑑.


meanings:
① Rong: 海藻 Rong biển; ② Văn vẻ, hoa mĩ: 辭藻 Lời văn vẻ; 藻飾 Khen lao bằng lời lẽ hoa mĩ; 品藻 (hay 藻鑑) Bình phẩm (nhân vật).


meanings:
(văn) 【藾蒿】lại hao [làihao] (thực) Một loại ngải, lá trắng xanh, thân giòn, lúc còn non ăn được; ② Che, che lấp.


meanings:
① Lá dâu. Vì thế nên ăn rau ăn dưa sơ sài gọi là hoắc. Nguyễn Du 阮攸: Khuông trung hà sở thịnh? Lê hoắc tạp tì khang 筐中何所盛，藜藿雜枇糠 (Sở kiến hành 所見行) Trong giỏ đựng gì lắm thế? Rau lê, hoắc lẫn cám. ||② Hoắc hương 藿香 cây hoắc hương (Agastache rugosa), lá rất thơm, dùng làm thuốc.


meanings:
Rau hoắc. 【藿香】 hoắc hương [huòxiang] (thực) Cây hoắc hương (Agastache rugosa).


meanings:
6779藿香，梵語 tamālapatra，音譯多摩羅跋；巴利語 tamāla，音譯多摩羅。為樟科之一種。學名 Cinnamomum nitidum。此樹屬灌木，花呈淡黃色，樹皮有肉桂之香味，可用於發汗、健胃。產於中國、南印度、錫蘭等地。大般若經卷三一八（大六‧六二四上）：「爾時，欲界天子各持天上多揭羅香、多摩羅香、栴檀香末，（中略）遙散佛上。」〔法華經卷六法師功德品、北本大般涅槃經卷二十梵行品、增廣本草綱目卷十四〕


meanings:
(văn) Vỏ hoặc lá cây rụng, bẹ cây, mo nang, lá héo.


meanings:
① Kì chỉ 蔪茝. Xem chữ chỉ 茝. ||② Cầu. ||③ Hàm thiết ngựa.


meanings:
(văn) ① Cầu xin, khẩn cầu (như 祈, bộ 示); ② Hàm thiếc ngựa; ③ 【蘄茞】kì chỉ [qízhê] Một thứ cỏ thơm; ④ [Qí] Tên huyện (thuộc tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc): 蘄春縣 Huyện Kì Xuân.


meanings:
① Ðỗ hành 杜蘅 một thứ cỏ thơm, rễ dùng làm thuốc.


meanings:
Gừng (dại) (Asarum blumei): 杜蘅 (dược) Đỗ hoành, cây gừng dại. Cv. 杜衡.


meanings:
① Cỏ lau, dùng chế mành mành và lợp nhà. ||② Bồ lô một thứ rau ăn. ||③ Một âm là la. Như la bặc 蘿菔. Xem chữ bặc 菔.


meanings:
① Cây lau, cây sậy: 蘆花 Bông lau. 【蘆功】lô phế [lúfèi] (văn) Chiếu đan bằng cây lau.


meanings:
① Tử tô 紫蘇 cây tía tô. ||② Sống lại, đã chết rồi lại hồi lại gọi là tô. Tục gọi đang ngủ thức dậy là tô tỉnh 蘇醒. Ðang bị khốn khó mà được dễ chịu đều gọi là tô, như hậu lai kì tô 后來其蘇 (Thư Kinh 書經) sau lại sẽ được dễ chịu. ||③ Kiếm cỏ. ||④ Tên đất.


meanings:
① Cây tía tô. Cg. 紫蘇 [zêsu]; ② Sống lại (như 甦, bộ 生): 死而復蘇蘇 Chết đi sống lại; ③ Thức dậy, tỉnh lại: 蘇醒 Tỉnh giấc, tỉnh lại; ④ Nghỉ ngơi; ⑤ [Su] Chỉ Giang Tô hay Tô Châu (Trung Quốc): 蘇北 Miền Bắc Giang Tô; ⑥ [Su] Chỉ Liên Xô (cũ); ⑦ [Su] (sử) Chỉ khu xô-viết của Trung Quốc (1927-1937); ⑧ [Su] (Họ) Tô.


meanings:
6780梵名 Suvarṇa-gotra，巴利名 Suvaṇṇagotta。意譯為金氏國。大唐西域記卷四（大五一‧八九二下）：「大雪山中有蘇伐刺拏瞿呾羅國（唐言金氏），出上黃金，故以名焉。」即東女國，世以女稱國，夫亦為王，不知政事，唯征伐、種田而已。國中產麥，畜羊馬，氣候寒烈，人民個性暴躁。此國東西長、南北狹，東接吐蕃國，北鄰于闐國，西與三波訶國接壤。又梵語 suvarṣa 意為「金」，音譯為蘇伐剌拏、素嚩哩拏；準此，此國之名應為蘇伐剌拏瞿呾羅。


meanings:
(title) Tantra of the Questions of Subāhu


meanings:
6783請參閱 蘇婆呼童子請問經 [1]梵名 Suvāhu-paripṛcchā。凡三卷。唐代輸波迦羅譯。略稱蘇婆呼童子經、蘇婆呼請問經、蘇磨呼經、蘇磨呼律經。收於大正藏第十八冊。係記載執金剛菩薩大藥叉將對蘇婆呼童子說示真言行者應受持之律儀。凡十二品，即：律分品、分別處所分品、除障分品、分別金剛杵及藥證驗分品、分別成就相分品、念誦真言軌則觀像印等夢證分品、悉地相分品、下鉢私那分品、分別遮難品、分別道分品、分別諸部分品、分別八法分品。　本經之異譯本有北宋法天所譯妙臂菩薩所問經，略稱妙臂所問經，計四卷，十二品，收於大正藏第十八冊。十二品中，妙臂所問經多出「成就分」一品，為本經所無，然少「念誦真言軌則觀像印等夢證分品」，其餘十一品與本經之內容相同，唯名稱略異。〔貞元新定釋教目錄卷十四、至元法寶勘同總錄卷五〕


meanings:
6784請參閱 蘇婆呼童子請問經蘇婆胡，梵名 Subāhuḥ，意譯妙臂。又稱蘇婆呼菩薩、蘇波胡菩薩。位於密教現圖胎藏界曼荼羅虛空藏院第二列，在中尊虛空藏菩薩右側第二位。主虛空藏吉祥之德，密號為悉地金剛，種子為???（hūṃ）或???（su），三昧耶形為蓮上青蓮華索或蓮上獨鈷杵。其形像為身呈肉色，右掌向外仰，如施無畏印；豎左掌，持青蓮華，蓮上有未開敷之青蓮華索；豎左膝，坐於蓮華上。真言為「唵　阿利也蘇婆胡　莎訶」。〔陀羅尼集經卷七、青龍寺儀軌卷中〕


meanings:
(title) Mudrās for the Susiddhi Ritual Procedure


meanings:
6786 請參閱 蘇悉地經 請參閱 蘇悉地經 指依蘇悉地羯囉經而修之灌頂。行此灌頂時不另建壇場，僅面授密印。所授印明即三種悉地破地獄轉業障出三界祕密陀羅尼法所說三種悉地之印明。又此印明於金剛、胎藏兩部合行灌頂或阿闍梨位灌頂之後授與，故此二種灌頂亦稱蘇悉地灌頂。　日本方面，在大日經、金剛頂經、蘇悉地經等三部經中，東密以大日經、金剛頂經兩部經典為最極祕經，空海雖由惠果傳此法，然以兩部本有為宗旨，故其所著真言付法傳僅記載受傳兩部大法，而未言及蘇悉地大法，亦不付囑此法，惟後世之東密仍有此法印信之付傳。台密則以蘇悉地經說兩部不二之深旨，尤勝前二經，故特重蘇悉地灌頂。其傳承有二，一為最澄所傳，其傳承次第為善無畏、義林、順曉、最澄；一為圓仁所傳，其傳承次第為大日、金剛薩埵、龍樹、龍智、金剛智、善無畏、不空、一行、惠果、惠則、義操、義真、圓仁等。〔蘇悉地羯囉經卷一分別阿闍梨相品、顯戒論緣起卷上、入唐求法巡禮行記卷三、了因決卷三十二蘇悉地灌頂事、四十帖決卷十二〕


meanings:
（梵 Susiddhikara-mahātantra-sād-hanopāyika-paṭala，藏 Legs-par-grub-par-byed-paḥi rgyud-chen-po-las sgrub-paḥi thabs rim-par-phye-ba）三卷。唐·輸波迦羅（善無畏）譯。全名《蘇悉地羯羅經》，又作《蘇悉帝羯羅經》，或意譯作《妙成就作業經》、《妙成就法》。收在《大正藏》第十八册。本書爲五部秘經、三部秘經之一，是頗受重視的密教經典。全書分三十四品，就佛、蓮華、金剛三部，叙說相應于息灾、增益、降伏等作法之真言及其持誦法、持誦者之人品、供養法、灌頂法、三種護摩等密教儀軌，以及根據此等密教儀軌而來的種種成就法。<#>本經有高麗本、宋本、和本等三種版本。三本雖皆爲三卷，但仍有若干差異︰(1)麗本三十七品，宋本三十八品，和本三十四品。(2)麗本及宋本二本之中卷相當于和本之下卷，二本之下卷相當于和本之中卷。(3)宋本與和本皆闕麗本之〈扇底迦品〉、〈補瑟征迦法品〉、〈阿毗遮嚕迦品〉三品，麗本則闕宋本與和本最後之〈成就具支法品〉。此外，本經亦有西藏譯本。<#>由于本經系闡明真言行者之威儀法則等，因此古來被稱爲咒毗奈耶。《開元釋教錄》卷九〈善無畏譯經〉之下載（大正55·571c）︰‘蘇悉地羯羅經三卷，唐言妙成就法，此與蘇婆呼幷是咒毗奈耶，不曾入大曼荼羅，不合輒讀。同未受具人盜聽戒律，便成盜法。’日僧空海當系依此說，而以本經爲密教律部之戒經。在空海之《三學錄》中，此經與《蘇婆呼童子經》即爲持明藏中之二部戒本。密教以爲，真言行者行住坐臥之行事，若能常依此二經，則悉地之事業較易成就。<#>日本之台密，以此經爲‘兩部不二’之秘經，相對于金胎二部之爲‘而二’之經，此經系更深秘之經。台密幷將依據此經而有之‘蘇悉地灌頂’，視爲最極之法門。此經之注疏有圓仁之《略疏》七卷。<#>◎附一︰〈蘇悉地法〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>蘇悉地法，指根據《蘇悉地羯囉經》所修之秘法。爲日本台密所立三部大法之一。金剛界法、胎藏界法及此蘇悉地法三部大法中，台密特別重視此蘇悉地法，以之爲‘金胎不二，兩部合一’之最極秘法。其本說即《蘇悉地羯囉經》卷上〈真言相品〉所雲（大正18·604b）︰<#>‘複次，此經深妙，如天中天，亦有真言上中之上。若依此法，一切諸事無不成就。此經雖屬金剛下分，以奉佛教敕許通成故，亦能成就上二部法，譬如國王敕許依行，此法亦爾，准義應知。’<#>此法系爲令速成就三種悉地所修的念誦法，其行法乃依圓仁之《蘇悉地妙心大》，及最澄之《藥師儀軌》的次第。依安然《真言宗教時問答》卷四所述，蘇悉地之行法系以金胎兩部通法之十八道爲紀綱，而且爲胎藏大法中的悉地求成就之法，故與胎藏界同立佛、蓮、金三部。又，《四十帖决》卷六亦以蘇悉地爲胎藏成就之法，謂修胎藏經年月，但未得成就時，即修此法得成就。此外，《四十帖决》卷六又言，此法爲胎藏三部中之金剛部法，其所成就爲佛、蓮華二部，雖于其中立三部之別，但與胎藏之三部不同。<#>◎附二︰〈蘇悉地羯羅供養法〉（摘譯自《望月佛教大辭典》等）<#>《蘇悉地羯羅供養法》，三卷。唐·善無畏譯。又作《蘇悉地供養法》、《蘇悉地羯磨法》。收在《大正藏》第十八册。內容系依《蘇悉地經》，叙述有關佛、蓮華、金剛三部之供養法則。上卷說曼荼羅之造法；中卷闡明護身、結髮、寶座、獻閼伽水、三部母真言、三部心真言、三部母印相、三部心印相、奉請本尊、淨地真言、除遣從魔等；下卷說塗香、華、燒香、飲食、燈、運心供養、坐法、正念誦等。<#>在大藏經中，宋、元二藏未收本書，唯高麗及明藏收錄，皆爲三卷。《大正藏》第十八册另收一別本，同爲善無畏所譯，但分二卷。此二卷本與上述三卷本比較時，至第二卷運心供養爲止，內容與三卷本全同，唯二卷本中之真言系以梵字書寫。運心供養以下之文則與三卷本稍有異同。<#>◎附三︰〈蘇悉地業〉（摘譯自《密教大辭典》）<#>蘇悉地業爲日本台密五業之一。系指專研《蘇悉地經》之業。傳教大師（最澄）于延曆二十五年（806）上奏，請制‘止觀業、遮那業’二業，得敕許設年分度者二人各習一業。此中，‘止觀業’宗天臺，以學《法華經》、《金光明經》等諸大乘經典爲主；‘遮那業’則以學《大日經》等密經爲主。其後，慈覺大師別開遮那業爲大日業、金剛頂業、蘇悉地業三業，與止觀業合稱四業，幷得勒許置學生四人。智證大師時，又開一字業，獲准置學生五人。其後，安然更加瑜伽業，而成六業。上述大日業、金剛頂業、蘇悉地業、一字業、瑜伽業等，依次分別以學習《大日經》、《金剛頂經》、《蘇悉地經》、《一字頂輪王經》、《瑜只經》爲主。<#>


vietnamese:
tô tất địa yết la ngũ trang nghiêm pháp <đpb>


vietnamese:
tô tất địa yết la ngũ trang nghiêm pháp <pqđtđ>


vietnamese:
tô tất địa yết la cung dưỡng pháp <pqđtđ>


meanings:
(title) Tantra of Uncanny Success [in All Endeavours]


meanings:
6781蘇拉，梵名 Saura。印度教之一派。此派沿襲雅利安人古來所行之太陽（梵 Sūrya）崇拜，並受一世紀左右波斯之太陽神（梵 Mithra）崇拜之影響；形成於史詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）之時代。其禮拜儀式皆十分樸實而直接。教義於羅摩耶那（梵 Rāmāyaṇa）、瑪魯肯底亞富蘭那（梵 Mārkaṇḍeya Purāṇa）等敘事詩中皆有敘述。此派文獻有七、八世紀時所作之蘇拉散希達（梵 Saurasaṃhitā）及古典印度文學中著名之宮廷詩（梵 Kāvya）─太陽神百讚（梵 Sūrya-śataka）。


meanings:
（梵 soma，藏 zla-ba）又作素摩。屬蘿藦科的植物。學名Sar-costemma brevistigma Wight或Asclepiasacida Rox。大多産于印度的德幹高原與緬甸。莖有節，花稍白略帶淡綠色；結果實，長三、四寸，中包略微橢圓形的種子。取其莖，擠出液體，加入牛奶、麥粉等醱酵可釀成蘇摩酒。印度古來常以此酒祭神。相傳飲之者得以長生不死，此酒因而被稱爲甘露（amṛta，即不死）。此外，以此酒能愈神人之疾，幷給予勇氣，遂被神格化，而稱爲蘇摩神（酒神），後世幷視之如月天子，如《不空罥索神變真言經》卷四〈秘密印三昧耶品〉中，月天子印下注雲︰梵雲素摩。<#>◎附︰高楠順次郎、木村泰賢著·高觀廬譯《印度哲學宗教史》第一篇第二章（摘錄）<#>蘇摩（Soma）　酒神蘇摩，亦與阿耆尼同，爲自印伊時代繼續而來之神。又有與阿耆尼相同者，自身爲神，同時又司神人之媒介，乃祭壇之重要神也。《梨俱吠陀》述其制法雲，有一種蔓草名曰蘇摩，摘其莖，以石榨壓之，得黃色之液，裝入三個瓶或壺中，以羊毛所制之篩漉之，以十指去其糟，更加牛乳、酪、麥粉等使醱酵而成。《梨俱吠陀》第九卷、《沙磨吠陀》第二卷，專爲製作此酒之贊歌集。<#>蘇摩之出處，亦與阿耆尼同，有種種異說。此物原産于山，尤以北方摩嘉瓦特山（Mūjavat）爲其原産地，通例稱爲‘住于山者’，或稱‘摩嘉山生’。又有以天爲本産地之說，蓋以蘇摩爲諸神之飲料，乃以諸神所住之天爲原地也。蘇摩雖爲地界之植物，實屬于天界。地乃受天界之植物者雲；由此遂生由天持來者之思想，而以鷹擬之。謂鷹由最高天經空界而以其足賫蘇摩，交與因陀羅雲。<#>蘇摩之第一作用，即爲作諸神幷祖先之飲料，且無有不好之者，彼等之不死即飲蘇摩之故，故又名爲不死（即甘露）雲。其興奮力又能與神人以勇氣，因陀羅與窪尤，征服惡龍烏裏特拿（Vṛtra），即蘇摩之力也。故直稱蘇摩自身爲殺烏裏特拿者（Vṛtrahan）。因此更進一步，竟謂蘇摩手持百穿之武器退治惡魔雲。又以其黃色有似太陽之光，遂謂彼爲乘蘇利耶之車監視下界者。因此與勇者方面結合，又謂爲掃除黑暗，給與光明之神。詩人歌之曰︰‘我飲蘇摩，我得不死，我得光明，我知諸神。’此歌可謂能盡蘇摩之功能而無餘蘊矣。<#>尤有當注意者，即蘇摩與月之關係也。《梨俱吠陀》中有蘇摩與太陽女神（Sūryā）結婚說（可解作日月配合），至《阿闥婆吠陀》以後，則明以蘇摩與月同視。西列布蘭特氏（Hillebrandt）謂《梨俱吠陀》中關于蘇摩之贊歌，若認爲全部與月有關者，原屬極端之論；但至少至其終期，兩者同視之傾向，實無可疑。其原因如下︰<#>（甲）蘇摩酒味不甚美，且因民族南下，真正蘇摩，又已難得，故以米造之斯羅酒（Surā）代之，後遂僅存蘇摩之名，于是不得不于實質上尋一蘇摩。<#>（乙）蘇摩蔓草之莖，名曰安休（aṃśu），與月光同名，因而生一傳說，謂此草于月盈時生葉，月晦時落葉，遂有月夜采集之俗。又因飲蘇摩後，由醉而醒之狀，宛如月之盈虧，乃至聯想于月。<#>（丙）蘇摩之液indu，有月字意。<#>（丁）吠陀神界中無月之神格化之神，自然有立此神之必要，但至《梨俱吠陀》之終期，諸神已略定，又不能新造；一方欲求之于實質方面，一方欲得一適當名目，故以有類似點者，互相結合也。但祭典方面，直至後世，仍以神酒之意味執行蘇摩祭，此亦不可忘也。<#>［參考資料］　《孔雀王咒經》卷下。<#>


meanings:
6789梵語 somayajña。印度婆羅門教將蘇摩酒奉獻於神或祖先而舉行之大型祭祀。始於吠陀時代。祭祀時須有四位祭官。共分八種：(一)阿耆尼濕頭摩（梵 Agniṣṭoma），向火神舉行之祭祀。(二)力飲祭（梵 Vājapeya），國王為求勝利而舉行之祭祀。(三)即位禮祭（梵 Rājasūya），為國王即位而舉行之祭祀。(四)馬祭（梵 Aśvamedha），向生主（梵 Prajāpati）及因陀羅舉行之祭祀，以馬為犧牲。行此祭祀可使國王成為王中之王。(五)奉乳祭（梵 Pravargya），蘇摩祭之一種附屬祭。(六)火壇祭（梵 Agnicayana），為建祭壇而舉行之祭祀。(七)人祭（梵 Puruṣamedha），類似馬祭，祈求得到馬祭所不能達到之更大願望。以人為犧牲。(八)全祭（梵 Sarvamedha）。


meanings:
6789請參閱 蘇婆呼童子請問經 請參閱 蘇婆呼童子請問經 蘇樓波，梵名 Surūpa。意譯妙色天子。據勝天王般若波羅蜜經卷七讚歎品載，佛於宣讚勝天王般若時，蘇樓波天子從座而起，向佛作禮，說偈讚云（大八‧七二四上）：「大悲平等視眾生，清淨之心世不染；善能了知根欲性，隨所樂聞而應說。（中略）先說破諸結賊法，久摧天魔幻化軍，世尊已說三有過，廣示涅槃無量德。」


meanings:
(1908-?) Học giả Phật giáo hiện đại. Còn có tên Trọng Tường, người Bình Dương, Chiết Giang Trung Quốc. Năm 1926 ông tốt nghiệp Trường Sư phạm thứ 10 xây dựng ở Chiết Giang. Từng giữ chức giáo sư kiêm Tổng Vụ trưởng Trường Trung Hoa Công Thương Chuyên Khoa. Sau giải phóng, lần lượt giữ chức Chuyên viên Bộ Kế hoạch thuộc Hoa Đông Tài uỷ hội, Phó Hội trưởng Hiệp hội Phật giáo thành phố Thượng Hải, hiện đang là giáo sư Sở Nghiên cứu sử học Trung Quốc thuộc Đại học Sư phạm Hoa Đông. Ông hiệu điểm »Ngũ Đăng Hội Nguyên«, trước tác các luận văn »Thiền tông Sử Lược«. »Đăng Lục dữ Ngũ Đăng Hội Nguyên«…


meanings:
(1037-1101) Cư sĩ đời Tống, tự Tử Chiêm, hiệu Đông Pha Cư Sĩ, người Mi Sơn (nay thuộc Tứ Xuyên) Trung Quốc. Niên hiệu Gia Hựu nguyên niên (1056) ông đỗ Tiến sĩ. Nhiều lần giữ chức quan địa phương, có khiếu về chính trị. Về sau ông làm quan đến Lễ bộ Thượng thư kiêm Đoan minh điện Hàn lâm thị độc Lưỡng học sĩ. Lúc tuổi già bị giáng chức làm quan ở Đam Châu. Tô Thức lúc trẻ không tin Phật, sau do chính trị không được như ý, mới tìm đến Phật giáo để an ủi tinh thần. Ông nghiên cứu sâu xa các kinh Lăng Già, Hoa Nghiêm, A-di-đà. Làm bạn với các vị tăng như Khế Tung, Huệ Biện… thích bàn về Tam giáo hợp nhất. Ông là nhân vật đại biểu phái Thục học chủ trương dung hợp Tam giáo đương thời. Người đời sau biên tập thành sách là »Đông Pha Thiền Hỉ tập«.


meanings:
(1039-1112) Cư sĩ đời Tống, tự Tử Do, hiệu Dĩnh Tân Di Lão, người Mi Sơn (nay thuộc Tứ Xuyên) Trung Quốc. Lần lượt làm quan Hữu tư giám, Trung thư xá nhân, Hộ bộ Thị lang, Hàn lâm học sĩ Tri chế cáo, Ngự sử trung thừa. Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 6 (1091) giữ chức Thượng thư hữu thừa, năm sau lên chức Môn hạ thị lang. Khi vua Triết Tông thân chính, ông xuống chức làm Tri phủ Nhữ Châu. Thời vua Huy Tông được đề cử chức Cung quan. Tại Quân Châu (nay là Cao An, Giang Tây) khi giám sát thuế muối, rượu, ông giao du với Thiền sư Hoàng Bá Đạo Toàn, Đạo Toàn khuyên ông tham thiền. Sau đó yết kiến Thiền sư Thượng Lam Thuận được tỉnh ngộ. Từ đây ông thường giao du với tăng nhân, hay lưu lại chùa vài tháng không về. Ông là nhân vật trọng yếu phái Thục học, chủ trương Tam giáo hợp nhất. Tác phẩm: Loan Thành tập, Lão Tử Giải.


meanings:
6787蘇達棃舍那，梵名 Sudarśana，巴利名 Sudassana。意譯善見山、善現山。又作修騰娑羅山。乃圍繞須彌山之七金山之第四重山。高五千由旬，繞於第三重朅地洛迦山（梵 Khadiraka，巴 Karavīka）外。據玄應音義卷二十四載，此山端嚴秀麗，見者稱善，故以為名。〔瑜伽師地論卷二〕（參閱「九山八海」127）


meanings:
6781梵名 Sumaṭra，為 Sumuṭra 之轉訛。又作蘇門答剌、須文答剌、須文達那。位於印尼諸島中大巽他群島西端之大島名，為世界第五大島。昔為馬來人種之居住地，西元一世紀頃淪為印度之殖民地，始有佛教及婆羅門教流行。　佛教正式傳入蘇門答臘在西元七世紀蘇瓦嘉耶時代，尤盛行於該島東部北岸之室利弗逝（梵 Śrīvijaya，即今巴鄰旁）。據南海寄歸內法傳序文載，南海諸洲凡十餘國，咸遵佛法，然多習根本說一切有部，時而崇尚正量部等小乘佛法，唯末羅瑜（Malayu，即室利弗逝）稍有大乘。六朝末年至唐宋時代，室利弗逝因佛教盛行而著稱，曾為唐代南海佛教之重心，唐僧來學者頗多，入竺僧亦有先至此地學習梵語之風。如義淨撰著之「南海寄歸內法傳」及「大唐西域求法高僧傳」，即於此地完成，為有關當時南海及印度之重要資料。另外貞固、善行、無行、智弘、道弘、金剛智等人，亦曾先後赴該島。其後四百年間，因歷來國王信奉佛教，大力護持，於島上建有佛、觀世音、金剛手等三塔及二支提、佛教寺院、佛像等，是為佛教之興隆時代。　十三世紀中期以降，阿拉伯回教徒在島西北端傳教，漸次擴展教勢，遂致佛教絕跡。自十五世紀以後，佛教之地位已完全為回教所取代，回教成為蘇門答臘代表性之宗教。〔大唐西域求法高僧傳、瀛涯勝覽、島夷志略、新唐書列傳第一四七下、明史列傳第二一二、第二一五〕（參閱「印尼佛教」2204）


meanings:
6782梵名 Sudāya 或 Sudāna，巴利名 Sudāyi。佛陀弟子，為古印度舍衛國王旃陀越之子。又作須陀、須陀那。意譯善施。佛世時，舍衛國王旃陀越奉婆羅門道，用諸婆羅門輔治國政。王有一妃倍受寵愛，引起其他夫人瞋嫉，遂收買婆羅門，向王進讒言殺害之。其時，夫人腹中有孕，後於塚中生子，母半身不朽，兒得飲乳三年，出塚後與鳥獸為伍。佛陀憫之，乃度其出家，名為須陀，七日便得阿羅漢道。後往見旃陀越王，以神通感化之，王敕群臣詣佛受五戒，佛為說其與須陀過去世之因緣。〔旃陀越國王經〕


meanings:
6790梵語 skandha，巴利語 khandha。音譯塞建陀。舊譯為陰、眾。乃積集之義，謂許多物事聚集一起，係指有為法而言，如五根、五境等諸色（物質）聚集，即稱為色蘊。　諸師對蘊之解釋有異。據辯中邊論卷中載，蘊有三義：(一)非一義，謂不論其於時間或空間，均有許多質量。(二)總略義，謂聚集所有。(三)分段義，謂依性質不同而分類。俱舍論卷一亦載有三義：(一)和合聚義，謂種種物事聚集一起。(二)肩義，謂肩能荷擔眾物之故。(三)分段義。又摩訶止觀卷五上則載陰有二義：(一)蔭蓋義，謂色聲等之有為法蔭覆真理。(二)積聚義，謂色聲等之有為法積聚生死之苦果。此外，大乘法苑義林章卷五本以為「陰」之梵語音譯為鉢羅婆陀，「眾」之梵語音譯為僧伽，故 skandha 譯為「蘊」才是正譯。


meanings:
① Tích chứa, góp. ||② Uẩn áo, sâu xa. Như tinh uẩn 精蘊. Tinh thần uẩn áo. ||③ Giấu, cất. ||④ Uất nóng. ||⑤ Chất cỏ, dễ đốt lửa. ||⑥ Nhà Phật 佛 cho năm môn sắc, thụ, tưởng, hành, thức 色受想行識 là ngũ uẩn 五蘊, nghĩa là năm môn ấy nó tích góp lại che lấp mất cả chân tính của người ta. ||⑦ Một âm là uấn. Cùng nghĩa với chữ uấn 醞.


meanings:
(văn) ① Bao hàm, tích chứa, chứa cất, cất giấu; ② Uẩn áo, uẩn súc, sâu xa; ③ Uất nóng; ④ Chất cỏ để đốt lửa; ⑤ (tôn) Uẩn (yếu tố che lấp mất chân tính của con người): 五蘊 Ngũ uẩn (năm uẩn, bao gồm: sắc, thụ, tưởng, hành, thức); 照見五蘊皆空 Soi thấy năm uẩn đều không (Bát nhã Ba la mật đa Tâm kinh).


meanings:
reference to the five skandhas and eighteen realms


meanings:
reference to the five skandhas, eighteen realms, and twelve loci


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Thường Trung đời Minh. X. Thường Trung.


vietnamese:
uẩn đẳng thập pháp các hữu tam nghĩa <pttđ>


vietnamese:
uẩn đẳng thiện xảo sai biệt hữu nhị thập tam chủng <pttđ>


vietnamese:
uẩn đẳng lược hữu lục nhân kiến lập <pttđ>


meanings:
(965-1032) Thiền tăng đời Tống, họ Trương, người xứ Nam Hải (nay là Quảng Châu) Trung Quốc. Sau khi xuất gia, sư tham vấn ngài Bách Trượng Đạo Thường rồi tham Thủ Sơn Tỉnh Niệm được đại ngộ và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sau đó sư du phương tham vấn các ngài: Động Sơn Thủ Sơ, Đại Dương Cảnh Huyền, Trí Môn Sư Giới. Niên hiệu Cảnh Đức thứ 3 (1006), sư trụ Thạch Môn Sơn, Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc). Niên hiệu Thiên Hi thứ 4 (1020), sư dời đến trụ trì Thái Bình Hưng Quốc Thiền Tự ở núi Cốc Ẩn. Đồ chúng của 2 chùa đông hơn ngàn người và sư còn giao du với các vị như: Hàn lâm Dương văn Ức. Thuỵ hiệu: Từ Chiếu Thiền sư. Phò mã Lí Tuân Úc soạn văn bia cho sư. Tác phẩm: Thạch Môn Sơn Từ Chiếu Thiền sư Phụng Nham tập 1 quyển.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, họ Xương, hiệu Huệ Mục, người xứ Mi Châu (nay là huyện Mi Sơn tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư theo Nho học, nghiên cứu nhiều kinh điển. Năm 22 tuổi, trong lúc đối chiếu sách, sư chợt xem được sách thiền, giống như có sở đắc, liền xuất gia. Ban đầu sư tham vấn Thiền sư Bảo Thắng Trừng Phủ, chẳng khế hợp; sư liền đến Kinh Hồ tham khắp các bậc đại đức. Cuối cùng sư tham Thiền sư Đại Quy Xuân và đắc pháp. Sư từng đối cơ với ngài, khi ngài hỏi về nhân duyên thâu kiếm, sư trả lời rất hợp với ý chỉ, Thiền sư Xuân cười nói: »Ba mươi năm qua ta cưỡi ngựa, hôm nay bị lừa đá«. Từ đó, sư nổi tiếng. Sau khi trở về Tứ Xuyên, đầu tiên sư trụ trì chùa Báo Ân, rồi dời về chùa Trung Nham trụ trì trên 30 năm, thuyết pháp chẳng chịu cho người ghi chép; lúc lâm chung sư viết kệ xong, ngồi thị tịch.


meanings:
(foreign) three categories of the five skandhas, twelve loci, and eighteen realms


meanings:
① Cỏ tần. Lá nó bốn cái chập làm một hình như chữ điền 田 nên lại gọi là điền tự thảo 田字草. Còn có tên là tứ diệp thái 四葉菜. ||② Quả tần bà 蘋婆. Còn viết là 頻婆. Cũng có tên khác là phượng nhãn quả 鳳眼果.


meanings:
① Cây tần, bèo tấm, rau bợ nước (Marsilia quadrifolia). Cg. 田字草 [tián zì căo]; ② Quả tần bà Xem 苹 [píng].


meanings:
① Ma cô 蘑菰 một thứ nấm. Còn viết là 磨菇 hay 摩姑.


meanings:
① Chồi cây, cây chặt rồi lại nảy chồi ra. Cùng nghĩa với chữ 櫱.


meanings:
(văn) Chồi cây (đâm lên sau khi đã chặt cây mẹ). Như 櫱 (bộ 木). Cv. 蘗.


meanings:
① Cây hoàng bá 黃蘗, dùng làm thuốc. Tục gọi là hoàng bá 黃柏.


meanings:
① Mi vu 蘼蕪 một thứ cỏ có hoa thơm. Một tên là kì chỉ 蘄茝.


meanings:
【蘼蕪】mi vu [míwú] (dược) Cây xuyên khung.


meanings:
① Nữ la 女蘿 một loài nấm. ||② La bặc 蘿菔. Xem chữ bặc 菔.


meanings:
① Dưa muối, rau cắt nhỏ ra muối với muối gọi là tê.


meanings:
① Bò dài, bò lan. ||② Cái lồng đựng đất, cái sọt.


meanings:
① Con hổ. ||② Dùng để tỉ dụ cái sức oai mạnh. Như hổ bôn 虎賁 kẻ dũng sĩ, hổ trướng 虎帳 trướng hùm, chỗ quan võ ngồi.||③ Vật gì hình như cái mồm hếch về một bên đều gọi là hổ. Như chỗ khe ngón tay cái với ngón tay trỏ gọi là hổ khẩu 虎口. Vì thế nên bấm đốt tay tính số gọi là nhất hổ 一虎. Lối đánh cờ ba quân đứng ba góc cũng gọi là hổ.


meanings:
① (động) Hổ, cọp, hùm. (Ngb) Can đảm, dũng mãnh: 虎將 Mãnh tướng (hổ tướng). Cg. 老虎 [lăohư]; ② Như 唬 [hư]; ③ (văn) Vật có hình dạng như miệng con hổ hả ra: 虎口 Kẽ giữa ngón tay cái với ngón tay trỏ; ④ [Hư] (Họ) Hổ.


meanings:
Còn gọi: Vân Nham Tự Tháp. Tháp nằm trên đỉnh núi Hổ Khâu, thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Khởi công vào niên hiệu Hiển Đức thứ 6 (959) đời Hậu Chu triều Ngũ Đại, hoàn thành vào niên hiệu Kiến Long thứ 2 (961) đời Tống. Là một toà tháp gạch bảy tầng hình bát giác, kết cấu theo kiểu lâu các giống như gỗ, cao 47 mét. Thân tháp do ba phần: vách bên ngoài, hành lang bao quanh và tâm tháp tạo thành, tám mặt đều có làm cửa khổn và dùng gạch để xây những cấu kiện giống như gỗ như cửa sổ song chấn, bình toà, cột trụ, đấu củng v,v… Tiến vào hành lang và lòng tháp các tầng có thể thấy cấu trúc tinh mỹ của đấu củng và khung trang trí, cho đến dùng vôi đắp các đồ án quét lên các màu đỏ, đen, trắng, vàng, xanh, sáng đẹp lạ thường tràn trề ý xưa. Năm 1956, khi tu bổ lại tháp phát hiện trong tháp những di vật văn hoá từ đời Ngũ Đại đến đời Bắc Tống như cái khám bằng gỗ chiên đàn, cái rương kinh bằng gỗ chiên đàn, tháp thiếp vàng, tượng Phật đồng, gương đồng, pho kinh bằng gấm lụa. Trải qua ngàn năm sương gió tháp vẫn đứng sừng sững, tượng trưng cho cổ thành Tô Châu.


meanings:
Chùa nằm ở núi Hổ Khâu ngã tư Sơn Đường ngoài cổng thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Niên hiệu Hàm Hoà thứ 2 (327) đời Đông Tấn, quan Tư Đồ Vương Tuần và quan Tư Không Vương Mân sửa nhà làm chùa, lấy tên là Hổ Khâu Tự, chia làm 2 chùa đông, tây. Đời Đường do tránh tên huý mà đổi tên thành »Võ Khâu Báo Ân Tự«. Khi gặp pháp nạn Hội Xương, chùa cũng bị phá huỷ; về sau chùa được dời lên đỉnh núi, nhập hai chùa làm một. Khoảng niên hiệu Chí Đạo (995-997) đời Tống, chùa được xây cất lại và đổi tên là »Vân Nham Thiền Tự«. Từ đó, Thiền tông đại thạnh, chùa này trở thành đạo tràng tu hành của thiền tăng. Khi ngài Thiệu Long, phái Dương Kì, tông Lâm Tế trụ trì chùa này, tăng chúng tụ về đông đảo, tiếng tăm vang dậy, hình thành phái Hổ Khâu. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) đời Tống, chùa Vân Nham quy mô hùng vĩ, có cung ngọc tháp báu, đình các nhiều tầng cực thịnh một thời. Trong khuôn viên chùa có: Thiên Phật các, Chuyển luân đại tạng điện, Thổ địa đường, Thuỷ lục đường, La-hán đường, Già lam đường, Đại sĩ am, Ngọc Hoàng điện, Hoa thần miếu, là một đại tòng lâm của miền Đông Nam, được liệt vào một trong 10 chùa 5 núi (Ngũ sơn thập sát). Khoảng niên hiệu Khang Hi (1662-1722) đời Thanh, Vua ban cho tấm biển »Hổ Phụ Thiền Tự«. Chùa Hổ Khâu từ đời Tùy đến cuối đời Thanh đã 7 lần hư hoại, các kiến trúc cổ may mắn còn sót lại gồm có: Vân Nham Tự tháp được xây vào thời Ngũ Đại và Đoạn lương điện được xây vào đời Nguyên. Còn Sảng các, Lãnh hương các, Ứng thuý sơn trang, Nhị tiên đình đều là các kiến trúc đời Thanh. Sau giải phóng (1-10-1949) các kiến trúc mới được hoàn thành như: Hải dũng kiều, Ngộ thạch hiên, Tôn Võ tử đình, Thông U hiên, Ngọc Lan Sơn phòng, Vạn cảnh sơn trang v.v..


meanings:
3509位於江蘇吳縣閶門外。又稱武丘山、虎邱山、海湧峰。春秋晚期吳王夫差葬父闔閭於此，相傳葬後三日，有白虎踞於墓上，故稱虎丘；一說該丘形如蹲虎，遂以外形而得名。　東晉太和三年（368），司徒王珣與弟司空王珉於此建二座別墅，後捨宅爲寺，稱爲虎丘山寺，而有東、西二寺之分。至唐代，因避太祖李虎之諱，改名武丘報恩寺。會昌（841～846）法難期間，寺遭損毀，後移至山頂重建而合爲一寺。北宋至道年間（995～997）重建，任職知州事之魏庠奏請改名雲巖禪寺。清康熙二十三年（1684），聖祖南巡，於山南建萬歲樓，四十六年，勅賜匾額，建御書亭，更寺名爲虎阜禪寺。　初於晉時，竺道壹、曇諦、岌法師等諸師相續入山弘揚教法，道壹並於東寺示寂。竺道生倡「一闡提可成佛」之說，遭世所擯時，亦遁入此山，未及十日，數百僧徒亦相隨而至。道生立石說法，獲石點頭感應，留下「生公說法，頑石點頭」之佳話。梁代僧旻，幼時在該處修學；復興三論宗之僧詮，晚年亦駐錫於此，並造立金像供奉於東寺。隋、唐二朝高僧頗多駐此山者，如智聚、慧嚴、僧瑗、齊翰等，其中，僧瑗於武后時住此，撰武丘名僧苑一卷。至宋代，禪風大盛，遂成爲禪僧之修行道場。及至紹隆（1077～1136）來住，僧眾雲集，道聲顯揚，遂形成虎丘派。　南宋紹興（1131～1162）年間，雲巖寺之規模宏偉，琳宮寶塔，重樓亭閣，被列爲五山十剎中之第九剎。又古人曾以「塔從林外出，山向寺中藏」、「紅日隱檐底，青山藏寺中」來描繪虎丘景色。虎丘高僅三十餘公尺，佔地二百餘畝，遠望之，僅是平地中之一小丘，然行至千人石、劍池之地，便覺氣勢雄偉，如置身絕巖縱壑間。白居易出任蘇州刺史時，常至此遊賞，山前河塘爲白居易所主持開鑿，河塘之白公堤，乃吳中第一勝景。　自隋迄清，虎丘寺曾七次興廢，劫後幸存者僅五代所建之雲巖寺塔及元代所建之斷梁殿，其餘皆後來所重 建。山中名勝有千人石、劍池、憨憨泉、試劍石、孫武子亭、白蓮池、二仙亭、第三泉、冷香閣、致爽閣、小吳軒、擁翠山莊等。〔梁高僧傳卷五、續高僧傳卷五、宋高僧傳卷四、卷十五、大明一統志卷八、讀史方輿紀要卷二十四、蘇州府志卷七、卷四十二〕（參閱「虎丘派」3510、「雲巖寺」5350）


vietnamese:
hổ khâu thiệu long thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
hổ khâu thiệu long thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Hổ Khâu Long Hoà thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Hổ Khâu Thiệu Long soạn vào đời Tống, nhóm ông Tự Đoan… biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 791. Nội dung bao gồm các lời dạy của Sư ở: Khai Thánh Thiền Viện tại Hoà Châu. Chương Giáo Thiền Viện tại Tuyên Châu. Linh Nham Thiền Tự, núi Hổ Khâu tại phủ Bình Giang, các bài tán Sơ Tổ, bài minh khắc ở tháp tên »Tống Lâm Tế Chính Truyền Hổ Khâu Long Hoà thượng«. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 20 (1592).


meanings:
3511爲儒釋道人物之畫題。儒者陶淵明與道士陸修靜相攜訪問在廬山修行之高僧慧遠，歸途中三人談笑而行，送客之慧遠不覺間跨越其自我禁足之虎溪，三人因之相視大笑，此即虎溪三笑圖所繪之內容。後世視之爲儒釋道三教親和之象徵，此類畫題現存者以宋代石恪所繪爲最古。　虎溪三笑之說始自唐代，至宋代李龍眠（公麟，1049～1106）首作三笑圖，智圓並爲之作圖贊，成爲膾炙人口之美談；於大宋僧史略卷下、隆興佛教編年通論卷八、佛祖統紀卷二十六、卷三十六、釋氏通鑑卷三、釋氏資鑑卷二、釋氏稽古略卷二等書中皆有載述。　依史實言之，慧遠示寂於東晉安帝義熙十三年（417），陶淵明若逝世於劉宋元嘉四年（427），則二人爲同一時代之人，且淵明係潯陽人，地與廬山相近，二人之交遊未必不可能。　關於陸修靜之事蹟，依辯正論卷六、甄正論卷下、集古今佛道論衡卷一、續高僧傳卷二十三曇顯傳、佛祖歷代通載卷十等所述，修靜於梁敬帝紹泰元年（555），與曇顯對論佛道二教之優劣，時當慧遠示寂後一三八年。另據佛祖統紀卷二十六載，修靜逝世於劉宋泰始三年（467）；又據道教類書之雲笈七籤本傳載，修靜逝世於劉宋元徽五年（477），享年七十二。故知慧遠與修靜之時代相去甚遠，二人交遊之說極牽強。　蓋自中唐以降，儒道佛三教融和之說漸趨流行，虎溪三笑一事或係好事者就三教融和說而虛構者。此外，日本在鎌倉時代之後期，亦開始流傳該類畫作。〔廬山記卷一、閑居編卷十六、鐔津文集卷十三、東林十八高賢傳、塵添壒囊鈔卷五〕


meanings:
Chùa nằm dưới núi Đại Từ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Nguyên tên là »Đại Từ Định Huệ Thiền Tự«, tục gọi »Hổ Bào Tự«. Tương truyền niên hiệu Nguyên Hoà thứ 14 (819) đời Đường Thiền sư Hoàn Trung cùng với đệ tử Tính Không đến đây cư trú, bị khổ vì không có nước. Một hôm nằm mộng thấy thần nhân báo rằng »Nam Nhạc có suối Đồng Tử đang sai khiến hai con cọp dời sang«, sáng ra quả thấy hai con cọp cào đất làm huyệt, nước suối phun lên, nên gọi là »Hổ Bào Tuyền«, nước suối ngọt lạnh, có tên gọi »Thiên hạ đệ tam tuyền«. Chùa này trải qua ba đời Tống Nguyên Minh bao lần phá huỷ bao lần xây cất. Niên hiệu Ung Chính thứ 9 (1731) đời Thanh trùng tu, niên hiệu Hàm Phong thứ 11 (1861) bị chiến tranh phá huỷ. Niên hiệu Đồng Trị thứ 6 (1867) xây cất lại. Núi non sừng sững bao quanh, phong cảnh đẹp đẽ tĩnh mịch. Phía tây suối Hổ Bào có tháp viện của cao tăng Đạo Tế (Tế Công) đời Tống, hậu sơn có điêu khắc và nặn tượng về »mộng hổ«.


meanings:
Chí, do Thánh Quang biên soạn vào đời Thanh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Hổ Bào Định Huệ Tự vốn được gọi là Đại Từ Định Huệ Thiền Tự, người đời gọi là Hổ Bào Tự, nằm dưới chân núi Đại Từ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Vào niên hiệu Nguyên Hoà thứ 14 (819) đời Đường, Thiền sư Hoàn Trung dừng chân cất am ở đây. Sau đó am trải qua nhiều lần hư hoại và kiến thiết. Tự chí có bản Khang Hi đời Thanh, do Thiền sư Nhiên Thâm soạn bản thảo, Mao Kì Linh viết tựa, rất được khen ngợi. Đáng tiếc là bị binh lửa thiêu huỷ vào niên hiệu Hàm Phong thứ 11 (1816). Vào năm 1900, Trụ trì chùa Thánh Quang cho biên tập lại Tự chí thành 1 tập bản thảo, chia ra: Thần ân, Kiến trí, các loại sơn thuỷ, sau mỗi loại có phụ ghi các bài thơ vịnh chùa trải qua nhiều đời.


meanings:
① Ác, tai ngược, nghiệt. Như ngược đãi 虐待 đối đãi nghiệt ác, ngược chánh 虐政 chánh trị ác. ||② Tai vạ.


meanings:
① Ngược đãi, ác, nghiệt, nghiệt ngã, bạo tàn; ② (văn) Tai vạ.


meanings:
① Ti kì 虒祁 cung ti kì. ||② Ủy ti 委虒 hổ có sừng.


meanings:
(văn) ① Một động vật theo truyền thuyết, giống hổ và đi được trong nước; ② 【虒祁】ti Kì [Xiqí] Cung ti Kì (tên cung điện thời cổ).


meanings:
① Tiếng hổ gầm. ||② Cùng nghĩa với chữ xao 敲.


meanings:
① Bền chặt. Kinh Thư 書經 có câu: Đoạt nhương kiểu kiền 奪攘矯虔 lấy được của người giữ chặt như của mình. ||② Kính. Như kiền bốc 虔卜. Tả truyện 左傳: Kiền bốc ư tiên quân dã 虔卜於先君也 kính bói ở vua trước vậy. ||③ Hạng đàn bà hèn hạ gọi là kiền phụ 虔婦. ||④ Dáng hổ đi. ||⑤ Giết. ||⑥ Lấy hiếp.


meanings:
① Kính cẩn: 虔心 Thành tâm, kính cẩn; 虔卜 Kính bói; ② (văn) Bền chặt: 奪攘矯虔 Chiếm đoạt của người giữ chặt như của mình; ③ (văn) Giết: 虔刈我邊陲 Giết hại dân ngoài biên cương của ta (Tả truyện: Thành công thập tam niên); ④ (văn) Cưỡng đoạt.


meanings:
① Ở. Như cửu xử 乆處 ở lâu, cùng mọi người ở được vui hoà gọi là tương xử 相處. ||② Trái lại với chữ xuất 出 ra. Như xuất xử 出處 ra ở (ra đời hay ở ẩn), xử sĩ 處士 kẻ sĩ chưa ra làm quan, xử tử 處子, xử nữ 處女 con gái chưa chồng. ||③ Phân biệt được sự lí cho được phải chăng. Như xử trí 處置, khu xử 區處, v.v. ||④ Ðo đắn để cầu cho yên. Như xử tâm tích lự 處心積慮 bận lòng lo nghĩ để cho xứng đáng. ||⑤ Xử hình án cũng gọi là xử. Như xử trảm 處斬 xử án chém, xử giảo 處絞 xử án thắt cổ. ||⑥ Vị trí, đặt để. ||⑦ Về. ||⑧ Thường. ||⑨ Một âm là xứ. Nơi, chỗ. Như thân thủ dị xứ 身首異處 thân một nơi, đầu một nơi. Lại như trong dinh quan có chỗ tham mưu gọi là tham mưu xứ 參謀處. ||⑩ Nơi nào đó. Như đáo xứ 到處 đến nơi nào đó, xứ xứ 處處 chốn chốn, nơi nơi.


meanings:
① Ở, ở nhà (không ra ngoài đời hoạt động): 昔者，曾子處費 Ngày xưa, Tăng Tử ở đất Phí (Chiến quốc sách); 穴居野處 Ăn lông ở lỗ; 出處 Ra đời hay ở nhà; 處士 Kẻ sĩ chưa ra làm quan; 處子 (hay 處女) Con gái chưa chồng; ② Sống, ăn ở, ứng xử, cư xử: 和平共處 Chung sống hoà bình; 他們相處得很好 Họ cư xử với nhau rất tốt; ③ Xử trí, xử lí, giải quyết: 這事情難處理 Việc ấy khó xử trí; 區處 Khu xử; ④ Đặt vào, ở vào: 設身處地 Ở vào trường hợp... ⑤ (Xử) phạt, xử tội: 處斬 Xử án chém; 處絞 Xử án thắt cổ; 處兩年徒刑 Xử tù hai năm; 處以死刑 Xử tội tử hình. Xem 處 [chù].


meanings:
① Nơi, chỗ, chốn: 住處 Chỗ ở; 各處 Các nơi, khắp chốn; 何處 Nơi nào, chốn nào; ② Ban, phòng, xứ: 辦事處 Ban trị sự, ban quản trị, cơ quan đại diện; 人事處 Phòng nhân sự; 售票處 Phòng bán vé, chỗ bán vé. Xem 處 [chư].


meanings:
① Sắp đặt, xử lý. Tiết Trường Thử Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »小 師 後 卻 去 石 頭 參、 石 頭 云： 從 什 麼 處 來？ 對 云： 從 長 髭 來。 石 頭 曰： 今夜 在 此 宿、 還 得 麼？ 對 云： 人一 切 取 和 尚 處 分。 – Sau, Tiểu sư lại đến tham vấn Thạch Đầu. Thạch Đầu hỏi: Từ đâu đến? Tiểu sư đáp: Từ Trường Thử đến. Thạch Đầu bảo: Tối nay có nghỉ lại đây được không? Tiểu sư thưa: Tất cả đều tùy Hoà thượng sắp đặt«. Tiết Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »師 到 百 顏、 顏 問：近 離 什 麼 處？ 師 曰： 近 離 湖 南。 顏 云： 官 察 使 姓 什 麼？ 師 曰： 不 得 他 姓。 顏 云： 名 什 麼？、 師 曰： 不 得 他 名。 顏 曰： 還 曾 出 不？ 師 曰： 不 曾 出 也。 顏 曰： 合 勾 當 事 不？ 師 曰： 自 有 郎 幕 在。 顏 曰： 雖 不 出、 合 處 分 事。 – Sư đến ngài Bách Nhan, Nhan hỏi: Vừa rời chỗ nào? Sư thưa: Vừa rời Hồ Nam. Nhan hỏi: Quan Sát sứ họ gì? Sư đáp: Không biết họ ông ta. Nhan hỏi: Thế ông ta tên gì? Sư đáp; Không biết tên ông ta. Nhan hỏi: Có từng ra ngoài chăng? Sư đáp: Chẳng từng ra ngoài. Nhan hỏi: Có giải quyết công việc chăng? Sư đáp: Tự có phó quan rồi. Nhan nói: Tuy chẳng ra ngoài nhưng xử lí mọi việc«. ② Sai bảo, dặn dò. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »五 祖 曰： … 汝 總 且 歸 房 自 看、 有 智 惠 者、 自 取 本 性 般 若 之 知、 各 作 一 偈 呈 吾…門 人 得 處 分、 卻 來 各 至 自 房。 – Ngũ Tổ nói: … Các ngươi hãy về phòng tự khán. Người nào có trí huệ tự biết dùng Bát-nhã của bản tính làm một bài kệ trình cho ta xem… Môn nhân nghe lời sai bảo xong, mỗi người đều trở về phòng của mình«. Lại cùng sách trên ghi: »祖 （只 五 祖 弘 忍） 處 分： 汝 去、 努 力 將 法 向 南、 三 年 勿 弘 此 法。 – Tổ (chỉ Ngũ tổ Hoằng Nhẫn) dặn dò: Ngươi hãy đi, nỗ lực đem pháp về Nam, trong 3 năm ngươi đừng nên hoằng truyền pháp này«.


meanings:
(648-734) Thiền tăng đời Đường, họ Chu, người xứ Phù Thành, Miên Châu (nay là huyện Miên Dương, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư thờ Thiền sư Bảo Tu làm thầy, siêng năng phục vụ, sống hoà đồng với mọi người. Sư thông suốt chỗ huyền áo, tiếng tăm vang đến triều đình, được Võ Hậu triệu đến Trường An và ban cho sư ca-sa. Sư trở về chùa Đức Thuần ở Tư Châu (nay là huyện Tư Trung, tỉnh Tứ Xuyên) để tu thiền, hơn 40 năm chẳng bước chân đến xóm làng chợ búa. Đệ tử nối pháp có các vị như: Vô Tướng…


meanings:
(890-955) Thiền tăng đời Đường, họ Tằng, người xứ Bảo Xương tham yết ngài Tây Đường Tạng Công và đắc pháp. Sư ở Kiền Châu (nay là huyện Cán, tỉnh Giang Tây).


meanings:
Lìa xa phân biệt »có không« của thế giới ý niệm nhị nguyên. Tiểu truyện Thiền sư Tĩnh Lực trong TUTA ghi: »觀 一 切 法 無 常 無 我 無 作 無 爲 處 所 離 分 別 是 爲 學 道 人也。 – Soi thấy pháp là vô thường, vô ngã, vô tác, vô vi, xa lìa phân biệt đối đãi »có không«, thì mới là người học đạo vậy«.


meanings:
瑜伽五十六卷十五頁云：問：處名何義？為顯何義，建立處耶？答：諸心心所生長門義、緣義、方便義、和合性義、所依止義、居住處義、是名處義。為欲顯示等無間所緣增上三種緣義，故建立處。二解 瑜伽五十七卷二十七頁云：能生能廣諸心心法，能生能廣諸心心法，是故名處。三解 辯中邊論中卷七頁云：已說界義；處義云何？頌曰：能受所了境，用門義名處。論曰：此中能受受用門義，謂六內處。若所了境受用門義，是六外處。四解 雜集論二卷十七頁云： 問處義云何？答：識生長門義是處義。當知種子義、攝一切法差別義、亦是處義。五解 五蘊論八頁云：問：以何義故，名為處耶？答：諸識生長門義、是處義。六解 俱舍論一卷十五頁云：生長門義是處義。訓釋詞者，謂能生長心心所法，故名為處。是能生長彼作用義。


meanings:
① Ô hô 虖呼 than ôi! Có khi viết là 嗚呼.


meanings:
(văn) ① Kêu, la, la hét; ② Như 呼 (bộ 口): 鳴虖！ Than ôi!


meanings:
① Cũng như chữ mật 宓 hay chữ phục 伏.


meanings:
① Trống rỗng, vơi, hư hão. Trái lại với chữ thật 實. Như hư tình 虛情 tình hão, hư tự 虛字 chữ không chỉ về nghĩa đích thực. Vì thế vật gì trong rỗng không cũng gọi là hư. ||② Ðể trống. Như hư tả dĩ đãi 虛左以待 vẫn để trống bên trái để chờ (người hiền tài). ||③ Vơi, thiếu. Như doanh hư 盈虛 đầy vơi, thừa thiếu. Người nào khí huyết hư gọi là hư tổn 虛損. ||④ Khiêm hư, không có ý tự cho là đủ, còn cần phải học phải hỏi gọi là hư tâm 虛心 hay khiêm hư 謙虛. Trang Tử 莊子: Vô sở đắc văn chí giáo, cảm bất hư tâm 無所得聞至教，敢不虛心 chưa được nghe lời chỉ giáo, dám đâu chẳng trống lòng (để học thêm). ||⑤ Trang sức hão. Như hư trương thanh thế 虛張聲勢 phô trương thanh thế hão. ||⑥ Không có thực dụng. Như hư văn 虛文 văn sức hão huyền, không có thực dụng. Không có kết quả cũng gọi là hư. Như thử nguyện cánh hư 此願竟虛 điều nguyện ấy lại hão cả, thử hành bất hư 此行不虛 chuyến đi này không phải là không có kết quả. ||⑦ Nói về phần tinh thần không chỉ ra được. Như nét vẽ vô tình mà có thần là hư thần 虛神. Văn điểm một câu không vào đâu mà hay gọi là hư bút 虛筆. ||⑧ Khoảng trời không. Như lăng hư 淩虛 vượt lên trên không. ||⑨ Phàm sự gì không có nơi thiết thực đều gọi là hư. Như bộ hư 步虛 theo đuổi sự hão huyền, huyền hư 玄虛 huyền hoặc hư hão. ||⑩ Sao hư, một ngôi sao trong nhị thập bát tú. ||⑪ Hốc, lỗ hổng. ||⑫ Một âm là khư. Cái gò lớn. ||⑬ Chỗ ở.


meanings:
① Trống trải, trống rỗng, hư không, khoảng không: 凌虛 Vượt lên khoảng không; ② Giả, dối trá, không có thật, hư hão: 虛情 Tình hão; ③ (văn) Chừa trống, để trống (để đợi có người đến giúp): 故於待賢之車，常汲汲以虛左 Vì vậy nên cỗ xe cầu hiền, thường chăm chắm chừa về phía tả (Bình Ngô đại cáo); ④ (văn) Vơi, thiếu: 盈虛 Đầy vơi; ⑤ Nhút nhát, rụt rè: 心虛 Nơm nớp, ngại ngùng; ⑥ Yếu ớt: 她身子很虛 Chị ấy người rất yếu; ⑦ (văn) Hốc, lỗ hổng; ⑧ [Xu] Sao Hư (một ngôi sao trong nhị thập bát tú).


meanings:
(văn) ① Cái gò lớn (như 墟, bộ 土); ② Thành cũ, chốn hoang tàn; ③ Chợ; ④ Chỗ ở.


meanings:
① Hiệu của Thiền tăng Trí Ngu đời Tống. X. Trí Ngu. ② Hiệu của Thiền tăng Vĩnh Ninh đời Nguyên. X. Vĩnh Ninh.


meanings:
Còn gọi: Hư Đường Trí Ngu Thiền sư ngữ lục, Hư Đường Thiền sư ngữ lục, Hư Đường lục. Ngữ lục, 10 quyển, do Hư Đường Trí Ngu soạn vào đời Tống, là ngữ lục quan trọng của tông Lâm Tế, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 658. Nội dung bao gồm: Pháp ngữ của Hư Đường Trí Ngu, Kệ tụng, Thi văn. Từ quyển 7 về trước là lúc Hư Đường còn trụ thế, do đệ tử của sư ấn hành; còn 3 quyển sau là do Diệu Nguyên thu thập, ấn hành vào niên hiệu Hàm Thuần thứ 5 (1269) đời Tống.


vietnamese:
hư đường hoà thượng tụng cổ bình xướng chiết trung lục <đpb>


meanings:
Gọi đủ: Lâm Tuyền lão nhân bình xướng Đan Hà Thuần Thiền sư Tụng Cổ Hư Đường tập. Sách, 6 quyển, do Đan Hà Tử Thuần soạn vào đời Tống, Lâm Tuyền Tùng Luân bình xướng, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 124, trang 514. Tùng Luân trích ra 100 tắc tụng cổ từ Đan Hà Tử Thuần Thiền sư ngữ lục rồi biên tập lại, thêm vào phần thị chúng, trước ngữ, bình xướng để biểu đạt kiến giải về Tông thừa của sư, trở thành chỉ nam cho người tham học ngộ đạo. Sách được ấn hành vào niên hiệu Trinh Nguyên thứ 1 (1295) đời Nguyên.


vietnamese:
hư không vô cấu trì kim cương bồ tát <pqđtđ>

meanings:
5262虛空無垢持金剛，梵名 Gaganāmala-vajradhara，音譯誐誐娜摩羅縛日囉汰洛；西藏名 Rdo-rje-ḥdsin nam-mkhaḥ dri-ma-med-pa。又稱虛空無垢執金剛菩薩。爲密教大日經說會曼荼羅內眷屬十九執金剛之一。此尊持大日如來金剛智印，表「五轉」中「因」之德，亦即菩提心體；以菩提心體離一切煩惱戲論，淨如虛空，故稱虛空無垢。又爲胎藏界金剛手院第二行東邊第一位之菩薩，密號離染金剛。種子爲???（hūṃ）。形像爲身呈肉色，右手屈臂仰掌，指端向右；左手豎拳，持獨股杵，置於左胸前，面向右方，坐於赤蓮花上。〔大日經卷一住心品、大日經疏卷一、諸說不同記卷四、胎藏界七集卷上〕


vietnamese:
hư không vô biên xứ định kiến lập <pttđ>


vietnamese:
hư không vô biên xứ cận phần cập căn bản <pttđ>


vietnamese:
hư không vô biên siêu việt bồ tát <pqđtđ>

meanings:
5263虛空無邊超越，梵名 Gaganānanta-vikrama，西藏名 Nam-mkhaḥ-la rnam-par ḥgro-ba。又稱越無量虛空菩薩、虛空無邊遊步金剛菩薩、虛空遊步執金剛菩薩。係密教胎藏界金剛手院第二行第四位之菩薩。密號廣大金剛。三昧耶形爲三股杵。種子爲???（hūṃ）。其形像，身呈黃白色，右手屈臂，開肘仰掌，指頭向右；左手向內置於胸前，持三股杵；豎右膝，交趺坐於赤蓮花上。衣之前端，繫於左肘而下垂。印相爲持地印。〔大日經卷一住心品、大日經疏卷一、諸說不同記卷四〕


meanings:
（梵 Ākāśa-garbha、Gagana-gañja，藏 Nam-mkhaḥi-sñin-po、Nam-mkhaḥ-mdsed）漢譯又稱虛空光等菩薩。相傳此菩薩所具之福智二藏無量無邊，猶如虛空，因此乃有此名。<#>依《虛空藏菩薩神咒經》所載，世尊對此菩薩甚爲贊嘆，該經雲（大正13·657a）︰‘虛空藏菩薩（中略）禪定如海，淨戒如山，智如虛空，精進如風，忍如金剛，慧如恒沙。（中略）其身即是諸佛法器，（中略）諸天眼目，人之正導，畜生所依、餓鬼所歸，地獄救護衆生法器。（中略）應受一切衆生最勝供養。’可見此一菩薩功德之殊勝。<#>依佛典所載，虛空藏菩薩對一切衆生甚爲慈湣，常加護持。如果有人赤誠、如法地禮拜過去世三十五佛之後，再別稱大悲虛空藏菩薩名號，則此菩薩當會現身加以庇佑。依《觀虛空藏菩薩經》的描述，他的形像是‘頂上有如意珠，作紫金色。若見如意珠，即見天冠。此天冠中有三十五佛像現。如意珠有十方佛像現。菩薩身長二十由旬，若現大身，與觀世音等。’關于此菩薩之住處，依《大方等大集經》卷十四所載，此菩薩住在東方大莊嚴世界之一寶莊嚴佛所。曾與十二億菩薩俱來娑婆國土，對釋尊發出諸問，幷述說種種法義。依《虛空藏菩薩經》所載，此菩薩住在西方一切香集依世界之勝華敷藏佛所。曾與十八億菩薩來詣娑婆世界，說破惡業障陀羅尼，令衆生得福德，諸願滿足。<#>在密教中，此菩薩爲胎藏界曼荼羅虛空藏院之主尊，釋迦院釋迦之右方脅士，亦爲金剛界賢劫十六尊之一。<#>在我國佛教界，‘虛空藏菩薩咒’也是佛教徒常持誦的真言。一般人總以爲該咒的特色是增長記憶力。實則虛空藏菩薩的慈悲、方便與願力，與觀世音菩薩都甚爲相似。經典曾說他‘爲諸衆生成就大慈，常化衆生而無休息。’可見增長衆生的記憶力，只不過是其無量菩薩行願的一小部分而已。<#>八世紀時，虛空藏信仰傳入日本，僧侶間頗盛行虛空藏求聞持法以增進記憶力，日僧空海即曾修此法。而在民間，也普遍信仰虛空藏菩薩能增進福德、智慧，消除灾害。此菩薩在日本所受的信奉，其熱烈程度較中國猶有過之。<#>◎附一︰〈虛空藏菩薩經〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>《虛空藏菩薩經》（梵Ākāśagarbha-sūtra，藏Nam-mkhaḥi-sñiṅ-poḥi mdo），一卷。姚秦·佛陀耶舍譯。又稱《虛空藏經》、《虛空藏神咒經》。收在《大正藏》第十三册。內容叙述佛住佉羅底翅山時，虛空藏菩薩從西方一切香集依世界的勝華敷藏佛所來詣，以其神力變娑婆世界爲淨土，令一切大衆兩手皆有如意摩尼珠，其珠內出大光明，遍照世界，幷奏天樂，出種種寶。其次複說除病、得福等諸陀羅尼，謂念此菩薩可得憶持不忘力，可圓滿諸願。<#>本經之同本異譯有《虛空藏菩薩神咒經》一卷（劉宋·曇摩蜜多譯）、《虛空光等菩薩經》二卷（隋·闍那崛多譯）等。西藏所譯與漢譯經文大同小異，其中與闍那崛多譯本雷同之處頗多。但卷末之神咒以下，漢譯諸本今仍保存，藏譯經文此段則已佚失，如陀羅尼也僅存正念三昧陀羅尼（dran daṅ tiṅ-ṅe-ḥdsin）。<#>◎附二︰〈虛空藏菩薩法〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>虛空藏菩薩法是指以虛空藏菩薩爲本尊而修的秘法。簡稱虛空藏法。即依不空所譯《大虛空藏菩薩念誦法》，通修福德、智慧、音聲之法。《大虛空藏菩薩念誦法》雲（大正20·603a）︰<#>‘我今依瑜伽金剛頂經，說寶部虛空藏菩薩真言教法，爲湣念在家出家薄福少德乏少資具者，所求世間、出世間勝願多不遂意。若依此教法修行，業報等障皆悉消除，福德增長，心神適悅，淨信大乘，利樂有情，心無退轉，世間、出世間所有財寶悉皆獲得，于一切衆生能作利益，一稱一念所得福聚尚猶虛空，何况作意如法修持。所願必獲殊勝成就。’<#>◎附三︰〈虛空藏求聞持法〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>《虛空藏求聞持法》，一卷。唐·善無畏于開元五年（717）在西明寺菩提院譯出。具稱《虛空藏菩薩能滿諸願最勝心陀羅尼求聞持法》。又稱《虛空藏菩薩求聞持法經》、《求聞持經》、《求聞持儀軌》。收在《大正藏》第二十册。別出于《金剛頂經》〈成就一切義品〉，內容乃爲求聞持者解說能滿諸願最勝心陀羅尼，幷述及壇法與印法。現行之求聞持法，即依此經而來。<#>［參考資料］　《虛空藏菩薩神咒經》；《虛空孕菩薩經》；《金剛頂瑜伽中略出念誦經》卷三；《聖虛空藏菩薩陀羅尼經》；《般若理趣經》；《大日經疏》卷五、卷十。<#>


meanings:
5264虛空藏，梵名 Ākāśa-garbha（音譯阿迦捨蘗婆）, Gagana-gañja（音譯誐誐曩彥惹），西藏名 Nan-mkhaḥi-sñiṅ-po, Nam-mkhaḥ-mdsod；即福、智二藏無量，等如虛空，廣大無邊之意。又作虛空孕菩薩。此菩薩流出無量之法寶，普施所欲者，利樂眾生。係密教胎藏界曼荼羅虛空藏院之主尊、現圖胎藏曼荼羅釋迦院之釋迦右方脅侍、金剛界曼荼羅賢劫十六尊之一。　(一)虛空藏院主尊，其形像，身呈肉色，頭戴五佛冠，右手屈臂持劍，劍緣有光焰；左手置於腰側，握拳持蓮，蓮上有如意寶珠，坐於寶蓮華上。其所持之寶珠、劍，即表福智二門。密號如意金剛。種子爲???（i）。三昧耶形爲慧刀。(二)釋迦院之脅侍，其形像，右手豎掌，屈食、中指，執白拂；左手覆拳安於臍，持蓮花，蓮上有綠珠；披天衣，立於一平敷之蓮華座，面稍向左。密號無盡金剛。種子爲???（ā）。三昧耶形爲蓮上綠珠。(三)金剛界賢劫十六尊之一，此菩薩位於外院方壇南方四尊之第三位，又稱金剛幢菩薩、寶幢菩薩。其形像，身呈白肉色，左手握拳，按於腰上；右手持蓮，蓮上有寶珠。密號富貴金剛、圓滿金剛。種子爲???（ā）。三昧耶形爲三瓣寶珠。印相爲金剛縛，即二食指作寶瓶狀，二拇指並豎。〔大方等大集經卷十四虛空藏品、虛空菩薩經、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷三、般若理趣經、大日經疏卷五、卷十、兩部曼荼羅義記卷三、卷四、現圖曼荼羅金剛界諸尊便覽卷二〕


vietnamese:
hư không tạng bồ tát vấn thất phật đà la ni chú kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of the Space-Store Bodhisattva's Questions to Seven Buddhas


vietnamese:
hư không tạng bồ tát vấn thất phật đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
hư không tạng bồ tát thần chú kinh <đpb>


meanings:
5266請參閱 虛空藏菩薩經 [1]請參閱 虛空藏求聞持法 [1]請參閱 虛空藏求聞持法 梵名 Ākāśagarbha-sūtra。全一卷。姚秦佛陀耶舍譯。又稱虛空藏經、虛空藏菩薩神咒經。收於大正藏第十三冊。本經述說佛陀住佉羅底翅山時，虛空藏菩薩從西方一切香集依世界之勝華敷藏佛所來詣，以神力變娑婆世界爲淨土，大眾兩手皆有如意摩尼寶珠，由其珠內流現種種寶。次說除病得福之諸陀羅尼，及念此菩薩可得憶持不忘之力用，並圓滿諸願。劉宋曇摩蜜多譯之虛空藏菩薩神咒經一卷、隋代闍那崛多譯之虛空孕菩薩經二卷，皆爲本經之同本異譯。〔出三藏記集卷二、開元釋教錄卷四〕


vietnamese:
hư không tạng bồ tát năng mãn chư nguyện tối thắng tâm đà la ni cầu văn trì pháp <cm>

meanings:
(title) Method of the Victorious, Essential Dharāṇi for Having Wishes Heard by Space-Store, the Bodhisattva Who Can Fulfill Requests


vietnamese:
hư không tạng bồ tát đà la ni kinh <đpb>


meanings:
5264 請參閱 虛空藏求聞持法 [1]密教胎藏界曼荼羅十二大院之第十院。位於持明院下方。以虛空藏菩薩爲主尊，故稱虛空藏院。此院表悲智合一，包藏萬德，能從眾生授一切寶，兼具智德，而 以福德爲本。虛空藏菩薩之右手持劍表智德；左手持蓮花表福德。院內有二十八尊，中央爲虛空藏菩薩，其左右諸尊復分上下兩段羅列。上段爲十波羅蜜菩薩，右方即檀、戒、忍、進、禪五菩薩之福門，左方爲般若、方便、願、力、智五菩薩之智門。下段左方則有無垢逝、蘇婆呼、金剛針、蘇悉地羯羅、曼荼羅，下段右方爲共發意轉輪、生念處、忿怒鉤、不空鉤等菩薩。而右端千手觀音以蓮華部之觀音院爲因行所生之果德，左端金剛藏王菩薩以金剛部之金剛手院爲因行所生之果德。另有以千手、金剛藏二尊及其眷屬別開二院之說，以虛空藏爲佛部，與兩端二尊共於此院表胎藏界三部之德。〔大日經卷一具緣品、卷四密印品、不空羂索經卷九〕（參閱「胎藏界曼荼羅」3935、「曼荼羅」4400）


meanings:
(1196-1277) Thiền tăng sống vào cuối đời Tống đầu đời Nguyên, họ Sử, tên Phổ Độ, người xứ Giang Đô (nay là huyện Dương Châu, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thiết Ngưu. Sư trụ chùa Bán Sơn ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh) sau dời đến ở các chùa: Kim Sơn, Lộc Uyển, Thừa Thiên.


meanings:
Biểu thị trạng thái xa lìa tất cả vọng chấp biên kiến, được tự do tự tại.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Hi Lăng đời Nguyên. X. Hi Lăng.


meanings:
5268（1840～1959）湖南湘鄉人，俗姓蕭。名古巖，字德清。爲民國以來，傳法曹洞，兼嗣臨濟，中興雲門，匡扶法眼，延續溈仰，以一身而繫五宗法脈之禪宗大德。十九歲，於褔建鼓山湧泉寺依常開老人出家，次年依妙蓮和尚受具足戒。其後，四處行腳名山，參訪學道，行蹤遍及四川、西康、西藏、印度、錫蘭、緬甸等地。四十三歲發心朝拜五臺山，以報父母深恩，由普陀山法華庵起香，三步一拜，歷經三年，備受饑寒，三次大病，奄奄待斃，皆蒙文殊菩薩感應相救，終拜抵五臺顯通寺。　五十六歲，在江蘇高旻寺，因沸水濺手，致使茶杯落地，而頓斷疑根，徹悟本來。六十一歲嘗隨清末兩宮西幸，啟建祝聖護國消災法會。事畢即潛隱終南山，更名虛雲，號幻遊。後往檳榔嶼、馬六甲、吉隆坡、臺灣等地講經弘化。六十八歲於泰國講經時，曾入定九日，轟動泰京。其後曾爲護國祝聖禪寺入京請藏。亦曾說服滇軍協統李根源，消弭逐僧毀寺之禍。並調停漢藏糾紛，招撫盜匪，爲民除去戰禍。在滇中闡教十八年。九十歲始離滇返鼓山任住持。　一百零九歲時在香港弘法。後因懷抱護教救僧悲願，乃於次年返回大陸。民國四十年（1951），師一百一十二歲，春戒期間，共匪擾劫雲門，弟子妙雲被毆致死，師自身亦屢遭毒打，筋骨斷折，至於昏厥。未久病發，趺坐如故，止食九日，遂有神遊兜率、侍聽彌勒講經之事。匪徒訝其不死而懾伏，乃不再續擾。　晚年駐錫江西雲居山，曾拒任中共「中國佛教協會」會長。四十八年秋於雲居山示寂，世壽一百二十，僧臘一百零一。　綜其一生，凡淨、苦、孝、忍、定、捨、悲、異、方便、無畏、不放逸諸行，無不奉持。因嘆宗風淪墜，道場廢圯，律教無聞，乃發願振興十方叢林，重建古剎。其所興復之著名道場有：雲南華亭寺（雲棲）、雞足祝聖禪寺、曹溪南華叢林、福建鼓山湧泉寺、廣東曲江雲門禪寺、江西雲居真如禪寺等，所重建之大小寺院庵堂共八十餘處。每處皆於竣工時，覓一住持任之，然後悄然退隱。師雖爲禪宗巨匠，然亦每教人老實念佛。其所撰楞嚴經玄要、法華經略疏、遺教經註釋、圓覺經玄義、心經解等書，於雲門事變時，盡被奪去，今僅存法語、開示、書問、詩歌等文字，後人編爲「虛雲和尚法彙」一書。〔虛雲和尚法彙、虛雲老和尚事略（蘇芬）〕


meanings:
(1840-1959) Tăng nhân hiện đại, họ Tiêu, ban đầu tên Cổ Nham, tự Đức Thanh, biệt hiệu Huyễn Du. Nguyên quán Tương Hương, Hồ Nam, sinh ở Tuyền Châu, Phúc Kiến, Trung Quốc. Sư từng tham học ở các chùa nổi tiếng: Cao Mân, Thiên Đồng, Thiên Ninh và trùng tu các ngôi tự viện: Hoa Đình, Nam Hoa, Chân Như. Tác phẩm: Hư Vân Hoà thượng Pháp Vựng, Hư Vân Hoà thượng Khai Thị lục và trên 300 bài kệ.


meanings:
① Tù binh. Bắt sống được quân địch gọi là [b]lỗ' 虜, chém đầu được quân giặc gọi là hoạch 獲. Cũng dùng làm tiếng mắng nhiếc, như ta nói quân mọi rợ, đồ nô lệ, v.v.


meanings:
① Bắt sống. Xem 俘虜 [fúlư]; ② (văn) Lấy được, cướp được; ③ (văn) Tù binh: 斬首捕虜十餘萬 Chém đầu và bắt hơn một vạn tù binh (Diêm thiết luận). (Ngr) Quân mọi rợ, đồ nô lệ, bọn giặc (tiếng dùng để chửi); 如何逆虜來侵犯？ Cớ sao bọn giặc dám đến xâm phạm? (Lí Thường Kiệt); 虜中我指 Bọn giặc bắn trúng ngón chân ta (Sử kí).


meanings:
① Ðo đắn, dự liệu. ||② Sự lo. Như tại tại khả ngu 在在可虞 đâu đâu cũng đều đáng lo cả. ||③ Yên vui. ||④ Nhà Ngu 虞 (trong khoảng 2697-2033 trước Tây lịch). Vua Thuấn 舜 được vua Nghiêu 堯 trao ngôi vua gọi là nhà Ngu. ||⑤ Nước Ngu, chỗ con cháu vua Thuấn ở. ||⑥ Họ Ngu. ||⑦ Tế Ngu, tế yên vị. ||⑧ Lầm. ||⑨ Quan lại coi việc núi chằm.


meanings:
(văn) ① Dự đoán, dự liệu, ước đoán; ② Lo lắng: 無凍餒之虞 Không phải lo đói rét; 在在可虞 Đâu đâu cũng đáng lo cả; ③ Lừa bịp: 爾虞我詐 Lừa gạt dối trá nhau; ④ (văn) Tế ngu (tế yên vị); ⑤ (văn) Lầm; ⑥ (văn) Quan coi việc núi chằm; ⑦ [Yú] Nhà Ngu (tên triều đại do vua Thuấn dựng nên); ⑧ [Yú] Nước Ngu (đời Chu, Trung Quốc); ⑨ [Yú] (Họ) Ngu.


meanings:
① Kêu gào, gào khóc. ||② Một âm là hiệu. Tên hiệu, danh hiệu, niên hiệu. ||③ Hiệu lệnh. ||③ Dấu hiệu. ||④ Ra hiệu lệnh.


meanings:
① Hét, thét, gào, gào thét, gào khóc, kêu to: 呼號 Hò hét, kêu gào; ② Khóc gào, gào khóc: 哀號 Khóc gào thê thảm. Xem 號 [hào].


meanings:
① Hiệu, tên, tên hiệu, danh hiệu: 國號 Quốc hiệu, tên nước; 記號 Kí hiệu, dấu hiệu; 暗號 Ám hiệu; 年號 Niên hiệu; 孔明是諸葛亮的號 Khổng Minh là hiệu của Gia Cát Lượng; ② Cửa hàng, cửa hiệu, hiệu: 商號 Hiệu buôn, cửa hàng; 分號 Cửa hàng chi nhánh; ③ Dấu, dấu hiệu: 問號 Dấu hỏi; 擊掌爲號 Vỗ tay làm dấu hiệu; ④ Số: 第三號 Số thứ ba; 編號 Đánh số; ⑤ Cỡ, hạng: 大號 Cỡ lớn; 中號 Cỡ vừa; ⑥ Ngày, mồng: 五月一號是國際勞動節 Mồng 1 tháng 5 là ngày Quốc tế lao động; ⑦ Hiệu lệnh, tiếng kèn: 吹號 Thổi kèn; 沖鋒號 Tiếng kèn xung phong; ⑧ (văn) Ra hiệu lệnh. Xem 號 [háo].


meanings:
(term) Raurava-narakaḥ, the hell of screaming


meanings:
① Cái giá treo chuông treo khánh, khắc loài mãnh thú ở trên. ||② Ghế cao.


meanings:
(văn) ① Cây trụ đứng hai bên cái giá treo chuông, khánh; ② Cái bàn nhỏ hơi cao đặt ở trước giường nằm.


meanings:
① Nước Quắc. Cũng đọc là chữ quách.


meanings:
① Nước Quắc (một nước thời Chu ở Trung Quốc); ② (Họ) Quắc.


meanings:
① Thiếu. Như nguyệt khuy 月虧 mặt trăng khuyết. Nguyệt hữu doanh khuy 月有盈虧 trăng có khi đầy khi khuyết. Tình có chỗ không thực gọi là khuy tâm 虧心. ||② Giảm bớt.


meanings:
① Hao hụt, thiệt thòi, thua lỗ, vơi, khuyết: 月有盈虧 Trăng có lúc tròn lúc khuyết; 吃虧 Bị thiệt thòi; ② Thiếu, kém, đuối: 理虧 Đuối lí; 血虧 Thiếu máu; ③ May mà, may nhờ: 多虧您相助，我們得以成功 May nhờ có ông giúp chúng tôi mới được thành công; ④ Thế mà (nói lật ngược với ý mỉa mai): 虧你還是哥哥，一點也不會讓着弟弟 Mày thế mà cũng gọi là làm anh à, chẳng biết nhường nhịn em chút nào; 虧他說得出口 Nó nói thế mà chẳng biết ngượng mồm; ⑤ Phụ, phụ lòng: 人不虧地，地不虧人 Người không phụ đất, đất không phụ người; 我們不會虧待你的 Chúng tôi không bất công với anh đâu; ⑥ (văn) Giảm bớt.


meanings:
(văn) ① Hổ ruồi (một loài nhện ăn ruồi); ② 【虩虩】 khích khích [xìxì] Nơm nớp, phập phồng (lo sợ).


meanings:
① Nguyên là chữ 虺, ngày xưa tục mượn thay chữ 蟲: loài sâu bọ.


meanings:
① Như 𧈤; ② Loài sâu bọ (ngày xưa dùng thay cho chữ 蟲, nay cũng là thể giản tả của 蟲).


meanings:
① Con rồng có sừng gọi là cầu long 虯龍.


meanings:
① Cái cầu vồng. Nguyễn Du 阮攸: Bạch hồng quán nhật thiên man man 白虹貫日天漫漫 (Kinh Kha cố lí 荊軻故里) cầu vồng trắng vắt ngang mặt trời, bầu trời mênh mang.


meanings:
① Con rắn hổ mang. ||② Con rắn con. ||③ Một âm là hôi. Hôi đồi 虺隤 ốm, mỏi mệt.


meanings:
① Bệnh; ② Chán nản. 【虺隤】hôi đồi [huitúi] (văn) a. Mắc bệnh, đau ốm; b. Chán nản; c. Mệt mỏi: 陟彼崔嵬，我馬虺隤 Leo lên ngọn núi đất có lẫn đá kia, ngựa ta mệt mỏi (Thi Kinh: Chu Nam, Quyền nhĩ).


meanings:
① Một loại rắn độc (nói trong sách cổ); ② (văn) Rắn con.


meanings:
Con bọ chét. 【虼 螂】khất lang [gèláng] (động) Bọ hung;【虼蚤】khất tảo [gèzao] (khn) Bọ chét, bọ chó.


meanings:
【蚇蠖】xích hoạch [chêhuò] ① (động) Sâu đo. Cv. 尺蠖; ② Co duỗi.


meanings:
① Con muỗi. Có một thứ muỗi vàng đốt người hay lây bệnh sốt rét gọi là ngược môi văn 瘧媒蚊 muỗi nọc sốt rét. Nguyễn Du 阮攸: Hư trướng tụ văn thanh 虛帳聚蚊聲 (Quế Lâm công quán 桂林公館) màn thưa tiếng muỗi vo ve.


meanings:
Muỗi: 瘧媒蚊 Muỗi truyền bệnh sốt rét; 蚊子叮人 Muỗi đốt người.


meanings:
Còn gọi: Văn toản thiết ngưu. Con muỗi đáp trên con trâu sắt để đốt. Dụ cho chỗ chẳng thể mở miệng, chỗ chẳng thể nói đến được. Chương Thiền sư Đạo Khuông trong CĐTĐL q. 21 ghi: »僧 問： 如 何 是 西 來 意？ 師 曰：蚊 子 上 鐵 牛。 – Tăng hỏi: Thế nào là ý chỉ Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Con muỗi đáp trên mình trâu sắt để chích, đốt«.


meanings:
① Con ve, giống như con ong, sắc đen, cánh mỏng, hay đốt người.


meanings:
① Con trai, trong thịt trai có chất nhớt dính tích mãi thành ra ngọc trai.


meanings:
Con trai: 蚌珠 Ngọc trai, hạt trai, hạt châu; 蚌鷸相持，漁翁得利 Trai và cò giằng co nhau, ngư ông hưởng lợi. Xem 蚌 [bèng].


meanings:
【蚌埠】Bạng Phụ [Bèngbù] Bạng Phụ (tên một thành phố ở tỉnh An Huy, Trung Quốc). Xem 蚌 [bàng].


meanings:
Thiền pháp nêu rõ chân diện mục của bậc pháp sư Thiền tông, giống như thấy rõ ruột gan của con sò (Bạng cáp: con sò). Tắc 18, Vô Môn Quan (Đại 48, 295 trung) ghi: »洞 山 老 人、參 得 些 蚌 蛤 禪。 – Ông già Động Sơn, tham được chút ít Bạng cáp thiền«.


meanings:
① Sâu bò, cái dáng con sâu bò ngoằn ngoèo.


meanings:
① Tục dùng như chữ tàm 蠶, nguyên là chữ điến là giống giun.


meanings:
【蚜蟲】nha trùng [yáchóng] Loài rệp (hút nhựa cây – Aphis): 棉蚜蟲 Rệp bông. Cg. 膩蟲 [nìchóng].


meanings:
① Bọ chét, con rệp. ||② Sớm, cùng nghĩa với chữ tảo 早.


meanings:
① Rệp, bọ chét.【咷蚤】khiêu tảo [tiàozăo] Bọ chó, bọ chét; ② (văn) Buổi sớm, sớm (như 早, bộ 日).


meanings:
Con trăn. 【蚦蛇】nhiêm xà [ránshé] Con trăn.


meanings:
① Cáp giới 蛤蚧 con cắc kè (tắc kè), dùng làm thuốc.


meanings:
① Thanh phù 青蚨 một thứ sâu ở dưới nước. Sách Sưu Thần Kí 搜神記 nói rằng hễ bắt con nó thì mẹ nó tự nhiên bay lại, đem bắt mẹ nó giết chết xát vào đồng tiền, giết con trát vào dây xâu tiền, thì vứt tiền đi tự nhiên tiền lại về, vì thế tục gọi tiền là thanh phù.


meanings:
(văn) Một loài bọ ở dưới nước. Cg. 青蚨 [qingfú].


meanings:
① Ngây ngô, tả cái dáng vô tri thức. ||② Si Vưu 蚩尤 vua nước Cửu Lê ngày xưa sinh việc binh qua, chế ra giáo mác cung nỏ quấy rối chư hầu, bị vua Hoàng Đế 黃帝 đánh chết.


meanings:
(văn) ① Ngu đần, ngây ngô, ngốc nghếch, ngờ nghệch: 氓之蚩蚩 Có một người ngờ nghệch (Thi Kinh); ② Cười cợt; ③ Xấu xí; ④ Một loài côn trùng; ⑤ 【蚩尤】Xi Vưu [Chiyóu] Xi Vưu (tên một ông vua hiếu chiến của nước Cửu Lệ thời xưa, theo truyền thuyết bị Hoàng Đế đánh chết).


meanings:
① Khoa đẩu 蝌蚪 con nòng nọc. ||② Lối chữ ngày xưa giống con nòng nọc nên gọi là khoa đẩu văn 蝌蚪文. Còn viết là 科斗文.


meanings:
① Du diên 蚰蜒 một thứ sâu bọ đầu có sừng, chân dài.


meanings:
Động vật nhiều chân. 【蚰蜒】du diên [yóuyán] Một loài côn trùng đầu có sừng, chân dài.


meanings:
① Trách mãnh 蚱蜢 con châu chấu cắn hại lá lúa.


meanings:
【蚱蜢】trách mãnh [zhàmâng] (Con) châu chấu.


meanings:
① Con sò. Tục gọi là ngoã lăng tử 瓦楞子.


meanings:
(động) Sò: 紅蚶 Sò huyết.【蚶子】ham tử [hanzi] Sò, con sò. Cg. 魁蛤 [kuígé], 蚶蛤 [hangé], 瓦楞子 [wàlíngzi], 瓦壟子 [wălôngzi].


meanings:
① Mã huyền 馬蚿 một thứ sâu dài cỡ hơn một tấc, mình như cái ống tròn, có từng đốt, mỗi đốt có hai chân, động đến đâu thì co lại như con ốc có mùi như dầu thơm, nên tục gọi là hương du trùng 香油虫.


meanings:
【馬蚿】mã huyền [măxuán] Một loài sâu tròn dài, có mùi thơm. Cg. 香蚰蚿 [xiang yóu xuán].


meanings:
① Con mọt khoét. ||② Vật gì bị sâu mọt cắn cũng gọi là chú.


meanings:
① (Con) mọt.【蛀 蟲】chú trùng [zhùchóng] (Con) mọt; ② (Mọt) ăn, nghiến: 這塊木板被蟲蛀了一個大窟窿 Miếng gỗ này bị mọt ăn một lỗ to.


meanings:
① (văn) Con ve sầu; ② 【蛁蟟】điêu liêu [diaoliáo] Một loài ve sầu (thân dài chừng một tấc, màu lục, có vằn đen, xuất hiện trong tháng 7-8).


meanings:
① Lâu cô 螻蛄 con dế, một thứ sâu ở lỗ giống như con dế mèn làm hại lúa và nho. ||② Huệ cô 蟪蛄 một loại ve sầu nhỏ.


meanings:
【蛅北】chiêm tư [zhansi] ① Ấu trùng của loài côn trùng thuộc bộ lân xí; ② Sâu róm ăn lá cây. Cv. 蛅蟴.


meanings:
① Con giòi, do trứng ruồi nhặng nở ra. ||② Váng rượu.


meanings:
① Dòi (giòi) (ruồi, nhặng); ② (văn) Váng rượu.


meanings:
① Con rắn. Một năm lột xác một lần gọi là xà thoái 蛇退. ||② Dùng để tỉ dụ kẻ độc ngầm. Như Phật khẩu xà tâm 佛口蛇心 miệng Phật tâm xà, kẻ hung ác gọi là phong thỉ trường xà 封豕長蛇 lợn lớn rắn dài. ||③ Một âm là di. Ủy di 委蛇 uỷ khúc mà vẫn tự đắc, thong dong.


meanings:
① Con rắn: 蝮蛇 Rắn hổ mang; ② (Ngb) Độc ác, nham hiểm: 口佛心蛇 Khẩu Phật tâm xà; 封豕長蛇 Lợn lớn rắn dài, (Ngb) Kẻ hung ác. Xem 蛇 [yí].


meanings:
① Tinh linh 蜻蛉 một giống như con chuồn chuồn nhưng không bay xa được.


meanings:
① Một giống mán ở phương nam. Xem chữ 蜑. ||② Tục dùng như chữ noãn 卵 trứng các loài chim.


meanings:
① Trứng: 鴨蛋 Trứng vịt; ② Cục, hòn: 石蛋 Hòn đá; 驢類蛋兒 (Cục) cứt lừa; 泥蛋兒 Hòn đất.


meanings:
①【蛐蛐兒】khúc khúc nhi [ququr] Con dế; ② 【蛐蟮】khúc thiện [qushàn] Xem 曲蟮 [qushàn].


meanings:
① Tưu mâu 蝤蛑 cua gai, một loài cua bể.


meanings:
① Con giun ở trong bụng các giống động vật. Có khi viết là 蚘.


meanings:
【蛔蟲】hồi trùng [huíchóng] (động) Giun đũa.


meanings:
① Một thứ sâu làm hại lúa. Người Việt gọi là mễ ngưu 米牛, người Thiệu gọi là mễ tượng 米象, người Tô gọi là dạng tử 蛘子, nguyên là chữ 蝆.


meanings:
(động) (Một loại) bọ trong gạo. Cg. 米牛 [mêniú], 米象 [mêxiàng].


meanings:
① Một giống động vật có xương sống, ở được cả nước cả cạn. Con ếch tục gọi là kim tuyến oa 金線蛙, là điền kê 田雞, là thuỷ kê tử 水雞子. Con chẫu gọi là thanh oa 青蛙, lại gọi là vũ oa 雨蛙. Con cóc gọi là thiềm thừ 蟾蜍. Ễnh ương gọi là hà mô 蝦蟆. Giống ếch, giống chẫu hay kêu hay giận cho nên tiếng nhạc dâm gọi là oa thanh 蛙聲, phát cáu gọi là oa nộ 蛙怒.


meanings:
Con nhái, ếch, ếch nhái: 井底之蛙 Ếch ngồi đáy giếng.


meanings:
① Tri chu 蜘蛛 con nhện. Ta gọi là chữ thù.


meanings:
Con thuồng luồng. 【蛟龍】giao long [jiaolóng] Con thuồng luồng.


meanings:
(văn) ① 【蛣蜣】kiết khương [jiéqiang] Bọ hung; ② 【蛣蟩】kiết quyết [jiéjué] Con bọ gậy, con loăng quăng (ấu trùng của muỗi). Như 孑孓 [jiéjué] (bộ 子).


meanings:
① Con hầu nhỏ. Tục gọi là cáp lị 蛤蜊. ||② Văn cáp 文蛤 con nghêu, vỏ nó tán ra gọi là cáp phấn 蛤粉 dùng làm thuốc. ||③ Cáp giới 蛤蚧 con cắc kè.


meanings:
① Loài trai sò: 文蛤 Con nghêu; ② 【蛤蚧】cáp giới [géjiè] (động) Cắc kè, tắc kè. Xem 蛤 [há].


meanings:
【蛤蟆】cáp mô [háma] (động) Cóc, ếch, nhái (tên gọi chung). Cv. 蝍蟆.


meanings:
① Con sâu lúa. ||② Tên riêng con dế mèn. ||③ Con châu chấu. ||④ Cung cung 蛩蛩 một giống thú như con ngựa ở Bắc Hải. ||⑤ Lo lắng âm thầm.


meanings:
(văn) Con mã lục (một loại côn trùng thân tròn dài, có nhiều chân, có thể dùng làm thuốc).


meanings:
① (cũ) Con dế; ② Con châu chấu; ③ 【蛩蛩】 cùng cùng [qióngqióng] a. Một giống thú giống như con ngựa ở Bắc Hải; b. (văn) Lo lắng, sợ hãi.


meanings:
① Con đỉa. Có khi gọi là thuỷ điệt 水蛭. Thứ lớn gọi là mã điệt 馬蛭, tục gọi là mã hoàng 馬蟥.


meanings:
① Đỉa: 水蛭 Đỉa. Cg. 螞蟥 [măhuáng], 水蛭 [shuêzhì]; ② Sán lá: 肝蛭病 Bệnh sán lá gan.


meanings:
① Tiêu sao 蠨蛸 giống nhện cao cẳng.


meanings:
① Con dộng (nhộng). Thứ sâu nào biến tướng như loài tằm thì lúc còn ở trong kén đều gọi là dũng cả.


meanings:
① Kiệp điệp 蛺蝶. Xem chữ điệp 蝶. Cũng đọc là chữ hiệp.


meanings:
① Xác các loài sâu lột ra. Như thiền thuế 蟬蛻 xác ve.


meanings:
① Xác, vỏ, lốt (phần bọc ngoài của một số động vật): 蛇蛻 Lốt rắn; 蛇蛻 Xác ve; ② Đổi lốt, lột xác: 蛇蛻皮 Rắn thay lốt. (Ngb) Biến chất, thoái hoá: 蛻化分子 Phần tử biến chất (thoái hoá): 思想蛻化 Tư tưởng thoái hoá.


meanings:
① Xa ngao 蛼螯. Xem chữ ngao 螯.


meanings:
① Con ngài, thứ sâu nào giống như con ngài đều gọi là nga. ||② Đàn bà con gái lông mày nhỏ gọi là nga mi 蛾眉 mày ngài. Có khi gọi tắt là nga. Như song nga 雙蛾 hai hàng lông mày. Một âm là nghĩ.


meanings:
Núi nằm trong địa phận huyện Nga Mi tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc; bao gồm Đại Nga Sơn, Nhị Nga Sơn, Tam Nga Sơn. Trong ấy Đại Nga Sơn là núi chính, cách mặt biển 3.099m, cao lớn hùng vĩ. Chu vi khoảng vài trăm dặm, núi non trùng điệp. Thế núi uốn lượn quanh co như mày ngài nhặt mà dài nên được gọi là Nga Mi. Tương truyền nơi đây là đạo tràng thuyết pháp linh hiển của Bồ Tát Phổ Hiền. Theo lịch sử ở núi Nga Mi, những vị được truyền pháp phần lớn là thiền tăng. Các vị như: Triệu Châu Tùng Thẩm, Hoàng Bá Hi Vận, Nam Tuyền Phổ Nguyện đều có đến núi này. Những năm cuối đời Đường, Thiền sư Huệ Thông trụ núi này, sáng lập chùa Hắc Thuỷ, còn trùng tu vài ngôi chùa Phật, khiến cho Phật giáo tại núi Nga Mi hưng thạnh trở lại. Vào triều vua đời Tống rất xem trọng sự phát triển Phật giáo núi Nga Mi, ra lệnh dựng tượng Bồ Tát Phổ Hiền bằng đồng, hiện còn đặt trong chùa Vạn Niên, vua còn ban cho ca sa, chuông đồng, bình bát. Trong 2 đời Minh và Thanh là thời kì Phật giáo Thiền tông phát triển tột bực. Đời Minh xây cất xong: Hội Tông Đường, Đại Nga Tự, Tiên Phong Tự, Kim đảnh Hoa Tạng Tự. Đầu đời Thanh, Quán Chi và Khả Văn, cùng với Thầy của họ là Phá Sơn Hải Minh sáng lập chùa Phục Hổ. Núi Nga Mi vốn có hơn 70 ngôi tự viện. Về sau trải qua bao phen hưng phế, hiện còn vài ngôi thiền tự nổi tiếng hơn cả là: Báo Quốc Tự, Vạn Niên Tự, Hồng Xuân Bình.


meanings:
① Lúc con ngài, con bướm con như con sâu nhỏ gọi là thục. ||② Đất Thục 蜀, nước Thục 蜀 (221-264), thuộc tỉnh Tứ Xuyên 四川 bây giờ. ||③ Cô độc. ||④ Đồ thờ.


meanings:
① (văn) Ấu trùng của con bướm; ② (văn) Cô độc; ③ (văn) Đồ thờ; ④ [Shư] Nước Thục (thời xưa ở Trung Quốc); ⑤ [Shư] Tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc) (gọi tắt).


meanings:
① Con ong. ||② Tướng mạo hung ác. Như phong mục sài thanh 蜂目豺聲 mặt ong tiếng chó sói, hình dung kẻ độc ác. ||③ Đông. Nhiều. Như đạo tặc phong khởi 盜賊蜂起 trộm giặc nổi như ong.


meanings:
① (động) Con ong: 養蜂 Nuôi ong; 蜜蜂 Mật ong; ② (Ví) từng đàn, từng đám, từng bầy, đông nhiều (như ong) nổi lên như ong: 蜂擁而至 Cả đám kéo đến, ùn ùn kéo đến; 盜賊蜂起 Trộm nổi lên như ong ③ (Ví) tướng mạo hung ác: 蜂目豺聲 Mặt ong tướng chó, kẻ hung ác.


meanings:
① Một tiếng gọi tóm cả các loài sò hến. Vỏ sò nung thành vôi gọi là thận khôi 蜃灰. ||② Thận khí 蜃氣 ánh giả, ảo tưởng. Ánh sáng soi bể giọi lên trên không thành ra muôn hình ngàn trạng, ngày xưa cho là vì con sò thần nó hoá ra và gọi là thận lâu hải thị 蜃樓海市. ||③ Đồ tế.


meanings:
① (động) Loài sò. 【蜃氣】thận khí [shènqì] Ánh giả, ảo tưởng (do ánh sáng soi vào biển giọi lên không, tạo ra muôn hình vạn trạng rực rỡ giống như nhà cửa cung điện, thời xưa cho là do con sò thần hoá ra); ② (văn) Đồ tế.


meanings:
(động) ① Hến, ngao; ② (văn) Con sâu kén.


meanings:
① Con sứa. ||② Đốt, cắn (nói về côn trùng có nọc độc)


meanings:
Đốt, cắn (nói về côn trùng có nọc độc): 他被蜂蜇Anh ấy bị ong đốt. Cg. 螫 [shì]. Xem 蜇 [zhé].


meanings:
① Phù du 蜉蝣 con nhện nước, con vò sáng sinh chiều chết. Vì thế người ta mới ví cái đời người ngắn ngủi là kiếp phù du 蜉蝣.


meanings:
【蜉蝣】phù du [fuýóu] (động) Con phù du, con thiêu thân.


meanings:
① Ðường lang 螳螂. Xem chữ đường 螳. ||② Khương lang 蜣蜋. Xem chữ khương 蜣.


meanings:
① Con bọ gậy. ||② Quyên quyên ngọ nguậy. ||③ Cùng nghĩa với chữ quyên 娟.


meanings:
① Con bọ gậy (loăng quăng); ② 【蜎蜎】quyên quyên [juanjuan] Ngọ nguậy; ③ (văn) Như 娟 (bộ 女).


meanings:
① Đản nhân 蜑人 một giống man ở phương nam, sinh nhai bằng nghề chài lưới.


meanings:
① Du diên 蚰蜒 một giống như con sên.


meanings:
① Tinh đình 蜻蜓. Xem chữ tinh 蜻.


meanings:
① Tri chu 蜘蛛. Xem chữ chu 蛛.


meanings:
① Một thứ sâu ăn lúa. ||② Phỉ liêm 蜚鐮 con gián, một thứ sâu bay hay ở bếp, chạm đến thì toả hơi thối ra tục gọi là chương lang 蟑螂. ||③ Một âm là phi. Cùng nghĩa với chữ phi 飛.


meanings:
① Một loại sâu ăn lúa; ② 【蜚蠊】phỉ liêm [fâilián] (động) Con gián. Cg. 蟑螂 [zhangláng]. Xem 蜚 [fei].


meanings:
① Mật ong. ||② Lấy đường ngâm đồ ăn cũng gọi là mật. Như quả ngâm nước đường gọi là mật tiễn 蜜餞. ||③ Ngọt, lấy lời nói khéo mà an ủi người, mà rủ rê người gọi là điềm ngôn mật ngữ 甜言蜜語. Cũng viết là 𧓫.


meanings:
① Mật ong; ② Những thứ giống mật ong: 糖蜜 Đường mật; ③ Ngọt ngào, đường mật: 糖蜜語 Nói ngon nói ngọt, lời đường mật.


meanings:
① Con vắt, con đỉa. Một loài trùng, có hai thứ, thứ xanh và thứ vàng, thứ xanh ở trên lá cây trong rừng rậm, hay đốt máu người, thứ vàng ở dưới đất hút máu như loài đỉa. ||② Bành kì 蟛蜞 con cáy, con còng cọng.


meanings:
① Con vắt (ở trong rừng cây), con đỉa đất (ở dưới đất, hút máu người như con đỉa); ② Xem 蟛蜞.


meanings:
① Ngày lễ tất niên nhà Chu 周 gọi là chá. Nhà Tần 秦 gọi là lạp 臘.


meanings:
(văn) Con dòi (giòi) (ấu trùng của ruồi).


meanings:
① Trách mãnh 蚱蜢. Xem chữ mãnh 蚱.


meanings:
【蜣螂】 khương lang [qiangláng] Bọ hung (Geotrupes laevistriatus). Cg. 屎殼郎 [shêkeláng].


meanings:
5911蜫勒，梵語爲 piṭaka 或 peṭaka，又作昆勒、鞞勒、錍勒，或作昆勒，意譯作篋藏。大迦旃延所造之論部名稱。大智度論卷十八（大二五‧一九二中）：「蜫勒有三百二十萬言，佛在世時，大迦旃延之所造。佛滅度後，人壽轉減，憶識力少，不能廣誦，諸得道人撰爲三十八萬四千言。若人入蜫勒門，論議則無窮。其中有隨相門、對治門等種種諸門。」故知蜫勒門之內容又分爲隨相門、對治門等。其中，隨相門者，謂於說示一法一門中，即已說示其餘同相同緣之諸法門。例如，說四念處，因不離四正勤、四如意足故，佛雖不說餘門，但說四念處，則當知餘門之義，譬如一人犯事，舉家受罪，此即隨相門。對治門者，如佛說四顛倒，雖不說四念處，當已知四念處之義，譬如說藥已知其病，說病已知其藥，此即對治門。又大智度論卷十八主張阿毘曇旨在闡釋「有」，空門乃說「無」，而蜫勒門則說「有無」。天台及嘉祥等師判此論爲小乘四門中之亦有亦空門。　大智度論所說之蜫勒與現存巴利文之藏論爲同系統之論書，然因本論已失佚，故兩者是否爲同一書則難以斷定。關於蜫勒之語義，恐爲毘勒之誤寫。然經印順法師之研究，有多種理由否定蜫勒爲毘勒之誤寫。又巴利佛典中，除三藏典籍外，有題爲 Peṭak'opadese 之書，傳爲大迦旃延所作，今所言之蜫勒或指此書。〔大智度論卷二、法華經玄義卷八下、卷十上、可洪音義卷十、蜫勒とは何ぞや（荻原雲來，哲學雜誌第二二之二四四）、說一切有部爲主的論書與論師之研究（印順）〕


meanings:
① Con vực. Ngày xưa bảo nó là một loài bọ nhỏ, ngậm cát phun vào người làm cho người phát ốm. Có khi gọi là sạ công 射工. Vì thế nên kẻ nào âm hiểm gọi là quỷ vực 鬼蜮. Nguyễn Du 阮攸: Long xà quỷ vực biến nhân gian 龍蛇鬼蜮遍人間 (Ngũ nguyệt quan cạnh độ 五月觀競渡) rắn rồng quỷ quái tràn ngập cõi người ta. ||② Con sâu ăn mầm lúa.


meanings:
① Con vực (một con thú theo truyền thuyết, như con hồ nhỏ, ngậm cát phun vào người làm cho người phát bệnh); ② Một loại sâu ăn mầm lúa.


meanings:
① Tích dịch 蜥蜴. Xem chữ tích 蜥.


meanings:
① Vằn vèo, oắn oéo, sâu bò cong queo gọi là quyền. Vật gì hình dáng cong queo gọi là quyền khúc 蜷曲.


meanings:
(văn) Thân mình cong queo: 蜷曲 (hay 蜷局): Cong queo.


meanings:
① Loài khỉ đuôi dài, cũng đọc là chữ dữu.


meanings:
① Uyển duyên 蜿蜒 rắn bò ngoằn ngoèo. ||② Chỗ nào địa thế quanh co cũng gọi là uyển duyên 蜿蜒.


meanings:
【蜿蜒】uyển diên [wanyán] Ngoằn ngoèo, ngoắt ngoéo, quanh co, uốn khúc: 一條蜿蜒的小路 Con đường nhỏ ngoằn ngoèo.


meanings:
① Khoa đẩu 蝌蚪. Xem chữ đẩu 蚪.


meanings:
【蝍蛆】tức thư [jíju] (văn) ① Con rết; ② Con dế.


meanings:
① Con mọt gỗ. ||② Một âm là hiết, cùng nghĩa với chữ hiết 蠍.


meanings:
① Mặt trời mặt trăng bị ăn. ||② Phàm vật gì bị sâu mọt cắn khoét sứt lở đều gọi là thực.


meanings:
① Đục khoét, hao mòn: 侵蝕 Đục khoét dần; 腐蝕 Ăn mòn; ② (văn) Mặt trời hay mặt trăng bị ăn (che khuất).


meanings:
① Yển định 蝘蜓 con thằn lằn, tục gọi là con thủ cung 守宮 hay bích hổ 壁虎.


meanings:
(động) ① Một loại ve sầu; ② Con cắc kè (tắc kè).


meanings:
① Biên bức 蝙蝠 con dơi. Dơi có hai cánh như loài chim, bốn chân như loài thú, xếp vào loài nào cũng được, vì thế kẻ nào đòn cân hai đầu, cứ bề nào mạnh thì theo gọi là phái biên bức. Ta quen đọc là chữ biển.


meanings:
(văn) ① Ấu trùng của con châu chấu; ② Ấu trùng của con kiến.


meanings:
① Con dím (nhím). ||② Xúm xít, bề bộn lộn xộn. Như sự như vị tập 事如蝟集 việc dồn nhiều quá như lông nhím xúm xít.


meanings:
(động) Con dím, con nhím. Cg. 刺蝟 [cìwèi].


meanings:
① Biên bức 蝙蝠. Xem chữ biên 蝙.


meanings:
Ngọ nguậy, nguẩy: 一條蛇在蝡動尾巴 Một con rắn đang nguẩy đuôi.


meanings:
① Phù du 蜉蝣. Xem chữ phù 蜉.


meanings:
① Tù tề 蝤蠐 con sâu gỗ, sắc nó trắng nõn, cho nên đem ví với cổ đàn bà. ||② Một âm là tưu. Tưu mâu 蝤蛑. Xem chữ 蛑. ||③ Một âm là du. Cùng nghĩa với chữ du 蝣.


meanings:
【蝤蛑】tưu mâu [jiumóu] Cua gai (Neptunus sp., một loại cua biển).


meanings:
Nhộng của một loài sâu: 蝤蠐 Sâu gỗ (màu trắng nõn, thường để ví với cái cổ của người đàn bà).


meanings:
① Loài xén tóc. Một thứ sâu cắn gốc lúa, nó làm hại rất dữ, cho nên cũng dùng để ví kẻ tiểu nhân làm hại. Tục viết là 蟊. ||② Một âm là mao. Ban mao 班蝥 sâu ban miêu.


meanings:
Loài xén tóc, loài sâu cắn gốc lúa. Cg. 蟊.


meanings:
① Con tôm. Nguyên là chữ 鰕. ||② Hà mô 蝦蟆. Xem chữ mô 蟆, oa 蛙.


meanings:
【蝦蟆】hà mô [háma] Con ễnh ương. Xem 蝦 [xia].


meanings:
Tôm, tôm tép: 對蝦 Tôm he; 龍蝦 Tôm hùm. Xem 蝦 [há].


meanings:
Nói nhiều, nhiều chuyện. Vân Môn lục q. trung (Đại 47, 564 trung) ghi: »某 甲 不 欲 開 蝦 蟆 口。 – Ta không muốn nhiều chuyện«, tức biểu thị đối với sự tu đạo mà nói nhiều không lợi ích gì.


meanings:
Từ dùng để châm biếm kẻ tu Thiền bị ngưng trệ một bên, không thể tự tại hoạt dụng. Có 2 thuyết: ① Nghĩa là con ễnh ương chỉ biết nhảy mà không hiểu đường đi nước bước gì cả; cho nên lấy đó tỷ dụ tu thiền không linh hoạt. ② Chỉ cho kẻ chỉ biết ngồi Thiền, dáng ngồi giống con ễnh ương ngồi trên lá sen, nên có tên gọi là »Hà mô thiền«. Vân Môn lục (Đại 47, 549 hạ) ghi: »這 死 蝦 蟆 – Con ễnh ương chết này«.


meanings:
① Một thứ rắn độc. Phúc xà 蝮蛇 rắn hổ mang.


meanings:
【蝰蛇】khuê xà [kuíshé] Rắn vipe (một loại rắn độc).


meanings:
① Con nhặng, con mòng, con ruồi trâu. Cv. 虻，䖟; ② (văn) Bối mẫu.


meanings:
① Hồ điệp 蝴蝶 con bươm bướm. Lí Thương Ẩn 李商隱: Trang Sinh hiểu mộng mê hồ điệp 莊生曉夢迷蝴蝶 (Cẩm sắt 錦瑟) Trang Sinh mơ thấy hoá làm con bươm bướm trong giấc mộng buổi sáng.


meanings:
【蝴蝶】hồ điệp [húdié] (động) Con bướm, bươm bướm. Cg. 蝶 [dié]. Cv. 胡蝶


meanings:
① Oa ngưu 蝸牛 con sên, một tên là khoát du 蛞蝓. Trang Tử 莊子 có câu: Man Xúc nhị thị, quốc ư oa chi giác nhi tranh 蠻觸二氏國於蝸之角而爭 nghĩa là hai họ Man Xúc chiếm từng góc mà tranh nhau, ý nói khí cục nhỏ bé lắm. Như nói oa giác vi danh 蝸角微名 chỗ danh nhỏ xíu, oa cư 蝸居 chỗ ở hẹp hòi, oa lư 蝸廬 cái lều cỏn con, v.v.


meanings:
【蝸牛】oa ngưu [woniú] Con ốc sên. Cg. 蛞蝓 [kuòyú].


meanings:
① Loài sâu mới nở chưa biết bay. Nam tử 蝻子 châu chấu non.


meanings:
【蝻子】nam tử [nănzi] Châu chấu non (mới nở chưa biết bay).


meanings:
Xem 螞螂 [malang], 螳螂 [tángláng], 蜣螂 [qiangláng], 蟑螂 [zhangláng].


meanings:
① Bàng kì 螃蜞 con cáy. ||② Bàng giải 螃蟹 con cua.


meanings:
① Loa sư 螺螄. Xem chữ loa 螺. Cũng đọc là si hay tư.


meanings:
① Vinh nguyên 蠑螈. Xem chữ vinh 蠑.


meanings:
① (văn) 【螉䗥】 ông tung [wengcong] Một loài ong nhỏ sống kí sinh trong da của trâu, ngựa; ② Xem蠮螉 [yeweng].


meanings:
① Quặc sưu 蠼螋. Xem chữ quặc 蠼.


meanings:
① Sáng rực, khí lửa lan bốc lên trên trời gọi là dung. Vì thế nên ngày xưa gọi thần lửa là chúc dung thị 祝融氏. ||② Tan tác. Như tuyết dung 雪融 tuyết tan, tiêu dung ý kiến 消融意見 tiêu tan ý kiến, nói hai bên không có hiềm khích gì nhau nữa. ||③ Hoà hoà. Như kì nhạc dung dung 其樂融融 nhạc vui hoà hoà. ||④ Hoà đều, dung thông, lưu thông, hai vật khác nhau mà hoà tan với nhau làm một đều gọi là dung. Như thuỷ nhũ giao dung 水乳交融 nước với sữa hoà lẫn với nhau. Hai bên cùng thấu tỏ thông nhau gọi là thông dung 通融. Người không câu nệ, chấp trước gọi là viên dung 圓融. Nay gọi giá cả các của cải là kim dung 金融 cũng là nói theo cái nghĩa lưu thông cả. Cũng đọc là chữ dong.


meanings:
① Tan, tan tác: 融雪 Tuyết tan; 消融 Tiêu tan; ② Điều hoà, hoà nhịp, hoà lẫn, hoà đều, hoà vào, hoà: 融洽 Hoà hợp, chan hoà; 水乳交融 Như nước hoà với sữa (tình cá nước, tình keo sơn); 其樂融融 Nhạc vui hoà; 群山漸漸融入天際 Những ngọn đồi hoà dần vào khoảng không; ③ Sự lưu thông tiền tệ: 金融市場 Thị trường tiền tệ; ④ (văn) Sáng rực, sáng ngời, cháy rực: 金融氏 Thần lửa.


meanings:
(1866-1928) Thiền tăng cận đại, họ Lữ, pháp danh Ấn Triệt, biệt hiệu Phạm Liên, người huyện Vô Tích, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Ẩn Nhu. Sư trụ chùa Kim Sơn.


meanings:
① Con cồ cộ, vì trán nó rộng mà vuông, cho nên người nào đầu trán đẹp gọi là tần thủ 螓首. Ta quen đọc là chữ trăn.


meanings:
① Ðường điêu 螗蜩 một giống ve sầu sắc xanh, tiếng trong trẻo.


meanings:
① Một thứ đỉa lớn, tục gọi là mã hoàng 螞蟥. ||② Mã nghĩ 螞蟻 con kiến càng.


meanings:
【螞螂】mã lang [malang] (đph) Chuồn chuồn. Xem 螞 [mă], [mà].


meanings:
① 【螞蜂】 mã phong [măfeng] Ong vẽ, ong bắp cày. Cv. 馬蜂; ② 【螞蟥】 mã hoàng [măhuáng] Con đỉa trâu. Cg. 水蛭 [shuêzhì]. Xem 螞 [ma], [mà].


meanings:
【螞蚱】mã trách [màzha] (đph) Châu chấu. Xem 螞 [ma], [mă].


meanings:
① Một thứ sâu nằm ở trong thân lúa, hút hết nhựa lúa rồi lúa khô héo. ||② Minh linh 螟蛉 một thứ sâu ăn hại rau. Những con tò vò thường bắt để ở trong tổ để làm lương ăn cho con, tục lầm cho nó nuôi để làm con nó, vì thế nên người sau gọi con nuôi là minh linh.


meanings:
① Ðằng xà 螣蛇 rắn bay, con rắn thần. ||② Một âm là đặc. Một thứ sâu hay ăn nõn lúa, lại nhả tơ chằng cả ngọn làm cho lúa không nẩy bông tốt được.


meanings:
① Nọc độc, nọc của các loài rắn rết, loài ong hoặc ở răng hoặc ở đuôi đốt vào người đau buốt đều gọi là thích.


meanings:
① Con bò cạp; ② Nọc độc; ③ Chích, đốt: 一隻蜜蜂螫了他 Một con ong mật đã đốt nó.


meanings:
① Tề tào 蠐螬 một loài sâu như con kim quy nhỏ, sinh ở trong vườn, dài hơn một tấc, đầu đỏ đuôi đen, đi bằng lưng lại nhanh hơn chân, hay đục khoét cây cối hoa quả.


meanings:
① Ấu trùng của con bọ cánh cứng; ② Xem 蠐螬.


meanings:
① Con li, ngày xưa nói nó giống con rồng, sắc vàng, không có sừng. Nay các đầu cột nhà hay chạm con li gọi là li đầu 螭頭. ||② Cùng nghĩa với chữ si 魑.


meanings:
① Con rồng không có sừng; ② Như 魑 (bộ 鬼).


meanings:
① Con ngao, con cua kềnh. ||② Xa ngao 蛼螯 con nghêu.


meanings:
【螲蟷】điệt đương [diédang] Nhện đất (màu nâu đen, đào hang dưới đất, hang có nắp đóng mở được, ăn các loài côn trùng nhỏ) .


meanings:
① Phiêu sao 螵蛸 trứng con bọ ngựa, tổ hay làm ở bên cây dâu, nên gọi là tang phiêu sao 桑螵蛸. ||② Hải phiêu sao 海螵蛸 mai cá mực.


meanings:
【螵蛸】phiêu tiêu [piaoxiao] ① Trứng bọ ngựa. Cg. 桑螵蛸 [sang piao xiao]; ② 【海螵蛸】hải phiêu tiêu [hăi piaoxiao] (dược) Hải phiêu tiêu, mai mực.


meanings:
① Con ốc, có thứ ốc trong vỏ lóng lánh, thợ sơn hay dùng để dát vào chữ vào đồ cho đẹp gọi là loa điền 螺鈿 khảm ốc. ||② Búi tóc. Như loa kế 螺髻 trẻ con róc tóc quấn quanh như xoáy trôn ốc, vì thế cho nên ngọn núi cũng gọi là loa kế, búi tóc đàn bà cũng gọi là loa kế.


meanings:
① Ốc; ② Đường xoáy trôn ốc. 【螺螄】loa sư [luósi] Con ốc; ③ (văn) Búi tóc.


meanings:
Gân guốc nổi chằng chịt như xoắn ốc. Bài tán Thâm Sa Thần trong Phần Dương ngữ lục q. hạ ghi: »黤 䫡 兩 睛 懸 金 鏡。 磔 索 雙 眉 鍤 鐵 叉。 有 螺 筋、 有 蜂 結、 皴 皴 皵 皵 身 爆 烈。 – Cặp mắt tròn xoe như hai tròng kính vàng, đôi mày xếch lên như hình cái xiên. Gân guốc nổi chằng chịt như xoắn ốc, da dẻ toàn thân đều nứt nẻ«.


meanings:
① Hôi thối. ||② Lâu cô 螻蛄. Xem chữ cô 蛄. ||③ Lâu quắc 螻蟈 một tên riêng con ếch, con chẫu.


meanings:
Loài dế. 【螻蛄】lâu cô [lóugu] Dế nhũi (dũi).


meanings:
① Một loài sâu, một thứ gọi là phụ chung 阜螽, một thứ gọi là thảo chung 草螽. ||② Chung tư 螽斯 con giọt sành.


meanings:
【螽斯】chung tư [zhongsi] Con giọt sành, con dế chọi, con châu chấu voi, con chung tư (Gompsocleis mikado): 螽斯羽，詵詵兮 Vù vù cánh con chung tư, bay đậu vui vầy (Thi Kinh).


meanings:
① Hàn tương 寒螿 tức là một thứ ve sầu nhỏ đến mùa rét mới kêu.


meanings:
【寒螿】 hàn tương [hánjiang] Một loại ve sầu nhỏ chỉ kêu trong mùa rét.


meanings:
① Một loài sâu nép ở dưới đất. ||② Phàm cái gì tiềm tàng không trông thấy đều gọi là chập. Như người chết gọi là vĩnh chập 永蟄.


meanings:
(văn) ① Một loại sâu nép dưới đất; ② Giấc ngủ mùa đông của con vật, ngủ đông: 蟄蟲 Sâu bọ ngủ đông; 蟄獸 Giống thú ngủ đông; 有些熊已經出蟄了 Vài con gấu đã hết ngủ đông; 永蟄Chết.


meanings:
① 【蟈蟈兒】quắc quắc nhi [guoguor] Con dế mèn; ②【螻蟈】lâu quắc [lóuguo] a. Như螻蛄[lóugu]; b. Ếch, nhái; c. (văn) Dế nhũi và ếch nhái.


meanings:
Sâu cắn gốc lúa. Như 蝥.【蟊賊】mâu tặc [máo zéi] Sâu cắn lúa. (Ngb) Kẻ hại dân hại nước.


meanings:
【蟋蟀】tất suất [xishuài] (Con) dế, dế mèn.


meanings:
(động) Con ve (loài ve hút máu người hay súc vật).


meanings:
① Con trăn. ||② Mãng phục 蟒服 một thứ phẩm phục nhà Thanh 清, thêu như con rồng mà có bốn chân, kém rồng một cái vuốt.


meanings:
① Con trăn; ② Mãng phục (phẩm phục đời Thanh, Trung Quốc).


meanings:
① Chuỷ huề 蟕蠵 một giống rùa bể dài năm sáu thước, bốn chân như vây cá, có móng, có 15 cái mai, màu gạch, thường dùng thay đồi mồi.


meanings:
【蟕蠵】chuỷ huề [zuêxi] Một giống rùa biển lớn.


meanings:
【蟛蜞】bành kì [pénqí] (động) Con cáy, con còng.


meanings:
(văn) ① Một loại côn trùng có nọc độc; ②【天蟜】yểu kiểu [yaojiăo] a. Co duỗi tự nhiên; b. Cuộn cong lại một cách có khí thế; ③ [Jiăo] (Họ) Kiểu.


meanings:
① 【蛣蟟兒】 kiết liêu nhi [jiéliáor] Con ve sầu; ② Xem 蛁 nghĩa ②.


meanings:
① Cuộn khúc, co lại mà núp. Như bàn long 蟠龍 rồng cuộn khúc. ||② Chiếm cứ một nới gọi là bàn cứ 蟠踞. ||③ Cùng nghĩa với chữ bàn 盤, vật gì tròn mà dẹt gọi là bàn. Như bàn đào 蟠桃 quả đào. ||④ Một âm là phiền. Một thứ sâu ở đáy chum vại.


meanings:
① Uốn khúc, cuộn khúc, cuộn tròn: 龍蟠虎踞 Rồng uốn hổ ngồi; 蛇蟠在樹枝上 Con rắn cuộn tròn trên nhánh cây. (Ngb) Nơi hiểm trở; ② (văn) Dẹt (như 盤, bộ 皿).


meanings:
① Hỉ tử 蟢子, một tên là tiêu sao 蠨蛸. Xem chữ 蛸. ||② Bích hỉ 壁蟢 con nhện càng, nó ôm một cái trứng ở bụng như hình đồng tiền, nên cũng gọi là bích tiền 壁錢.


meanings:
【蟢子】 hỉ tử [xêzi] (Một loại) nhện nhỏ cao cẳng (có bụng và ổ trứng dài).


meanings:
① Con rận con. ||② Một âm là kì. Con đỉa.


meanings:
（① Ấu trùng của con rận, con rận con; ② Con đỉa. 【蟣子】kỉ tử [jêzi] Trứng chấy, trứng rận.


meanings:
① Huệ cô 蟪蛄. Xem chữ cô 蛄.


meanings:
【蟪蛄】huệ cô [huìgu] (động) (Một loại) ve sầu (Platypleura kaempferi).


meanings:
① Con sâu, con giòi cá. ||② Một âm là tầm. Tầm tầm 蟫蟫. Con sâu ngọ nguậy.


meanings:
① Con ve sầu. Nguyễn Du: Hàn thiền chung nhật táo cao chi 寒蟬終日噪高枝 (Sơ thu cảm hứng 初秋感興) ve sầu lạnh suốt ngày kêu trên cành cao. ||② Liền nối, liền nối không dứt gọi là thiền liên 蟬聯. ||③ Thiền quyên 蟬蜎 tươi đẹp.


meanings:
① Ve sầu. Cg. 知了 [zhiliăo]; ② (văn) Liền nối không dứt, liên tục.


meanings:
① Con lươn. Cv. 蟺; ② 曲蟮 Con giun đất. Cg. 蚯蚓 [qiuyên].


meanings:
【蟯蟲】 nhiêu trùng [náochóng] (động) Giun kim, lãi kim.


meanings:
① Giống sâu có chân gọi là trùng, ngày xưa dùng để gọi tất cả các loài động vật. Như vũ trùng 羽蟲 loài chim, mao trùng 毛蟲 loài thú.


meanings:
Sâu, bọ, (côn) trùng: 毛毛蟲 Sâu róm; (đph) 大蟲 Cọp, hổ; 羽蟲 Loài chim; 毛蟲 1. Sâu róm; 2. Loài thú rừng.


meanings:
① Con kiến. ||② Bạch nghĩ 白蟻 con mối trắng hay ăn đồ gỗ. ||③ Cấn rượu. Như phù nghĩ 浮蟻 tăm rượu. ||④ Nói ý nhỏ mọn. Như nghĩ mệnh 蟻命 ý nói xin thương tính mệnh như mạng kiến vậy. ||⑤ Nghĩ phong 蟻封 núi đất gồ ghề.


meanings:
① Kiến, mối: 螞蟻 Con kiến; 白蟻 Con mối; ② Nhỏ như kiến: 蟻命 Mạng (nhỏ như mạng) kiến; ③ Cấn rượu, cặn rượu; ④ [Yê] (Họ) Nghị.


meanings:
① Thiềm thừ 蟾蜍 con cóc. ||② Tục nói những vết đen đen trên mặt trăng là con cóc, nên gọi mặt trăng là thiềm cung 蟾宮 hay ngân thiềm 銀蟾, minh thiềm 明蟾, v.v.


meanings:
【蟾蜍】thiềm thừ [chánchú] ① Con cóc, cóc tía; ② Mặt trăng (theo truyền thuyết).


meanings:
① Hật hưởng 肸蠁 các loài sâu sinh ở chỗ ẩm thấp như con nhặng, con muỗi, v.v. Vì các loài ấy rất nhiều mà lại hay xúm vào chỗ tối, cho nên nói về sự hưng thịnh cũng gọi là hật hưởng, trong chốn u minh phảng phất như có tiếng cũng gọi là hật hưởng.


meanings:
【肸蠁】hật hưởng [xìxiăng] Các loài ruồi muỗi. (Ngb) 1. Sự hưng thịnh; 2. Chốn u minh phảng phất như có tiếng u u.


meanings:
① Quả loã 蜾蠃 con tò vò. ||② Một âm là loa cùng nghĩa với chữ loa 螺.


meanings:
① Con ruồi. ||② Thương dăng 蒼蠅 con nhặng. ||② Dùng để nói các cái nhỏ bé. Như dăng đầu tế tự 蠅頭細字 chữ nhỏ như đầu ruồi, nói chữ nhỏ lắm.


meanings:
① Ruồi: 蒼蠅 Con nhặng; ② Nhỏ như ruồi: 蠅頭細字 Chữ nhỏ như đầu ruồi.


meanings:
① Con bọ cạp, một loài sâu như giống rết. ||② Thuỷ sái 水蠆 loài sâu nhỏ ở trong nước. ||③ Cùng nghĩa với chữ 蔕 Ta quen đọc là chữ mại.


meanings:
(văn) ① Con bọ gậy (loăng quăng); ② Sâu bò ngoằn ngoèo.


meanings:
① Phỉ liêm 蜚鐮. Xem chữ phỉ 蜚.


meanings:
① Một loài sâu nhỏ ăn hại lá cây. Cũng đọc là chữ thục.


meanings:
① Tề tào 蠐螬. Xem chữ tào 螬.


meanings:
Con giòi (một loại ấu trùng). 【蠐螬】tề tào [qícáo] Ấu trùng của con kim quy (hình trụ tròn, màu trắng, sống trong phân người, ăn rễ và thân các loại cây trồng).


meanings:
① Vinh nguyên 蠑螈 con sam, một loài động vật con đực con cái ở chung không rời.


meanings:
【蠑螈】 vinh nguyên [róngyuán] (động) ① Con kì nhông; ② Một loài động vật thân mềm. Cv. 蠑蚖.


meanings:
① Con mối đất, một loài sâu đầu có lông như nhung, khi tạnh mưa thì bay lũ lượt ra, cũng gọi là miệt mông 蠛蠓.


meanings:
① Nhuyễn nhuyễn 蠕蠕 một nước rợ ngày xưa, tức là đất Ngoại Mông bây giờ. ||② Một âm là nhu ngọ nguậy, các giống chất mềm nhũn như con giun, con đỉa gọi là nhu hình động vật 蠕形動物.


meanings:
(trước đọc nhuyễn [ruăn]) ① Sự quằn quại, bò quằn quại, ngọ nguậy; ② [Ruăn] Nước Nhuyễn (tên một nước nhỏ thời xưa, thuộc vùng Ngoại Mông bây giờ).


meanings:
① Xích oách 尺蠖 một loài sâu nhỏ hay ăn lá dâu, lá mơ. ||② Oách khuất 蠖屈 tạm phải chịu lún, tạm chịu thua kém. Cũng đọc là chữ hoạch.


meanings:
(động) ① Xem 蚇蠖 [chêhuò]; ②【蠖屈】hoạch khuất [huòqu] Tạm thời chịu lép vế, tạm chịu thua kém, tạm chịu khuất.


meanings:
① Một loài như con cua mà to, càng có răng.


meanings:
(văn) ① Một loài trai; ② Trân châu, ngọc trai.


meanings:
① Miệt mông 蠛蠓. Xem chữ mông 蠓.


meanings:
① Khí phàn 氣蠜 một loài sâu dài hơn tám phân, sắc vàng, gặp sự nguy cấp thì phun hơi vàng ra rất hăng, đi rất nhanh. Một tên là hành dạ 行夜.


meanings:
【氣蠜】khí phàn [qìfán] Một loài sâu (dài, màu vàng, bò rất nhanh, khi gặp tình huống nguy cấp thì phun ra luồng hơi màu vàng). Cg. 行夜 [xíngyè].


meanings:
① Sáp ong. Thứ vàng gọi là hoàng lạp 黃蠟, thứ trắng gọi là bạch lạp 白蠟. ||② Nến. ||③ Bôi sáp.


meanings:
① Sáp, paraphin: 打蠟 Đánh sáp; 黃蠟 Sáp vàng; 白蠟 Sáp trắng; ② (văn) Bôi sáp; ③ Nến: 點上一支蠟 Thắp ngọn nến.


meanings:
① Con mọt gỗ, đồ đạc dùng lâu sứt lở cũng gọi là lễ. ||② Một âm khác là lê. Quả bầu lọ. Như quản khuy lê trắc 管窺蠡測 nhòm trong ống, ngắm trong bầu, ý nói kẻ nghe thấy hẹp hòi. Ta quen đọc là chữ lãi. ||③ Tên người. Như Phạm Lãi 笵蠡 người thời Xuân Thu 春秋. ||④ Lại một âm là loả. Thốc loả 瘯蠡 bệnh ghẻ của các loài vật.


meanings:
(văn) ① Cái gáo (xưa làm bằng quả bầu): 管窺蠡測 Dòm trong ống ngắm trong bầu. 【蠡測】lãi trắc [lícè] (văn) Lường trong gáo. (Ngb) Ước đoán nông cạn; ② Vỏ sò. Xem 蠡 [lê].


meanings:
① Con mọt gỗ; ② (Mọt) đục gỗ; ③ Bị mọt đục; ④ [Lê] Tên người: 笵蠡 Phạm Lãi (người thời Xuân Thu); ⑤ [Lê] Tên huyện: 蠡縣 Huyện Lãi (ở tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc). Xem 蠡 [lí].


meanings:
① Con sâu ngọ nguậy. Vì thế nên người hay vật không yên tĩnh gọi là xuẩn động 蠢動, kẻ ngu si không biết gì cũng gọi là xuẩn.


meanings:
① (văn) (Con sâu) ngọ nguậy; ② Ngu, ngốc, ngu xuẩn, đần độn: 愚蠢 Ngu xuẩn; ③ Vụng, vụng về, chậm chạp. 【蠢笨】xuẩn bản [chưnbèn] Vụng về, chậm chạp, ngốc nghếch, ngu dại, đần độn: 蠢笨的牛車 Chiếc xe bò chậm chạp; 蠢笨的人 Kẻ ngu dốt; ④ (văn) 【蠢動】xuẩn động [chưndòng] a. (Sâu bọ) bò lúc nhúc; b. (Kẻ địch hoặc kẻ xấu) gây rối loạn, phá rối, quấy nhiễu.


meanings:
① Mẫu lệ 牡蠣 con hầu, vỏ nó gọi là lệ phòng 蠣房, thịt gọi là lệ hoàng 蠣黃, người phương nam lại gọi là hào 蠔. Tục gọi là hào sơn 蠔山, vỏ nung vôi gọi là lệ phấn 蠣粉.


meanings:
① Tiêu sao 蠨蛸. Xem chữ sao 蛸.


meanings:
【蠨蛸】tiêu sao [xiaoshao] Một loại nhện nhỏ chân dài. Cg. 喜蛛 [xêzhu].


meanings:
【蠮螉】ế ông [yeweng] Một loài ong có lưng nhỏ và dài (tục gọi là ong lưng nhỏ, mình đen, cánh vàng, làm tổ dưới đất).


meanings:
① Một vật độc làm hại người. Tương truyền những nơi mán mọi nó hay cho vật ấy vào trong đồ ăn uống, người nào ăn phải thì sinh ra rồ dại mê man. ||② Dùng mưu khiến cho người mê hoặc gọi là cổ hoặc 蠱惑. ||③ Việc. Kinh Dịch 易經 có câu: Cán phụ chi cổ 幹父之蠱 làm lại được cái việc người trước đã làm hỏng, vì thế nên cha có tội lỗi mà con hiền tài cũng gọi là cán cổ 幹蠱. ||④ Chấu. ||⑤ Bệnh cổ.


meanings:
【蠱惑】cổ hoặc [gưhuò] Mê hoặc, đầu độc: 蠱惑 人心 Mê hoặc lòng người. Cv. 鼓惑.


meanings:
① Sạch. Như quyên cát 蠲吉 trai giới sạch sẽ chọn ngày tốt lành. ||② Trừ đi. Như quyên miễn 蠲免 trừ khỏi phải đi làm sưu hay thuế má. ||③ Sáng sủa. ||④ Một loài sâu nhỏ nhiều chân.


meanings:
(văn) ① Một loài sâu nhỏ có nhiều chân; ② Sạch: 蠲吉 Trai giới sạch sẽ chọn ngày tốt lành; ③ Sáng sủa; ④ Miễn: 蠲賦 Miễn thuế; 蠲租 Miễn tô.


meanings:
① Chuỷ huề 蟕蠵. Xem chữ chuỷ 蟕.


meanings:
① Con tằm. Tằm từ lúc bé lớn lên, tất hai ba lần lột xác, mỗi lần lột xác thì nằm yên hai ba ngày, không ăn không cựa gọi là tằm miên 蠶眠 tằm ngủ, ngủ ba bốn lượt mới né kéo kén. Khi kéo xong kén thì hoá ra con nhộng 蛹, ít lâu sau lại hoá ra hình như con bướm, cắn thủng kén bay ra, gọi là con ngài 蛾. Muốn lấy tơ tốt thì thừa lúc con ngài chưa biết cắn kén phải lấy ngay, nếu để quá thì nó cắn đứt, tơ không thành sợi nữa. ||② Dần dà. Như tàm thực chư hầu 蠶食諸侯 xâm lấn dần đất của các nước chư hầu. ||③ Tàm thất 蠶室 nhà ngục thiến người. Vì kẻ bị thiến phải ở buồng kín như buồng tằm nên gọi là tàm thất. ||④ Chăn tằm.


meanings:
① Tằm: 養蠶 Nuôi tằm; 養蠶業 Nghề nuôi tằm; ② (Lấn chiếm) dần dần (như tằm ăn): 蠶食諸候 Xâm lấn dần đất của các nước chư hầu; ③ (văn) Chăn tằm; ④ 【蠶室】 tàm thất [cánshì] (văn) Nhà ngục thiến người (vì kẻ bị thiến phải ở buồng kín như buồng tằm).


meanings:
① Con mọt. ||② Lấy hao tiền của, như quốc đố 國蠹 kẻ ăn hại của nhà nước, mọt nước. ||② Phơi sách.


meanings:
① Con mọt: 國蠹 Sâu dân mọt nước; ② Ăn mòn, làm hỏng: 流水不腐，戶樞不蠹 Nước chảy không thối, nõ cửa không mọt; ③ (văn) Phơi sách.


meanings:
① Mán, giống mán ở phương nam. Vương Bột 王勃: Khâm tam giang nhi đới ngũ hồ, khống Man Kinh nhi dẫn Âu Việt 襟三江而帶五湖，控蠻荊而引甌越 (Ðằng Vương các tự 滕王閣序) như cổ áo của ba sông, vòng đai của năm hồ, khuất phục đất Man Kinh, tiếp dẫn miền Âu Việt. ||② Chỉ cậy mạnh làm càn gọi là man, là dã man 野蠻, là man hoạnh 蠻橫.


meanings:
① Thô lỗ, lỗ mãng, thô bạo, ngang ngược, làm càn, dã man: 野蠻 Dã man, man rợ; 蠻橫 Ngang ngược; ② (đph) Rất, lắm: 蠻好 Rất tốt, tốt lắm; 蠻快 Rất nhanh, nhanh lắm.


meanings:
① Quặc sưu 蠼螋 một thứ sâu ở nơi ẩm thấp, mình đen chân vàng chạy rất nhanh, sáu chân, đầu đuôi tẽ ra, thấy người đến gần thì phun dãi độc ra để bảo hộ mình. ||② Con khỉ cái.


meanings:
【蠼占】quắc sưu [qúsou] Một loài sâu đen có sáu chân, có thể phun ra chất độc để bảo vệ mình khi có người đến gần.


meanings:
① Máu. ||② Giết muông để cúng tế. Như huyết thực 血食 được hưởng cúng tế bằng muông sinh. ||③ Máu là một chất rất cốt yếu cho mình người, cho nên họ cùng một chi gọi là huyết tộc 血族, con cháu gọi là huyết dận 血胤. ||④ Máu mắt. Khóc vãi máu mắt ra gọi là khấp huyết 泣血. ||⑤ Hết lòng hết sức mà làm. Như huyết chiến 血戰 hết sức đánh. Ðãi người nồng nàn gọi là huyết tâm 血心. Tài sản kiếm khổ mới được nên gọi là huyết bản 血本.


meanings:
(khn) Máu, xương máu: 流了一點血 Chảy một ít máu; 血的教訓 Bài học xương máu. Xem 血 [xuè].


meanings:
① Máu, tiết: 流血 Chảy máu; 雞血 Tiết gà; ② Máu mủ, ruột thịt; ③ Cương cường, hết lòng hết sức: 血戰 Huyết chiến, chiến đấu cương cường. Xem 血 [xiâ].


meanings:
Còn gọi: Huyết mạch tương thừa. Huyết mạch nghĩa đen là mạch máu, Thiền tông dùng từ này để chỉ cho sự tiếp nối. Huyết Mạch Tương Thừa là pháp môn thầy trò truyền nhau liên tục và rộng khắp giống như mạch máu liền lạc trong cơ thể con người. BNL q. 1 (Đại 48, 142 trung) ghi: »僧 又 問 曹 山： 如 何 是 枯 木 裏 龍 吟？ 山 云： 血 脈 不 斷。 – Vị tăng này lại đến hỏi Tào Sơn: Thế nào là rồng ngâm trong cây khô? Tào Sơn đáp: Huyết mạch chẳng dứt«.


meanings:
① Ðổ máu cam. Giập hoa khế mũi đổ máu. ||② Bị thua.


meanings:
① Chảy máu mũi, đổ máu cam; ② Thua sặc máu mũi.


meanings:
various phenomena; a myriad circumstances


meanings:
all kinds of tools and implements used in the monastery


meanings:
4749梵語 nikāya-sabhāga。略稱同分（梵 sabhāga）。俱舍七十五法之一，唯識百法之一。唯識、俱舍宗以其為心不相應行法之一。指眾生的共性或共因。即眾多有情具有同類之性，或使有情眾生得同等類似果報之因。分，即因之義。　同分可分為有情同分（梵 sattva-sabhāga）與法同分（梵 dharma-sabhāga）二種。(一)有情同分，又作眾生同分，可分為二：(1)使一切有情眾生同等類似之同分，稱為無差別（梵 abhinna）同分。(2)有情眾生隨著三界、九地、男、女、畜生等之分別，而各成一類，然於自類當中，卻具有共同之性質。此種各別之同分，稱為有差別（梵 bhinna）同分。(二)法同分，指有情所依之五蘊、十二處、十八界等法，自類之法相似。如色法相互類似，左右眼相互類似之同分。又於說一切有部，主張同分具有實體；經部及大乘則以為同分乃假法。〔大毘婆沙論卷二十七、順正理論卷十二、俱舍論卷四、卷五、成唯識論卷一、俱舍論光記卷四、卷五〕（參閱「心不相應行」1396）


meanings:
4753即有關修行僧衣、食、住、行之細則戒法。全稱眾多學法（梵 saṃbahulāḥ śaikṣa-dharmāḥ）。又作眾學戒法、眾學法。比丘、比丘尼應受持具足戒之一部分。僧戒八段中之第七，犯之屬輕罪。規定有關服裝、食事、威儀等細則，其數眾多，應常習學，故稱眾學；又此戒難持，應加細心注意，故特以學為名。又稱之為式叉迦羅尼（梵 śikṣā-karaṇīya）、尸沙迦羅尼、尸叉罽賴尼、式叉羯闌尼、尸叉吉利。意譯應當學、應學作、守戒。眾學之數目及內容，因事多而細小，故諸律所載相異之處不少，其中四分律總為百戒，故一般稱百眾學法。又比丘所持及比丘尼所持之百眾學法不相同。　依四分律卷十九至卷二十一載比丘所持之百眾學法，列出如下：(一)當齊整著涅槃僧（內衣）。(二)當齊整著三衣。(三)不得反抄衣行入白衣舍，即不得衣服左右反抄，著於肩上而進入室內，以似國王、大臣故。(四)不得反抄衣入白衣舍坐。(五)不得衣纏頸入白衣舍。(六)不得衣纏頸入白衣舍坐。(七)不得覆頭入白衣舍。(八)不得覆頭入白衣舍坐。(九)不得跳行入白衣舍。(十)不得跳行入白衣舍坐。(十一)不得白衣舍內蹲坐。(十二)不得叉腰行入白衣舍。(十三)不得叉腰入白衣舍坐。(十四)不得搖身行入白衣舍。(十五)不得搖身行入白衣舍坐。(十六)不得掉臂行入白衣舍。(十七)不得掉臂行入白衣舍坐。(十八)好覆身入白衣舍，即所著衣服須覆掩好，不得處處顯露身體。(十九)好覆身入白衣舍坐。(二十)不得左右顧視行入白衣舍。(廿一)不得左右顧視行入白衣舍坐。(廿二)靜默入白衣舍。(廿三)靜默入白衣舍坐。(廿四)不得戲笑行入白衣舍。(廿五)不得戲笑行入白衣舍坐。(廿六)用意受食，即專心受食、不捐棄羹飯。(廿七)平鉢受食，即不溢鉢受食。(廿八)平鉢受羹。(廿九)羹飯等食，即羹飯一同食用。(三十)以次食，即取食依次第，不得於鉢中處處食。(卅一)不得挑鉢中而食。(卅二)若比丘不病不得為己索羹飯，即於供養時，若非生病不得為自己索羹飯等。(卅三)不得以飯覆羹更望得。(卅四)不得視比坐鉢中，即不得顧視鄰座之鉢，以比較份量。(卅五)當繫鉢想食，即食時不顧視左右，唯繫念於鉢。(卅六)不得大摶飯食，即不取無法放進口中之大團飯食。(卅七)不得大張口待食。(卅八)不得含飯語。(卅九)不得摶飯遙擲口中。(四十)不得遺落飯食。(四一)不得頰食食，即不脹頰食。(四二)不得嚼飯作聲食。(四三)不得大噏飯食，即不吸食食。(四四)不得舌舐食。(四五)不得振手食，即食物粘著，不得振動手以食。(四六)不得手把散飯食，即不得以手散棄飯食。(四七)不得污手捉飲器。(四八)不得洗鉢水棄白衣舍內。(四九)不得生草葉上大小便涕唾。(五十)不得水中大小便涕唾。(五一)不得立大小便。(五二)不得與反抄衣不恭敬人說法。(五三)不得為衣纏頸者說法。(五四)不得為覆頭者說法。(五五)不得為裹頭者說法。(五六)不得為叉腰者說法。(五七)不得為著革屣者說法。(五八)不得為著木屐者說法。(五九)不得為騎乘者說法。以上由(四九)至(五九)之規定，病者除外。(六十)不得在佛塔中止宿，除為守護故。(六一)不得藏財物置佛塔中，除為堅牢故。(六二)不得著革屣入佛塔中。(六三)不得手捉革屣入佛塔中。(六四)不得著革屣繞佛塔行。(六五)不得著富羅（靴）入佛塔中。(六六)不得手捉富羅入佛塔中。(六七)不得佛塔下坐食，留草及食污地。(六八)不得擔死屍從佛塔下經過。(六九)不得在佛塔下埋死屍。(七十)不得在佛塔下燒死屍。(七一)不得向佛塔燒死屍。(七二)不得佛塔四邊燒死屍使臭氣來入。(七三)不得持死人衣及床從佛塔下過。(七四)不得佛塔下大小便。(七五)不得向佛塔大小便。(七六)不得繞佛塔四邊大小便使臭氣來入。(七七)不得持佛像至大小便處。(七八)不得在佛塔下嚼楊枝。(七九)不得向佛塔嚼楊枝。(八十)不得佛塔四邊嚼楊枝。(八一)不得在佛塔下涕唾。(八二)不得向佛塔涕唾。(八三)不得佛塔四邊涕唾。(八四)不得向佛塔舒腳坐。(八五)不得安佛像在下房，己在上房住。(八六)人坐己立不得為說法。(八七)人臥己坐不得為說法。(八八)人在座，己在非座不得為說法。(八九)人在高座，己坐下座不得為說法。(九十)人在前行，己在後不得為說法。(九一)人在高經行處，己在下經行處不得為說法。(九二)人在道，己在非道不得為說法，道指道路之中央或右邊。上述由(八六)至(九二)之戒法，病者除外。(九三)不得攜手在道行。(九四)不得上樹過人頭，除時因緣，制此戒係因曾有一比丘於大樹上受夏安居，由樹上大小便，樹神瞋怒而殺比丘。(九五)不得絡囊盛鉢貫杖頭著肩上而行。(九六)人持杖不恭敬不應為說法。(九七)人持劍不應為說法。(九八)人持鉾不應為說法。(九九)人持刀不應為說法。(一○○)人持蓋不應為說法。由(九六)至(一○○)之戒法，病者除外。〔善見律毘婆沙卷十六、四分律比丘含注戒本卷下、四分律比丘含注戒本疏卷四下（道宣）、四分律刪繁補闕行事鈔卷中一、卷中三〕（參閱「百眾學」2496）


meanings:
（梵 saṃbahulāḥ śaikṣa-dharmāḥ，巴 sekkhā dhammā，藏 bslab-paḥi chos maṅ-po）具足戒中的一部分，即僧戒八段中的第七。系有關服裝、食事、威儀的規則。因其數甚多，且應常加學習，故雲‘衆學’。《四分律》（曇無德部）以其有百戒，故亦稱百衆學法。又稱尸叉罽賴尼、式叉迦羅尼，《善見律毗婆沙》卷十六解‘尸沙’爲學，‘迦羅尼’爲應學作。道宣在《四分律含注戒本疏》卷四（下）雲（卍續62·985下）︰‘言式叉迦羅尼者，見雲，式沙是學，迦羅尼者雲應當作，語倒故言應學也。’<#>此亦即《薩婆多論》卷九說此篇獨名‘應當學’之緣由，蓋余戒易持難犯，而此等戒，難持易犯，故誡以常應念學而不列罪名，但雲應當學。<#>大抵說來，任何戒無不應當學，但有關動靜四威儀的細則輕戒，有時因輕視反而造成大過，必須特別注意，因此將彼等之戒附上此稱。道宣所論之意亦在于此。<#>巴利律的衆學法有七十五戒；《翻譯名義大集》列一０六戒。我國及日本所通行的《四分律》，則有百衆學法。此一百種戒相，如下所列︰<#>(1)著內衣戒，(2)著三衣戒，(3)反抄衣戒，(4)反抄衣坐戒，(5)衣纏頸戒，(6)衣纏頸坐戒，(7)覆頭戒，(8)覆頭坐戒，(9)跳行戒，(10)跳行坐戒，(11)蹲坐戒，(12)叉腰戒，(13)叉腰坐戒，(14)搖身戒，(15)搖身坐戒，(16)掉臂戒，(17)掉臂坐戒，(18)覆身戒，(19)覆身坐戒，(20)左右顧視戒，)21)左右顧視坐戒，(22)靜默戒，(23)靜默坐戒，(24)戲笑戒，(25)戲笑坐戒，(26)用意受食戒，(27)溢鉢受食戒，(28)溢鉢受羹戒，(29)羹飯等食戒，(30)以次食戒，(31)挑鉢中食戒，(32)索羹飯戒，(33)飯覆羹戒，(34)視比座鉢戒，(35)系鉢想食戒，(36)大揣食戒，(37)張口待食戒，(38)含食語戒，(39)遙擲口中戒，(40)遺落食戒，(41)頰食戒，(42)嚼食作聲戒，(43)吸飯食戒，(44)舌舐食戒，(45)振手食戒，(46)把散飯戒，(47)污手捉飯器戒，(48)弃洗鉢水戒，(49)生草上大小便戒，(50)水中大小便戒，(51)立大小便戒，(52)反抄衣說法戒，(53)衣纏頸說法戒，(54)覆頭說法戒，(55)裹頭說法戒，(56)叉腰說法戒，(57)著革屣說法戒，(58)著木屣說法戒，(59)騎乘說法戒。<#>其次之二十六戒，是道宣所說的敬佛威儀行二十六戒。即︰<#>(60)佛塔中宿戒，(61)藏物塔中戒，(62)著革屣入塔戒，(63)捉革屣入塔戒，(64)著革屣繞塔戒，(65)著富羅入塔戒，(66)捉富羅入塔戒，(67)塔下坐留食戒，(68)塔下擔死尸戒，(69)塔下埋尸戒，(70)塔下燒尸戒，(71)向塔燒尸戒，(72)塔四邊燒尸戒，(73)持衣床塔下過戒，(74)塔下大小便戒，(75)向塔大小便戒，(76)塔四邊大小便戒，(77)持佛像至大小便所戒，(78)塔下嚼楊枝戒，(79)向塔嚼楊枝戒，(80)塔四邊嚼楊枝戒，(81)塔下涕唾戒，(82)向塔涕唾戒，(83)塔四邊涕唾戒，(84)向塔舒脚坐戒，(85)安佛下房戒。<#>此二十六戒，唯見于《四分律》，餘部缺此。其次之十五戒是尊重三寶戒，即︰<#>(86)人坐己立說法戒，(87)人臥己坐說法戒，(88)人在座己在非座說法戒，(89)人在高座說法戒，(90)人在前行說法戒，(91)人在高經行處說法戒，(92)人在道說法戒。此七戒系有關說法的規矩，可攝屬于前文的敬法威儀行。(93)携手道行戒，(94)上樹戒，(95)杖絡囊戒，(96)持杖人說法戒，，(97)持劍人說法戒，(98)持矛人說法戒，(99)持刀人說法戒，(100)持蓋人說法戒。<#>以上一百戒，與敬僧有關的，有五十四戒，與敬法有關的，有二十戒，與敬佛威儀有關的，有二十六戒。高麗本大衆部的《摩呵僧祇律大比丘戒本》中，敬僧有五十戒，敬法有十六戒，總計是六十六戒；但宋、元、明本之該律均多敬僧一戒，故爲六十七戒。<#>薩婆多部的《十誦比丘波羅提木叉戒本》，敬僧有九十二戒，敬法有二十一戒，總計爲一一三戒，但其廣律作一０七戒。《根本說一切有部苾芻習學略法》作一一二戒；《善見律》卷十六中，有關敬佛的衆學法，有二十二條。彌沙塞部的《五分戒本》，敬僧威儀有八十七戒，敬法威儀有二十一戒，共計一０八戒。但《五分律》卷十分之爲二十一項，幷加以詳述。迦葉遺部的《解脫戒本經》，敬僧威儀有七十七戒，敬法威儀十九戒，合計有九十六戒。又，《優波離問佛經》的敬僧威儀是五十八戒，敬法十六戒，合爲七十四戒。《翻譯名義大集》中，敬僧八十一戒與敬法二十五戒，合計爲一０六戒。<#>以上諸戒，除病者外，余人皆應受持。若不然，犯突吉羅。將具足戒分類1爲五篇、六聚時，此衆學法與二不定、七滅諍皆屬突吉羅攝，乃諸戒中最輕小之戒。《行事鈔》卷中之一，明此犯罪果報雲（大正40·49b）︰‘如目連問罪報經雲︰若比丘、比丘尼無慚愧心，輕慢佛語，犯突吉羅衆學戒罪，如四天王壽五百歲，墮泥犁中，于人間數九百千歲。’<#>以上系專就比丘戒所論，至于比丘尼戒，諸部所說大致相同，但犯相稍有小異。<#>總的說來，衆學法相當于大乘戒中的輕戒。行者于此衆學法若能遵守，則可具足成就八萬細行、塵沙威儀。<#>［參考資料］　《善見律毗婆沙》卷十六；《四分律比丘含注戒本》卷下；《四分律行事鈔》卷中之一、卷中之三；《四分律資持記》卷中一、卷中三；《四分律疏》卷十一。<#>


meanings:
Tức là phòng xá của chúng tăng nghỉ ngơi ở Tăng đường trong Thiền viện. Trong phòng liêu có các chức vụ: Liêu nguyên, Liêu chủ, Phó liêu, Vọng liêu và Chúng liêu hành giả.


meanings:
Xưng hô đối với tăng chúng. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »且 如 玆 院 僻 處 一 隅。 若 非 念 報 佛 恩。 無 以 四 來 居 此。恐 山 僧 進 發 之 後。法 席 空 虛。今 命 素 公 開 士 接 續 住 持。 幸 冀 眾 慈 同 心 勸 請。 – Chẳng hạn như viện này ở một góc vắng vẻ, nếu không nghĩ đến việc báo ân Phật thì không để tứ chúng đến ở nơi này. Sợ sơn tăng sau khi xuất phát, pháp tịch trống trơn, cho nên hôm nay sai khai sĩ Tố Công tiếp tục trụ trì, hi vọng mọi người đồng lòng mời thỉnh«.


meanings:
（梵 jantu、bahu-jana、jagat、sattva，巴 satta，藏 skye-ba-po、skye-bo maṅ-po、ḥgro-ba、sems-can）一般而言，此詞系指具無明煩惱，流轉生死之迷界凡夫；然若就廣義而言，則亦含攝悟界的佛、菩薩等。音譯禪頭、社伽、薩埵、仆呼繕那；又稱有情、含識、含生、群萌、群類、禀識等。《雜阿含經》卷六雲（大正2·40a）︰‘佛告羅陀，于色染著纏綿，名曰衆生；于受、想、行、識染著纏綿，名曰衆生。’《摩呵止觀》卷五（上）雲（大正46·52c）︰‘攬五陰通稱衆生。衆生不同︰攬三途陰罪苦衆生、攬人天陰受樂衆生、攬無漏陰真聖衆生、攬慈悲陰大士衆生、攬常住陰尊極衆生。’又，《大智度論》卷二雲（大正25·72b）︰‘如諸法中涅槃無上，衆生中佛亦無上。’<#>關于衆生的語義，有多種說法，茲分述如下︰<#>(1)‘與衆共生’︰如《長阿含經》卷二十二〈世本緣品〉雲（大正1·145a）︰‘爾時無有男女、尊卑、上下，亦無異名，衆共生世故名衆生。’<#>(2)‘受衆多生死’︰如《舍利弗阿毗曇論》卷十一雲（大正28·603a）︰‘云何衆生世？衆生謂五道中生，地獄、畜生、餓鬼、人、天中，是名衆生世。’《往生論注》卷上雲（大正40·831b）︰‘有論師泛解衆生名義，以其輪轉三有，受衆多生死，故名衆生。’<#>(3)‘衆緣和合而生’︰如《大智度論》卷三十一雲（大正25·286c）︰‘但五衆和合故强名爲衆生。’《大乘同性經》卷上雲（大正16·642b）︰‘衆生者，衆緣和合名曰衆生。所謂地、水、火、風、空、識、名色、六入因緣生。’<#>(4)‘法身爲煩惱所纏，往來生死’︰如《不增不减經》雲（大正16·467b）︰‘即此法身過于恒沙無邊煩惱所纏，從無始世來，隨順世間波浪漂流，往來生死，名爲衆生。’<#>另外，諸經論對衆生、有情二語的範圍亦有異論。或謂有情系指一切有情識的生物，而山川、草木、大地等乃屬非情（又稱無情），衆生則兼攝有情、非情二者；或謂有情與衆生爲同體異名。<#>［參考資料］　《成唯識論述記》卷一（本）；《俱舍論寶疏》卷一；《玄應音義》卷一、卷二十三；《大智度論》卷二十、卷四十七；《佛性論》卷二；《佛地經論》卷五；《大乘起信論》；西義雄（等）《大乘菩薩道啖研究》。<#>


meanings:
4747梵語 bahu-jana, jantu, jagat 或 sattva 之意譯。音譯僕呼繕那、禪頭、社伽、薩埵。又譯作有情、含識（即含有心識者）、含生、含情、含靈、群生、群萌、群類。「眾生」一語，普通指迷界之有情。雜阿含經卷六（大二‧四○上）：「佛告羅陀，於色染著纏綿，名曰眾生；於受、想、行、識染著纏綿，名曰眾生。」　長阿含經卷二十二世本緣品載，無男女尊卑上下，亦無異名，眾共生於世，故稱眾生。俱舍論光記卷一解為受眾多之生死，故稱眾生。大智度論卷三十一、大乘同性經卷上謂，眾生係以五蘊等眾緣假合而生，故稱眾生。又不增不減經載，法身為煩惱所纏，往來生死，故稱眾生。一般以為無明煩惱所覆，流轉生死者為眾生。若廣義言之，佛及菩薩亦含攝於眾生之中。摩訶止觀卷五上（大四六‧五二下）：「攬五陰通稱眾生。眾生不同：攬三途陰罪苦眾生，攬人天陰受樂眾生，攬無漏陰真聖眾生，攬慈悲陰大士眾生，攬常住陰尊極眾生。」〔雜阿含經卷四十五、法華文句卷四、大乘義章卷六、往生論註卷上〕


meanings:
(term) attachment to sentient being-hood


meanings:
patience towards all under all circumstances


meanings:
realm of sentient beings, as distinguished from the realm of the Buddhas


meanings:
4751類別漢譯經論之目次。略稱經錄。最早經錄為三國時代朱士行所記之「漢錄」。道安之「綜理眾經目錄」完成以後，稍具形式，亦為眾經目錄之始稱。梁代寶唱、北魏李廓、北齊法上所作之眾經目錄皆已散佚，現存唯有隋代二種及唐代一種。又於唐武則天時所撰集之經論目錄，特稱「大周刊定眾經目錄」。　<一>凡四卷。梁代寶唱撰。又稱梁世眾經目錄、寶唱錄。現已失佚。據歷代三寶紀卷十一齊梁及周帝代錄之總敘載，天監十七年（518）敕沙門寶唱撰經目四卷，凡十七科，頗為詳盡。同書卷十五舉其要目，大別四卷，凡收錄一四三三部，三七四一卷。集錄後漢安世高至梁代慧令所譯出之經典、異譯經、禪經、戒經、數論、注疏等。〔續高僧傳卷一寶唱傳、大唐內典錄卷四、開元釋教錄卷十、後漢より宋齊に至る譯經總錄（常盤大定）〕　<二>全一卷。北齊法上撰。又作齊世眾經目錄、法上錄、達摩鬱多羅錄。今已失佚。歷代三寶紀卷十五舉其要目，共收經律論真偽七八七部，二三三四卷。據歷代三寶紀所引，此經錄至少收錄三國魏安法賢至南齊法尼等各時代所譯之經律論、雜藏，抄經、疑偽經等。〔大唐內典錄卷五、開元釋教錄卷十、後漢上より宋齊に至る譯經總錄（常盤大定）〕　<三>全一卷。北魏李廓撰。又稱魏世眾經目錄、李廓錄。今已不存。本經錄係收集後漢安世高至後魏菩提流支各時代所譯之經律論、有譯無本經、子注、疑偽經、未譯經論等。撰述年代有二說，或永平年間（508～511）奉敕撰，或永熙年間（532～534）奉敕撰。〔歷代三寶紀卷九、卷十五、大唐內典錄卷四〕　<四>凡七卷。隋代法經等撰。又稱隋眾經目錄、法經錄。收於大正藏第五十五冊。收錄後漢至隋代所翻譯之經論等。凡立九錄，分類錄出譯經之目。前六卷為別錄，第七卷為總錄，初附上表，其次列出本錄之總目次。依第七卷總錄九錄為：(一)大乘修多羅藏錄七八四部，一七一八卷。(二)小乘修多羅藏錄八四二部，一三○四卷。(三)大乘毘尼藏錄五十部，八十二卷。(四)小乘毘尼藏錄六十三部，三八一卷。(五)大乘阿毘曇藏錄六十八部，二八一卷。(六)小乘阿毘曇藏錄一一六部，四八二卷。(七)佛滅度後抄集錄一四四部，六二七卷。(八)佛滅度後傳記錄六十八部，一八五卷。(九)佛滅度後著述錄一一九部，一三四卷。九錄合計二二五七部，五三一○卷。九錄中，前六錄各有一譯分、異譯分、失譯分、別生分、疑惑分、偽妄分等六分，後三錄各有西域聖賢分、此方諸德分等二分，凡四十二分。本書之記載頗為正確，尤以疑惑及偽妄之鑑別，特為現代學者所重視。〔開元釋教錄卷十、歷代三寶紀卷三、大唐內典錄卷十〕　<五>凡五卷。隋代翻經沙門及學士等數人合撰。書成於隋文帝仁壽二年（602），主撰者為大興善寺之彥琮。又稱隋眾經目錄、隋仁壽年內典錄、仁壽錄、彥琮錄。收於大正藏第五十五冊。書中分類錄出後漢至隋代之翻譯經典。大別為單本、重翻、賢聖集傳、別生、疑偽等五分。單本又別為大乘經單本、大乘律單本、大乘論單本、小乘經單本、小乘律單本、小乘論單本六科；重翻細分大乘經重翻、大乘律重翻、大乘論重翻、小乘經重翻四科；別生細別為大乘別生、大乘別生抄、小乘出別生、小乘別生抄、別集抄五科。單本凡三七○部，一七八六卷；重翻凡二七七部，五八三卷；賢聖集傳四十一部，一六四卷；別生八一○部，一二八八卷；疑偽二○九部，四九○卷；闕本四○二部，七四七卷；合計二一○九部，五○五八卷；此外並列記卷數及譯者名，記載頗為詳實。　本書之分類似取範法經錄，然列舉法經錄所未分類之有本、闕本，且刪略失譯經，不列入我國撰述之疏記等，皆迥異於法經錄。又本書今唯存於宋元明三本之中，高麗藏缺之。〔大唐內典錄卷十、開元釋教錄卷七〕　<六> 五卷。唐代靜泰撰。又稱大唐東京大敬愛寺一切經論目、靜泰錄。收於大正藏第五十五冊。乃增補隋代彥琮等所撰之眾經目錄而成。本書雖大部分同於彥琮錄，然闕本中新訪得二十部，二十一卷，並增加玄奘前後新翻之七十五部，一三三五卷。合計二二一九部，六九九四卷，實為二四四四部，六五八○卷。計數之異同，恐為誤寫，或與他錄錯簡所致。又本書唯高麗藏中存之，宋元明三本則缺之。縮刷大藏經中，將本錄與彥琮錄合糅之。〔貞元新定釋教目錄卷十八、大藏目錄卷中〕


meanings:
the mutual coalescing of a myriad conditions


meanings:
4750梵名 Mahāsammata-rāja。凡十三卷。宋代法賢譯。又稱眾許摩訶帝釋經。收於大正藏第三冊。為佛陀之傳記，敘述釋種之由來、釋尊之一生，以至烏波梨歸佛之事蹟。經題「眾許」為劫初王三摩達多（梵 Sammata）之意譯，摩訶帝（梵 mahārāja），大王之意。此經與唐代義淨所譯之有部毘奈耶破僧事卷一至卷九同本。請參閱 眾許摩訶帝經 本經之特色，為漢譯佛傳中唯一屬於西藏系者，然地名、人名之固有名詞皆梵語之音譯；另外本經係由釋迦佛俗家之家系說起，不舉過去七佛乃至千佛之法系，不舉釋迦佛之本生譚等，亦為特色之一。〔至元法寶勘同總錄卷七、閱藏知津卷二十九〕


meanings:
（梵 Saṃghabhadra）與世親同時代之說一切有部論師。北印度迦濕彌羅國人。音譯僧伽跋陀羅。自幼聰敏博達，傳有雅譽，特別精研說一切有部的《大毗婆沙論》。時有世親菩薩，造《阿毗達磨俱舍論》，以述毗婆沙之義理，間以經部義理破毗婆沙論師所執。衆賢頗爲不滿，遂潜究鑽研十二年，作《俱舍雹論》（一名《順正理論》，凡二萬五千頌，八十萬言）。後欲持論逐斥世親，挫其鋒銳。時，世親在磷迦國奢羯羅城，聞衆賢當至，即治行裝，前往中印度，幷告門人曰（大正51·892a）︰‘吾今遠游，非避此子，顧此國中，無複鑒達，衆賢，後進也，詭辯若流，我衰髦矣，莫能持論，欲以一言頽其異執，引至中印度，對諸髦彥，察乎真僞，詳乎得失。’後，衆賢果往中印度行走，至秣底補羅國一伽藍，忽覺氣衰，遂裁書謝世親曰（大正51·892a）︰‘如來寂滅，弟子部執，傳其宗學，各擅專門，党同道，疾異部。愚以寡昧，猥承傳習，覽所制阿毗達磨俱舍論，破毗婆沙師大義，輒不量力，沉究彌年，作爲此論，扶正宗學，智小謀大，死期將至。菩薩宣暢微言，抑揚至理，不毀所執，得存遺文，斯爲幸矣！死何悔哉？’<#>世親菩薩覽書閱論，沉吟良久，謂門人曰（大正51·892a）︰‘衆賢論師，聰敏後進，理雖不足，詞乃有餘。我今欲破衆賢之論，若指諸掌，顧以垂終之托，重其知難之詞，茍緣大義，存其宿志，况乎此論，發明我宗。’遂改論題爲《順正理論》。後，衆賢命終于伽藍，弟子焚尸收骨，起塔于伽藍西北二百余步的庵沒羅林中。玄奘西游時，其塔尚存。<#>此外，另有一說，謂有一外道婆羅門婆修羅多，欲以《毗迦羅論》詰難世親的《俱舍論》，然反被世親論破，遂遣人往天竺請衆賢論師，至阿緰闍國造論論破世親之說云云。按，衆賢之著作，除上述《順正理論》八十卷外，尚有《阿毗達磨顯宗論》四十卷，均已譯出。<#>［參考資料］　《大唐西域記》卷三、卷四；《婆藪槃豆法師傳》；《大慈恩寺三藏法師傳》卷二；《南海寄歸內法傳》卷四〈西方學法〉；《俱舍論光記》卷一；《俱舍論寶疏》卷一；佐佐木現順《阿毗達磨思想研究》；Genjun H. Sasaki《Linguistic Approach to Buddhist Thought》。<#>


meanings:
① Máu bẩn. Dùng lời nói bêu xấu người gọi là ô miệt 汚衊.


meanings:
① Làm bẩn máu, máu bẩn, máu dơ; ② Vu khống, nói xấu, miệt thị.


meanings:
2551<一>梵語 saṃskāra，巴利語 saṅkhāra。音譯刪迦羅、僧娑迦羅。原為造作之意，後轉為遷流變化之意。(一)造作之義。義同於「業」。十二緣起中第二支「行」即屬此類。指能招感現世果報之過去世三業（身業、口業、意業）。亦即人的一切身心活動。(二)遷流變化，即「有為」之義。蓋有為乃由因緣所造，故係指無常之一切法。諸行無常中之「行」即屬此類。五蘊中之「行蘊」亦即此義。（參閱「十二因緣」337、「五蘊」1212、「行蘊」2567、「業」5494）　<二>梵語 caryā 或 carita，巴利語 cariyā 或 carita。(一)意謂動作、行為。(二)指為到達悟境所作之修行或行法。如行解相應、行說一致、教行證、教理行果之「行」，意即對於知解言說之實地踐行。日本淨土真宗謂稱名念佛為大行。　<三>梵語 gamana。指進行、步行。行住坐臥（四威儀）之行即是此義。（參閱「四威儀」1728）


meanings:
① Bước đi, bước chân đi. ||② Làm ra, thi hành ra. ||③ Đi, như tống hành 送行 đưa đi, từ hành 辭行 từ đi v.v. Vua chết gọi là đại hành 大行. ||④ Không định hẳn, tạm thì. Như hành thự 行署 dinh quan đóng tạm. ||⑤ Cái để dùng, của dùng. Như ngày xưa gọi vàng, gỗ, nước, lửa, đất là ngũ hành 金木水火土為五行 ý nói là năm thứ ấy là cái người ta cần dùng hằng ngày vậy. ||⑥ Trải qua. Như nhất hành tác lại 一行作吏 làm quan qua một lần. ||⑦ Sắp tới, dần đến. Như hành niên ngũ thập 行年五十 tuổi gần đến năm mươi, hành tương tựu mộc 行將就木 sắp chết. ||⑧ Bài hát. Như tràng ca hành 長歌行 bài hát dài. ||⑨ Lối chữ hành, lối chữ hơi đá thảo gọi là hành. ||⑩ Ðường sá. ||⑪ Biến đổi luôn không ngừng. Nhà Phật gọi cái ý thức luôn luôn trôi đi là hành ấm hay hành uẩn 行蘊. ||⑫ Một âm là hạnh. Ðức hạnh, nết na, còn ở tâm là đức 德, thi hành ra là hạnh 行. Như độc hạnh 獨行 đức hạnh hơn người. Vì thế nhà Phật nói sửa mình trong sạch để thờ Phật gọi là tu hạnh 修行. ||⑬ Lại một âm là hàng. Hàng lối. Phép binh ngày xưa cứ 25 người là một hàng 一行, vì thế gọi binh lính là hàng ngũ 行伍. Một dòng chữ cũng gọi là một hàng一行. ||⑭ Cửa hàng. Một chỗ chứa các đồ hàng để vận tải, buôn bán cho tiện gọi là hàng sạn 行棧 hay hàng gia 行家. ||⑮ Nghề nghiệp của trăm nghề. Người đồng nghiệp gọi là đồng hàng 同行, làm việc không khéo gọi là ngoại hàng 外行. ||⑯ Một âm nữa là hạng. Hạng thứ. Như hạng nhất 行一, hạng nhị 行二, v.v. ||⑰ Hàng lũ. Gọi các người tôn trưởng của bạn mình là trượng nhân hạng 丈人行. ||⑱ Hạng hạng 行行 cứng cỏi.


meanings:
① Hàng, dòng: 排成雙行 Xếp thành hàng đôi; 四行詩句 Bốn dòng thơ, thơ bốn dòng; ② Ngành, nghề nghiệp: 改行 Đổi nghề (ngành); 幹哪行學哪行 Làm nghề gì học nghề ấy; ③ Cửa hàng, hàng: 電器行 Cửa hàng đồ điện; 銀行 Ngân hàng; ④ Thứ bậc (trong gia đình): 三兄弟你行幾 Ba anh em anh thứ mấy?; 我行三 Tôi thứ ba; ⑤ (văn) Con đường: 遵彼微行 Men theo đường nhỏ kia (Thi Kinh); ⑥ (văn) Hàng (biên chế quân đội thời cổ, gồm 25 người); ⑦ (văn) Chỗ giao dịch mua bán, hãng, hãng buôn, cửa hàng: 肉行 Cửa hàng thịt; 商行 Hãng, hãng buôn. Xem 行 [xíng], [xìng].


meanings:
① Đi, hành: 日行千里 Ngày đi nghìn dặm; ② Lưu hành, lưu động: 盛行 Thịnh hành; 報紙發行 Phát hành báo chí; ③ Thi hành, chấp hành, tiến hành: 實行民脮Thực hành dân chủ; ④ Hành vi, hành động, việc làm: 言行要一致 Lời nói phải đi đôi với việc làm; ⑤ (văn) Hoành hành: 殘賊公行 Bọn cướp tàn bạo công khai hoành hành (Giả Nghị: Luận tích trữ sớ); ⑥ Được: 那可不行 Thế thì không được; 行，你就這樣辦吧 Được, anh cứ thế mà làm đi!; ⑦ Giỏi, cừ, tài, khá: 他眞行 Anh ấy giỏi (khá) lắm; ⑧ Sẽ, sắp: 行將畢業 Sắp tốt nghiệp; 別來行復四年 Từ ngày xa cách đến nay lại sắp hết bốn năm trời (gần hết bốn năm) (Tào Phi: Dữ Ngô Chất thư); 善萬物之得時，感吾生之行休 Khen cho vạn vật được đắc thời, mà cảm cho đời ta sẽ dứt (sắp kết thúc) (Đào Uyên Minh: Quy khứ lai hề từ tịnh tự); 汝等行看守敗虛 Bọn bây rồi sẽ thấy ôm lấy thất bại (Lí Thường Kiệt).【行將】hành tương [xíng jiang] Sắp, sẽ. Như 即將 [jíjiang]; ⑨ (văn) Đang: 不知誰家子，提籠行採桑 Chẳng biết con nhà ai, mang lồng đang hái dâu (Tống Tử Hầu: Đổng kiều nhiêu); ⑩ (văn) Hành trang: 請治行者何也？ Xin chỉnh đốn hành trang làm gì vậy? (Sử kí); ⑪ Thể hành (một thể tài của nhạc phủ và cổ thi): 長歌行 Trường ca hành; 從軍行 Tòng quân hành; ⑫ (văn) Lại (lần nữa): 遙聞虜到平陵下，不待詔書行上馬 Xa nghe giặc đến Bình Lăng, chiếu thư chẳng đợi lại lên ngựa liền (Trương Tịch: Thiếu niên hành); ⑬ [Xíng] (Họ) Hành. Xem 行 [háng], [xìng].


meanings:
Phẩm hạnh, đức hạnh, hạnh kiểm: 品行 Phẩm hạnh.


meanings:
non-backsliding in terms of accordant practice


meanings:
Đưa lễ vật tặng người. Tiết Ngưỡng Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 18 ghi: »怪 和 尚 把 大 家 底 行 人 事。 潙 山 云： 汝 不 見 達 磨 從 西 天 來、 亦 將 此 物 行 人 事、 汝 諸 人 盡 是 受 他 信 物 者。 – Trách Hoà thượng đem lễ vật tặng mọi người. Quy Sơn nói: Ông chẳng thấy Đạt-ma từ Ấn Độ sang, cũng đem vật này tặng người. Các ông đều là người nhận tín vật của ngài«.


meanings:
① Thiền tăng đời Ngũ Đại, tự Quang Mục, hiệu Huệ Quán, nối pháp Thiền sư Cửu Phong Đạo Kiền. Sư trụ Nam Nguyên ở Viên Châu (nay thuộc huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. ② Thiền tăng đời Ngũ Đại (?-950), do sư có vành tai dài, lông mày rủ xuống nên người đời gọi là »Trường Nhĩ Hoà thượng«.


meanings:
consciousness-only in meditation and practice


vietnamese:
hành thiện bất thiện nghiệp giả tử thời thụ ái phi ái quả chi tiền tướng <pttđ>


meanings:
when one practices goodness, the hindrances appear


meanings:
2552又作四依住、四依法、四依止法。律典規定出家之人應依如下四法，以長養其生活。(一)糞掃衣（梵 pāṃsukūla，巴 paṃsukūla），即穿著世人所棄弊垢之衣。修道之人，應將弊衣收拾淨洗，補湊穿著，如此則心無所戀，能成道業。(二)乞食（梵 piṇḍa-pāta，巴同），出家之人常以乞食自活其命。(三)樹下坐（梵 vṛkṣa-mūla，巴 rukkha-mūla-senāsana），出家之人，不宜營治舍宅，當於樹下或石窟中，方便居止，修習禪定。(四)陳棄藥（梵 pūtimukta-bhaiṣajya，巴 pūtimutta-bhesajja），出家之人若患病時，常用陳年腐朽之藥而調治之，病癒即止，不得貪樂新好藥物而預為積蓄。　除此四依所容許者外，出家人被容許擁有之餘物，於諸律典之記載不一致。巴利律藏（Vinaya-piṭaka）大品（Mahā-vagga）1,30 及 1,77 記載，糞掃衣之餘物，有亞麻衣（巴 khoma）、綿衣（巴 kappāsika）、野蠶衣（巴 koṣeyya）、褐衣（巴 kambala）、麻衣（巴 sāṇa）、紵衣（巴 bhaṅga）。乞食之餘物，有僧次食（巴 saṅgha-bhatta）、別請食（巴 uddesa-bhatta）、請食（巴 nimantana-bhatta）、行籌食（巴 salāka-bhatta）、十五日食（巴 pakkhika-bhatta）、布薩食（巴 uposathika-bhatta）、月初日食（巴 pāṭipadika-bhatta）。樹下坐之餘物，有精舍（巴 vihāra）、平覆屋（巴 aḍḍhayoga）、樓閣（巴 pāsāda）、樓房（巴 hammiya）、窟院（巴 guhā）。陳棄藥之餘物，有熟酥（巴 sappi）、生酥（巴 navanīta）、油（巴 tela）、蜜（巴 madhu）、糖（巴 phāṇita）。五分律卷十七記載，糞掃衣之餘物，有劫貝衣（綿衣）、欽婆羅衣（褐衣）、拘舍耶衣（野蠶衣）、他家衣。乞食之餘物，有僧前食、後食、請食。樹下坐之餘物，有大小屋、重屋。陳棄藥之餘物，有酥、油、蜜、石蜜。十誦律卷二十一記載，糞掃衣之餘物，有白麻衣、赤麻衣、褐衣、憍施耶衣、翅夷羅衣、欽跋羅衣、劫貝衣。乞食之餘物，有月生食、眾僧食、別房食、請食等。樹下坐之餘物，有溫室、講堂、殿樓、一重舍、閣屋、平覆屋、地窟、山窟、湮頭勒迦臥具、漫頭勒迦臥具、禪頭勒迦臥具、草敷葉敷等。陳棄藥之餘物，有四種消藥（酥、油、蜜、石蜜）、四種淨脂（熊脂、驢脂、豬脂、鱣脂）、五種根藥（舍利、薑、赤附子、波提鞞沙、昌蒲根）、五種果藥（訶梨勒、鞞醯勒、阿摩勒、胡椒、蓽茇羅）、五種鹽（黑鹽、白鹽、紫鹽、赤鹽、鹵土鹽）、五種湯（根湯、莖湯、葉湯、花湯、果湯）、五種樹膠藥（興渠、薩闍羅薩諦、掖諦、掖提諦、掖婆那）等。又摩訶僧祇律卷二十三載，糞掃衣之餘物，有欽婆羅衣、疊衣、芻摩衣、拘舍耶衣、舍那衣、麻衣、丘牟提衣。乞食之餘物，有說戒食、籌食、請食。樹下坐之餘物，有大舍、重樓、閣舍、門舍、窟舍。陳棄藥之餘物，有酥、油、蜜、石蜜、生酥、脂。〔四分律卷三十五、四分律刪補隨機羯磨卷上、四分律行事鈔資持記卷上一上、大乘義章卷十一〕


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Nhạn Môn (nay là huyện Đại, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lộc Môn Xử Chân. Sư ở trong động Phật Thủ Nham tại Lô Sơn nên còn có hiệu »Phật Thủ Nham Hoà thượng«.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển. Sư trụ viện Báo Ân ở Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc.


meanings:
(1614-1666) Thiền tăng đời Minh, họ Trầm, tự Thê Vân, người xứ Ô Trình (Hồ Châu, Chiết Giang). Nối pháp Thiền sư Thông Tú núi Thiên Mục, đời thứ 36 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Báo Ân (núi Vũ Khang phía tây bắc huyện Đức Thanh, tỉnh Chiết Giang). Tác phẩm: Ngữ lục và Ám Hắc Đậu tập.


vietnamese:
hành sai biệt kiến lập bổ đặc già la <pttđ>


meanings:
(664-740) Thiền tăng đời Đường, họ Lưu, người xứ Lô Lăng Cát Châu (nay thuộc Cát An, Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Lục Tổ Huệ Năng. Sư trụ chùa Tĩnh Cư ở núi Thanh Nguyên. Pháp hệ hình thành thuộc những đời sau sư gồm có các tông: Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn.


meanings:
2566行慧，梵名 Caritamati。音譯作左里怛羅摩帝菩薩、惹〖⿰口 [⿰ （⿱匕 和） 隶]〗怛囉摩帝菩薩。大日經具緣品、祕密漫荼羅品等載其為虛空藏院中之菩薩。又稱為行慧行菩薩、慧步菩薩。古來此尊與忿怒鉤觀世音菩薩同尊。據不空羂索經卷九載，其形像為左手持開蓮華，右手握虛拳按胸，半跏趺坐。據祕密漫荼羅品載，三昧耶形為風輪中之硨磲寶上插青蓮華。此尊之印契，據大日經密印品載，為八葉蓮華印。真言為：南麼（namaḥ，歸命）三曼多（samanta，普遍）勃馱南（buddhānām，諸佛）鉢曇摩（padma，蓮華）阿羅耶（ālaya，藏）莎訶（svāhā，成就）。〔阿闍梨所傳曼荼羅〕


meanings:
(?-840) Thiền tăng đời Tống, họ Vu, người xứ Hàng Châu, Trung Quốc; nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ trì chùa Lục Hoà, được Tống Thái Tông ban hiệu »Truyền Pháp Thiền sư«, và đổi tên chùa thành Khai Hoa.


vietnamese:
hành thời trụ thời chính tri nhi trụ hữu tứ chủng nghiệp <pttđ>


meanings:
the insight carried out along with correct practices


vietnamese:
hành vọng thức vi tam chủng duyên <pttđ>


meanings:
(910-985) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trương, người Cát Châu nối pháp Thiền sư Quy Tông Nghĩa Nhu, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện La Hán ở Nam Khang (nay là huyện Tinh Tử, tỉnh Giang Tây), được vua ban hiệu »Tổ Ấn Thiền sư«.


meanings:
Đánh bằng gậy và sử dụng tiếng hét, là cách ứng cơ, thị cơ mà các thiền sư tông Lâm Tế thường dùng. Chỉ chung cho việc lập bày thiền cơ nhanh chóng và mãnh liệt. Bích Nham lục q. 1: »趙 州 平 生 不 行 棒 喝。 – Triệu Châu suốt đời không đánh bằng gậy và không sử dụng tiếng hét«.


meanings:
(1614-1677) Thiền tăng đời Thanh, họ Lê, tự Mao Khê, hiệu Từ Ông, người xứ Bác La (nay thuộc Quảng Đông) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Ngọc Lâm Thông Tú, tông Lâm Tế. Sư trụ am Long Khê ở Hàng Châu, sau đổi tên thành chùa Viên Chiếu. Tác phẩm: Mao Khê Lâm Thiền sư ngữ lục 1 quyển.


meanings:
Hành tung, phẩm hạnh. Quy Sơn Cảnh Sách ghi: »如 斯 行 止、 實 不 枉 披 法 服、 亦 乃 酬 報 四 恩、 拔 濟 三 有。 – Phẩm hạnh như thế, thật không uổng mang pháp phục, cũng là thù đáp bốn ơn, cứu vớt ba cõi«.


vietnamese:
hạnh pháp trung gian lập toà tác pháp <đpb>


vietnamese:
hành pháp trung gian lập toà tác pháp <pqđtđ>


meanings:
① Thiền tăng đời Thanh (1604-1670), họ Tiễn, hiệu Đại Phương, người xứ Đồng Hương, Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư từng tham học nơi Mật Vân Viên Ngộ, Phí Ẩn Thông Dung và trụ am Thiền Đăng ở Lâu Giang tỉnh Giang Tô. Tác phẩm: Đại Phương Thiền sư Ngữ lục 6 quyển. ② Thiền tăng đời Thanh, họ Tương, người đời gọi sư là »Thiết Chu Hạnh Hải Thiền sư«, người xứ Tân An (nay thuộc tỉnh Hà Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Nhược Am Thông Vấn, tông Lâm Tế. Sư trụ Long Du Thiền Tự. Tác phẩm: Kim Sơn Chí Lược.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, người xứ Nam Phố, Vạn Châu (nay là huyện Vạn, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư từng học thiền nơi Thiền sư Thạch Sương, trụ viện Trí Giả dưới ngọn Hoa Đảnh. Sư có hành tung kì lạ, thường hiện thân Đại Sĩ Quán Thế Âm.


vietnamese:
hành vô sắc bất hoàn phi thiện sĩ thú <pttđ>


meanings:
Thiền tăng Như Củng đời Tống mạt Nguyên sơ, còn gọi là Hạnh Củng. X. Như Củng.


meanings:
(1166-1246) Thiền sư sống vào khoảng hai đời Kim, Nguyên, họ Thái, tự Báo Ân, hiệu Vạn Tùng Lão Nhân, người xứ Hà Nội (nay là phía nam Lạc Dương, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tuyết Nham Mãn, tông Tào Động. Sư trụ các chùa: Tịnh Độ, Thê Ẩn. Tác phẩm: Thung Dung lục, Vạn Tùng Lão Nhân Bình Xướng Thiên Đồng Giác Hoà thượng Niêm Cổ Thỉnh Ích lục, Tổ Đăng lục, Minh Đạo tập, Tứ Hội ngữ lục.


meanings:
(1253-1341) Thiền tăng đời Nguyên, họ Hà, tự Cảnh Nguyên, hiệu Nguyên Tẩu, người xứ Lâm Hải (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tạng Tẩu Thiệu Trân, tông Lâm Tế. Sư trụ Tư Phúc Thiền Tự ở núi Tường Phong, sau dời về chùa Linh Ẩn Cảnh Đức. Tác phẩm: Huệ Văn Chính Biện Phật Nhật Phổ Chiếu Nguyên Tẩu Đoan Thiền sư Ngữ lục 8 quyển.


vietnamese:
hành duyên vô minh dữ hành duyên minh tứ cú phân biệt <pttđ>


vietnamese:
hành duyên thức dữ danh sắc duyên thức nhị duyên sinh thức sai biệt <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Hành tất, cước bán. Thiền tăng lấy vải quấn quanh chân khi đi hành cước. Tiết Vạn Cư Hiểu Thuấn trong LĐHI q. 28 (Vạn Tục 136, 454 thượng) ghi: »夜 間 脫 襪 打 睡、 早 朝 旋 繫 行 纏。 – Ban đêm cởi vớ đi ngủ, sáng sớm quấn vải vào chân«.


meanings:
2556<一>梵語 yogin。乃指觀行者，或泛指一般佛道之修行者。又稱行人、修行人。一般修念佛法門者，稱「念佛行者」。密教中，誦持真言、修供養法、護摩法等真言門之修行者，稱為真言行者。專持法華經之行者，稱法華行者。〔觀無量壽經、大日經卷一具緣品〕　<二>禪林中，行者乃指未出家而住於寺內幫忙雜務者。有剃髮者，亦有未剃髮而攜家帶眷者。據釋氏要覽卷上行者條載，善見律毘婆沙謂，善男子欲出家，而未得衣鉢，欲依寺中住者，稱為畔頭波羅沙。此畔頭波羅沙即行者之意。又據禪林象器箋職位門行者條載，舊說日本與我國之行者有別，日本之行者，雖剪除鬚髮，而行事與俗人同；在中國，則唯有僧人及沙彌剃髮而已，行者不剃髮，持守五戒。然若據日本之諸宗階級卷上載，喝食行者皆有髮。故知日本行者未必剃髮。　禪林之行者，依其職務不同而有諸多種類，如參頭行者、六局行者、副參行者、客頭行者、方丈客頭行者、茶頭行者、供過行者、門頭行者、喪司行者、執局行者、堂司行者、庫司行者、供頭行者、眾寮行者、方丈行者、庫司客頭行者、喝食行者、直殿行者、監作行者、直靈行者等。此外方丈之行者略稱方行，西堂之行者略稱西行，後堂之行者略稱後行，監寺之行者略稱監行，副寺之行者略稱副行，維那之行者略稱維行，典座之行者略稱典行，直歲之行者略稱直行，知客之行者略稱客行，首座之行者略稱首行、辨事，知殿之行者略稱殿行。又年少之行者，或寺院中服雜役之小沙彌，稱為童行、行童、道者、童侍、僧童。行者之居所，稱行堂、行者房、童行堂。行堂之主首，稱行堂主，或單稱堂主。〔敕修百丈清規卷二住持章訓童行條、持寶通覽卷下〕　<三>日本修驗道之「山伏」，亦通稱行者。彼等為得神驗之法，而於山野作苦行修練。山伏二字，具有「入法性真如之寶山，降伏無明煩惱」之義。例如修驗道之祖「役小角」即以常年跋涉深山幽谷、修練種種苦行而被稱為「役行者」。又近代日本有著一定之行裝，巡拜名山靈蹟者，亦稱行者。（參閱「山伏」947）


meanings:
① Chỉ cho người quán hạnh, hoặc chỉ chung một số người tu hành theo đạo Phật. Còn gọi: Hành nhân, Tu hành nhân. Thí dụ: Hành giả Niệm Phật, Hành giả Chân Ngôn, Hành giả Pháp Hoa. ② Chỉ cho những người làm công quả ở chùa mà chưa cạo tóc xuất gia (Tịnh nhân), cũng có khi đã được cạo tóc nhưng việc làm của họ còn giống như người thế tục như: gánh nước, bổ củi, nấu cơm… Hành giả có các loại: Phương hành, Tây hành, Hậu hành, Giám hành, Phó hành, Duy hành, Điển hành, Khách hành, Thủ hành, Đồng hành.


meanings:
Còn gọi: Du phương, Du hành, Vân thuỷ. Nghĩa là tăng lữ không có chỗ ở nhất định, hoặc vì tìm kiếm Danh sư hoặc vì tự mình tu trì, hoặc vì giáo hoá kẻ khác, mà chu du bốn phương. Tăng đi du phương gọi là Hành cước tăng. Tăng hành cước, lúc đi du phương có thể mang theo bên mình một số vật thường dùng, nhưng số lượng và loại biệt của vật dụng đều có sự hạn chế nhất định. Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di (Vạn Tục 148, 150 hạ) ghi: »巖 頭 擔 鋤 頭、 行 腳 到 處 只 做 園 頭。 – Nham Đầu vác cái bừa hành cước đến nơi nào cũng chỉ làm Viên đầu«.


meanings:
Pháp nhãn. Con mắt trí huệ soi thấy chân tướng sự vật của người ngộ thiền. Tiết Kim Ngưu Hoà thượng trong NĐHN q. 3 ghi: »有 會 處 麼？ 若 未 會、 行 腳 眼 在 甚 麼 處？ – Có chỗ hội chăng? Nếu chưa hội, con mắt trí huệ ở đâu?«.


meanings:
suffering induced by the changes that occur in conditioned existence


meanings:
(term) aggregate of volition (dispositions, karmic formations)


meanings:
（梵 samskāra-skanda，巴 sankhāra-khan-dha，藏 ḥdu-byed-kyi phuṅ-po）心意行爲之彙集。潜在性的形成力之彙集。亦即由因緣和合而形成的時間性的、現象性的存在群。因果性存在之彙集。<#>行蘊爲五蘊之一。狹義是指‘思’（善惡的意志），廣義乃包含非受、想、識三蘊所攝之精神作用（心所法），以及以物質精神爲動力的心不相應法。在俱舍宗的七十五法中，合四十四心所及十四不相應而成的五十八法，名爲行蘊；在經部與大乘佛教，則以六思身（即六識相應之思）爲行蘊，如《大乘阿毗達磨集論》卷一雲（大正31·664a）︰<#>‘云何建立行蘊？謂六思身。眼觸所生思，耳觸所生思，鼻觸所生思，舌觸所生思，身觸所生思，意觸所生思。由此思故，思作諸善、思作雜染、思作分位差別。又即此思除受及想，與餘心所法、心不相應行，總名行蘊。’<#>◎附︰水野弘元《佛教要語的基礎知識》第三章（摘錄）<#>‘行’是無常遷流之意，與‘有爲’同義，也意指現象。<#>可是，‘行’這個字，普通是複數，所以謂之‘諸行’。‘諸行’一詞的概念內容，有廣狹二種涵義。‘諸行無常’的行，是最廣義的行，其次是五蘊中的行，十二緣起中的行是最狹義的。而五蘊之行的內容也與原始佛教、部派佛教不同。<#>漢譯譯爲‘行’的印度語，除了sam%s-kara,san%khara之外，尚有下列各種。譬如，梵行的行與身行、語行、意行的carya^、cariya^；明行足的caraṇa；《佛所行贊》的行carita；行壞與正行的a^ca^ra；其他︰cara□kr!tya,kicca,pratipat,pat!ipada^,vrata,vata等等也譯作‘行’。現在在這裏所探討的問題，是擬就‘行’（sam%ska^ra,san%kha^ra）概念內容的廣狹，加以說明。<#>首先(a)最廣義的‘行’是一切行，也是諸行無常的‘行’。如前所述，是指現象的一切，因此幷不只包含五蘊之中的行蘊而已，而是包含五蘊全體。(b)其次是五蘊中的行蘊，在這裏的行是指‘造作’的意思，指的是‘心的活動’。可是受蘊、想蘊、識蘊也全都是心的活動。所以這裏的行蘊，是指除去了受、想、識三蘊的其他‘心的活動’而言。包含有作意（喚起注意力的作用）、觸（根境識的接觸作用）、思（意志作用）、定（精神統一）、念（不忘）、慧（知的作用）等種。在這裏最具代表性的是善惡的意志作用──思（cetana）。用‘思’來說明行蘊就是這個緣故。如果行只是思的話，這是行的最狹意義，幷不恰當。<#>到部派佛教時代，行的內容非常詳細，有數十種之多，這是由心所法的名稱所計算出來的，這叫作心相應行（cittasamprayukta-sam%ska^ra）。在說一切有部等派裏，在行蘊裏，也設有心不相應行（cittaviprayukta-sam%ska^ra），這是原始佛教中所沒有的想法，是指那種不屬于物質也不屬于精神的發動心與物的力量，共有得、非得、生、住、異、滅……等十四種。附帶一提的是巴利佛教中幷沒有心不相應行。總而言之，說一切有部等派所說的行蘊範圍，比原始佛教時代是更爲廣泛的。<#>(c)最後要說的行是十二緣起的第二支，在這裏，行的意思與業（karma,kamma）的意思相近，指的是由身、語、意而來的善惡行爲。這比行蘊的代表──思（善惡的意志）的內容要廣泛一點，包含（由思所引起的）身語所引起的實際行動以及習慣力。<#>［參考資料］　《俱舍論》卷一；《俱舍論頌疏》卷一；《俱舍論光記》卷一（末）；《大毗婆沙論》卷七十四、卷七十五；《集異門足論》卷十一；《大乘阿毗達磨雜集論》卷一。<#>


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư trụ trì viện Báo Từ ở Kim Lăng (nay thuộc Nam Kinh, Giang Tô). Thuỵ hiệu »Huyền Giác Đạo Sư«.


vietnamese:
hành tích sai biệt kiến lập bổ đặc già la <pttđ>


meanings:
2563<一>指排列成行以繞行禮拜。一般指繞佛、繞堂而言。古代印度禮法，凡遇尊敬禮拜之情形，則行右繞佛像或塔之禮法。通常右繞一周、三周、七周，乃至百千周。右繞之外，亦有左繞之說，然一般皆以右繞為常法。我國與日本，遇到各宗重要法會時，均有行道之舉。除繞行佛殿內、堂內等，更一面散花、誦經或唱梵唄。善導於轉經行道願往生淨土法事讚卷上，列舉出有關「散華行道」之詳細作法。又行道之時，迴繞廊道，稱為緣儀；繞旋庭院，稱為庭儀。據大比丘三千威儀經卷上載，繞塔行道之時，應持守下列事項：(一)低頭視地，(二)不得踩踏蟲類，(三)不得顧視左右，(四)不得於塔前地上吐唾，(五)不得與塔中住人言談。〔大智度論卷六十七、釋門歸敬儀卷下、南海寄歸內法傳卷三、大唐西域記卷二、法苑珠林卷三十七〕（參閱「右繞」1616）　<二>指「經行」而言。即於坐禪之間，起身走動以舒緩身心之步行。（參閱「經行」5551）　<三>梵語 īryāpatha。直譯為「威儀路」。或指托鉢行路之方式。此外亦泛指行、住、坐、臥等，比丘日常所應注意之四威儀。（參閱「四威儀」1728）　<四>修行佛道之意。


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Vương, người xứ Tuyền Châu, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư trụ viện Tiên Cư, Phúc Châu. Thuỵ hiệu »Nhân Huệ Đại Sư«.


vietnamese:
hành môn quán môn hoằng nguyện môn <pqđtđ>


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Bạch Triệu Chí Viên. Sư trụ núi Bạch Mã ở Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, người đời gọi sư là »Bạch Mã Hoà thượng«.


meanings:
(?-1652) Thiền tăng sống vào cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Triệu, vốn tên là Dữu Tiên, tự Đại Dữu, người xứ Ngô Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Phù Thạch Thông Hiền, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Quốc Thanh. Tác phẩm: Đại Dữu Thiền sư Trụ Thiên Thai Cảnh Đức Quốc Thanh Thiền Tự Ngữ lục 1 quyển.


meanings:
① Nước chảy giàn giụa. Vì thế nên sự gì đầy dẫy chan chứa gọi là diễn, vật gì tươi tốt phồn thịnh cũng gọi là phồn diễn 繁衍, chơi bời quá độ gọi là du diễn 遊衍. ||② Thế đất rộng phẳng mà thấp gọi là diễn. Như chằm cát gọi là sa diễn 沙衍, đất cao thấp gập ghềnh gọi là phần diễn 墳衍. ||③ Bò dài, lan rộng, như man diễn 蔓衍 bò dài, tư diễn 滋衍 nhung nhúc, sinh sôi nẩy nở. Làm việc không thiết thực, chỉ bôi xoa bề ngoài gọi là phu diễn 敷衍. ||④ Diễn số tính ra, Kinh dịch nói số đại diễn 大衍 có năm mươi số, vì thế này mới thông dụng chữ đại diễn là số năm mươi. ||⑤ Tốt, ngon. ||⑥ Ðất tốt màu. ||⑦ Sườn núi. ||⑧ Một âm là diên. Tế diên.


meanings:
(văn) ① Nước chảy ràn rụa; ② Phát triển, mở rộng; ③ Đầy rẫy, dư dật, thừa; ④ (Đất, đồng bằng) bằng phẳng: 沙衍 Chằm cát; 填衍 Đất gập ghềnh; ⑤ Bò dài, lan rộng: 蔓衍 Bò dài ra; 滋衍 Sinh sôi nảy nở; ⑥ Diễn số tính ra: 大衍 Số đại diễn (trong Kinh Dịch), số năm mươi; ⑦ Đất màu mỡ; ⑧ Tốt, ngon; ⑨ Câu chữ thừa trong sách (do in sai, chép sai): 衍文 Chữ thừa; ⑩ Sườn núi.


meanings:
(văn) Cương trực, ngay thẳng (như 侃, bộ 亻).


meanings:
(văn) ① Vui hoà, vui vầy; ② 【衎然】khán nhiên [kànrán] Yên ổn.


meanings:
① Tự khoe mình, kẻ làm trò tự khoe tài mình ở nơi đường xá gọi là huyễn.


meanings:
(văn) ① Khoe khoang khoác lác; ② Tự khoe khoang về mình, tự giới thiệu mình.


meanings:
① Nghề thuật, kẻ có nghề riêng đi các nơi kiếm tiền gọi là thuật sĩ 術士. ||② Phương pháp do đó mà suy ra, như bất học vô thuật 不學無術 không học không có phương pháp để làm. ||③ Ðường đi trong ấp. ||④ Cùng nghĩa với chữ thuật 述.


meanings:
① Kĩ thuật, thuật, nghề: 武術 Võ, võ thuật; 藝術 Nghệ thuật; ② Phương pháp, cách, thuật: 戰術 Chiến thuật; 游泳術 Cách bơi; ③ (văn) Đường đi trong ấp; ④ (văn) Như 述 (bộ 辶). Xem 術 [zhú] (bộ 木).


meanings:
① Dãy phố thẳng suốt. Về miền bắc gọi trong ngõ phố là hồ đồng 衚衕.


meanings:
(văn) Dãy phố thẳng suốt: 衚衕 Ngõ phố, ngõ hẻm.


meanings:
① Ðường đi ở trong làng. Xem thêm chữ lộng 弄.


meanings:
① Ngã tư, con đường thông cả bốn mặt, những đường cái trong thành phố đều gọi là nhai.


meanings:
① Đường phố, phố, đường: 上街 Ra phố; ② (đph) Chợ: 赶街 Đi chợ.


meanings:
Vị tăng có nhiệm vụ đi vào chợ búa để xin tiền và vật thực cho đại chúng.


meanings:
① Sở quan, ta gọi là quan nha 官衙 hay là nha môn 衙門 vì ngày xưa trước quân trường đều cắm lá cờ có tua như cái răng lớn, nên gọi là nha môn.


meanings:
Sở quan, nha môn, quan nha, nha. 【衙門】nha môn [yámén] (cũ) Cửa quan, nha môn.


meanings:
① Về miền bắc gọi trong ngõ phố là hồ đồng 衚衕.


meanings:
6290梵名 Viśākha，巴利名 Vesākha。即月圓日之祭典。又作毘舍佉節、吠舍佉節、衛塞日（巴 Vesākhapūjā）。此日係衛塞月（巴 Vesākha-māsa）之月圓日，亦即古印度陰曆六月十五日。南傳佛教國家於此日盛大慶祝佛陀之誕生、成道、涅槃。如錫蘭（今斯里蘭卡）即以此節為最偉大之慶典，人民往佛寺禮敬、供養三寶，並持戒聽法；政府亦禁止殺生、賣酒，間或釋放囚犯；僧人則日夜說法，及念誦守護經以消災祈福。西元一九五○年，世界佛教徒聯誼會在錫蘭首都可倫坡舉行首屆大會，議決佛陀誕生於西元前六二三年，涅槃於西元前五四三年，成道於西元前五八八年；而南傳上座部佛教徒認為佛陀降生、成道、涅槃皆在陽曆五月月圓日，故此三個節日之匯集節慶，即稱衛塞節。又因同時紀念三事，故稱三期同一慶。一九五四年，世界佛教徒聯誼會於緬甸首都仰光召開第三次會議，議決將衛塞日定為世界佛陀日，以此一節日顯示佛陀自覺、覺他、覺行圓滿之智慧光輝照耀全球；並藉以發揚佛陀慈悲平等之教義，倡導世界和平。〔佛陀的年代及三期同一慶（陳少英，無盡燈季刊第四十八期）〕


meanings:
① Con đường cái thông hành. Vì thế nên nơi nào là chỗ giao thông tấp nập gọi là xung yếu 衝要. ||② Xông ra, cứ sấn thẳng lên mà đi, không đoái gì nguy hiểm đông đúc gọi là xung. Như [b]xung phong 衝鋒 cứ xông thẳng vào đám gươm giáo mà đi, xung đột 衝突 xông đột, v.v. ||③ Xe binh.


meanings:
① Xông ra: 他們往前衝 Họ xông ra phía trước; ② (văn) Con đường cái thông hành; ③ (văn) Xe binh. Xem 沖 [chong] (bộ 冫), 衝 [chòng].


meanings:
① Phòng giữ. Như vệ sinh 衞生 giữ gìn cho được sống mà khoẻ, vệ thân 衞身 giữ mình. ||② Kẻ giữ về việc phòng bị giữ gìn cũng gọi là vệ. Như túc vệ 宿衞, thị vệ 侍衞 đều là chức quan hộ vệ nhà vua cả. Vua Minh Thái Tổ 明太祖 cứ tính những chỗ hiểm yếu trong thiên hạ, một quận thì đặt một sở, mấy quận liền nhau thì đặt một vệ, mỗi vệ đóng 3600 tên lính để phòng giặc cướp, những nơi có số binh ấy đóng thì gọi là vệ, như uy hải vệ 威海衞. ||③ Nước Vệ. ||④ Tục gọi vệ là con lừa vì ở đất Vệ có nhiều lừa. Nên thường gọi lừa là kiển vệ 蹇衞 hay song vệ 雙衞, v.v. ||⑤ Phần vệ. Máu thuộc về phần vinh 榮 khí thuộc về phần vệ 衞. ||⑥ Cái vầy tên.


meanings:
① Giữ gìn, bảo vệ, vệ: 衞國 Giữ nước; 捍衞主權 Bảo vệ chủ quyền; 自衞 Tự vệ; ② Một đơn vị lính phòng vệ thời Minh (Trung Quốc) gồm 3.600 người; ③ (văn) Con lừa; ④ (y) Phần vệ (của máu). Xem 榮衞 [róngwèi]; ⑤ (văn) Cái vầy tên; ⑥ [Wèi] (Nước) Vệ (thời Chu, Trung Quốc).


meanings:
① Cái cân. ||② Cân nhắc, cân đồ xem được bao cân lạng gọi là hành. Vì thế nên làm việc mà biết cân nhắc gọi là quyền hành 權衡. ||③ Cái đòn ngang xe. ||④ Trên mi mắt, như hu hành nhi ngữ 盱衡而語 trừng mắt mà nói. ||⑤ Cái đồ để xem thiên văn. ||⑥ Cột bên lầu. ||⑦ Ngôi sao giữa vì sao bắc đẩu. ||⑧ Một âm là hoành cùng nghĩa với chữ hoành 橫.


meanings:
① Cái cân, đòn cân; ② Cân.【衡器】hành khí [héngqì] Cân, dụng cụ đo trọng lượng; ③ Cân nhắc; ④ (văn) Như 橫 (bộ 木); ⑤ (văn) Đòn ngang xe; ⑥ (văn) Trên mi mắt: 旰衡而語 Trừng mắt mà nói; ⑦ (văn) Dụng cụ xem thiên văn thời xưa; ⑧ (văn) Cột bên lầu; ⑨ (văn) Ngôi sao giữa của chòm sao Bắc đẩu; ⑩ [Héng] (Họ) Hoành.


meanings:
Còn gọi: Nam Nhạc. Núi thuộc huyện Hành Sơn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, cách trung tâm huyện 15km về hướng Tây Bắc. Thế núi hùng vĩ, chu vi vài trăm dặm, lớn nhỏ gồm có 72 toà. Trong đó có 5 ngọn nổi tiếng nhất: Chúc Dung, Thiên Trụ, Phù Dung, Tử Cái, Thạch Lẫm. Riêng Chúc Dung Phong cao hơn mặt biển 1290m, đứng trên đỉnh núi này có thể nhìn bao quát nhóm núi, thưởng thức vầng đông vừa ló dạng. Ngoài ra còn có: 10 động, 15 hang, 38 suối, 25 khe, 9 ao, 9 đầm, 9 giếng. Vào niên hiệu Thái Thuỷ thứ 4 (268) đời Tây Tấn, ngài Pháp Sùng đến đây khai sơn, sáng lập chùa Lệ Sơn. Niên hiệu Thái Kiến thứ 2 (570) đời Trần, ngài Huệ Tư vào Hành Sơn giảng kinh Bát-nhã, Trung Luận, gọi là Đạo tràng Bát-nhã, nên Huệ Tư còn được gọi là »Nam Nhạc Đại Sư«. Vào niên hiệu Tiên Thiên thứ 2 (713) đời Đường, Hoài Nhượng vào Hành Sơn trụ ở đài Quan Âm chùa Bát-nhã 30 năm, hoằng dương thiền pháp, mở ra hệ phái Nam Nhạc. Mã Tổ Đạo Nhất ở núi này tham học với Hoài Nhượng, đắc pháp, lưu lại di tích »Ma cảnh đài« (Đài mài gương). Niên hiệu Thiên Bảo thứ 1 (742), Hi Thiên vào núi này cất am trên tảng đá nên được gọi là »Thạch Đầu Hoà thượng«. Từ đó về sau, các hoạt động của cao tăng Thiền tông rất nhiều, như đời Tống có Phật Quả Khắc Cần, Vô Chuẩn Sư Phạm từng ở chùa Đạo Lâm, núi Hành Sơn. Có khá nhiều tự viện trong núi như: Đại Miếu, Phúc Thánh Tự, Tàng Kinh Điện, Phương Quảng Tự, Thượng Phong Tự, Chúc Dung Điện, Nam Đài Tự, Phúc Nghiêm Tự. Hành Sơn Tứ Tuyệt (4 cảnh đẹp của Hành Sơn) là: Độ cao của Chúc Dung Phong, cái đẹp của Tàng Kinh Điện, độ sâu của Phương Quảng Tự, cái lạ của Thuỷ Liêm Động. Nếu cộng thêm cái vắng vẻ của Ma Cảnh Đài, cái hiểm trở của Thức Tâm Thạch, cái xưa của Đại Vũ Bi, cái hùng của Nam Nhạc Miếu thì thành Hành Sơn Bát Tuyệt.


meanings:
① Con đường thông bốn ngả, ngả tư. Con đường làm quan gọi là vân cù 雲衢 đường mây.


meanings:
(văn) Đại lộ, con đường lớn thông đi bốn ngả, ngã tư: 通衢 Con đường lớn thông với các ngả; 雲衢 Đường mây, con đường làm quan.


meanings:
① Áo. ||② Vỏ của các quả cây, cái gì dùng để che phủ các đồ cũng gọi là y. ||③ Một âm là [b]ý. Mặc áo. ||④ Mặc áo cho người khác. ||⑤ Phục mà làm theo.


meanings:
① Áo: 棉衣 Áo bông; ② Vỏ bọc ngoài, vỏ (của trái cây hoặc đồ vật), bọc: 炮衣 Vỏ bọc đại bác; 糖衣炮彈 Viên đạn bọc đường; ③ [Yi] (Họ) Y. Xem 衣 [yì].


meanings:
(văn) ① Mặc, mặc áo cho người khác: 解衣衣人 Cởi áo mặc cho người khác; 衣被蒼生 Mặc áo và che chở cho dân nghèo; ② Làm theo. Xem 衣 [yi].


meanings:
（梵 cīvara-bṛsikā，藏 chos-gos-kyi gtur-bu）古代印度僧人收拾僧裝（三衣）的囊袋。又作衣袋、盛衣、打包、三衣袋、袈裟袋。在佛制中，爲教導僧衆遠離自他的執著，令以弊衣作成三衣，幷令彼等善加維護，勿使破損。如《十誦律》所載，須護三衣如護自身皮膚，護鉢如護眼目。不可著大衣從事挑石、鏟土、除草、灑掃等工作。故三衣不用時，應收入衣囊。<#>關于此囊的製作，《根本薩婆多部律攝》卷五雲（大正24·553b）︰‘三衣袋法，長三肘，廣一肘半。長牒兩重縫之爲袋，兩頭縫合，當中開口。長內其衣，搭在肩上，口安鈎帶，勿令蟲入。’《五分律》卷二十一亦謂，囊長，前至臍，後至腰，以粗物制。<#>［參考資料］　《四分律》卷二十一；《祖庭事苑》卷八；《大乘比丘十八物圖》；《佛像標幟義圖說帖》卷下；《十八種物圖便蒙鈔》；《八重葎》卷下；《禪林象器箋》〈服章門〉。<#>


meanings:
Pháp y. Thiền tông Trung Quốc vào thời kì đầu (từ Sơ Tổ Đạt-ma đến Lục Tổ Huệ Năng) và thời gian truyền trao đạo pháp của 28 của đời Tổ sư Thiền tông Tây Thiên (Ấn Độ), đã đem chiếc cà sa của chính mình để trao lại cho đệ tử dòng chính, tức dùng pháp y để biểu hiện pháp tín. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »… 若 悟 大 意 者，付 汝 衣 法，禀 爲 六 祖，火 急 急！– … Nếu ai ngộ được đại ý ta trao cho pháp y, vâng làm Tổ đời thứ sáu, hãy nhanh lên!«.


meanings:
Còn gọi: Y trung bảo. Viên ngọc quý trong áo, tỷ dụ Phật tính sẵn có nơi mỗi người. »Lục Tổ Năng thiền sư bi minh« trong Toàn Đường Văn q. 327 ghi: »世 界一 花、 祖 宗 六 葉。 大 開 寶 藏 明 是 衣 珠。 – Trong đời có một đoá hoa sáu cánh là Thiền tông. Thiền tông mở rộng kho báu chỉ rõ viên ngọc quý trong áo«. »Ngoạn Châu Ngâm« của Đan Hà Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »識 得 衣 中 寶、 無 明 醉 自 醒。 百 骸 俱 潰 散、 一 物 鎮 長 靈。 – Biết được viên ngọc quý ở trong áo, tự tỉnh cơn say vô minh. Thân thể đều tan rã hết, chỉ có một vật linh còn mãi«.


meanings:
（梵 pātra-cīvara，巴 patta-cīvara，藏 lhuṅ-bzed-daṅ chos-gos）(一)指古代僧人之僧裝與食具︰亦即三衣一鉢。爲袈裟與鉢的合稱。<#>(二)用以稱呼僧家的錢財︰因爲僧家不准蓄財，故以委婉之詞代之。凡掌錢帛者，稱爲衣鉢侍者；放置住持的資具錢財之處，稱爲衣鉢閣；帳簿稱爲衣鉢簿。<#>(三)在禪家中，衣鉢爲法門的代稱︰傳法即稱爲傳衣鉢。即以衣鉢作爲傳法相承的證明。相傳大迦葉入涅槃之時，身穿佛所授的糞掃衣，手持自己的鉢，謂將傳衣鉢予彌勒。達磨到中國後，亦將其衣鉢傳給二祖慧可以爲法信。《傳法正宗記》卷五雲（大正51·743a）︰<#>‘及慧可者趨前拜已歸位而立。尊者曰︰汝得吾髓。尋命之曰︰昔如來以大法眼付囑摩呵迦葉，而展轉至我，我今以付于汝，汝宜傳之，無使其絕，幷授汝此僧伽梨、寶鉢，以爲法信。唯恐後世以汝于我異域之人，不信其師承，汝宜持此爲驗。’<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷四十四；《彌勒下生經》；《阿育王傳》卷四；《大毗婆沙論》卷一三五；《大智度論》卷三；《景德傳燈錄》卷一；《禪門象器箋》〈錢財門〉；《淨土教的起源及發達》。<#>


meanings:
Còn gọi: Trường liên sàng. Sập dài nằm nghỉ tập thể chư tăng dùng để ngủ nghỉ toạ thiền. Sở dĩ có tên »Y bát hạ« là vì ngay trên giường có những cái móc để treo y bát. Tiết Nam Tuyền Phổ Nguyện Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »師 見 僧 斫 木 次、 師 乃 擊 木 三 下、 僧 放 下 斧 子、 歸 僧 堂。 師 歸 法 堂、 良 久 卻 入 僧 堂、 見 僧 在 衣 鉢 下 坐。 師 曰： 賺 殺 人！ – Sư thấy tăng đang đẽo gỗ, sư liền lấy gậy gõ vào khúc gỗ 3 cái. Tăng buông búa trở về tăng đường. Sư về pháp đường. Hồi lâu, sư đi vào tăng đường, thấy tăng ngồi trên sập, sư nói: Lừa gạt chết người«.


meanings:
2571法衣之材體；即製法衣之材料。又作衣財。如法之材料在律中雖無一定之規定，然大抵可用綿、麻、樹皮、野蠶絲、絹、羊毛、鳥毛等所製。四分律刪繁補闕行事鈔卷下一（大四○‧一○五中）：「財體如（疑缺『法』字），必須厚重熟緻者，若細薄生疎綾羅、錦綺、紗縠、細絹等，並非法物。」大乘佛教則以三輪體空為重要，衣體為何物，並不重要，將其判如糞掃衣，亦無不可；三輪，指施主、受者與施物。　至於蠶衣是否如法，說法有異。據道宣律師感通錄、章服儀等載，殺生所得之衣財，不得用為袈裟法服；大智度論載佛陀著粗布之袈裟；又西來之梵僧著布岁，五天竺國無著蠶衣者。凡此，皆謂蠶衣非法。然義淨則排斥上述說法，而於所著之南海寄歸內法傳卷二主張絹絁亦為如法之財體。　四分律卷六與卷三十九除舉出糞掃衣外，並許可絁衣、劫貝衣、欽婆羅衣、芻摩衣、讖摩衣、扇那衣、麻衣、翅夷羅衣、鳩夷羅衣、讖羅半尼衣等十種；十誦律卷五十六則舉白麻衣、赤麻衣、芻麻衣、憍施耶衣、翅夷羅衣、欽跋羅衣、劫貝衣、鉢兜路衣。頭頭羅衣、俱遮羅衣等十種。又摩訶僧祇律卷二十八舉有七種。善見律毘婆沙卷十四舉有六種。佛像標幟義圖說則舉有粗布衣、金襴衣等種種衣體。　此外，衣體復為出家人所用法衣規制之總稱。有袈裟與法衣兩種，袈裟乃三衣之演變，有五條、七條、九條、二十五條之分；法衣則有袍服、〖⿱ 車 糸〗絹、直綴等。有時又依宗派、身分之不同，裁法、染色亦有異。〔四分律行事鈔資持記卷下之一、佛門衣服正儀編、僧服正檢卷上本〕（參閱「法衣」3346、「直綴」3460）


meanings:
face, outside, surface, outward appearance, external form


meanings:
① Ở ngoài, như hải biểu 海表 ngoài bể. ||② Tỏ rõ, tuyên bố ý kiến mình cho người khác biết gọi là biểu. Như đại biểu 代表 người thay mặt của ai để tỏ hộ ý của người ấy ra. Trong một đám đông, cử một người thay mặt đi hội họp một hội nào có quan hệ đến cả một đám đông ấy gọi là đại biểu. ||③ Dấu hiệu, đặt riêng một cái dấu hiệu để cho người ta dễ biết gọi là biểu, người nào có dáng dấp hơn người gọi là dị biểu 異表 hay biểu biểu 表表. ||④ Tiêu biểu, nêu tỏ. Như tinh biểu tiết nghĩa 旌表節義 tiêu biểu cái tiết nghĩa ra cho vẻ vang. Cái bia dựng ở mộ gọi là mộ biểu 墓表, đều là theo cái ý nêu tỏ, khiến cho mọi người đều biết mà nhớ mãi không quên cả. ||⑤ Lối văn biểu, là một thể văn bày tỏ tấm lòng kẻ dưới với người trên, như văn tâu với vua, với thần thánh đều gọi là biểu cả. ||⑥ Ghi chép sự vật gì chia ra từng loài, từng hạng xếp thành hàng lối để lúc tra cho tiện cũng gọi là biểu. Như thống kê biểu 統計表 cái biểu tính gộp tất cả. ||⑦ Họ ngoại. Như con cô con cậu gọi là biểu huynh đệ 表兄弟.


meanings:
① Ngoài, phần ngoài, bề ngoài: 外表 Bề ngoài, ngoài mặt; 海表 Ngoài biển; 由表及裡 Từ ngoài vào trong; 虛有其表 Chỉ có mẽ ngoài lộng lẫy; ② Tỏ rõ, nêu rõ, bày tỏ: 略表心意 Tỏ qua nhã ý, chút ít để gọi là; ③ Xông, toát ra: 表汗 Xông cho ra mồ hôi; ④ Biểu, bảng, bảng biểu, bảng liệt kê, bảng kê khai: 統計表 Bảng thống kê; 時間表 Bảng giờ giấc, biểu thời gian; ⑤ Đồng hồ, công tơ: 手表 Đồng hồ đeo tay; 秒表 Đồng hồ bấm giây; 電表 Công tơ điện, đồng hồ điện; ⑥ Gương, mẫu mực, mực thước, tiêu biểu: 師表 Làm gương, gương mẫu; ⑦ Anh chị em cô cậu, anh chị em họ, (thuộc về) họ ngoại: 表兄弟 Anh em họ; 表叔 Chú họ; ⑧ (cũ) Tờ sớ dâng lên vua, tờ biểu, bài biểu.


meanings:
Kiểu mẫu. Gương Mẫu. Chương Hoà Sơn Vô Điện Thiền sư trong CĐTĐL q. 17 ghi: »學 徒 濟 濟、嘗 述 垂 誡 十 篇、諸 方 歎 服、咸 謂 禾 山 可 以 爲 叢 林 表 則。 – Người học tụ về, sư từng trình bày 10 thiên răn dạy; các nơi thán phục, thảy đều bảo rằng Hoà Sơn có thể làm gương mẫu chốn tùng lâm«.


meanings:
3514表業（梵 vijñapti-karman）與無表業（梵 avijñapti-karman）之並稱。又作有表業無表業、有表色無表色、作無作、教無教。表顯於外，能令他人了知之業爲表業，不能表知之業爲無表業。即身體動作及語言聲音，使他人見、聞等能表示出來之行爲，稱爲表業；反之，他人不能見及，由身、語表業所引起，而具有妨善或妨惡之功能，即稱爲無表業。　小乘說一切有部主張身、語、意三業中，唯身、語業有表、無表二種，謂身表業以形色爲體，語表業以言聲爲體，無表業以法處所攝色爲體，皆爲實有之法；於意業則不立表業、無表業。又表業通於善、惡、無記等三性，由尋伺而起，故存於欲界及初禪；無表業則唯通善、惡二性，僅欲、色二界有。大乘唯識家則認爲意業能於內心自我表示，亦爲表業，而不立無表業（一說亦有無表業），主張表、無表業之體均爲假有。　成唯識論卷一（大三一‧四下）：「身表業定非實有，然心爲因，令識所變手等色相生滅相續，轉趣餘方，似有動作表示心故，假名身表；語表亦非實有聲性，一剎那聲無詮表故，多念相續便非實故，外有對色前已破故，然因心故，識變似聲，生滅相續似有表示，假名語表。」〔優婆塞戒經卷六、俱舍論卷十三、順正理論卷三十三、大毘婆沙論卷一二二、卷一二三、成實論卷八、瑜伽師地論卷五十三、雜阿毘曇心論卷三、大乘法苑義林章卷三末〕（參閱「業」5494）


vietnamese:
biểu vô biểu nghiệp tính giới địa sai biệt <pttđ>


vietnamese:
biểu vô biểu sắc giai phi thật hữu <pttđ>


meanings:
[For the Buddha] to explain matters clearly to the audience


meanings:
Cái biểu lộ ra ngoài, thường là dấu vết của lời nói, tri giải. Lâm Tế ngữ lục ghi: »如 十 二 分 教。 皆 是 表 顯 之 説。 學 者 不 會。 便 向 表 顯 名 句 上 生 解。 皆 是 依 倚 落 在 因 果。 未 免 三 界 生 死。 – Ngay như mười hai phần giáo đều là lời nói biểu hiển. Người học không lãnh hội liền ở trên lời nói sinh hiểu, đều là nương tựa, rơi trong nhân quả, chưa khỏi sinh tử ba cõi«.


meanings:
to indicate the subject (of the discussion)


meanings:
① Tà áo. Chỗ hai tà áo giáp nhau gọi là xái khẩu 衩口.


meanings:
【褲衩】khố sái [kùchă] Quần đuì. Xem 衩 [chà].


meanings:
Chỗ mổ nách (áo), chỗ xẻ tà (áo), tà áo: 開衩的衣服 Áo mổ nách, áo xẻ vạt bên hông. Xem 衩 [chă].


meanings:
Áo, áo đơn, áo lót, áo cánh: 長衫兒 Áo dài;襯衫 Áo sơ-mi; 汗衫 Áo lót.


meanings:
① Áo cổn, áo lễ phục của vua. ||② Cổn cổn 衮衮 lũ lượt, nhiều.


meanings:
(văn) ① Áo mặc của vua (có thêu hình rồng), long bào; ② Áo lễ của các đại thần; ③ 【衮衮】cổn cổn [gưngưn] (văn) Lũ lượt.


meanings:
decline, wane, weaken, abate, decay, wither, waste away


meanings:
① Suy kém, trái lại với nghĩa chữ thịnh 盛. ||② Một âm là suý. Lần từng bực xuống, như đẳng suý 等衰 hạng bực. ||③ Lại thêm một âm thôi. Áo tang, may bằng gai sống mà không có gấu gọi là trảm thôi 斬衰, may bằng gai nhỏ có gấu gọi là tư thôi 齊衰.


meanings:
① Bậc, hạng: 等衰 Thứ bậc, hạng ngạch; ② Áo tang (như 縗 [cui], bộ 糸). Xem 衰 [shuai].


meanings:
Yếu, sút kém, suy kém, suy giảm, lụn bại: 衰敗 Lụn bại; 年老力衰 Tuổi già sức yếu; 身體衰弱 Sức khỏe suy kém. Xem 衰 [cui].


meanings:
① Bổ nạp 補衲 vá khíu. ||② Áo của sư mặc chắp từng mảnh lại nên cũng gọi là nạp. ||③ Lại là một tiếng sư tự xưng mình.


meanings:
Còn gọi: Nạp tử, nạp tăng. Tiết Đâu Suất Tùng Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »初 首 眾 於 道 吾、 領 數 衲 謁 雲 蓋 智 和 尚。 – Mới làm thủ chúng nơi Đạo Ngô, đưa vài Thiền tăng yết kiến Hoà thượng Vân Cái Trí«.


meanings:
① Vá; ② Áo cà sa; ③ Bần tăng, tôi (tiếng tự xưng của nhà sư).


meanings:
Chỉ cho đạo pháp, cơ phong nhà thiền. Tiết Kiền Phong Huệ Viên Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »達 磨 正 宗、 衲 僧 巴 鼻。 堪 嗟 迷 者 成 群、 開 眼 瞌 睡。 – Chính tông Đạt-ma, cơ phong nhà thiền, hỡi ôi kẻ mê cả bầy, mắt mở mà ngủ gật!«.


meanings:
Con mắt trí huệ của thiền tăng có thể thấy rõ tự tâm bản tính. Tiết Định Sơn Duy Tố sơn chủ trong NĐHN q. 10 ghi: »若 要 省 力 易 會、 但 識 取 自 家 桑 梓、 便 能 紹 得 家 業、 隨 處 解 脫、 應 用 現 前、 天 地 同 根、 萬 物 一 體、 喚 作 衲 僧 眼 睛、 綿 綿 不 漏 絲 髮。 苟 或 於 此 不 明、 徒 自 竛 竮 辛 苦。 – Nếu muốn ít công mà dễ lãnh hội, chỉ cần biết giữ quê cha đất tổ thì có thể nối được nghiệp nhà, tùy nơi mà giải thoát, ứng dụng hiện tiền, trời đất đồng cội nguồn, vạn vật cùng một thể, gọi là con mắt trí huệ của thiền tăng chăm chăm không lọt mảy tóc. Giả sử nơi đây không rõ, sẽ luống chịu đắng cay«.


meanings:
Còn gọi: Nạp y hạ sự, Nạp tăng bản phận sự. Thiền tăng hành cước lấy sự tham vấn làm việc tu học căn bản, và lấy việc giải thoát sinh tử làm mục đích cho cuộc đời tu của mình. Cho nên nạp tăng hành cước sự, tức chỉ cho việc lớn giải thoát sinh tử.


meanings:
Chỉ cho môn đình thiền tông, nhà thiền. Tiết Bắc viện Thông Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »第 一 速 須 省 事、 直 須 無 心 去。 學 得 千 般 萬 般、 祇 成 知 解、 與 衲 僧 門 下 有 甚 麼 交 涉？ – Khẩn cấp hơn cả là phải bỏ bớt việc, dứt khoát phải vô tâm đi. Học được ngàn vạn điều cũng là tri giải, cùng với nhà thiền có gì dính dáng!«.


meanings:
Còn gọi: Nạp tăng đỉnh môn, Nạp tăng ba tỵ. Lỗ mũi của nạp tăng. Chỉ cho vật rất quan trọng của người tu hành Phật đạo, tức là cơ phong đạo pháp của nhà Thiền. Tiết Càn Phong Huệ Viên Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »達 磨 正 宗、衲 僧 巴 鼻。 堪 嗟 迷 者 成 群、 開 眼 瞌 睡。 – Chính tông Đạt-ma đạo pháp của nhà Thiền. Than ôi! Kẻ mê thành bầy, mở mắt ngủ gục!«.


meanings:
Chỉ cho việc lớn trong nhà thiền, minh ngộ tâm địa, siêu thoát sinh tử. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »問 如 何 是 衲 衣 下 事。 師 云 赫 赤 窮 漢。 – Hỏi: Thế nào là việc lớn trong nhà thiền? Sư đáp: Gã nghèo rớt mùng tơi«.


meanings:
① Tốt, lành. ||② Trung, giữa. ||③ Thành thực, ||④ Trong lòng, thực, như ngu trung 愚衷 tấm lòng ngay thực của tôi. ||⑤ Một âm là trúng. Vừa phải, như chiết trúng 折衷 phán quyết phải trái cho đúng phải. Ta quen đọc là chiết trung.


meanings:
① Trong đáy lòng, trong lòng: 由衷之言 Lời nói từ đáy lòng; 苦衷 Nỗi khổ tâm; ② (văn) Trong, trung, giữa; ③ (văn) Tốt, lành.


meanings:
【衹衼】kì chi [qízhi] (văn) Áo lễ của nhà sư, áo cà sa.


meanings:
① Bất chánh, quẹo. Cũng như chữ tà 邪.


meanings:
① Vạt áo. ||② Liễm nhẫm 斂衽 lạy (dùng về bên đàn bà). ||③ Cái chiếu.


meanings:
(văn) ① Vạt áo: 微管仲，吾其被髮左衽矣 Nếu không có ông Quản Trọng thì bọn ta đã phải bị búi tóc và mặc áo trái vạt rồi (Luận ngữ); ② Chiếc chiếu nằm thời xưa: 衽席 Chiếu; ③ Xem 襝衽 [liănrèn] (bộ 衣).


meanings:
(văn) ① Chăn: 衾枕 Chăn gối; 被衾 Chăn trải giường; ② Chăn đắp thi thể người chết, đồ khâm liệm.


meanings:
① Áo khép cổ. Kinh thi 詩經 có câu: Thanh thanh tử câm 青青子衿 cổ áo chàng xanh xanh, là nói cái áo của học trò xanh xanh, vì thế nên sau gọi các ông đỗ tú tài là thanh câm 青衿. Có khi gọi tắt là câm 衿. ||② Vạt áo


meanings:
(văn) ① Áo khép cổ: 青青子衿 Cổ áo chàng xanh xanh (Thi Kinh); ② Vạt áo.


meanings:
① (văn) Áo dài lê thê; ② [Yuán] (Họ) Viên.


vietnamese:
viên châu ngưỡng sơn huệ tịch thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
① Tay áo. Biệt nhau gọi là phân mệ 分袂. Ta quen đọc là chữ duệ.


meanings:
【袈裟】già sa [jiasha] Áo già sa (cà sa): 袈裟未著嫌多事，著得袈裟事更多 Già sa chưa khoác hiềm nhiều chuyện, khoác được già sa chuyện lại thêm (Tô Thức).


meanings:
（梵 kaṣāya，巴 kasāya、kasāva，藏 sñigs-ma）［名義及種類］　音譯又作袈裟野、迦邏沙曳或迦沙。原義爲濁，意譯爲壞色、不正色、赤色或染色等。指佛教僧衆身上所著之法衣，以其色不正，故有此名。《玄應音義》卷十四︰‘袈裟舉佉反，下所加反。韵集音加沙，字本從毛，作□2段毛□2沙毛二形。葛洪後作字苑，始改從衣。案外國通稱袈裟。此雲不正色也。’<#>蓋袈裟之稱，雖系就法衣之色立名，然于其色之種類，則有異說。《四分律》卷十六（大正22·676c）︰<#>‘若比丘得新衣應三種壞色。一一色中，隨意壞。若青、若黑、若木蘭。若比丘不以三種壞色，若青、若黑、若木蘭，著餘新衣者，波逸提。’<#>《十誦律》卷十五（大正23·109b）︰<#>‘三種壞色者，若青、若泥、若莤。若比丘得青衣者，應二種淨，若泥、若莤。若得泥衣者，亦二種淨，若青、若莤。若得莤衣者，亦二種淨，若青、若泥。若得黃衣者，應三種淨，青、泥、莤。得赤衣者，應三種淨，青、泥、莤。得白衣者，亦三種淨，青、泥、莤。’<#>此外，《五分律》卷九、《摩呵僧祇律》卷十八、《毗尼母經》卷八、《薩婆多毗尼毗婆沙》卷八、《有部毗奈耶》卷三十九、《根本說一切有部百一羯磨》卷九等皆有此三種壞色之說。又，《四分律行事鈔》卷下一則謂青、黃、赤、白、黑等五正色，以及緋、紅、紫、綠、■黃等五間色爲不如法色，青、黑、木蘭三種爲如法色。<#>然依《梵網經》卷下所載，所有袈裟皆應染爲青黃赤黑紫，而《大比丘三千威儀》卷下及《舍利弗問經》等說五部衣色殊異，薩和多部著絳袈裟（《舍利弗問經》曰皂衣），曇無德部著皂袈裟（《舍利弗問經》曰赤衣），迦葉維部著木蘭袈裟，彌沙塞部著青袈裟，摩呵僧祇部著黃袈裟。法藏《梵網經菩薩戒本疏》則謂青等五色相和，成一不正色，即爲袈裟。義寂《梵網經菩薩戒本疏》卷三謂小乘五部見異，故各用青黃赤黑紫之任一色，大乘通服五色。又，吉藏《金剛般若疏》卷二、《玄應音義》卷十五、《有部百一羯磨》卷九義淨之注、《南海寄歸內法傳》卷二等皆謂袈裟以濁赤色爲本制。《毗尼母經》卷八則謂佛聽以泥、陀婆樹皮、婆陀樹皮、非草、乾陀、胡桃根、阿摩勒果、佉陀樹皮、施設婆樹皮以及種種相混而成之色染衣。<#>袈裟的材質，稱爲衣體或衣財。關于其種類，《善見律毗婆沙》卷十四列出驅磨、古貝、旬賒耶、欽婆羅、裟那、婆興伽等六種；《十住毗婆沙論》卷十六列舉居士衣、糞掃衣等二種及劫貝、芻摩、憍絺耶、毳、赤麻、白麻等六種；《摩呵僧祇律》卷二十八列舉欽婆羅、劫貝、芻摩、俱舍耶、舍那、麻、牟提等七種；《四分律》卷三十九列舉糞掃衣、拘舍、劫貝、欽跋羅、芻摩、叉摩、舍■、麻、翅夷羅、拘攝羅、嚫羅鉢尼等十種。通常袈裟概作一重，若財體細薄，亦得作數重。又，據《四分律》卷四十載，綉手衣、草衣、娑婆草衣、樹皮衣、樹葉衣、珠瓔珞衣、外道皮衣、鷲毛衣、人發欽婆羅衣、馬尾牦牛尼欽婆羅衣等爲外道法，故不應著；《摩呵僧祇律》卷二十八謂丘佉染、迦彌遮染、俱鞞羅染、勒叉染、盧陀羅染、真緋郁金染、紅藍染、青染、皂色、華色等一切上色衣皆不應著。至于衣體得用綢絹與否，古有異論，道宣律師以爲非法，義淨三藏以爲如法。<#>［制法］　袈裟之制法，系先分分割截，而後縫綴。所以分分割截，意在一旦作爲袈裟，即不能販賣貿易或移作他用，因此，一令弟子等捨弃對衣服之執著，二令盜人去除劫奪之念。然佛亦聽五種衣不令割截，即《有部百一羯磨》卷九雲（大正24·495b）︰‘(一)高■婆，(二)厚被帔，(三)粗重厚緂，(四)雀眼■布，(五)謂物少截而不足。斯等五物，我今聽許。諸苾芻等，帖葉而持。于此五中，除其第五，更以厚褥爲第五。便是五種，皆不可截。’又，其割截法系初一一分截竪條、橫堤、緣等諸相，其後連綴竪橫，以標示田相，此乃袈裟稱福田衣之所以。<#>此中，竪條，即所謂條相，三衣之條數有別。安陀會爲五條，一長一短；郁多羅僧爲七條，兩長一短；僧伽梨九品之中，下下品九條、下中品十一條、下上品十三條，皆爲兩長一短。中下品十五條、中中品十七條、中上品十九條，皆爲三長一短。上下品二十一條、上中品二十三條、上上品二十五條，皆爲四長一短。于縫綴各條時，左條順次壓左方各條，右條順次壓右方各條，中條壓左右兩邊。橫堤系相對于竪條，而于各條區劃出田相者，其相有長短之不同。安陀會一長一短，故有五條十隔，郁多羅僧兩長一短，故有七條二十一隔，下下品的僧伽梨亦爲兩長一短，故有九條二十七隔，乃至上上品之僧伽梨爲四長一短，故有二十五條一二五隔。又，無論是橫堤或竪條，于緝綴時，皆不可兩頭縫合，須以另一布片（此名爲葉）叠其上。此如《摩呵僧祇律》卷二十八雲（大正22·455a）︰<#>‘有比丘，作衣畫作■，佛言，不聽畫作■。比丘，叠作■，佛言，不聽叠作■，應割截。有比丘，對頭縫。佛言，不聽對頭縫，應作■。極廣齊四指，極狹如■麥。複有比丘，一向作■，佛言，不聽，應兩向。’<#>又，三衣雖以割截爲如法，然若財少難辦時，亦聽以外葉揲縵衣之上，此名揲葉。而安陀會之一種，亦聽叠作葉，此名■葉。其縫法有馬齒縫與鳥足縫等二種。《四分律行事鈔資持記》卷下一（大正40·363c）︰‘馬齒縫，舊雲偷針刺，若馬齒闊。或作鳥足縫，疏雲明顯葉丁字，有三叉相是也。’<#>袈裟之四周設緣，此爲防其速壞。內邊之四隅，別設揲，此稱四揲，俗雲四天王。當右肩處之裏面，又別設帖，此雲肩揲。蓋此處易生垢膩，常加洗滌恐招速壞，故特加之，以便時時取下浣洗。又，穿帖施■，于胸前緣邊施紐，紐系于■之中，以防衣脫落。■之材質，亦有異說，《四分律》卷四十（大正22·855b）︰<#>‘應安紐若玦。諸比丘用寶作。佛言，不應用寶。若用骨、若用牙、若角、若鐵、若銅、若白鑞、若鉛錫、若綫、若木、若胡膠作。不知云何安玦。佛言，以帛綫，若穿孔著。’<#>《薩婆多部律攝》卷五（大正24·552a）︰‘于此帖中，穿爲小孔，安細條巾句。可長兩指。’《南海寄歸內法傳》卷二（大正54·215a）︰‘當中以錐穿爲小孔，用安衣■。其■或縧或帛。’後世則以象牙作圓鐶代鈎，置于胸前。<#>［披著法］　袈裟之披著法，分爲二種，通左右肩挂之，名爲通肩；露右肩，左肩著之，名偏袒右肩。據《舍利弗問經》及《南海寄歸內法傳》卷二載，對佛及師僧修供養時，應偏袒右肩；出外游行及進入俗舍時，披著通肩。又，《大比丘三千威儀》卷上載（大正24·918b）︰<#>‘著法衣有五事，一者至檀越家，不得開胸前入門；二者不得以法衣挂肘入；三者不得摸法衣入門；四者不得擔法衣入門；五者不得左右顧視。行到時，著法衣有五事，一者道中見三師，當出右肩；二者覆兩肩當從喉下出右手；三者覆兩肩得從下出右手；四者行泥中，得持一手斂衣；五者還入戶恐污衣，得兩手斂衣。’<#>［著袈裟之利益］　按袈裟乃賢聖之標幟，古來于佛教教團中，頗受尊重。《大乘本生心地觀經》卷五說袈裟十利，雲（大正3·313c）︰‘一者能覆其身，遠離羞耻，具足慚愧，修行善法；二者遠離寒熱及以蚊虻惡獸毒蟲，安隱修道；三者亦現沙門出家相貌，見者歡喜，遠離邪心；四者袈裟即是人天寶幢之相，尊重敬禮，得生梵天；五者著袈裟時，生寶幢想，能滅衆罪，生諸福德；六者本制袈裟染令壞色，離五欲想，不生貪愛；七者袈裟是佛淨衣，永斷煩惱，作良田故；八者身著袈裟，罪業消除，十善業道念念增長；九者袈裟猶如良田，能善增長菩薩道故；十者袈裟猶如甲胄，煩惱毒箭不能害故。’又，《悲華經》卷八、《大乘悲分陀利經》卷六說佛袈裟成就五聖功德；《十住毗婆沙論》卷十六謂著二六種衣，有十利；《海龍王經》卷四雲若有龍護持佛之袈裟，得免金翅鳥之害；《賢愚經》卷十三雲著染衣者不久解脫一切諸苦，得成佛道。<#>［袈裟之異名］　袈裟有種種異名，《如幻三昧經》卷下雲（大正12·146a）︰‘袈裟者，晋言無穢垢。’《金剛般若疏》卷二（大正33·97b）︰‘外國通稱袈裟，此雲離塵服。若紅紫相糅，則增物染心，今三種壞色，則貪心不起。二雲消瘦衣，入道之人，身被此服，則煩惱折落。三者雲蓮華服，此借喻爲名，體淨離垢有類芙蕖。四者雲間色衣，三色相間，共成一衣。’<#>《四分律羯磨疏》卷四稱福田衣。此外，又名降邪衣、幢相衣、解脫幢相衣、功德衣、無垢衣、無相衣、勝幢衣、無上衣、解脫服、道服、出世服、慈悲衣、忍辱衣、忍鎧衣、阿耨多羅三藐三菩提衣等。<#>◎附一︰〈支伐羅〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>支伐羅（梵cīvara），佛制比丘三衣之總稱。三衣指僧伽梨、郁多羅僧、安陀會。一般雖以‘袈裟’一詞作爲三衣的總稱，但義淨在《南海寄歸傳》卷二雲（大正54·212b）︰‘此之三衣，皆名支伐羅，北方諸國多名法衣爲袈裟，乃是赤色之義，非律文典語。’<#>◎附二︰〈赤袈裟〉（摘譯自《佛教大辭彙》等）<#>赤袈裟，指赤色袈裟。又作絳赤衣、絳色衣、絳袈裟、赤絳衣、絳衣、赤衣等。《陀羅尼集經》卷一雲（大正18·785c）︰‘佛身形作真金色，被赤袈裟。’《有部毗奈耶雜事》卷二十九雲（大正24·350b）︰‘時大世主聞佛去已，與五百釋女自剃頭發，皆著赤色僧伽胝衣。’《西域記》卷一〈梵衍那國〉雲（大正51·873b）︰‘又有商諾迦縛娑九條僧伽胝衣，絳赤色設諾迦草皮之所績成也。’<#>在印度，袈裟的顔色因五部的不同而異。依《舍利弗問經》所說，摩呵僧祇部著黃衣、薩婆（和）多部著皂衣、迦葉維部著木蘭衣、彌沙塞部著青衣、曇無屈多迦（曇無德）部著赤衣。此外，《大比丘三千威儀》卷下則謂曇無德部著皂衣，薩和多部著絳衣，又謂（大正24·925c）︰‘薩和多部者，博通敏智，道利法化。’<#>然而依據佛制，法衣須用壞色，不可用純色。故絳赤色系以他色爲壞色之赤濁色。對此，《釋氏要覽》雲（大正54·268c）︰<#>‘謹按四分律雲上色衣不得畜，當壞作迦沙色。今曇無德部，即四分所宗自著赤衣，是南方正色，與諸部皆競違佛制。今試論之，以累見天竺來僧衣色證知皆似色也，應是譯人以壞色難名，故托指青黃赤皂等。’<#>在我國，依《大宋僧史略》卷上〈服章法式〉條所載，因曇無德部僧先到漢土，故（大正54·237c）︰‘漢魏之世，出家者多著赤布僧伽梨。’可知赤袈裟早爲中國所采用。此外，密教亦重赤色，如《陀羅尼集經》卷一〈金輪佛頂像法〉雲（大正18·790a）︰‘于其叠上畫世尊像，身真金色，著赤袈裟。’《要略念誦經》雲（大正18·58a）︰‘佛身猶如紫金，三十二相八十種好，被赤袈裟，跏趺而坐。’又，在日本，依《釋家官班記》卷上所說，以延曆十三年（794）延曆寺供養時，賜奉行僧二人赤袈裟爲始。<#>◎附三︰〈青衣〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>青衣，青色之袈裟。又稱青衲。‘青’爲三種壞色之一。《摩呵僧祇律》卷十八雲（大正22·369b）︰<#>‘三種壞色，若一一壞色者，青、黑、木蘭。青者，銅青、長養青、石青。銅青者，持銅器覆苦酒瓮上，著器者是名銅青。長養青者，是藍澱青。石青者，是空青。持是等作點淨。’<#>《根本薩婆多部律攝》卷十二雲（大正24·593a）︰<#>‘言青者，沙梨勒，或研或搗，和水成泥，塗鐵器中，停經一宿，和以暖水，染物成青，非深青色。’<#>此謂得五大色之新衣，當以青等三種色點淨，以制袈裟。後世律分爲五派，各派之衣色不同。如《舍利弗問經》及《大比丘三千威儀》卷下雲（大正24·926a）︰‘彌沙塞部，禪思入微，究暢幽玄，應著青袈裟。’可見青衣爲彌沙塞部僧所用之色。<#>又，密教修降伏法之時，當著青衣。《七俱胝佛母所說准提陀羅尼經》雲（大正20·184b）︰‘作此法時，身著黑衣或青衣。’又，修請雨經法時，也以著青衣爲法。《大雲經祈雨壇法》雲（大正19·493a）︰‘作法之時，吃三白食，每日香湯沐浴，著新淨青衣。’<#>◎附四︰〈金襴衣〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>金襴衣，以金縷織成的袈裟。又稱金色衣、金色叠衣、黃金叠衣、金縷袈裟。據《賢愚經》卷十二所述，佛姨母摩呵波闍波提持親手紡織的金縷衣奉佛，佛告以恩愛心施佛，福不弘廣，若施衆僧得報愈多。佛姨母遂持彼衣施于衆僧。中有比丘彌勒受此袈裟，其後彌勒游化至波羅奈，與佛相逢，佛爲之授記當來成佛。《大唐西域記》卷六記佛從姨母大愛道受金縷袈裟之處，系迦毗羅城南尼拘盧陀僧伽藍附近的大樹下。<#>又，《中阿含》卷十三另有別說，即佛爲彌勒授當來成佛之記後，更命阿難持彼金縷織成衣授與彌勒，其後更施佛法衆。而《大唐西域記》卷九記佛欲涅槃時，以曩昔姨母所獻之金縷袈裟及諸法藏付囑大迦葉。迦葉承其旨住持正法，至結集後第二十年，自欲涅槃。乃登鶏足山住頂上三峰之間，捧佛袈裟入三昧，自誓當來慈氏世尊興世時，將以此袈裟傳之彌勒。<#>此外，《長阿含》卷三、〈佛般泥洹經》卷下等，記載佛欲涅槃時，在前往拘夷那竭城途中，阿羅漢弟福貴以黃金叠衣獻佛，佛受之幷說頌言（大正1·19c）︰‘金色衣光悅，細軟極鮮淨，福貴奉世尊，如雪白毫光’。<#>在中國，亦有與金襴袈裟有關的記載。如《佛祖統紀》卷四十三所述，北宋·太平興國七年（982）沙門法遇由西天而返，廣化募緣，造龍寶蓋、金襴袈裟後，再往中天竺金剛座所行供養。同書卷四十四記宋·景德四年（1007），真宗遣使赴羅浮山中閣寺，以金襴袈裟奉釋迦瑞像，幷建祈福道場；《宋高僧傳》卷二十八說永明延壽撰《宗鏡錄》時，百濟王見之，龍心大悅，遂遣使贈其金綫織成之袈裟。《佛祖歷代通載》卷十九載金·皇統六年（1146），清慧受賜金襴僧伽■大衣，同書卷二十載印簡從蒙古世宗旭威烈受金拄杖及金縷袈裟。《廬山蓮宗寶鑒》〈序〉載元·元貞二年（1296）正月帝賜大德金襴袈裟云云。　<#>◎附五︰〈通肩〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>通肩，詳稱通兩肩，又稱通披。即撘袈裟時，袈裟披覆左右兩肩之法，稱爲通肩；若右肩露外，稱爲偏袒右肩。通肩表示福田相，于乞食、坐禪、誦經、經行等時，當采行此種著衣法；但于修供養時，爲便于作事，應須偏袒。《舍利弗問經》雲（大正24·901b）︰<#>‘舍利弗言︰云何于訓戒中，令弟子偏袒右肩，又爲迦葉村人說城喻經雲，我諸弟子當正被袈裟，俱覆兩肩勿露肌肉，使上下齊平，現福田相，行步庠序。又言，勿現胸臆。于此二言云何奉持？佛言，修供養時，應須偏袒，以便作事；作福田時，應覆兩肩，現田文相。（中略）云何作福田時？國王請食、入裏乞食、坐禪誦經、巡行樹下，人見端嚴，有可觀也。’<#>《四分律行事鈔》卷下之一雲（大正40·108a）︰<#>‘初聽偏袒者，謂執事恭敬故，後聽通肩披衣，示福田相故，律中至佛前、上座前，方偏袒也，經中通肩披衣，五百世中入鐵甲地獄。’<#>此外，《大比丘三千威儀》卷上謂乞食時，當通覆兩肩，若于道中見和上等三師，則偏袒右肩。其文雲（大正24·918b）︰‘一者道中見三師，當出右肩；二者覆兩肩，當從喉下出右手；三者覆兩肩，得從下出右手。四者行泥中，得持一手斂衣。五者還入戶恐污衣，得兩手斂衣。’<#>［參考資料］　《四分律》卷十六；《十誦律》卷十五；《五分律》卷九；《摩呵僧祇律》卷十八；《毗尼母經》卷八；《薩婆多毗尼毗婆沙》卷八；《有部毗奈耶》卷三十九；《根本說一切有部百一羯磨》卷九；小野玄妙《佛教美術概論》。<#>


meanings:
4784梵語 kaṣāya，巴利語 kasāya 或 kasāva。意譯作壞色、不正色、赤色、染色。指纏縛於僧眾身上之法衣，以其色不正而稱名。又作袈裟野、迦邏沙曳、迦沙、加沙。　(一)顏色：袈裟之顏色在諸律中各有異說，然大抵贊同三種壞色之說，即以青、泥（皂、黑）、茜（木蘭色）三種為袈裟之如法色（或謂若青、若黑、若木蘭色）。四分律刪繁補闕行事鈔卷下一復舉青、黃、赤、白、黑五方正色與緋、紅、紫、綠、胪黃等五方間色為不如法色。然大比丘三千威儀卷下、舍利弗問經等更說五部衣色殊異，而以青（化地部）、黃（大眾部）、赤（法藏部）、黑（說一切有部）、木蘭（飲光部）五種為如法色。法藏梵網經菩薩戒本疏卷三，解釋袈裟為混和青等五色而染成一不正色之意，然義寂於同疏卷三謂，小乘五部各用一色，而大乘菩薩於五無所偏執，通服不正之五色。又吉藏金剛般若疏卷二、玄應音義卷十五、南海寄歸內法傳卷二等皆以袈裟之濁赤色為佛本制，所謂青、黃、木蘭三色之別唯在衣上點印之異，雖為有力之傳說，但似欠妥。毘尼母經卷八稱，諸比丘衣色褪脫，佛聽許染用十種色，此即法衣不僅一種赤血色衣之明證。　佛教傳入中國後，漢、魏時穿赤色衣（被赤衣），後來又有黑衣（緇衣）、青衣、褐色衣。唐宋以後，朝廷常賜高僧紫衣、緋衣。明朝佛教分禪（禪宗）、講（天台、華嚴、法相宗）、教（又稱律，從事喪儀、法事儀式）三種類別，規定禪僧穿茶褐色衣和青傧玉色袈裟，講僧穿玉色衣和綠傧淺紅色袈裟，教僧穿皂衣和黑傧淺紅色袈裟，然後來一般皆著黑衣。　(二)衣體：袈裟之材質，稱為衣體或衣財。有關衣體之種類，善見律毘婆沙卷十四舉驅磨、古貝、句賒耶、欽婆羅、娑那、婆興伽等六種，十住毘婆沙論卷十六舉出居士衣、糞掃衣二種，摩訶僧祇律卷二十八列七種，四分律卷三十九舉出十種。此等皆以作一重為法，然若財體細薄時，亦允作數重，稱為重法。大凡僧眾之法衣，以避在家並外道人所用者為旨，即在異於俗。故四分律卷四十所列繡手衣、草衣、樹皮衣等，為外道之法，僧眾不著用；摩訶僧祇律卷二十八謂上色衣不異俗人，所謂丘佉染、迦彌遮染、青染、華色等，如是等皆不著一切上色。但衣體得用紬絹與否，古有異論，道宣律師以之為非法，義淨三藏反以為如法。　(三)製法：袈裟之製法，先割截成片，而後縫綴，以標示田相為法，稱為割截衣，久之亦成為袈裟之異稱。割截係為既經裁作袈裟者，不能再供其他販賣貿易之用。依之，弟子等能對衣物捨棄欲心，並去除盜人奪取之念。三衣雖皆以割截為法，若財少難辦時，亦允許以外葉揲於不割截、無田相之縵衣上，稱為揲葉。又安陀會之一種，特允許疊作葉，稱為襵葉。　縫法可分為馬齒縫、鳥足縫二種。袈裟四周設緣，以防破損。緣內邊之四隅設揲，稱四揲，俗稱四天王，有助貼治輕舉之功用；又於左肩內面處設帖，稱肩揲，以此處易藏垢膩，常洗速壞，故設之。穿帖置𢂁，胸前緣邊作紐，以防衣脫落；關於𢂁、紐之位置，亦有不同之說法，就材料亦有異說，後世以象牙作圓鐶，稱鐶，或哲那環，代替𢂁（鉤）而置於胸前。　(四)披著法：有通掛左右肩之通肩，與露右肩披左肩之偏袒右肩兩種。於對佛及師僧修供養時偏袒右肩，若外出遊行或入俗舍時，披通肩法。又大比丘三千威儀卷上舉著用法衣之五事，是亦出行之法。四分律卷十九、毘奈耶卷十等，謂僧眾須整齊披三衣。五分律卷二十謂，依時宜，袈裟聽許反翻披著。復有不披袈裟亦不得罪者，此有四事，如大比丘三千威儀卷上載，一無塔寺，二無比丘僧，三有盜賊，四國君不樂道。　(五)功德及異稱：大凡袈裟為賢聖之幟，自古為佛教教團所尊重。大乘本生心地觀經卷五舉袈裟十利，悲華經卷八、大乘悲分陀利經卷六載，佛之袈裟能成就五聖功德。袈裟復有種種異稱，如福田衣，即表法衣之田弘四利益，增三善心，養法身慧命之意。以三種壞色為衣，令貪心不起，稱離塵服；入道者身被此服，則煩惱折落，稱消瘦衣；借喻體淨無垢類芙蕖，稱蓮華服；三色相間共成一衣，故稱間色衣。以上四者係出自金剛般若疏卷二。又袈裟被掛於身，其模樣有如莊嚴之法幢，稱勝幢衣；不為外道所破壞，而稱降邪衣；不為眾邪所傾，故又稱幢相衣、解脫幢相衣。此外復有功德衣、無垢衣、無相衣、無上衣、解脫服、道服、出世服、慈悲衣、忍辱衣、忍鎧衣、阿耨多羅三藐三菩提衣等之稱。　(六)演變：依佛本制，袈裟包括安陀會（即五條衣）、鬱多羅僧（即七條衣）、僧伽梨（即九條大衣）三種，稱為三衣，其制法一定。有關顏色，雖有諸說，大抵不拘顏色，而以質素為要。然後世流於華美，至用黃、赤等正色或金襴衣等，殆失本制。又搭袈裟，由於印度屬熱帶地方，多直接用袈裟襯著其身，故印度僧團唯擁有三衣。而在中國、日本等地，則將袈裟被著在褊衫或僧服上，袈裟與衣，合稱袈裟衣。尤其在日本安陀會出現種種變形，衍生五條袈裟、小五條、三緒五條袈裟、種子袈裟（或輪袈裟）、疊五條（或折五條）、絡子、威儀細、鈴懸之別。此外，另有平袈裟、甲袈裟、衲袈裟、遠山袈裟等種別。相傳金襴衣係佛姨母摩訶波闍波提奉施佛者，中阿含經卷十三、賢愚經卷十二等記其事緣，然不見於諸律。〔慧琳音義卷五十九、毘尼討要卷上末、道宣律師感通錄、釋氏要覽卷上、翻譯名義集卷十八〕（參閱「三衣」551、「衣體」2571）


meanings:
① Túi, đẫy, bao, bị: 麻袋 Bao tải; 酒囊飯袋 Túi cơm giá áo; ② (loại) Bao, túi: 一袋大米 Một bao gạo; 一袋旱煙 Một túi thuốc rê.


meanings:
① Áo dài: 棉袍 Áo bông dài; ② (văn) Vạt áo trước.


meanings:
(văn) ① Như 靿 [yào] (bộ 革); ② Bao đầu gối.


meanings:
① Cổi trần, trầy vai áo tay trái. Lễ tang ngày xưa mặc áo để trầy vai bên trái. Lễ nhà chùa mặc áo cà sa cũng để trống bên trái gọi là thiên đản 偏袒. ||② Bênh vực cho người. Nguyên ở câu chuyện Chu Bột nhà Hán, bên hữu bênh vực họ Lã 呂氏右袒 (Lã thị hữu đản), bên tả bênh vực họ Lựu 劉氏左袒 (Lưu thị tả đản), nên đời sau mới thông dụng để nói về sự bênh vực người.


meanings:
① Để hở, cởi trần: 袒胸露臂 Hở ngực lộ cánh; ② Che chở, bênh vực.


meanings:
① Tay áo. Đổng Hiền 董賢 được vua yêu, nằm gối vào tay áo vua Hán Ai đế 漢哀帝 mà ngủ, khi vua dậy trước, mới dứt tay áo mà dậy, vì thế bọn đàn ông được vua yêu gọi là đoạn tụ 斷袖. ||② Xủ tay, như tụ thủ bàng quan 袖手旁觀 xủ tay đứng xem. ||③ Lĩnh tụ 領袖 cầm đầu, xướng suất. Xóc áo tất phải để ý đến cái cổ cái tay, cho nên người đứng đầu một đoàn thể gọi là lĩnh tụ.


meanings:
① Tay áo: 袖兒太長 Tay áo dài quá; ② Thủ tay vào tay áo, xủ tay: 袖手旁觀 Xủ tay đứng xem; ③ 【領袖】lãnh tụ [lêngxiù] Lãnh tụ, thủ lĩnh.


meanings:
① Áo đơn. ||② Một âm là chân. Áo đen.


meanings:
① Cái áo lót dạ của đàn bà. Ngày xưa dùng thắt ra ngoài áo làm đồ trang sức.


meanings:
Cái yếm (cái áo lót dạ của phụ nữ thời xưa).


meanings:
Tất, bít tất, vớ (như 袜): 羊毛袜子 Bít tất len; 尼龍袜 子 Bít tất nilông. Cv. 袜子.


meanings:
① (đph) Sủi, sôi: 鍋裡水袞了 Nước trong nồi đã sôi; 袞熱 Sôi sùng sục; ② Lăn đi: 皮球袞來袞去 Quả bóng lăn đi lăn lại; ③ Cuồn cuộn chảy: 石油袞袞流 Dòng dầu thô chảy cuồn cuộn; ④ Cút, bước: 袞出去！ Cút đi!; ⑤ Lộn, nhào: 從馬背上袞下來 Từ trên ngựa lộn xuống (nhào xuống); ⑥ Lẫn vào: 這筆錢袞在裡頭 Số tiền ấy lẫn vào trong đó; ⑦ Viền: 袞這邊 Đường viền; 袞花邊 Viền đăng ten.


meanings:
4788（1034～1102）西藏名 Dkon-mchog rgyal-po，寶王之意。西藏舊教薩迦派之開祖。或因出身昆族（藏 Ḥkhon），又名昆貢確嘉卜（藏 Ḥkhon dkon-mchog rgyal-po）。相傳昆族乃光明天（藏 Ḥod-gsal lha）之後裔，夙繼蓮華生系統之舊怛特羅。師幼學寧瑪派教法，後改從大譯師釋迦智（藏 Śā-kya ye-śes）受學，兼習顯、密諸典；以受文殊菩薩啟示而兼習新舊怛特羅；其教義稱深教（藏 zab-mo-blta），內觀則稱為果道（藏 mgon-pogur）。一○七一年左右，於日喀則西四十餘哩處建立薩迦寺，聚徒講學，是為薩迦派；其學說大要，乃融會顯、密二教，以清辯一系之立量中觀，作為密乘本義之解釋，又以顯教之菩薩道五次第及密乘四部（作、修、瑜伽、無上瑜伽）對合而修；於加行位中，煖、頂、忍三昧耶斷所取惑，世第一法三昧耶斷能取惑，同時以菩薩之智慧光明照耀而入大樂定，則達顯、密融合之境地。其子孔迦寧保（藏 Kun-dgaḥ sñin-po）為其法嗣，曾受元太祖冊封為王而授以西藏統治權；在家父子嫡胤嗣承，為本派特色之一。〔衛藏通志卷六、蒙藏佛教史卷上、蒙古喇嘛教史〕（參閱「薩迦派」6599）


meanings:
① Cái bao sách, cùng nghĩa với chữ trật[/b] 帙. ||② Cùng nghĩa với chữ trật 秩, mười năm là một trật, như thất trật 七袠 bảy mươi tuổi, bát trật 八袠 tám mươi tuổi. Ta quen đọc là chữ dật.


meanings:
(văn) ① Bao sách. Như 帙 (bộ 巾); ② Mười năm. Như 秩 (bộ 禾).


meanings:
① Rộng suốt. Chiều rộng về phương đông phương tây là quảng 廣, về phương nam phương bắc là mậu 袤.


meanings:
Rộng suốt về hướng nam bắc. 【廣袤】 quảng mậu [guăngmào] (văn) Diện tích.


meanings:
① Tay áo. ||② Tục gọi đàn bà lễ là khư 袪 nghĩa là vén tay áo mà vái vậy.


meanings:
① Cổ tay áo; ② (văn) (Đàn bù) lễ, lạy; ③ (văn) Như 祛 (bộ 示).


meanings:
① Áo ngủ. ||② Đắp trùm. Như quang bị tứ biểu 光被四表 sáng khắp cả bốn cõi. ||③ Bị, chịu. Như bị cáo 被告 kẻ bị cáo mách. Phàm sự gì ở ngoài mà liên luỵ đến đều gọi là bị. Như bị lụy 被累 bị liên lụy. ||④ Mặt ngoài, bề ngoài. ||⑤ Đồ trang sức trên đầu. ||⑥ Bộ đồ. ||⑦ Một âm là bí. Kịp đến. ||⑧ Đội, vác.


meanings:
① Tấm chăn: 棉被 Chăn bông; 蓋被 Đắp chăn; ② Được, bị, mắc phải, phải chịu: 他被大家選爲班長了 Cậu ấy được mọi người bầu làm trưởng lớp; 杯子剛買回來就被孩子摔壞了 Cái chén mới mua về đã bị thằng bé đánh vỡ rồi; 這種先進工作法已經被廣泛採用 Phương pháp làm việc tiên tiến đó đã được áp dụng rộng rãi; 被批評 Bị phê bình; 不惟余之采邑被消，而汝等之俸禄亦爲他人之所有 Chẳng những thái ấp của ta bị giặc tước đoạt, mà bổng lộc của các ngươi cũng sẽ bị kẻ khác chiếm mất (Trần Quốc Tuấn: Dụ chư ti tướng hịch văn); 忠而被謗 Trung mà bị gièm pha (Sử kí); ③ (văn) Đắp, phủ, trùm lên, bao trùm: 光被四表 Sáng khắp cả bốn cõi; 成歸，聞妻言，如被冰雪 Thành trở về nhà, nghe vợ nói, người anh ta lạnh giống như phủ băng tuyết (Liêu trai chí dị: Xúc chức); ④ (văn) Mặt ngoài, bề ngoài; ⑤ (văn) Đồ trang sức trên đầu; ⑥ (văn) Mang, vác; ⑦ (văn) Đến, tới: 東漸于海，西被于流沙 Phía đông dần ra biển, phía tây đến Lưu Sa (Thượng thư: Vũ cống); ⑧ (văn) Trút lên; ⑨ (văn) Mặc.


meanings:
(văn) ① Khoác, đội; ② Bộ đồ (dùng để tính số vật che thân).


meanings:
Chỗ ngồi của mỗi vị tăng trong Tăng đường thuộc tự viện Thiền tông. Ngoài ra, vị trí ngồi lúc thọ thực gọi là Bát vị. Bát là vật dụng đựng thức ăn. Trong tùng lâm, thông thường Bát vị (chỗ ngồi ăn) có để tên, nhưng Bị vị thì không.


meanings:
Khăn gói.【包袱】 bao phục [baofu] ① Vải bọc quần áo; ② Cái bọc bao lại bằng vải; ③ Gánh nặng, trách nhiệm.


meanings:
Tên đất thời cổ (thuộc tỉnh An Huy, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Cái khố, quần đùi. Tục dùng như chữ khố 褲.


meanings:
(Cái) quần đùi, khố: 短袴Quần đùi, quần cụt; 棉袴Quần bông.


meanings:
① Áo kép. Cũng đọc là chữ kiếp. ||② Một âm là khiếp. Cổ áo cong, tràng vạt.


meanings:
(văn) Cổ áo cong (cổ áo dài hoặc áo lễ thời xưa).


meanings:
① (văn) May áo; ② (văn) Vạt áo; ③【袷袢】 cáp phán [qiapàn] Áo dài không cổ (của dân tộc Uây-ua, Trung Quốc).


meanings:
(văn) Áo cánh dài, áo choàng của phụ nữ.


meanings:
① Cắt áo. Như tài phùng 裁縫 cắt may. Phàm cứ theo cái khuôn khổ nhất định mà rọc ra đều gọi là tài. Như chỉ tài 紙裁 rọc giấy. ||② Dè bớt, như tài giảm 裁減 xén bớt. ||③ Xét lựa. Như tổng tài 總裁 xét kĩ và phân biệt hơn kém. Người đứng xét các trò chơi như đá bóng, đánh quần xem bên nào được bên nào thua gọi là tổng tài 總裁. ||④ Thể chế, lối văn. Như thể tài 體裁 lựa ra từng lối. ||⑤ Quyết đoán. Như tài phán 裁判 xử đoán phân phán phải trái, ||⑥ Lo lường.


meanings:
① Cắt: 裁衣服 Cắt quần áo; ② Rọc: 裁紙 Rọc giấy; ③ Giảm, bớt: 裁減軍備 Giảm bớt quân bị; ④ Xét, xử: 制裁 Trừng phạt; ⑤ Xét định, quyết đoán: 裁奪 Xét định; ⑥ Lối, cách: 體裁 Thể tài, cách thức; ⑦ (văn) Vừa mới (dùng như 才, bộ 扌): 裁近岸，犬即騰上 Vừa đến gần bờ, con chó liền nhảy lên (thuyền) (Thuật dị kí); 手裁舉，則又超忽而躍 Tay vừa mới giơ lên, thì (con dế) lại nhảy tưng lên cao (Liêu trai chí dị: Xúc chức).


meanings:
① Xé ra. Sự gì phá hoại gọi là quyết liệt 決裂. ||② Rách.


meanings:
(đph) Nứt, hở: 衣服沒釦好，裂着懷 Áo không cài khuy để hở ngực. Xem 裂 [liè].


meanings:
Rẽ, chia, tách, rách, sứt mẻ, lở, vỡ, tan, nẻ: 分裂 Chia rẽ; 破裂 Sứt mẻ; 裂開 Nứt ra; 四分五裂 Chia năm xẻ bảy; 山崩地裂 Núi sụp đất lở; 手凍裂了 Lạnh nẻ cả tay. Xem 裂 [liâ].


meanings:
① Xoáy vùng. Như khói bốc xoáy đi xoáy lại gọi là niểu. ||② Cùng một nghĩa với chữ niệu 嫋.


meanings:
(văn) ① Xoáy vòng, xoáy đi xoáy lại (như khói...); ② Đó đây, quanh quất khắp chốn (như tiếng nhạc, tiếng suối reo...); ③ Như 嫋 (bộ 女).


meanings:
(văn) Áo bông của đứa ở (đầy tớ, con sen), áo vải xấu.


meanings:
① Cổi trần, trần truồng. ||② Dây lưng, giắt ở lưng. ||③ Áo đơn.


meanings:
(văn) ① Ở trần, trần truồng; ② Lột trần; ③ Dây lưng; ④ Giắt ở lưng; ⑤ Áo đơn.


meanings:
① Lần lót áo. ||② Trong, cái gì ở trong đều gọi là lí.


meanings:
① Lớp vải lót bên trong (áo, chăn), lớp lót, mặt trái của vải vóc: 被裏兒 Mặt trong vỏ chăn; 衣服裏兒 Vải lót quần áo; 這面是裏兒 Mặt này là trái; ② Phía trong: 裏屋 Nhà trong; 裏圈 Vòng trong; ③ Trong: 手裏 Trong tay; 箱子裏 Trong hòm; 話裏有話 Nói bóng; ④ Nơi, bên, đằng, phía: 這裏 Nơi đây; 那裏 Bên kia; 頭裏 Đằng trước; ⑤ [Lê] (Họ) Lí.


meanings:
（Albert von Le Coq；1860～1930）法裔德籍東洋學學者、探險家。西元1900年任柏林民族博物館非洲、大洋洲部代理。1925年起，任該館館長。曾三度前往新疆吐魯番探險，幷赴天山南路北道勘查佛教遺迹。其發掘品有各種語言的寫本，除佛教經典外，也包含不少景教、摩尼教等其他宗教的文獻。此外還有佛像、雕刻、壁畫等美術工藝品，對瞭解新疆地區的古代文化，甚有助益。然曾取甚多文物回德國，尤其對新疆伯孜克裏克石窟壁畫之剝取尤甚。對該石窟藝術之保存，有甚大傷害。<#>氏亦精通阿拉伯、土耳其、波斯等國語言，嘗就土耳其文寫本進行解讀。著作有《Diebuddhistische Spa|tantike in Mittelasien》（1922～1928）等書。<#>


meanings:
① Tụ họp, nhiều. ||② Bớt. Như bầu đa ích quả 裒多益寡 bớt bên nhiều thêm cho bên ít.


meanings:
(văn) ① Tụ tập; ② Giảm bớt: 裒多益寡 Nhiều giảm ít tăng, bớt bên nhiều thêm cho bên ít.


meanings:
(văn) ① Vạt áo; ② Áo nhà tu; ③ Cái địu trẻ con.


meanings:
① Ðất ngoài biên thuỳ. ||② Dòng dõi. Như hậu duệ 後裔 con cháu lâu đời, con cháu xa. Nguyễn Du 阮攸: Bách man khê động lưu miêu duệ 百蠻谿峒留苖裔 trong các khe động đất Man còn để lại con cháu (của Hàn Tín). ||③ Vệ gấu áo. ||④ Tên gọi chung các giống mọi rợ.


meanings:
(văn) ① Con cháu, dòng dõi gốc: 後裔 Con cháu đời sau; 華裔美國人 Người Mĩ gốc Hoa; ② (văn) Đất ngoài biên thùy; ③ (văn) Bề, bờ: 四裔 Bốn bề; 海裔 Bờ biển; ④ (văn) Vệ gấu áo; ⑤ (văn) Tên gọi chung các dân tộc thiểu số bán khai của Trung Quốc; ⑥ [Yì] (Họ] Duệ.


meanings:
① Lắm áo nhiều đồ. Vì thế nên giàu có thừa thãi gọi là dụ. ||② Rộng rãi, không đến nỗi kiệt quệ. ||③ Ðủ. ||④ Thong thả.


meanings:
① Đầy đủ, giàu có: 富裕 Giàu có; 充裕 Sung túc; ② (văn) Làm cho giàu có; ③ (văn) Thong thả; ④ [Yù] (Họ) Dụ.


meanings:
① Áo lông cừu. Nguyễn Du 阮攸: Tệ tận điêu cừu bất phục tê, Triệu đài chỉ chưởng thổ hồng nghê 敝盡貂裘不復西，趙臺抵掌吐虹霓 Rách hết áo cừu đen, không trở lại phía Tây (nhà Tần), Nơi triều đường nước Triệu, đập tay thở ra cầu vồng (ra tài hùng biện). ||② Cơ cừu 箕裘 nối được nghiệp trước.


meanings:
① (văn) Áo da, áo lông, áo cừu: 集腋成裘Tích lông nên áo; 千金裘Áo cừu giá ngàn vàng; ② [Qiú] (Họ) Cầu.


meanings:
① Cái quần, cái nệm. ||② Bên mép mai ba ba gọi là miết quần 鼈裙.


meanings:
(đph) Váy, quần, củn: 花裙 Váy hoa; 襯裙 Váy lót. Cv. 裠. Cg. 裙子 hoặc 裙兒.


meanings:
① Cái áo kép lót hoa. ||② Buộc, thắt. ||③ Thấm.


meanings:
(văn) ① Áo kép lót hoa; ② Túi đựng sách; ③ Buộc, thắt; ④ Thấm ướt.


meanings:
① Vá áo. ||② Bù, phàm cái gì nó thiếu mà bù cho đủ đều gọi là bổ. Thiếu máu uống thuốc bù máu gọi là thuốc bổ huyết 補血. Ðỗ Phủ 杜甫: Thị tì mại châu hồi, Khiên la bổ mao ốc 侍婢賣珠迴，牽蘿補茅屋 thị tì đi bán ngọc trai trở về, kéo dây leo sửa kín nhà cỏ. ||③ Giúp. Như xuân tỉnh canh nhi bổ bất túc 春省耕而補不足 mùa xuân xem xét sự cày bừa mà giúp cho các cái thiếu thốn. ||④ Ích lợi, như bất vô tiểu bổ 不無小補 không phải là không có ích lợi chút đỉnh.


meanings:
① Vá, hàn: 補衣服 Vá quần áo; 補鍋 Hàn nồi; ② Bù, thêm, bổ khuyết: 彌補 Bù đắp; 取長補短 Lấy hơn bù kém; 候補委員 Ủy viên dự khuyết (chờ bổ khuyết); ③ Bổ: 滋補 Tẩm bổ; ④ (văn) Bổ ích, có ích, giúp ích: 無補于事 Không giúp ích gì; 不無小補 Chẳng phải là không có lợi ích nhỏ.


vietnamese:
bổ lạt nã mai đát lợi duệ ni phất đa la <đpb>


meanings:
（梵 pudgala，巴 puggala，藏 gaṅ-zag）即通常所謂‘衆生’之別名。也是生命主體（‘我’或‘靈魂’）的別名。又作富特伽羅、弗伽羅、福伽羅、富伽羅。意譯人、數取趣或衆數者。《發智論》卷十八（大正26·1015b）︰‘七補特伽羅，謂隨信行、隨法行、信勝解、見至、身證、慧解脫、俱解脫。’<#>《法蘊足論》卷二（大正26·463a）︰‘于此僧中，有預流向、有預流果、有一來向、有一來果、有不還向、有不還果、有阿羅漢向、有阿羅漢果，如是總有四雙八隻補特伽羅。’<#>《集異門足論》卷四（大正26·379c）︰‘三補特伽羅者，一者覆慧補特伽羅，二者膝慧補特伽羅，三者廣慧補特伽羅。’由此可知，隨信行等七種聖者乃至覆慧等凡愚，皆名爲補特伽羅。此系以‘人’爲補特伽羅。<#>按梵語pudgala，系由puṃs（有‘人’或‘靈魂’之義）發展成的名詞，有身體、靈魂、個人等諸義。又，此語亦爲pun（地獄）、gal（墮）的合成字，其義爲墮地獄者。綜上所述，可知補特伽羅被視爲與‘我’、‘有情’、‘命者’等語同義，是輾轉輪回六道（趣）的生命本體，故名爲補特伽羅（數取趣）。<#>原始佛教由于不承認有‘我’，因此雖用補特伽羅之稱，然僅以之爲‘人’之‘假名’而已。及至部派時代，輪回之主體論勃興，諸部之間逐漸承認補特伽羅之存在。據《異部宗輪論》所載，說一切有部主張無有少法能從前世轉至後世，但有世俗補特伽羅，有移轉；犢子部的本宗同義謂實有補特伽羅，命根滅時，五蘊諸法亦滅，然補特伽羅不滅，轉至後世，取諸趣生；經量部則別立勝義補特伽羅。此中，說一切有部所說，系以補特伽羅只是假立；犢子部、正量部及經量部則認爲系實有。尤其犢子部將補特伽羅攝于五法藏中之不可說法藏，而稱之爲非即非離蘊我。對此，《大毗婆沙論》卷九、卷十一及《大智度論》卷一等處，曾破斥其所立。巴利《論事》（Kathā-vatthu）所立〈補特伽羅章〉，亦反駁此等說法。<#>◎附︰印順《如來藏之研究》第二章第三節（摘錄）<#>補特伽羅（pudgala），義譯爲‘數取趣’，意義爲不斷的受生死者，是‘我’的別名。佛教內的犢子部等，與神教的有我論，其所以非有我不可，理由是完全相同的。不過佛法是‘諸行無常’論者，所以雖采取有我說，而多少說得善巧一些。‘常我’，在部派佛教內，還不敢違反傳統而公然提出來。部派佛教而立‘我’的，有犢子部及其流派、說轉部（Saṃkrāntivādāḥ），而這都是從說一切有部（Sarvāstivādāḥ）分化出來的。我在《唯識學探源》、《性空學探源》，已一再的加以論述，這裏再作簡要的說明。《異部宗輪論》說（大正49·16c）︰‘說一切有部（中略）有情但依現有執受相續假立。說一切行皆刹那滅，定無少法能從前世轉至後世，但有世俗補特伽羅說有移轉。’<#>說一切有部立‘假名我’──世俗補特伽羅（saṃvr!ti-pudgala）。有部以爲︰在世俗法中，一一有情（sattva）營爲不同的事業，作不同的業，受不同的果報，這是世間的事實。由于有情執取當前的身心爲自己，所以成爲一獨立的有情，一直流轉不已。有情是依‘有執受’的五蘊而假立的，雖然有世俗的補特伽羅，却沒有實體的我可得。原來，說一切有部以爲︰一一法（色蘊等）‘恒住自性’，法性是如如恒住的。依于因緣，安住未來的法，刹那起用，入現在位；作用又刹那滅，入過去位。有三世不同，而一一法性却始終恒住自性，沒有變異。這可說‘法性恒住，作用隨緣’。依法的體性與作用來說，都沒有什麽是從前世到後世的，也就沒有移轉可說。但刹那起用時，不但有同時的‘俱有’、‘相應’，又能引發後後的‘相續’；依五蘊的和合、相續，假名爲補特伽羅，也就依假名補特伽羅，可說有生死相續，從前生到後世了。說一切有部的解說，是站在體（法性）用（作用）差別的見地；不過體與用的關係，雖不一而還是不異（沒有別法）的。了解說一切有部所說，說轉部的見解，就容易明白了。如《異部宗輪論》說（大正49·17b）︰‘其經量部本宗同義︰謂說諸蘊有從前世轉至後世，立說轉名。（中略）有根邊蘊，有一味蘊。（中略）執有勝義補特伽羅。餘所執多同說一切有部。’<#>銅鍱部（Tāmraśāṭīyāḥ）所傳，從說一切有部分出說轉部，又從說轉部分出說經部（Sūtravādināh），也就是經量部。《異部宗輪論》是說一切有部所傳的，以爲說轉與經量，是一部的別名。然從特有的教義來說，這是說轉部，與後起的經量部不合。說轉部以爲︰五蘊有二類，有可以移轉到後世的；有勝義──真實的補特伽羅。從說一切有部分出，而與說一切有部略有不同。所說的‘有根邊蘊，有一味蘊’，唯識學者解說爲種子與現行，是不正確的！（中略）<#>犢子部立‘五法藏’︰過去法藏、現在法藏、未來法藏、無爲法藏、不可說法藏。三世法是有爲法，有爲與無爲法以外的不可說藏，就是不可說我。如《異部宗輪論》說（大正49·16c）︰‘犢子部本宗同義︰謂補特伽羅非即蘊離蘊，依蘊、處、界假施設名。（中略）諸法若離補特伽羅，無從前世轉至後世，依補特伽羅可說有移轉。’<#>犢子部與說轉部，都是依補特伽羅，說明前生後世移轉的可能。犢子部的補特伽羅──不可說我，是‘依蘊、處、界假施設名’，在原則上，與說一切有部的假名我，是沒有太大不同的。犢子部所立的補特伽羅，分爲三類，如《部執異論》說（大正49·21c）︰‘犢子部──可住子部（中略）攝陰、界、入故，立人等假名。有三種假︰(一)攝一切假；(二)攝一分假；(三)攝滅度假。’<#>屬于犢子部系的《三法度論》，說到‘受施設、過去施設、滅施設’──三種施設。《三彌底部（正量部）論》立三種人︰‘依說人、度說人、滅說人’；‘說者，亦名安，亦名制，立名假名’。假名、施設、說，都是pra-jñapti的義譯。施設、說，與《部執異論》的‘假’相合。犢子部系的不可說我，依蘊、界、處而施設的；約現在的、過去的、涅槃的，立爲三種補特伽羅，都是施設假。依說一切有部，立‘實法有’與‘假名有’的差別，假名有是沒有自性的。‘我’既依蘊、界、處施設，是假有，就沒有自性，怎麽又立有‘不可說我’呢？這在說一切有部（及經部）的立場，是難以通解的，所以《俱舍論》問他︰到底是實有？是假有？犢子部的意見，如《阿毗達磨俱舍論》卷二十九說（大正29·152c）︰‘非我所立補特伽羅，如仁所征實有假有，但可依內現在世攝有執受諸蘊，立補特伽羅。（中略）此如世間依薪立火。（中略）謂非離薪可立有火，而薪與火非異非一。’<#>說一切有部的責問，到底是實是假，被犢子拒絕了。犢子部以爲，依蘊立我，是假施設，但我與蘊是不一不異的。如依薪立火那樣，火不能離薪，但火也幷不是薪。這樣，我是不離蘊的，但依蘊立我，我幷不等于蘊，所以別立不可說我。《智度論》說︰犢子部‘四大和合有眼法，如是五衆和合有人法’。如依四大成柱，柱是依四大施設的，但柱有柱的體相、作用，與四大是不同的。所以，說一切有部是‘假無體’說，犢子部是‘假有體’說。施設而可說有體，所以不可說我，不能以實有或假有去分判的，只能這樣說︰不可說我不是有爲（無常），不是無爲（常），而是不可說的有。犢子部的不可說我，似乎非常特出，其實依蘊施設，與說一切有部的假名我、說轉部的勝義我，一脉相通，只是解說上有些差別而已。犢子部立不可說我，當然用來說明記憶、業報的現象，還有執取根身的作用，如《中論》卷二說（大正30·13b）︰‘有論師言︰先未有眼等法，應有本住，因是本住，眼等諸根得增長。若無本住，身及眼、耳諸根，爲因何生而得增長。’<#>本住（prāg-vyavasthita-bhāva），指不可說我而說。依《般若燈論釋》說︰‘唯有婆私弗多羅（犢子）立如是義。’人在結生相續的胎中，身根等漸漸增長起來。《阿含經》說︰‘緣識有名色’，依識的執取而漸長。然犢子部以爲︰這是不可說我的力量，如不是先有‘本住’──我，識是不能執取而使諸根增長的。在生死相續，根身漸長中，不可說我有生命主體的意義，與神教的神我說相近。又《阿毗達磨順正理論》卷三十八說（大正29·556c）︰‘婆雌子部作如是言︰補特伽羅是所歸佛。’<#>什麽是所歸依的佛？婆雌子──犢子部以爲︰歸依不可說我，歸依于成正覺的所依蘊而立的不可說我。佛就是‘我’，是不可說與蘊是一是異的‘我’。犢子部一系，在中印度、西印度一帶，非常興盛。以不可說我爲佛（如來），對後期大乘的如來大我說，應有不容忽視的影響！<#>［參考資料］　《大日經》卷一〈住心品〉；《大毗婆沙論》卷二、卷二十二；《大智度論》卷三十五；《俱舍論》卷十七、卷二十九；《異部宗輪論述記》；《成唯識論掌中樞要》卷上（本）。<#>


vietnamese:
bổ đặc già la thành tựu tam tính pháp dị <pttđ>


meanings:
Truyện kí, 1 quyển, do Khánh Lão soạn vào đời Tống. Sách này viết thêm truyện kí của 3 người, sau truyện có tán, thể lệ giống như »Thiền Lâm Tăng Bảo truyện«, văn chương trang nhã, được ra mắt vào đời Tống và phụ vào sau bộ Thiền Lâm Tăng Bảo truyện.


meanings:
Vị Bồ Tát kế thừa đức Phật trước mình để thành Phật, người kế thừa Tổ sư trong nhà thiền. Chương Thích-ca Mâu-ni Phật trong CĐTĐL q. 1 ghi: »爾 時 世 尊 說 此 偈 已、 復 告 迦 葉： 吾 將 金 縷 僧 伽 梨 衣 傳 付 於 汝、傳 授 補 處、至 慈 氏 佛 出 世、勿 令 朽 壞。 – Khi ấy, đức Thế Tôn nói kệ này xong, lại bảo Ca-diếp rằng: Ta đem y Tăng-già-lê của chư Phật giao lại cho ngươi, truyền trao bổ xứ, đến lúc Phật Từ Thị ra đời, chớ để hư mất«. Chương Hi Thiên truyện trong TCTT q. 9 ghi: »後 聞 盧 陵 青 源 山 思 （指 行 思） 禪 師 爲 曹 溪 （指 六 祖 慧 能） 補 處、又 攝 衣 從 之。 – Về sau, sư nghe thiền sư Tư (chỉ Hành Tư) trụ núi Thanh Nguyên ở Lô Lăng được Tào Khê (chỉ Lục Tổ Huệ Năng) bổ xứ, liền thay đổi y phục đi theo ngài«.


meanings:
（梵 Potalaka、Potala、Potaraka，藏 Gre-ḥdsin）佛典所載之觀世音菩薩住處。又作補怛落迦山、布呾洛迦山、寶陀羅山、逋多羅山。意譯白華山、小白華山、小花樹山、小樹蔓莊嚴山，或稱海島、光明。相傳此山位于印度南方海上。據新譯《華嚴經》卷六十八所載，此山中多聖賢，充滿寶石，極清淨，且有泉流池沼，華果樹林皆遍滿，善財童子游行南方時，嘗入此山謁見觀自在菩薩。<#>關于‘補陀洛’之音義，《華嚴經探玄記》卷十九謂舊譯名光明山者，彼山樹華常有光明，表大悲光明普門示現；此山在南印度南邊，天竺本名逋多羅山，此無正翻，以義譯之名小樹蔓莊嚴山。《慧苑音義》卷下記載，山名‘補怛洛迦’，此翻爲小花樹山，謂此山中多小白花樹，其花甚香，香氣遠及。又，《陀羅尼經》卷二之夾注中，謂補陀落迦山此雲海島。<#>有關此山之所在，有多種說法，如新譯《華嚴經》謂在南方海上；《大唐西域記》卷十〈秣羅矩咤國〉條則載，此山位于南印度秣羅矩咤國秣剌耶山（Malaya）之東，中有觀自在菩薩往來之石天宮。此外，瓊斯頓（R. F.Johnston）依《西域記》，認爲此山即南印度柯摩林（Comorin）附近秣剌耶山東方的岩穀欹傾丘；其他學者亦多作推測，然迄無定論。<#>在佛教界，補陀洛山被視爲觀音菩薩居住之聖地，古來即甚受崇信，《多羅那他佛教史》第二十三章記載，陳那之時，有一優婆塞寂鎧（Śantivarman）來詣此山；第二十四章又載，戒日王之時，月官（Candragomin）曾登此山，幷建立救度佛母之堂祠及觀音堂各百座，後遂示寂于山中；第三十章載，覺密（Bud-dhaguhya）曾登此山，向觀音石像祈誓而得靈驗。又，《陀羅尼集經》卷二所載之《阿彌陀佛大思惟經》、《不空罥索神變真言經》、《聖觀自在菩薩一百八名經》、《十一面觀自在菩薩心密言念誦儀軌經》、《千手千眼觀世音菩薩廣大圓滿無礙大悲心陀羅尼經》等，皆系佛于補陀洛山觀自在菩薩之宮殿中所宣說者。另外，《不空罥索神變真言經》卷十五〈出世解脫壇像品〉，曾叙述補陀洛山變相彩畫之法。<#>其後，隨著觀音信仰盛行，中國、日本等將安置觀音之靈山，或與觀音有關係之殿宇，亦常以‘補陀洛’或其異譯命名。如浙江省舟山群島上奉祀觀音的島嶼稱爲普陀山，承德有補陀洛寺。西藏以達賴喇嘛爲觀音之化身，其住處拉薩西北的宮殿稱爲補陀洛（布達拉）。朝鮮江原道襄陽五峰山海邊窟中安奉觀音，稱之爲洛山。日本方面，紀州那智山曾被比擬爲擬于補陀洛山之東門，山麓濱宮的寺院稱爲補陀洛寺；下野日光山原亦稱爲補陀洛山，凡此，皆系自‘補陀落山’一詞所衍化而來。<#>［參考資料］　《觀世音菩薩往生淨土本緣經》；《華嚴經疏》卷五十七；《慧琳音義》卷四十；《朝鮮金石總覽》卷下；《元亨釋書》卷二十三；A. Cunnin-gham《The Ancient Geography of India》。<#>


meanings:
5269補陀洛，梵名 Potalaka 或 Potala, Potaraka，意譯作小花樹、小白華、小樹蔓莊嚴、海島、光明。又稱布呾洛迦山、寶陀洛迦山、逋多羅山、寶陀羅山。位於印度南海岸，傳爲觀世音菩薩之住處。即在南印度秣羅矩吒國秣剌耶山（梵 Malaya）之東，中有觀世音菩薩往來之石天宮。據新譯華嚴經卷六十八載，此山由眾寶所成，極爲清淨，遍滿華果樹林、泉流池沼。大唐西域記卷十南印度秣羅矩吒國條亦載，山頂有池，其水澄淨，流出大河，周流繞山而入南海，池側有石天宮，觀自在菩薩往來遊舍，欲見菩薩者須發大願心，跋山涉水，忘其艱險，始能到達，故能至者甚寡。蓋補陀洛山爲觀音居住之靈地，故以補陀洛命名之地殊多，如浙江之普陀山、日本之那智山補陀洛寺等。〔觀世音菩薩往生淨土本緣經、華嚴經疏卷五十七、慧琳音義卷四十、翻譯名義集卷三、觀世音菩薩の研究〕（參閱「普陀山」4988）


meanings:
① Trang thức, bộ dạng. Như cải trang 改裝 đổi bộ dạng, thay quần áo khác. ||② Bịa ra, giả cách. Như trang si 裝癡 giả cách ngu si, trang bệnh 裝病 giả cách ốm, v.v. ||③ Ðùm bọc. Như hành trang 行裝 các đồ ăn đường, ỷ trang 倚裝 sắp đi, v.v. ||④ Ðựng chứa. Như trang hoá 裝貨 đóng đồ hàng. ||⑤ Trang sức, trang hoàng. Dùng các vật tô điểm cho đẹp thêm gọi là trang.


meanings:
① Quần áo, trang phục: 冬裝 Quần áo mặc rét (mùa đông); 軍裝 Quân trang (phục); ② Trang điểm, trang sức, hoá trang: 他裝老頭兒 Anh ấy hoá trang làm cụ già; ③ Giả (làm): 裝傻 Giả dại; 裝好人 Giả làm người tốt (người lương thiện); ④ Lắp, bắc: 機器已經裝好了 Máy đã lắp xong; 裝電燈 Bắc đèn điện; ⑤ Đựng, để vào, cho vào: 只有一個口袋裝不下 Chỉ có một cái túi đựng không hết; 這個桶可以裝二十五公昇汽油 Cái thùng này có thể đựng 25 lít xăng; ⑥ Đóng sách: 平裝 (Đóng) bìa thường; 精裝 (Đóng) bìa cứng.


meanings:
① Bổ ích. ||② Giúp. Các tướng tá gọi là thiên bì 偏裨. ||③ Nhỏ, cùng nghĩa với chữ bại 稗. Như bể nhỏ gọi là bì hải 裨海. Ta quen đọc là chữ tì.


meanings:
(văn) Giúp thêm, giúp ích, bổ ích: 無裨于事 Không giúp ích gì, không được việc gì; 大有裨益 Rất có lợi ích. Xem 裨 [pí].


meanings:
(văn) ① Phụ, tì: 裨將 (cũ) Viên tướng phụ, tì tướng, phó tướng; ② Nhỏ (dùng như 稗, bộ 禾): 裨海 Biển nhỏ. Xem 裨 [bì].


meanings:
(văn) Khăn trải giường, chăn đơn, màn (mền).


meanings:
① Khíu vá. Tục gọi cái áo dài là trực chuyết 直裰. Ta quen đọc là chữ xuyết.


meanings:
【裲襠】lưỡng đương [liăngdang] Loại áo thời xưa chỉ có phần ngực và lưng (tương tự như áo may-ô ngày nay).


meanings:
Quần áo (nói chung): 衣裳 Quần áo. Xem 裳 [cháng].


meanings:
① Họ Bùi. ||② Có khi dùng như chữ bồi 徘 (bồi hồi).


meanings:
Cư sĩ đời Đường, tự là Công Mỹ, người đất Tế Nguyên (nay thuộc Hà Nam), Trung Quốc. Ông thi đỗ Tiến sĩ, đậu bậc Hiền lương phương chính dị, lần lượt qua các dinh phủ được làm Giám sát Ngự sử. Niên hiệu Đại Trung thứ 6 (852) ông được giữ chức Đồng trung thư môn hạ bình chương sự, Thị lang Chuyển trung thư, kiêm Lễ bộ Thượng thư, tại chức 5 năm rồi đổi làm Tiết độ sứ ở Chiêu Nghĩa, Hà Đông, Phượng Tường, Kinh Nam. Đầu niên hiệu Hàm Thông (860-873) ông làm Hộ bộ Thượng thư, đổi sang Thái tử Thiếu sư. Ông tinh thông kinh Phật, từng bàn luận Kinh Hoa Nghiêm với thiền sư Tông Mật suốt cả đêm. Niên hiệu Hội Xương thứ 2 (842), ông làm Liêm Trấn (tức Quan sát sứ) ở Chung Lăng (nay là Cao An, Giang Tây), cung thỉnh Thiền sư Hi Vận đến chùa Long Hưng sớm chiều hỏi đạo. Niên hiệu Đại Trung thứ 2 (848) Bùi Hưu dời về trấn Uyển Lăng (nay là Tuyên Thành, An Huy), lại cung thỉnh ngài Hi Vận đến chùa Khai Nguyên để tham vấn và ghi chép lại những lời dạy, chính là các bộ sách Hoàng Bá Hi Vận Thiền sư Truyền Tâm Pháp Yếu và Uyển Lăng lục hiện còn lưu hành.


meanings:
① Bọc, gói. Như mã cách khoả thi 馬革裹屍 (Hán thư 漢書) da ngựa bọc thây, nói chết ở nơi chiến trận. ||② Cái bao, như dược khoả 藥裹 cái bao thuốc. ||③ Vơ vét hết, như [/b] khoả hiếp[/b] 裹脅 lấy cái thế đông mà bắt hiếp phải theo hết.


meanings:
① Bọc, buộc, băng bó: 裹傷 Băng bó vết thương; 用紙裹上 Lấy giấy bọc lại; 馬革裹屍 Da ngựa bọc thây; ② (văn) Bao, gói: 藥裹 Gói thuốc; ③ Bắt đi theo: 土匪裹走了村裡幾個人 Bọn thổ phỉ đã bắt mấy người trong làng đi theo; ④ Trộn lẫn: 把次貨裹在好貨裡頭 Trộn hàng xấu vào hàng tốt.


meanings:
Làm vòng vo, vòng vèo. Tông Môn Võ Khố ghi: »被 罪 在 此。 不 曾 爲 人 作 文 字。 今 有 一 問 問 公。 若 道 得 即 做 塔 銘。 道 不 得 即 與 錢 五 貫。 裹 足 卻 歸 兜 率 參 禪 去。 – Bị tội ở đây, chẳng từng dạy chữ nghĩa cho người. Nay có một câu hỏi hỏi ông, nếu nói được thì làm tháp minh, còn nói chẳng được thì tôi cho ông 5 quan tiền để đi vòng vo rồi trở về Đâu Suất tham thiền«.


meanings:
① Cổi trần, xắn tay áo. ||② Một âm là thế. Cái địu, cái tã của trẻ con.


meanings:
(văn) ① Cởi áo để lộ một phần thân thể, xắn áo lên; ② (văn) Cái địu (để mang trẻ con).


meanings:
① Cắt thành áo mặc. Không học mà làm quan gọi là học chế mĩ cẩm 學製美錦. ||② Chế tạo, chế tạo nên các đồ dùng. Sao tẩm các vị thuốc gọi là bào chế 泡製. ||③ Làm ra văn chương. Ngày xưa gọi các văn chương của vua làm ra là ngự chế thi văn 御製詩文. ||④ Khuôn phép, như thể chế 體製 mẫu mực cứ thế mà làm.


meanings:
① (văn) Cắt thành áo, may áo; ② Chế, chế tạo, sản xuất, làm ra, vẽ: 這種商品是越南製造的 Mặt hàng này do Việt Nam chế tạo (sản xuất); 製一張地圖 Vẽ một bản đồ; 製氧機 Máy chế ô-xy; ③ (văn) Làm ra văn chương: 禦製詩文 Thơ văn do vua chúa làm ra; ④ (văn) Khuôn phép: 體製 Thể chế, cách thức. Xem 制 [zhì] (bộ 刂).


meanings:
① Vạt áo. ||② Một âm là cứ. Cùng nghĩa với chữ cứ 倨.


meanings:
① Áo mặc ngoài. Phép nhà Thanh 清, áo lễ phục mặc ở ngoài áo dài gọi là ngoại quái 外褂, thứ ngắn thì gọi là mã quái 馬褂.


meanings:
Áo mặc ngoài, áo khách: 短褂兒 Áo cánh, áo ngắn; 長褂兒 Áo dài; 外掛 Áo lễ mặc ở ngoài áo dài (đời nhà Thanh); 馬掛 Áo lễ ngắn mặc ở ngoài áo dài.


meanings:
① Áo kép. ||② Phàm sự vật gì mà hai ba lần chồng chất đều gọi là phức. Như trùng phức 重複 chồng chập.


meanings:
① Đôi, chồng lên; ② Phức, phức tạp, kép, ghép; ③ Lặp lại; ④ (văn) Áo kép.


meanings:
① Nhỏ, hẹp. ||② Nóng nảy. Kinh Thi 詩經 có câu: Duy thị biển tâm 維是褊心 chỉ là lòng nóng nảy (bồn chồn, hấp tấp).


