# tbl_dictionary

meanings:
① Chống cự. ||② Lần lữa, bị đánh đòn cũng gọi là nhai đả 捱打.


meanings:
① Cuốn, cũng như chữ quyển 卷. Tịch quyển 席捲 cuốn tất (bao quát tất cả). ||② Một âm là quyền. Quyền quyền 捲捲 gắng gỏi (hăng hái).


meanings:
① Cuộn, cuốn, quấn: 把竹簾子捲起來 Cuốn mành lại; 捲一根紙煙 Quấn một điếu thuốc; 車捲起塵土 Xe hơi cuốn theo bụi; 席捲 Cuốn tất; ② Uốn quăn: 捲髮 Uốn tóc; 頭髮打 捲 Tóc uốn quăn; ③ Xắn: 捲起袖子 Xắn tay áo; ④ (loại) Cuộn, bó, gói: 行李捲兒 Cuộn (gói) hành lí. Xem 卷 [juàn].


meanings:
(văn) ① Nắm tay, quả đấm (như 拳, bộ 手); ② 捲捲 Gắng gỏi, hăng hái.


meanings:
① Nắn ra, căng ra. Lấy tay sẽ moi cho lên cũng gọi là điến.


meanings:
(khn) ① Kéo, căng (dài ra): 把袖子捵出長 Kéo tay áo ra; 越捵越長 Càng kéo càng dài; ② Lôi ra, kéo ra.


meanings:
① Đấm, đánh, đập, nện, giã: 捶背 Đấm lưng; 捶鼓 Đánh trống, gõ trống; 捶台拍凳 Đập bàn đập ghế; 捶衣裳 Nện quần áo; 捶藥 Giã thuốc; ② (văn) Đánh ngã; ③ (văn) Roi ngựa (như 箠, bộ 竹).


meanings:
① Ðánh được, phàm sự gì nên công cũng gọi là tiệp cả, thi đỗ cũng gọi là tiệp. ||② Nhanh, như tiệp túc tiên đắc 捷足先得 nhanh chân được trước. ||③ Một âm là thiệp. Thiệp thiệp 捷捷 tiếng chép miệng.


meanings:
① Nhanh: 敏捷 Nhanh nhẹn; ② Chiến thắng, thắng trận: 奠邊府大捷 Chiến thắng Điện Biên Phủ.


meanings:
① Ðè ép, lấy tay ấn mạnh gọi là nại. ||② Cách viết đưa bút về bên tay phải xuống gọi là nại (cái phẩy).


meanings:
① Kiềm chế, dằn lại, đè xuống, nén, ấn: 他勉強捺住了心頭的怒火 Anh ta cố nén cơn giận trong lòng; ② Nét phẩy (trong chữ Hán).


meanings:
① Nắn, vẽ, chữ dùng trong các từ khúc. ||② Rút lấy cầm. ||③ Một âm là niệm. Như chỉ niệm 紙捻 cái lề. Ðời Gia Khánh ở ba tỉnh Sơn Ðông, Giang Tô, An Huy thường có tục xoe mồi giấy tẩm dầu thắp lên làm hội cúng thần, đến đời Hàm Phong kết đảng vào quấy rối mấy tỉnh miền bắc, tục gọi là niệm tử 捻子 hay niệm phỉ 捻匪 giặc Niệm. Ta thường đọc là chữ nẫm.


meanings:
Tham cứu minh bạch. Tiết Thuỵ Lộc Bản Tiên Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »大 凡 參 學、未 必 學 問 話 是 參 學、未 必 學 揀 話 是 參 學、未 必 學 代 語 是 參 學 未 必 學 別 語 是 參 學、未 必 學 捻 破 經 論 中 奇 特 言 語 是 參 學、未 必 捻 破 祖 師 奇 特 言 語 是 參 學。 – Nói chung tham học, chưa chắc học vấn thoại là tham học, chưa chắc học giản thoại là tham học, chưa chắc học đại ngữ là tham học, chưa chắc học biệt ngữ là tham học, chưa chắc học tham cứu ngôn ngữ kì đặc trong kinh luận là tham học, chưa chắc tham cứu ngôn ngữ kì đặc của Tổ sư là tham học«.


meanings:
① Vuốt, như tốt phát 捽髮 vuốt tóc. ||② Cầm. ||③ Ðụng chạm. ||④ Nhổ lên.


meanings:
(đph) ① Túm, vuốt: 捽他的頭髮 Túm lấy tóc nó; ② (văn) Cầm; ③ (văn) Đụng chạm; ④ (văn) Nhổ lên.


meanings:
① Xốc lên, nhấc lên. Lấy tay xốc cao lên gọi là hiên. Ta quen đọc là chữ hân.


meanings:
① Giở, giở ra, mở ra: 把這一頁書掀過去 Giở qua trang sau; 掀開鍋蓋 Mở vung nồi ra; ② (văn) Xốc lên, nhấc lên.


meanings:
① Cân nhắc, lấy tay cân nhắc xem đồ nặng nhẹ thế nào gọi là điêm đoá 掂挅.


meanings:
① Quét, như sái tảo 洒掃 vẩy nước quét nhà. ||② Xong hết, như tảo số 掃數 tính xong các số rồi. ||③ Phu đê lấy rơm ra đánh từng mảng để hộ đê gọi là tảo tử 掃子.


meanings:
① Quét: 掃 地 Quét nhà; ② Mất: 掃興 Mất hứng, cụt hứng; ③ Thanh toán, trừ sạch, quét sạch: 掃除文盲 Thanh toán nạn mù chữ; ④ Lướt qua: 用眼睛一掃 Nhìn lướt qua một lượt; 他向教室掃了一眼 Ông ta nhìn lướt qua phòng học; ⑤ Toàn bộ: 掃數歸還 Trả lại toàn bộ; ⑥ (văn) Vẽ (lông mày...): 淡掃蛾眉 Mày ngài vẽ nhạt; ⑦ (văn) Dồn lại, gom lại: 大王宜掃淮南之眾，日夜會戰彭城下 Đại vương nên gom quân lính ở Hoài Nam lại, ngày đêm đánh nhau ở dưới Bành Thành (Hán thư); ⑧ (văn) Vơ vét nhanh rồi đi qua; ⑨ (văn) Cúng bái. Xem 掃 [sào].


meanings:
【掃帚】táo trửu [sàozhou] Cái chổi. Xem 掃 [săo].


vietnamese:
tảo địch bất chính ngôn luận chư ác tầm tư <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Thôi đảo môn. Phương pháp quét sạch mọi khái niệm chấp trước, phủ định tất cả tướng sai biệt. Đây thuộc về cơ pháp bả trụ (nắm chặt) của bậc Thầy đã kiến tính dùng để tiếp hoá người học.


meanings:
① Kén chọn, như luân tài 掄才 kén chọn người tài.


meanings:
Vung, quai: 掄拳 Vung nắm tay; 掄鐵錘 Quai búa. Xem 掄 [lún].


meanings:
(văn) Kén chọn, tuyển lựa: 掄才 Tuyển lựa nhân tài. Xem 掄 [lun].


meanings:
① Nhặt lấy. ||② Hứng lấy. ||③ Dẫn dụ người làm bậy gọi là thoán xuyết 攛掇. ||④ Cướp bóc. ||⑤ Chọn lọc lấy. ||⑥ Ðâm, xiên.


meanings:
① Lượm lặt, nhặt lấy, dùng, thi hành; ② Bưng (mâm cơm, thau nước v.v.); ③ (văn) Hứng lấy; ④ Dẫn dụ; ⑤ Cướp bóc; ⑥ Chọn lấy; ⑦ Đâm, xiên.


meanings:
give, grant, confer, invest with, impart, teach


meanings:
① Cho, trao cho. ||② Truyền thụ, thụ khoá 授課 dạy học. ||③ Trao ngôi quan.


meanings:
Trao tay, truyền thừa. Mật Am ngữ lục: »佛 佛 授 手。 祖 祖 相 傳。 不 昧 見 聞 覺 知。 突 出 衲 僧 巴 鼻。 風 行 草 偃。 水 到 渠 成。 – Phật Phật trao tay, Tổ Tổ truyền nhau. Những cảm giác nhận thức rõ ràng, phá vỡ lổ mũi nạp tăng, gió lướt cỏ rạp, nước chảy thành sông (mọi việc diễn tiến tốt đẹp)«.


meanings:
the conferral by the Buddha of the prediction of the attainment of Buddhahood in the future


meanings:
（梵 vyākaraṇa，巴 veyyākaraṅa，藏 luṅ-bstan-pa）佛說法之一種形式。九部經之一，十二部經之一。音譯和伽羅那、毗耶佉梨那、弊迦蘭陀、和羅那。又作授决、受决、受記、受■、記別、記■、記說、記。梵語vyākaraṇa有說明、分別、解答諸義。原本指分析教說，或用問答體解說，後則專指有關佛弟子未來世證果等事之證言。經典中，述說此類內容者，即稱授記。《瑜伽師地論》卷八十一雲（大正30·753a）︰‘記■者，謂廣分別略所標義，及記命過弟子生處。’《順正理論》卷四十四雲（大正29·595a）︰‘言記別者，謂隨餘問酬答辯析，如波羅衍拿等中辯。或諸所有辯曾常現真實義言，皆名記別。’<#>然而對于‘授記’一詞，一般多用來指對未來成佛的預言，如《阿含經》載有燃燈佛于釋迦過去世爲之授記，釋迦記彌勒當來成佛，大乘經典說及授記成佛者更多。南本《涅槃經》卷十四雲（大正12·693c）︰<#>‘何等名爲授記經？如有經律，如來說時爲諸天人授佛記■，汝阿逸多，未來有王名曰蠰佉，當于是世而成佛道，號曰彌勒，是名授記經。’<#>授記的形式，系佛先微笑，從面門放光照耀十方，次問上座弟子微笑之因緣，以之爲發端而與記別。關于授記的條件，《大乘莊嚴經論》卷十二謂有六項，即于刹土、有名號、經時節、有劫名、得眷屬、正法住世期間。<#>關于授記的類別，有多種說法。《首楞嚴三昧經》卷下謂有四種，即︰<#>(1)未發心而與授記︰有衆生往來于五道，然諸根猛利，好樂大法，故先行記其經若干劫發菩提心，乃至得菩提。<#>(2)發心即與授記︰有人久植德本，修習善行，乃至發心而入菩薩位時即授記之。<#>(3)密授記︰有菩薩未得授記，常精勤求菩提，乃至久行六度，有成佛之相，故于其他菩薩等之前記別此一菩薩，然不令其人知之。<#>(4)現前授記︰有菩薩于一切法得無生忍，乃于一切大衆中現前授記之。<#>《大日經》卷一則謂授記有二種，即︰(1)指出其人在未來將會成佛。此爲完全授記，稱爲無餘記。(2)指出其人在未來當會滅罪。此是先行預示的不完全授記，又稱爲有餘記。又，《寶雨經》卷六又列舉出︰現前授記、不現前授記、秘密記三種。<#>此外，佛典中又常記載佛陀預言未來之事，如《阿育王經》卷一預言佛滅後百年，將有阿育王出世云云。此種對未來事件之預言，謂之‘懸記’。其與‘授記’同爲預言，但內容幷非陳述某人在未來即將成佛，故與‘授記’之內容仍有差別。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷十一、卷四十；《中阿含》卷十三〈說本經〉；《成實論》卷一〈十二部經品〉；《大毗婆沙論》卷一二六；《五佛頂三昧陀羅尼經》卷三；《悲華經》卷三～卷八；《法華經》卷二～卷四；《菩薩地持經》卷八；《慧琳音義》卷三十八；印順《原始佛教聖典之集成》第八章；平川彰（等）著·林久稚譯《法華思想》第六章。<#>


meanings:
4587梵語 vyākaraṇa，巴利語 veyyākaraṇa。音譯毘耶佉梨那、弊迦蘭陀、和伽羅那、和羅那。又作授決、受決、受記、受莂、記別、記莂、記說、記。十二部經之一，九部經之一。區別、分析、發展之意。本指分析教說，或以問答方式解說教理；轉指弟子所證或死後之生處；後專指未來世證果及成佛名號之預言（又作預記）。如長阿含卷五闍尼沙經載，佛記伽伽羅大臣（巴 Kakkata）命終後生天，其餘五十人得斯陀含，五百人得須陀洹。授記主要指證言未來成佛之意，最著名者，如釋尊於過去世得燃燈佛之授記，又如彌勒曾經受釋尊之授記，阿含經載有此說法。及至大乘經典，成佛授記之說更為普遍，如無量壽經記載，法藏比丘經世自在王佛授記，而成阿彌陀佛；法華經卷二記載，舍利弗等聲聞之授記；法華經卷四記載，惡人提婆達多，與一般視作不可成佛之女人皆獲授記。　授記成佛之種類甚多，大乘莊嚴經論卷十二大別之為人與時兩種差別授記：(一)人差別授記，就授記時間於發菩提心之前後而言，有未發心授記、已發心授記；就授記者是否顯現於受記者面前而言，有現前授記、不現前授記。(二)時差別授記，係依至成佛期間之一定或不一定而言，可分為有數時授記、無數時授記。又據大日經卷一所載，授記佛果完成，是為完全授記，稱為無餘記；而授記未來能滅盡諸障，是為不完全授記，稱為有餘記。首楞嚴三昧經卷下舉四種授記，即：未發心而與授記、發心即與授記、密授記、現前授記。寶雨經卷六則舉現前授記、不現前授記、祕密記等三種。大智度論卷七十六載有現前、不現前二種授記。舊華嚴經卷三十九離世間品載十種授記，又同經卷三十七明示十種自知授記法。菩薩瓔珞經卷九無著品載如來大眾之中菩薩授決，就覺知、不覺知而分成八種；於法華文句卷七上詳釋之。北本大般涅槃經卷十如來性品有速記、遠記二種，前者為發速願，故與速記，後者即為護正法者，故授遠記；於法華義疏卷八詳釋之並說通記、別記之異。　授記之條件，大乘莊嚴經論卷十二載有國土名、佛名、時節、劫名、眷屬、正法存續期間等六項，然諸經所記，廣略不同。授記之形式，一般皆以佛先現微笑由面門放光照十方，其次上座弟子請問微笑因緣，以為發端。又關於為何授記，金光明最勝王經疏卷六舉出三種原由，即：(一)菩薩多修功德，證得法性，故授記。(二)修證階位較淺之小菩薩，其成佛之種性尚未決定，時或生疑，為去除其疑，堅固其道心，乃為之授記。(三)令欣求佛果者見此授記，欣己當來亦可得此成佛之授記。另於五佛頂三昧陀羅尼經卷三載有如來授記之印咒。〔南本大般涅槃經卷十四、佛本行集經卷四受決定記品、菩薩地持經卷八菩薩功德品、成實論卷一「十二部經品」、大毘婆沙論卷一二六〕（參閱「預言」5700）


meanings:
Vốn chỉ lời đoán trước của đức Phật cho các đệ tử ngộ đạo, thành Phật. Về sau cũng chỉ lời tiên đoán của Tổ sư cho các đệ tử ngộ đạo, hoằng pháp. Tiết Đâu Suất Tùng Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »吾 以 福 薄、 先 師 授 記、 不 許 爲 人。 – Do vì ta kém phúc nên tiên sư thọ kí không cho tiếp dẫn người«.


meanings:
① Xứng đáng, sự gì đầu cuối ứng nhau gọi là [b]điệu, như vĩ đại bất điệu 尾大不掉 đuôi to không xứng. ||② Lắc, như điệu đầu bất cố 掉頭不顧 lắc đầu không đoái. ||③ Tục gọi sự giao đổi là điệu. Tục đọc là trạo.


meanings:
① Rơi, rớt: 掉眼淚 Rơi nước mắt, rớt nước mắt; 掉在水裡 Rơi xuống nước; ② Đánh rơi, đánh mất, bỏ sót: 鋼筆掉了 Đánh mất cây bút máy rồi; 掉了幾個字 Bỏ sót mấy chữ; ③ Tụt: 他走得太慢，掉了隊 Anh ấy đi chậm quá, tụt lại phía sau rồi; ④ Ngoảnh lại, quay lại: 把頭掉過來 Ngoảnh đầu lại; ⑤ Đổi: 掉一個個兒 Đổi chỗ; 掉座位 Đổi chỗ ngồi; ⑥ Đi, mất, quách đi, béng đi, phăng đi (đặt sau động từ, chỉ sự mất đi, như): 把這個壞習慣改掉 Sửa cái thói xấu ấy đi!; 吃掉 Ăn mất, ăn đi; 扔掉 Vứt đi!; ⑦ (văn) Lắc: 掉頭 Lắc đầu; ⑧ Xứng: 尾大不掉 Đuôi dài không xứng.


meanings:
Tức quơ gậy để đập mặt trăng, cũng như cách giày gãi ngứa, bất luận thế nào cũng không đạt được mục đích. Trong Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho việc dùng ngữ ngôn văn tự để nắm bắt chân nghĩa Phật pháp, chỉ là luống công vô ích mà thôi. Bài tựa Vô Môn Quan (Đại 48, 292 trung) ghi: »何 況 滯 言 句、 覓 解 會。 掉 棒 打 月、 隔 靴 爬 痒、 有 甚 交 涉。 – Huống là kẹt vào lời nói mà tìm sự lãnh ngộ thì giống như quơ gậy đập trăng, cách giày gãi ngứa, nào có ăn thua gì!«.


meanings:
瑜伽十一卷四頁云：掉舉者：謂因親屬尋思，國土尋思，不死尋思，或隨憶念昔所經歷戲笑歡娛所行之事，心生諠動騰躍之性。二解 顯揚一卷九頁云：掉舉者：謂依不正尋求，或復追念曾所經見戲樂等事，心不靜息為體。能障奢摩他為業。乃至增長掉舉為業。如經說：汝為掉動，亦復高舉。乃至廣說。三解 成唯識論六卷十七頁云：云何掉舉？令心於境、不寂靜為性。能障行捨、奢摩他、為業。有義、掉舉、貪一分攝。論唯說此是貪分故。此由憶昔樂事生故。有義、掉舉、非唯貪攝。論說掉舉、徧染心故。又掉舉相、謂不寂靜。說是煩惱共相攝故。掉舉離此，無別相故。雖依一切煩惱假立；而貪位增，說為貪分。有義、掉舉、別有自性。徧諸染心。如不信等。非說他分、體便非實；勿不信等、亦假有故。而論說為世俗有者；如睡眠等，隨他相說。掉舉別相，謂卽囂動。令俱生法，不寂靜故。若離煩惱，無別此相；不應別說障奢摩他。故不寂靜，非此別相。四解 雜集論一卷十七頁云：掉舉者：謂貪欲分，隨念淨相，心不寂靜為體；障奢摩他為業。隨念淨相者：謂追憶往昔，隨順貪欲戲笑等故；心不寂靜。五解 五蘊論五頁云：云何掉舉？謂心不寂靜為性。六解 廣五蘊論十一頁云：云何掉舉？謂隨憶念喜樂等事，心不寂靜為性。應知憶念先所遊戲歡笑等事，心不寂靜。是貪之分。障奢摩他為業。七解 俱舍論四卷五頁云：掉、謂掉舉。令心不靜。八解 法蘊足論八卷十四頁云：云何掉舉？謂心不寂靜、掉舉、等掉舉、心掉舉性，總名掉舉。九解 界身足論上三頁云：掉舉云何？謂心不寂靜、不極寂靜、不寂靜性、囂舉、等囂舉，心囂舉性，是名掉舉。十解 品類足論三卷二頁云：掉舉云何？謂心不寂靜、心不憺怕、心不寧謐、掉動飄舉、心躁擾性，是名掉舉。十一解 發智論二卷九頁云：云何掉舉？答：諸心不寂靜、不止息、輕躁掉舉、心躁動性，是謂掉舉。


meanings:
Tâm xao động chẳng yên. Cao Phong Thiền yếu: »兄 弟 家、 或 十 年 二 十 年 撥 草 瞻 風、 不 見 佛 性、 往 往 皆 謂 被 昏 沉 掉 舉 之 所 籠 罩。 – Này chư huynh đệ, hoặc mười năm hoặc hai mươi năm lặn lội hành cước mà không thấy Phật tính, luôn luôn bị hôn trầm trạo cử che lấp«.


vietnamese:
trạo cử ác tác cái chi thực cập phi thực <pttđ>


meanings:
① Kéo lấy, như bồi khắc 掊克 bóp nặn của dân. ||② Cầm. ||③ Nắm, một nắm. ||④ Một âm là phẩu. Ðánh. ||⑤ Bửa ra. Ta quen đọc là chữ bẫu cả.


meanings:
(văn) ① Móc, bới đất; ② Tích tụ; ③ (loại) Nắm, một nắm: 一掊之土 Một nắm đất; ④ 【掊克】bồi khắc [póukè] (văn) Bóp nặn của cải của dân.


meanings:
(văn) ① Đánh; ② Bửa ra, đập vỡ: 掊鬥折衡，而民不爭 Đập vỡ đấu bẻ gãy cân làm cho dân không tranh nhau nữa (Trang tử).【掊擊】phẫu kích [pôuji] Công kích, phê phán.


meanings:
① Lòng bàn tay, quyền ở trong tay gọi là chưởng ác chi trung 掌握之中. ||② Chức giữ, như chưởng ấn 掌印 chức quan giữ ấn. ||③ Bàn chân giống động vật cũng gọi là chưởng. ||④ Vả.


meanings:
① Tay, (lòng) bàn tay: 易如反掌 Dễ như trở bàn tay; 鼓掌 Vỗ tay; ② Tát, vả: 掌嘴 Vả miệng; ③ Chấp chưởng, chưởng quản, chủ quản, nắm giữ, cầm: 掌兵權 Nắm binh quyền. (Ngr) Chức vụ nắm giữ, chức vụ phụ trách: 掌印 Chức quan giữ ấn; ④ (văn) Cầm giữ, nhịn, nín: 掌不住笑 Không nhịn được cười; ⑤ Bàn (chân), chân (của động vật): 腳掌子 Bàn chân; 鴨掌 Chân vịt; ⑥ (đph) Đóng (đế giày): 掌鞋底 Đóng đế giày; ⑦ Đế (giày): 前掌兒 Đế giày đằng trước; 後掌兒 Đế giày đằng sau (gót giầy); ⑧ [Zhăng] (Họ) Chưởng.


meanings:
① Co một bên, chia quân đóng hai mặt để chế quân giặc gọi là kỉ giốc 掎角. Ta quen đọc là chữ ỷ. Cũng đọc là chữ ki.


meanings:
(văn) ① Quơ lấy, quắp lấy; ② Bắn (cung...).


meanings:
① Lọc chọn. ||② Lồn tay vào lấy đồ gọi là đào.


meanings:
① Khoét, đào: 在墻上掏一個洞 Khoét một cái lỗ ở trên tường; ② Rút, móc: 把口袋裡的筆記本掏出來 Rút sổ tay trong túi ra; ③ (văn) Chọn lọc.


meanings:
① Bấm lấy móng tay vào gọi là kháp. Bấm đốt ngón tay tính cũng gọi là kháp. Lấy móng tay hái các loài rau cũng gọi là kháp.


meanings:
① Cấu, bấm, bấu, véo, ngắt, vặt, hái, cắt, bóp: 掐花兒 Ngắt hoa; 掐豆 Hái đậu; 掐電線 Cắt dây điện; 掐脖子 Bóp cổ; ② (đph) Dúm, túm: 一掐兒韭菜 Một túm hẹ.


meanings:
① Bời ra, gạt ra. ||② Ðuổi, loại đi, như để bài 詆排 ruồng đuổi, bài tễ 排擠 đuổi cút đi, v.v. ||③ Bày xếp, như an bài 安排 bày yên (xắp đặt đâu vào đấy). Một hàng gọi là nhất bài 一排. ||④ Phép nhà binh về bộ binh, pháo binh, công binh, truy trọng binh, thì ba bằng là một bài, quân kị thì hai bằng là một bài.


meanings:
① Xếp, sắp: 把椅子排成兩行 Xếp ghế thành hai hàng; ② Hàng: 前排 Hàng trước; 後排 Hàng sau; ③ Trung đội: 火 力排 Trung đội hoả lực; ④ Dãy, rặng, tràng, loạt: 一排排的竹子 Những rặng tre; 一排房子 Một dãy nhà; 一排槍聲 Tiếng súng nổ hàng loạt, loạt súng; ⑤ Tập diễn: 新排的戲 Vở kịch mới tập diễn; ⑥ Bè: 木排 Bè gỗ; ⑦ Bỏ đi, tháo đi, bài trừ, bài xích, bài bỏ, chèn lấn, chèn: 把水排到河裡 Tháo nước ra sông; ⑧ Bánh nướng nhân mứt, bánh kem: 蘋果排 Bánh nướng nhân mứt táo. Xem 排 [păi].


meanings:
【排子車】bài tử xa [păiziche] Xe ba gác. Xem 排 [pái].


meanings:
Còn gọi: Bài phê 排 批. Sắp đặt, lo liệu. Tiết »Phổ Hoá Hoà thượng« trong TĐT q. 17 ghi: »非 久 之 間、普 化 自 上 來 臨 濟、臨 濟 便 歡 喜、排 批 飯 食、對 坐 吃。 – Không bao lâu thì Phổ Hoá lên đến viện Lâm Tế. Lâm Tế (Nghĩa Huyền) liền sắp đặt cơm nước và cùng ngồi ăn«.


meanings:
(cv. 諧句) Thể thơ phổ biến và thịnh hành của người Nhật, chỉ gồm có ba câu: 5-7-5 âm, tổng cộng 17 âm. Haiku không có vần luật, cốt ở thanh điệu và ý. Những Tổ sư của trường phái này là Basho (Ba Tiêu, 1644-1694), Buson (Vu Thôn, 1716-1784). Bài thơ 38 trong Hán Tự Hài Cú của Ngô Văn Tao (Bùi Giáng dịch) ghi: »夏 晶 禪 寺 階 。 陽 光 中 午 絕 禪 聲 。 寂 常 黄 翼 蝶 。 – Hạ thời thiền tự bực thềm, dương quang giờ ngọ im lìm tiếng ve, tịch thường bướm đậu ngàn thâu«.


meanings:
Ứng phó, đối phó. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »問：生 死 到 來、如 何 排 遣？ 師 展 手 曰： 還 我 生 死 來。 – Hỏi: Sinh tử đến, làm sao đối phó? Sư liền giơ tay, nói: Trả sinh tử lại cho ta«.


meanings:
(văn) ① Vững chắc, kiên cố; ② Dày; ③ Dắt (như 牽, bộ 牛); ④ Trừ bỏ.


meanings:
① Nách, cũng như chữ dịch 腋. ||② Giúp, như dụ dịch 誘掖 dẫn rủ mình đi trước dụ cho người theo sau gọi là dụ 誘, đứng ở bên mà giúp đỡ người gọi là dịch 掖. ||③ Ở bên, như cái nhà ở bên cũng gọi là dịch đình 掖庭, tường bên điện gọi là dịch viên 掖垣.


meanings:
Nhét: 寫張紙條從門縫裡掖進去 Viết mảnh giấy nhét vào khe cửa. Xem 掖 [yè].


meanings:
① Dìu đỡ, giúp; ② (văn) Ở bên: 掖庭 Nhà ở bên; 掖垣 Tường bên; ③ (văn) Nách (như 腋, bộ 肉). Xem 掖 [ye].


meanings:
① (đph) Ép nài để cho, nài cho (hoặc bán); ② (văn) Ép.


meanings:
① Ðào, như quật địa 掘地 đào đất, quật tỉnh 掘井 đào giếng. ||② Khát. ||③ Trội hơn. ||④ Hang hốc.


meanings:
① Đào lên: 掘井 Đào giếng, khơi giếng; 掘土 Đào đất; 掘填墓 Đào mả; ② Một mình trổi lên (như 崛, bộ 山).


meanings:
① Cựa ra, lột bỏ đi. Dùng sức mà lột bỏ ra được gọi là tránh thoát 掙脫.


meanings:
【掙紮】 tranh trát [zhengzhá] Giãy, giãy giụa, gượng, gắng gượng, quẫy: 正在垂死掙紮 Đang giãy chết; 掙紮著走 Gượng đi; 病人掙 紮著坐起來 Người bệnh gắng gượng ngồi dậy; 掙紮了好半天才死了 Quẫy (giãy giụa) mãi mới chết. Xem 掙 [zhèng].


meanings:
① Giãy, quẫy: 掙脫 Giãy thoát; ② Kiếm: 掙錢 Kiếm tiền; 掙飯吃 Kiếm ăn; 一年所掙的錢 Số tiền kiếm được trong một năm. Xem 掙 [zheng].


meanings:
① Treo, như treo phàm 掛帆 treo buồm, quải niệm 掛念 lòng thắc mắc, quải hiệu 掛號 thơ bảo đảm.


meanings:
① Treo, quặc: 掛衣 服 Treo áo; 掛在半空 Treo lủng lẳng; ② Nhớ; ③ Ghi tên, vào sổ; ④ (loại) Chuỗi, đoàn: 一掛珠子 Một chuỗi hạt ngọc; 一掛車 Một đoàn xe.


meanings:
Bị người nghị luận. Mật Am ngữ lục ghi: »乾 峰 搖 頭。 雲 門 擺 尾。 亘 古 亘 今。 掛 人 唇 齒。 – Kiền Phong lắc đầu, Vân Môn vẫy đuôi, từ xưa đến nay bị người nghị luận«.


meanings:
Áo mặc ngoài. Tiết Quốc Hoan Văn Củ Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »後 謁 萬 歲 塔 譚 空 禪 師 落 髮、 不 披 袈 裟、 不 受 具 戒、 唯 以 雜 綵 爲 挂 子。 – Về sau yết kiến Thiền sư Đàm Không nơi tháp Vạn Tuế xuống tóc nhưng không mặc cà sa, không thọ giới cụ túc, chỉ mặc áo ngoài nhiều màu«.


meanings:
Chỉ cho tăng nhân hành cước dừng lại nghỉ ngơi một nơi nào đó. Bình bôi là đồ đựng thức ăn nước uống của tăng nhân hành cước. Tiết Đầu Tử Nghĩa Thanh Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »孤 村 陋 店、 莫 挂 瓶 杯。 – Thôn xóm vắng vẻ, quán trọ rách nát chớ nên dừng lại nghỉ ngơi«.


meanings:
Treo đầu dê bán thịt chó. Theo Nội Thiên Tạp Hạ trong Án Tử Xuân Thu: Treo đầu trâu ở cửa mà bán thịt ngựa ở bên trong. Đời sau đổi »Ngưu đầu« thành »Dương đầu«, đổi »Mã nhục« thành »Cẩu nhục« rồi viết thành »Quải dương đầu, mại cẩu nhục« để ví với hành vi lừa đảo lấy giả làm thật, trong ngoài không thống nhất. Vô Môn Quan (Đại 48, 293 hạ) ghi: »黃 面 瞿 曇、 傍 若 無 人、 壓 良 爲 賤、 懸 羊 頭 賣 狗 肉。 將 謂 多少 奇 特。 – Ông già mặt vàng không coi ai ra chi, ép tốt thành xấu, treo đầu dê bán thịt chó, tưởng đâu là hay lắm!«.


vietnamese:
quải giác linh dương bất kiến tung <pqđtđ>


meanings:
Còn gọi: Quải đáp, Quải đơn. Treo bát, tức là thiền tăng ăn cơm cháo xong, treo bát của mỗi người vào cái móc phía sau giường ngủ (đơn). Nghĩa bóng là nương ở nhờ nơi thiền viện. Phần Phó Chúc Phạn trong Thiền Uyển Thanh Quy (Vạn Tục 111, 441 hạ) ghi: »念 食 訖 偈 （中 略）、 住 持 人 出、 起 身 掛 鉢、 令 掛 搭 單 齊 整。 – Niệm bài kệ ăn cơm xong (…), Trụ trì bước ra ngoài nhón người lên treo bát, khiến đại chúng đều treo bát ngay ngắn«.


meanings:
Còn gọi: Lưu tích, Quải đáp. Treo tích trượng. Thuở xưa, các vị tăng hành cước tham học khắp nơi đều mang theo tích trượng. Khi vào thiền viện, nếu được hứa cho tạm ngụ thì treo tích trượng vào cái móc ở trên vách. Bài thơ của Thượng thư Đoàn Văn Khâm tặng Thiền sư Quảng Trí (Việt Nam) ghi: »掛 錫 危 峯 擺 六 塵、 默 居 幻 夢 問 浮 雲、 殷 勤 無 計 參 澄 什、 索 絆 簪 纓 在 鷺 群。 – Quải tích nguy phong bãi lục trần, mặc cư huyễn mộng vấn phù vân, ân cần vô kế tham Trừng Thập, sách bạn trâm anh tại lộ quần. – Tạm ngụ non cao bỏ sáu trần, ở yên huyễn mộng hỏi phù vân, ân cần không cách tham Trừng Thập, quan tước triều đình trót vướng chân«. Quải tích còn chỉ cho vị Trụ trì đảm nhiệm một ngôi chùa nào đó. Tiết Không Thất Trí Thông Đạo Nhân trong NĐHN q. 18 ghi: »後 爲 尼、 名 惟 久、 挂 錫 姑 蘇 之 西 竺。 – Về sau, cô xuất gia làm ni tên Duy Cửu, trụ trì chùa Tây Trúc thuộc Cô Tô«.


meanings:
(văn) ① Ánh lửa (như 焰, bộ 火); ② Sắc nhọn (như 剡, bộ 刂).


meanings:
① Cướp lấy, như xâm lược 侵掠 xâm cướp. ||② Phẩy ngang, nét phẩy chữ gọi là lược. ||③ Ðánh đòn (đánh bằng roi).


meanings:
Vơ lấy, vớ lấy: 掠起一根棍子就打 Vớ được một cây gậy đánh liền. Xem 掠 [lđè].


meanings:
① Cướp đoạt: 掠取 Đoạt lấy; ② Lướt nhẹ qua: 涼風掠面 Gió mát lướt qua mặt; 燕子掠過水面 Chim én bay lướt trên mặt nước; ③ Đánh, quất, vụt (bằng roi); ④ (văn) Phẩy ngang; ⑤ Nét phẩy (trong chữ Hán). Xem 掠 [lđâ].


meanings:
Không có căn cứ, nói đại nói càn. Chương Văn Yển Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi: »汝 欲 得 識 麼。 向 遮 裏 識 取。 若 不 見 亦 莫 掠 虛。 – Ngươi muốn biết chăng, hãy đến chỗ này mà biết. Nếu không biết thì chớ nói đại nói càn«.


meanings:
Còn gọi: Lược hư hán. Nghĩa là »Đồ nói càn«. Lược: Cướp lấy. Hư: Dối trá không thật. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho đồ giả hiệu, chỉ bắt chước ngôn ngữ và hành vi bên ngoài của thiền sư, chứ tự mình thì chưa kiến tính. Tắc 10, Bích Nham Lục (Đại 48, 150 thượng) ghi: »州 云： 三 喝 四 喝 後 作 麼 生？ 僧 無 語。 州 便 打 云： 這 掠 虛 頭 漢！ – Triệu Châu nói: Sau khi hét ba bốn lần thì sao? Vị tăng không đáp được. Triệu Châu liền đánh và bảo: Đồ nói đại nói càn«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Hái, như thải liên 採蓮 hái sen, thải cúc 採菊 hái cúc, v.v. ||② Chọn nhặt, như thải tuyển 採選 chọn lấy, nguyên viết là chữ thải 采. Ta quen đọc là chữ thái.


meanings:
① Hái, bẻ, trảy, ngắt: 採茶 Hái chè; 採花 Bẻ hoa; ② Chọn nhặt, thu nhặt, tiếp thu (dùng như 採, bộ 釆): 採納 Tiếp thu; ③ Lôi kéo; ④ Vẫy tay ra hiệu.


vietnamese:
thái hoa vi vương thượng phật thụ quyết hiệu diệu hoa kinh <đpb>


meanings:
① Tìm tòi. ||② Tìm xa, như tham bản cầu nguyên 探本求源 thăm đến gốc tìm đến nguồn. ||③ Thử, như tham vấn khẩu khí 探問口氣 hỏi thử khẩu khí xem sao. ||④ Dò xét, như khuy tham 窺探 thăm dòm, chính tham 偵探 rình xét, v.v. ||⑤ Hỏi thăm, như tham thân 探親 thăm người thân, tham hữu 探友 thăm bạn. ||⑥ Tìm kiếm, như tham mai 探梅 tìm kiếm mơ, tham hoa 探花 tìm kiếm hoa, v.v. Ta quen đọc là thám.


meanings:
① Dò, thử, tìm: 探源 Dò tìm nguồn gốc; 探問 Hỏi thử, dò hỏi; 探花 Tìm kiếm hoa; ② Dò xét: 密探 Mật thám; 偵探 Trinh thám (rình xét); ③ Thăm: 探親 Thăm nhà; ④ Thò, nhô, ló ra: 探出頭來 Thò đầu ra.


meanings:
Record of the Search for the Profundities


meanings:
4581請參閱 華嚴經探玄記 　【探玄記→】請參閱華嚴經探玄記 或 華嚴經疏 臨濟宗七事隨身之一、四喝之一。略稱探草。因其作用與目的，有不同解釋：(一)指探竿、影草皆為漁者之工具。探竿，係束鵜羽於竿頭，探於水中，誘聚群魚於一處，然後以網漉之。影草，係刈草浸水中，則群魚潛影，然後以網漉之。此皆漁者聚魚之方便法。(二)指探竿、影草為盜者之道具。探竿，指盜者將之從窗、壁等洞穴插入，以探測室內動靜之竹竿。影草，為可隱身之蓑衣，穿著之便於竊盜。又探竿影草，於禪家，引申為師家探測學人，以試其器量。〔臨濟錄勘辨、從容錄第八十一則〕（參閱「濟宗七事隨身」6445、「臨濟四喝」6505）


meanings:
Mồi câu, dề cỏ. Còn gọi: Thám thảo. Cây trúc dò dẫm, bóng cỏ. Bậc Thầy kiến tính dò xét người học bằng cách sử dụng tiếng hét loại này để thử nghiệm trình độ của người học. Đây là 1 trong 4 loại hét. Thám can ảnh thảo, nghĩa đen có 2: 1. Thám can: Cây sào một đầu có cột chùm lông chim rồi nhúng vào nước để dụ bầy cá tụ lại rồi dùng vợt bắt chúng. Ảnh thảo: Lấy cỏ ngãi bỏ vào ao nước, đợi bầy cá chui vào đó rồi dùng lưới bắt chúng. 2. Thám can: Chỉ cho cây trúc mà kẻ trộm dùng để huơ qua huơ lại ở cửa sổ hoặc trên đầu tường… để dò xét động tĩnh trong nhà. Ảnh thảo: Chiếc áo tơi của kẻ trộm mặc để ẩn mình. Lâm Tế lục (Đại 47, 504 thượng) ghi: »師 問 僧： 有 時 一 喝 如 金 剛 王 寶 劍。 有 時 一 喝 如 踞 地 金 毛 師 子。 有 時 一 喝 如 探 竿 影 草。 有 時 一 喝 不 作 一 喝 用。 汝 作 麼 生 會？ – Sư hỏi tăng: Có khi một tiếng hét như kiếm báu Kim Cang Vương; có khi một tiếng hét như sư tử lông vàng sắp chụp người, có khi một tiếng hét như cây trúc dò dẫm, bóng cỏ; có khi một tiếng hét chẳng cho là tác dụng của một tiếng hét; các ngươi làm sao lãnh hội?«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
4581求法者之遊歷，經常是實質上的探險行為。如華嚴經入法界品中，善財童子所遍遊之地，真實地名極多。又如東晉法顯之佛國記、唐玄奘之大唐西域記等，皆記載當時印度、西域之地理、民族、政治、學藝、語言、宗教、民俗等各種資料。歐德瑞格（Oderico）等中世紀西方人之亞洲旅遊記中，則較缺乏有關佛教之資料。然十九世紀以來歐洲人對亞洲之研究，在佛教資料收集方面貢獻極大。如荷吉森（Hodgson）、來特（Wright）、賓達（Bendall）、萊維（Lévi）等人廣泛收集來自尼泊爾的文獻；巴傑士（Burgess）、康林罕（Cunningham）等人在印度各地的發掘調查；胡克（Huc）、狄斯羅斯（Csoma de Körös）、乾德拉達斯（Sarat Chandra Das）、斯拉根特威特（Schlagintweit）、洛克西爾（Rockhill）、河口慧海、寺本婉雅、圖吉（Tucci）等人則至西藏發掘調查；哈欽（Hackin）、弗修爾（Foucher）等人在阿富汗調查。此外，包爾（Bower）以收集古寫本為其發端；陸庫克（Le Coq）、葛倫維德（Grūnwedel）、史坦因（Stein）、伯希和（Pelliot）、大谷光瑞等人之中亞探險，著名於世，並因而發現大量之資料與遺蹟。二次大戰前，日本曾至華北、滿蒙等地調查佛教遺蹟。戰後中國大陸亦於西北地方調查發掘多處遺蹟。


meanings:
Sự khám biện, dò xét của thiền sư. Lâm Tế lục (Đại 47, 496 hạ) ghi: »上 堂。 有 僧 出 禮 拜。 師 便 喝。 僧 云： 老 和 尚 莫 探 頭 好。 – Sư thượng đường, có vị tăng bước ra lễ bái, sư liền hét. Tăng nói: Lão Hoà thượng chớ có dò xét nhé!«.


meanings:
① Kéo, như xế chửu 掣肘 kéo cánh tay (bó cánh), khiên xế 牽掣 kéo dắt nhau. ||② Rút, như xế tiêm 掣籤 rút thẻ, cũng đọc là chữ xiết.


meanings:
① Lôi, kéo, níu: 掣後腿 Níu chân (giữ lại không cho đi), ngăn trở; 牽掣 Kéo dắt nhau; ② Bắt, rút: 掣簽 Bắt (rút) thăm; 他趕緊掣回手去 Nó vội vàng rút tay về.


meanings:
Điên điên khùng khùng. Từ để mô tả trạng thái không bình thường về hành vi và ngôn ngữ của một người nào đó. Tiết Trấn Châu Phổ Hoá Hoà thượng trong NĐHN q. 4 ghi: »臨 濟 一 日 與 河 陽 木 塔 長 老 同 在 僧 堂 內 坐、 正 說 師 每 日 在 街 市 掣 風 掣 顛、 知 他 是 凡 是 聖？ 師 忽 入 來。 – Một hôm, Lâm Tế cùng với Hà Dương, Trưởng lão Mộc Tháp ngồi trong tăng đường bàn chuyện về sư: Mỗi ngày ở ngoài đường phố điên điên khùng khùng mà không biết y là phàm hay là thánh? Bỗng nhiên, sư bước vào«.


meanings:
① Liền, hai đầu liền nhau gọi là tiếp. ||② Hội họp, như tiếp hợp 接洽 hội họp chuyện trò, trực tiếp 直接 thẳng tiếp với người nghĩa là mình đến tận mặt tận nơi mà giao tiếp, gián tiếp 間接 xen tiếp, nghĩa là lại cách một từng nữa mới tiếp được ý kiến nhau. ||③ Nối tiếp, như tiếp thủ 接手 nối tay làm, tiếp biện 接辦 nối sau liệu biện. Công việc nhiều quá, không thể làm kiêm được cả gọi là ứng tiếp bất hạ 應接不下 ứng tiếp chẳng rồi. ||④ Liền noi, như tiếp chủng nhi chí 接踵而至 nối gót mà đến. ||⑤ Tiếp đãi, như nghênh tiếp 迎接. ||⑥ Thấy. ||⑦ Gần. ||⑧ Nhận được. ||⑨ Trói tay. ||⑩ Chóng vội.


meanings:
① (Ở) gần, cạnh, bên cạnh, giáp nhau: 接近 Gần gũi; ② Nối, nối tiếp, nối liền, ghép, chắp: 接紗頭 Nối sợi; 接手 Nối tay nhau; 接踵而至 Nối gót mà đến; 把兩塊木板接起來 Ghép hai tấm ván; ③ Đỡ lấy, nhận, hứng: 接住這本書 Đỡ lấy quyển sách này; 接球 Nhận bóng; 接雨水 Hứng nước mưa; ④ Nhận, tiếp nhận: 接到信 Nhận được thư; ⑤ Đón, đón tiếp: 到車站接人 Đến nhà ga đón khách; ⑥ Tiếp (theo), tiếp tục: 他接著說 Anh ấy nói tiếp; ⑦ Thay: 誰接你的班？ Ai thay ca cho anh?; ⑧ (văn) Nhanh nhẹn (dùng như 捷): 先事慮事謂之接 Nghĩ ngợi sự việc trước khi sự việc xảy ra gọi là nhanh nhạy (Tuân tử: Đại lược); ⑨ [Jie] (Họ) Tiếp.


meanings:
Tiếp độ, dẫn dắt người học. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »此 是 大 手 宗 師。 不 與 你 論 玄 論 妙 論 機 論 境、 一 向 以 本 分 事 接 人。 – Đây là thiền sư có thủ đoạn cao siêu, không bàn huyền diệu, không luận cơ cảnh, một bề dùng việc siêu thoát sinh tử để tiếp độ người«.


meanings:
Buddha's guidance of people to the Pure Land


meanings:
Lời nói tiếp độ, dẫn dắt người học. Dưới cái nhìn của Thiền tông, đây chỉ là giáo thuyết quyền nghi, pháp môn phương tiện mà thôi. Kỳ thực nói như thế cũng là thừa thãi rồi. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »我 此 禪 宗 從 上 相 承 以 來、 不 曾 教 人 求 知 求 解、 只 云 學 道 早 是 接 引 之 辭。 然道 亦 不 可 學、 情 存 學 解、 卻 成 迷 道。 – Thiền tông của ta đây, sự truyền thừa từ trước đến nay, chẳng từng dạy người tìm cầu tri giải, chỉ nói »học đạo« sớm là lời nói tiếp độ, dẫn dắt người học. Nhưng đạo cũng chẳng thể học, nơi thức tình mà còn học giải, trở lại thành mê đạo«.


meanings:
Tiếp dẫn người học, tạo phúc cho chúng sinh. Bài tựa của Dương Ức viết trong CĐTĐL ghi: »隨 機 悟 理。 爰 有 三 乘 之 差。 接 物 利 生。 乃 度 無 邊 之 眾。 – Tùy theo căn cơ mà ngộ được lý, do đó có sự sai biệt của tam thừa, tiếp dẫn người học, tạo phúc cho chúng sinh là độ chúng sinh vô biên«.


meanings:
Tiếp dẫn, chỉ dạy. Tiết bảo Phúc Hoà thượng trong TĐT q. 11 ghi: »弟 子 之 禮 纔 施、 接 示 之 言 便 至。 雪 峰 云： 還 會 麼？ 師 欲 擬 近 前、 雪 峰 以 杖 拄 之、 師 頓 契 玄 要。 – Lễ chào hỏi của đệ tử vừa xong, lời chỉ dạy liền tiếp theo đó. Tuyết Phong nói: Có lãnh hội chăng? Sư định đến gần. Tuyết Phong lấy gậy chận lại. Sư tập tức khế ngộ yếu chỉ Thiền tông«.


meanings:
Còn gọi: Duyên mộc cầu ngư (leo cây để bắt cá). Dùng cành tre để khều mặt trăng. Thiền tông mượn thành ngữ này để chỉ cho việc làm phí công vô ích. Hư Đường Hoà thượng ngữ lục q. 1 (Đại 47, 984 trung) ghi: »若 要 扶 樹 臨 際 正 宗、 大 似 接 竹 點 月。 – Nếu muốn gầy dựng Lâm Tế chính tông thì giống như dùng cành tre để khều mặt trăng«.


meanings:
① Dẫn, kéo, như khống huyền 控弦 dương cung. ||② Cáo mách, như thượng khống 上控 tố cáo lên trên. ||③ Cầm giữ. ||④ Ném.


meanings:
① Kiện, tố cáo: 指控 Tố cáo; ② Khống chế, ghìm, điều khiển: 遙控 Điều khiển từ xa; ③ (văn) Kéo: 控弦 Giương cung; ④ (văn) Cầm giữ; ⑤ (văn) Ném.


meanings:
① Ðẩy lên. ||② Ðổi dời đi, như thôi trần xuất tân 推陳出新 đổi cũ ra mới. ||③ Trút cho, đem cái của mình nhường cho người gọi là thôi, như giải y thôi thực 解衣推食 cởi áo xẻ cơm cho. ||④ Khước đi, từ thôi. ||⑤ Chọn ra, như công thôi 公推 mọi người cùng chọn mà tiến cử ra. ||⑥ Tìm gỡ cho ra mối, như thôi cầu 推求 tìm tòi, thôi tường 推詳 tìm cho tường tận.


meanings:
① Đẩy, đùn: 推車 Đẩy xe. (Ngr) Húi: 推頭 Húi tóc; ② Đẩy tới: 推進 Đẩy tới, tiến tới, đẩy mạnh; 推動 Đẩy mạnh; ③ Suy tính kĩ, suy tìm, suy cứu, tìm tòi: 推理 Suy lí, suy đoán; 推算 Suy tính; 推求 Tìm tòi; 推詳 Tìm cho tường tận; ④ Mở rộng. 【推廣】thôi quảng [tuiguăng] Mở rộng, phổ biến: 推廣先進經驗 Phổ biến kinh nghiêm tiên tiến; ⑤ (văn) Thi hành, chấp hành: 推公法，而求索姦人 Thi hành luật công, và tìm bắt những kẻ gian (Hàn Phi tử); ⑥ (văn) Trừ bỏ. 【推陳出新】thôi trần xuất tân [tui chén chuxin] Đẩy cũ ra mới, bỏ cũ thành mới; ⑦ Từ chối, đùn đẩy, đổ: 推讓 Nhường cho người khác; 推委給別人 Đùn cho người khác; ⑧ Hoãn lại: 先往後推幾天 Hoãn lại vài hôm; ⑨ Bầu, tiến cử, đưa lên: 公推一個人做代表 Bầu một người ra làm đại biểu; ⑩ Khen: 推許 Khen ngợi.


meanings:
extend (compassion, enlightenment) to others after achieving a viable degree of enlightenment for oneself


meanings:
① Bưng, ngậm, đóng. Như yểm khẩu 掩口 bưng miệng, yểm môn 掩門 đóng cửa, v.v. ||② Che lấp, như yểm cái 掩蓋 che đậy, yểm tế 掩蔽 bưng che, v.v. ||③ Úp lấy, chụp lấy, thừa lúc không có phòng bị mà úp ngay gọi là yểm, nguyên là chữ yểm 揜.


meanings:
① Che đậy, bưng bít: 掩口而笑 Bưng (che) miệng mà cười; ② Khép, đóng: 掩上門 Khép cửa; ③ (đph) Kẹp: 手被門掩了一下 Tay bị cánh cửa kẹp phải; ④ (văn) Úp lấy, chụp lấy (một cách bất ngờ).


meanings:
Chết, qua đời. Tông Môn Võ Khố ghi: »（慶 藏 主） 聞 之 遂 掩 息。 叢 林 盡 謂。 慶 遭 圓 通 一 詬 而 卒。 – Tạng chủ Khánh nghe lời nói này liền qua đời. Trong tùng lâm mọi người đều bảo Khánh bị một lời nhục mạ của Viên Thông mà chết«.


meanings:
Bịt mũi trộm mùi, nghĩa là tự mình bịt mũi, rồi nghĩ kẻ khác cũng không ngửi được mùi hương như mình. Thiền tông dùng thuật ngữ này chỉ hành động ngu si tự dối mình. Tiết Bản Sinh Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »掩 鼻 偷 香、 空 招 罪 犯。 – Bịt mũi mà muốn ngửi trộm mùi hương, chuốc lấy tội vạ một cách vô ích«.


meanings:
① Thi thố ra. ||② Bỏ, như hình thố 刑措 nghĩa là bỏ không dùng hình phạt nữa. ||③ Bắt tay làm, như thố thủ bất cập 措手不及 ra tay không kịp. ||④ Liệu, như trù thố 籌措 toan liệu, thố biện 措辦 liệu biện, v.v. ||⑤ Một âm là trách. Bắt kẻ trộm.


meanings:
① Đặt, để.【措辭】thố từ [cuòcí] Việc đặt câu dùng từ: 措辭不當 Dùng từ không đúng; ② Trù hoạch, trù liệu, sắp xếp, xếp đặt: 籌措款項 Trù liệu một món tiền; ③ Thi thố ra, ra tay làm: 措手不及 Ra tay không kịp; ④ (văn) Bỏ: 刑措 Bỏ hình phạt.


meanings:
① (văn) Bắt kẻ trộm; ② (văn) Như 笮 (bộ 竹).


meanings:
Từ gọi học trò nghèo, hàn sĩ, hàm ý chế ngạo. Tông Môn Võ Khố ghi: »張 無 盡 丞 相。 十 九 歲 應 舉 入 京。 經 由 向 家。 向 家 夜 夢 人 報 曰。 明 日 接 相 公。 凌 晨 淨 室 以 待。 至 晚 見 一 窮 揩 大 著 黃 道 服。 乃 無 盡 也。 – Thừa tướng Trương Vô Tận lúc 19 tuổi vào kinh ứng thí, đi qua nhà họ Hướng. Họ Hướng đêm nằm mộng thấy thần nhân báo rằng: Ngày mai tiếp rước Tướng công. Sáng sớm họ Hướng quét dọn nhà cửa sạch sẽ để đợi. Đến chiều mới thấy một anh học trò nghèo kiết, mặc đạo phục màu vàng, chính là Trương Vô Tận đến«.


meanings:
Hiểu rõ, lãnh hội. Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong TĐT q. 3 ghi: »（青 青 翠 竹 盡 是 眞 如、 郁 郁 黃 花 無 非 般 若。） 此 盡 是 普 賢、 文 殊 大 人 之 境 界、 非 諸 凡 小 而 能 信 受、 皆 與 大 乘 了 義 經 意 合… 此 深 遠 之 言、 不 省 者 難 爲 措 意。 – (Xanh xanh trúc biếc đều là chân như, rực rỡ hoa vàng không gì không phải Bát- nhã). Đây đều là cảnh giới của Bồ Tát Văn-thù, Phổ Hiền, không phải hạng phàm phu, Tiểu thừa có thể tin nhận, khế hợp với kinh Đại thừa liễu nghĩa… Đây là lời nói sâu xa, người chẳng tỉnh ngộ khó mà lãnh hội«.


meanings:
(đph) Giở vật nặng từ một bên hay một đầu. Như 丫 (2).


meanings:
(văn) ① Canh phòng ban đêm; ② Tụ tập; ③ Thân cây gai.


meanings:
① Chét, hai tay chét lại với nhau gọi là cúc. ||② Rút lấy, lượm lấy, như tiếu dong khả cúc 笑容可掬 dáng cười xinh có thể lượm lấy được.


meanings:
① Vốc: 掬水 Vốc nước; ② (văn) Bưng (đồ vật); ③ (văn) Rút lấy, lượm lấy: 笑容可掬 Dáng cười xinh tươi, nét mặt tươi cười rạng rỡ.


meanings:
① Chấm bút lông vào nghiên mực; ② Khêu (ngọn đèn...).


meanings:
① Gánh vác, kẻ đi mua bán hộ người gọi là kiên khách 掮客.


meanings:
(văn) ① Đè mạnh: 掯勒 Đè ép; ② Khấu trừ: 掯除 Khấu trừ; 掯留 Giữ lại, khấu lưu; ③ Làm khó dễ.


meanings:
① Chức quan phó, như thừa duyện 丞掾, duyện thuộc 掾屬 đều là chức quan giúp việc quan chánh cả.


meanings:
(cũ) Chức quan phó: 秦時爲沛獄掾 Thời nhà Tần làm quan phó về hình ngục ở huyện Bái (Sử kí); 丞掾 (hay 掾屬) Chức quan giúp việc cho quan chánh.


meanings:
① Kén chọn. Có khi đọc là chữ luyến.


meanings:
Chọn: 揀重擔 子挑 Chọn việc khó mà làm. Xem 撿 [jiăn].


meanings:
(term) investigate, analyze, research (pravicaya)


meanings:
Tức tuyển trạch, tức là dựa vào trí huệ phán đoán chính xác để bỏ nguỵ lấy chân. »Giản« và »trạch« đều có nghĩa là lựa chọn, phân biệt. Nhờ sức giản trạch mà được Diệt đế Niết-bàn thì gọi là Trạch diệt. Ngoài ra, vị Thầy lựa chọn phân biệt trong hàng đệ tử xem người nào kham nổi giáo pháp thì gọi là Giản khí. Khí có nghĩa là căn khí, căn cơ.


meanings:
Lời phê bình, phân biệt thiền cơ. Đây là một hình thức vấn đáp trong khi thuyết pháp của nhà thiền. Thiên Đoan Lộc Bản Tiên Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »大 凡 參 學 未 必 學、 問 話 是 參 學 未 必 學、 揀 話 是 參 學 未 必 學、 代 語 是 參 學 未 必 學、 別 語 是 參 學 未 必 學。 – Nói chung, không hẳn là học vấn thoại, học giản thoại, học đại ngữ, học biệt ngữ mới gọi là tham học«.


meanings:
(văn) ① Cắt đứt, cắt ra; ② Tiễu trừ, trừ diệt.


meanings:
① Dắt, kéo. ||② Du dương 揄揚 khen lao. ||③ Gia du 揶揄 trêu ghẹo, chế diễu.


meanings:
(văn) ① Lôi, dắt, kéo, nhấc lên; ② Khen ngợi; ③ Treo, mắc; ④ Xem 揶揄.


meanings:
① Xoa bóp. ||② Nghiên cứu, như nghiên kinh 揅經 tìm xét nghĩa kinh.


meanings:
(văn) ① Xoa bóp; ② Nghiên cứu: 揅經 Nghiên cứu kinh điển.


meanings:
① Ðo, lường, như bách quỹ 百揆 toan lường trăm việc, là cái chức của quan tể tướng, vì thế đời sau mới gọi quan thể tướng là thủ quỹ 首揆, hay hiệp quỹ 協揆 vậy. ||② Ðạo, như kì quỹ nhất dã 其揆一也 thửa đạo một vậy.


meanings:
(văn) ① Đo, lường, suy đoán, đánh giá: 百揆 Toan lường trăm việc; 揆其本意 Suy đoán ý nó. Xem 首揆 (bộ 首) và 恊揆 (bộ 十); ② Đạo, tiêu chuẩn, lí lẽ: 其揆一也 Đạo của nó là một vậy.


meanings:
① Thuận. ||② Uốn nắn, gỗ mềm có thể uốn thẳng uốn cong được gọi là nhu mộc 揉木, có khi đọc là chữ nhụ. ||③ Lẫn lộn.


meanings:
Uốn nắn, cố ý gây chuyện, kiếm chuyện. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »今 日 被 長 老 揉 我 一 上。 – Hôm nay tôi bị Trưởng lão uốn nắn một phen«.


meanings:
① Day, dụi, vò: 揉眼 睛 Dụi mắt; ② Xoa, nhào: 揉捏 Xoa bóp; 揉麵 Nhào bột mì; ③ (văn) Thuận; ④ (văn) Uốn nắn: 揉木 Uốn cây (cho cong...); ⑤ (văn) Lẫn lộn.


meanings:
① (khn) Đánh (người): 把他揍了一頓 Đánh cho nó một trận; 挨揍 Bị đánh, bị đòn; ② (đph) Đánh vỡ: 我不小心把碗給揍了 Tôi lỡ tay đánh vỡ mất cái chén. 懺


meanings:
① Xắn tay áo, như tuyên duệ lộ ti 揎袂露臂 xắn áo lộ cánh tay ra.


meanings:
① Xắn tay áo: 揎袂露臂 Xắn áo lộ cánh tay ra; ② (đph) (Dùng tay) đẩy: 揎開大門 Đẩy cánh cửa mở toang.


meanings:
① Phỏng vẽ, miêu tả, nghĩa là trông bức vẽ nào hay chữ nào mà vẽ phỏng ra, viết phỏng ra cho giống vậy. Cái ván trẻ con viết dạm (tô lại) cũng gọi là miêu hồng 描紅.


meanings:
① Đồ, vẽ theo (bức hoạ), miêu tả: 描圖 Đồ một bức hoạ; ② Tô (cho rõ nét, cho đậm màu): 描紅 Tô hồng, tô (màu) đỏ; 不要描 Không nên tô đi tô lại.


meanings:
Miêu tả, vẽ lại. Tiết Đề hình Quách Tường Chính cư sĩ trong NĐHN q. 19 ghi: »此 一 瓣 香、 爇 向 爐 中、 供 養 我 堂 頭 法 兄 禪 師、 伏 願 於 方 廣 座 上、 擘 開 面 門、 放 出 先 師 形 相、 與 他 諸 人 描 邈。– Một mảnh hương này đốt trong lò, cúng dường Thiền sư Đường đầu pháp huynh của ta, ngưỡng mong trên toà cao vẹt tấm màn lộ bày hình tướng tiên sư để người khác vẽ lại«.


meanings:
① Nâng lên, nâng đỡ, phàm dắt cho lên trên, kéo cho tiến lên đều gọi là đề, đề huề 提攜 dắt díu, đề bạt 提拔 cất nhắc, v.v. ||② Kéo dậy, như đề tê 提撕 xách dậy, nhấc dậy. ||③ Quan đề, như đề đốc 提督 quan đề đốc, đề tiêu 提標 lính dưới dinh quan đề đốc, v.v. ||④ Bày ra, kể ra, như trùng đề 重提 nhắc lại sự cũ, bất đề 不提 chẳng nhắc lại nữa. ||⑤ Một âm là thì. Ðàn chim xum họp. ||⑥ Một âm nữa là để. Dứt ra, ném vào.


meanings:
Đề, chú ý. 【提防】 đề phòng [difang] Đề phòng, chú ý phòng bị: 提防壞人破壞 Đề phòng kẻ xấu phá hoại. Xem 提 [tí].


meanings:
① Xách, nhấc lên, nhắc lên, nâng lên, kéo lên: 提著一壼水 Xách một ấm nước; 提鞋 Kéo giày lên; ② Nêu ra, đề ra, bày ra, kể ra, nói đến, nhắc đến: 經他一提，大家都想起來了 Được anh ấy nhắc đến, mọi người đều nhớ ra; 提意見 Nêu ý kiến; 重提 Nhắc lại; ③ Lấy ra, rút ra: 把款提出來 Lấy tiền gởi ngân hàng ra; ④ Gáo: 酒提 Gáo đong rượu; ⑤ (văn) Quan đề: 提督 Quan đề đốc; 提標 Lính dưới dinh quan đề đốc; ⑥ [Tí] (Họ) Đề. Xem 提 [di].


meanings:
Đưa ra tông chỉ thiền pháp hoặc cơ duyên công án rồi thêm phần trình bày, bình luận. Minh Giác ngữ lục ghi: »提 唱 佛 祖、 抑 揚 古 今。 – Đưa ra tông chỉ thiền pháp của Phật Tổ rồi bình luận, chê khen cổ kim«.


meanings:
4957梵名 Dhītika。又作提知迦、地底迦。意譯作有愧。乃付法藏第五祖。為印度摩突羅國（一說摩迦陀國）人。依阿育王傳卷六載，師從優波毱多出家，二 十歲受具足戒，於初日即得須陀洹果，第一羯磨時得斯陀含果，第二羯磨時得阿那含果，第三羯磨時證得阿羅漢果，後得優波毱多付法。又據大悲經卷二持正法品、付法藏因緣傳卷五所載，師具大神通、大威力，說法不倦，後因化緣盡，付法於彌遮迦而入涅槃，人天悲感，乃收其舍利，起七寶塔供奉之。另據多羅那他印度佛教史載，師生於阿里亞迦亞（梵 Ārya-jaya），行化遍及吐貨羅國（梵 Tukhāra）、迦摩縷波國（梵 Kāma-rūpa）、摩臘婆國（梵 Mālava），後於摩臘婆國鄔闍衍那城（梵 Ujjayanī）示寂。〔有部毘奈耶雜事卷四十、阿育王傳卷五、傳法正宗記卷二、景德傳燈錄卷一、寶林傳卷二、五燈會元卷一、佛祖統紀卷五、W.W. Rockhill：The Life of Buddha〕


meanings:
（梵 Deva）西元三世紀左右之印度初期中觀派論師，禪宗付法藏第十五祖（或十四祖）。又稱聖天、聖提婆（Arya-deva）、迦那提婆（Kana-deva，意即獨眼提婆），屬南印度婆羅門族。或謂系執師子國（今斯里蘭卡）王子。學識淵博，辯才絕倫，夙有名聲，嘗挖鑿大自在天像之眼，後複自剜一眼予大自在天，故時人號迦那提婆。爾後至憍薩羅國（Kośala）訪龍樹，求論議。龍樹命弟子將鉢盛滿水，置于師前。師默然投針入水中，二人遂欣然契合。師乃剃髪出家，成爲龍樹弟子，習中觀哲學。<#>其後，師游歷印度各地，宣揚大乘佛教，幷以破邪顯正之立場，主張一切皆空。因常挫小乘及外道論師，故遭外道之徒所刺殺。享年不詳。嗣法弟子爲羅侯羅跋陀羅（Ra-hu-lab-had-ra）。著有《百論》、《四百論》、《百字論》、《廣百論本》等書。<#>◎附︰呂澄〈提婆及其後的傳承〉（摘錄自《印度佛學源流略講》第三講）<#>繼承龍樹而使大乘學說深入一步發展的，乃是提婆。龍樹的門人按理講是不少的，但現在知名的就只提婆了。<#>提婆，也叫聖天，因他只有一隻眼睛，又名迦那提婆。從羅什編譯的《提婆菩薩傳》和後來的傳說，他是斯里蘭卡人（月稱《四百論釋》、玄奘《西域記》等都如此說），是一個王子。開始學婆羅門學說，能言善辯。這時，龍樹已届晚年，住憍薩羅的吉祥山，名聲遠播。提婆在斯里蘭卡，與東南印僅一水之隔，就想找龍樹辯論。龍樹也久聞其名，聽說他來了，叫學生端一滿鉢水給他，沒說一句話，提婆見到一鉢水，即從身上取針一枚投入，也沒說話。龍樹看了深爲驚訝，認爲是個聰明人，即請他進去。這是甚麽意思呢？一滿鉢水，是龍樹表示自己絕頂聰明，如水一般，無器不滿，無往不在；提婆投針則表示自己如針沉水，可以一探到底。因而龍樹覺得他很聰明。提婆的來意是想找龍樹辯論，但是一接觸龍樹，深爲折服，就跟他當學生了。<#>此時中印，特別是摩揭陀的波咤厘子（華氏城舊都）原是佛教盛行之地，却被其他學派勢力侵入，壓制佛徒，禁止在寺廟擊犍椎集衆，實際就是禁止佛徒的活動，達十二年之久。龍樹在南印聞此情况就想去找外道辯論，挽回頽局。于是提婆自告奮勇，願意前去。龍樹恐其不能勝任，即在家裏自扮外道與他辯難數日，卒不能屈，就同意他去了。提婆一去，果然破了外道，重興佛學。當地人特爲此建立一個‘重建犍椎塔’來紀念他。這個塔，玄奘去印時尚見到。由此開始，提婆連續在中、北印一帶做破外的工作。在窣祿勤那、鉢羅耶伽兩地，還流傳許多關于他破外的故事。說他的《廣破論》就是在鉢羅耶伽寫的。當然他去過的地方絕不止此兩處，不過兩地流行他的故事較多。不久，他又回到南印，這大概是龍樹死了以後的事。那時南印一個皇帝不信佛，提婆去教化了他，同時還使許多外道也信佛了。最後，他隱居森林著書立說，就在此時被外道暗殺了。<#>傳說提婆的著述很多，但流傳下來的却比較少。他的主要著作都以‘百論’作爲總題。‘百’的梵文爲Śataka，含有雙關義，全字是把一百個東西集攏來（舉成數）的意思，字根Śat又有破壞之義，所以就著作形式言，他用的頌體（或其他體裁）都與一百個數目有關的；就內容言，完全是對不同學說進行破斥的。現存百論書分量最大也是主要的是《四百論》，共計四百頌，十六品。此論實際可分前後兩篇，前八品自成一篇，後來稱作‘說法百義’，後八品則稱爲‘論議百義’。因爲前八品是直接叙述其教理的，後八品則著重放在批駁異說上。此論梵文尚存有一些片斷，1914年，印度人曾連同月稱的注釋一幷印行，後來法國人又重新校訂，把裏面的殘缺部分根據藏文還原成梵文。西藏有此書的全譯本。後八品也獨立流通，漢文有玄奘的譯本，名《廣百論》（‘廣’是相對于分量更小的《百論》言，不是對《四百論》說的），幷有護法的釋。《四百論》原來就分作兩部分流通，所以護法只注了後八品，玄奘也只譯了後八品。<#>另外一部著作《百論》，分量小，只有一百頌，原文不存了。羅什的譯本，共計十品，是一種修多羅體裁。修多羅有二義，一指三藏中的經，一指簡而又簡的略詮文體。羅什譯時，連同婆藪開士的釋也譯了。爲甚麽叫《百論》呢？就是把其中修多羅所構成的頌（三十二字爲一頌）凑起來，恰成一百頌。據僧肇〈序〉文說︰‘論凡二十品，品各五偈，後十卷，其人以爲無益此土，故闕而不傳。’那麽，漢譯的《百論》就不是全本了，原文二十品一百頌，如果略去十品就只有五十頌了，可是拿譯本《百論》與《四百論》對照，僧肇的說法，恐怕弄錯了。《百論》第一品名〈舍罪福品〉，譯文分量相當大，內容則概括了《四百論》前八品的要義。另外九品，則相當于《四百論》的後八品。這樣看，《百論》的內容，幷未删略，更無後十品之可言。提婆的《百論》爲《四百論》入門之作，猶龍樹《十二門論》爲《中論》入門之作一樣，如果二者內容一致，就談不上删節，僧肇的傳說值得懷疑。<#>提婆最後的一部著作《百字論》，更加短小，不是用頌計算，而是一百個字（以梵文音節爲單位），也是修多羅體裁。漢譯較晚，是元魏·菩提流支譯的。有人誤會爲漢文的一百個字，翻譯時爲了硬凑字數，還略去了原文的幾個字。譯文不頂好。論的原文已不存，印人據藏文還原爲梵文，則只有三頌。印度頌的體裁有多種，此頌屬三十二字爲一頌的‘首盧伽’，是印人極爲通用的一種頌體。還原爲梵文的《百字論》是用‘阿梨耶’頌體，每句字數長短不一，義譯爲‘聖章’體。傳說《百字論》是提婆被刺以後，未死之前，用自己的血寫下的。這暗示此論是提婆的重要著作，是臨死時忍痛寫出的。事實確也如此，在他的幾部《百論》中，最概括、最扼要的就是《百字論》，懂了它也就懂了其他‘百論’的基本精神。西藏說此書是龍樹寫的，這不對。漢文是連同注解譯出的，本文只是後面的一百個字。注者是誰，譯人未說。<#>提婆著作的漢譯除上述幾種外，還傳有《破楞伽經中外道四宗論》和《涅槃四宗論》，這一說法是錯誤的，因爲《楞伽經》的出現是在提婆以後了。<#>藏譯保存的比漢譯多些。關于顯教的有八種，其中也有錯誤，如將陳那的《掌中論》同注釋看成是提婆的就錯了。此外，也還有一些是可疑的。藏人還把提婆看做密教的大師，因而也傳譯了他的密教著述十餘種，也大多不足憑信。研究提婆的學說，只能根據可以確信爲他的著作的幾部百論。<#>提婆著作以‘百’字命題，就表示著破滅一切之意，所以他對龍樹學說發展之處，也是在破斥的方面。他的破斥原則與破斥方法都比龍樹徹底。<#>首先，在破執原則上。一上來他就確定了破他執的基本原則。這些原則在龍樹的《中論》〈觀五陰品〉最後二頌也提到過，只是譯者注意不够，未能將這一精神譯出來。那頌文說︰‘若人有問者，離空而欲答，是則不成答，俱同于彼疑。若人有難問，離空說其過，是不成難問，俱同于彼疑。’原意是說，龍樹破他是以‘空義’做武器，同時也主張自己的武器也是空。空義是全面的，否則，人家會反擊︰爲什麽你自己却保留了‘空’？先說明自己的武器也是‘空’，就不會給對方以反擊的餘地。原則如此，運用起來却有困難，因爭論時只能一個問題一個問題地破，而爭論中所涉及的問題總是有限的，不可漫無邊際地甚麽都談到，這就得先聲明，我的立足點是以一概全。我說到的是空，我未說到的（因時間、著述篇幅限制）也是空。龍樹在所著《無畏論》中，特別說明這兩頌是一切空義章中最重要的，但青目釋未引這句話，羅什的譯文也忽略了。這兩個頌按照梵藏文本應作︰‘若依空論議，可隨應說難。然一切非難，應同所立故。又依空作釋，可說隨一過，然一切非過，應同所立故。’《無畏論》釋雲︰‘若以各別空義論諍，可以隨一非空者爲難；然此應知與所立宗相似不能成難也。蓋論宗是以一切法解空，而所說爲各別法空。或以有餘法疑難別有不空，故今例雲同所立也。’《無畏論》又雲︰‘此二頌爲一切空義章中要義。’<#>上述原則，提婆重新提了出來。在《四百論》有兩個頌，就是表述這個原則的，因它在前八品中，所以從漢譯《廣百論》中找不到，但在其後繼者如堅意作的《入大乘論》中，即引用了它。二頌是︰‘一法若有體，諸法亦複然。一切法本無，因緣皆悉空。’<#>這話的意思是，主張有的（如說一切有部，則一法有，一切皆有；現在講空也是這樣，若說空則一切皆空。這是他的論點，然後接著又說︰‘真實觀一法，諸法不二相。諦了是空已，則見一切空。’<#>意思是，如真實地觀一法是空或有，其餘的也不會例外（不二相）。正因爲如果真實地瞭解了空，那麽必然一切皆空。《中論》中兩頌雖也是這意思，但說得隱晦，提婆說的就清楚多了。用‘空’來破斥異論，是提婆的基本原則，他的《四百論》一直貫徹這一思想。最後一頌還講到一切宗都破，自己也無所保留，因而再有甚麽反駁也都無從下手。這一頌就成了《四百論》的總結。由此看來，他發展到以破爲目標，可說是‘破而不立’。自己的立也在破之列。龍樹的主張是‘破邪即顯正’，在提婆看來，這理論必然不能徹底。爲了貫徹破的精神，就需一破到底，‘破而不立’。所以提婆提出‘不立自宗’的主張，這就遠比龍樹更爲徹底，因此也更爲極端。<#>其次，從方法論方面看，提婆也比龍樹徹底，他的著作題目就很顯眼。龍樹的《中論》是講破的，但各品都冠以‘觀’字，是比較客氣含有商討的意味，這與所破對象都屬佛教內部的偏見有關。提婆的《百論》就不然，各品都以‘破’字當頭，一點不客氣，這也與所批判的對象主要是異派有關。特別是當時勢力大的數論，以及與它相連的婆羅門（聲論）、勝論以及與它相連的正理論。龍樹破異論所用的方法常是兩面的，即二分法，就是相待的方法。如破有破無而得中道。實際上這個方法對不同意見還不能完全地概括。提婆的方法是三宗，即三分法，如破有破無，除此而外連亦有亦無也破了。這樣，比二分法更徹底、更全面了。<#>在破的方式上，《中論》用得最多的是假言推理，先假設一論題，然後加以否定。普通是一面的，而提婆用的常是雙刀論法。即提出的論題是兩面，從兩面來推論，結果得出都不能成立的結論。中國佛教受《中》、《百》論影響，也會使用這方法，名之爲‘縱奪’、‘關幷’。‘縱奪’是一個一個地破，‘關幷’是設兩個關口（雙關），推演其或者這一個，或者那一個，二者之中總有一個不對。在《中論》裏，這一方法大致是用在反駁人的論題上，而提婆則用之于論據上，即采取‘逐因破’，進行追擊式的破。我們看到提婆在破的方法和運用方面，都比龍樹深入。因爲他有此本領，對當時的外道采取無畏的姿態，到處去破，如中印、北印都去過。後人在龍樹山（吉祥山）發現的考古資料，提到斯里蘭卡的長老曾去北印十二個地方弘揚佛法，這可能有些誇張，這個資料證明提婆是斯里蘭卡人，幷去過健陀羅等地，也證明提婆在北印與外道辯論過。傳說那時即有‘提婆宗’之稱，這個說法後來還影響到中國的禪宗。中國禪師也以龍樹、提婆爲祖師，提婆是第十五祖。馬祖即曾講過，在禪宗內部，‘凡有言句，皆提婆宗’。意思是說，禪宗主張不立文字、語言，但假如可以說有甚麽語言的話，都要用‘提婆宗’去理會。後來對此，轉語很多。可見提婆破而不立的方法，還影響到中國的禪宗。正因爲提婆是‘破而不立’的，在消極的一面使龍樹學說有一部分又重新墮入了惡取空，‘解空不善巧’。<#>提婆學說也有積極的一方面。首先，他對龍樹的空觀方法，進一步提出了‘破想’的正觀。《四百論》梵藏本都有‘瑜伽行’的字樣，全名是《瑜伽行四百論》。羅什在《中論》和《成實論》的翻譯中，注意及此，遂譯爲《四百觀論》。‘觀’字就是與‘瑜伽行’對應的。又《四百論》後八品，除最後一品外，品名都是‘破……修習’。不是單純的‘破’，而且還要‘修習’的。但此義在玄奘所譯《廣百論》中沒有表達出來。這些，都說明提婆是以‘破’爲‘觀’，不是空談破甚麽，而且還構成一種觀點，作者對一切有自己的理解，對中觀空的方面有更爲具體的看法。<#>關于這一點，中國方面傳‘關河舊說’（指羅什在關中長安一帶的說法）的‘三論宗’，提到《百論》的觀法叫做‘破想不破法’。他們根據的出處是《百論》最後〈破空品〉解釋‘取相故縛’的地方。解釋是婆藪開士作的。據他的解釋說，既然一切法都是自性空，爲什麽還要破呢？這是因爲未得般若智慧的人，在分別裏執取種種‘相’，爲相束縛，連帶産生種種煩惱、惑業而引起痛苦，因而要破。這種破實際上幷沒有破什麽，即是說，破的是‘想’而不是‘法’。釋者還打了個比喻，如愚人在熱天看見陽焰（沙漠地帶經常出現的一種現象，由于光綫作用，看到遠處像有水一樣）就去追逐，結果一無所獲而疲勞不堪。當智者告訴他，那只是一種假想後，他就不再去追逐了。這比喻的意思很明顯，他們破的正是愚人所執那水相，幷非把水也破除了。所以叫‘破想不破法。’<#>三論宗人對提婆的說法，理解不清楚。這一‘取相故縛’之意，提婆在《廣百論》裏自己也提到過，原文是︰‘虛妄分別縛，證空見能除。’意思是說，證得空見才能破除虛妄分別的相縛。這證明羅什所傳是有根據的。問題是對‘想’的解釋。據他們傳說，所謂‘想’是指心理上能起構畫作用的想像能力，所謂‘破想’就是破除這種想像能力。但是，推究提婆的觀法本意，幷非如此。在《廣百論》中，他曾提出他的觀法原理，幷專門有一頌作了說明。這頌見于〈破執品第六〉的最後︰‘識爲諸有種，境是識所行，見境無我時，諸有種皆滅。’‘諸有’是指生死領域，生死領域就是三有。生死的根本是‘識’（在十二因緣也是將識看作生死之本），所以講解脫就要講去識。但分析‘識’的來源，在于有思慮，‘行’即指思慮而言，如人行路，必有境爲行處；‘境’即是所思慮的對象，有‘境’才能生起‘識’來，因此要破識，首先得破境，識無所行之地就自然滅了。由此談到‘觀’的問題，對于境要觀其無我；無我就無顛倒，無顛倒就無識，無識也就滅了諸有種。總的說來，關鍵在滅識，方法就是從觀境無我下手。這樣看來，提婆所破的著重點不在‘能想’，而在‘所想’，即主要是破‘境’。這層意思三論宗人是沒有理解到的，實際上提婆講‘取相故縛’的‘相’字即是‘想’字。這可從印度人運用文字方法來說明。梵文‘想’字不僅代表‘能想’，由想所構成的‘境’（所想）也謂之‘想’，這就是所謂果中說因，如不說吃飯說吃米也可以（因中說果）。但翻譯時要考慮漢文習慣，因而常把‘想’（所想）用‘相’來代指，而原文可能不是‘相’而是‘想’。這樣，有時就會譯錯。我們弄清了提婆的基本觀點，就明白他所破的是‘所想’而非‘能想’。進而還明白《百論》中所破都是這種意義，如破神（我）、破一異，都指的是執著的對象。當然，執著的方面都是錯誤的概念，不是實在的東西，所以他破的方法也是在概念分析上，找出其內在矛盾加以破斥，所謂以子之矛攻子之盾。這就是提婆對龍樹空觀方法所作的更具體的解釋。這種解釋也更生動地把《中論》二十五品所破的總的精神顯示了出來。這是提婆學說積極的一面。<#>提婆學說積極的另一面是對二諦的說法提出了‘真假’的問題。二諦，就是俗諦和勝義諦。俗諦也譯作世諦，勝義諦也譯作真諦、第一義諦等。諦，即真實、實在的道理。二諦，就是兩種實在的道理。二諦之說，部派佛學時期就有了，後來大乘《般若經》中提到它，龍樹的《中論》中也提到它。龍樹講二諦，與他用分別說方法解釋佛說有關。他認爲，對佛說要分別看待，有時佛以世俗諦說，有時以勝義諦說，所以二諦之說，原來就有的。也許有人要責難，既然以勝義諦爲真實，何必還要世諦呢？龍樹解釋說，世諦是必要的，‘若不依俗諦，不得第一義’。世諦所理解的道理，就是常識，常識是用語言文字表達的（凡與語言有關的都列在世諦之中），用語言文字講道理，使大家有所瞭解，就是俗諦。第一義諦，按照龍樹說法是要憑‘現觀’才能得到，但要別人瞭解它，也離不開語言（俗諦），所以說，不依俗諦不得第一義。龍樹《中論》所說‘亦爲是假名’，‘假名’就是言說施設，是與俗諦相應的，而‘我說即是空’就顯示了第一義諦。因此，他的中道就含有統一二諦的意義，不偏于俗，不偏于真，這才是中道。<#>提婆對佛說的分別也應用二諦，但他在龍樹的空（法本性）不空（假名）之外，還提出‘實有’和‘假有’的說法。他的《廣百論》〈教誡弟子品〉中一頌說︰‘諸世間可說，皆是假非真，離世俗名言，乃是真非假。’即是說，以語言瞭解的法都是假有，離語言所瞭解的法才是真有。《廣百論》的解釋還說，法若是可說的，那末一定是假非真；如果是真的定不可說。這就說明可用世諦來解釋真諦，而且必須用世諦來解釋，否則，真諦是不可說，怎樣使人瞭解？但是既然是爲了使人瞭解而說，那只不過是假設而已，所以世諦謂之‘假有’，離開假有，即離開世諦而進入第一義諦才是‘真有’。對二諦這樣解釋，在以後的發展中不但沿用了，而且在中觀形成一派時，還把它當成根本原理。別的學派也把二諦的真假看成中心問題而有種種主張。可見真假的說法，給了他們很大的啓發。這種發展也影響到《中論》、《百論》傳授的人，使他們認爲《中論》就是以真假二諦爲宗（中心）。事實上，提婆之說是《中論》以後的事。這還影響到翻譯的人也用‘假’字于翻譯，例如《中論》的‘三是偈’也用了真假等字眼。<#>就提婆學說總的傾向講，是唯心論的。他以破執的態度立說，所破的又是當時的主要學派數論、勝論等。這些學派有很多是具有唯物思想的，如勝論主張極微說，就與科學有關，數論則是二元論者。提婆對他們破得很徹底，這場鬥爭，實質上也是唯物論與唯心論的鬥爭。<#>［參考資料］　《付法藏因緣傳》卷六；《般若燈論》卷四〈觀六根品〉；《提婆菩薩傳》；《大唐西域記》卷四、卷五、卷八、卷十、卷十二；《瑜伽師地論釋》；T. R. V. Murti著·郭忠生譯《中觀哲學》第三章；《中觀思想》（《世界佛學名著譯叢》{63}）；宇井伯壽《印度哲學研究》第一册；《小野玄妙佛教藝術著作集》第二册〈佛教之美術及瘻歷史〉；Th. Stcher-batsky《The Conception of Buddhist Nirvana》。<#>


meanings:
4958<一>梵語 deva。譯作天。為五趣之一，六道之一。指天人所住之勝妙世界。翻譯名義集卷二引法華疏謂，天，即天然、自然勝、樂勝、身勝之意。（參閱「天」1330）　<二>提婆達多（梵 Devadatta）之略稱。即佛世時，觸犯五逆罪，破壞僧團，而與佛陀敵對之惡比丘。（參閱「提婆達多」4960）　<三>迦那提婆（梵 Kāṇa-deva）之略稱。三世紀時南印度人。因係獨眼，人稱獨眼提婆。居薩羅國龍樹之弟子，深解空之理法，屢次摧破外道邪說，著有百論二卷、四百論、廣百論、百字論等。後至波吒梨城傳道，然因遭忌，遂被狙擊而死。〔百論序、南海寄歸內法傳卷四〕（參閱「迦那提婆」3961）


meanings:
(Deva 約3世紀) Tipo######古印度佛教哲學家，大乘中觀派的理論奠基人之一。龍樹弟子。也稱迦那提婆（意為一眼提婆），意譯“聖天”。生於師子國（今斯里蘭卡）。據傳他原是一個王子，後捨棄王位出家，學婆羅門學說，學識淵博，富有才辯。因久仰龍樹的名聲，特從師子國到 薩羅去求論義，拜龍樹為師。他曾到過中印、北印等地，並先後在珠利耶國和缽羅耶伽國定居。在波 厘（華氏城舊都）曾和佛教及佛教以外的各派哲學家進行激烈的辯論。儘管他的學說曾使一些異教徒折服，但最後仍為異教徒折服，但最後仍為異教徒所殺。其傳略有漢譯《提婆菩薩傳》和《傳法藏因緣傳》，《大唐西域記》卷八亦有所記載。######提婆進一步發揮了龍樹中觀學說。認為世間一切事物和人對它們的認識都是相對的觀念，不過是由於人被無明所覆蓋而主觀臆造的一種假名；世界上各種事物的名稱雖然不同，但就它們的實相而言，是沒有差別的，一切都是空。有為法空，無為法亦空，諸法空不可得。但他並非只是消極地解釋龍樹的空觀，百是進一步提出了“破想”的正觀。所謂“破想”，不單是破除主觀的想像能力，而且也是從根本上破除客觀上的存在，即破境，認為只有破境，才能破識，證得空見。######他還對龍樹的二諦說提出了“真假”的問題。他認為“諸世間可說，皆是假非真；離世俗名言，乃是真非假”。指出，以思維語言瞭解的法才是真有。意即法若是可說的，那末一定是假非真；如果是真的，定不可說。因此，為了使人瞭解真諦，必須從假有的俗諦入手，然後離開假有，才能進入第一義諦（真諦），這就比龍樹不偏於俗，不偏于真的中道說，更加前進了一步。在批駁印度其他學派方面，也發展了龍樹的學說。他的論證原則是用“空”來破斥異論。主張一破到義，“破而不立”，認為如果立了自宗，就會給人留下反駁的餘地，因此，他在破一切過時，首先聲明，自己的武器也是“空”。在破斥方法上，則採用三分法：破有、破無、破亦有亦無。不同于龍樹的破有、破無而得中道的二分法。######主要著作有《百論》、《四百論》、《百字論》等。其中《四百論》現存有梵文、藏譯。漢澤即玄奘所譯《大乘廣百論本》與梵本後二百偈相當。1914年，印度學者曾將此殘存梵文後半部連同月稱的注釋一併印行。後又有法國學者重新校訂，將其中殘缺部分根據藏文還譯成梵文。（黃心川 宮靜）######


vietnamese:
đề bà bồ tát dữ la hán luận nghĩa xứ <pttđ>


meanings:
4959請參閱 外道小乘四宗論 請參閱 外道小乘涅槃論 請參閱 提謂波利經 請參閱 提謂波利經梵名 Devaśarman。意譯作天寂、賢寂。為小乘說一切有部論師之一。中印度鞞索迦國（梵 Viśaka，巴同）人，約於佛陀入滅後一百年間出世，曾撰述阿毘達磨識身足論十六卷，為六足論之一。西藏藏經所收錄之般若燈論疏（藏 Śes-rab sgron-maḥi rgya-cher ḥgrel-pa）中，言及中論之八大註釋家，其中有提婆設摩者，與此非指同一人。〔大唐西域記卷五鞞索迦國條、俱舍論光記卷一、大慈恩寺三藏法師傳卷三、俱合論寶疏卷一、Bu-ston: The Jewelry of Scripture（Jahrbuch des Instituts für Buddhismus-Kunde, vol. II）〕


vietnamese:
đề bà đạt đa đẳng sinh đoạ địa ngục xứ <pttđ>


meanings:
① Nêu lên, đưa ra, khêu gợi. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »問： 舉 步 涉 千 溪、 尋 源 轉 路 迷。 箇 中 一 句 子、 請 師 方 便 爲 提 撕。 師 云： 千 年 無 影 樹、 今 日 見 枝 柯。 若 不 伸 此 問、 爭 得 見 師 機。 – Hỏi: Cất bước vượt ngàn khe, tìm nguồn chuyển nẻo mê, một câu nói trong đây, thỉnh sư phương tiện nêu ra! Sư đáp: Ngàn năm cây không bóng, hôm nay thấy được cành, nếu chẳng đưa ra câu hỏi này, đâu thấy được cơ của sư?«. ② Đề khởi, tham cứu. Vô Môn Quan ghi: »參 箇 無 字、 晝 夜 提 撕、 莫 作 虛 無 會、 莫 作 有 無 會。 – Tham một chữ Vô ấy, ngày đêm đề khởi, chớ có hiểu như hư vô, chớ có hiểu như hữu vô«.


vietnamese:
đề ba la nhã tự ma ha sở sinh bí quyết <cm>

meanings:
(title) Secrets of Deva Rāja Temple and the Great Birth


meanings:
（梵 Trapuṣa、Trapuśa、Trapusa，巴 Tapussa，藏 Ga-gon）佛陀成道後，最早供養、歸依佛陀的二位商人之一。音譯又譯爲帝梨富娑、帝履富娑、帝隸浮娑、布薩、離謂；意譯爲黃■、胡瓜、瓜。<#>據經論所載，北天竺商賈提謂與其弟波利（Bhallika）率五百商人，驅五百乘珍寶欲返國時，路經一林，見已成道之世尊端坐樹下，乃以■蜜供養，幷聽講人天之法，獲授二歸依（歸依佛、法）而成爲佛弟子。此即佛門有優婆塞之始。又依《大唐西域記》卷一縛喝國條所述，該國大城西北五十餘裏有提謂城，城北四十餘裏有波利城，二城各有高三丈餘之窣堵波，乃二長者受如來之發爪後，回本國所建，爲釋迦法中最早之窣堵波。<#>關于提謂之出生地，《佛本行集經》卷三十二〈二商主奉食品〉下謂系北天竺日種甘蔗族；巴利《真諦燈》（Paramatthadīpanī）認爲是在布色羯邏伐底（Pokkharavatī）；《大唐西域記》卷一說是縛喝（Bokhāra）國；又依巴利《律藏》〈大品〉（Mahāvagga）及《本生談》（Jātaka）所述，乃烏特卡拉（梵Utkala，巴Ukkala、Ukkalāta ，即今之Oris-sa）地方；緬甸《佛傳》則載爲烏卡拉瓦（Ukkalava），該地幷有佛之毛髮塔。近人比甘迪特（Bigandet）推定此地即今孟加拉灣沿岸之團泰（Twaintay）村。另外，北魏·曇靖撰有《提謂波利經》二卷，詳載佛陀爲此二人所說的教法。<#>［參考資料］　《方廣大莊嚴經》卷十〈商人蒙記品〉；《太子瑞應本起經》卷下；《修行本起經》卷下〈出家品〉；《四分律》卷三十一；《五分律》卷十五；《有部律破僧事》卷五。<#>


meanings:
4962提謂（梵 Trapuṣa，巴 Tapussa）、波利（梵 Bhallika，巴 Bhalluka）之並稱。為佛陀成道後，最初供養、歸依之二商人。提謂，全稱帝梨富娑、帝履富娑，又作布薩、離謂，意譯作黃瓜、胡瓜、瓜。波利，全稱跋梨迦、婆梨迦，又作跋梨、婆履，意譯作金挺、村落。據方廣大莊嚴經卷十商人蒙記品載，世尊成道第四十九日，於多演林樹下端坐；時有北天竺提謂、波利兄弟二人，為眾商主，載五百乘之珍寶將返本國，相遇於此，共供養世尊，聽講人天之法，並歸依世尊，為佛弟子。此即佛門有優婆塞之始。大唐西域記卷一縛喝國條載，大城西北五十餘里有提謂城，又城北四十餘里有波利城，城中各有高三丈餘之窣堵波，是二長者受如來之髮爪，返其本國所建，為釋迦法中最初之窣堵波。　據佛本行集經卷三十二「二商主奉食品」卷下載，提謂、波利二人為北天竺之日種甘蔗族。又據巴利文長老及長老尼偈註（Paramatthadīpanī）所載，為布色羯邏伐底（梵 Puṣkarāvatī）人。上記之大唐西域記卷一則謂彼等為縛喝（Bokhara）人。另據巴利文律藏大品（Mahāvagga）及本生談（Jātaka）所載，為烏卡拉（梵 Utkala，巴 Ukkala 或 Ukkalāta），即今奧利薩（Orissa）地方之人。緬甸佛傳載為 Ukkalava 人，其地有佛之毛髮塔；畢岡迭（Bigandet）以此地即今孟加拉灣沿岸之特運泰伊村（Twaintay）。北魏曇靖撰有提謂波利經二卷，敘述佛陀為二人所宣說之教法。〔太子瑞應本起經卷下、中本起經卷上轉法輪品、普曜經卷七商人奉麨品、過去現在因果經卷三、眾許摩訶帝經卷七、四分律卷三十一、五分律卷十五、有部毘奈耶破僧事卷五、大唐西域記卷八、P. Bigandet：The Life or Legend of Gautama; W.W. Rockhill: The Life of the Buddha〕


meanings:
① Cắm vào, lách vào. ||② Trồng, cấy. ||③ Cái mai, cũng đọc là chữ tráp.


meanings:
① Cắm, cấy, giâm, trồng, cho vào, thọc vào, cài, gài, xen, gắn, xen thêm, gắn thêm, giắt: 把花插在瓶子裡 Cắm hoa vào lọ; 把手插在口袋裡 Cho tay vào túi, thọc tay vào túi; 明 天開始插秧 Mai bắt đầu cấy mạ; 插枝 Cắm (giâm) cành; 插上門 Cài (then) cửa; 頭上插朵花 Trên đầu cài bông hoa; 插圖版 (Sách) có gắn thêm hình; 把衣服插進褲裡 Giắt áo vào quần; ② Nhúng vào, len vào, chen vào, xen vào, chõ vào: 你一插手事情更壞 Anh nhúng tay vào càng thêm hỏng việc; 插足不下 Chen chân không lọt.


meanings:
Nhập chúng. Đơn: đơn vị, tức chỗ ngồi của một vị Tỉ-khâu. Sáp: sát nhập. Sáp đơn là đem chỗ ngồi của mình sát nhập vào chỗ ngồi của chư tăng trong thiền đường. Sau khi sáp đơn, mới được nhận làm một thành viên trong tăng đường, được sinh hoạt chung với chư tăng. Điều Tân Giới Tham Đường trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 5 (Đại 48, 1138 hạ) ghi: »然 後 歸 堂 插 單、 隨 眾 禪 誦。 – Rồi sau mới trở về thiền đường xin một chỗ ngồi để theo đại chúng toạ thiền và tụng kinh«.


meanings:
① Vái chào. ||② Co lấy, hứng lấy. ||③ Từ, nhường.


meanings:
① Vái chào, lạy: 作揖 Vái chào, chắp tay vái; ② (văn) Nhường. 【揖讓】ấp nhượng [yiràng] (văn) Lấy lễ nhường nhau, thi lễ; ③ (văn) Hứng lấy.


meanings:
① Vỗ về, yên ủi. Phàm lấy ơn vỗ về người, hay chia buồn cho người đều gọi là tuần.


meanings:
give, hand up, lift up, hoist, raise, rise


meanings:
① Giơ lên, bốc lên, như thuỷ chi dương ba 水之揚波 nước chưng gợn sóng, phong chi dương trần 風之揚塵 gió chưng bốc bụi lên, v.v. ||② Khen, như xưng dương 稱揚 khen ngợi, du dương 揄揚 tấm tắc khen hoài (gặp ai cũng nói điều hay của người).


meanings:
① Giương, giương cao: 揚鞭 Vung roi; ② Bay bổng, phất phơ: 飄揚 Tung bay; ③ Truyền ra: 消息很快就傳揚整個城市 Tin tức truyền ra rất nhanh khắp cả thành phố; ④ Khen: 表揚 Tuyên dương; 贊揚 Khen ngợi; ⑤ (Ngọn lửa...) rực sáng; ⑥ Phô bày, bày ra (cho thấy, cho biết): 揚善 Bày cái tốt ra cho thấy; ⑦ (Tiếng nói...) cao, cất cao lên; ⑧ Kích thích, khích động; ⑨ [Yáng] (Họ) Dương.


meanings:
Hoằng dương giáo hoá. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »釋 迦、 彌 勒 動 地 雨 花、 文 殊、 普 賢、 觀 音、 勢 至、 各 踞 一 方、 助 佛 揚 化。 – Thích-ca, Di-lặc thuyết pháp vang động khắp nơi; Văn-thù, Phổ Hiền, Quán Âm, Thế Chí chia nhau mỗi vị ở một phương để giúp Phật hoằng dương giáo hoá«.


meanings:
Chùa ở phía bắc thành Dương Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, đứng đầu trong tám đại danh sát ở Dương Châu vào đời Thanh, dân gian có lời ca ngợi »Nhất miếu ngũ môn thiên hạ thiểu, lưỡng lang thập điện thế gian hi« (Thiên hạ ít có một miếu năm cửa, thế gian hiếm thấy hai lang mười điện). Nền chùa nguyên là biệt thự của Thái Truyền Tạ An đời Đông Tấn. Niên hiệu Nghĩa Hi thứ 14 (418) đời Đông Tấn có tăng thỉnh Tư Không Tạ Diễm xây cất »Hưng Nghiêm Tự«. Niên hiệu Chứng Thánh thứ 1 (695) đời Đường xây cất »Chứng Thánh Tự«. Vào niên hiệu Chính Hoà (1111-1117) đời Tống vua ban tên »Thiên Ninh Thiền Tự«. Khi vua Tống Cao Tông đi về nam từng dừng chân nơi chùa này, về sau bị phá huỷ bởi binh lửa. Vào niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh trùng tu. Niên hiệu Khang Hi thứ 23 đến thứ 46 vua Khang Hi sáu lần đi về phương Nam đều dừng chân nơi chùa này. Niên hiệu Càn Long thứ 22 (1757) ban tặng Thiên Ninh Tự là đứng đầu các chùa ở Trường Giang và Hoài Hà. Trong chùa xây cất Hành cung, Ngự hoa viên; trước chùa xây Ngự mã đầu. Trong Ngự hoa viên có xây Đại quán đường, Văn hối các, vua ban tặng »Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành«, »Tứ Khố Toàn Thư« mỗi thứ một bộ. Tào Dần từng nhận lệnh vua thiết kế thư cục, chủ trì in khắc »Toàn Đường Thi«, soạn »Bội Văn Vận Phủ«. Đầu nhà Thanh đại hoạ gia Thạch Đào, cho đến Trịnh Bản Kiều, Kim Nông, Lí Thiện trong »Dương Châu Bát Quái« từng làm khách nơi tăng xá chùa Thiên Ninh. Khoảng niên hiệu Hàm Phong (1851-1861) bị phá huỷ bởi binh lửa. Niên hiệu Đồng Trị thứ 4 đến niên hiệu Tuyên Thống thứ 3 (1865-1911), nhiều lần xây dựng lại. Hiện còn Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Hoa nghiêm các, Đông tây lang phòng, Phối điện, Phương trượng lâu phân bố thành trục đối xứng, bố cục nghiêm cẩn, ngay ngắn có trật tự. Là quần thể kiến trúc tự miếu theo hình thức tứ hợp viện truyền thống Trung Quốc.


meanings:
Còn gọi: Thuấn mục dương mi, Cử mục dương mi. Nhướng mày chớp mắt. Chỉ chung cho tác lược thiền cơ, là động thái ngữ lúc ứng cơ, thị cơ của nhà thiền. Tiết Khai Tiên Thiện Xiêm Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »一 棒 一 喝、 猶 是 葛 藤、 瞬 目 揚 眉、 拖 泥 帶 水。 – Một gậy một hét đã rườm rà, nhướng máy chớp mắt lại càng luộm thuộm«.


meanings:
① Đổi: 互換 Đổi với nhau; ② Thay: 換了人 Đã thay người; 換衣服 Thay quần áo; ③ (văn) Xấc xược.


meanings:
① Giật lấy. ||② Chùm, che đậy. ||③ Cướp. ||④ Khốn đốn, ngặt nghèo.


meanings:
(văn) ① Che đậy; ② Giật lấy; ③ Khốn đốn.


meanings:
Rắc: 在傷口揞上一些藥麵 Rắc một ít thuốc bột lên vết thương.


meanings:
① Cầm, nắm. ||② Nắm tay lại. ||③ Cầm lấy. ||④ Cùng nghĩa với chữ ác 幄.


meanings:
① Nắm, cầm: 緊握手中槍 Nắm chắc tay súng; ② (văn) Như 幄 (bộ 巾).


meanings:
① Chẹn chặt, nắm chặt. ||② Một âm là kha. Chẹn cổ nguời (bóp cổ).


meanings:
① Lường, đo chiều cao gọi là suỷ. Phàm những sự cân nhắc đo đắn đều gọi là suỷ. ||② Thăm dò. ||③ Một âm là tuy. Bẻ, vò cho nát ra. ||④ Một âm nữa là đoàn. Ðọng lại, châu lại.


meanings:
Cất, giấu, đút, nhét (vào trong áo): 揣在懷裡 Đút vào trong áo. Xem 揣 [chuăi], [chuài].


meanings:
① (văn) Đo, lường, đoán, đánh giá, lường tính, cân nhắc: 揣高卑，度厚薄 Lượng cao thấp, đo dày mỏng (Tả truyện); 先生揣我何念 Tiên sinh đoán xem tôi nghĩ gì? (Sử kí); 我揣摩你也能做 Tôi đoán anh cũng làm được; ② (văn) Thăm dò; ③ [Chuăi] (Họ) Suỷ. Xem 揣 [chuai], [chuài].


meanings:
Giãy: 掙揣 Giãy giụa. Xem 揣 [chuai], [chuăi].


meanings:
(văn) Đập, giã: 揣而銳之，不可常保 Giã cho nhọn thì không thể giữ lâu được (Lão tử).


meanings:
Dốc hết vốn liếng, tỷ dụ có bao nhiêu lời hay đem ra nói hết, rơi vào hình thức. Vô Môn Quan ghi: »南 泉 和 尚、 因 僧 問 云： 還 有 不 與 人 說 底 法 麼？ 泉 云： 有。 僧 云： 如 何 是 不 與 人 說 底 法？ 泉 云： 不 是 心、 不 是 佛、 不 是 物。 無 門 曰： 南 泉 被 者 一 問、 直 得 揣 盡 家 私、 郎 當 不 少。 – Có vị tăng hỏi Hoà thượng Nam Tuyền: Có pháp nào chưa dạy nữa không? Sư đáp: Có. Vị tăng lại hỏi: Pháp chưa dạy là pháp gì vậy? Sư nói: Không phải tâm, không phải Phật, không phải vật. Vô Môn nói: Nam Tuyền bị hỏi một câu như thế, phải dốc hết vốn liếng, lải nhải chẳng ít«.


meanings:
4963梵語 kavaḍiṃ-kārāhāra 或 kavalī-kārāhāra, 巴利語 kabaliṅkārāhāra。四食之一。又作團食、段食、搏食、見取食。即以手握食為丸而食之。此為印度人之食法，亦指一切欲界之食物。蓋欲界之食物以香、味、觸三塵為體，因分分段段而食，以長養支持生命，故稱段食，即取分段而食之意。〔俱舍論卷十、成唯識論卷四、大乘法苑義林章卷五〕（參閱「四食」1741）


meanings:
① Lau, chùi. Ta quen đọc là chữ giai.


meanings:
① Tóm, bíu, bám, níu, nắm, kéo: 揪住一個小偷 Tóm được một tên trộm; 揪住船蓬 Bíu lấy mui thuyền; 小孩子揪住媽媽不放 Bé bám lấy mẹ; ② (văn) Thu vén, vun quén, tích góp.


meanings:
① Giơ cao, dựng lên. Như yết can khởi sự 揭竿起事 dựng cờ nổi lên. ||② Bảo cho rõ, như yết thị 揭示. ||③ Tỏ lộ, phơi ra. ||④ Gánh, vác. ||⑤ Tiêu chuẩn (làm mẫu mực).


meanings:
① Lấy... đi, cất... đi, dẹp... đi, bỏ, bóc...: 揭下墻上的畫 Cất (lấy) bức tranh trên tường đi; 揭下這條標語 Bóc biểu ngữ này đi; ② Mở: 揭鍋蓋 Mở vung nồi; ③ Vạch, lật tẩy, phơi bày ra, bảo cho rõ: 揭別人的短處 Vạch khuyết điểm của người ta; ④ (văn) Giơ cao, dựng lên: 揭竿爲旗，氓隸之徒四集 Dựng gậy làm cờ, dân chúng khắp nơi tụ đến (Bình Ngô đại cáo); ⑤ (văn) Cầm: 揭節奉使 Cầm phù tiết đi sứ (Hán thư); ⑥ (văn) Vác, khiêng; ⑦ (văn) Cột mốc; ⑧ [Jie] (Họ) Yết.


meanings:
(văn) Vén áo lội qua sông: 深則厲，淺則揭 Nước sâu thì bận cả áo lội qua, nước cạn thì vén áo lội qua (Thi Kinh: Bội phong, Bào hữu khổ diệp).


meanings:
① Rung động, lay động, như huy đao 揮刀 khoa đao, huy hào 揮毫 quẫy bút, v.v. ||② Tan ra, như huy hoắc 揮霍 phung phá, phát huy 發揮 làm cho rõ rệt ra.


meanings:
① Múa, phất, vẫy, lay, quơ, khoa, khua: 揮刀 Múa đao; ② Gạt: 揮淚 Gạt nước mắt, gạt lệ; ③ Huy: 發揮 Phát huy; ④ (văn) Tan tác ra: 揮霍 Tiêu pha lãng phí, phung phí.


meanings:
① Ðếm cỏ thi (cầm mà đếm). ||② Một âm là điệp. Xếp gấp.


meanings:
(văn) ① Ngăn trong của cái sọt (hay giỏ); ② Đập dẹp.


meanings:
(đph) Nêm, chêm, đóng: 把幾個榫子都揳一揳，使桌子不幌 Nêm mấy cái mộng cho bàn khỏi lắc; 在墻上揳一個釘子 Đóng một cái đinh lên tường.


meanings:
① Vin, như viên lệ 援例 vin lệ cũ. ||② Kéo, dắt, như thiên hạ nịch, viên chi dĩ đạo 天下溺援之以道 thiên hạ chìm đắm, phải lấy đạo mà kéo dắt lên. ||③ Một âm là viện. Cứu giúp, như viện binh 援兵 binh đến cứu giúp.


meanings:
① Dắt, kéo, níu: 援之以手 Dắt tay; 天下溺，援之以道 Thiên hạ chìm đắm, phải dùng đạo để kéo dắt lên; ② Viện trợ, giúp đỡ: 支援 Chi viện; ③ Dẫn, viện dẫn, vin theo; 援證 Viện dẫn chứng cứ.


meanings:
① Gia du 揶揄 trêu ghẹo, chòng ghẹo.


meanings:
【揶揄】da du [yéyú] (văn) Chê cười, chế giễu, trêu ghẹo, chọc ghẹo.


meanings:
① Nặn, nhúm lấy. Bút to gọi là tra bút 揸筆.


meanings:
Thồ, đeo, cõng, mang, địu, đìu: 把小孩揹起來 Cõng em bé; 揹包袱 Đeo khăn gói; (Ngr) Mang gánh nặng. Xem 背 [bèi].


meanings:
① Cấu nhũ 搆擩 lờ mờ không hiểu việc. ||② Một âm là câu: Dắt (khiên liên). Tục hay dùng như chữ cấu 構.


meanings:
【搆擩】cấu nhũ [gòurư] (văn) Lờ mờ không hiểu việc.


meanings:
Thấu suốt, lãnh ngộ. Tiết Huyền Sa Sư Bị trong NĐHN q. 7 ghi: »我 如 今 恁 麼 方 便 助 汝、猶 尚 不 能 搆 得。可 中 純 擧 宗 乘、是 汝 向 甚 麼 處 安 措？ 還 會 麼？ – Hôm nay tôi phương tiện giúp đỡ ông như thế mà ông còn chưa lãnh ngộ được. Nếu như tôi thuần cử dương Thiền tông thì ông định đặt để vào đâu? Có hội chăng?«.


meanings:
① Gõ, đánh. ||② Một âm là giác. Vin dẫn, như dương giác 揚搉 dẫn cớ gì làm chứng, thương giác 商搉 bàn bạc lấy chứng cớ cho đúng, v.v. ||③ Chuyên, cùng nghĩa như chữ giác 榷.


meanings:
Nhào, nhồi, vò: 搋麵 Nhào bột; 搋洗衣服 Vò quần áo.


meanings:
① Lau, thấm, chùi: 手上有血，用藥棉搌一搌 Dùng bông thuốc thấm máu trên tay; ② Buộc, bó lại.


meanings:
① Bớt, như tổn thượng ích hạ 損上益下 bớt kẻ trên thêm kẻ dưới. ||② Mất, như tổn thất 損失, tổn hại 損害, v.v. ||③ Yếu.


meanings:
① Bớt: 不能損益一字 Không được thêm bớt một chữ; 損上益下 Bớt của người trên thêm cho người dưới; ② Mất, tổn hại, thiệt hại: 以戰必損其將 Dùng người như thế mà đánh trận thì ắt sẽ mất tướng (Thương Quân thư); 父損命 Cha mất mạng (Sử kí); 損失 Thiệt hại; ③ Làm hại: 損人利 己 Lợi mình hại người; ④ Nhiếc móc, đay nghiến: 別損人了 Đừng nhiếc móc người ta nữa; ⑤ (đph) Hiểm độc, cay độc, ác: 這法子眞損 Cách đó hiểm độc thật.


meanings:
【捫搎】môn tôn [ménsun] (văn) Sờ mó, dò dẫm.


meanings:
① Ðánh, tát. ||② Bắt lấy. ||③ Ðánh nhau.


meanings:
① Đánh, tát; ② Đánh nhau; ③ Bắt, bắt lấy, vồ: 肉搏 Đánh giáp lá cà; 貓搏老鼠 Mèo vồ chuột; ④ Đập, chạy: 脈搏 Mạch chạy, mạch đập.


meanings:
① Nắm lại thành hình tròn, vo tròn, chét: 搏飯 Nắm cơm; 搏泥球 Nắm đất; ② (văn) Nương theo: 搏扶搖而上 Nương gió cả mà bay lên (Trang tử).


meanings:
① Rút, như trừu súc 抽搐 co rút (gân co rút lại đau).


meanings:
Công án vặn mũi. Công án này được thấy nơi chương Hoài Hải, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 như sau: »一 日、 隨 侍 馬 祖 路 行 次、 聞 野 鴨 聲。 馬 祖 云： 什 麼 聲？ 師 云： 野 鴨 聲。 良 久、 馬 祖 云： 適 來 聲 向 什 麼 處 去？ 師 云： 飛 過 去。 馬 祖 回 頭 將 師 鼻 便 搊。 師 作 痛 聲。 馬 祖 云： 又 道 飛 過 去？ 師 於 言 下 有 省。 却 歸 侍 者 寮、 哀 哀 大 哭。 同 事 問 曰： 汝 憶 父 母 耶？ 師 曰： 無。 曰： 被 人 罵 耶？ 師 曰： 無。 曰： 哭 作 甚 麼？ 師 曰： 我 鼻 孔 被 大 師 搊 得 痛 不 徹。 同 事 曰： 有 甚 因 緣 不 契？ 師 曰： 汝 問 取 和 尚 去？ 同 事 問 大 師 曰： 海 侍 者 有 何 因 緣 不 契？ 在 寮 中 哭。 告 和 尚 爲 某 甲 說。 大 師 曰： 是 伊 會 也、 汝 自 問 取 他。 同 事 歸 寮 曰： 和 尚 道 汝 會 也、 教 我 自 問 汝。 師 乃 呵 呵 大 笑。 同 事 曰： 適 來 哭、 如 今 爲 甚 却 笑？ 師 曰： 適 來 哭、 如 今 笑。 同 事 罔 然。 – Một hôm sư đang theo hầu Mã Tổ đi dạo, nghe tiếng vịt trời kêu. Mã Tổ hỏi: Tiếng gì thế? Sư đáp: Tiếng vịt trời. Hồi lâu, Mã Tổ hỏi: Tiếng kêu vừa rồi đi đâu rồi? Sư đáp: Bay qua rồi. Mã Tổ xoay đầu lại vặn mũi sư, Sư đau quá kêu lên. Mã Tổ bảo: Lại nói bay qua đi? Sư nghe lời này có tỉnh. Khi trở về liêu thị giả, sư khóc to thảm thiết. Người đồng sự hỏi: Huynh nhớ cha mẹ phải không? Sư đáp: Không. Hỏi: Tại sao khóc? Sư đáp: Lỗ mũi tôi bị Hoà thượng vặn, đến giờ vẫn còn đau. Người đồng sự nói: Có nhân duyên gì chẳng khế hợp? Sư bảo: Huynh hãy hỏi Hoà thượng! Người đồng sự đến hỏi Mã Tổ: Thị giả Hải có nhân duyên gì không khế hợp, đang khóc trong liêu. Xin hoà thượng nói cho con biết với. Mã Tổ bảo: Y ta đã hội, ngươi hãy hỏi y. Người đồng sự trở về liêu, bảo: Hoà thượng nói huynh hội rồi, bảo tôi về hỏi huynh. Sư liền cười to ha hả. Người đồng sự nói: Hồi nãy khóc, bây giờ lại cười. Sư bảo: Hồi nãy khóc, bây giờ lại cười. Người đồng sự mờ mịt«. Đây là câu chuyện Bách Trượng Hoài Hải ngay nơi cơ dụng gợi ý của Mã Tổ mà lãnh ngộ đạo pháp và đạt được sự ấn chứng của Tổ.


meanings:
① Ðẩy thuyền lên. Một âm là bang. Ðánh đòn.


meanings:
Xoa, thoa, xát, xoắn, vò, vê: 搓手 Xoa tay; 搓一條麻繩兒 Xoắn (đánh) một sợi thừng; 搓衣服 Vò quần áo; 搓一個紙撚兒 Vê một ngòi giấy.


meanings:
① Gãi, cào. ||② Quấy. ||③ Một âm là trảo. Móng chân móng tay.


meanings:
① Gãi, cào: 搔到癢處 Gãi đúng chỗ ngứa; 搔頭摸耳 Gãi đầu gãi tai; ② (văn) Quấy.


meanings:
(văn) ① Che lấp bằng tay; ② 【搕𢶍】ngạ táp [èsà] Phân, cứt.


meanings:
① Lay động, như diêu thủ 搖手 vẫy tay. ||② Quấy nhiễu.


meanings:
① Dao động, lay động, vẫy, chèo, quay, lắc: 搖鈴 Rung chuông, lắc chuông; 小狗搖著尾巴跑了 Con chó vẫy đuôi chạy mất; 搖轆轤 Quay tời quay; ② (văn) Quấy nhiễu.


meanings:
① Giã, đâm, giằm, tán: 搗蒜 Giằm tỏi; 搗米 Giã gạo; 搗藥 Tán thuốc; ② Xông vào, thọc vào: 直搗 Xông thẳng vào; ③ Nện, đập, đánh mạnh, dần: 搗衣 Đập quần áo (khi giặt); ④ Phá quấy.【搗亂】đảo loạn [dăo luàn] Phá quấy, phá đám, quấy rối, gây rối, làm loạn: 搗亂分子 Kẻ phá đám, phần tử quấy rối.


meanings:
① Tìm tòi, như sưu la 搜羅 tìm tòi, lục lọi, sưu kiểm 搜檢 tìm soát. ||② Róc lấy, bóc lột, như sưu quát 搜括 quan lại bóc lột của dân. ||③ Tìm nghĩ, như sưu sách khô tràng 搜索枯腸 hết sức tìm tòi suy nghĩ (nặn ruột mà nghĩ). ||④ Một âm là sảo. Rối loạn.


meanings:
① Tìm tòi: 搜羅人才 Tìm kiếm nhân tài; ② Khám xét, kiểm tra.


meanings:
Làm, tiến hành, mở, triển khai: 搞教育工作 Làm công tác giáo dục; 搞通思想 Đả thông tư tưởng; 搞陰謀詭計 Giở âm mưu quỷ kế; 搞調查研究 Tiến hành điều tra nghiên cứu; 搞運動 Triển khai phong trào; 搞個計劃 Vạch kế hoạch.


meanings:
① Đâm; ② Gài, gắn, xen thêm; ③ Cầm, nắm; ④ Như 槊 (bộ 木).


meanings:
① Cắm, cài, tấn thân 搢紳 cắm cái hốt vào đai. Các quan đời xưa đều mặc áo để rủ dải áo xuống và cắm hốt vào bên cạnh nên gọi là tấn thân. Nay ta gọi các con cháu nhà quan là tấn thân là do nghĩa đó. Tục quen viết là tấn thân 縉紳.


meanings:
(văn) Cắm, cài: 搢紳 Cắm cái hốt vào đai, (Ngr) cách ăn vận của quan lại thời xưa, quan lại thời xưa (nói chung).


meanings:
① Nắm chặt, bóp chặt, chẹn, cũng như chữ ách 扼.


meanings:
① Ðánh, như trùy cổ 搥鼓 đánh trống. ||② Một âm là đôi. Ném, vất bỏ.


meanings:
Đánh: 搥鼓 Đánh trống; 他父親搥了他一頓 Cha nó đã đánh nó một trận.


meanings:
① Bắt. ||② Cầm. ||③ Quắp, như súc nạch 搐搦 co quắp. ||④ Xoa bóp. Ta quen đọc là chữ nhược.


meanings:
(văn) ① Cầm, nắm: 搦管 Cầm bút; ② Bắt; ③ Quắp: 搐搦 Co quắp; ④ Xoa bóp.


meanings:
① Quạt: 搧爐子 Quạt lò; ② Xúi bẩy. 【搧動】 phiến động [shandòng] a. Vỗ, đập: 搧動翅膀 Vỗ cánh, đập cánh; b. Xui (xúi) bẩy, xui giục, kích động; ③ (văn) Tát, vả. Xem 扇 [shàn].


meanings:
① Rập lấy, lấy giấy mực rập vào các tấm bia cũ để lấy văn gọi là tháp.


meanings:
① Ðường đột (xông xáo). ||② Chống chồi. Làm cẩu thả cho tắc trách gọi là đường tắc 搪塞.


meanings:
① Chống, chắn: 搪饑 Chống đói; 搪風 Chắn gió; ② Bôi bác; ③ Tráng; ④ Doa: 搪床 Máy doa. Xem 鏜 [táng].


meanings:
(văn) ① Phủi bỏ, mở mang; ② Bóp nặn, vơ vét.


meanings:
① Trừ hết, dọn sạch. ||② Một âm là ban. Dời đi, khuân, như ban di 搬移 dọn dời đi chỗ khác.


meanings:
① (văn) Trừ hết, dọn sạch; ② Dọn, dời: 他們早就搬走了 Họ đã dọn đi nơi khác từ lâu; ③ Mang, khuân: 把這塊石頭搬開 Khuân hòn đá này đi chỗ khác; ④ Rập (theo), bê: 生搬硬套 Rập khuôn, bê nguyên si.


meanings:
① Phụ vào, đáp đi, như đáp xa 搭車 đạp xe đi, đáp thuyền 搭船 đáp thuyền đi, v.v. ||② Treo lên, vắt lên. ||③ Ðể lẫn lộn. ||④ Cái áo ngắn. ||⑤ Cùng nghĩa với chữ tháp 搨.


meanings:
① Bắc, dựng, làm: 搭橋 Bắc cầu; 搭棚 Bắc giàn, dựng rạp, làm lều; 小鳥在樹上搭上了個窩 Chim làm tổ trên cây; ② Khiêng, khênh, nhấc, nhắc: 搭擔架 Khiêng cáng, cáng thương; 把桌子搭起來 Nhấc cái bàn lên; ③ Vắt, treo lên, đắp lên, phủ, khoác: 把衣服搭在竹竿上曬 Vắt quần áo lên sào phơi; 身上搭著一條毛毯 Trên mình đắp (khoác) một tấm chăn chiên; ④ Thêm, góp thêm, nhập lại, ăn khớp: 把這些錢搭上還不夠 Thêm cả món tiền này cũng không đủ; 兩根電線搭上了 Hai sợi dây điện đã nhập một; 前言不搭後語 Câu trước không ăn khớp với câu sau; ⑤ Đáp, đi, ngồi: 搭飛機 Đáp máy bay; 搭長途汽車 Đi xe ca, đi xe đò; 貨船不搭客人 Tàu (thuyền) chở hàng không chở hành khách; ⑥ Để lẫn lộn, trộn lẫn, kèm theo: 精飼料和粗飼料搭著用 Trộn (lẫn) thức ăn tinh với thức ăn thô cho gia súc ăn; ⑦ (văn) Như 搨.


meanings:
① (văn) Đào lên; ② 【搰摟】cốt lâu [húlou] (đph) Xoa, phủi, lau chùi: 把桌子上的東西搰摟 Lau chùi đồ trên bàn.


meanings:
【搰搰】cô cô [kuku] (văn) Lao nhọc, mệt sức.


meanings:
① (đph) Như 㧚; ② (văn) Bắt lấy, cầm lấy, bới, móc (bằng tay).


meanings:
【搳拳】hoa quyền [huáquán] Như 劃拳 [huáquán] (xem 劃 nghĩa ③, bộ 刂) .


meanings:
(văn) ① Lau, chùi, xoa; ② Ấn bằng ngón tay; ③ Chìm ngập.


meanings:
① Cướp lấy, như thưởng đoạt 搶奪 cướp giật. ||② Một âm là thương. Ðập, húc, như dĩ đầu thương địa 以頭搶地 lấy đầu húc xuống đất. ||③ Lại một âm là thướng. Thuyền ngược gió mà tiến lên gọi là thướng, nay thường gọi kẻ chở thuyền là trạo thướng 掉搶.


meanings:
① (văn) Giậm, đập, húc, đâm: 呼天搶地 Giậm chân kêu trời; 以頭搶地 Húc đầu xuống đất; ② Như 戧 [qiang]; ③ (văn) Ngược hướng (gió): 艇子搶風 Chiếc thuyền con ngược gió (Dữu Xiển: Dương Đô phú); 掉搶 Người bơi thuyền. Xem 搶 [qiăng] .


meanings:
① Cướp: 搶球 Cướp bóng; 搶糧 Cướp lương thực; ② Gấp, nhanh: 搶收麥子 Gặt nhanh lúa mì; ③ Trầy, xước: 跌了一跤把肉皮搶去 一大塊 Ngã một cái trầy cả da. Xem 搶 [qiang].


meanings:
① Bôi xoa, thếp, như trà chi 搽脂 bôi sáp.


meanings:
Xoa, bôi, quệt, thếp, thoa: 搽粉 Xoa phấn; 搽脂 Bôi sáp; 搽雪花膏 Bôi kem.


meanings:
① Bàn ép, lấy bàn ép mà ép các thứ hạt có dầu để lấy dầu dùng gọi là trá.


meanings:
① Ép: 搾油 Ép dầu; (Ngb) Bóp nặn, bòn rút; ② Bàn ép.


meanings:
① Vùng, lấy hai tay vùng lại với nhau gọi là cách.


meanings:
① (đph) Ôm chặt bằng hai tay; ② Kết giao.


meanings:
① Che, bưng: 摀著耳朶 Bưng tai; ② Đậy, bịt, bịt chặt: 放在罐子裏摀起來，免得走了味 Cho vào lọ bịt kín để không bị bay mùi.


meanings:
Phấn chấn tinh thần. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »若 是 初 心 後 學、直 須 摆 動 精 神、莫 空 記 人 說 處、多 虛 不 如 少 實。 – Nếu là hàng hậu học sơ tâm cần phải phấn chấn tinh thần. Đừng luống công ghi nhớ những điều người khác nói. Nhiều rỗng chẳng bằng ít đặc«.


meanings:
① Ðánh, tát tai, cũng đọc là chữ quách.


meanings:
Tát vào mặt, tát tai, bợp tai. Cg. 摑 [guó].


meanings:
① Bỏ, ruồng đuổi. ||② Bính đáng 摒擋 thu nhặt.


meanings:
① Trừ bỏ: 摒 除 Loại bỏ, vứt bỏ, bỏ đi; ② Thu thập: 摒擋 Thu dọn, dọn dẹp.


meanings:
① Quẳng, vứt: 把帽子往床上摔 Vứt chiếc mũ lên giường; ② Rơi xuống: 上樹要當心，別摔下來 Trèo lên cây phải chú ý, không khéo bị rơi xuống; ③ Đánh vỡ: 把碗摔了 Đánh vỡ chiếc chén rồi; ④ Ngã: 他摔倒了 Anh ấy bị ngã.


meanings:
① Hái, như trích qua 摘瓜 hái dưa, trích quả 摘果 hái quả, v.v. ||② Chọn lấy, như trích sao 摘抄 chọn sao lấy một đoạn, trích lục 摘錄 chọn chép lấy từng đoạn, v.v. ||③ Phát ra, như trích gian 摘奸 phát giác được sự gian tà ra.


meanings:
① Hái, bẻ, ngắt: 摘瓜 Hái dưa; 摘一枝花 Bẻ một cành hoa; 摘樹葉 Ngắt lá cây; ② Bỏ (xuống), ngả: 摘帽子 Bỏ mũ, ngả mũ; ③ Trích, chọn lấy: 摘譯 Trích dịch; ④ Vay mượn; ⑤ (văn) Phát giác ra, tố giác, cáo giác (tội lỗi của người khác): 摘姦 Cáo giác sự gian tà.


meanings:
① Bày vẽ, vạch ra, mở ra, như si tảo như xuân hoa 摛藻如春華 vẽ vời văn chương như hoa xuân.


meanings:
① Truyền đi (tin tức...); ② Vung (ngòi bút), vẽ vời: 摛藻如春華 Vẽ vời văn chương như hoa xuân; ③ Hiểu biết rộng rãi, thông thái.


meanings:
① Tập quen, cũng như chữ quán 慣. ||② Quật xuống, cùng đánh nhau vật nhau cũng gọi là quán giao 摜交.


meanings:
① (đph) Vứt, ném, quăng: 往地下一摜 Vứt xuống đất; ② (văn) Quật xuống, vật xuống; ③ (văn) Tập quen (dùng như 慣, bộ 忄).


meanings:
① Xếp: 把那堆磚摞起來 Xếp đống gạch kia lại; ② (loại) Chồng: 一摞書 Một chồng sách.


meanings:
① Quơ, quơ gom: 摟柴火 Quơ gom củi đóm; ② Xắn: 摟起袖子 Xắn tay áo; ③ Vơ vét: 摟錢 Vơ vét tiền bạc; ④ (đph) Lôi, kéo, bóp: 摟扳機 Bóp cò; ⑤ (đph) Soát: 摟算 Soát lại bản dự toán; 把帳摟一摟 Soát lại sổ. Xem 摟 [lôu].


meanings:
① Ôm: 媽媽把孩子摟在懷裡 Mẹ ôm con vào lòng; ② (loại) Ôm: 兩摟粗的大樹 Cây to đến hai ôm. Xem 摟 [lou].


meanings:
【摢蒱】xư bồ [chu pú] Như 摴蒱. Xem 摴 nghĩa ②.


meanings:
(đph) ① Vê, nắn, nặn; ② Xòe ngón tay; ③ To: 摣筆 Bút to.


meanings:
① Bẻ gẫy. ||② Diệt hết. ||③ Thương. ||④ Một âm là toả. Phát cỏ.


meanings:
① Phá, phá vỡ, bẻ gãy, diệt hết, đánh tan: 無堅不摧 Không gì kiên cố mà không phá nổi, sức mạnh vô địch; (Ngb) Đạp bằng mọi khó khăn; 單則易折，衆則難摧 Lẻ loi thì dễ bẻ gãy, đông đảo thì khó đánh tan; ② (văn) Bi thương; ③ (văn) Phát cỏ.


meanings:
① Xoa xát, như ma quyền xát chưởng 摩拳擦掌 xoa nắm tay xát bàn tay. ||② Xát nhau, như nhĩ mấn tê ma 耳鬢撕摩 mái tóc xát qua, nghĩa là ngồi kề nhau, mái tóc nó xát qua vậy. ||③ Mài giũa, như ma luyện 摩練 mài giũa luyện tập, ma lệ 摩厲 mài giũa để lệ, v.v. ||④ Tan, mất. ||⑤ Thuận.


meanings:
① Như thế. Tiết Bảo Phúc Hoà thượng trong TĐT q. 1 ghi: »近 日 老 邁、 且 摩 過 時。 – Gần đây tuổi tác già nua, nên lỗi thời như thế«. ② Trợ từ cuối câu nghi vấn, tức »chăng?«, »không?«. Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong TĐT q. 3 ghi: »皇 帝 見 目 前 虛 空 摩？ – Hoàng đế có thấy hư không trước mắt chăng?«.


meanings:
【摩挲】ma sa [masa] Vuốt: 摩挲衣裳 Vuốt áo. Xem 摩 [mó].


meanings:
① Cọ xát, xoa xát, chọc trời, đụng, chạm: 摩拳擦掌 Xoa nắm tay xát bàn tay, (Ngb) hầm hè; 摩肩擦背 Chen vai thích cánh; 摩天嶺 Núi cao chọc trời; ② (văn) Mài dũa: 摩練 Mài dũa luyện tập; ③ Nghiền ngẫm, suy nghĩ: 揣摩 Ngẫm nghĩ; ④ (văn) Tan, mất; ⑤ (văn) Thuận. Xem 摩 [ma].


meanings:
（梵 Mahoraga，藏 Lto-ḥphye chen-po）八部衆（天龍八部）之一。音譯又作摩呼羅伽、摩護囉伽、莫呼勒伽、莫呼洛伽、莫呼洛、摩休洛、摩伏勒。譯作大腹行、大智行、大智腹行、大蟒、大蟒蛇、大蟒神。《維摩經略疏》卷二雲（大正38·582b）︰‘摩侯羅伽，此是蟒神，亦雲地龍，無足腹行神，即世間廟神，受人酒肉悉入蟒腹。毀戒邪諂，多嗔少施，貪嗜酒肉，戒緩墮鬼神，多嗔蟲入其身而唼食之。’<#>此以摩侯羅伽爲無足、腹行之蟒神。在新譯《華嚴經》卷一〈世主妙嚴品〉中，曾舉出善慧、清淨威音、勝慧莊嚴髻、妙目主、如燈幢爲衆所歸、最光明幢、師子臆、衆妙莊嚴音、須彌堅固、可愛樂光明等無量摩侯羅伽王之名。又，《慧琳音義》卷十一雲（大正54·374c）︰‘摩休勒，（中略）是樂神之類，或曰非人，或雲大蟒神，其形人身而蛇首也。’<#>此外，密教現圖胎藏界曼荼羅中，北邊安有三尊摩侯羅伽。其中央一尊，兩手屈臂，作拳舒頭指當胸，竪左膝而坐；左方一尊，戴蛇冠，坐向右；右方一尊，兩手吹笛，面向左。<#>［參考資料］　《注維摩詰經》卷一；《慧苑音義》卷上；《大日經》卷二〈普通真言藏品〉；《翻梵語》卷七；《翻譯名義集》卷二；《諸說不同記》卷十。<#>


vietnamese:
ma lợi chi thiên bồ tát đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
ma lợi chi thiên đà la ni chú kinh <đpb>


vietnamese:
ma lợi chi bồ tát lược niệm tụng pháp <đpb>


meanings:
（梵 Mahākauṣṭhila，巴 Mahākoṭ-ṭhita，藏 Gsus-po-che）佛陀十大弟子之一。又作摩呵拘絺羅、摩呵俱瑟耻羅、大拘絺羅。或單稱俱絺羅、拘絺羅、俱耻羅、拘瑟底羅。意譯大肚持、大勝或大膝。<#>師之鄉貫不詳，歸依佛陀而出家爲比丘。善辯才，以能應答疑難質問而聞名。如《增一阿含經》卷三〈弟子品〉雲（大正2·557b）︰‘得四辯才，觸難答對，所謂摩呵拘絺羅比丘是。’據《雜阿含經》卷十二之記載，師在耆闍崛山時，尊者舍利弗來問十二因緣之義，師一一作答，舍利弗對之頗爲贊嘆，謂其‘智慧明達，善調無畏，甚深義辯，能答種種難問，如世人頂上所戴之無價寶珠。’又，《中阿含經》卷七〈大拘絺羅經〉、卷五十八〈大拘絺羅經〉等亦記載舍利弗向師咨詢十二因緣等諸義。而《雜阿含經》卷九、卷十、卷十四等處，則記載師曾向舍利弗請教法義。<#>另據《撰集百緣經》卷十、《大智度論》卷一、《有部毗奈耶出家事》卷一、卷二所載，師即舍利弗之舅長爪梵志。曾與其姊（舍利弗之母）辯論而自覺不如云云（參見附錄）。又，密教將師安于現圖胎藏界曼荼羅釋迦院，中尊釋迦牟尼佛左方上列之第四位。其形像呈比丘形，右手屈掌，屈水火風三指，左手執袈裟角當胸，坐荷葉上。<#>◎附︰《大智度論》卷一（摘錄）<#>有梵志號名長爪，更有名先尼、婆蹉、衢多羅，更有名薩遮加、摩揵提等。是閻浮提大論議師輩言︰一切論可破，一切語可壞，一切執可轉故，無有實法可信可恭敬者。如《舍利弗本末經》中說︰舍利弗舅摩呵俱絺羅，與姊舍利論議不如。俱絺羅思惟念言︰非姊力也，必懷智人，寄言母口。未生乃爾，及生長大，當如之何？思惟是已，生憍慢心，爲廣論議故，出家作梵志。入南天竺國，始讀經書。諸人問言︰汝志何求？學習何經？長爪答言︰十八種大經，盡欲讀之。諸人語言︰盡汝壽命，猶不能知一，何况能盡？長爪自念︰昔作憍慢，爲姊所勝，今此諸人複見輕辱。爲是二事故，自作誓言︰我不剪爪，要讀十八種經盡；人見爪長，因號爲長爪梵志。<#>是人以種種經書智慧力，種種譏刺是法是非法，是應是不應，是實是不實，是有是無，破他論議。譬如大力狂象，搪■蹴蹋，無能制者。如是長爪梵志以論議力，摧伏諸論師已，還至摩伽陀國王舍城那羅聚落，至本生處，問人言︰我姊生子，今在何處？有人語言︰汝姊子者，適生八歲，讀一切經書盡；至年十六，論議勝一切人；有釋種道人姓瞿曇，與作弟子。長爪聞之，即起憍慢，生不信心，而作是言︰如我姊子聰明如是，彼以何術，誘誑■頭作弟子？說是語已，直向佛所。<#>爾時，舍利弗初受戒半月，佛邊侍立，以扇扇佛。長爪梵志見佛，問訊訖，一面坐。作是念︰一切論可破，一切語可壞，一切執可轉，是中何者是諸法實相？何者是第一義？何者性？何者相？不顛倒？如是思惟，譬如大海水，欲盡其涯底，求之既久，不得一法實可以入心者。彼以何論議道而得我姊子？作是思惟已，而語佛言︰瞿曇！我一切法不受。佛問長爪︰汝一切法不受，是見受不？佛所質義，汝已飲邪見毒，今出是毒氣，言一切法不受，是見毒汝受不？爾時，長爪梵志，如好馬見鞭影即覺，便著正道；長爪梵志亦如是，得佛語鞭影入心，即弃捐貢高，慚愧低頭。如是思惟︰佛置我著二處負門中︰若我說是見我受，是負處門粗，故多人知，云何自言一切法不受，今言是見我受？此現前妄語，是粗負處門，多人所知。第二負處門細，我不受之，以不多人知故。作是念已，答佛言︰瞿曇！一切法不受；是見亦不受。佛語梵志︰汝不受一切法，是見亦不受，則無所受，與衆人無異，何用貢高而生憍慢？如是長爪梵志不能得答，自知墮負處，即于佛一切智中起恭敬，生信心。自思惟︰我墮負處，世尊不彰我負，不言是非，不以爲意；佛心柔軟，是第一清淨處；一切語論處滅，得大甚深法，是可恭敬處；心淨第一，無過佛者。佛說法斷其邪見故，即于坐處得遠塵離垢，于諸法中得法眼淨。是時，舍利弗聞是語，得阿羅漢。是長爪梵志便出家作沙門，得大力阿羅漢。<#>［參考資料］　《中阿含》卷二十〈支離彌梨經〉；《增一阿含經》卷十；《佛本行集經》卷四十七；《大乘成業論》；《分別功德論》卷四；《法華經文句》卷二（上）。<#>


meanings:
（梵 Mahākapphiṇa、Mahākaphila，巴 Mahākappina，藏 Ka-pi-na chen-po）佛陀十大弟子之一。又作摩呵劫賓寧、摩呵劫譬那、大劫賓那、大迦賓[少/兔]。或單稱劫賓那、罽賓寧、迦匹那。意譯黃色、房宿、大分別時。依《賢愚經》卷七〈大劫賓寧品〉之記載，師爲金地國（Suvarṇa-bhūnmi）國王劫賓寧之子，禀性聰明，大力勇健，父王駕崩後，嗣承王位，兵衆殷盛，威風遠振，聞舍衛國出上好細叠，遂遣使向舍衛國王波斯匿要求朝貢。時佛在祇洹精舍，自化爲轉輪聖王，接見使者，勸金地國王前來受教，王即率一萬八千小王來謁化王。見化王之神通變現後，乃告信伏，遠離塵垢，而得法眼淨。時，王與小王幷皆出家，且證得阿羅漢果。<#>師歸依佛陀後，常勇猛精進，端住三昧，教誡比丘。如《阿羅漢具德經》雲（大正2·831c）︰‘言直無隱，警誡諸苾芻，劫賓那苾芻是。’《賢愚經》卷六〈富那奇緣品〉雲（大正4·396b）︰‘是佛弟子名劫賓寧，挺特勇猛，端正第一。’又，據《四分律》卷三十五、《十誦律》卷二十二之記載，師住仙人住處黑石山側時，心動念思惟（大正22·818a）︰‘我今若往說戒、若不往，我常第一清淨。’爾時，世尊知其心念，即以神力至師住處，告誡‘說戒法時，當應恭敬，尊重承事’，師即默然受佛教勒。<#>此外，有關師以‘房宿’爲名之事，一說當年其父母禱于房星而生之，故以‘房宿’爲名。一說謂師于某日往詣佛所時，途中爲雨所阻，借宿于陶師房中，世尊知其根機已熟，遂化身爲老比丘，與之共宿，當夜即化令得道，故名房宿。又，師通曉天文歷數，能知星宿，爲衆僧中第一。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷二十二；《雜阿含經》卷二十九；《本事經》卷六；《撰集百緣經》卷九；《翻譯名義集》卷一；《法華經義記》卷一；《法華經文句》卷一（下）；《翻梵語》卷二、卷四；《慧琳音義》卷二十七、卷五十六、卷六十七。<#>


meanings:
（梵 Mahābhārata）印度兩大叙事詩之一，又譯大戰詩。編集者相傳爲廣博仙人。成書年代大約是西元四世紀左右。全書由本文十八篇十萬頌與附錄一萬六千頌所合成。其份量爲另一叙事詩《羅摩衍那》的四倍，可說是世界上最長的叙事詩。<#>這部叙事詩的核心情節是西元前十世紀左右，發生于北印度兩大部族之間的大戰爭。亦即持國（Dhṛtarāṣṭra）族與般度（Pāṇḍu）族在俱盧之野（今哈裏亞納境內，德裏以北）展開十八天大會戰的經過。全詩以此十八天戰爭之經過爲基礎，幷加上戰爭前後的甚多曲折情節。其中穿插有神話、傳說、宗教、道德、哲學、法制、經濟社會制度等內容，乃成爲一部包羅萬象的民族史詩。<#>本書對印度人的精神生活影響頗钜，更爲後世印度文學提供不少題材，甚至于東南亞諸國與南海諸島的文學、藝術亦曾受影響。<#>此書尚未有漢譯本，然而以散文改寫的縮寫本，則有唐季雍譯本（原本爲‘拉賈戈帕拉查裏’所改寫），題爲《摩呵婆羅多的故事》。此下之附錄，即該書卷首之導論。<#>◎附︰唐季雍〈關于印度大史詩‘摩呵婆羅多’〉（摘錄自《摩呵婆羅多的故事》卷首）<#>印度的最古老的書，也是最古老的文學作品集，是叫做‘吠陀’的四部經典和跟這些經典有關係的許多書。這是三千幾百年以前一直到兩千幾百年以前的古書。平常稱這些書中所表現的時代爲‘吠陀時代’。這些古書大致是從氏族社會、原始公社到階級社會開始形成和鞏固時期的産物。這個時代早已過去了。可是這些古書還一直被印度人認爲是最神聖的經典，現在還是這樣。自然，不信仰印度教的人不承認這些書是神聖的，不過這些人在印度人中不是多數。<#>‘吠陀’經典中最晚出的一些書名爲《奧義書》，也稱爲《吠檀多》。這些書裏的哲學思想，後來發展了，在近代現代印度很有勢力。<#>‘吠陀時代’以後的印度古書中最重要和最有影響的是幾部史詩。這些書可以叫做史詩，是因爲它們的體裁是很長的詩歌，而內容又都是以叙述故事爲主體。可是它們幷不是單純的叙事詩歌，實際上這些都是古代文化傳統的重要的總結，不過采取了文學的形式罷了。這一類書中主要的是︰《摩呵婆羅多》、《羅摩衍那》，還有一些《往世書》，其中最有影響的是《薄伽梵往世書》。往世書産生的時代比較晚，表現了新的綜合的傾向，主要思想跟前兩部書不相同。平常都只把前兩部書叫做古代印度的兩大史詩。這兩大史詩，尤其是《羅摩衍那》，在近一千年內有了許多現代語言的改寫本。現代印度人民中最流行的《羅摩衍那》，幷不是原來的用印度古代語言（梵語）寫的舊詩，而是幾百年前許多詩人用各種印度語言寫的新詩。其實這些都是利用舊傳統適應新時代的新書，只有主要故事還是古書原有的。<#>兩部史詩雖然形式相仿，可是性質仍不相同。《羅摩衍那》可以說是一個神化的英雄羅摩的傳記，寫羅摩的一生事迹，中心故事簡單些，人物也少些，比較接近我們通常所謂史詩。梵語的原書在古代印度也被稱爲‘第一部詩’。《摩呵婆羅多》不但故事更複雜，叙述了許多古代氏族、部落、國家的興亡，而且包括了古代印度文化的各個方面，表現了社會生活的種種面貌，容納了廣泛的知識、理論和教訓，還帶有强烈的政治性。這簡直是一部詩體的大百科全書。古代印度人幷不把它叫做詩，而是叫做‘歷史’（原意是‘曾經這樣發生過’）。《羅摩衍那》原書到了現代不如後來的用現代語言改寫的詩那樣流行了。可是《摩呵婆羅多》只是成爲無數作品的泉源，枝枝節節地部分供後人利用，雖然也有不少現代印度語言的翻譯本和改寫本，但是改寫它的書沒有一部能够代替它。事實上也沒有人有過這樣的企圖，沒有人能重視它的全部內容，改寫的本子不過是傳達一下其中的主要故事，或者利用來宣傳自己的觀點而已。<#>《摩呵婆羅多》的意思是‘偉大的婆羅多族’。印度在擺脫殖民地地位獲得獨立後規定國名叫做‘婆羅多’。這是‘婆羅多族居住的地方’的簡稱，是印度的傳統名稱之一，它的來源就是這部史詩。現代印度人認爲《摩呵婆羅多》是他們的民族史詩。這部詩裏面的許多人物和故事是印度人民非常熟悉的。一般老百姓雖然不能直接讀梵語的原書（不過古代人民可能聽得懂這樣的不太難的文言詩歌），可是從迎神賽會、節日的史詩演唱中，從無數的詩歌、戲劇、舞蹈和其他文學藝術形式中，從現代語言的翻譯本、改寫本中，仍知道它的內容。其實我們應說，《摩呵婆羅多》本來是民間文學藝術創作的一個總結，由許多知識分子在古代一個長時期中加上自己的觀點寫下來的，因此它的內容在人民中間仍然存在著、發展著，而書面的結晶又對口頭文學有著影響。這樣說大概更加符合事實。‘一個人旅行全印度，看到了一切東西，可是除非他讀了《羅摩衍那》和《摩呵婆羅多》（至少是要讀過一個好的譯本），他不能瞭解印度的生活方式。’這話幷不完全是誇張的說法。<#>《摩呵婆羅多》原書是一部極長的詩。它相當于《羅摩衍那》的四倍。照印度的計算方法，它大約有十萬‘頌’。一個‘頌’等于我們的四行詩，所以照樣分行譯出來就會有四十萬行左右。全書分成十八篇，各篇有長有短。每一篇中又分成一些章，用另一些篇名分別概括這些章的內容。原書的十八篇列表如下︰<#>(1)始初篇　　(10)夜襲篇<#>(2)大會篇　　(11)婦女篇<#>(3)森林篇　　(12)和平篇<#>(4)毗羅咤篇　(13)教誡篇<#>(5)斡旋篇　　(14)馬祭篇<#>(6)毗濕摩篇　(15)林居篇<#>(7)德羅納篇　(16)杵戰篇<#>(8)迦爾納篇　(17)遠行篇<#>(9)沙利耶篇　(18)升天篇<#>這一部大史詩的作者是誰？傳統的說法是廣博仙人（毗耶沙）。這顯然是不可靠的。照現在流傳的大史詩看來，它不可能是一個時期一個作者的作品。大概是在很古的年代裏有一首口頭流傳的歌唱一次大戰的史詩，後來許多古代傳說都被包容進去了。再後來，許多人利用這首詩來保存幷宣傳文化知識和當時所需要的理論、觀點，因此又不斷增加新的成分。由于時代久遠，社會基礎和人與人的關係有了根本改變，許多本來不成問題的事成了不可理解的和不能容忍的，于是又有人以新時代的觀點來說怪統的已經神聖化了不可更改的故事。這樣長的詩歌顯然不能一次連續唱完，勢必分段分節來唱，因此書中出現了許多重覆和矛盾。現在印度的這部大史詩的傳本很多，彼此互有不同。這可以證明，原書本來是帶有流動性的長時期的集體創作。連最古的部分大概也經過長久的不止一人的修訂。<#>照這樣看，這部大史詩的年代應該隨其中的成分而定。書裏有很古的社會現象，例如兄弟五人共一妻，男的入贅生下兒子又走，氏族血統照母系算等等。這說明原來的史詩核心記錄了上古母系氏族社會還未完全消亡時的一個歷史傳說。這本是一首戰爭史詩。現在的每篇詩的開頭都有一節同樣的詩說，敬禮天神以後就高唱‘勝利’，因此有些人以爲這史詩本來的名稱是‘凱歌’（勝利）。到發展成爲一首巨型長詩時，詩題大概是‘婆羅多’（婆羅多族之歌），再擴大才變爲《摩呵婆羅多》（偉大的婆羅多族之歌）。除了顯然可以證明是後來增加的成分以外，照全詩所表現的社會和政治情况看，還是在氏族轉變爲奴隸制國家的過程之中。詩中所謂‘國王’實際只是在不同的社會發展階段上的部落酋長和開始掌握權力的王族奴隸主。雖然詩中說般度族和俱盧族同屬婆羅多族，但雙方的情形是很不一樣的。看來所描寫的不僅是許多部落之間的一場大戰，而且是時代矛盾的一次尖銳衝突。雙方對于男女的社會地位，對于血統和社會關係，對于‘王位’的繼承權利，對于戰爭中應守的規則，都有不一致的瞭解，甚至相反的看法。經濟上還沒有城市和鄉村的明顯對立，沒有商業的交換，只有聚集居住的‘城市’和分散居住的‘森林’。財産主要是牲畜，土地和農業的重要性還不十分顯著。軍事上技術雖有發展，但武器仍然是杵和弓箭爲主，武士作戰要乘笨重的戰車。政治制度和階級關係還不鮮明。持國王的兒子難敵也被稱爲‘國王’（本書中照一般的人習慣稱爲‘太子’，只有少數幾處稱國王。），而老王對兒子幷無權力，族中最年長的毗濕摩也不能支配青年，反要服從他。一般居民是自由人。同時，奴隸已經出現。社會上分化出來的武士（刹帝利）和祭司（婆羅門）分掌軍事和文化，已經形成了自由人中的特殊等級。不過‘婆羅門’還可以作戰，車夫的兒子也能成爲武士，分別不像後來那樣僵化。不能確切證明主要生産勞動是由奴隸進行，但可以判斷，當時的印度廣大地區中有各種各樣的氏族部落和國家，其中有野蠻的氏族被稱爲‘羅刹’、‘藥叉（夜叉）’、‘犍達縛’等等，也有較高級的部落，還有初步形成階級統治、脫離氏族約束、鄙視女性、掌握奴隸的地區如象城，其代表人就是被斥爲貪心極大的難敵。以上這些是大史詩的骨幹故事所表現的情况。適應這些複雜情况的道德標準也互不相同。因此，氏族、部落、國家的衝突包含著社會制度和意識形態的衝突。這種矛盾在一次毀滅性的大戰中得到解决。<#>時代繼續發展，在宗教支配下的社會道德標準也在改變。《摩呵婆羅多》大史詩不能不在形成以後受到新時代的知識分子的修正補充。印度教分成一些教派，最流行的有兩派。一是崇拜毀滅之神大自在天（濕婆）的一派，另一派是崇拜遍入天（毗濕奴）的。這兩派幷不是直接互相敵對矛盾的，而是各有社會基礎，代表著不同傾向而互相補充的。古代印度長期存在著原始的農村公社作爲國家的基層組織。王國分立的時代比較久長，統一的大帝國很少能鞏固下來。因此反映人間情况的天上的神的關係也是如此。宗教中沒有統一的控制一切的上帝，而只有各種不同的神。但是統一的要求是有的。崇拜大神遍入天的一派創造了大神下凡的理論，後來集中表現在《薄伽梵往世書》裏。這種理論把《羅摩衍那》中的英雄羅摩和《摩呵婆羅多》中的英雄黑天都看作遍入天的化身，利用普遍流傳的史詩作爲宣傳工具。這樣，大史詩本是教導王族、戰士、國家統治者的世俗的書，加上了婆羅門祭司所需要保存的文化內容，又加上了遍入天一派的宗教和哲學的理論；于是詩中的主角之一黑天，便由酋長、軍師、戰士升格爲說教者和大神的化身，而《摩呵婆羅多》和《羅摩衍那》一樣，成爲宗教的聖典了。這一變化的完成可能已在公元開始前後不久。這以後還有枝節的補充修正，但現在流傳的大史詩的形像已經確定下來了。根據現存傳本校勘推定出來的大史詩面目只能到這一階段爲止。<#>現在對本書中涉及的印度神話、社會情况和思想作一些說明。<#>神有兩大類。一是‘吠陀時代’的神，一是後來印度教中的大神。<#>‘吠陀時代’的神反映生産力低下的原始社會中人類的想像。他們最初只是自然力量的人的形象和對上古英雄的模糊回憶的影子。他們只是一些神生不死的人，自由自在享樂、飲酒、作戰。後來這些神中有很多都隨著原始社會消逝了，留下來的還具有原來的名字和性格，但地位遠不如後來的神了。‘吠陀時代’的神中最重要的是因陀羅。他被稱爲‘天神之王’，實際上他對其他的神毫無統始的權力，不過是一個酋長的反映而已。這些天神的敵人後來總稱爲‘阿修羅’，他們彼此之間經常作戰。這明顯是古代氏族的神化。天神雖然號稱威力很大，但幷不能對人施行權力，往往還需要人間的幫助。他們的行爲，用後代的眼光看，常常是很不道德的。在史詩中出現的這一類的神有因陀羅、火神、風神、太陽神等。他們名義上是神，實際上是人，跟我們平常所謂神很不一樣。<#>印度教的大神有三個。一個是大梵天，是創造之神。他有四個頭，騎一隻天鵝，創造了世界，可是威力幷不很大，只能掌管創造。一個是濕婆，有時用‘吠陀’中的同性質的神名叫他‘樓陀羅’。他的稱號很多，我們可以只稱他爲‘大自在天’。這是個毀滅之神。他有三隻眼睛，一柄三股叉，騎一頭大白牛，頭上有新月做裝飾，頸上圍著一條蛇。模仿男性生殖器的石像是他的象徵。這是很古的生殖器崇拜的遺物，後來跟這位大神結合爲一了。現在印度人還很普遍地崇拜他。他是苦行之神，終年在喜馬拉雅山（雪山）上修道，不大管人間的事，只是有極强大的降魔威力，其他一切神都比不上他。他又是舞蹈之神。他的妻子是雪山神女（喜馬拉雅山的女兒）。這位女神有兩個降魔化身，一是難近母，一是時母（迦利女神），形象都很凶惡，跟她本來的美女面貌完全兩樣。東印度的人崇拜這位女神的降魔形象的很多。他們兩人的兒子是戰神鳩摩羅，他有六個頭，十二隻手臂，騎一隻孔雀。還有個兒子是群主，是象頭人身的矮胖子，騎一隻老鼠。另一個大神名叫毗濕奴，或譯作遍入天，稱號極多。那羅延也是他。他是保護之神。他的特點是下凡救世。他有十次下凡化身爲動物或人。主要的化身是一次下凡成爲羅摩，一次下凡成爲黑天。羅摩的事迹全部在《羅摩衍那》裏叙述了。黑天的事迹却不全在《摩呵婆羅多》裏。《薄伽梵往世書》寫的就是遍入天十次下凡的故事。那裏面寫黑天本是一個牧童，後來才成爲英雄。牧童黑天的故事更爲人所喜愛。《摩呵婆羅多》裏的黑天只因傳授了《薄伽梵歌》才顯示出自己的神性。遍入天有四隻手，拿著神螺、神盤、神杵和蓮花，在大海中躺在一條巨蛇身上。他的妻子是吉祥天女，象徵財富。大梵天、大自在天、遍入天，這三位大神被現代印度教徒看作一體，代表宇宙的創造、保全、毀滅三個方面。<#>‘吠陀’的和印度教的神顯然是屬于不同時代的。社會發展了，國家權力擴大了，階級鬥爭激烈了，新的神便應人的要求出現，威力更大，可以降魔拯救世界，甚至下凡來做英雄和說教者了。<#>此外還有一些小神仙，名目很多，犍達縛、持明、婆藪等都是。他們仿佛是半人半神的異族。還有羅刹、藥叉（夜叉）也是這一類。這似乎是指野蠻的氏族。<#>仙人是在印度傳統信仰中占很重要地位的一種人。一般說，他們都是修道的人。他們修煉種種苦行才得到法力，往往被稱爲大仙。法力最高的，神和人都怕他。天神因陀羅常派天女去破壞仙人修行，使他得不到法力。仙人的最大本領是能‘詛咒’。他運用苦行的力量作出預言，說要出現什麽壞事，就一定會實現，無法逃避。凡人的‘詛咒’也有效，但幷不能都有仙人的力量那樣大。這些仙人可以運用法力使高山低頭，河水讓路。有個那羅陀大仙是游行天上地下的特殊的仙人。他經常到處通風報信，作種種預言。有個敝衣仙人是著名好發脾氣詛咒人的。仙人不一定都是單身的，也可以娶妻生子，但在修煉苦行的時候不能結婚，否則修行就要中斷。仙人有時也會死亡。他們跟佛教的‘羅漢’、‘菩薩’，道教的神仙，有些相同，又有些不同。他們生活在高山上或森林裏，采集野果和根菜、養牛飲牛奶、祭火、念經、著書、傳道。這樣的人是真實的，法力是想像的。印度社會中有這樣一種人，到現在還沒有絕迹。他們修的苦行很奇怪，常常絕食。修煉的方法叫做‘瑜伽’，也有很多種，有的好像一種體育鍛煉，有的完全是精神鍛煉。最普通的是打坐；打坐到一定程度，仿佛睡著了，叫做‘入定’。打坐有種種姿勢、種種名目。這些隨佛教傳到中國，就是和尚所謂‘坐禪’。‘禪’是個印度字的譯音，意思是集中注意沉思默想。<#>一般說，仙人實際是保存幷傳播傳統文化的人。他們可以在森林中建立道院，收門徒。門徒稱爲‘青年修道人’，不結婚，稱爲修‘梵行’。門徒如果堅持修道下去，可以成爲仙人。不然的話，也可以學完了道回家去結婚生子，到了老年再來森林修道，成爲‘林居者’，最後做‘出家人’。這樣被認爲人生的正常途徑。學道、家居、林居、出家稱爲人生四階段。自然，不照這程序，青年或中年出家也可以。門徒要侍候老師，但不必出錢養老師，只要和老師共同生活，到學道成功以後再送禮給老師作酬謝。他們的生活靠自己，也往往靠國王的‘供養’。國王需要他們的文化，又害怕他們的法力，常承認一些仙人作爲大師。有的大師到宮廷中去做國師，有的像‘教師爺’，有的成了國王的祭司，這些一般都不再算是仙人了。仙人是不擔任世俗職務，沒有職業的；他們的職業只是修行傳道。朝拜聖地也是他們要做的事，但平常人朝拜聖地的更多。聖地極多，往往是在河流（特別是恒河）沿岸直到喜馬拉雅山上。傳說中古代仙人住處往往成爲聖地。最初，‘吠陀’經典的作者被稱爲仙人，後來，傳授經典的、修道的，都成爲仙人了。自然，也有幷無文化而只有‘法力’的仙人。這樣的文化教育方式在印度流傳了幾千年，佛教的‘叢林’（森林，在中國成爲廟宇的別名）、‘羅漢’、‘菩薩’（指著書和修道的，其他是另一類型）也是這一傳統的另一形式。現在印度山中還有這樣的道院和仙人。印度民族主義革命領袖甘地有一個住的地方被稱爲道院。現代印度大詩人泰戈爾創辦國際大學時，在樹林中上課，這也被認爲現代的道院。甘地和泰戈爾雖沒有仙人之名，但是甘地的稱號‘聖雄’，泰戈爾的稱號‘師尊’，都是仙人稱號。泰戈爾的父親的稱號就是‘大仙’。由此可見，關于古代仙人的傳說是有現實背景的，而這種傳統到現在還沒有完全滅亡。當然，今天那些還保留只適合古代社會的道院的極少數仙人是與世隔絕，等于不存在了；但是有些帶有新內容和新形式的道院還在起著作用，好像中國以前的私塾。<#>除了上面說的自己修道的和住道院傳道的仙人以外，還有一種游行教化的人。這有兩類不同情况。一是像佛教的‘頭陀’、‘行者’一樣，乞食爲生，游行而不教化。另一類是在社會中生活，依靠‘乞食’（或者說‘受供養’）過活，同時向人傳教，做無定居的老師。這都和仙人相似。不同的是前面說的兩種仙人定居于一般社會生活之外，這兩種人却是參與在社會生活之內而無定居。本來仙人只是前面那樣的，而後面這樣的叫做‘沙門’。我們通常所說的‘沙門’專指佛教和尚；在印度‘沙門’、‘和尚’幷不都是佛教的。仙人一般是‘婆羅門’家族出身，‘沙門’幷不要求是‘婆羅門’出身。兩者所傳的教義也是對立的。後來，兩者互相轉化，‘沙門’有廟宇住，有帝王供養，‘婆羅門’也往往游行教化了。印度的佛教衰亡以後，‘沙門’差不多成爲歷史名詞了。于是不論什麽教派的出家修道的人，不管是否傳道，都被認爲出家人。在這部大史詩中，‘沙門’的教義（首先是‘戒殺’，即‘非暴力’）雖然出現，可是沒有提到‘沙門’，給王族作祭司和老師的仍是‘婆羅門’仙人。‘沙門’這樣的傳統現在印度還有。甘地的生活，尤其是他在村莊中游行教化，宣傳提倡‘非暴力’（即‘戒殺’擴大爲‘不害’，不傷害人）的鬥爭，還是運用了人民所熟悉的仙人和‘沙門’的傳統。<#>祭祀是婆羅門仙人的重要工作。最初是簡單的，只是在火裏澆奶油，念經誦咒。後來生産力提高，祭祀發展成爲大規模的典禮。有時國王還舉行特殊的‘王祭’、‘馬祭’等以顯示强大，擴充勢力。統治者舉行祭祀，婆羅門仙人藉此得到大量的報酬，叫做‘布施’。‘布施’後來經仙人們大力歌頌，成爲重要的德行；‘布施’不只在祭祀中，接受‘布施’的也不限于仙人了。佛教徒也稱贊‘布施’，不過不是祭祀中的，佛教反對這樣的祭祀。<#>仙人的語言既有異乎尋常的力量，所以除了預言壞事的‘詛咒’之外，還可以預言好事，叫做賜‘恩典’。表示願望求福便是求‘恩典’。在史詩中看來，好像賜‘恩典’多半是天神的事，而發‘詛咒’多半是仙人的事，仿佛彼此有點兒分工。至于個人起的誓，那叫做‘誓願’，也有約束的力量，說到必須做到。<#>祭祀、苦行、‘詛咒’、‘恩典’都是生産力低下時人類想控制自然力量的願望的産物。那時人類生活很困難，很不穩定。人們在狩獵、游牧、耕種等生産活動和日常生活中經常遭遇自然力量的危害；因此，想像出天神來，向他們祈福。這是對自然屈服妥協的一方面。另一方面，他們又想出一些辦法來對自然進行鬥爭。有些是實踐中得來的有效的科學技術，有些是幻想出來的巫術。因爲當時的人還不能很快認識幷使行動符合自然界的客觀規律，所以各種辦法效果往往不穩定，不能經常確切判斷那樣一定有效。因此巫術和技術時常相混。到社會上出現一些通曉和執行這類巫術的人時，這些事就神秘化起來，這些人就成爲當時有文化的人。他們和掌握了戰爭技術的有‘武化’的人，在生産力提高、有可能靠剝削別人勞動來生活的時候，就在氏族和公社中奪取權力。社會分工轉成了階級分化。這些有文化的人宣傳祭祀和苦行的控制自然的力量，宣傳所念的經咒的力量，一直到宣傳他們所特有的語言的力量，說這是生産和生活中不可缺少的支配力量，藉此增加自己威望，鞏固自己地位。這兩種人利用氏族社會遺留下來的重視氏族血統的思想，把這些特殊社會功能和社會地位跟血統結合起來，叫做‘種姓’，極力加以鞏固。最初，‘種姓’只大致分爲四個︰‘婆羅門’是掌握文化的祭司和巫師，‘刹帝利’是執掌武器從事戰爭的王族，他們結合起來掌握統治權力。大史詩中的主要內容便是描述他們的活動。一般的公社中的自由人民稱爲‘吠舍’。這和前兩種都算是上等人。從事體力勞動只管生産的人叫做‘首陀羅’，被認爲下等人。算在公社成員以外的奴隸、俘虜和外族，被認爲賤民和野人，不算在‘種姓’以內。這是最初階級分化時的情况，是腦力勞動和體力勞動，文化、武力和生産，彼此分裂而社會上出現等級、階級時的情景。後來，農村公社的組織形式在印度雖然長期存在，可是整個社會不斷發展，‘種姓’制度表面上維持原來劃分的形式，實際內容却日益複雜，常有變化。在西方殖民主義侵入印度以後，公社完全瓦解，連形式也不再存在了。整個社會生活起了根本的變化。但是‘種姓’的殘餘還存在，到今天還起著阻撓社會前進的反動作用。當然，這早已不是史詩中描寫的那樣的‘種姓’了，可是人們的意識上還認爲是傳統的東西原封未動。<#>這部大史詩儘管來源出自民間，而且包括了很多民間傳說，但是它却掌握在婆羅門、刹帝利的手裏，經過他們（主要是婆羅門）的加工，以描寫和傳播他們所關心、所需要的東西爲主要內容，染上了他們的片面的色彩。就現在的大史詩說，它一方面是重要的古代印度歷史、文化、文學的寶庫，另一方面也是古代印度的一部《資治通鑒》。它具有人民性，同時也有反動、落後的方面。<#>原書裏包含的宿命論的觀點，有許多顯然不是故事本身必然具有的，而是編纂者或加工者的思想。原書中還有些透露人民要和命運對抗幷戰勝命運的思想。生死‘輪回’（即死後再托生）的思想，天堂、地獄的想法，‘報應’的理論，都隨佛教傳到我國，是大家都知道的。不過‘報應’的理論需要略加說明。這是宿命論的一個發展。本來命運是神秘不可捉摸的，可是後來發展出一種理論（主要是佛教的），說命運幷沒有主宰者，只是一種必然規律。做什麽事就有什麽結果，有了行爲（叫做‘業’）不能不負責任，所謂‘善有善報，惡有惡報’。可是有些事明明不見同類的報應，怎樣解釋呢？于是聯繫起‘輪回’的理論，認爲死後再生，還要受報，所謂‘若是未報，時辰未到’。這樣想法，一方面雖然在某種程度上改變了人對命運的消極順從的態度，另一方面又使人屈服于當時的環境，仍然把它當作過去行爲的‘報應’，無法改變。所以歸根究底，這種理論是教人不要反抗而遵守當時社會的道德規範，是服務于統治階級的理論。大史詩的故事中不少是幷不符合這種理論的，但是編纂加工的人却作了很多這樣的解說。這種論點在現代印度還很流行。<#>大史詩裏廣泛宣傳了‘正法’的思想。它所指的是當時社會制度所規定的每一社會成員的社會地位和職責，首先是本‘種姓’的職責。這是企圖使社會制度永久鞏固的統治階級的理論。大史詩的故事裏有一些表現社會制度變革時期新舊‘正法’矛盾衝突的情况，有一些是個人要求和社會規定相矛盾衝突的情况，也有一些是符合原來的‘正法’而爲後來另一社會制度下的人認爲不合後來的‘正法’的情况。大史詩的編纂者、加工者都用‘正法’理論加以解釋，幷宣傳自己的‘正法’觀點。改寫的人又用自己的觀點使古代的‘正法’理論符合于他所認爲合理的現代的要求。我們知道，社會的道德標準是隨時代、階級而不同的。‘正法’的理論是抽象的，空洞的；問題在于具體的內容和實質。<#>《摩呵婆羅多》的時代離我們太遠了。它本是許多來源不同、性質不同的故事結集，後來經過更發展了的社會中的文人的編纂加工，現在我們看到的又是根據現代印度人改寫本而寫的故事提要。書中的許多情况是古代的，但又跟現代印度社會生活氣息相通。我們要記住這些，才能正確欣賞它，而又不爲其中的矛盾所迷惑，更不致陷入其中所宣傳的思想而不自覺。<#>［參考資料］　金克木《梵語文學史》、《印度文化論集》；周祥光《印度哲學史》。<#>


meanings:
6081 [1] 請參閱 般若波羅蜜多心經 [1] 請參閱 道行般若經 請參閱 大品般若經 或 摩訶般若波羅蜜經請參閱 大智度論 梵名 Mahābhārata，意為偉大的婆羅多王後裔。又稱婆羅多書、大戰詩。為古代印度之民族大敘事詩。以梵文書寫，計有十八篇十萬頌，附錄一篇一萬六千頌，為世界最長之史詩。與羅摩耶那並稱印度二大史詩。相傳作者為毘耶娑仙人（梵 Vyāsa），或謂其僅為編纂者。紀元前數世紀口耳相傳，經多次修正補遺，至西元二百年始得其概要，四世紀時，始完成今日之形式。其主題為婆羅多族之後裔德雷陀什陀（梵 Dhṛtarāṣṭra）與龐都（梵 Pāṇḍu）兩王族為爭奪王位，展開十八日之戰爭。其年代雖不明確，然其戰爭史實則無庸置疑。其所採用之語言、文體為平易典雅之梵文。於主題之外，另有插曲。插曲之形式很多，包括神話、傳說、戀愛故事、處世訓等，對印度當時道德、風俗、社會制度、哲學、宗教等描述甚詳，為印度思想史之珍貴史料。其中亦有薄伽梵歌（梵 Bhagavad Gita）、莎昆妲蘿（梵 Śakuntalī）與納拉王等著名故事。在梵文學史上有不朽價值，提供後代文學諸多題材，迄今猶為印度人所愛誦。自近代印度各地方語文學始，至東南亞諸國等廣大之印度文化圈，皆流傳弘揚，對文學、藝術等有莫大影響。〔A. Holtzmann: Das Mahābhārata und seine Teile, 1892～1895; E.W. Hopkins: The Great Epic of India, 1901; V. Fausböll：Indian mythology, 1902; H. Jacobi: Mahābhārata, 1903; E.W. Hopkins：Epic mythology, 1915; A. Holtzmann: Indische Sagen, 1921〕


vietnamese:
ma ha chỉ quán nghĩa lệ toản yếu <pqđtđ>

meanings:
6076 請參閱 摩訶止觀輔行搜要記 請參閱 摩訶止觀輔行搜要記凡六卷。又稱纂要、止觀義例纂要。宋代從義撰。收於卍續藏第九十九冊。乃荊溪大師之止觀義例之注釋書。本書首述止觀義例之大意及撰述之由來，次釋本文，復引書中之主要文句以成立自說，引用諸多內典、外典，對止觀義例作極詳細之解釋。


vietnamese:
ma ha chỉ quán phụ hành truyện hoằng quyết <pqđtđ>


vietnamese:
ma ha chỉ quán phụ hành sưu yếu kí <pqđtđ>


meanings:
6078梵名 Mahāprajāpatī，巴利名 Mahāpajāpatī。又作摩訶鉢剌闍鉢底、摩訶卑耶和題。或略稱波闍波提。意譯作大愛道、大勝生主、大生主、大世主。又稱波提夫人。或稱摩訶簸邏闍鉢提瞿曇彌（梵 Mahāprajāpatī-gautamī，巴 Mahāpajāpatī gotamī）譯作大愛道瞿曇彌、瞿曇彌大愛，或略稱瞿曇彌。梵語 gautamī，意為釋迦族瞿曇姓之女。摩訶波闍波提為古印度天臂城善覺王之女。即佛母摩訶摩耶之妹，釋迦牟尼佛之姨母。　釋尊出生七日，母摩耶夫人即謝世，由姨母代為養育。釋尊成道後第五年，淨飯王命終，大愛道率耶輸陀羅及五百釋迦族女，請求隨釋尊出家，為佛門有比丘尼之始。彼出家後親自統理比丘尼，住於精舍附近之尼院，為請求出家之女眾授具足戒，助佛陀化導甚多。後於佛陀入滅之前三月，由於不忍見佛陀滅度，乃於毘舍離城結跏趺坐，由初禪天漸次入於四禪天而捨命，其時欲界之諸天皆悲泣涕零。〔增一阿含經卷九、中本起經卷下、賢愚經卷三、卷十二、四分律卷十二、五分律卷二十九、俱舍論光記卷十四〕


meanings:
（梵 Mahānāma，巴 Mahānāma，藏 Miṅ-chen）(一)佛陀最初所度化的五比丘之一︰又作摩呵南或摩呵那摩。意譯大號、大名。《中本起經》作‘摩男拘利’，《佛所行贊》作‘十力迦葉’。或雲‘十力迦葉’爲婆敷之別名，婆敷亦爲五比丘之一。<#>當悉達多太子逾城出家之際，其父淨飯王曾遣使勸其歸城，然而悉達多幷未答應。其時淨飯王乃自領內釋迦族中選出五人隨侍悉達多。摩呵男即此五人之一。悉達多成佛之後，摩呵男與其他四人于波羅奈城鹿野苑，接受佛之教化。《增一阿含經》卷三贊之曰（大正2·557a）︰‘速成神通，中不有悔，所謂摩呵男比丘是。’又，若從其人之有‘摩男拘利’或‘拘利太子’等別名看來，摩呵男可能是佛母摩呵摩耶（拘利城之王女）之一族。<#>(二)佛陀時代之著名居士︰爲佛弟子阿那律之兄。又作摩呵南、摩呵納、摩呵那摩。意譯大名。別稱釋種摩呵南（Sakka Mahānāma），又作摩呵南釋、釋摩南。屬中印度迦毗羅衛城釋迦種。《五分律》卷十五、《有部毗奈耶破僧事》卷二等謂其爲斛飯王之子。《大智度論》卷三、梵文《大事》（Mahāvastu）等則謂此人系甘露飯王之子。<#>據《五分律》卷三載，佛歸國住彌那邑阿■林下時，摩呵男見貴族諸釋種之子多從佛出家學道，便對其弟阿那律說︰我若出家，你須掌理家業。然阿那律謂家業難掌理，便自己出家，留下摩呵男經營家業。摩呵男後亦歸依佛，成爲優婆塞，常布施湯藥與僧衆。如《阿羅漢具德經》雲（大正2·834a）︰‘恒爲病苦者而施于湯藥，大名長者是，住迦毗羅城。’又，據《增一阿含經》卷二十六記載，佛陀晚年時，流離王與釋迦種有舊怨，欲至迦毗羅越城討伐釋種。其時摩呵男爲解救釋種之難，乃投身河中而命終。（參閱附錄）<#>◎附︰木村泰賢著·歐陽瀚存譯〈摩呵男〉（摘錄自《原始佛教思想論》第三篇第三章）<#>摩呵男（Mahānāma）者，與佛陀同族之釋迦族人也，爲阿那律（Anuruddha）之兄。夙昔歸依佛陀，故爲熱心之求法者。試觀佛典中，多有以彼爲中心之說法可爲明征。尤其如某經中記載彼爲質問者，問優婆塞修道之標準，曾得佛陀之答解，最屬有名。由此觀之，彼爲真正之信徒，其求法心如何盛熾，不大可見耶。<#>如是，當彼爲信徒修道之時，適迦毗羅城發生大事變，即前述舍衛城主毗琉陀王（Viḍūḍabha）之再度攻掠是也。蓋其初之徵調，因于佛陀之無言說法，毗琉陀王亦即調回其軍。然率以爲與摩揭陀爭霸之故。且以傳說謂迦毗羅城爲王少時含羞之所，爰利用佛陀遠離之機會，遂以大軍攻陷迦毗羅城，幷趁此報復其幼時之耻辱，大肆暴虐。<#>是時，摩呵男亦在城中，因不忍見同族之苦慘，乃自投毗琉陀王，乞將其沉諸水中，藉戢殘暴。王許之，于是彼即自沉于水。是時王及左右均以爲當即浮出，乃遲之又久，不見浮出水面，方疑議間。爰使人搜諸水底，方知彼自以發系諸水中之樹根，遂溺死之。以是毗琉陀王雖暴，亦即斂其虐殺。迦羅城之人民乃多獲免死。此實《五分律》第二十一、《增一阿含》第二十六等昭示于吾人之記事也。<#>夫似此壯烈犧牲的精神，詎不可以泣鬼神歟。然而此種精神，純自爲優婆塞時之修養而來，尤其彼自信關于死後之運命，故有此從容不迫之壯舉。斯其一大原因也。昔彼于某時，曾就佛陀問關于自己之死後。佛答之如下︰‘摩呵男，汝于長夜心修信，修戒，修聞、思、慧，勿怖勿怖。摩呵男，汝之死（後）决非惡死，當得善死。’<#>死後無恐怖者即以因善事而死，爲不恐怖之原因也。不殺、不盜、不邪淫、不妄語、不飲酒等，雖要皆消極的修養，然至修養之極，則雖消極的修養，亦現如上積極的應用，即爲信徒之應用。是乃未可漠視者也。<#>［參考資料］　(一)《過去現在因果經》卷三；《四分律》卷三十二；《大毗婆沙論》卷一八二；《法華文句》卷一（上）、卷五（上）；《大唐西域記》卷七。(二)《佛本行集經》卷十一、卷五十八；《四分律》卷四；《有部毗奈耶破僧事》卷九；《中阿含經》卷二十五〈苦陰經〉；《雜阿含經》卷二十九、卷三十三；《增一阿含經》卷三、卷三十五；《琉璃王經》。<#>


meanings:
6077梵名 Mahānāma，巴利名同。<一>為佛陀最初所度化五比丘之一。又作摩訶南、摩訶那摩。意譯大號、大名。在中本起經作摩男拘利（梵 Mahānāma-koḷiya），佛所行讚經中作十力迦葉。乃釋迦牟尼踰城出家之際，其父淨飯王於族中所選五隨侍之一；佛陀成道後，於鹿野苑初轉法輪，彼即為最初聞法得道之弟子之一，後並護持佛陀之化導。增一阿含經卷三弟子品讚其（大二‧五五七上）：「速成神通，中不有悔，所謂摩訶男比丘是。」〔中阿含卷八侍者經、過去現在因果經卷三、四分律卷三十二、大毘婆沙論卷一八二、法華經文句卷一上、卷五上、大唐西域記卷七〕　<二>又稱釋種摩訶男（梵 Sakkamahānāma）、摩呵南釋、釋摩男。屬中印度迦毘羅衛城釋迦種。五分律卷十五、有部毘奈耶破僧事卷二等載其為斛飯王之子。大智度論卷三、梵文大事（Mahāvastu）等載其為甘露飯王之子。於其弟阿那律入佛門出家後，即治理家事，重佛之教法，常布施湯藥、衣食等予僧眾；中阿含經中之苦陰經即其請佛所說。增一阿含經卷二十六載，當舍衛城之流離王討伐迦毘羅衛城釋迦族時，摩訶男為救釋種族，自願捨命於水中。或謂此人與五比丘中之摩訶男為同一人。〔雜阿含經卷二十九、卷三十、增一阿含經卷三、卷三十五、佛本行集經卷十一、卷五十八、五分律卷三〕


meanings:
（梵 Mahāmaudgalyāyana，巴 Ma-hāmoggallāna，藏 Mau-dgala-gi bu chen-po）佛陀十大弟子之一。漢譯另有大目犍連、目連等名。摩揭陀國王舍城人。在佛弟子中，他有‘神通（或神足）第一’的稱號。<#>目犍連自幼與舍利弗相交莫逆，兩人曾共同出家就六師外道之删闍耶修學。學成後，也各收弟子數百人。兩人在教化弟子之余，也曾相約在修道歷程中互相提携。後來得到佛弟子阿說示的導引，乃一齊率領弟子皈依佛陀。<#>目犍連與舍利弗，是佛陀一生弘法的最重要助手，被稱爲佛弟子中的‘雙賢’。佛陀晚年，教團就在他們兩人的輔弼下，不斷推展。佛陀曾說︰‘此二人當于我弟子中最爲上首，智慧無量，神足第一。’又曾說︰‘善哉目犍連，衆中之標首，唯吾與汝二人耳。’<#>據《盂蘭盆經》所載，目犍連的母親因爲生前罪業的影響，死後墮入餓鬼道。目犍連爲了拯救母親，遂在七月十五日以百味飲食置盂蘭盆中，供養出家僧衆，終于使其母得以解脫。這是盂蘭盆會的由來，也是‘目連救母’故事的根源。<#>目犍連晚年爲執杖梵志所殺。在他傷重即將涅槃之前，阿闍世王曾經下令焚殺執杖梵志，但是被目犍連阻止了。他知道這是業報，即使是神通第一的他也逃不了。至于世俗的‘復仇’觀念，在修道者心目中是沒有意義的。因此，他在向佛陀與舍利弗辭行之後，就回到故鄉平靜地示寂了。<#>◎附︰〈摩呵目犍連〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>佛陀之重要弟子之一。漢譯另有甚多譯名，如︰摩呵目揵連、摩呵目伽連、摩呵沒特伽羅、摩呵毛伽利耶夜那、摩呵毛嗢揭羅演那、大目犍連、大目干連、大目連。又可單稱目犍連、目連、目伽略、勿伽羅、目犍連延、目犍羅夜那。摩呵意譯‘大’，目犍連意譯采菽氏、菜伏根、取菉豆子、探綠豆子、取胡豆。此外，另名拘律陀（Kolita），或作拘律、拘利陀、劬律陀、俱離多、俱哩多、拘理迦、拘離迦。意譯天抱。‘摩呵目犍連’之名是取自母姓，而‘拘律陀’則取自父名。<#>依據《佛本行集經》卷四十七〈舍利弗目連緣品〉、《四分律》卷三十三、《五分律》卷十六等處所載，師爲摩揭陀國王舍城外拘律陀村人，屬婆羅門種。天生容貌端正，自幼與舍利弗深交。嘗詣觀王舍城附近只離渠呵山頂之大會，見大衆之嬉戲，而感悟世間之無常，遂與舍利弗一同出家，投六師外道之一之删闍耶修學。經七日，悉通達其義。不久，于删闍耶處爲教授師，與舍利弗各領徒衆二五０人。然彼仍覺未達究竟悟境，故與舍利弗同心立誓，相約先得悟者必相啓悟。<#>其後，舍利弗遇佛弟子阿說示，得悟諸法無我之理，遂轉告目犍連。目犍連乃領其弟子二五０人同詣竹園，往謁見佛陀。經一月，即證得阿羅漢果。<#>關于師歸依佛陀後之事迹，《中阿含經》卷二十及巴利語《長老偈注》（巴利語Paramattha-dīpanī）記載，目犍連嘗于摩揭陀國善知識村（Kallavālamutta），獨坐思惟，而入睡眠。世尊遙知，遂以神力至其所，授與不睡法。後與舍利弗共同精進修道，成爲諸佛弟子中之上首，輔助佛陀之教化事業。<#>在佛弟子中，師以‘神足第一’聞名。《增一阿含經》卷三〈弟子品〉雲（大正2·557b）︰‘神足輕舉，飛到十方，所謂大目揵連比丘是。’又，同經卷二十八記載，佛陀升三十三天，爲母說法時，師嘗現神通，化難陀、優婆難陀二龍王，幷以神足力往三十三天代四部衆向佛問訊。<#>又，據《盂蘭盆經》所載，師以天眼通見其母死後，墮在餓鬼道，受倒懸之苦，乃向佛陀請示解救之法，佛陀遂指示師于七月十五日衆僧自恣日，以百味飲食供養十方佛僧，即可令其母脫離苦業。後世即依此行盂蘭盆會。<#>依《四分律》卷四十六之記載，佛滅前八年，提婆達多破僧之時，目犍連曾與舍利弗同往伽耶山，以破斥提婆達多，幷現神通說法、教誨，使提婆達多之五百弟子悔悟，而歸依佛陀。其後，于王舍城行乞時，目犍連爲執杖梵志以瓦石所害。此爲佛涅槃前之事。相傳其弟子阿闍都、舍舍都（又作弗那跋）二人，後亦殺執杖梵志，爲師報仇。另據《大唐西域記》卷九〈摩揭陀國〉條下記載，師之遺身舍利塔存于拘理迦村。<#>又，《大智度論》卷一、稱友《俱舍論釋》等，謂六足論中之《施設足論》即爲師之所作；《俱舍論光記》卷一則以《法蘊足論》爲師之撰作。又，《異部宗輪論》以師爲法藏部之祖。此外，密教將目犍連安置于現圖胎藏界曼荼羅釋迦院，中尊釋迦牟尼佛之右方上列第四位。其形像呈沙門形，右手作拳，舒展頭指，左手執袈裟之角，面稍向左，坐赤蓮華座。<#>［參考資料］　《中阿含經》卷九〈瞻波經〉、卷三十〈降魔經〉；《雜阿含經》卷十六、卷十八、卷十九、卷二十三、卷二十四、卷四十八；《增一阿含經》卷十二、卷十八、卷二十八、卷三十六；《觀無量壽經》；《方廣大莊嚴經》卷十二；《十二游經》；《撰集百緣經》卷五；《出曜經》卷二十五；《十誦律》卷三十七；《有部毗奈耶雜事》卷十八；《法華經文句》卷一（下）；《翻梵語》卷二；《玄應音義》卷六、卷二十三；《翻譯名義集》卷一；《摩呵僧祇律》卷十六；《鼻奈耶》卷二；茆耕茹《目連資料編目概略》。<#>


meanings:
6080 請參閱 放光般若經<一>梵名 Pañcaviṃśati-sāhasrikā-prajñāpāramitā。凡二十七卷（或三十卷、四十卷），計九十品。後秦鳩摩羅什譯。又稱大品般若經、新大品經、大品經、摩訶般若經。收於大正藏第八冊。本經即大般若經之第二分（卷四○一～四七八）。旨在闡明般若波羅蜜之法。為大乘佛教初期闡說般若空觀之基礎典籍。本經之同本異譯尚有光讚般若經十卷（西晉竺法護譯）、放光般若經二十卷（西晉無叉羅譯）。梵文二萬五千頌般若與本經相當，分為八品，印度稱之為中般若。龍樹菩薩之大智度論百卷為本經之釋論。此外，中國、日本對本經所作注釋書亦甚多。〔出三藏記集卷二、卷八、歷代三寶紀卷八、開元釋教錄卷四〕　<二>梵名 Aṣṭasāhasrikā-prajñāpāramitā。凡十卷，計二十九品。後秦鳩摩羅什譯。又稱小品般若波羅蜜經、小品般若經、新小品經。收於大正藏第八冊。本經即大般若經之第四分（卷五三八～五五五）。係闡說般若波羅蜜之法。其同本異譯有道行般若經十卷（後漢支婁迦讖譯）、大明度無極經六卷（吳‧支謙譯）、摩訶般若波羅蜜多鈔經五卷（前秦曇摩蜱與竺佛念共譯）。梵文八千頌般若與本經相當，於尼泊爾為九部大經之一。本經有師子賢（梵 Haribhadra）作之梵文本釋論。〔出三藏記集卷二、開元釋教錄卷四〕


meanings:
（Mahā Bodhi Society）致力于佛教復興運動的國際性組織。又譯大菩提會。西元1891年元月，到佛陀成道地（菩提伽耶）參拜的錫蘭青年佛教徒德威德·赫渥達奈（David Hewawitarne，出家後稱阿那迦利卡·達摩波羅），爲追回落入印度教徒手中的大菩提寺，于同年五月三十一日，在錫蘭可倫坡設立佛陀伽耶（菩提伽耶）大菩提會（後改今名）。根據當時發表的大會宗旨，該會的目的是︰<#>(1)在印度各地設立佛教寺院、佛教學院。<#>(2)佛陀伽耶大菩提寺之維持與管理，由中國、日本、暹羅（泰國）、柬埔塞、錫蘭、孟加拉、尼泊爾、西藏、緬甸的代表比丘負責。<#>(3)呼籲世界各國的佛教徒協力復興佛教遺迹。<#>(4)出版英語、印度語的佛學書籍。<#>當下幷選出委員總裁蘇曼迦羅，會長H.S.奧克特（神智協會），事務局長H·達摩波羅，理事日本·釋雲照、堀內氏（印度佛迹復興協會）。<#>其後，該會在各地設立分會，幷在佛陀伽耶、沙爾那特等地建造朝聖者的休憩所。雖然國內外的佛迹參拜者逐年增加，但佛陀伽耶大菩提寺的歸還，仍遙遙無期，反而住在其中的比丘屢遭迫害。1892年，辦事處從可倫坡移到印度加爾各答。又由于達摩波羅的奔走，以及T. R.佛斯特夫人、巴洛達藩王的財政援助，1920年，摩呵菩提協會本部及寺院在加爾各答落成。接著，該會又在沙爾那特興建鹿野苑寺、圖書館、慈善診所等。<#>1915年，摩呵菩提協會正式成立，繼續致力于佛陀伽耶大菩提寺的歸還運動。1923年，印度國民會議派全國委員會成立一小委員會，以巴利辛哈、拉基岩德拉·普拉沙德、巴布·拉摩達爾·達斯（出家後稱羅侯羅·山克利特耶也那）爲委員，討論有關大菩提寺歸還的問題。幾個月後，委員會擬出兩項决定︰(1)印度教徒、佛教徒均可參拜大菩提寺。(2)選出五名佛教徒、五名印度教徒組成大菩提寺管理委員會。1948 年，經佛教徒與全國委員會的多次協商，‘佛陀伽耶寺院管理法’（Buddha GayaTemple Manage Act）修定兩項條款︰(1)委員的過半數是佛教徒。(2)佛教徒的委員的國籍不限定是印度籍。翌年，决議正式付諸施行。最初的佛教徒委員是巴利辛哈·基那拉特那比丘（阿薩姆）、巴爾阿博士、迦葉比丘（沙爾那特）。<#>1928年，加爾各答的本會曾召開全印度佛教徒會議（All India Buddhist Conference），計有三百多人參加。會中决定要求大英博物館歸還山崎出土的舍利弗、目犍連遺骨。但這一决議，直到二十年後（即1952年）才達成，兩位長老的遺骨終得歸葬山崎。<#>1933年，鹿野苑寺完成後，達摩波羅也與世長辭，會務由巴利辛哈繼承。目前，該會在印度國內有十多個分會，在英國、美國、日本、韓國、斯里蘭卡等地也有分會，已成爲國際性的佛教組織。但其支持者多爲知識份子或文化人，因此對一般大衆的佛教啓蒙教育，仍有待努力。<#>有關該會的出版品，1892年，達摩波羅曾創辦英文雜志《摩呵菩提》月刊。而1935年創刊的印度語刊物《達摩馱達》，目前采季刊形式發行。<#>


meanings:
6082（Mahābodhi Society）印度佛教復興運動團體，係一國際性組織。又稱摩訶菩提社、摩訶菩提協會、大菩提會。原名為菩提伽耶摩訶菩提會。一八九一年五月，錫蘭居士達磨波羅（Dharmapāla）在美國學者奧爾高特（Colonel Henry Stell Olcott, 1832～1907）等人之支持下所創建。初時籌組於佛陀成道處菩提伽耶，未久正式在錫蘭可倫坡設立會址。其最初目的在於自印度教徒手中收回聖蹟菩提伽耶大塔，並復興印度及世界各地佛教。一八九一年十月，於菩提伽耶首度召開國際佛教會議，出席者有錫蘭、中國、日本、緬甸及印度等各國代表。一八九二年出版「摩訶菩提與聯合佛教世界」雜誌，後改名「摩訶菩提」，總部自可倫坡遷往印度加爾各答，一九二○年於加爾各答建該會總部法芥子寺，總部設有管理部、執行委員會、財政委員會等部門。復於鹿野苑、孟買等處興建寺廟、圖書館、學校、施診所等機構，從事修葺佛塔、保存佛蹟、提供醫療服務、興辦教育、安排朝聖者之食宿，以及佛書之整理、翻譯、出版等振興佛教之事業。其間，由於受到近世基督教傳播之刺激，錫蘭青年佛教徒古拿納達（Guṇānanda）亦發起佛教擁護運動，先後於印度、東南亞等各國設立支部，益使摩訶菩提會之成長更為茁壯。目前，於英國、美國、西德、日本、錫蘭、緬甸、泰國等地，皆設有分支機構，乃當代印度佛教復興運動之核心團體。


meanings:
6084梵語 mahāsattva，巴利語 mahāsatta。<一>乃菩薩或大士之通稱。略稱摩訶薩。mahā，意譯作大；sattva，乃有情、眾生之義。摩訶薩埵即大有情、大眾生。謂此大眾生係願大、行大、度眾生大，於世間諸眾生中為最上，不退其大心，故稱摩訶薩埵。〔大智度論卷五、法華義疏卷二、法華玄贊卷二〕　<二>為釋尊於因位修菩薩行時之名。又稱薩埵王子。謂過去世有一王，名摩訶羅陀（梵 Mahā-ratha，意譯作大車），勤修善法。有三子，皆相好端正，第一太子名摩訶波那羅（梵 Mahā-praṇāda），次子摩訶提婆（梵 Mahādeva），三子摩訶薩埵。一日，三位王子遊竹林，見一虎產七子，而七子圍繞母虎周匝，饑餓憔悴，身體羸弱，其命將絕，三位王子皆生悲愴之念而離去；既而摩訶薩埵大生悲心，先使二兄返宮，獨還林中，至餓虎所，為求無上菩提，而欲捨此穢身，遂自脫衣服置竹枝上，作種種誓已，即委身臥餓虎前。虎畏薩埵慈威之力而不敢食；薩埵見之，上高處投身於地，時小神以手捧王子，故無損傷；薩埵復以乾竹刺頸，是時大地六種震動，天華亂墜，餓虎見薩埵流血，始漸近，舐血食肉，唯留餘骨。此即佛本生譚中，投身餵虎之因緣，爾時虎之七子即後來佛世時之五比丘、舍利弗、目犍連。釋尊亦以此功德而超越十一劫。〔賢愚經卷一、金光明經卷四、大寶積經卷八十、菩薩本行經卷下、分別功德論卷二〕


meanings:
6079梵語 mahā-yāna。<一>乃摩訶衍那之略稱。指大乘之教法。（參閱「大乘」807）　<二>為南朝宋代僧求那跋陀羅之德號。因師廣演大乘之教法，故世稱摩訶衍。（參閱「求那跋陀羅」2965）　<三>唐代僧。又稱摩訶衍那、大乘和尚。德宗（780～805 在位）時入西藏講經，力倡禪宗，認為直指人心乃得開示佛性，一時藏地僧人風靡相從。贊普妃沒廬氏等貴族婦女三十餘人從其出家。後乞㗚雙提贊（742～797 在位）自尼泊爾迎請寂護之弟子蓮華戒入西藏，傳印度教法。蓮華戒精通中道，雅善因明，與師所弘傳之禪旨適相乖違，諍論囂然，久莫能決，藏王乃集眾使兩家辯論，蓮華戒陳詞破難，師無以應答，遂放還漢土，自此中觀之學遂代禪教而興，此事在西藏佛教史上，為有名之「拉薩論爭」，又稱為「頓漸之爭」。蓋大乘和尚一若中國傳統型範，主張大而化之的頓悟直指，貶斥思慮分別之教義演繹，惟此頓悟直指之法門，只合於心領神會之默照點破，用於辯論，則不免見拙；而印度佛教自世親、僧護以下，即特重辯論之技巧，蓮華戒又精通因明論學，師之敗北乃必然之下場，然禪宗之影響並未因此在西藏消滅。現今所傳西藏史書，仍有對禪宗之記載。〔西藏佛學原論、頓悟大乘正理決（王錫）〕


meanings:
6080梵名 Mahākātyāyana，巴利名 Mahākaccāyana, Mahākaccāna。又作摩訶迦多衍那、摩訶迦底耶夜那、摩訶迦氈延。或稱大迦旃延、迦旃延。意譯大剪剔種男。佛陀十大弟子之一。西印度阿槃提國（梵 Avanti）人，其族姓及出家歸依佛陀之因緣有數說，據佛本行集經卷三十七那羅陀出家品載，師乃獮猴食聚落大迦旃延婆羅門之第二子，名那羅陀（梵 Nālaka，又作那羅迦、那羅摩納）。初入國都優禪耶尼城附近之頻陀山中，從外舅阿私陀仙人學習吠陀之教。後阿私陀仙見釋尊出生時之相好莊嚴，預言將來必能成佛，遂於命終遺言令其禮釋尊為師。彼出家歸佛後，從其本姓稱大迦旃延，勤行不懈，證得阿羅漢果。佛陀滅度後，師尚存，仍從事教化，屢與外道論戰，於佛陀弟子中，稱「論議第一」。俱舍論光記卷一謂，六足論中之阿毘達磨施設論為師所造。　在密教中，安於現圖胎藏界曼荼羅釋迦牟尼佛之左方上列第六位，形像為豎右手掌，屈無名指、小指，左手執袈裟之一角置於胸前，坐於荷葉座上。〔巴利文長老偈註（Paramattha-dīpanī）、雜阿含經卷九、卷十九、卷二十、五分律卷二十一、十誦律卷二十五、法華經文句卷一下、慧琳音義卷八、胎藏界七集卷上〕


meanings:
（梵 Mahākāśyapa，巴 Mahākassapa，藏 Ḥod-sruṅs-chen-po）佛陀十大弟子之一。又作摩呵迦葉波、摩呵罽葉、大迦葉、大迦葉波、大迦攝。略作迦葉、迦葉波、迦攝波。意譯大飲光或大龜。在佛弟子中，有‘頭陀第一’、‘上行第一’等稱號。<#>據《佛本行集經》卷四十五〈大迦葉因緣品〉、《雜阿含經》卷四十一等記載，師爲王舍城摩呵娑陀羅村人，大富婆羅門尼拘盧陀羯波之子。以誕生于畢鉢羅樹下，故取名畢鉢羅耶那；又因出自大迦葉種，而稱大迦葉。及長，娶毗耶離城迦羅毗迦村迦毗羅婆羅門之女，夫婦二人相約不耽五欲之樂，不同室而眠。十二年後，父母俱亡，乃舍財寶，纏白叠無價之僧伽梨衣，與其婦共出家剃髪。不久，于多子神處（Bahuputtaka-nigrodha，在王舍城至那荼陀村之間）遇見佛陀，蒙受教化。八日後，發正智，于脫却自身之僧伽梨以奉佛，幷穿著佛陀所授之糞掃衣之際，證得阿羅漢果。<#>師在俗時，以富裕聞名，然于出家後，少欲知足，常行頭陀行。由于其人品、梵行爲同輩所推崇，故被尊爲教團之上首，亦深爲佛陀所重。《增一阿含經》卷三〈弟子品〉雲（大正2·557b）︰‘十二頭陀難得之行，所謂大迦葉比丘是。’<#>《雜阿含經》卷四十一載，師嘗久住舍衛國阿練若床坐處，鬚髮長生，著弊納衣來詣只園，大衆見師之衣服粗陋，無有儀容，而生輕慢之心。爾時，佛知諸比丘之心念，遂告師言（大正2·302a）︰‘善來迦葉，于此半座。’時諸比丘心生恐怖，身毛皆■，悉知師之大德大力。佛複欲警惕諸比丘，而稱贊師之所得同于佛所得之殊勝廣大功德。又，《大般涅槃經》卷二載，佛有無上正法，悉付囑于師；佛滅後，諸比丘當以師爲大依止云云。<#>此外，依《四分律》卷五十四、《五分律》卷三十等所載，師自波婆城歸來的途中，聞佛入涅槃之消息，遂至拘尸那城禮拜佛足。不久，師爲令正法流通，乃集五百阿羅漢，以其本人爲上首，在王舍城舉行第一次佛法之結集。又，據緬甸《佛傳》雲，今日之‘佛滅紀元’，乃師勸當時之阿闍世王所制定。其後，師付法予阿難，著佛所授之糞掃衣，持己鉢，登摩揭陀國鶏足山，敷坐入定，等待彌勒之出世。<#>又，古來以師爲付法藏第一祖，尤以‘拈花微笑’之故事，爲禪家所傳頌。密教則安置師于現圖胎藏界曼荼羅釋迦院，中央釋迦牟尼佛之右方上列第六位。其形像通身肉色，左手執袈裟之角，右手手掌向外，作施無畏印，坐于赤蓮華上。<#>◎附一︰〈摩呵迦葉〉（摘錄自《佛菩薩聖德大觀》）<#>大迦葉（‘葉’讀‘ㄕㄜˋ’）生性討厭女人，他與妻子結婚十二年，仍然保持處子之身。在其父母去世之後，遂舍却所有産業，自行出家。由于他具威儀，德行深厚，因此佛陀對他相當器重。佛陀曾經在大衆面前，將座位分半座給迦葉就坐。<#>在佛陀涅槃之時，迦葉擔心正法可能散失與錯亂，因此乃在王舍城集合五百比丘，從事經藏與律藏的結集。這次王舍城的結集，完全是由迦葉所主持、策劃的。後世佛法的流傳，與這次結集有極大的關係。這也正是迦葉之具有歷史地位的主要緣由。<#>迦葉的個性較拘謹，一生重視苦行與戒律。這與他的師弟阿難的偏向多聞博學，與溫和的個性，恰恰相反。迦葉極端反對女性可以出家，也對阿難在佛滅後所傳的‘小小戒可舍’的佛陀遺教，不表贊同。他與阿難的相對性格，令人仿佛見到後世僧團中之保守與變通的兩大潮流。<#>相傳迦葉曾受佛咐囑，在佛陀滅後，入鶏足山入定，擬等候彌勒佛出世時，將如來袈裟傳給彌勒。禪宗所傳‘拈花微笑’的典故，講的也是佛陀傳法給迦葉的故事。<#>◎附二︰印順〈大迦葉與辟支佛〉（摘錄自《初期大乘佛教之起源與開展》第九章第一節）<#>佛教有‘獨覺’一類，與大迦葉（Mahā-kāśyapa）是不無關係的，如《雜阿含經》卷四十一說（大正2·301c）︰<#>‘世尊告摩呵迦葉言︰汝今已老，年耆根熟。糞掃衣重，我衣輕好。汝今可住僧中，著居士壞色輕衣！迦葉白佛言︰世尊！我已長夜習阿練若，贊嘆阿練若；（長夜習糞掃衣、乞食，贊嘆）糞掃衣、乞食。’<#>迦葉年紀老大了，釋尊覺得不用著粗重的糞掃衣，住阿蘭若。勸他回到僧伽中來，著輕好一些的居士施衣。但大迦葉拒絕了佛的好意，因爲‘長夜’以來，這樣的生活方式，已經習慣了，‘云何可舍’！此外，在《增壹阿含經》卷五這樣說（大正2·570b）︰<#>‘世尊告曰︰迦葉！汝今年高長大，志衰朽弊，汝今可舍乞食乃至諸頭陀行，亦可受諸長者請，幷受衣裳。迦葉對曰︰我今不從如來教，所以然者，若如來不成無上正真道者，我則成辟支佛。然彼辟支佛，盡行阿練若，（中略）行頭陀。如今不敢舍本所習，更學餘行。’<#>依經說，住阿蘭若等頭陀行，是辟支佛所行的。上面曾說到，釋尊出家修行，以及初期的佛弟子，都是住阿蘭若，著糞掃衣，常乞食的。這是當時一般沙門的生活方式。釋尊‘依法攝僧’，重視僧伽的集體生活；采取不苦不樂的中道行，使更多的人能依法修證。所以釋尊勸大迦葉住到僧伽中來，不妨著居士施衣，正是釋尊建立僧伽的精意所在。大迦葉習慣了當時一般的沙門生活，獨住阿蘭若處，不願意住在僧中，暗示了大迦葉與釋尊在精神上的差距。大迦葉是相當自豪的，特別是發起主持了結集大會，成爲（佛涅槃後的）佛教權威，所以有佛請迦葉坐，分迦葉半座，受佛糞掃衣，是世尊法子，成就六神通（有佛那樣的廣大勝妙功德）；在佛弟子中，迦葉是不同于一般弟子的。《增壹阿含經》稱大迦葉所行的，是‘辟支佛所行’。除生活方式外，辟支佛的特性，大迦葉的確是具備的。<#>(1)無師自悟︰‘若如來不成無上正真道者，我則成辟支佛。’因爲釋尊出世成佛，所以才現弟子身，而其實是自己能覺證的。<#>(2)不說法教化︰佛勸大迦葉爲大衆說法，迦葉不願意說︰‘今諸比丘難可爲說法；若說法者，當有比丘不忍不喜。’<#>(3)現神通︰如《分別功德論》說︰‘夫辟支佛法，不說法教化，專以神足感動，三昧變現。大迦葉雖複羅漢例，本識猶存。’大迦葉的風格，就是辟支佛的風格，這是《雜阿含經》所暗示，《增壹阿含經》與《分別功德論》所明說的。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷十六、卷三十二；《增一阿含經》卷二十、卷三十五、卷四十四；《大迦葉本經》；《有部苾芻尼毗奈耶》卷一；《毗尼母經》卷一；《中本起經》卷下；《五百弟子自說本起經》；《摩呵迦葉度貧女經》；《迦葉赴佛涅槃經》；《大迦葉問大寶積正法經》；《大毗婆沙論》卷一三五；《大智度論》卷二、卷三；《付法因緣傳》卷一；《佛祖統紀》卷五。<#>


meanings:
（梵 mātṛkā，巴 mātikā）指經義或戒律之綱目；也是論藏的另一種稱呼。又作摩怛理迦、摩呾履迦、摩帝利加、摩窒裏迦、摩得勒伽、摩德勒迦，或摩夷。意譯母、本母、智母、行母、行境界。即指在諸經中循環研核，或在諸論中正確分析之法義綱目。因而此詞亦可泛稱十二分經中的優婆提舍、三藏中的阿毗達磨藏。《瑜伽師地論》卷八十五雲（大正30·773a）︰<#>‘當說契經摩呾理迦。爲欲决擇如來所說、如來所稱所贊所美先聖契經。譬如無本母，字義不明了，如是本母所不攝經，其義隱昧義不明了，與此相違義即明瞭。是故說名摩呾理迦。’<#>同論卷八十一雲（大正30·753b）︰<#>‘論議者，謂諸經典循環研核摩呾理迦。且如一切了義經皆名摩呾理迦。謂于是處，世尊自廣分別諸法體相。又于是處諸聖弟子已見諦迹，依自所證無倒分別諸法體相，此亦名爲摩呾理迦。即此摩呾理迦亦名阿毗達磨。猶如世間一切書算詩論等皆有摩呾理迦，當知經中循環研核諸法體相亦複如是。又如諸字若無摩呾理迦即不明了，如是契經等十二分聖教若不建立諸法體相即不明了；若建立已，即得明瞭。又無雜亂宣說法相，是故即此摩呾理迦亦名阿毗達磨。又即依此摩呾理迦所余解釋諸經義者，亦名論議。’<#>《有部毗奈耶雜事》卷四十雲（大正24·408b）︰<#>‘摩窒裏迦我今自說，于所了義皆令明顯。所謂四念處、四正勤、四神足、五根、五力、七菩提分、八聖道分、四無畏、四無礙解、四沙門果、四法句、無諍願智及邊際定、空無相無願、雜修諸定、正入現觀及世俗智、苫摩他、毗鉢舍那、法集法蘊，如是總名摩窒裏迦。’<#>此謂諸經中佛陀親自循環研核分別諸法性相，提綱挈領以令其義明瞭者稱爲摩呾理迦。又，佛弟子證諦理而正確分別諸法性相的阿毗達磨藏等也稱爲摩呾理迦。譬如諸字若無摩呾理迦，即無字母，字義則不明了。譬如世間書算等事都各有一定原理，諸經論中也有被循環研核的諸法性相，此等基本義理亦稱爲摩呾理迦。至于將摩呾理迦稱爲論議，可說是依其循環研核的形式而命名的。<#>有關摩呾理迦的語義，《玄應音義》卷十六雲︰‘此譯雲母，以生智故也。’又，卷二十三雲︰‘此雲行母，亦雲本母，或雲行境界，謂起行所能生行故也。’<#>此謂摩呾理迦是在梵語mātṛ（‘母’之義）一詞之後加接尾語kā而成的女性名詞，意即‘生智（或生行）之本母’。<#>◎附一︰呂澄《印度佛學源流略講》第五講第二節（摘錄）<#>‘摩呾理迦’（本母）是論藏的別稱，但與通常稱作‘阿毗達磨’（對法）的論藏稍有不同。首先，‘摩呾理迦’出于佛說，也包括有部分佛弟子說，而‘阿毗達磨’則主要是佛弟子說。其次，內容方面，‘摩呾理迦’不但解釋經，也解釋律，範圍廣泛；而‘阿毗達磨’則主要是解釋經，其解釋律的叫‘阿毗毗奈耶’，後來歸在律裏去了。最後，體裁方面，‘摩呾理迦’是提綱挈領地解釋佛說宗趣，所以叫作‘本母’，有可以作爲發揮根據的意思；‘阿毗達磨’重在法門分別，把法相分成各式各樣的門類，則有枝末的意思。《菩薩地》之爲‘本母’，是將散見的關于大乘道（實踐方法）、果（實踐效果）的佛說加以綜合編輯而成，現存《菩薩地》的本子，則是以‘持、相、分’等十法來總括大乘道果的。<#>◎附二︰印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第一章第三節（摘錄）<#>摩呾理迦（Mātṛka!，P. Mātikā），或音譯爲摩窒裏迦、摩呾履迦、摩得勒迦、目得迦、摩夷等；義譯爲母、本母、智母、行母等。此名，從Mat（母）而來，有‘根本而從此引生’的意思。《中阿含經》說︰‘有比丘知經，持律，持母者。’持母者，就是持摩呾理迦者。與此相當的《中部》，雖缺少同樣的文句，但在《增支部》中，確曾一再說到︰在持法者、持律者以外，別有持母者（Mātika-dhara）。既有持摩呾理迦者，當然有（經、律以外的）摩呾理迦的存在。所以，摩呾理迦有成文（起初都是語言傳誦）的部類，與經、律幷稱，是在《增支部》集成以前的。<#>古典的摩呾理迦，有兩大類︰屬于毗奈耶的、屬于達磨的。屬于毗奈耶的，如《毗尼母經》、《十誦律》的‘毗尼誦’等。這都是本于同一的摩呾理迦，各部又多少增减不同。毗奈耶的摩呾理迦，是僧伽規制的綱目。凡受戒、布薩、安居，以及一切日常生活，都隨類編次。每事標舉簡要的名目（總合起來，成爲總頌）。僧伽的規制，極爲繁廣，如標舉項目，隨標作釋，就能憶持內容，不容易忘失。<#>屬于達磨的摩呾理迦，出于說一切有部（譬喻師）的傳述，如《根本說一切有部毗奈耶雜事》卷四十說（大正24·408b）︰<#>‘摩窒裏迦（中略）所謂四念處、四正勤、四神足、五根、五力、七菩提分、八聖道分、四無畏、四無礙解、四沙門果、四法句、無諍、願智，及邊際定、空、無相、無願、雜修諸定、正入現觀，及世俗智、苫摩他、毗鉢舍那、法集、法蘊，如是總名摩窒裏迦。’<#>《雜事》所說，與《阿育王傳》、《阿育王經》相合。四念處等，都是定慧修持，有關于聖道的項目。佛的正法，本是以聖道爲中心，悟入緣起、寂滅（或說爲四諦）而得解脫的。佛法的中心論題，就是四念處等──聖道的實踐。以四念處爲例來說︰《四念處經》的解說，四念處的定義，四念處的觀境，四念處的修持方法及次第，四念處與其他道品的關聯等，都在四念處的標目作釋下，得到明確的决了。以聖道爲中心的理解，貫通一切契經。達摩──法的摩呾理迦，總持聖道的修持項目，對阿毗達磨論來說，關係最爲深切。<#>摩呾理迦的實質，已如上說明。摩呾理迦的意義，也就可以明瞭。如《毗尼母經》卷一說（大正24·801a）︰‘母經義者，能决了定義，不違諸經所說，名爲母經。’<#>摩呾理迦的體裁，是標目作釋。標目如母；從標起釋，如母所生。依標作釋，能使意義决定明瞭。以法──契經來說︰契經是非常衆多的，經義每是應機而出沒不定的。集取佛說的聖道項目，稱爲摩呾理迦。給予明確肯定的解說，成爲佛法的準繩，修持的定律。有‘决了定義’的摩呾理迦，就可依此而决了一切經義。在古代經律集成（决了真僞）的過程中，摩呾理迦是重要的南針。法的摩呾理迦，在契經集成後，阿毗達磨發展流行，摩呾理迦的意義與作用，也就失去了重要性。于是，‘阿毗達磨者’（Abhidhammika）就代‘持母者’而起了。摩呾理迦的本義，也就逐漸嬗變，出現了三類新型的摩呾理迦。<#>(1)銅鍱部的阿毗達磨論，如《法集論》，首先標示摩呾理迦，又分爲二︰論母是三性、三受等一二二門；經母是明分法、無明分法等四十二門。這些，在北傳的阿毗達磨中，是論門，是諸門差別。《法集論》稱之爲本母，雖在〈概說品〉中，也牒標而作解說；銅鍱部的摩呾理迦，也有構成論體的根本法的意義。但與聖道爲本的古典摩呾理迦，是有距離的。<#>(2)從說一切有部而分出的經部，不信阿毗達磨爲佛說，而別說摩呾理迦。《瑜伽師地論》〈攝事分〉，是屬于聲聞經部的摩呾理迦。其中契經的摩呾理迦，如《瑜伽師地論》卷八十五說（大正30·773a）︰‘當說契經摩呾理迦。爲欲抉擇如來所說，如來所稱、所贊、所美，先聖契經。譬如無本母，字義不明了。如是本母所不攝經，其義隱昧，義不明了。與此相違，義即明瞭，是故說名摩口旦理迦。’<#>一切契經是佛所說的，爲了要抉擇明瞭佛法的宗要，所以特說契經的摩呾理迦。《瑜伽師地論》卷八十五至卷九十八，共十四卷，就是契經的摩呾理迦。內容爲《雜阿含經》（除佛所說佛弟子所說誦、八衆誦）的經說；有關于空及業的部份，兼及《中阿含經》少分。原來《瑜伽師地論》所傳的古說（說一切有部及經部公認），四《阿含經》是以《雜阿含經》爲母體的。有了古典的《雜阿含經》的經說──摩呾理迦，就能决了一切經義。這確乎合于‘决了定義’的摩呾理迦古義。但《瑜伽師地論》〈攝事分〉所說的，不是依一一道品而决了定義，是依一一經文而决了宗要。所以與摩呾理迦的本義，還是有出入的。<#>(3)摩呾理迦是標舉而又解釋的。大乘瑜伽學者，應用這一原則，作爲造論說法的軌範。如《瑜伽師地論》卷一百說（大正30·878b）︰‘我今複說分別法相摩呾理迦。……若有諸法應爲他說，要以餘門先總標舉，複以餘門後別解釋。若如是者，名順正理。’<#>總標別釋的摩呾理迦，如世親（Vasuban-dhu）所造的《發菩提心經論》說︰‘有大方等最上妙法，摩得勒迦藏，菩薩摩呵薩之所修行。’《論》先標舉‘勸樂修集無上菩提……稱贊功德使佛種不斷’──十二義，接著就依次解釋，成十二品。這種總標別釋的摩呾理迦，約造論來說，瑜伽學者以爲就是優波提舍──論議。如《瑜伽師地論》卷八十一說（大正30·753b）︰‘論議者，謂諸經典循環研核摩呾理迦。（中略）依此摩呾理迦，所余（聖弟子）解釋諸經義者，亦名論議。’<#>解釋經義的優波提舍，既然就是摩呾理迦（總標別釋），所以大乘瑜伽者的釋經論，有一定的體裁。如世親所造的《無量壽經優波提舍》，標舉五門而依次解釋。《轉法輪經優波提舍》，分十四難（問）。《妙法蓮華經優波提舍》，初品以七句分別等。依此去觀察，如無著（Asamga）所造的《金剛般若經論》，標七種句義。世親所造的《大寶積經論》，標十六種行相。《文殊師利菩薩問菩提經論》，作九分。對于每一部契經，都這樣的總標別釋去解說，稱爲摩呾理迦，也就是優波提舍。這種總標別釋的論式，也適用于契經文句的解釋。如《攝大乘論》說︰‘說語言者，謂先說初句，後以餘句分別顯示。’如世親的《十地論》，對《十地經》文句的十數，都以第一句爲總，餘九句爲別去解說。這是大乘瑜伽者所說的摩呾理迦，但不免偏重于形式了！<#>［參考資料］　《息諍因緣經》；《摩呵僧祇律》卷十三；《有部毗奈耶雜事》卷三十九、卷四十；《瑜伽師地論》卷二十五；《顯揚聖教論》卷六；《順正理論》卷四十四。<#>


meanings:
6072梵名 Mātṛceṭa。為二世紀後半至三世紀時，中印度之佛教學者。據多羅那他佛教史及南海寄歸內法傳卷四讚詠之禮條等載，師原信奉婆羅門教之大自在天（梵 Maheśvara），憍慢好諍論，逮聖多羅母（藏 Sgrol-ma）於夢中為其授記後，始悔前非，歸依佛教而出家。著有讚仰佛陀無盡智德之梵語詩。初作四百讚（梵 Catuḥśataka），次作一百五十讚（梵 Śatapañcāśataka），總陳六度之行，彰顯佛世尊之勝德，文情婉麗。無著、世親菩薩誦之，亦讚歎仰止。故印度初出家者，除誦五戒、十戒外，亦須先教誦此二讚。　此外，師又作三寶吉祥讚、等正覺者名讚、三十五善逝名寶嚴飾、聖多羅母讚等。不僅流傳於印度，且盛行於中亞、中國、日本等地，為佛徒所愛。　另依西藏傳說，或謂師與馬鳴菩薩為同一人。〔南海寄歸內法傳解纜鈔卷四之一〕


meanings:
6072梵名 Mahendra，巴利名 Mahinda。又作摩醯因陀羅。錫蘭佛教之開祖，世稱傳律第六祖。係印度孔雀王朝阿育王之子，生於古印度西北鄔闍衍那（梵 Ujayana），其母戴蜚（巴 Devī）為卑地寫（巴 Vedisa）富商之女。年二十出家，禮目犍連子帝須（巴 Moggaliputta-Tissa）為師，從摩訶提婆受沙彌戒，從末闡提受具足戒，即時證得阿羅漢果。於紀元前三世紀奉父王之命，赴錫蘭島傳布佛教。得錫蘭國王之尊信與保護，於首都阿㝹羅陀補羅（梵 Anurādhapura，巴同）創建大寺（巴 Mahāvihāra），廣為弘宣平等心經（巴 Samacitta-suttanta），並營造石窟以結夏安居，奠定錫蘭佛教之基礎。其後乃妹僧伽密多比丘尼（梵 Saṃghamitrā，巴 Saṅghamittā ）自釋尊成道之地，持大菩提樹之分枝至錫蘭種植，並為錫蘭比丘尼授戒。師又於睹波羅糜塔召集比丘大會，正式創建以阿利多長老為首之佛教僧團，以錫蘭語講釋巴利三藏。兄妹二人協力闡揚佛教，興隆佛法，凡三十餘年。示寂於錫蘭塔山（巴 Cetiyagiri），世壽六十。〔分別功德論卷二、大唐西域記卷十一〕


meanings:
6068為悉曇字母之總稱。悉曇（梵 siddhaṃ, siddhāṃ），指一種梵字字母，為記錄印度梵語所用書體之一。摩多，為梵語 mātṛkā 之音譯，即「母」之義，又作韻，指母音字，計有十六字。摩多分為兩部分：(一)從???（a，阿）至???（aḥ，惡），為常用之十二音，又稱十二韻。(二)???（ṛ，哩）以下之四音，性質與前異，稱為別摩多。　體文，為梵語 vyañjana 之意譯，即子音字，計有三十五字。體文亦分兩部分：(一)五類聲，共二十五音，又稱五五聲、相隨聲。此五類指喉、顎、舌、齒、唇等五音，乃自???（ka，迦）以下至???（ma，麼）諸字。(二)遍口聲，自???（ya，野）以下十字，又稱滿口聲。　唐代不空譯之瑜伽金剛頂經釋字母品所舉之摩多、體文及其漢譯字如上頁之表格所示。〔北本大般涅槃經卷八、方廣大莊嚴經卷四示書品、大般涅槃經義記卷四、悉曇字記、悉曇藏卷五、大唐西域記卷二〕（參閱「悉曇」4564）


meanings:
6066梵名 Manu。印度神話中之人類始祖。據傳有十四世，每世四百三十二萬年。第一世摩奴名斯婆閻菩婆（梵 Svayaṃbhava），一說係梵天之孫，彼創造十位生主，稱為大仙（梵 Mahāṛṣi）；一說係梵天與舍多嚕波（梵 Śatarūpā）之子。印度古代著名之「摩奴法典」即假托其名。第七世摩奴名毘婆斯婆多（梵 Vaivasvata），乃太陽之子，印度歷史傳說中之甘蔗王（梵 Ikṣvāku）為其子。百道梵書、摩訶婆羅多等有關洪水之傳說，即其事蹟之描述。


meanings:
（梵 Mānava-dharma-śāstra、Manu-smṛti）古代印度的法典。內容記載婆羅門的日常生活規範、人民的社會規範及國王之職務。成書年代大約在西元前二世紀至西元二世紀。系以《摩奴法經》爲基礎增補而成。‘摩奴’一語，原指‘人類’而言，其後轉而用來指稱人類之祖。此人類之祖──摩奴，同時也被認爲是社會、道德秩序的創立者，甚至于是律法的創制者。冠上‘摩奴’之名的《摩奴法經》以及本書，都是印度後世法典的模範。<#>現存的《摩奴法典》由十二章、二五八五偈所組成，內容以四姓與四住期制度爲主，而强調婆羅門的特權身分，多處記述種姓的差別，以確立維持婆羅門的身分利益。其所强調的‘法’，相當于當時人的宗教義務與社會義務。故與現代的法律觀念，幷不盡同。又，在本書中，從第七章至第九章之間所列出之十八項，內容詳說國王應盡的義務，這是向來的法經所未曾有的特徵。<#>本書在印度頗受尊重，注釋書爲數甚多。其中思想，對亞洲之其他國家也有影響力。例如緬甸的《佛教法典》系以本書爲基礎而完成的；泰國的法典與本書也有關聯。此外，印尼的巴裏島，所承受本書的影響也至爲深遠。<#>本書中譯本爲大陸學者蔣忠新所譯，中譯名爲《摩奴法論》，1986年中國社會科學出版社出版。<#>◎附︰金克木《梵語文學史》第三編第十三章（摘錄）<#>與宗教和哲學有關而且包括道德教訓的一大類著作是各派的法典。在公元前幾百年間各種經書的創作時期，出現了不同派別的‘法經’規定法律和社會道德規範。後來陸續有各派法典流行。其中占有突出地位而且影響最大的是《摩奴法典》，其次是在法律和審判方面有較高權威的《祭言法典》。兩書都是詩體的。這些書所說的‘法’乃是廣義的，幷不是一些律例。它對于宇宙、社會、政治、風俗、道德等都有論述和規定，其主要企圖和作用是把當時的階級關係依照統治階級的需要固定下來。大史詩《摩呵婆羅多》中包括了很多的法典成分（它容納了《摩奴法典》的十分之一，甚至有的詞句都相同），尤其是〈和平篇〉和〈教誡篇〉中更有系統的法典式的論述。《五卷書》之類的政治和世故教科書中更有不少的法典詩句。《摩奴法典》集中地系統地概括了這種內容，而且具有令人樂于傳誦的含文學意味的形式，成爲從奴隸制到封建農奴制整個時代中的法制權威。其他幾種較流行的法典只算是它的修訂提要或補充讀物。它在這類法典中不是最古時期的著作，却是發展到了一定階段的一個很好的總結。它大約是公元前後不久的時期中的産物。<#>《摩奴法典》十二章，二千六百八十四節詩（頌）。詩的格律和史詩相同。第一章前六十頌扼要說明宇宙開闢生物出現以及輪回，指出以下由婆利古仙人傳授（現存大史詩的最重要的重新編訂者大概也是這一仙人的家族）。第二章主要闡述關于婆羅門青年從師學道的一些規定。第三章到第五章說明學徒時期以後的居家時期應當遵守的生活規範，包括結婚、日常生活、飲食以至禮儀等。第六章說到老年的林居時期和出家時期的生活。這樣，全書的前半主要是以婆羅門種姓爲主體，規定下了他的一生的社會活動和家庭生活。第七章起論政治，規定國王（貴族統治者）的職責（正法）。第八章和第九章論王的司法職責，也就是專政的具體內容。這是一般所謂法律的部份。第九章後部仍歸結到國王職責，結束了關于刹帝利種姓的規定。只在這章末尾才簡略提到了另兩個種姓吠舍和首陀羅（即平民和勞動者）的職責（正法）。第十章總論四種姓和種姓的混雜，提出了一些譴責和禁令。第十一章對于布施、祭祀、齋戒等作了規定。最後一章論業報、輪回、解脫。全書以婆羅門觀點給整個社會的各種人分配定了從生到死以至再生的不可逾越的神聖規定，實際是爲貴族、奴隸主、封建主定下永恒的剝削和統治的依據。全書著重安排的是統治階級和附屬于他們的寄生者的生活，而勞動人民（包括工、商界平民）則以服務于統治者爲其天職，法典只對他們的越軌規定下了嚴酷的懲罰，對于生産和一般下層社會生活則毫不在意。全書階級立場非常鮮明而且統一。它給我們留下了從統治者方面著眼的古代社會的圖畫。一般說，詩句樸素流暢，加强了它的流傳和影響。它有不少注釋，有些是依據後來封建時代的情况加以補充說明。<#>［參考資料］　中野義照譯注《マヌ法典》；田邊繁子譯《マヌの法典》；G. Buhler 《The Laws ofManu》；Edited by Sarvepalli Radhakrishman andCharles A. Moore《A Source Book in IndianPhilosophy》。<#>


meanings:
6066梵名 Manu-smṛti。為印度婆羅門教法典。係以摩奴法經（梵 Mānava-dharma-sūtra）為基礎所修補之法典。為印度法典中之最古者，其編成年代約為紀元前二世紀至紀元後二世紀之間。據該書自述，係由梵天著成，並傳予其後代，即人類始祖摩奴（梵 Manu），再由其後代波利怙（梵 Bhṛgu）傳到人間。全書共十二章，含二六八五偈，內容為關於吠陀習俗、慣例與說教之法律條文，其中訴訟法、民法等規則拙劣不全，適足以顯示該法典之古老程度。摩奴法典古來即為印度人生活法規之基準，緬甸之佛教法典（巴 Dhammasaṭṭham）即依此法典作成，暹邏法典亦根據摩奴法典而作，爪哇亦有摩奴法典，巴里島現在仍實際應用之。


meanings:
（梵 maṇi，巴 maṇi，藏 rin-chen）又作末尼。意譯珠或寶珠。又稱摩尼寶、摩尼珠，此外，又稱爲如意珠、如意寶珠。即珠之總稱。《起世經》卷二〈轉輪聖王品〉雲（大正1·373c）︰<#>‘彼轉輪王，有摩尼寶，毗琉璃色，妙好八楞，非工匠造，自然出生，清淨明曜。其轉輪王，見此珠已，作如是念︰此摩尼寶，衆相滿足，應當懸之，置于宮內，令顯光明。（中略）彼摩尼寶，在于幢頭，光明周遍，普照四方，及四兵身，悉皆明瞭，如日照世。’<#>又，《大品般若經》卷十列舉此珠之德，謂此珠能除雜熱、風、冷諸病，能滅毒病，及眼痛、翳盲、癩瘡、惡腫等。珠體離青、黃、赤、白、黑五色，然若以五色中任何一色裹之，置于水中，則能令水色隨作一色。此外，《法華經》以衣裹寶珠，比喻如來藏、佛性，故又以摩尼珠喻佛性。<#>此外，《大毗婆沙論》卷一０二舉出光明末尼、清水末尼、方等末尼、無價末尼、如意末尼等五種末尼寶。舊譯《華嚴經》卷四十七則舉出青琉璃摩尼、夜光摩尼、日藏摩尼、月幢摩尼、妙藏摩尼、大燈摩尼等。<#>［參考資料］　《遺日摩尼寶經》；《大般涅槃經》卷十二；《玄應音義》卷一。<#>


meanings:
6067梵語 maṇi，巴利語同。又作末尼。意譯作珠、寶珠。為珠玉之總稱。一般傳說摩尼有消除災難、疾病，及澄清濁水、改變水色之德。又梵語 cintā-maṇi，音譯為真陀摩尼、振多摩尼、震多摩尼，意譯如意寶、如意珠，又作如意摩尼、摩尼寶珠、末尼寶、無價寶珠；凡意有所求，此珠皆能出之，故稱如意寶珠。　有言摩尼係由摩竭魚腦中所取出；或言為帝釋天所持物碎落而來；亦有言由佛舍利所變者。千手觀音之四十手中，右手即持日精摩尼，左手則持月精摩尼。日精摩尼，又作日摩尼，為可自然發出光熱照明之摩尼；月精摩尼，又作月光摩尼、明月摩尼、明月真珠、月愛珠，可除人熱惱，而予清涼。　經論中載有諸種摩尼，大毘婆沙論卷一○二載，末尼寶有光明末尼、清水末尼、方等末尼、無價末尼、如意珠等五種。舊華嚴經卷四十七載有青琉璃摩尼、夜光摩尼、日藏摩尼、月幢摩尼、妙藏摩尼、大燈摩尼等。大方等大集經卷四十七舉出帝釋毘楞伽摩尼、諸天登祚所著摩尼、梵天光幢摩尼、梵天艷光摩尼等。〔遺日摩尼經、北本大般涅槃經卷十二、大品般若經卷十、舊華嚴經卷五十九、起世經卷二轉輪聖王品、大智度論卷五十九、慧琳音義卷二十七〕


meanings:
Dịch âm tiếng Phạn Mani, có nghĩa là viên ngọc quý. Minh Chân tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 18 ghi: »我 有 摩 尼 一 顆、 埋 在 五 蘊 身 田、 昨 向 泥 中 取 出、 光 明 照 燭 無 邊。 – Ngã hữu ma ni nhất khoả, mai tại ngũ uẩn thân điền, tạc hướng nê trung thủ xuất, quang minh chiếu chúc vô biên. – Ta có một viên ngọc quý, vùi ở ruộng thân ngũ uẩn, hôm qua lấy nó từ bùn, hào quang chiếu sáng vô biên«.


meanings:
6067英語 Manicheism，德語 Manichäismus，法語 Manichéisme。又作末尼教、牟尼教、明教、明尊教。為三世紀時波斯人摩尼（Mani, Manes, Manichaeus）揉合古代波斯之瑣羅亞斯德教（Zoroastrianism，又稱為祅教），及基督教、佛教思想而成立之宗教。其教義以瑣羅亞斯德教之善、惡二元論為基礎，將一切現象歸納為善與惡，善為光明，惡為黑暗，而光明必會戰勝黑暗，人類若依宗教之真理與神之志向，終必走向光明、極樂之世界；而無始以來明暗相交，惡魔恆於暗界，紛擾不息，致今之世界依然善惡混淆，故人當努力向善，以造成光明世界。此教因之又有明教之稱。摩尼教之神具有愛、信、誠、敬、智、順、識、覺、祕、察等十德。信徒之修養功夫以禁欲守默為主，素食、齋戒、祈禱（一天四次）為日常功課。其簡明直接性，頗受當時人歡迎，故能傳播於中亞、羅馬帝國（四世紀頃）、印度、中國等地，至十三世紀仍極為興盛。　摩尼教約於六至七世紀傳入我國新疆地區，復由新疆傳入漠北之回紇，而盛行於該地。唐代宗大曆三年（768），應回紇之請，於江淮等地建立摩尼寺。唐武宗會昌五年（845）滅佛時，摩尼教亦遭嚴重打擊，轉而成為祕密宗教，並吸收道教及民間信仰，從而改稱明教。明教因相信黑暗就要過去，光明即將來臨，故敢於造反，屢有反政府之舉。自北宋末年起，浙江、江西、安徽等地，皆曾發生明教造反之事。其後明教又與彌勒教、白蓮社相結合，而演變成明代末年之白蓮教。明教一詞至清代雖已不復見於文獻，但「明王」出世之說，猶流傳於民間。〔佛祖統紀卷三十九、柳子厚集卷二十八〕


meanings:
（Monier-Williams，Sir Mo-nier；1819～1899）英國的印度學者、梵語權威。生于印度孟買。1860年，撰《Sanskrit Grammar》（梵文文法），而聞名學術界。同年擔任英國牛津大學教授。1872年，完成《Sanskrit-EnglishDictionary》（梵英辭典）。此辭典出版後成爲印度學研究者之必備工具書。1875年，著作《Indian Wisdom》（印度的智慧），推廣古代印度文化之知識，奠定了印度學的基礎。除此之外，另著有《English-Sanskrit Dictio-nary》、《Story of Nala》、《Brahmanismand Hinduism》、《Sakoontala》、《Hin-duism》、《Modern India and Indians》、《The Holy Bible and the Sacred Books ofthe East》、《Buddhism》等書。<#>


meanings:
6073梵名 Matsikasaṇḍa，巴利名 Macchikāsaṇḍa。為古印度距舍衛城（巴 Sāvatthī）三十由旬處之都市。經典中有名之質多長者（巴 Citta）即居住此城。一日，長者至舍衛城，見五比丘中之摩訶男（巴 Mahānāma），感其威儀堂堂而供養之，後聞其說法而證得預流果，遂將自己林苑果園改建為精舍，奉獻予摩訶男比丘。〔雜阿含經卷二十一、增一阿含經卷二十聲聞品、法句經注釋二〕


meanings:
→ nhị thập nhị tổ ma nã la tôn giả 二十二祖摩拏羅尊者


meanings:
（梵 Magadha，巴 Magadha）中印度之古國。爲佛陀住世時十六大國之一。又作摩竭陀國、摩伽陀國、默竭陀國、墨竭提國、摩竭國、摩揭國。意譯爲無害國、無惱害國、甘露處國、勝善國、不至國、聰慧國、大體國、天羅國等。位于恒河中游南岸地區，即今日比哈州南部，以巴特那（Patna，即華氏城）及伽耶爲其中心。<#>此國在西元前七世紀中葉，有沙依蘇那加（Śaiśunāga）王朝興起，都于王舍城。西元前六世紀後半，第五世頻婆娑羅（Bimbisāra）王時，征服東方鴦伽（Aṅga），更從憍薩羅及毗提呵（Videha）迎後妃，益張國勢；其子阿闍世王時，與憍薩羅交戰，又征伐恒河北方的毗舍離（Vaisālī），其版圖抵達喜馬拉雅山麓。在頻婆娑羅王之治世中，釋尊于伽耶附近成道，住于王舍城等地說法教化，王亦歸依釋尊，幷爲建竹林精舍。又，阿闍世王嘗建塔供養佛遺骨，且使大迦葉等佛弟子，于七葉窟結集佛陀遺法。<#>其後，依蘇那加王朝由于波斯之壓迫而衰亡。未幾，難陀王朝代之而起，支配恒河全域，霸權大振。西元前317年頃，旃陀崛多（Candragupta）王消滅難陀王朝幷振興孔雀王朝，建立印度史上最早的統一帝國。此王朝至阿育王時，除印度半島南端外，其版圖幾達印度全域，國勢大張。但阿育王死後，帝國即告分裂。阿育王在位時，大興佛教，建鶏園寺，供養千僧，又于各地興建寶塔。<#>孔雀王朝之後，熏迦（Śuṅga）王朝（西元前180至西元前68年左右）、康瓦（Kaṇva）王朝相繼而起，此時國勢止于恒河流域。西元前28年左右，康瓦爲雄據于東南印度的案達羅（Andhra）王朝所亡；該王朝迄至西元225年爲止，一直稱霸中印度。<#>至西元四世紀初，摩揭陀國有旃陀羅笈多一世（Candragupta I；320～335在位）崛起，新興笈多（Gupta）王朝，恢復該國往日的繁榮，且經其後之沙姆陀羅笈多（Samudra-gupta）遠征南印度、旃陀羅笈多二世征服西部印度，幾乎統治全印度。但自五世紀中葉以後逐漸衰微，其領土僅限于摩揭陀地方，至八世紀遂被孟加拉地方的波羅（Pāla）王朝所取代。<#>在笈多王朝時代，摩揭陀國文化隆盛，佛教中亦有瑜伽行派勃興。《高僧法顯傳》叙述旃陀羅笈多二世（超日王）當時的情勢，謂巴連弗邑（華氏城）甚爲殷盛，爲印度最大的都邑，有羅汰私迷建立的摩呵衍僧伽藍，及小乘僧六七百人止住的僧伽藍。王舍城尚存迦蘭陀竹園，伽耶城已空荒，但佛陀得道處之三伽藍皆有住僧。至唐·玄奘游此國時，國周五千餘裏，城居人少，土地肥沃，有異稻種，風俗淳質，崇重志學，尊敬佛法，有伽藍五十余所，僧徒萬有餘人，幷多宗習大乘法教，天祠數十，異道實多云云。<#>此國境內與佛教有關之遺迹爲數甚多，據《大唐西域記》卷八所載，有華氏城附近的阿育王塔、佛足石、鶏園寺址、提婆及馬鳴降伏外道的舊迹、頻婆娑羅王末孫建立的鞮羅釋迦伽藍、佛陀入定的大山、德慧及戒賢降伏外道的遺迹、伽耶城附近的前正覺山、菩提樹、金剛座、魔王嬈佛處、三迦葉歸佛處、摩呵菩提伽藍、梵天勸請處、舍利弗開悟處、目犍連故里、大迦葉入定地（鶏足山），及那爛陀寺等。<#>◎附一︰季羨林〈摩揭■國校注〉（摘錄自《大唐西域記校注》卷八）<#>摩揭■，梵文、巴利文Magadha，俗語Māgadha。又譯摩竭、摩揭、摩呵陀、默竭陀、摩伽陀、墨竭提；意譯無害、無惱害、不惡處、致甘露處、善勝、聰慧、天羅等；爲印度古代十六大國之一。其領域大體相當于現今印度比哈爾邦的巴特那（Patna）和加雅（Gayā）地方。<#>公元前七世紀童龍（Śiśunāga）王朝時摩揭■國已經很强大，頻毗娑羅（Bimbisāra）王在位時，國都爲王舍城（Rājagṛha）。舊城被毀于火灾後，又另建新王舍城。頻毗娑羅王是佛教的大保護者，他的兒子阿闍世（Ajāta-śatru）王却庇護耆那教徒。阿闍世王繼位後，南征北戰，討平和兼幷了四鄰各小國，使摩揭■的領域大爲擴張，成爲與憍薩羅對峙的北印度大國。他的兒子鄔陀耶（Udaya）又在水陸交通便利的要衝之地，建立波咤厘子城（Pāṭaliputra──華氏城）。公元前413年，頻毗娑羅所創立的這一王朝爲難陀（Nandā）王朝所推翻。公元前326年左右，摩揭■的旃陀羅笈多（Candragupta ，又譯月護）崛起，在婆羅門憍底利耶（Kauṭilya）的輔佐之下，始而借助于亞歷山大東征侵入旁遮普的希臘兵力，以鞏固自己力量。亞歷山大的死訊一傳來，他立即調轉鋒芒，逐走侵入旁遮普的希臘人，然後回師摩揭■，廢除難陀王，定都華氏城，統一北印度，建立起印度歷史上空前强大的孔雀王朝。約公元前305年，亞歷山大的部將，西亞的霸主塞琉古·尼伽脫（Seleucus Nica-tor）再次入侵旁遮普時，又爲月護王所擊敗，被迫和婚訂約。希臘人退出印度西北部、俾路支以及阿富汗的一部份地區，幷派使節麥加斯忒尼（Megasthenes）出使華氏城。這時摩揭■國的領域已西北抵興都庫什山麓。公元前273年，阿育王繼承王位，他東征西討，兵力遠達南印度，討平羯■伽等國。這時摩揭■國的領域已北抵喜馬拉雅山麓，南達科弗裏河畔，東起阿薩姆，西北至興都庫什山。國都華氏城是當時印度的政治、經濟和文化中心，北印度各地客商雲集之地。阿育王是佛教的大保護者，佛教徒有名的華氏城結集就在其首都舉行。<#>公元前185年，華友（Puṣpamitra）推翻孔雀王朝，建立了巽伽（Śuṅga）王朝（185～739B.C.）。此後還出現了一個短促的甘婆（Kāṇva）王朝（73～289B.C.）。在巽伽王朝時代，原先爲阿育王所征服的南印度諸國，如羯■伽、案達羅（Andhra）相繼獨立。案達羅的國勢日趨强大，公元前七十年代幾乎統治了整個北印度。這時摩揭■國也成爲案達羅的藩屬。案達羅王朝一直延續到公元後三世紀初期。公元後320年，華氏城的旃陀羅笈多一世（Candragupta I，與孔雀王朝的創立者同名）崛起而建立笈多王朝。他的兒子三謨陀羅笈多（Samudragupta，義雲‘海護’）在位時，摩揭■的國勢又很强盛，他多次征討，使笈多王朝幾乎完全恢復了孔雀王朝的盛况。這時是印度古代文化的復興時代，梵文文學、藝術、哲學以及經濟都很繁榮，婆羅門教也有復興之勢。不過他對各教派也還能一視同仁。四世紀末，五世紀初，他的兒子旃陀羅笈多二世繼位，這時可稱是笈多王朝的黃金時代，法顯就是在這段期間到印度巡禮的。《法顯傳》中描繪摩揭■國都巴連弗邑（即華氏城）說︰‘是阿育王所治……凡諸中國，唯此國城邑爲大，民人富盛，競行仁義。’<#>五世紀末，■噠人由西北侵入印度，這時笈多王朝相當衰微，政令僅能行于摩揭■境內。不久摩揭■國王耶舍達摩（Yaśodharma）奮起，聯合諸國興兵反抗，公元後533年，大敗■噠人于柯魯爾（Kohrur），北故土，逐走外寇，他的文治武功也還能與前代媲美。六世紀末笈多王朝才衰亡。七世紀初玄奘到達時，稱雄于北印度的戒日王，即曷利沙伐彈那（Harṣavardhana），其先世也曾向笈多王朝稱臣，戒日王時首都已移至曲女城。<#>佛陀一生中大部份時間都在摩揭■國內度過。佛涅槃後，佛教徒的四次結集中，第一次的王舍城結集和第三次的華氏城結集，都在摩揭■國內舉行。有關佛陀生平的勝迹大都在王舍城附近地區，所以摩揭■一直被視爲佛教聖地。<#>唐時摩揭■國曾和我國建立友好關係，玄奘訪問此國不久之後，貞觀十五年（641）尸羅逸多（戒日王）自稱摩伽■王派使者帶國書至我國。唐太宗又命雲騎尉梁懷璥到該國報聘，這是中國使者第一次到達該國。以後尸羅逸多又派使者隨同梁懷璥一起到中國。唐太宗十分優待，又派李義表和王玄策出使該國。貞觀二十二年（648），太宗又派王玄策爲正使，蔣師仁爲副使，赴摩揭■國。王玄策在該國曾廣泛巡禮過許多佛教聖迹，幷在摩呵菩提寺立碑留念。我國的制蔗糖方法，相傳就是由摩揭■國傳進來的（參見《新唐書》卷二二一上〈西域傳〉上）。<#>◎附二︰周祥光譯《阿育王及其石訓》〈緒論〉（摘錄自《現代佛學大系》{23}）<#>古摩揭陀（Magadha）國之版圖，包括今日比哈省（Bihar）之南部及巴多那（Patna）與迦耶（Gayā）兩縣之地。佛陀在世之日，該國爲頻毗沙羅王（Bimbisara）所統治，彼在古王城Girivraja郊外建立王舍城（Rajagri-ha）爲其首都，至于今日我人所稱之王舍新城（Rajgiri）則在迦耶（Gayā）縣境內，與靈鷲山相距只七哩耳。<#>佛陀在世之日，婆羅多國（Bharatavarsa，印度古名）內王邦林立，其中大邦（Mah-janapadas）則有十六，摩揭陀國即爲此十六大邦之一，當佛陀涅槃前，在此十六大邦，其中最大之四邦──憍賞羅（Kosala）、拔波（Vatsa）、阿婆蒂（Avanti）與夫摩揭陀，要皆兼幷鄰邦爲其國策。憍賞羅之首邑爲舍衛城（Sravasti），拔波之首邑爲憍賞彌（Kausambi），而阿婆蒂之首邑，則爲烏仗因（Ujjain）是也。<#>摩揭陀國之突然興起，占有古婆羅多泰半之地，實由頻毗沙羅王首先創立基業所致。頻毗沙羅之子阿闍世王（Ajātaśatru，公元前494年接位到464年止）歸幷尾耆（Vriji）王邦，其首邑即吠舍離（Vaisāli）是也。同時阿闍世王又與憍賞羅邦展開長期鬥爭，使憍賞羅之聲譽日漸低下，此外，更因阿闍世王之戰勝拔波邦，而使阿婆蒂感受壓迫，際此之時，摩揭陀與阿婆蒂遂爭雄于北印度矣。<#>當阿闍世王正率大軍攻擊比哈北部之時，曾于恒河及松河（Sone River）交流之處，今之比哈省會巴那（Patna）附近，建築城堡。其子鄔陀夷（Udayi，公元前462～446）于公元前459年在其父所築城堡旁建立華氏城（Pātaliputra）；由于摩揭陀國疆土之擴展，乃使首邑王舍城遷至華氏城。<#>公元前第五世紀末葉左右，摩揭陀國由室獸龍（Śiśunaga，公元前 414～396）執政，彼原爲毗姆沙羅王（Bimbisāra）時代派駐于波羅奈斯（Banaras）之總督是也。室獸龍對于摩揭陀國之貢獻，乃幷吞阿婆蒂國，因此，北印度廣漠平原，咸歸屬于摩揭陀矣。然好景不常，摩揭陀不久又被摩呵巴陀摩（Mahāpad-ma）所滅，建立新朝，印度古史所謂難陀（Nanda）王朝是也。<#>◎附三︰穀響〈佛陀時代印度諸國的社會思想概况〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{93}）<#>佛陀一生游行教化，其足迹遍于各地，就中以摩竭陀國和拘薩羅國與佛陀的因緣關係最深，其在摩竭陀國境內的佛教道場有︰<#>(1)王舍城三處精舍──迦蘭陀長者奉獻的竹林精舍、耆婆奉獻的耆婆林精舍，因摩呵劫賓那而建的精舍。<#>(2)王舍城外最高的靈鷲山石窟，還有環繞著王舍城的十個窟。<#>(3)王舍城迤北不遠的那蘭陀，即佛陀曾經說法處波婆離捺林，當時有一精舍。又王舍城和此地間也有一精舍。<#>(4)達克希那基利，佛成道第十一年間曾訪問此地，在此制定了袈裟。<#>(5)王舍城附近還有兩個村落各有一精舍︰一在安陀迦頻多，一在迦萊哇那墨達村。<#>［參考資料］　《翻梵語》卷八；《法華經文句》卷一（上）；《玄應音義》卷一、卷二十一；《慧苑音義》卷上；〈慧超往五天竺國傳〉；《繼業西域行程》；前田惠學《原始佛教聖典の成立史研究》；冢本啓祥《初期佛教教團史の研究》；T. Watters《On YuanChwang》；S. N. Majumdar《Cunninghamś AncientGeography of India》；E/. Lamotte法文原著·SaraWebb-Boin英譯《History of Indian Buddhhism》Chapter two。<#>


meanings:
6075摩揭陀，梵名 Magadha，巴利名同。中印度之古國。又作摩羯陀國、摩伽陀國、摩竭陀國、摩竭提國、默竭陀國、默竭提國、摩訶陀國。意譯無害國、不惡處國、致甘露處國、善勝國。為佛陀住世時印度十六大國之一。位於今南比哈爾（Bihar）地方，以巴特那（Patna，即華氏城）、佛陀伽耶為其中心。　此國與佛教之關係甚深。據大唐西域記卷八記載，摩揭陀國周廣五千餘里，土地肥沃，風俗淳樸，崇尚佛法，有伽藍五十餘所，僧徒萬餘人，多宗習大乘教法；復有天祠數十，異道亦多；華氏城附近有阿育王塔、佛足石、雞園寺舊址、佛苦行處、三迦葉歸佛處等著名佛教遺蹟。　此國之頻婆娑羅王，於舊都之北建立新王舍城（即今拉查基爾，Rajgir），並歸依佛陀；此後，該地成為佛陀最常說法之處。至孔雀王朝三世阿育王時，統一全印度，國勢大振，更派遣布教師至全國及海外各地宣揚佛教，建佛塔，立石柱，佛教極一時之盛。　四世紀笈多王朝時代，佛教亦極興盛。五世紀初帝日王創那爛陀寺，成為印度佛教之中心。至七世紀，王朝衰亡，佛教亦隨之衰微。〔法華經文句卷一上、玄應音義卷一、卷二十一、慧苑音義卷一〕


meanings:
（梵 Śārdūlakarṇāvadāna，藏 Stag-rnaḥi rtog-pa-brjod-pa）二卷。吳·竺律炎、支謙共譯。收在《大正藏》第二十一册。爲有關印度種姓制度、占星術及佛教天文學的經典。<#>全經分爲七品，主要叙述旃陀羅女（摩登伽女）戀慕阿難，其後爲佛陀所度化之事，幷述及彼女之本生因緣。此旃陀羅女之故事，亦載于安世高譯《摩鄧女經》、失譯《摩登女解形中六事經》及《楞嚴經》等經之中。各品概要略如下列︰<#>(1)〈度性女品〉︰阿難在路邊向一屬于低級種姓之旃陀羅女乞水，此女對阿難一見鍾情而欲以阿難爲夫。遂請求其母施咒術令阿難迷失本性，俾遂其願。然因佛力加持，阿難始得以脫身。然旃陀羅女仍追隨阿難不舍，最後終爲佛所化，出家得阿羅漢道。<#>(2)〈明往緣品〉︰舍衛城中婆羅門長者等人聞之，不滿此下級賤種之女亦能加入僧團，乃告知波斯匿王。王爲此而怏怏不樂，乃往詣佛所。佛知其意，因而說本性比丘尼之因緣故事。述及屬于旃陀羅摩登伽種姓之帝勝伽王，欲爲其子師子耳娶婆羅門蓮華實之女（名爲本性）爲妻，蓮華實以種姓貴賤有別，故嚴加拒絕。帝勝伽乃對之諄諄論述四姓無別之理。<#>(3)〈示真實品〉︰帝勝伽述說四姓平等之由來，幷反駁蓮華實之種姓優越觀。<#>(4)〈衆相問品〉︰帝勝伽述說其過去之本生等事。<#>(5)〈說星圖品〉︰蓮華實更問占星之事，帝勝伽乃說二十八宿之占星法。<#>(6)〈觀灾祥品〉︰帝勝伽繼續詳述星紀運行善惡之相、日月薄蝕吉凶之相。<#>(7)〈明時分別品〉︰帝勝伽又細說晝夜分數長短時節等歷數諸法，蓮華實聞之，贊賞不已，遂令其女與師子耳匹配。諸婆羅門爲此大嗔，最後仍被說服云云。<#>本經未見獨立之梵本，然《Divyāvadāna》之第三十三譚與本經頗爲相符。藏譯本與此梵本較爲相近，梵藏俱不分品。又，漢本另有竺法護譯《舍頭諫太子二十八宿經》，兩者略有不同，然實爲同本異譯。此竺法護譯本亦不分品。<#>［參考資料］　《開元釋教錄》卷一～卷三、卷十三。<#>


meanings:
Chim cắt bay cực nhanh, dụ chỉ cho thiền tăng căn cơ linh lợi, cơ phong bén nhạy. Tiết Trường Sinh Sơn Hạo Nhiên Thiền sư trong Đại Quang Minh Tạng q. hạ ghi: »寶 曇 曰： 雪 峰 之 門 得 此 士 （指 皓 然）、 世 固 有 摩 空 俊 鶻 之 稱 也。 – Bảo Đàm nói: Trong pháp hội của Tuyết Phong có được kẻ này (chỉ Hạo Nhiên). Thế gian có tên gọi »Con chim cắt bay cực nhanh«.


meanings:
（梵 Mathurā、Madhurā，巴 Mathurā、Madhurā，藏 Bcom-brlag）中印度之古國。又作秣菟羅國、摩偷羅國、末土羅國、摩瑜羅國。位于閻牟那河（Jumna）畔，距今德裏東南約一四０公里，爲古代通商要地及耆那教的中心地。被視爲毗濕奴神化身之一的克利須那即誕生于此地，因此也是印度教七大聖地之一。<#>釋尊在世時，此國爲印度十六大國之一。釋尊常在此地教化民衆，如《雜阿含經》卷二謂佛于此國跋陀羅河畔說無常涅槃法，卷二十四謂佛于此行布薩，悼惜舍利弗及目連之死。佛涅槃後，阿育王師優婆■多（Upagupta）誕生于此，曾大興佛事。二至三世紀，貴霜王朝迦膩色迦王時，此地爲說一切有部之勢力範圍，盛行佛教造像。四至五世紀之笈多王朝時，佛教造像形成較固定之形式，所雕佛像薄衣透體，衣紋細密勻稱。幷在此地形成所謂的摩突羅佛教藝術。<#>此國佛教興隆甚久，《高僧法顯傳》記載，蒱那（閻牟那）河左右有二十僧伽藍，有三千僧住之。《大唐西域記》卷四記載，此地風俗善順，好修冥福，崇德尚學，伽藍二十余所，僧徒二千余人，大小二乘兼學。都城內有阿育王所建之三窣堵波及佛弟子菩薩窣堵波，城東五、六裏又有鄔婆■多所建之伽藍及石室，其東南二十四五裏有獼猴供佛處、過去四佛經行之遺迹，以及舍利子等一二五０人習定處之故址。就中，阿育王所建的三塔、鄔婆■多伽藍、舍利子及獼猴塔等遺迹至今仍存。近世更從古城迹中，發現許多佛像、貴霜王朝之刻文、笈多王朝之石柱與雕刻、迦膩色迦王像與耆那教塔等物。<#>◎附一︰季羨林〈秣菟羅國校注〉（摘錄自《大唐西域記校注》卷四）<#>秣菟羅國，梵文Mathurā，俗語Madhurā，巴利文Madhurā。阿爾伯魯尼《印度志》作Māhūra、Mahura。亞裏安及普林尼作Me-thora，托勒密作Madoura。舊譯摩偷羅、摩■羅、摩頭羅、摩突羅、摩度羅；意譯蜜善、美蜜、孔雀。在今朱木拿（Jumna）河西岸的馬特拉（Muttra）故城遺址較爲偏南；由于河流長期浸蝕的緣故，新城不得不建立在靠北地區。故城在憍賞彌（Kosambī）的西北二一七英里處，爲古代印度與西方通商路上之重要地點。<#>秣菟羅是印度古代十六大國之一的蘇羅森那（Śūrasena）的首都，相傳是羅摩的幼弟設睹盧只那（Śatrughna）所建立。《吠陀》文獻中雖無關于秣菟羅的記載，但波檀闍利的《大疏》中却提到此城，《女瑜伽行者呾多羅》（Yoginītantra）中也提到此城。由于地當印度通往西方的商道的要衝，西方典籍中提到它的也不少。如普林尼《博物志》第六卷第十九章談到朱木那河（Jomanes-Jumna）流經Methora（即秣菟羅）與Chrysobara城之間的華氏城而注入恒河。據拉森（Lassen，《印度考古學》Indische Alterthumskunde）考證，上文中的Chrysobara即黑天城（Kṛṣṇapura，在今阿格拉地方）。據希臘作家記載，秣菟羅城在朱木那河畔、阿格拉以上三十五英里處。據《摩呵婆羅多》〈大會篇〉記載，此城位于因陀羅波羅薩他那城（Indraprasthāna）以南。<#>我國法顯曾訪問過此地。據他記載該地‘有二十僧伽藍，可有三千僧。’與玄奘本段所記‘伽藍二十余所，僧徒二千余人’相對比，足以表明其間佛教逐漸衰微的情况。<#>據《摩呵婆羅多》及《往世書》記載，最初統治秣菟羅國的是耶杜或耶陀婆（Yadu或Yādava）家族。在笈多王朝興起之前，先後有七個那伽（Nāga）國王曾經統治此地。設睹盧只那及其二子蘇伐護和蘇羅森那也曾君臨此城。但毗摩莎特伐多（Bhīmasātvata）逼走其子，而奪位自立。此後設睹盧只那在朱木那河西岸擊潰莎特伐多耶陀婆人（Sātvatayā-dava），殺死摩陀伐羅伐那（Mādhavalava-na），建立秣菟羅城，該國從此命名爲蘇羅森那。<#>佛典中有關于秣菟羅的記載，如《島史》（Dīpavaṃsa）稱此地爲莎定那（Sādhīna）王的子孫所統治，耆那經典也曾提到過秣菟羅城的名王槃藪天（Vāsudeva）。此後海護（Samudragupta）、彌蘭王、貴霜王、大夏希臘人都曾統治過秣菟羅。在印度宗教史上此城有其特殊地位，是傳說中的黑天（Kṛṣṇa）誕生之地，婆羅門教遍入天派的中心，其前身薄伽梵派（Bhagavatism）就發祥于此。到貴霜王朝該派在此地的勢力才衰微。佛教在此地也盛行過數世紀之久。佛陀的弟子摩呵迦多衍那（Mahākātyāyana）曾在此地說法幷評論種姓制度。尊者鄔婆■多（Upagupta，近護）在爲阿育王聘往華氏城之前，也曾在此地說法，幷主持那咤婆咤寺（Naṭavaṭavihāra），有人認爲即本段中之‘山伽藍’。秣菟羅的近護寺在佛教史上的地位十分重要，鄔婆■多在此寺曾度過數千俗人爲佛弟子。耆那教在此地的勢力也相當强大。該教文獻中秣菟羅號稱爲‘成就境地’（Siddhakṣetra），因爲該教的兩位聖者都在此地取得圓滿成就，教主大雄也曾在此地說法布道。衆多的貴霜王朝末期的銘文表明該地不僅建立過耆那教僧團，而且教團也還在此地化分爲小集團。秣菟羅城的耆那教浮雕表明印度藝術中西北派傳統在此地根深蒂固。此地也出土過許多有年代和無年代的佛陀像及菩薩像。秣菟羅廟宇雕飾的富麗堂皇使伽色尼王朝的馬茂德（Mahmud）驚嘆不已，使他决心按照秣菟羅的藝術風格來裝飾自己的首都。<#>◎附二︰高田修著·高橋宣治、楊美莉合譯《佛像的起源》第八、第十章（摘錄）<#>摩突羅<#>摩突羅（Mathurā，漢譯另有摩偷羅、末土羅、秣菟羅等，現在寫成Muttra），是烏達爾·普拉迭修省的古代城市，面臨閻牟那（Yamunā，Jamnā）河的西岸，約在德裏東南東一四０公里的地方，是中印度最靠西北印度的城市。因此在位置上，它是最近西北印度恒河流域的城市，且中國和西北印度古來交通的幹綫，和從西海岸經由烏遮尼的貿易路綫，亦在這裏相會。可見此市的重要性和繁榮。不僅如此，摩突羅以作爲宗教都市而著名，自古以來就是克裏須那神信仰的中心，至今巡禮者仍群集于此，還有它是佛教和耆那教的重要據點。此地，宗教興起，美術繁榮，又是通商幹綫的要衝，所以是一個商業殷盛的都市。尤其貴霜王朝時代，是令人注意的宗教美術隆盛的顛峰期，發揮了富于力量感的獨特風格之雕刻特色，它還爲中印度創始了最早的佛像，在美術史上占著極爲重要的地位。<#>摩突羅的歷史時代，是以作爲十六大國之一的蘇羅娑（Sūrasena）國主要城市而肇始的。在古代佛教聖典裏，記有摩突羅（Madhurā）之名。此市有五種惡劣條件，佛弟子摩呵迦旃延（Mahākātyāyana，～Mahā-kaccāna），有一短暫時間住在該市的Gundā-vana地方，這些事都在佛典中看得到。接著在佛滅後一百年召開的七百結集大會時，作爲其主持人之一的摩突羅的陀娑羅（Daśabala，或叫Sambhūta）長老，還有阿育王時代，作爲王的佛教指導者的長老優波笈多等，都是當地人。這樣的一個古代舊迹，現在已無從考尋，然該市附近出土的古陶或帙拉珂達雕刻等，包括了孔雀王朝時代乃至更早以前的遺物，這些遺物說明了該市有作爲古代造形活動的起源之地位。接著的熏伽王朝時代（前二至一世紀），除了該王朝統治當地的二、三個王的名字，可以從貨幣和碑銘窺知外，我們從遺品亦可以得知當時興起的佛教雕刻製作之情形。摩突羅市的名稱早就傳到西方世界，或以克裏須那信仰的中心地而著稱，或者被稱爲‘衆神之城’，這些事迹，我們在此附記。<#>該市重要性之倍增，是由于繼塞卡族之後，它成爲印度內部貴霜族的據點，佛教及耆那教繁榮起來，宗教美術也于此時期大爲興盛。在塞卡族入侵的時代，從西元前一世紀的後期，摩突羅地方在其占領之下，摩呵庫沙德拉帕（Mahākṣatrapa）和修達沙（Śoḍāsa，Śuḍasa）父子，相繼統治當地。摩突羅的獅子柱頭，是庫沙德拉帕時代最古的遺品，有卡羅修體文字的奉獻銘，記載著佛教寺塔營造建築之事，還有當時各地的統治領主之名，因此非常重要。在修達沙時代，有布拉夫米銘的阿摩希尼奉獻板。除了佛教的之外，耆那教和毗濕奴信仰也一幷被發現。恐怕在進入第一貴霜王朝時代（從一世紀後半至二世紀前半），塞卡族系的太守仍然繼續統治此地。<#>迦膩色迦以後的第二貴霜朝時代（二世紀後半至三世紀前半），摩突羅成爲貴霜帝國在印度領土內政治、軍事上最重要的據點。現在的市街地區的外圍，從南至西，有作馬蹄形的斷斷續續的磚造城壁痕迹，原來的基部厚約六公尺，系當時修築的城壁。散在郊外的遺迹很多，市區及其附近出土的布拉夫米銘和雕刻，還有建築物的斷片等，數量也很多，大部份是屬于從貴霜時代至後貴霜時代的東西。銘多半記著宗教的奉獻，由此可知佛教、耆那教和其他信仰的盛行，其中也顯示了寺塔的營建、聖像的造立，相次繁盛的狀况。不但如此，用迦膩色迦紀元的紀年銘不少，還有很多雕刻作品上附有奉獻銘的，這對當時歷史的再現，和美術遺品的編年研究，貢獻相當大。摩突羅之宗教及其文化的繁榮，一直至笈多時代（四至六世紀），而對當時創造的優秀美術之展開，扮演著指導性角色的，仍以該地的工房爲主。但是貴霜時代晚期以後的史實不明，五世紀初的法顯和七世紀前半的玄奘也只不過記載當時在閻牟那河兩岸的二十幾個伽藍和大量佛塔、大小乘幷行，如此一點點的訊息罷了。（中略）<#>摩突羅美術<#>從出土的遺品及碑銘來看摩突羅美術的時期，無論是熏伽時代或其前的笈多時代，都有一段相當長的時間。一般所謂的摩突羅派的雕刻，或稱之爲摩突羅美術，是指這段期間在當地的工房製作的石造雕刻的總稱，但特別重要的是最爲隆盛的貴霜時代的作品。換句話說，這時代的作品，可以視爲摩突羅美術的代表作。各個時代，僅有少數例外，通常都是用Sikrī産的帶有黃斑的赤色砂岩雕刻，這是在材質上，摩突羅作品容易區別于其他作品的一個特徵。因此，即使在遠地發現這類作品，不但可以從風格上，亦可以從材質上，判斷它是摩突羅的制作品。<#>摩突羅最古的遺品是鐵拉珂答製品，如母神（mother-goddess）之類，可以鑒定爲孔雀王朝時代，甚而是更早期的作品。在熏伽時代佛塔已經存在。若干欄楯浮雕，和巴路特的作品，都屬于中印度古代初期的樣式，圖案相當簡樸。繼此最初期的作品之後，即是我們所謂的廣義的貴霜時代，雖然此時代的歷史不太清楚，但大體可分成如下的三個時期︰<#>(1)庫沙德拉帕時代︰先是由塞卡族的太守（即庫沙德拉帕）治理，後來被納入在西北印度的第一貴霜王朝的勢力圈內。<#>(2)第二貴霜朝時代︰以迦膩色迦開始，在第二王朝的治理下摩突羅繁榮的一世紀間。依我們的年代算法，是從後二世紀中葉至三世紀中葉。其間有依迦膩色迦紀元的紀年銘。<#>(3)後貴霜時代︰從第二王朝滅亡以後到笈多朝興起，這不到一世紀的期間關于摩突羅的歷史情况完全不清楚，其統治者一個也不知道，然可以看出來，迦膩色迦紀元的紀年法依然被繼續使用。<#>上面所言的各時期，就摩突羅美術的展開而言，大體可以稱爲勃興期、興盛期與衰退期。以下只簡單地把上述各時期的美術作一概觀。<#>首先，庫沙德拉帕時代，作爲最初標幟的獅子柱頭之後，接著是在修達沙的治世間，留存有以阿摩希尼奉獻板爲首的少數作品，然其後的庫沙德拉帕時代後期（從一世紀中葉起約一世紀間，約相當于第一貴霜王朝時代），可以推知其年代的遺品，一個也沒有被發現。但是在樣式上，可以推溯到迦膩色迦以前的作品，存在不少。且值得注意的是，這些作品中不乏富于創造性的優秀作品，這時期──恐怕可以認爲是已經進入二世紀前期──在摩突羅的造像活動相當活潑，可以推定它呈現著一片蠢蠢欲動的勃興之象。不這樣推定的話，就不能理解在第二貴霜朝時代興盛的造像活動了。摩突羅佛陀形像的出現，想來也該是這期間的事。<#>接著，從二世紀中葉迦膩色迦登位以後，以佛像和耆那像爲首，遺品的數量突然增加了，至貴霜時代晚期仍繼續增加。這時期，即從第二貴霜王朝時代包括貴霜時代晚期的作品，有迦膩色迦紀元的紀年銘的東西不少，根據這些，可以編定某一程度的遺品編年順序。但是由于紀年銘的年數問題，我們未必都可以立刻接受這份編年順序。就佛像來看，附有迦膩色迦二年和三年銘的立像，是已知的年代最古的作品，然那幷不意味著它是最早的摩突羅佛像。<#>無論如何，摩突羅美術以第二貴霜朝時代前後最值得重視。在內容上大部份爲佛教和耆那教的遺品，從作品本身來看，有關佛教的卓越作品很多。其他還有關于當地民間信仰的雕像等，還出現了印度教的神像。不論任何宗教，一般喜好在欄楯等處雕刻著裸形妖艶的女像，即藥叉像，這也成爲摩突羅顯著的一個特色。還有把貴霜族諸王侯的肖像拿來祭祀，在印度也只限于摩突羅地方，這一個特殊的例外，是值得注意的。這時期的摩突羅在印度美術史上，乃至文化史上所扮演的重要性，再怎麽强調也不够。作品的表現雖可謂生硬，但雕像却以充實的力量感作爲其特色，還有浮雕也在簡樸中具有無盡的韵味，造型上富于魅力的作品，占絕大多數。<#>在貴霜時代有上述那樣美術興盛的摩突羅，在笈多時代，依然繼續其隆盛的製作活動，尤其是領導這時代的新式樣的佛像製作，最值得注意。以笈多文化最高揚的時代爲背景，在摩突羅，從五世紀以來，開始以一種身材高大莊嚴的佛像，取代以前那種以重量感作爲其表現特色的佛像。這種新姿態的規範是四肢碩長，各個佛像的面貌不同，有裝飾性的衣褶，具有花草飾樣浮雕的大頭光，這種式樣的佛像和沙爾那特式，成了笈多佛像的典型。Yaśadinna奉獻的立像，和新德里國立博物館藏的立像等，是特別出色的代表作，還有，不僅這些佛像，還留下有毗濕奴像等杰作。但是到了六世紀，突然製作少了，大概其後已失掉創作能力的緣故吧？（中略）<#>以‘菩薩’名義出現的佛像<#>［佛像出現的各種條件］<#>(1)首先談摩突羅。摩突羅是古代初期以來一個造型活動的中心，其時代的特色是它是一個固執遵守不表現佛像的制約之環境。這可從古代的遺品得到證明。因此，如果沒有什麽內在的乃至外在的動因或契機去打破傳統的話，是不能有這樣的佛像表現的。久被期待的佛陀形像雖然開始登場，但在初期還是可以看到古來的象徵表現法亦被幷用，從這事來看，可以窺知這傳統的打破不是容易的事。<#>(2)而且佛陀的像容被創作的話，首先第一個要考慮的是︰隨著時代的推移，佛教思想有可能有新的展開。而這不外是因爲不表現佛像的佛教環境有了顯著的改變。但是我們只知道當時在摩突羅有幾個小乘部派盤據，至于新的思想運動之迹象一點也沒找到。不但如此，據我們所知，這些的部派佛教，他們一點也沒有積極創作佛像和發展作爲佛像出現之背景的思想。在當時當地占優勢而也是最進步的大衆部，依然是强調從來的不表現佛像之觀念，所以像這種打破傳統而去具體表現佛陀形像之舉，在理論上大衆部不可能是推動者。<#>(3)一方面，出現的摩突羅佛像的形式，若說其坐像和耆那像、立像和藥叉神像，各有密切關聯的話，那麽佛像的産生是由于佛教徒模仿已經開始製作的耆那形象和自古以來就有的藥叉神像，而創造出佛陀的像嗎？這樣的推論也有可能罷。但是表現出佛陀的形像不是一件容易的事。因爲佛陀的偉大是形與色所無法表現的，而且一般人更久已固執于從早期就確立的不表現之傳統。如此看來，在摩突羅佛像的出現，到底不是自摩突羅本身內在的諸條件所造成的。<#>(4)那麽，我們當然要考慮其他外來的影響，也就是犍陀羅佛像的影響。犍陀羅佛傳圖中，佛陀以主要角色出現的開始年代，如果我們的年代觀沒有錯誤的話，是約在後一世紀的末期左右，比摩突羅佛像的出現雖僅幾年之隔，但總是較早。因此極有可能是由于在中印度最靠近西北地方的摩突羅由于當時殷盛的交通，加速了犍陀羅的影響。但是從初期的摩突羅佛像和初期的犍陀羅佛像之比較，果然可以看出一方接受他方的影響嗎？如果硬要在他們兩者之間找到共通的因素，那也只有在表現佛陀的形像這一點是共通的罷了。犍陀羅和摩突羅兩者在造型上的影響關係是要到更晚的事了。<#>(5)但是在犍陀羅佛像開始出現後，摩突羅也接著開始，而其絲毫沒有受到犍陀羅造型的影響，獨自創作形像，這一點應該要注意，而且是解開摩突羅佛像的出現的問題。在我們所舉出的種種條件，從理論上去追究尋求摩突羅佛像表現的契機，除此之外，別無途徑。佛像實在是衆所渴望的，却也是從來所禁忌的。犍陀羅打破了這個禁忌，在當時給予佛教界一個大的衝擊，這是可以想像的。而佛典裏，有關此事幾乎保持沉默的，就優填王造像說而言，把佛像的起源假托在釋尊時代那是爲了建立起權威，却也是當時佛教界對這造像之行動的一個反應。而實際的造像，在中印度地區以摩突羅最早，接著傳至遙遠的南印度。<#>這種摩突羅佛像的出現，是在犍陀羅造像開始後，且與犍陀羅佛像沒有什麽關係的情况下獨自開始創作的，因此摩突羅是造型美術的一個中心，以其傳統的手法創作，想來是應具備有得以創造的準備的。話雖如此，在固執不表現佛像的環境下，‘試作佛像’如果是由當地的佛教徒所進行，佛教徒難道一點也沒有異議的接受嗎？而且基于摩突羅佛像製作的逐漸盛大來看，我們也不得不認爲，佛教徒當然是采取接受的態度的。而我們從初期的摩突羅佛銘爲‘菩薩’之事實也可以看出其態度趨勢。<#>［佛像的接納］　摩突羅佛陀像的出現，和犍陀羅同樣，一開始都是以佛傳圖的主要角色出場，最初其像相尚未定型，其位置占在佛傳圖乃至佛供養圖中心，然後逐漸其像相定型化而後終于成立了佛陀像的形式。其早期也沒有銘文，而像本身被接受的程度如何不得而知，在當時的佛雕上，表現佛像的圖和把佛陀以象徵物來表現的圖幷存，可見當時佛像未必全面被接受，想來尚有若干的躊躇。從摩突羅到約晚半世紀多的阿摩羅瓦第，佛陀的佛傳圖與沿襲古來象徵主義的佛傳圖，是兩相幷行的。至龍樹山爲止，仍爲象徵主義所影響。對于造像初期佛像的接受是在同一地方的教團（但不意味著單一部派）之間，這可以看作是長期對立的最顯著例子。但是，在摩突羅雖也有躊躇，但還看不到對立的迹象，整個趨勢是向著以佛像爲中心的方向展開，在單獨製作碑像時，各部派都能接受佛像了。這正說明在摩突羅的佛教界，不拘于部派之別，全部都采取接納佛像的態度了。<#>關于這些，我們可以看看《十誦律》中一段值得重視的文章。‘爾時給孤獨居士，信心清淨，往到佛門，頭面作禮，一面坐已，白佛言︰世尊！如佛身像不應作，願佛聽我作菩薩侍像者善。佛言︰聽作。’<#>上文所說是不作佛身像即佛陀的形像，但作‘菩薩侍像’是無妨的。這樣的話就好像三尊佛像中，除了中尊的佛陀之外僅作其兩旁的侍像的意思了。但是叫作‘菩薩侍像’是依照在此經被漢譯之當時（五世紀初期）的中國造像狀况翻譯者把它作如此稱呼，而實際上這經的文意是單作菩薩像的意思。其菩薩既是在有部的經裏所提到的，自然不會是大乘的菩薩了。而且這裏所提到的菩薩像是與佛身像對立的像，理應指著成道以前的釋迦像，且不限于其最後生的菩薩，即連其前生的菩薩也包括在內。此中，值得注意的是，不可以作佛身像而僅允許作菩薩像。那不會是釋尊時代自不待言。而在此提到釋尊的聽許也無非說明了那是一個有必要假托釋尊權威之時代。提到不作佛身像，幷不能證明禁止造像，寧可看作那是在古代初期以來不表現佛像的傳統延續的時期，現實中所常使用的叙述語句。而且就在同時，進入了菩薩像開始出現的時代。<#>這樣看來上面所叙述的《十誦律》之文是否可以說正是反應當時摩突羅的實情呢。在佛像開始製作的初期，雖意圖去作佛陀像，但是却以‘菩薩’像來接受它，這種衝擊心理只有摩突羅有。也就是說，在摩突羅基于對犍陀羅佛像的出現，自己也作出佛陀的像來，但在從古以來的傳統環境之下不能馬上把它接受爲佛陀像，才作了這種權宜之策。那也正與前面引示所提到的不作佛身像相符合。而且對于在犍陀羅造像風氣漸趨盛行的情勢，摩突羅當地渴望的氣勢也高漲起來，因此摩突羅的佛教界會去尋求一個接受佛像的妥當途徑，這是自然的事。于是就在‘菩薩’的名下接受了佛陀像。菩薩自前代以來已經出現在本生圖中了，這菩薩可以指成道以前的釋尊。但如在古代初期那樣，如果强調其最後生的話，就會産生矛盾，反之把這菩薩之語指爲最後生的佛陀也是可以適用的。總之，至此固執不表現佛像的傳統實際上已經被打破了，佛教徒有不得不向現實妥協的苦衷，他們對于新出現的佛像既然沒有能力拒絕，爲了找尋接受的理由，勢必要尋得佛教的根據，這是自然的事。而在庫沙德拉帕時代末期，至少有三個部派假菩薩之名接受了佛像。<#>摩突羅佛像就這樣的出現且被接受了，一旦成立之後，造像迅速地盛行起來。又幸得第二貴霜朝統治下政治情勢的安定，摩突羅遂成爲中印度造像的中心，其聲名不徑而走。整個貴霜時代摩突羅的佛像被運到遙遠的鹿野苑（沙爾那特）、祇園（沙黑特、麻黑特）高桑比、山崎等地去奉獻，摩突羅成爲中印度造像的先驅，而其産生了極爲印度化的像，在這同時，其他地區的教團尚未達到接受佛像的態勢，而僅摩突羅教團建立起接受佛像的佛教根據。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷二十三、卷二十五；《有部毗奈耶藥事》卷九、卷十；舊譯《華嚴經》卷二十九〈菩薩住處品〉；《慧苑音義》卷中；V. A.Smith《A History of Fine Art in India and Ceylon》。<#>


meanings:
Mệnh lệnh được ban hành từ Ma-kiệt-đà. Đức Thích-ca sau khi thành đạo, đóng cửa thất ngồi thiền trong 37 ngày ở nước Ma-kiệt-đà; ý chỉ cho thiền cơ được biểu đạt không nhờ vào lời nói. Tiết Vô Thể Quảng Trí Thiền sư trong TTĐL q. 11 ghi: »師 乃 曰： 世 尊 良 久、 迦 葉 起 來 白 槌； 馬 師 才 升 座、 百 丈 出 來 卷 席。 可 謂 摩 竭 陀 令 已 行、 不 可 更 教 山 僧 重 下 注 腳。 – Sư liền nói: Thế Tôn lặng lẽ hồi lâu, Ca-diếp đứng dậy bạch chùy; Mã đại sư vừa thăng toà, Bách Trượng liền bước ra cuốn chiếu. Có thể nói mệnh lệnh được ban hành từ Ma-kiệt-đà, chẳng thể bảo Sơn tăng hạ thêm chú cước«.


meanings:
6074<一>梵語 mānava。意譯勝我。即毘紐天外道在有情身中所執著的勝妙之我。〔新華嚴經卷十九、大寶積經卷三十五、大日經疏卷二〕　<二>梵語 māṇava 或 māṇavaka。又作摩納縛迦、摩納、摩那婆。意譯為儒童、少年、仁童子、年少、年少淨行、淨持。即青年，又特指婆羅門之青年而言。〔有部毘奈耶破僧事卷十四、五分律卷十五〕


meanings:
（梵 Malla，巴 Malla）古印度十六大國之一。位于中印度恒河北部，迦毗羅衛城東方。又作末羅國、滿羅國、跋羅國、末牢國、末利國。根據《長阿含經》卷二〈游行經〉的說法，世尊嘗自王舍城經巴陵弗城、跋只國負彌城至末羅波婆城，接著入拘尸那竭城，于雙樹間般涅槃。此國都城爲拘尸那揭羅（Kuśinagara）；此外，還有波婆（Āva）城、阿奴夷（Anupriyā）城等城邑。<#>摩羅，原是種族名，《摩呵僧祇律》卷二十九即列出釋種女、離車女及摩羅女等名。《摩奴法典》（Manavadharmaśāstra），以此種族爲刹利族的後裔。古來，此種族也以力强而爲人所知，《增一阿含經》卷三十六即記述拘尸那竭國五百餘力士欲造奇特事使後世傳其名，而試舉長一二０步、廣六十步的大石。又，釋尊于雙樹間入涅槃時，拘尸那揭羅城的末羅族五百人悲號不止，共擔聖棺安天冠寺，供養七日後付荼毗，後與波婆國末羅族各得一舍利，而建塔供養一事，也是有名的史實。而依《增一阿含經》卷三十七的記載，世尊告訴阿難其最後受證弟子是拘尸那竭羅之五百摩羅，可知此國人民十分敬重佛陀。<#>◎附︰季羨林〈拘尸那揭羅國校注〉（摘錄自《大唐西域記校注》卷六）<#>拘尸那揭羅國，梵文Kuśinagara（Kuśi-nagarī，Kuśanagara，Kuśigrāmaka，Kuśi-nārā）。舊譯︰拘尸那伽羅、拘夷那竭、拘尸那、俱尸那、鳩尸那、拘夷等，義譯上茅城、香茅城、茅堂城，又譯角城。<#>拘尸那揭羅是末羅（Malla，義雲‘力士’）人的住地之一，又稱力士生地，古名拘舍伐蒂（Kusāvatī）。末羅人的國家在佛陀時代爲共和政體。該城末羅人的一切政教大事均須在議會大廳討論解决。當時末羅人勢力强盛，又篤信佛教，對佛教徒供養特厚。佛陀自吠舍離赴王舍城時，途中得病，于此城娑羅雙樹下入涅槃。因此，拘尸那揭羅被佛徒視爲聖地。關于佛陀逝世前一段時間在此地的情况，法顯譯《大般涅槃經》卷下、曇無讖譯北本《大般涅槃經》卷二、《根本說一切有部毗奈耶雜事》卷三十六、卷三十七、卷三十八、《佛般泥洹經》、《長阿含經》卷三、巴利文本《大般涅槃經》（Mahāparinibbānasutta IV）等均有詳盡記載，可資參考。<#>這一佛教聖地也是我國赴印高僧必然去巡禮的地方。例如《法顯傳》中有記載︰<#>‘複東行十二由延，到拘夷那竭城。城北雙樹間希連禪河邊，世尊于此北首而般泥洹及須跋最後得道處，以金棺供養世尊七日處、金剛力士放金杵處、八王分舍利處，此諸處皆起塔，有僧伽藍，今悉現在。在城中人民亦希曠，止有衆僧民戶。’<#>玄奘之後，慧超也到過此地。其《往五天竺國傳》雲︰<#>‘至拘尸那國，佛入涅槃處，其城荒廢，無人住也。佛入涅槃處置塔，有禪師在彼掃灑，每年八月八日，僧尼道俗，就彼大設供養。’<#>北宋·乾德二年（964）赴印的繼業法師也曾到過該處，幷由此取道尼泊爾歸國︰‘至花氏城，育王故都也。自此渡河，北至毗耶離城，有維摩方丈故迹，又至拘尸那城及多羅聚落，逾大山數重，至泥波羅國。’（范成大《吳船錄》）<#>拘尸那揭羅雖然是這樣重要的一個佛教聖地，但現代對其地的考證却有不同的說法︰先是威爾遜比定迦西亞（Kasia）村爲此城遺址，該村在廓拉克浦爾（Gorakhpur）以東三十五英里處，在兩條大道交叉處。康寧哈姆也表示贊同。這一說法雖然與我國高僧的記載不符合，但此後在該村附近的涅槃寺後面的窣堵波內出土一銅盤，上有銘文︰Parinirvāṇa-caitya-tāmra-paṭṭa（般泥洹寺銅盤）。這一出土文物提供了强有力的佐證。因此上述比定目前已爲學術界廣泛接受。其他各種不同的說法有︰史密斯主張的尼泊爾境內小拉普特（Little Rapti）河與甘達克（Gandak）河匯流處（V. Smith《Early History of India》，4th ed.；Watters《On Yuan Chwang'sTravels in India》，Vol.II.），足立喜六所主張的拉普特河沿岸Eta-anda地方，以及戴維支（Rhys Davids）關于應求之于釋迦族土地以東，弗栗恃國以北的說法，均不如威爾遜及康寧哈姆的主張那樣有說服力。<#>［參考資料］　《長阿含》卷四、卷五〈闍尼沙經、卷八〈衆集經〉、卷十一〈阿[少/兔]夷經》；《雜阿含經》卷三十二、卷四十四；《末羅王經》；《四分律》卷四十一；《有部毗奈耶雜事》卷三十八；《翻梵語》卷八。<#>


meanings:
6087摩羅，梵名 Malla，巴利名同。為佛陀時代印度十六大國之一。又作末羅國、滿羅國、跋羅國、末牢國、末利國。意譯力士國、壯士國、華國。位於中印度恆河之北，迦毘羅衛城之東。其都城即拘尸那揭羅（梵 Kuśinagara），其他城邑尚有波婆城（梵 Pāvā）、阿奴夷城（梵 Anupriyā）等。「摩羅」本為種族名，在摩訶僧祇律中有釋種女、離車女、摩羅女等名稱。又據摩奴法典所載，此種族為剎帝利族後裔。此種族自古即以具有強大力氣而著名，相傳曾有五百餘力士共舉大石之奇事，故有「末羅力士國」之稱。又釋尊於雙樹間入涅槃時，拘尸那揭羅城末羅族五百人悲號不止，遂抬聖棺，安於天冠寺，供養七日後再荼毘，與波婆國末羅族各得一分舍利而建塔供養，皆為著名之史實。〔雜阿含經卷三十二、長阿含經卷四、增一阿含經卷三十六、四分律卷四十一、有部毘奈耶雜事卷三十八、翻梵語卷八〕


meanings:
6073摩耶，梵名 Mahāmāyā，巴利名同，又作摩訶摩耶、摩訶摩邪，意譯大幻化、大術、妙。即釋尊之生母。為古印度迦毘羅衛城（梵 Kapilavastu）淨飯王（梵 Śuddhodana）之妃。臨產前依時俗返回娘家待產，途中於其父天臂城（梵 Devadaha）主須菩提（梵 Subhūti）之別宮藍毘尼園（梵 Lumbini）休息時，生下釋尊。七日後逝世。據傳其死後生於忉利天（梵 Trāyastriṃśa，欲界六天之第二），釋尊曾於某夏，昇至忉利天，為其母說法。〔雜阿含經卷十九、中阿含經卷八未曾有法、長阿含卷四遊行經、增一阿含經卷二十八、修行本起經卷上降身品、過去現在因果經卷一、佛本行集經卷五賢劫王種品、卷八樹下誕生品、眾許摩訶帝經卷三〕


meanings:
6087摩臘婆，梵名 Mālava。乃南印度之古國，位於鄔闍衍那國之西。又作摩羅婆國、南羅羅國。此國據莫醯河東南，土地豐腴，稼穡殷盛，伽藍數百所，僧徒二萬餘人，學習正量部法。昔戒日王時，愛育眾生，崇敬三寶，每年設無遮大會，招集四方僧徒，修四事供養。都城西北二十餘里處有一陷坑，為昔日大慢心婆羅門陷身之處，傳說此慢心婆羅門，為賢愛比丘屈伏後，憤而毀謗大乘，輕蔑先聖，地遂裂，身陷其處。〔大唐西域記卷十一、孔雀王咒經卷上、大方廣菩薩藏文殊師利根本儀軌經卷十八、T. Watters: On Yuan Chwang, vol. II; V.A. Smith：Early History of India; S.N. Majumdar: Cunningham's Ancient Geography of India〕


meanings:
Thiền tăng đời Tiền Lê, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 10. Sư người gốc Chiêm Thành, sau đổi họ Dương, ở làng Cổ Miệt (nay thuộc huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương), miền Bắc Việt Nam. Năm 24 tuổi, sư trụ trì một ngôi chùa cũ. Một hôm đang lúc sư giảng kinh bỗng thấy Hộ pháp Thiện thần xuất hiện quở rằng: »Đâu cần cái học bên ngoài ấy làm gì? Ắt không thể thông lý«. Do đây hai mắt sư bị mù. Sư hết lòng ăn năn hối lỗi, toan gieo mình xuống vực sâu mà chết. Bỗng gặp Đông Lâm Viễn ngăn rằng: »Dừng! Dừng!«. Sư nghe lời này liền tỉnh ngộ. Về sau sư đến chùa Cổ Sơn thụ giới với Thiền sư Đỗ Pháp Thuận. Năm 1015, sư về núi Đại Vân ở Trường An chuyên cần tu tập được »Tổng Trì tam-muội« và các pháp thuật, người đời không thể lường nổi. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


vietnamese:
ma ha phệ thất la mạt na dã đề bà hạt la xà <đpb>


vietnamese:
ma ha phệ thất la mạt na dã đề bà hạt la xà đà la ni nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
ma ha chỉ quán phụ hạnh truyện hoằng quyết <đpb>


vietnamese:
ma ha tì phật lược bột đà kiện nã phiếu ha tu đa la <đpb>


vietnamese:
ma ha bát nhã ba la mật đa tâm kinh <cm>


vietnamese:
ma ha bát-nhã ba la mật đại minh chú kinh <đpb>


vietnamese:
ma ha bát-nhã ba la mật kinh thích luận <đpb>


vietnamese:
ma ha tát la tất tri bà để đề bà tỉ <đpb>


meanings:
→ nhất tổ ma ha ca diếp tôn giả 一祖摩訶迦葉尊者


vietnamese:
ma ha bát la chỉ nhương bá la nhĩ đế <đpb>


meanings:
6084摩達，梵名 Madra，巴利名 Madda。為古印度之一王國，首都沙竭羅（巴 Sāgala）。依長老尼偈經註（巴 Thīg. A.）之記述，有一名讖摩（巴 Khemā）之比丘尼，生於摩揭陀國（梵 Magadha，巴同）之沙竭羅，為王之一族。但如依同註所引用譬喻經（巴 Apadāna）之記載，因有「於摩達國之沙竭羅」一語，或可推定摩達國乃受摩揭陀國保護管轄之一獨立國。


meanings:
（梵 mānāpya，巴 mānatta，藏 mgu-bar-bya-ba）犯僧殘罪時令懺悔滅罪的方法。又作摩那卑也、摩那垛。意譯悅衆意、意喜、好、下意、遍淨、折伏貢高。又稱六夜摩那埵、摩那埵羯磨。即犯僧殘時，立即髮露懺悔，限六日六夜別住他處，爲衆僧行苦役（包括清理塔、僧房、大小行處等清潔工作），雖入僧團中，亦不得與他人談論，須謹慎懺悔，令衆僧歡喜。<#>《四分律行事鈔》卷中（一）雲（大正40·47c）︰‘摩那埵者，翻爲悅衆意，隨順僧教，鹹懷歡喜。’《毗尼母經》卷二雲（大正24·811b）︰<#>‘摩那埵者，前雖自意歡喜，亦生慚愧，亦使衆僧歡喜，由前喜故，與其少日，因少日故，始得喜名。衆僧喜者，觀此人所行法不復還犯，衆僧嘆言︰此人因此改悔，更不起煩惱成清淨人也。是故喜耳。’<#>［參考資料］　《五分律》卷二十三〈羯磨法〉；《根本薩婆多部律攝》卷四；《四分律》卷四十五；《十誦律》卷三十二；《摩呵僧祇律》卷二十五、卷二十六。<#>


vietnamese:
ma đặng nữ giải hình trung lục sự kinh <đpb>


meanings:
Mắt Ma-hê. Ma-hê là tên vị thiên thần trong thần thoại Phật giáo. Gọi đủ là Ma-hê-thủ-la, còn gọi là Tự Tại Thiên. Vị này có 3 mắt, con mắt ở giữa nằm dọc trên trán (là con mắt thứ ba) có thị lực thần kì, dụ chỉ cho pháp nhãn. Bài thơ Tống Như Thuỷ Đầu trong Mật Am ngữ lục ghi: »如 如 方 解 說、 此 說 若 爲 通、 戳 瞎 摩 醯 眼、 掀 翻 宇 宙 空。 – Như như mới giải thoát, thuyết này làm sao thông? Chọc mù mắt Ma-hê, vén mở vũ trụ không«.


vietnamese:
ma hề thủ la đại tự tại thiên vương thần thông hoá sinh kĩ nghệ thiên nữ niệm tụng pháp <đpb>


vietnamese:
ma hề thủ la thuyết pháp a vĩ xa pháp <đpb>


vietnamese:
ma hề thủ la đỉnh sinh thiên nữ pháp <đpb>


meanings:
6071（1197～1276）梵名 Madhva。為中世印度宗教改革家，印度教毘濕奴派系中之摩陀婆派開祖。生於南印度卡納拉（梵 Kānara）。曾注釋梵書（梵 Brahma-sūtra）；反對商羯羅（梵 Śaṃkara）之不二論，而倡導二元論，主張最高神異於個人我，個人我雖得解脫，亦不能與神同一。　其論說乃受印度史詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）及薄伽梵塔富蘭那（梵 Bhāgavata-purāṇa）之影響，強烈傾向有神論。所創立摩陀婆派，讚美歸依吉栗瑟拏（梵 Kṛṣṇa），承認五神，五神即濕婆（梵 Śiva）、毘濕奴（梵 Viṣṇu）、杜爾嘉（梵 Durgā）、太陽神（梵 Sūrya）、智慧學問之神（梵 Gaṇeśa），但不承認濕婆之配偶神羅達（梵 Rādhā）。此派聖典併用卡納拉語（Kanarese）及梵語。現今南印度信徒甚多。


meanings:
Chim cắt bay cực nhanh, dụ chỉ thiền tăng căn cơ linh lợi, cơ phong bén nhạy. Tiết Hoàng Long Tổ Tâm Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »上 堂、 擊 禪 床 曰： 一 塵 纔 舉、 大 地 全 收。 諸 人 耳 在 一 聲 中、 一 聲 遍 在 諸 人 耳。 若 是 摩 霄 俊 鶻、 便 合 乘 時； 止 濼 困 魚、 徒 勞 激 浪。 – Sư thượng đường, gõ vào giường thiền, nói: Một hạt bụi vừa dấy lên chứa cả quả đất. Nếu các ngươi nghe được một tiếng, thì tiếng ấy đều đến tai các ngươi. Nếu là con chim cắt bay cực nhanh liền chộp lấy thời cơ, đúng lúc cá bị kẹt trong băng nên quắp lấy nó, khỏi phí công chặn sóng«.


meanings:
(văn) ① Thân thiết, thân mật, thành khẩn: 眞摯 Chân thành; 懇摯 Thân thiết và thành khẩn; ② (văn) Của làm tin (dùng như 贄, bộ 貝); ③ (văn) Mạnh, dữ (dùng như 鷙, bộ 鳥); ④ (văn) Rất mực, đến mực: 懇摯 Ân cần rất mực.


meanings:
① Của làm tin, cũng như chữ chí 贄. ||② Ðến, như khẩn chí 懇摯 ân cần đến mực. ||③ Mạnh dữ, cũng như chữ chí 鷙.


meanings:
① Vén, xách, như khu y nhi xu 摳衣而趨 vén áo mà chạy rảo. ||② Dò lấy, mò thử.


meanings:
① Khều, dò lấy, mò thử, moi, móc, xoi móc: 把石縫裡的豆粒摳出來 Móc hạt đậu trong kẽ đá ra. (Ngb) Moi móc, chúi đầu vào: 死摳書本 Moi móc cứng nhắc sách vở, chúi đầu vào sách vở; ② Khắc, chạm trổ: 在鏡框上摳點花兒 Chạm một ít hoa văn lên khung ảnh; ③ Vén: 摳衣而趨 Vén áo mà chạy mau; ④ (đph) Keo kiệt, hà tiện, bủn xỉn: 他這人眞摳 Anh này keo kiệt lắm.


meanings:
Vốn có nghĩa là sửa soạn quần áo để lên đường, biểu thị niềm cung kính ái mộ, không dám sơ suất. Nghĩa mở rộng là thờ thầy, hầu hạ thầy. Chương Long Nha Sơn Cư Độn Thiền sư trong CĐTĐL q. 17 ghi: »遂 止 于 洞 山 隨 眾 參 請。 一 日 問。 如 何 是 祖 師 意。 洞 山 曰。 待 洞 水 逆 流。 即 向 汝 道。 師 從 此 始 悟 厥 旨。 復 摳 衣 八 稔。 – Sư dừng bước ở Động Sơn, theo chúng thưa hỏi. Một hôm Sư hỏi: Thế nào là ý Tổ sư? Động Sơn đáp: Đợi nước trong động chảy ngược dòng rồi sẽ nói cho ngươi nghe. Sư từ đó mới ngộ được ý chỉ ấy, và ở lại hầu hạ Thầy 8 năm«.


meanings:
① Sư bồ 摴蒱 đánh sư bồ, một lối đánh bạc ngày xưa, cũng gọi là đánh ngũ mộc 五木.


meanings:
① Dễ chịu, thoải mái; ② (Trò chơi) đánh xư bồ. 【摴蒱】xư bồ [shupú] Trò đánh xư bồ (một lối đánh bạc thời xưa ở Trung Quốc, tương tự như đánh súc sắc ngày nay).


meanings:
① Nắm, chét, vo tròn. ||② Nương cậy, như đoàn phù dao nhi thướng 摶扶搖而上 nương gió cả mà bay lên. ||③ Một âm là chuyên. Nắm cổ.


meanings:
① Sờ, như: mạc sách 摸索. Một âm là mô, cũng như chữ 摹.


meanings:
① Sờ: 我摸了他的臉，覺得有點兒發燒 Tôi sờ mặt cậu ta, cảm thấy hơi sốt; ② Mò, lần, bắt: 摸魚 Bắt cá; 他在口袋裡摸了半天，摸出一張紙條來 Cậu ta lần túi hồi lâu, mới mò ra được một mảnh giấy nhỏ; ③ Thăm dò, mò mẫm.【摸底】mạc để [modê] Thăm dò, dò xét: 他是想摸我們的底 Hắn định dò tình hình của ta; ④ Dò xét, mò mẫm: 摸營 Tập kích (đồn địch); 摸黑 Lần mò trong đêm tối; 摸了半夜才到家 Lần mò đến nửa đêm mới về tới nhà. Xem 摸 [mó].


meanings:
① Mô phỏng, có cái mẫu để trông mà bắt chước gọi là mô, như quy mô 規摹 khuôn mẫu cũ.


meanings:
① Đồ, bắt chước, mô phỏng, phỏng theo: 臨摹 Vẽ phỏng theo thiếp, phỏng tranh hoặc ảnh; 規摹 Khuôn mẫu cũ.


meanings:
① Gấp, chếp, xếp giấy thành từng tập, cũng gọi là tập, như thủ triệp 手摺 tập tay viết, tấu triệp 奏摺 tập sớ tấu, v.v. ||② Một âm là lạp. Bẻ gấp, cũng như chữ lạp 拉.


meanings:
① Gấp, xếp (giấy...); ② Cuốn sách mỏng gấp lại, tập; ③ Cong và cuốn lại; ④ Kéo gãy.


meanings:
① Thon thon, nhỏ nhắn, tay nhỏ nhắn gọi là sam, cũng đọc là chữ tiêm. Một âm là sảm. Cầm. Một âm là tham. Tên hồi trống.


meanings:
① Như 攙 nghĩa ②; ② (văn) Nhỏ nhắn, thon thon; ③ (văn) Cầm; ④ (văn) Tên hồi trống (hồi trống tham).


meanings:
① Ðánh. ||② Rụng, trong Kinh Thi có thơ phiếu mai 摽梅 nói về sự hôn nhân phải cập thời. Nay ta gọi con gái sắp lấy chồng là phiếu mai là vì cớ đó. ||③ Một âm là phiêu. Vẫy, như phiêu sứ giả xuất chư đại môn chi ngoại 摽使者出諸大門之外 vẫy sứ giả ra ngoài cửa cái. ||④ Tít mù, tả cái dáng cao xa.


meanings:
① Nêu lên (như 標, bộ 木); ② Vứt đi, bỏ đi; ③ Lưỡi bén của gươm: 標末 Cạnh sắc của gươm.


meanings:
① (đph) Ghì chặt; ② (văn) Đánh; ③ (văn) Rụng: 摽有梅 Quả mai rụng (Thi Kinh).


meanings:
(văn) ① Vẫy (ra hiệu cho ai đi ra): 摽使者出諸大門之外 Vẫy sứ giả ra ngoài cửa cái; ② (Xa) tít mù khơi, cao ngất.


meanings:
① Quều lấy, khêu ra, gạt ra, như lược khai 撂開 gạt ra.


meanings:
(khn) ① Gạt ra, bỏ, vứt: 撂下飯碗 Bỏ chén cơm xuống; 事兒撂下半個月了 Công việc vứt đấy đã nửa tháng rồi; 撂開 Gạt ra; ② Quật, vật ngã: 撂倒了好幾個 Quật ngã mấy người rồi. Xem 撩 [liao], [liáo].


meanings:
① Ðào. ||② Một âm là quệ. Ôm áo, vạch áo. ||③ Lại một âm là quyết. Ðánh.


meanings:
① Bĩu, giảu, vểnh: 撅嘴 Bĩu môi, giảu mỏ, vểnh mõm; 撅著小鬍子 Vểnh râu; ② Cong: 撅尾巴 Cong đuôi; ③ (đph) Bẻ: 撅一根柳條當馬鞭 Bẻ cành liễu làm roi ngựa; ④ (văn) Đào; ⑤ (văn) Vạch áo; ⑥ (văn) Đánh.


meanings:
① Phẩy, nét phẩy. ||② Vứt đi, quẳng đi không thèm đoái đến.


meanings:
① Lìa bỏ, vứt đi, quăng đi: 把陳腐的老一套都撇了 Bỏ lối cũ rích ấy đi; ② Múc, hớt: 撇去鍋裡的沫子 Hớt bọt ở trong nồi đi; ③ Gạn lấy, chắc lấy: 撇點兒稀的 Gạn lấy ít nước (phần loãng); ④ Nét phẩy (trong chữ Hán). Xem 撇 [piâ].


meanings:
① Ném, lia, vứt, tung: 向池塘撇瓦片 Lia mảnh sành xuống ao; 撇手榴彈 Ném lựu đạn; ② Bĩu: 把嘴一撇 Bĩu môi. Xem 撇 [pie].


meanings:
① Mò, lặn vào trong nước mà mò vật gì lên gọi là lao, như lao ngư 撈魚 mò cá, cũng đọc là chữ liệu.


meanings:
① Vớt, mò: 撈魚 Vớt cá, mò cá; 海底撈針 Đáy biển mò kim; 撈浮萍 Vớt bèo; ② Vơ vét, kiếm chác: 趁機撈一把 Thừa cơ vơ một mẻ.


meanings:
① Nhổ, vặt, như triêm mao 撏毛 vặt lông. ||② Một âm là tầm. Lấy.


meanings:
① Kéo, bứt, nhổ, vặt (lông, tóc): 撏雞毛 Nhổ lông gà; ② (văn) Lấy.


meanings:
① Chống giữ, miễn cưỡng chống giữ gọi là xanh. ||② Cái cột xiêu. ||③ No, đầy đủ. ||④ Chở thuyền.


meanings:
① Nâng, đỡ, chống, chống đỡ: 撐船 Chống thuyền; 撐不住 Không chống đỡ nổi; ② Mở rộng ra, vành ra: 把口袋撐開 Mở rộng miệng túi ra; ③ Căng, phình, no nê: 少吃些，別撐著 Ăn ít tí, kẻo tức bụng đấy!; ④ Ních đầy, nhét đầy: 撐滿 Ních đầy, nhét đầy; 口袋撐破了 Nhét đầy quá rách cả túi ra; ④ (văn) Chở thuyền; ⑤ (văn) Cây cột xiêu.


meanings:
Chọc trời chống đất, mô tả việc chống đỡ môn đình của Thiền tông. Vô Môn Quan ghi: »諸 方 深 與 淺、 都 在 掌 握 中。 撐 天 并 拄 地、 隨 處 振 宗 風。 – Chư phương thâm dữ thiển, đô tại chưởng ác trung. Sanh thiên tinh trụ địa, tùy xứ chấn tông phong. – Khắp nơi dù sâu cạn, cũng tùy tay nắm thôi. Chọc trời cùng chống đất, nếp nhà rạng nơi nơi«.


meanings:
Chỉ cho việc chống đỡ môn đình Thiền tông. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »打 破 黑 漆 桶、 十 方 空 豁 豁。 爆 雷 一 喝 變 通、 掣 電 千 機 頓 發。 便 可 以 東 行 行 撐 架 門 庭。 西 班 怒 罵 佛 祖。 收 放 絕 來 由。 縱 橫 透 今 古。 – Đập bể thùng sơn đen, mười phương trống hoang hoác. Một hét sấm nổ biến thông, ngàn cơ điện chớp chóng phát. Mới có thể: Bên Đông chống đỡ môn đình, bên Tây giận mắng Phật Tổ. Lấy bỏ tuyệt cả nguồn cơn, tung hoành thấu suốt kim cổ«.


meanings:
Dính mắc. Tiết Hương Nghiêm Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »思 清 人 少 慮、 風 規 自 然 足、 影 落 在 音 容、 孤 明 絕 撐 觸。 – Nghĩ đến điều thanh tịnh người ta sẽ ít lo lắng, quy củ tự nhiên đầy đủ. Còn bóng dáng 6 trần thường là âm thanh và sắc tướng, mà tự tính thì không dính mắc những thứ ấy«.


meanings:
Chống cửa đỡ nhà, ý nói chống đỡ môn đình Thiền tông. Vô Môn Quan ghi: »雲 門 可 謂、 家 貧 難 辨 素 食、 事 忙 不 及 草 書。 動 便 將 屎 橛 來、 撐 門 拄 戶。 – Vân Môn có thể nói là nghèo đến không dọn nỗi bữa cơm chay, bận việc đến không có thì giờ thảo thư. Động một tí là đem que chùi đít để chống đỡ môn đình«.


meanings:
① Tung ra, buông ra, toé ra, như tát thủ 撒手 buông tay. Ta quen đọc là chữ tản.


meanings:
① Buông ra, tung ra, toé ra, vãi ra, quăng ra, bỏ ra: 撒网 Vãi chài, quăng lưới, tung lưới; 撒手 Buông tay ra, bỏ tay ra; ② Tỏ ra: 撒嬌 Làm nũng, nũng nịu. Xem 撒 [să].


meanings:
① Rải, rắc, gieo, vãi: 撒種 Gieo hạt, rắc hạt, vãi hạt giống; 撒傳單 Rải truyền đơn; ② Vãi, đổ: 把飯弄撒了 Đánh vãi cơm; 湯撒了 Canh đổ ra ngoài; ③ [Să] (Họ) Tản. Xem 撒 [sa].


meanings:
Buông tay đến nhà, dụ chỉ đã thoát khỏi chướng ngại của trần tục, thấy rõ tự tâm bản tính. Huệ Nam ngữ lục ghi: »登 山 須 到 頂。 入 海 須 到 底。 登 山 不 到 頂。 不 知 宇 宙 之 寬 廣。 入 海 不 到 底。 不 知 滄 溟 之 淺 深。 既 知 寬 廣。 又 知 淺 深。 一 踏 踏 翻 四 大 海、 一 摑 摑 倒 須 彌 山、 撒 手 到 家 人 不 識、 雀 噪 鵶 鳴 柏 樹 間。 – Leo núi cần phải tới đỉnh, xuống biển cần phải đến đáy. Leo núi chẳng tới đỉnh sẽ không biết chỗ bao la của vũ trụ, xuống biển chẳng đến đáy sẽ không biết chỗ sâu cạn của đại dương. Đã biết bao la, còn biết thêm sâu cạn thì: Một đá đá bật bốn biển lớn, một tát tát ngã núi Tu-di, buông tay đến nhà người chẳng biết, sẻ quạ kêu vang giữa chòm cây«.


meanings:
① Quấy nhiễu. ||② Cong, chùng, như bất phu nạo 不膚撓 chẳng chùng da.


meanings:
① Gãi, cào: 抓耳撓腮 Gãi đầu gãi tai; 撓痒痒 Gãi ngứa; ② Cản trở, gây trở ngại: 受到阻撓 Gặp phải cản trở; ③ Cong, chùng: 不膚撓 Không chùng da. (Ngr) Khuất phục: 不屈不撓 Không chịu khuất phục; 百折不撓 Trăm lần bẻ cũng không cong, kiên cường bất khuất; ④ (văn) Quấy nhiễu.


meanings:
① Nhắc nhỏm, tỉnh thức, nghĩa là nhắc cho biết mà tỉnh lại. ||② Một âm là ti. Xé, gỡ. ||② Xát, như ti ma 撕摩 xoa xát.


meanings:
① Xé, gỡ: 把布撕成兩塊 Xé đôi miếng vải ra; 撕破 Xé rách; 撕破面子 Không nể nang chút nào; 撕打 Đánh nhau; 撕碎 xé vụn ra; ② Mua vải lẻ: 撕八尺布 Mua tám thước vải; ③ (văn) Xát: 撕摩 Xoa xát; ④ (văn) Nhắc nhỏm định thức dậy.


meanings:
① Bảo theo, như tỗn tiết 撙節 theo như lễ phép. ||② Nên đi. ||③ Cắt bớt đi, bẻ đi. ||④ Cùng nghĩa với chữ 蹲.


meanings:
① Tiết kiệm, dành dụm: 每月撙下一些錢 Mỗi tháng dành dụm một ít tiền; ② (văn) Gấp chạy mau, rảo theo; ③ (văn) Nén lại; ④ (văn) Cắt bớt đi, bẻ đi; ⑤ (văn) Như 蹲 (bộ 足).


meanings:
① Cầm, xoe, gảy, xéo, dẫm, cũng đọc là chữ niễn, ta quen đọc chữ nhiên.


meanings:
① Xe, bện, đánh, nắn, vê: 撚線 Xe chỉ; 撚條繩子 Bện thừng, đánh thừng; ② Ngắt lấy (bằng ngón tay): 園丁用手指撚去灌木的樹葉 Người làm vườn dùng ngón tay ngắt những chiếc lá của khóm cây; ③ Theo miết, bám sát; ④ Cuộn: 紙撚 Cuộn giấy; ⑤ Giặc Niệm (trong niên hiệu Hàm Phong, đời Thanh); ⑥ (văn) Đẹp: 衣服兒忒撚 Quần áo rất đẹp (Tây sương kí).


meanings:
Xoắn, vặn, xe, xoe, chơi nghịch (vật gì).


meanings:
① Vung (gươm...); ② Khiêm tốn, nhún nhường.


meanings:
① Khua, đánh, như tràng chung 撞鐘 đánh chuông. ||② Xung đột.


meanings:
① Đánh, gõ, khua: 撞鐘 Đánh (gõ) chuông; ② Đâm, đâm vào, xô vào, xông vào: 注意，別讓汽車撞了 Coi chừng, đừng để ô tô đâm phải; 三輪撞了人 Xe xích lô đâm vào người; 一開門，從外面撞進一個人來 Vừa mở cửa thì ở ngoài có một người xông vào nhà; (Ngr) Gặp, bắt gặp, trông thấy: 正在他出逃的時候，被我撞見了 Giữa lúc nó chạy trốn thì bị tôi bắt gặp (trông thấy).


meanings:
① Uốn lên, cong lên, như thiệt kiệu bất năng hạ 舌撟不能下 lưỡi cong lên không xuống được. ||② Một âm là kiểu. Nắn cho ngay. ||③ Lại một âm là kiều. Duỗi ra.


meanings:
(văn) ① Uốn lên, cong lên, ngẩng lên, nâng lên: 舌撟不能下 Lưỡi cong lên không xuống được; ② Làm cho cong, uốn cong; ③ Đặt cho ngay, nắn sửa lại cho ngay (cho đúng): 寡人慾撟邪防非 Quả nhân muốn sửa lại điều bậy và phòng sự sai lầm (Hán thư); ④ Truyền giả (mệnh lệnh) (như 矯, bộ 矢); ⑤ Làm cho tan nát; ⑥ Mạnh mẽ.


meanings:
① Ðạn đạn 撣撣 răn bảo, cảnh cáo cho biết mà răn phòng. ||② Phẩy, quét. ||③ Nâng giữ. ||④ Cùng nghĩa với chữ đạn 襌. ||⑤ Một âm là đàn. Ðánh, va phải. ||⑥ Tên nước.


meanings:
① Phủi, phẩy (bụi): 撣衣服 Phủi bụi trên quần áo; ② Khăn lau bụi; ③ (văn) Nâng giữ; ④ (văn) Như 禪 (bộ 示).


meanings:
(văn) ① Đánh, va phải; ② [Dàn] Tên nước (thời xưa).


meanings:
① Rút (ra khỏi), rút lui: 邊打邊撤 Vừa đánh vừa rút lui; ② Bãi bỏ, cách, cất (chức), (dọn) dẹp: 撤他的職 Cách chức nó; 把這些碗筷撤了 Dẹp chén đũa này đi.


meanings:
① Trừ sạch, đánh tan, như bát khai vân vụ 撥開雲霧 trừ sạch mây mù. ||② Chuyển, xoay lại, như bát loạn phản chánh 撥亂反正 dẹp loạn chuyển lại chánh. ||③ Phát ra, như chi bát 支撥 chi phát ra. ||④ Khêu, bới, như khiêu bát 挑撥 khiêu gợi, bát thuyền 撥船 bơi thuyền, v.v. ||⑤ Gảy đàn. ||⑥ Cái móng tay giả để gảy đàn. ||⑦ Cung lật trái lại. ||⑧ Tốc lên.


meanings:
① Khêu, cạy, nạy, quay, vặn, nhể, lể: 撥燈 Khêu (bấc) đèn; 撥門 Cạy cửa, nạy cửa; 撥電話 Quay điện thoại; 撥鐘 Vặn kim đồng hồ; 拿針把手上的刺撥出來 Lấy kim nhể (lễ) cái gai trên tay ra; ② Bỏ ra, đưa ra, rút ra, chỉ ra, phát cho, cấp cho.【撥款】 bát khoản [bokuăn] a. Chi một khoản tiền, bỏ ra một số tiền, cấp kinh phí, chi ngân sách, chuẩn chi: 撥款委員會 Ủy ban chuẩn chi; b. Khoản tiền chi, ngân sách chi, kinh phí: 軍事撥款 Ngân sách quân sự; 預算的支出部分是國家的撥款 Phần chi của ngân sách là khoản chi của nhà nước; ③ Quay, quay hướng, xoay lại, chuyển lại, xoay chuyển: 撥轉馬頭 Quay đầu ngựa lại, quay ngựa; 撥亂反正 Chuyển loạn thành chánh; ④ (văn) Trừ sạch, đánh tan: 撥開雲霧 Trừ sạch mây mù; ⑤ (văn) Gảy đàn; ⑥ (văn) Tốc lên; ⑦ (văn) Miếng gảy đàn, phím đàn, miếng khảy (thường làm bằng móng tay giả); ⑧ Tốp, toán, đám, nhóm, đợt: 分成兩撥兒進入會場 Chia làm hai tốp đi vào hội trường.


meanings:
Hình dung chí khí rất cao, chí khí ngất trời. Tiết Thị Nghiệp Hải Tịnh Thiền sư trong MBTL q. trung: »男 子 大 丈 夫、 負 一 片 撥 天 志 氣、舍 塵 勞、離 愛 网、出 叢 林、入 保 社、單 單 爲 一 段 生 死 無 常 极 大 事。 – Bậc đại trượng phu mang một chí khí ngất trời, bỏ trần lao, lìa lưới ái, ra khỏi tùng lâm, vào bảo xã, chỉ vì một việc rất lớn là sinh tử vô thường«.


meanings:
Vạch lửa tìm bọt nước. Dụ cho việc làm điên đảo hoang đường. Tiết Tư Không Bản Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 2 ghi: »道 性 如 虛 空、 虛 空 何 所 修？ 遍 觀 修 道 者、 撥 火 覓 浮 漚。 – Bản tính của đạo như hư không, hư không cần gì tu? Xem khắp kẻ tu hành đạo pháp thì họ chẳng khác nào kẻ vạch lửa tìm bọt nước vậy«.


meanings:
Phủ định lí thuyết nhân quả báo ứng. Phật giáo cho rằng đây là một loại tà kiến; nhà thiền cho lí thuyết nhân quả báo ứng chỉ là giáo thuyết thích ứng với cơ nghi nhất thời, pháp môn phương tiện của Phật, chứ không phải pháp môn căn bản triệt ngộ. Nhưng nếu chấp cố định không nhân quả thì cũng bị xem là chấp trước vọng tâm. Bài tháp minh của Phụ Cát Tất trong MANL q. cuối ghi: »承 虛 接 響。 錯 認 話 頭。 撥 無 因 果。 生 大 我 慢。卻 墮 邪 見。 – Tiếp lấy sự lí hư huyễn chẳng thật, lầm nhận thoại đầu, phủ định lí thuyết nhân quả báo ứng, sinh đại ngã mạn, lại rơi vào tà kiến«.


vietnamese:
bát vô đệ bát thức cập nhất thiết pháp bất ưng đạo lí <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Bát mi kích mục. Vén lông mày, là cách thị cơ trong nhà Thiền, là động thái ngữ khi ứng cơ của thiền tăng. Tiết Long Quang Hoà thượng trong TĐT q. 12 ghi: »問： 古 人 因 星 得 悟、 意 作 麼 生？ 師 以 手 撥 開 眉。 – Hỏi: Người xưa thấy sao được ngộ, là ý làm sao? Sư lấy tay vén lông mày«.


meanings:
Còn gọi: Bát thảo tham huyền. Nghĩa đen chỉ cho việc vạch cỏ đón gió. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho việc trừ dẹp cỏ hoang vô minh, ngưỡng vọng huyền phong của Phật Tổ. Nghĩa là đoạn trừ vọng tưởng, tham cứu đến chỗ huyền diệu. Động Sơn ngữ lục (Đại 47, 507 trung) ghi: »此 去 澧 陵 攸 縣、 石 室 相 連、有 雲 巖 道 人、若 能 撥 草 瞻 風、必 爲 子 之 所 重。 – Từ đây đến Lễ Lăng ở huyện Du, nơi các thất đá liền nhau có một đạo nhân tên Vân Nham. Nếu ngươi có khả năng đoạn trừ vọng tưởng, tham cứu đến chỗ huyền diệu, chắc chắn sẽ được ông ta quý trọng«.


meanings:
Một khi được thiền sư khải phát (khêu gợi), người học lập tức lãnh hội. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong DTNL q. 3 ghi: »你 若 是 箇 銅 頭 鉄 額 漢、撥 著 便 轉、 如 師 子 兒 向 萬 仞 悬 崖、一 拶 便 解 翻 身、哮 吼 一 聲、 百 獸 腦 裂、始 有 少 分 衲 僧 氣 概。 – Nếu ngươi là hạng căn cơ linh lợi, một khi được khải phát lập tức lãnh hội, như sư tử bên vực thẳm muôn trượng, bị bức bách liền biết phóng mình, rống lên một tiếng, trăm thú đều nhức óc, mới có chút ít khí khái của nạp tăng«.


meanings:
① Vơ lấy. ||② Khêu chọc, như liêu chiến 撩戰 khêu chiến, cũng đọc là chữ liệu.


meanings:
① Vén: 撩起簾子 Vén tấm rèm lên; 把頭髮撩上去 Vén mớ tóc lên; ② Vảy: 先撩些水然後再打掃 Vảy xong nước rồi sẽ quét; ③ (văn) Vơ lấy. Xem 撩 [liáo], 撂 [liào].


meanings:
Chọc (ghẹo), trêu (chọc): 春色撩人 Cảnh xuân trêu người. Xem 撩 [liao], 撂 [liào].


meanings:
Miêu tả tiếp cơ mẫn tiệp, lập tức lãnh hội. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »作 者 相 見、 一 拶 一 捺、 撩 起 便 行。 若 佇 思 停 機、 卒 摸 索 不 著。 – Thiền tăng tài giỏi gặp nhau, một khi bức bách lập tức lãnh hội. Nếu đứng chần chừ, rốt cuộc mò bắt chẳng được«.


meanings:
① Yên ủi, phủ dụ, như trấn phủ 鎮撫đóng quân để giữ cho dân được yên, chiêu phủ 招撫 chiêu tập các kẻ lưu tán phản loạn về yên phận làm ăn, v.v. ||② Vỗ về, như phủ dục 撫育 vỗ về nuôi nấng. ||③ Cầm, tuốt, vuốt, như phủ kiếm 撫劍 tuốt gươm. ||④ Một âm là mô. Cũng như chữ mô 摹.


meanings:
① Thăm hỏi, an ủi, phủ dụ: 撫問 Thăm hỏi, uỷ lạo; ② Vỗ về, nuôi nấng: 撫養 Nuôi dưỡng; ③ Xoa, thoa: 撫摩 Xoa bóp; ④ (văn) Cầm, tuốt, vuốt: 撫劍 Tuốt gươm; ⑤ (văn) Như 摹 [mó].


vietnamese:
mô châu tào sơn nguyên chứng thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
phủ châu tào sơn nguyên chứng thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Tào Sơn Đại Sư ngữ lục, Tào Sơn Bản Tịch Thiền sư ngữ lục, Tào Sơn Nguyên Chứng Thiền sư ngữ lục, Tào Sơn lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Tào Sơn Bản Tịch soạn vào đời Đường, Chỉ Nguyệt Huệ Ấn (Tăng nhân Nhật Bản) hiệu đính, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 526. Nội dung bao gồm: Hạnh nghiệp, Vấn đáp, Thị chúng ngữ yếu, và phần giải thích của Hạt Đạo Bản Nguyên (Đệ tử của Huệ Ấn) về: Động Sơn Ngũ vị hiển quyết, tụng từng vị một và phân biệt lựa chọn rồi chú thích. Ngũ vị chỉ quyết. Tứ chủng dị loại. Tam nhiên đăng v.v.


vietnamese:
phủ châu tào sơn bản tịch thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Ngữ lục, 2 quyển, do Tào Sơn Bản Tịch soạn vào đời Đường, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 922. Quyển thượng do Quách Ngưng Chi biên tập vào đời Minh, nội dung là Tào Sơn Bản Tịch Thiền sư ngữ lục rút ra từ Ngũ Gia ngữ lục. Quyển hạ do Nghi Mặc Huyền Khế (Tăng nhân Nhật Bản) biên tập, thu thập ngữ lục của Tào Sơn còn sót lại.


meanings:
① Cất lên, nâng lên; ② Cạy: 撬門 Cạy cửa; 把門撬開 Cạy cửa ra.


meanings:
① Gieo ra, vung ra, như bá chủng 播種 gieo hạt giống. ||② Làm lan rộng, như bá cáo 播告 bảo cho khắp mọi người đều biết. ||③ Trốn, như bá thiên 播遷 trốn đi ở chỗ khác. ||④ Ðuổi. ||⑤ Một âm là bả. Lay động.


meanings:
① Gieo, rải, tung, vung ra: 條播 Gieo hàng; 點播 Gieo hốc; ② Làm lan rộng, truyền, truyền đi: 傳播 Truyền bá; 廣播 Phát thanh; 廣播電台 Đài phát thanh; ③ (văn) Trốn: 播遷 Trốn đi nơi khác; ④ (văn) Đuổi.


meanings:
① Dúm, phép đong ngày xưa cứ đếm 256 hạt thóc gọi là một toát. ||② Dúm lấy, rút lại, như toát yếu 撮要 rút lấy các cái cốt yếu. ||③ Tụ họp.


meanings:
① (văn) Chụm lại, túm lại, chắp lại.【撮合】toát hợp [cuohe] Xe duyên, xe tơ, chắp nối; ② Vun, xúc, đánh đống lại: 撮成一堆 Vun thành một đống; 撮了一簸箕土 Xúc một ki đất; ③ (đph) Bốc: 撮藥 Bốc thuốc; ④ Tóm tắt, tóm lấy, rút lại, toát (yếu). 【撮要】toát yếu [cuoyào] Tóm tắt, trích yếu, toát yếu; ⑤ Toát (= 1/1000 thăng Trung Quốc); ⑥ (loại) Dúm, nhúm: 一撮鹽 Một dúm muối; 一小撮人 Một nhúm người. Xem 撮 [zuô].


meanings:
Dúm, chòm: 一撮兒黑毛 Một chòm lông đen. Xem 撮 [cuo].


meanings:
① Ðặt bày, sự. ||② Soạn, làm văn làm sách ghi chép các việc gọi là soạn, như soạn thuật 撰述 thuật việc theo trước làm thành bài thành sách, soạn trước 撰著 tự lấy ý mình làm thành văn, thành sách, v.v. ||③ Một âm là tuyển. Kén chọn. ||④ Lại một âm là chuyển. Cầm.


meanings:
① Viết, soạn: 撰稿 Viết bài; ② (văn) Sửa soạn, sắm sửa, cụ bị; ③ (văn) Cầm.


meanings:
（梵 Avadāna-śataka，藏 Gaṅ-po-la-sogs-paḥi rtogs-pa-brjod-pa brgya-pa）十卷。吳·支謙譯。又稱《百緣經》。收錄于《大正藏》第四册。系以百種事緣來說忝惡業果之事實。全書共分十品，即〈菩薩授記品〉、〈報應受供養品〉、〈授記辟支佛品〉、〈出生菩薩品〉、〈餓鬼品〉、〈諸天來下供養品〉、〈現化品〉、〈比丘尼品〉、〈聲聞品〉、〈諸緣品〉。每一品各有十緣，故總共有百緣。<#>其中，〈菩薩授記品〉收載發弘誓而得成佛懸記者之事緣；〈報應受供養品〉載釋尊宿世之業緣；〈授記辟支佛品〉載依善根功德而得辟支佛及成佛懸記者之事緣；〈出生菩薩品〉載釋尊之本生及劫賊得阿羅漢果之事緣；〈餓鬼品〉載依惡業受餓鬼果報者之事緣，〈諸天來下供養品〉載諸人鳥獸等生天之事緣，〈現化品〉載修理供養毗婆尸佛塔而得阿羅漢果之諸緣，〈比丘尼品〉載比丘尼及盜賊得阿羅漢果之諸緣，〈聲聞品〉載善業之人得阿羅漢果之諸緣，〈諸緣品〉主要記載惡業之人得阿羅漢果之諸緣。<#>本經之梵本，內容同樣有百緣，然若與漢譯本相較，則順序稍異，且有六緣不同。又，漢譯本卷末〈孫陀利端政緣〉中之拘那羅，漢譯本謂之爲波斯匿王之子，梵本則謂是阿育王之子。若依梵本之說，則前九十九緣皆佛在世之時人，唯孫陀利緣爲佛滅百年後之故事；關于此緣，西藏譯本與梵本相同。<#>［參考資料］　《法經錄》卷六；《大唐內典錄》卷二。<#>


meanings:
① Ðánh, dập tắt. ||② Ðánh trượng. ||③ Phẩy qua. ||④ Cái để đánh đập, như cầu phác 毬撲 cái raquette, cái vợt đánh bóng. ||⑤ Một âm là bạc. Cùng đánh nhau, đấu sức. ||⑥ Ðổ ngã.


meanings:
Đập vỡ, ngã xuống. Tiết Ngạc Châu Thù Du Hoà thượng trong NĐHN q. 4 ghi: »三 十 年 弄 馬 騎、 今 日 被 驢 子 撲。 – Cưỡi ngựa ba mươi năm, hôm nay bị ngã lừa«.


meanings:
① Đập, đánh sẽ (như 撲); ② Cái phốc (dùng để đánh người).


meanings:
① Lao vào, xông vào, xô vào, hắt vào, xộc tới, nhảy bổ vào, xông tới: 狗一邊叫一邊撲過來 Con chó vừa sủa vừa nhảy bổ tới; 燈蛾撲火 Con thiêu thân lao vào lửa; 熱氣撲臉 Hơi nóng hắt vào mặt; ② Đập, bắt, thoa, xoa, đánh thốc, phủi: 撲蝴蝶 Bắt bướm; 撲蒼蠅 Đập ruồi; 直撲敵人的據點 Đánh thốc vào vị trí quân địch; 撲翅膀 Đập (vỗ) cánh; 臉上撲了一層粉 Thoa lớp phấn trên mặt; 撲掉衣上的灰塵 Phủi bụi trên áo; ③ (văn) Đánh: 爲雷電所擊 Bị sét đánh (Hoài Nam tử); ④ (văn) Phấp phới, đu đưa.


meanings:
Đè mạnh, ấn, bấm: 撳電鈴 Bấm chuông (điện).


meanings:
① Ðánh, đánh bằng roi gọi là thát. ||② Nhanh chóng, mau mắn.


meanings:
(văn) ① Quật, quất, vụt, đánh (bằng roi hay gậy): 鞭撻 Quật, vụt, quất (bằng roi); ② (văn) Nhanh chóng, mau mắn.


meanings:
① Lay, như nói những người không biết tự lường sức mình gọi là thanh đình hám thạch trụ 蜻蜓撼石柱 chuồn chuồn lay cột đá.


meanings:
Lay, rung: 震撼天地 Rung chuyển trời đất; 蜻蜓撼石柱 Chuồn chuồn đòi lay cột đá.


meanings:
① Đánh (trống); ② Như 抓 [zhua]. Xem 撾 [wo].


meanings:
① Nhặt: 把鉛筆撿起來 Nhặt cây bút chì lên; ② Bắt được, nhặt được: 我丟一本書，你撿到嗎？ Tôi mất một quyển sách, anh có bắt được không?


meanings:
① Ôm, cầm. ||② Giữ, như ủng hộ 擁護 xúm theo hộ vệ. ||③ Một âm là ung. Bưng che.


meanings:
① Ôm, ẵm; ② Quây, vây, vây quanh: 孩子們擁著老師走出來 Các em vây quanh thầy giáo cùng đi ra; ③ Giữ, ủng hộ: 民擁軍 Nhân dân ủng hộ bộ đội; ④ Chen: 大家都擁到前邊去 Mọi người đều chen lấn đằng trước; ⑤ (văn) Bưng che.


meanings:
① Ðâm, nghiền. ||② Một âm là luỵ. Ðánh, như lụy cổ 擂鼓 đánh trống. ||③ Ném đá, lăn đá từ trên cao xuống.


meanings:
Thoi, đấm, thụi: 擂了一拳 Thoi cho một cái, đấm cho một quả. Xem 擂 [léi], [lèi].


meanings:
Đâm, giã, nghiền, tán: 擂鉢 Cối tán. Xem 擂 [lei], [lèi].


meanings:
① Đánh: 擂鼓 Đánh trống; ② Võ đài: 打擂 Đấu võ; ③ (văn) Ném đá, lăn đá xuống. Xem 擂 [lei], [léi].


meanings:
① Bắt được, lấy được, như lỗ lược 擄掠 cướp được.


meanings:
① Bắt được, lấy được.【擄掠】lỗ lược [lưlđè] Bắt và cướp giật: 姦淫擄掠 Cưỡng hiếp cướp của; ② Bắt cóc: 擄人勒贖 Bắt cóc tống tiền.


meanings:
① Chuyên, như thiện quyền 擅權 chuyên quyền. ||② Chiếm cứ, như thiện lợi 擅利 chiếm lấy lợi riêng.


meanings:
① Tự tiện, tự ý, chuyên: 擅作主張 Tự tiện quyết định (một việc gì); 擅權 Chuyên quyền; ② Giỏi về, sở trường, sành: 不擅辭令 Không giỏi việc nói năng (giao thiệp); ③ (văn) Chiếm lấy: 擅利 Chiếm lấy lợi riêng.


meanings:
select (the good part); to choose; to pick out


meanings:
① Chọn, như trạch lân 擇鄰 chọn láng giềng. ||② Khác, phân biệt.


meanings:
Chọn: 擇友 Chọn bạn; 擇其善者而從之 Chọn cái tốt của người đó mà làm theo (Luận ngữ); 兩者任擇其一 Có hai chọn lấy một. Xem 擇 [zhái].


meanings:
① Gỡ, tháo gỡ: 把線擇開 Gỡ chỉ ra; ② Khác lạ. Xem 擇 [zé].


meanings:
annihilation of defilements through the power of analysis


meanings:
（梵 pratisaṃkhyā-nirodha，藏 so-sor-brtags-paḥi ḥgog-pa）謂依智慧之簡擇力使煩惱止滅。又作數滅、智緣滅。七十五法之一，百法之一。‘擇’，意指正確辨別判斷諸法的洞察力，即無漏之智慧；‘滅’，謂斷離煩惱之束縛。亦即依‘擇’（智慧之簡擇力）以除滅煩惱，故稱爲擇滅。因此，擇滅亦意味修行的結果──無煩惱之開悟狀態，也就是依智慧之簡擇力而得的滅諦（涅槃）。系無爲法之一種。<#>《大毗婆沙論》卷三十一、《俱舍論》卷一等，謂以慧揀擇四聖諦之理而斷煩惱時，諸有漏法即離系縛，故稱此得離系爲擇滅。如《俱舍論》雲（大正29·1c）︰‘擇滅即以離系爲性。諸有漏法遠離系縛，證得解脫，名爲擇滅。擇謂簡擇，即慧差別，各別簡擇四聖諦故，擇力所得滅，名爲擇滅。如牛所駕車，名曰牛車，略去中言故作是說。’<#>蓋凡夫自無始以來即有煩惱，故一切有漏法皆爲煩惱所系縛。今依智慧之擇力而斷煩惱時，彼有漏法即離系縛，故稱之爲滅；于彼滅得離系，即證得解脫。《大毗婆沙論》卷三十一雲（大正27·163a）︰<#>‘諸有漏法無始時來煩惱所系，不得解脫。若斷煩惱，彼離系故，便得解脫。如人被縛後解脫時，人名解脫，非謂繩等。既于所系證得解脫，故外物中亦得解脫。’<#>關于擇滅之一體多體，《大毗婆沙論》卷三十一列舉一物、二物、五物、十一物、三十五物、八十九物等諸說後，評曰（大正27·162a）︰‘應作是說，隨有漏法有爾所體，擇滅亦爾。隨所系事體，有爾所離系，亦有爾所體故。’意即一切有漏法一一皆爲煩惱所系縛，而離系則名爲擇滅，故擇滅之數量等于所系縛之有漏法之數量。<#>依說一切有部所說，擇滅屬常住實有，在三性之中屬于善性；但是經部等派則以擇滅爲假立而非實有，其對擇滅之解釋也與上述所說大爲不同。《俱舍論》卷六雲（大正29·34a）︰<#>‘此法自性實有離言。唯諸聖者各別內證。但可方便總相說言是善是常，別有實物名爲擇滅，亦名離系。經部師說︰一切無爲皆非實有，如色受等別有實物，此所無故。（中略）余部師說︰由慧功能隨眠不生名爲擇滅。’<#>《成唯識論》卷十謂擇滅有二（大正31·55c）︰<#>‘(一)滅縛得，謂斷感生煩惱得者。(二)滅障得，謂斷餘障而證得者。故四圓寂諸無爲中，初一即真如，後三皆擇滅。’<#>此中，滅縛得，指斷煩惱障而得的擇滅。滅障得，指斷非縛之所知障等而得的擇滅。在性淨、有餘、無餘、無住處等四種涅槃中，性淨涅槃是真如，不屬于擇滅，餘三涅槃總攝爲擇滅。就中，無住處涅槃其體雖亦爲真如，但系依真擇力滅餘障而證得，故屬于擇滅。真如與擇滅的區別在于擇滅是施設有而非實有。<#>◎附︰〈非擇滅〉（編譯組）<#>‘非擇滅’系梵語apratisaṃkhyā-nirod-ha，藏語so-sor-brtags-pa ma-yin-pah!i h!gog-pa之漢譯。又稱非數滅、非智緣滅。七十五法之一，百法之一，無爲法之一種。爲‘擇滅’之相反詞，指‘非擇’之‘滅’。即不經過思擇（正確的觀察力）而某種存在仍能滅絕。亦即不依靠‘擇力’（智慧）而得之‘滅’。由于缺乏能生諸法之緣，煩惱因而不生，此即爲‘非擇滅’。緣闕，則‘法’自然不生，幷非依思擇力，故雲‘非擇滅’。<#>此外，‘本來清淨之真如’也是‘非擇滅’。因爲此種真如，幷不是透過智慧力（擇力）斷除障害之後始告出現的。<#>《入阿毗達磨論》卷下雲（大正28·989a）︰<#>‘非擇滅者，謂有別法畢竟障礙未來法生。但由闕緣非由擇得。如眼與意，專一色時，餘色聲香味觸等，謝緣彼境界五識身等。由得此滅，能永障故，住未來世畢竟不生。緣闕亦由此滅勢力，故非擇滅决定實有。如世尊說︰若于爾時，樂受現前，二受便滅。彼言滅者，除此是何？定非無常及擇滅故。又契經說︰苾芻當知，若得預流，已盡地獄，已盡鬼界，已盡傍生。此言盡者，是非擇滅。爾時異熟法，未得擇滅故。’<#>［參考資料］　《品類足論》卷一；《大毗婆沙論》卷三十二；《雜阿毗曇心論》卷九；《大智度論》卷四十二；《瑜伽師地論》卷三；《顯揚聖教論》卷一、卷十八；《順正理論》卷一；《異部宗輪論》；《彰所知論》卷下〈無爲法品〉；《大乘義章》卷二。<#>


meanings:
6224梵語 pratisaṃkhyā-nirodha，巴利語 patisaṅkhā-nirodha。又作數滅、智緣滅。俱舍七十五法之一，唯識百法之一。為無為法之一種，涅槃之異名。即以智慧之簡擇力（正確之判斷力）而得之滅諦涅槃。滅，乃滅除生死（迷之生存），而使心平和之境地；至此擇滅之境界，斷離煩惱繫縛，永不輪迴。　據大毘婆沙論卷三十一、俱舍論卷一等載，以慧揀擇四聖諦之理而斷除煩惱時，諸有漏法即脫離繫縛，此離繫即稱為擇滅。蓋凡夫自無始以來即有煩惱，彼一切之有漏法皆為煩惱所繫縛；若經由慧力揀擇而斷除煩惱，其時，彼有漏法即能脫離繫縛，故謂之滅，而於「滅」之中獲得離繫，證得解脫。又一切有漏法一一皆為煩惱繫縛，而擇滅即是離繫之名，故擇滅之種類與所繫縛之有漏法之種類相同。所謂斷、離、滅三界，皆以擇滅為其體。依小乘之說，斷界，指斷煩惱（特指九結之中，貪以外之瞋等八結）而得擇滅；離界，指離繫縛（特指貪結）而得擇滅；滅界，指斷滅生死（特指與煩惱有密接不離關係之諸事象，即煩惱之所隨增事）而得擇滅。　擇滅乃無為法，說一切有部以之為三無為之一，唯識宗則以之為六無為之一。又於說一切有部中，認為擇滅為常住實有之法，攝屬於三性中之「善」；於經部等，則以之為假立，而其解釋亦與前述大有所異。依俱舍論卷六載，經部等認為由揀擇力而隨眠不生，名為擇滅。成唯識論卷十舉出二種擇滅，其中，「滅縛得」係斷除煩惱障所得之擇滅；「滅障得」則為斷除所知障等所得之擇滅。　又於性淨、有餘、無餘、無住處等四種涅槃中，性淨涅槃（即真如）非攝於擇滅，其餘三者則總攝於擇滅之中；三者之中，無住處涅槃，其體雖亦為真如，但乃須由真實之擇力滅除餘障而證得，故攝屬於擇滅。而真如與擇滅之區別，在於擇滅為施設有而非實有者。〔品類足論卷一、大毘婆沙論卷三十二、雜阿毘曇心論卷九、大智度論卷四十二、成唯識論卷一、瑜伽師地論卷三、顯揚聖教論卷一、卷十八、入阿毘達磨論卷下、順正理論卷一、大乘義章卷二、俱舍論光記卷一、卷六、成唯識論述記卷二末、卷十末〕（參閱「五縛」1204）


meanings:
destruction of defilements through the wisdom of awakening


vietnamese:
trạch diệt phi trạch diệt vô thường diệt tam chủng sai biệt <pttđ>


meanings:
Đánh, đấm. Tiết Khung Long Trí Viên Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂： 福 臻 不 說 禪、 無 事 日 高 眠。 有 問 祖 師 意、 連 擉 兩 三 拳。 大 眾 且 道、 爲 甚 麼 如 此？ 不 合 惱 亂 山 僧 睡。 – Sư thượng đường nói: Phúc Trăn (pháp hiệu của Trí Viên) không nói thiền, vô sự dậy trễ tràng. Ai hỏi Tổ sư ý, bị đấm ba thoi liền. Thử hỏi đại chúng vì sao như thế? Vì chẳng nên quấy rầy giấc ngủ của sơn tăng!«.


meanings:
① Ðánh, như kích cổ 擊鼓 đánh trống. ||② Công kích, như truy kích 追擊 đuổi theo mà đánh, tập kích 襲擊 đánh lén, v.v. ||③ Chạm biết, như mục kích 目擊 chính mắt trông thấy.


meanings:
① Đánh, đập: 擊鼓 Đánh trống; 擊一猛掌 Đập mạnh một cái; ② Công kích, đánh bằng võ khí: 聲東擊西 Dương đông kích tây; ③ Va, va chạm nhau, vỗ: 波浪擊岸 Sóng vỗ bờ; ④ Đập vào: 目擊 Đập vào mắt, mục kích, trông thấy tận mắt.


meanings:
Lửa nháng. Lửa này do đập 2 viên đá vào nhau chỉ lóe lên rồi mất rất nhanh. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho trong khoảng thời gian rất ngắn (sát-na) diệt được tư lự phân biệt, tức chỉ cho người căn cơ rất lanh lợi. Tắc 5, Bích Nham lục (Đại 48, 145 trung) ghi: »牛 頭 沒 （閃 電 相 似、 蹉 過 了 也）。馬 頭 回 （如 擊 石 火）。 曹 溪 鏡 裏 絕 塵 埃 。 – Đầu trâu mất (Dường như điện chớp, trượt qua mất rồi). Đầu ngựa về (Như lửa nháng), gương Tào Khê trong suốt chẳng nhơ«.


meanings:
Còn gọi: Phật Quả Kích Tiết lục, Viên Ngộ Kích Tiết lục. Lục, 2 quyển, do Tuyết Đậu Trọng Hiển niêm cổ vào đời Tống, Viên Ngộ Khắc Cần kích tiết, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 449. Nội dung chính là Viên Ngộ bình xướng về 100 cổ tắc đã được Tuyết Đậu Trọng Hiển niêm đề trước đó, hình thức của nó giống như Bích Nham lục. Chỗ gọi rằng Kích Tiết, tức nói đối lại với Niêm Cổ, nghĩa là trong lúc kích tiết (gõ nhịp) thì khiến cho người ta bất giác múa tay huơ chân.


meanings:
Khải phát, giáo dục. Hoằng Nhẫn truyện trong TCTT q. 8 ghi: »(道 信 禪 師) 具 告 所 親, 喻 之 出 家 。 父 母 忻 然, 乃 曰 ﹕ 禪 師 佛 法 大 龍, 光 被 遠 邇, 輜 門 俊 秀, 歸 者 如 雲 。 豈 伊 （ 指 少 年 弘 忍 ） 小 呆, 那 堪 擊 訓 ？ 若 垂 虛 受, 固 無 留 吝 。– Thiền sư Đạo Tín bày tỏ với cha mẹ sư xin cho xuất gia. Cha mẹ sư vui mừng nói: Thiền sư Phật pháp cao thâm, tiếng tăm khắp gần xa, là bậc tuấn tú trong cửa thiền, người quy y nhiều vô số. Con tôi (chỉ Hoằng Nhẫn lúc thiếu niên) còn nhỏ dại ngu si chắc khó giáo dục? Nếu ngài xót thương thu nhận thì cố nhiên chúng tôi không tiếc rẻ giữ lại«.


meanings:
① Bình đáng 摒擋 thu nhặt, tục mượn làm chữ đảng 攩 ngăn cản, như: đảng giá 擋駕 từ khách không tiếp.


meanings:
① Cản, chặn, gàn, ngăn (như 攩): 水來土擋 Nước đến thì be bờ (ngăn lại); ② Che, chắn: 拿扇擋太陽 Lấy quạt che ánh nắng; 擋路 Chắn đường; ③ Tấm chắn, màn che: 爐擋兒 Tấm chắn lò; 窗擋子 Màn che cửa sổ; ④ Số (ô tô): 換擋 Sang số; 倒擋 Số lùi.


meanings:
① Cầm, giữ, như [b]thao khoán 操券 cầm khoán. ||② Giữ gìn, như thao trì 操持, thao thủ 操守 đều nghĩa là giữ gìn đức hạnh cả. ||③ Nói, như thao ngô âm 操吳音 nói tiếng xứ Ngô. ||④ Tập, như thao diễn 操演 tập trận. ||⑤ Một âm là tháo. Chí, như tiết tháo 節操 chí tiết. Phàm dùng về danh từ đều gọi là chữ tháo cả. ||⑥ Khúc đàn, như quy sơn tháo 龜山操 khu đàn quy sơn.


meanings:
① Cầm, nắm, giữ: 操刀 Cầm dao; 大權操於別人之手 Quyền hành nắm trong tay người khác; ② Điều khiển, thao tác: 操舟 Chèo thuyền; ③ Làm: 操副業 Làm nghề phụ; 操醫生業 Làm nghề thầy thuốc; ④ Nói: 操南音 Nói giọng Nam; ⑤ Tập, luyện tập, thể dục: 早操 Thể dục buổi sáng; ⑥ (văn) Sự gìn giữ (phẩm chất, tiết tháo): 慾觀隱者之操 Muốn xem sự gìn giữ phẩm hạnh của người ở ẩn (Vương Sung: Luận hoành); ⑦ Đức hạnh, tiết tháo: 守操 Giữ gìn tiết tháo trong sạch; 湯之客田甲，雖賈人，有賢操 Khách của Thang là Điền Giáp tuy là người buôn bán nhưng có phẩm hạnh tốt (Sử kí: Trương Thang truyện); ⑧ (văn) Tên khúc đàn: 箕子操 Khúc đàn Cơ tử.


meanings:
Hành vi, phẩm hạnh. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 3 ghi: »有 等 禪 人、 言 在 飛 龍 之 前、 行 在 跋 鱉 之 後、 却 謂 我 宗 門 下、 只 重 見 地、 不 重 操 履。 – Có một bọn tu thiền, lời nói ở trên mây xanh còn việc làm thì ở dưới đất, lại bảo rằng trong tông môn của ta chỉ trọng kiến giải chứ chẳng trọng hành vi«.


meanings:
Cử chỉ, hành vi. Tiết Huệ Khả Thiền sư trong TĐT q. 2 ghi: »二 祖 碩 學、 操 爲 堅 礭。 – Nhị Tổ là bậc học rộng, hành vi cương quyết«.


meanings:
Hành động ứng cơ tiếp vật, vận dụng cơ duyên. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong DTNL q. 3 ghi: »你 若 有 這 箇 操 略、 管 取 諸 佛 諸 祖、 向 你 面 前 納 欵 有 分、 就 你 手 裏 乞 命 無 由。 – Nếu ngươi có hành động ứng cơ tiếp vật, bảo đảm chư Phật chư Tổ nộp tiền cho ngươi, bằng mọi cách đến trong tay ngươi xin ngươi tha mạng«.


meanings:
Vác, nâng lên, nhấc lên, nhắc lên, giơ lên: 雙手擎杯 Hai tay nâng cốc; 衆擎易舉 Đông tay hay việc.


meanings:
Đưa nắm tay, giơ ngón tay lên. Đây là động tác thường thấy trong nhà thiền khi thị cơ, ứng cơ. Chỉ chung cho sự lập bày thiền cơ. Tiết Đáp Phán Lưu Kinh Thần cư sĩ trong NĐHN q. 16 ghi: »六 葉 既 敷、 千 花 競 秀。 分 宗 列 派、 各 有 門 庭。 故 或 瞬 目 揚 眉、 擎 拳 舉 指。 或 行 棒 行 喝、 豎 拂 拈 槌。 或 持 叉 張 弓、 輥 毬 舞 笏。 或 拽 石 般 土、 打 鼓 吹 毛。 或 一 默 一 言、 一 吁 一 笑。 乃 至 種 種 方 便、 皆 是 親 切 爲 人。 – Sáu cánh đã xoè, ngàn hoa thêm đẹp, phân chia tông phái, riêng có môn đình. Vì vậy, hoặc nhướng mày chớp mắt, đưa nắm tay giơ ngón tay lên, hoặc đánh hét, giơ chùy dựng phất hoặc cầm chĩa giương cung, ném banh múa hốt, hoặc khuân đá gánh đất, đánh trống thổi lông, hoặc lúc nói lúc nín, lúc than lúc cười, cho đến các thứ phương tiện, đều là thân thiết vì người«.


meanings:
(văn) Mặc: 擐甲執兵 Mặc áo giáp cầm binh khí.


meanings:
Bắt giữ: 生擒 Bắt sống; 罪犯當場被擒 Kẻ tội phạm bị bắt tại chỗ.


meanings:
① (đph) Gãi: 擓癢癢 Gãi chỗ ngứa; ② (đph) Khoác, đeo.


meanings:
① Vác, tự gánh lấy trách nhiệm gọi là đam nhậm 擔任. ||② Một âm là đảm. Cái đồ vác, một trăm cân tục gọi là nhất đảm 一擔.


meanings:
① Gánh: 擔水 Gánh nước; ② Gánh vác, đảm nhiệm, chịu (trách nhiệm): 把任務擔當起來 Gánh lấy nhiệm vụ. Xem 擔 [dàn].


meanings:
① Tạ (50 kilô-gam); ② Gánh: 貨郎擔 Gánh hàng rong. (Ngr) Gánh vác, gánh nặng, trách nhiệm: 重擔 Nhiệm vụ nặng nề; ③ (loại) Gánh: 一擔水 Một gánh nước; 兩擔稻子 Hai gánh thóc. Xem 擔 [dan].


meanings:
Vác Phật lê lết từng nhà. Chỉ tăng hành cước chưa ngộ đi đến các nơi tham học cầu Phật. Đây là lời nói hàm ý châm biếm. Bởi vì Thiền tông cho rằng »Tự Tâm là Phật« mà phần đông tăng sĩ lại chẳng ngộ lí này, bôn ba chạy tìm Phật ở các nơi. Tiết Trường Khánh Đại An Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »汝 諸 人 總 來 就 安 （安： 大 安 禪 師 自 稱）、 求 覓 甚 麼？ 若 欲 作 佛、 汝 自 是 佛。 擔 佛 傍 家 走、 如 渴 鹿 趁 陽 燄 相 似、 何 時 得 相 應 去！ – Các ngươi cùng đến với An (An: Thiền sư Đại An tự xưng) để tìm cái gì? Nếu muốn làm Phật thì các ngươi tự là Phật. Còn như vác Phật lê lết từng nhà, giống hệt như con nai khát đuổi theo sóng nắng, chừng nào mới được tương ưng!«.


meanings:
Đồ cố chấp. Chỉ người đàn ông lưng mang bảng cây. Gã chỉ thấy trước mắt mà chẳng thấy hai bên, nên Thiền tông thường dùng để tỉ dụ người có kiến giải thiên chấp, chẳng dung thông được toàn thể. Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 4 ghi: »新 到 參、 師 問： 甚 麼 處 來？ 曰： 南 方 來。 師 曰： 佛 法 盡 在 南 方、 汝 來 這 裡 作 甚 麼？ 曰： 佛 法 豈 有 南 北 耶？ 師 曰： 饒 汝 從 雪 峰、 雲 居 來、 祇 是 箇 擔 板 漢。 – Thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm hỏi vị tăng mới đến tham vấn rằng: Từ đâu đến? Đáp: Từ phương nam đến. Sư nói: Phật pháp đều ở tại phương nam, ông đến đây làm gì? Tăng nói: Phật pháp há có nam bắc sao! Sư bảo: Dù cho ông từ Tuyết Phong, Vân Cư đến, cũng chỉ là đồ cố chấp«.


meanings:
6226梵語 tāmbūla。即檳榔樹。屬棕櫚科。學名 Areca catechu L.。產於印度、中南半島、臺灣等地。其幹修長，無分枝，葉簇生於梢頭。果實呈球形，大如雞卵，稱檳榔子，於未熟之時採之，拌以蒟醬、石灰，咀嚼之，味澀而甘，具有興奮作用。據慈恩寺三藏傳卷三所載，玄奘大師初至中印度那爛陀寺時，日得擔步羅果百二十顆、檳榔子二十顆、豆蔻二十顆、龍腦香一兩、大人米一升等物之供養；由以上之記載，則擔步羅果又異於檳榔子。〔集異門足論卷四〕


meanings:
(1593-1673) Thiền tăng đời Thanh, họ Đường, tên Thái, tự Đại Lai, người xứ Tấn Ninh (nay thuộc tỉnh Vân Nam) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Trạm Nhiên, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tu Viên tập, Quyết Am tập, Niêm Hoa Tụng Bách Vận.


meanings:
Xúc tuyết lấp giếng. Tỷ dụ lời nói và việc làm chẳng hợp tình lí, ngu muội, luống công. Tiết Tịnh Nhân Kế Thành Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂、 舉 汾 陽 拈 拄 杖 示 眾 曰： 三 世 諸 佛 在 這 裡、 爲 汝 諸 人 無 孔 竅。 遂 走 向 山 僧 拄 杖 裡 去、 強 生 節 目。 師 曰： 汾 陽 與 麼 示 徒、 大 似 擔 雪 填 井、 傍 若 無 人。 山 僧 今 日 爲 汝 諸 人 出 氣。 – Sư thượng đường, cử công án Phần Dương giơ gậy dạy chúng: ›Ba đời chư Phật đều ở chỗ này, vì các ngươi không có mắt để thấy nên chạy đến cây gậy của sơn tăng. Vốn không có việc lại sinh ra lắm việc‹. Sư nói: Phần Dương dạy chúng thế ấy giống như xúc tuyết lấp giếng, không coi ai ra chi. Hôm nay sơn tăng (Kế Thành tự xưng) vì các ngươi mà trút nỗi bực tức«.


meanings:
① Vỗ bụng. Cũng đọc là chữ tịch. ||② Một âm là phích. Bẻ, bửa ra.


meanings:
① Bửa ra. ||② Một âm là bịch. Ngón tay cái. Ta thường gọi các người có tiếng hơn cả một đàn (bầy) là cự bịch 巨擘 là do ý ấy. Ta quen đọc là chữ phách cả.


meanings:
(văn) ① Ngón tay cái: 巨擘 Người có tài năng lỗi lạc. Xem 擘 [bai].


meanings:
Bẻ, cạy, bửa ra: 擘老玉米 Bẻ ngô; 把這個蛤蜊開 Cạy con sò này ra. Xem 擘 [bò].


meanings:
① Nương cậy. ||② Chứng cứ. ||③ Cứ nhè, như cứ lí lực tranh 據理力爭 cứ nhè lẽ phải mà hết sức tranh. ||④ Chiếm cứ, như cứ vi kỉ hữu 據為己有 chiếm cứ làm của mình, hiết cứ 竊據 chiếm cứ một phương, v.v. ||⑤ Chống giữ.


meanings:
① Chiếm, chiếm cứ: 據爲己有 Chiếm làm của mình; ② Dựa vào: 據險固守 Dựa vào chỗ hiểm yếu để cố thủ; ③ Theo, căn cứ: 據我的意兒 Theo ý tôi; 據以上所述 Căn cứ tình hình nói trên; ④ Bằng chứng, chứng cớ: 無憑無據 Không có chứng cớ gì cả; 立字爲據 Viết giấy để làm bằng.


meanings:
Đây là thúc lược ngữ (lời nói lược bớt), có nghĩa là »Cứ theo tình hình này thì phải…«. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »又 問 第 三 人。 適 來 兩 箇 敗 闕 了 也。 爾 堪 作 箇 什 麼。 僧 擬 議。 師 便 喝 云。 過 者 邊。 乃 云。 據 合 一 時 埋 卻。 且 念 遠 來。 參 堂 去。 – Lại hỏi người thứ ba: Hai người vừa rồi bị thất bại, còn ngươi thì thế nào? Tăng do dự, sư liền hét rồi bảo: Qua bên này! Lại nói: Cứ theo tình hình này thì phải chôn vùi ngay một lúc, nhưng nghĩ lại ngươi từ xa đến, thôi thì hãy về tham đường đi!«.


meanings:
Theo các dữ kiện mà kết thúc công án. Phần lời bình của tắc 1 trong Bích Nham lục (Vạn Tục 117, 119 thượng) ghi: »大 凡 頌 古 只 是 繞 路 禪、 拈 古 大 綱 據 欵 結 案 而 已。 – Nói chung tụng cổ chỉ giảng về thiền một cách loanh quanh, còn niêm cổ đại khái là theo các dữ kiện để kết thúc công án mà thôi«.


meanings:
① Gạt, đẩy. ||② Bài tễ 排擠 đè lấn, cũng đọc là chữ tê.


meanings:
① Bóp, nặn: 擠牙膏 Nặn thuốc đánh răng; ② Vắt: 擠牛奶 Vắt sữa bò; ③ Chật: 房子太擠 Nhà chật quá; ④ Chen, lách: 人這樣多，擠得過去嗎？ Người đông thế này, có chen qua được không?; ⑤ Dồn lại: 事情全擠在一塊兒了 Công việc bị dồn lại một chỗ; 擠做一團 Dồn thành một đống; ⑥ (văn) Gạt, đẩy: 排擠 Đè lấn.


meanings:
① Nâng cao, khiêng, hai người cùng nâng đồ gì lên cũng gọi là đài. ||② Ðài giá 擡價 giá cao, lên giá.


meanings:
① Ngửng, ngẩng, ngểnh, ngóc: 擡起頭來 Ngửng đầu lên; ② Nhấc, nâng: 擡高價格 Nâng cao giá hàng; ③ Khiêng: 把桌子擡過來 Khiêng chiếc bàn sang đây.


meanings:
① Cất lên, nhấc lên. Kẻ đang ở ngôi dưới cất cho lên trên gọi là trạc. ||② Bỏ đi.


meanings:
(văn) ① Nhổ: 擢髮 Nhổ tóc; ② Đề bạt, cất lên, nhắc lên, cất nhắc, chọn: 擢之於群衆之中 Cất nhắc (chọn) từ trong quần chúng; ③ (văn) Bỏ đi.


meanings:
① Giã, đâm, như đảo y 擣衣 đập áo. ||② Công kích. ||③ Cùng nghĩa với chữ đảo 搗.


meanings:
① Lau, chùi, đánh, xoa xát: 擦桌子 Lau bàn; 擦腳 Chùi chân; 擦皮鞋 Đánh giày; ② Sây, sây sát, trầy: 擦破了皮 Trầy cả da; ③ Sát: 擦着屋簷飛過 Bay sát mái hiên.


meanings:
lift up, to advance, to praise, to recommend, to elevate


meanings:
① (đph) Cho vào, để vào, nhét: 不知道把字典擩到哪裡了？ Chả biết để cuốn tự điển vào đâu nữa?; ② (văn) Lấy đồ vật; ③ (văn) Thấm ướt (như 濡, bộ 氵).


meanings:
① Ðè, nắn, bịt. Lấy một ngón tay ấn vào gọi là áp.


meanings:
① Nghĩ định, như nghĩ án 擬案 nghĩ định án như thế. ||② Làm phỏng theo, giống như, như nghĩ cổ 擬古 làm phỏng theo lối cổ.


meanings:
① Phác thảo, dự thảo, khởi thảo: 擬提綱 Phác thảo bản đề cương; 擬一個方案 Khởi thảo một phương án; ② Nghĩ, định, dự định: 擬于下月去安江 Dự định tháng tới sẽ đi An Giang; ③ Bắt chước, làm phỏng theo, giống như.


meanings:
Còn gọi: Nghĩ nghị, nghĩ nghĩ. Do dự, chần chừ. Tiết Thái Bình Huệ Cần Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師 室 中 以 木 骰 子 六 隻、 面 面 皆 書 么 字。 僧 纔 入、 師 擲 曰： 會 麼？ 僧 擬 不 擬、 師 即 打 出。 – Ở trong thất, sư dùng con xúc xắc 6 mặt, mỗi mặt đều viết chữ 么. Tăng vừa vào cửa, sư liền ném con xúc xắc ra, hỏi: Hiểu không? Tăng do dự, sư liền đánh rồi đuổi ra«.


meanings:
Thi ca biệt tập, 1 quyển, do Trung Phong Minh Bản soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Trung Phong quảng lục tập 17. Minh Bản phỏng theo Hàn Sơn Thi làm 100 bài thơ luật, trình bày về chỉ yếu tâm tính tham thiền, khải phát sơ tâm của người học.


vietnamese:
nghĩ tâm tức sai động niệm tức quai <tttđ>

meanings:
Vừa khởi suy nghĩ đắn đo là đã trái với thiền pháp. Lâm Tế ngữ lục ghi: »大 徳。 到 這 裏 學 人 著 力 處 不 通 風。 石 火 電 光 即 過 了 也。 學 人 若 眼 定 動。 即 沒 交 渉 。擬 心 即 差。 動 念 即 乖。 – Đại đức, đến đây là chỗ người học ra sức mà chẳng lộ tin tức, như đá nháng điện chớp mà còn vuột qua. Nếu người học do dự thì chẳng dính dáng. Vừa khởi suy nghĩ đắn đo là đã trái với thiền pháp«.


meanings:
① Cái cạm, để bắt các giống muông. ||② Một âm là oách. bắt lấy, nắm lấy. ||③ Lại một âm là hộ. Gỡ ra.


meanings:
(văn) ① Cái cạm (để bắt thú); ② Bắt lấy; ③ Gỡ ra.


meanings:
① Ruồng đuổi. ||② Một âm là thấn. Người giúp lễ cho chủ gọi là thấn 擯, người giúp lễ cho khách gọi là giới 介.


meanings:
① Đuổi, bỏ, loại, gạt, bài bác: 擯諸門外 Đuổi ra khỏi nhà; 擯而不用 Vứt bỏ không dùng; ② (văn) Người giúp lễ cho chủ nhà.


meanings:
6440梵語 pravrājana 或 nāśana，巴利語 pabbājana 或 nāsana。又作滅擯、驅擯、擯罰、驅出、驅遣、擯治驅遣、擯。此係對犯戒比丘、沙彌等出家眾處罰方法之一，即將其自教團逐放，不許其與僧眾共同起居。此相當於削除僧籍，故又稱擯籍。　關於被擯出之緣由，據十誦律卷二十一載，對於犯四波羅夷者，不得予其出家受具足戒，若授與之，應予滅擯。四分律卷十七隨擯沙彌戒條載，沙彌受眾僧呵責，猶不捨惡見者，當予滅擯。四分律卷三十四、卷三十五受戒犍度舉出犯比丘尼、賊心入道等十三難之人，不得予其出家受具足戒，若授與之，應予滅擯。又善見律毘婆沙卷十七亦載有比丘、沙彌滅擯之事緣。可知行擯出之懲罰，係為維護其他比丘及為保全僧伽之威德，而對犯重過之比丘、沙彌等之處罰。　一旦被擯出之比丘，不得授人大戒，不得受人依止，不得蓄沙彌，不得受衣鉢、臥具、坐具、洗足水、拭足等種種供養，此皆詳載於四分律卷四十四、十誦律卷五十六等。　擯出時有一定之羯磨作法，稱為擯出羯磨。毘尼母經卷二（大二四‧八○八上）：「擯出有二種羯磨，一永擯，二為調伏故擯。調伏者，未懺悔中間，及飲食、坐起、言語，一切僧法事皆不得同，是名擯出調伏羯磨；此人若剛強永無改悔，盡此一身不復得同僧事。」　據瑜伽師地論卷四十載，受驅擯者若屬權時驅擯，於後時還予以攝受；若為盡形壽驅擯，則終生不得與眾僧共住，不再予以攝受。可知擯出羯磨有盡形壽擯，及為調伏而行之一時擯兩種。其中，為調伏而擯出者，於彼懺悔後，即行解擯羯磨，令彼發得戒體，達到滅罪生善之目的。摩訶僧祇律卷二十六（大二二‧四三九上）：「作擯出羯磨者，應隨順行五事，比丘事乃至王事羯磨已，應安著僧伽藍邊住，隨順行五事，一一如法已，應與捨，是名捨擯。」　又十誦律卷三十一、毘尼母經卷五、四分律刪繁補闕行事鈔卷上之二等，列舉治罪法之七種羯磨，其中擯出、不見擯、不作擯、惡邪不除擯等四種即有關擯出之規定。此外，不與犯過、不受教誡者言談之懲罰，稱為默擯（梵 brahma-daṇḍa，又作梵檀）。〔雜阿含經卷三十二、中阿含卷三十教曇彌經、卷五十二優婆離經、增一阿含經卷三十七、五分律卷三、卷六、卷八、卷十七、十誦律卷四、卷十五、卷五十五、卷五十九、卷六十、摩訶僧祇律卷一、卷七、卷十八、卷二十四、善見律毘婆沙卷十三、瑜伽師地論卷二十五、卷七十、敕修百丈清規卷二肅眾條、卷三入龕條、禪林象器箋罪責門〕


meanings:
① Vắt, như ninh thủ cân 擦手巾 vắt cái khăn tay.


meanings:
Vắt, vặn, véo, kết: 擰衣服 Vắt quần áo; 大家擰成一股勁兒 Mọi người kết thành một khối; 擰了他一把 Véo nó một cái. Xem 擰 [nêng], [nìng].


meanings:
① Xoắn, vặn, bắt: 擰緊螺絲釘 Vặn (bắt) đinh vít cho chặt; ② (văn) Vắt: 擰手巾 Vắt cái khăn tay; ③ Lộn ngược: 他想說“小題大做”，說擰了說成“大題小做” Anh ấy muốn nói "chuyện nhỏ hoá ra chuyện to", nhưng nói ngược thành "chuyện to hoá ra chuyện nhỏ". Xem 擰 [níng], [nìng].


meanings:
(đph) Bướng bỉnh, cứng đầu, cứng cổ. Xem 擰 [níng], nêng].


meanings:
① Để, đặt, kê: 把箱子擱在屋裡 Để cái rương vào trong nhà; 把書擱下 Để sách xuống; ② Bỏ vào, cho: 再擱點兒鹽 Bỏ thêm ít muối; ③ Gác lại, kéo dài, ngâm: 這件事擱了好幾個月 Việc này bị gác mấy tháng nay rồi. Xem 擱 [gé].


meanings:
Chịu đựng: 擱不住這麼沉 Không chịu nặng nổi như vậy. Xem 擱 [ge].


meanings:
① Ném. ||② Cho, trong thơ từ thường hay dùng chữ trịch hạ 擲下 nghĩa là cho đồ gì. ||③ Chồm lên.


meanings:
Gieo, đổ: 擲色子 Đổ súc sắc; 孤注一擲 Đánh canh bạc cuối cùng, đánh bài liều. Xem 擲 [zhì].


meanings:
① Ném, phóng: 擲鐵餅 Ném đĩa; ② (văn) Chồm lên. Xem 擲 [zhi].


meanings:
① Mở rộng thêm ra như khoách sung 擴充 mở mang cho có vẻ rộng rãi hơn lên. Ta quen đọc là chữ khoáng.


meanings:
Khuếch đại, mở rộng, làm to ra.【擴大】khuếch đại [kuòdà] Mở rộng, tăng thêm: 擴大耕地面積 Mở rộng diện tích đất cày; 擴大會議 Phiên họp mở rộng.


meanings:
(văn) ① Hái xuống, lấy xuống, ngắt lấy, lẩy; ② Hứng đồ (bằng vạt áo).


meanings:
① Mở ra. ||② Bày, như bãi bố 擺布 bày đặt. ||③ Ðánh đồng đưa (buộc một quả cân nặng vào cái dây treo lên rồi đánh cho đi đi lại lại).


meanings:
① Bày, xếp, dàn, để, đặt, sắp đặt, trình bày: 把東西擺整齊 Sắp đặt đồ đạc cho ngăn nắp; 擺事實 Trình bày sự thật; 擺開陣勢 Dàn thành trận thế; ② Dọn ra: 擺飯 Dọn cơm; ③ Ra vẻ, lên mặt: 擺老資格 Lên mặt công thần; ④ Đánh đòng đưa, lắc đi lắc lại: 搖擺 Lung lay, dao động; 大搖大擺 Nghênh ngang; ⑤ Quả lắc, con lắc: 鐘擺 Quả lắc đồng hồ; ⑥ Gấu: 下擺 Gấu áo.


meanings:
① Ðẩu tẩu 抖擻 phấn chấn, như tinh thần đẩu tẩu 精神抖擻 tinh thần phấn chấn.


meanings:
(đph) Phấn chấn, phấn khởi: 抖擻精神 Tinh thần phấn khởi (hiên ngang). Xem 擻 [sòu].


meanings:
(đph) Thọc: 把爐子擻一擻 Thọc lò. Xem 擻 [sôu].


meanings:
① Quấy rối. ||② Nuôi cho thuần. ||③ Làm cho yên.


meanings:
① Quấy rối, quấy rầy: 騷擾 Quấy nhiễu, quấy rối gây loạn; 煩擾 Làm rầy, làm phiền; ② (văn) Nuôi cho thuần; ③ (văn) Làm cho yên.


meanings:
torment and vex; annoy and bring anxiety to


meanings:
① Gãi. ||② Ném. ||③ Một âm là thích. Khều lấy, ngoéo lấy.


meanings:
① Xúi giục; ② Phơi bày; ③ (văn) Gãi; ④ (văn) Ném; ⑤ (văn) Khều lấy, ngoèo lấy.


meanings:
① Vin, đứng ở dưới mà vin lên trên gọi là phàn. ||② Kết dâu gia, như phàn thân 攀親 nói nhún mình là hèn mà xin kết dâu gia với nơi cao quý. ||③ Kéo lại.


meanings:
① Leo, leo trèo, vin, níu lấy, nắm lấy: 攀樹 Leo cây; 攀上新的高峰 Leo (vươn) lên đỉnh cao mới; ② Chơi trèo, bám lấy, bấu víu, nhờ vả, xu phụ, xu nịnh: 高攀 Chơi trèo; ③ (văn) Kéo: 大婦抱兒哭，小婦攀車轓 Người đàn bà lớn ôm con khóc, người đàn bà trẻ kéo màn xe lại (Lí Thương Ẩn: Hành thứ tây giao tác).


meanings:
① Thư, hả, như sư ý 攄意 được hả dạ. ||② Vọt lên.


meanings:
(văn) ① Giãi bày, bày tỏ. (Ngr) Thư, hả: 攄意 Hả lòng, hả dạ; ② Vọt lên.


meanings:
① Đuổi: 快把雞從菜園子裏攆出去！ Mau đuổi gà ra khỏi vườn đi; ② (đph) Theo kịp, đuổi kịp: 我攆不上他 Tôi không đuổi kịp anh ấy.


meanings:
Xúc (bằng xẻng), hốt: 攉土 Xúc đất; 攉煤機 Máy xúc than; 攉煤工人 Công nhân xúc than.


meanings:
① Chúm lại: 嘴合不攏了 Miệng không chúm lại được; ② Gần, đến: 快攏工地了 Sắp đến công trường rồi; ③ Họp lại, tổng hợp: 歸攏 Gộp lại; ④ Buộc túm lại, bó lại, ôm, ẵm: 用繩子把柴火攏住 Lấy dây buộc đống củi lại; 把孩子攏在懷裡 Ôm con vào lòng; ⑤ Chải đầu: 她用梳子攏了攏頭髮 Chị ấy lấy lược chải đầu; ⑥ (văn) Đánh đòn; ⑦ (văn) Đỗ ghé, cập (bến).


meanings:
Nhằm vào, hướng về. Vô Môn Quan ghi: »路 逢 達 道 人、 不 將 語 默 對、 攔 腮 劈 面 拳、 直 下 會 便 會。– Trên đường gặp người đạt đạo, chớ đem nói nín đáp. Nhằm vào mặt cho một đấm, ngay đó nếu hội liền hội«.


meanings:
Ngăn, ngăn cản, chặn: 前面有一道河攔住了去路 Phía trước có một con sông chắn ngang đường đi; 攔住他 Ngăn nó lại.


meanings:
① Chạm tới, đến gần, như anh nộ 攖怒 chọc giận. ||② Mắc, vướng, như anh hại 攖害 mắc hại, anh hoạ 攖禍 mắc vạ, v.v. ||③ Một âm là oanh. Buộc, chằng buộc.


meanings:
(văn) ① Đụng chạm, xúc phạm: 攖怒 Chọc giận; ② Khuấy, quấy rầy; ③ Buộc, chằng buộc; ④ Mắc, vướng: 攖禍 Mắc hoạ; 攖害 Bị hại.


meanings:
① Lõng bắt lấy, ăn trộm. ||② Ðẩy ra, đuổi đi được. ||③ Trừ. ||④ Hàm nhẫn được. ||⑤ Một âm là nhưỡng. Rối loạn. ||⑥ Cùng nghĩa như chữ nhưỡng 禳.


meanings:
(văn) ① Cướp: 攘奪 Cướp đoạt, chiếm lấy; ② Xua đuổi, bài trừ: 攘敵 Đuổi giặc; 攘除 Trừ dẹp; ③ Ăn trộm, lấy cắp: 攘羊 Ăn cắp dê; ④ Quấy rối, rối loạn: 攘攘 Rối loạn, rối ren; ⑤ (văn) Vớt lên, kéo lên.


meanings:
Tranh đoạt, cướp giật. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »瑞 巖 一 只 破 木 靴、 幾 箇 攙 來 盡 要 拖、 唯 有 老 僧 能 踢 脫、 出 門 赤 腳 笑 呵 呵。 – Thuỵ Nham nhất chích phá mộc ngoa, kỉ cá sàm lai tận yếu đà, duy hữu lão tăng năng thích thoát, xuất môn xích cước tiếu ha ha. – Thuỵ Nham chỉ còn chiếc guốc mẻ, mấy người tranh nhau đều muốn xỏ, chỉ có Lão tăng dám hất ra, chân trần khỏi cửa, cười ha hả«.


meanings:
① Dìu, vực, nâng đỡ: 你攙著那位老人去吧 Anh dìu cụ ấy đi đi; ② Pha, trộn, độn: 酒裡攙水了 Rượu có pha nước; 攙石灰 Trộn vôi; 別把小米和大米攙在一起 Đừng trộn lẫn kê với gạo.


meanings:
Vượt lên trước. Mật Am ngữ lục ghi: »若 只 管 向 他 人 口 頭 取 辨。 方 策 中 尋。 要 契 合 心 田。 縱 饒 參 到 彌 勒 下 生。也 不 能 得 悟。 也 不 能 得 安 樂。 何 故。蓋 起 心 動 念。便 被 情 識 欃 先 爲 累 也。– Nếu ông chỉ lo phân biệt lời nói, tìm trong sách vở để mong khế hợp tâm điền, thì dầu tham đến Phật Di-lặc hạ sinh cũng không thể ngộ được, cũng không an lạc được. Vì sao? Bởi vì khởi tâm động niệm, liền bị tình thức vượt lên trước để làm luỵ ông rồi«.


meanings:
Tranh đoạt, cướp giật. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »王 令 稍 嚴。 不 許 攙 奪 行 市。– Lệnh vua rất nghiêm, chẳng cho cướp giật lộng hành ở chợ«.


meanings:
Cướp giật thị trường. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »吹 笛 打 鼓、攙 行 奪 市。 – Thổi sáo đánh trống, cướp giật thị trường«.


meanings:
① Ném. ||② Dẫn dụ người làm bậy gọi là thoán xuyết 攛掇.


meanings:
(đph) ① Ném, liệng, vứt; ② Làm dối, vội vã đối phó, quơ cào quơ cấu: 事先沒有準備，臨時現攛 Không chuẩn bị trước để đến lúc sắp xảy ra mới vội vã đối phó; ③ Phát cáu, nổi giận, tức giận: 他攛兒了 Nó phát cáu rồi đấy; ④ 【攛掇】 thoán xuyết [cuanduo] (khn) Xui, xúi, xúi giục: 都是你攛掇他幹的 Chính anh xúi giục nó làm đấy.


meanings:
① Mang, dắt. ||② Dắt díu, như đề huề 提攜. ||③ Lìa ra, rời bỏ. ||④ Liền.


meanings:
① Mang theo, đem theo, dắt, dìu dắt: 攜械投誠 Mang theo vũ khí đầu hàng; 攜老扶幼 Dìu già dắt trẻ; ② Dắt, cầm (tay): 攜手同遊 Dắt tay nhau đi dạo chơi; ③ (văn) Nhấc lên, nhắc lên, đưa lên: 如取如攜 (Dễ) như lấy như nhấc đồ vật (Thi Kinh: Đại nhã, Bản); ④ (văn) Lìa ra, li gián, tách rời, phân li, rời bỏ: 不如私許復曹，衛以攜之 Chẳng bằng ngấm ngầm cho khôi phục Tào và Vệ, để li gián họ với Sở (Tả truyện: Hi công nhị thập bát niên); 【攜貳】huề nhị [xié’èr] (văn) Phản bội, li khai: 所以至死無攜貳 Vì vậy đến chết vẫn không phản bội (Nguỵ Trưng: Thập tiệm bất khắc chung sớ); 諸侯事晉，未敢攜貳 Các nước chư hầu thờ nước Tấn, chưa dám bội phản (Tả truyện: Chiêu công thập tam niên).


meanings:
① Vén lên. ||② Bắt lấy. ||③ Thu nhiếp lại, như nhiếp ảnh 攝影 chụp ảnh, nhiếp sinh 攝生 thu nhiếp tinh thần để nuôi mình cho khỏe. ||④ Trị cho nghiêm chỉnh, như trấn nhiếp 鎮攝 lấy oai mà khiến cho ai nấy đều sợ không dám làm càn. ||⑤ Kiêm, thay, nhiếp vị 攝位 làm thay địa vị người khác. ||⑥ Bị bức bách. ||⑦ Vay mượn.


meanings:
① Lấy, thu hút, hấp thu: 攝取養分 Hấp thu chất bổ; ② Bảo dưỡng, giữ gìn (sức khỏe): 珍攝 Giữ gìn thân thể (sức khỏe); 攝生 Giữ sức khỏe, dưỡng sinh; ③ Thay quyền để thống trị, kiêm quyền, thay quyền: 攝政 Nhiếp chính (thay vua nắm quyền cai trị); 攝位 Lên ngôi thay vua; ④ (văn) Trị cho nghiêm chỉnh: 鎭攝 Trấn áp để không dám làm càn; ⑤ (văn) Bị bức bách; ⑥ (văn) Vay mượn; ⑦ (văn) Vén lên.


vietnamese:
nhiếp nhất thiết phật đỉnh năng tồi nhất thiết ma tam ma địa <đpb>


meanings:
contain and enter each other without obstruction


meanings:
Cửa Phật lấy từ bi làm lòng để tiếp nạp chúng sinh. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »蓋 正 見 未 開、 則 陰 境 不 破、 則 業 障 難 脫。 雖 彌 陀 悲 愿 攝 受、 其 如 盲 者 之 不 見 日 何 哉。– Bởi vì chưa khai mở chính kiến nên chẳng phá được cảnh tối tăm. Không phá được cảnh tối tăm thì khó thoát được nghiệp chướng. Dù cho đức Di-đà có bi nguyện nhiếp thọ mà người ấy giống như kẻ mù chẳng thấy được mặt trời thì làm sao đây!«.


vietnamese:
nhiếp thụ đồ chúng nhi bất giáo thụ giáo giới đẳng giới <pttđ>


vietnamese:
nhiếp thụ hữu tình hữu tội vô tội phân biệt <pttđ>


meanings:
falsely imputed notions of generic compounds


meanings:
(term) precepts related to the cultivation of good phenomena


vietnamese:
nhiếp thiện pháp giới hữu phạm vô phạm thị nhiễm phi nhiễm phân biệt <pttđ>


vietnamese:
nhiếp thiện pháp giới tì nại da tụ <pttđ>


meanings:
（梵 Mahāyāna-saṃgraha，藏 Theg-pa chen-po bsdus-pa）印度大乘佛教之重要著作，爲瑜伽行派根本論典之一。無著（Asanga）著。有下列譯本，皆收在《大正藏》第三十一册。<#>(1)佛陀扇多（Buddhaśānta）譯，二卷。<#>(2)真諦（Paramārtha）譯，三卷。<#>(3)玄奘譯，八卷。<#>(4)達摩笈多（Dharmagupta）譯。此本不是獨立的譯本，收在世親之《攝大乘論釋》中。<#>本書將大乘佛教的重要教義分十品論述，略如下列︰<#>(1)〈應知依止勝相品〉，論述阿賴耶識與緣起。<#>(2)〈應知勝相品〉，論述三性與實相。<#>(3)〈入應知勝相品〉，論述唯識觀。<#>(4)〈入因果勝相品〉，論述六波羅密。<#>(5)〈入因果修差別勝相品〉，論述十地。<#>(6)〈依戒學勝相品〉，論述‘戒’。<#>(7)〈依心學勝相品〉，論述‘定’。<#>(8)〈依慧學勝相品〉，論述‘慧’。<#>(9)〈學果寂滅勝相品〉，論述無住處涅槃。<#>(10)〈智差別勝相品〉，論述佛之三身。<#>本書是完成印度唯識說之重要論典，因此，在印度唯識哲學史上有重要地位。在我國，自真諦譯本出現後不久，也形成攝論學派（攝論宗）。唐代的玄奘、現代支那內學院的歐陽漸，對本書也都相當重視。梵文原典尚未被發現，然有西藏譯本，歐陽漸弟子呂澄曾將西藏譯本重新譯出。<#>◎附一︰印順《攝大乘論講記》〈懸論〉（摘錄）<#>本論的組織<#>本論的魏譯，是沒有分品分章的。陳譯與隋譯，分爲十品，每品又分爲幾章。唐譯分爲十一品，但沒有分章。陳隋二譯的分爲十品，即依十種殊勝的次第，這本是自然而合理的科判。但第一品的初二章，實際是全論的序說與綱要，所以唐譯又別立一品，合爲十一品。這些品與章的科分，本非無著本論的原型，也不是世親釋論所固有的，大抵是後代學者的一種科判，夾雜在論文中，像《金剛經》的三十二分一樣。<#>如從本論的文段次第，作嚴密的科判，應分爲三分十章。(1)序說，(2)所知依，(3)所知相，(4)入所知相，(5)彼入因果，(6)彼因果修差別，(7)此中增上戒、增上心、增上慧，(8)彼果斷，(9)彼果智，(10)結說。此十章的初章，即序說攝大乘；末一章，即結說攝大乘；中間八章，即個別的論述攝大乘的十種殊勝。所以可總束爲序說、正說、結說（但結說的文句過少）──三分。<#>如專從十殊勝的組織來說，十種的前後次第，有著不可倒亂的理由，這在本論中自有說明。如從十種殊勝的名義，作深一層的研究，即看出本論的重心所在──唯識行證的實踐。即是從實踐的立場，統攝大乘的一切。十種殊勝，不是爲了理論的說明，是爲了大乘的修行而開示的。佛法本不外乎轉迷啓悟、轉染成淨的行踐。轉迷啓悟與轉染成淨的關鍵，即是‘知’。智、明、正見、正觀、正覺、般若、阿毗達磨，這些都無非是知的異名。在聲聞藏中，以知四諦爲主；在此唯識大乘中，即以知三性爲主。<#>此三性，即真妄、空有與染淨，爲大乘學者所應知的。所以世親說︰‘所應可知，故名所知，即三自性。’所應可知的所知，是開示修行的術語，含有指導去體認的意味，與能知所知的所知，意義不同。此應知自性的染淨真妄（即三性），如知道他的因緣，即能使之轉化，轉化妄染的爲真淨的。因緣即是緣起，即一切種子阿賴耶識。從阿賴耶雜染種子所生起的，即依他起染分而成爲遍計執性的生死；如對治雜染的種習，熏成清淨種子，即能轉起依他淨分而成爲圓成實性的涅槃。這與根本佛教的緣起中道一樣，‘此有故彼有’，即緣起的流轉生死。‘此無故彼無’，即緣起的還滅而涅槃。轉染成淨與轉妄爲真，是可能的，而衆生不能，病根在無知。<#>所以，大乘的修行，以契入應知自性的真智爲道體。依本論說，即由加行無分別智，修習唯識無義的觀行，進而悟入境空心寂的平等法界，得根本無分別智。再從根本無分別智，引生無分別後得智，不斷的修習。智的修習與證入，不但是無分別智而已。無分別智──般若，雖是大乘道的主體，但與五波羅密多有相依共成的關係。必須修行六波羅密多，才能證入應知自性；也唯有智證應知自性，六波羅密多才成爲名符其實的波羅密多。<#>理證與事行，有互相推進的因果性。智證中心的六度大行，如從他的離障證真的前後階段說，即有十地。如約智體前後相生而次第完成說，即由戒而定，由定而慧。本論對于慧學，有特別的發揮。由慧學而到達究竟圓滿，即離分別的涅槃（應知自性的轉妄染爲真淨），與無分別的佛智。此二者與三學，即戒定慧解脫解脫知見。這樣，本論的十殊勝，實即開示大乘學者應知的實行程序而已。<#>《攝論》在無著師資學中的地位<#>瑜伽系的法相唯識學，可以無著爲中心，彌勒是他的老師，世親是他的弟子。不管彌勒是從兜率天上下來，或是人間的大德，他的學說是由無著宏揚出去，這是不成問題的。世親是傳承弘布無著思想的人物。所以，研究法相唯識學，當以無著爲中心。他的思想，確也是法相唯識中最根本的。（中略）<#>《攝論》主要的思想是︰(1)種子是新熏的，這點與〈本地分〉（《瑜伽師地論》）、《中邊》、《莊嚴》諸論所說的完全不同。(2)王所有不同的體系，這和〈本地分〉相同，而異于《中邊》、《莊嚴》諸論。(3)境就是識；(4)識與識之間是一心論的；這也同于《莊嚴論》，但已有轉向多心論的趨勢。這樣看來，《攝論》的唯識說，雖是繼承《莊嚴論》的，但又接受了經部種子新熏的學說。再看〈抉擇分〉的思想︰〈抉擇分〉是抉擇〈本地分〉的，他的王所差別、諸識差別、心色差別，雖同于〈本地分〉，而種子則又與《攝論》的新熏思想相同。無著的後期思想，顯然是放弃種子本有說而改用新熏的了。<#>世親繼承無著《攝論》及〈攝抉擇分〉的思想，又有所發揮。他的名著《唯識三十論》，是繼承〈攝抉擇分〉而作的，繼承無著世親大乘不共的唯識思想者，要算安慧論師的一系；至于護法的思想，不能說是無著唯識的繼承者。他的偉大，在于融合《瑜伽》、《攝論》兩大思想，而把唯識學建立在《瑜伽論》〈本地分〉的思想上。故護法《成唯識論》說諸識差別；王所差別；心色各別自體；種子本有（本地分）新熏（《攝論》及〈抉擇分〉）合說。這和代表無著唯識學的《莊嚴》與《攝論》的思想，是有點不同的。有人說安慧學是唯識古學，護法學是唯識今學。護法的時代遲，他的學說，或許可稱今學；其實，他幷不怎麽新，反而是復古的。看他《成唯識論》的思想，是回復到最初〈本地分〉的思想上去了，這不是復古嗎？西藏說世親唯識學的真正繼承者是安慧論師。護法的老師陳那，是傳承世親的因明學；陳那與他的再傳弟子法稱，關于唯識的思想，叫做隨理行派。陳那與他的弟子護法，思想上反流到〈本地分〉，與經部有部更接近了。《攝論》的思想，决與護法的唯識思想有所不同；所以要認識《攝論》的真意，須向本論好好的探討一下，同時取《中邊》、《莊嚴》等論互相印證發明，方可了然。<#>◎附二︰歐陽漸〈攝論大意〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{30}）<#>（前略）由種子義乃立賴耶，由賴耶義而著《攝論》，《攝論》宗旨在此。從前解論或有未善，今特發揮種子所依之義而解釋之。《攝論》十殊勝語先提賴耶，爲一切依據，即表示種子之所依也。至于法相差別之用且針對他宗者。在于第二殊勝語之依他起。此二分皆爲境。入境爲唯識性即入所知相，能入行相爲六波羅蜜多，行相位爲十地。又由六度開爲三學，皆屬于行。菩提是智，涅槃對縛而爲解脫，就所斷得名爲斷。斷惑證智事不可混，故初地菩薩發二種願，得果亦即爲二。此皆屬果。<#>法相義根本之書爲《中邊論》，唯識義根本之書則《攝論》也。法相譬之全身髮露，唯識則猶畫龍點睛。根本原委雖詳法相，然無唯識，亦無睛之龍而已。（中略）<#>問︰《攝論》以何爲宗耶？答︰世親聞《十地經》悔小悟大，無著授此，俾之作釋。據此則攝論學十地學也，《攝論》十殊勝實俱系屬十地。凡談教理有境行果別，依境起行證果。故所知依、所知相，境也。入所知相、入因果體、因果修及其三學，行也。果斷、果智，果也。果由行而證，與境必起行，故注意在行，所謂乘故。行中之修，十地也。入所知，十地前之加行也。六度爲因果體，乘是入唯識，唯識者無所得也。十地有無相雜，六地以還爲見修，六地以後純無相行爲修，歸無所得也。三學已攝，六度中特舉而別之，種種區于小乘故也。然則攝論學十地學也，何以異耶？曰︰《十地》直叙地上事，《攝論》針對小乘，抉擇料簡之語多。然則謂之爲階梯可乎？是雖亦可，然《攝論》境行果具，一切菩薩藏提綱挈領之書，又非第十地階梯已也。<#>［參考資料］　《唯識學的論師與論典》（《現代佛教學術叢刊》{96}）；高崎直道（等）著·李世杰譯《唯識思想》；宇井伯壽《攝大乘論研究》；上田義文《攝大乘論講讀》。<#>


meanings:
6844請參閱 金剛頂一切如來真實攝大乘現證教王經梵名 Mahāyāna-saṃparigraha-śāstra。又稱攝論、廣包大義論。印度無著造。漢譯本有三：(一)後魏佛陀扇多（梵 Buddhaśānta）譯，凡二卷。(二)陳代真諦譯，凡三卷。又稱梁譯攝大乘論。(三)唐代玄奘譯，凡三卷。題名攝大乘論本。以上三種譯本皆收於大正藏第三十一冊。此外，亦有西藏譯本，凡四卷。本書係解釋古印度大乘阿毘達磨經之攝大乘品，闡述大乘教義，著重瑜伽行派之觀點，共分十章。因其內容賅攝大乘佛教之一切聖教法門要義，故稱攝大乘論。為攝論宗之根本要典。　本論之注疏極多，印度有世親、無性二論師所作之注釋。世親之攝大乘論釋有三種漢譯本：(一)真諦譯，凡十五卷。(二)隋代達摩笈多與行矩等合譯，凡十卷。(三)玄奘譯，凡十卷。無性之攝大乘論釋之漢譯本僅有玄奘所譯一種，凡十卷。於我國，其注疏本不勝枚舉，較重要者有：攝大乘論疏（八卷，真諦、慧愷共撰）、攝大乘論義章（十卷，道基）、攝大乘論疏（十卷，神泰）、攝大乘論抄（十卷，窺基）、攝大乘論旨歸（法護）。〔法經錄卷二、大唐內典錄卷五、開元釋教錄卷十九、閱藏知津卷三十七〕


meanings:
(title) Vasubandhu's Commentary on the Mahāyānasaṃgraha


meanings:
(title) Commentary on the Mahāyānasaṃgraha


vietnamese:
nhiếp đại thừa luận hiện chứng tam muội kinh <đpb>


meanings:
(title) Commentary to the Summary of the Great Vehicle


meanings:
observance of the full gamut of precepts


vietnamese:
nhiếp trì nhất thiết bồ đề đạo giới <cm>


meanings:
dharma-wheel assimilating the derivative into the original


meanings:
consciousness of holding the function and returning to the essence


meanings:
precepts for the cultivation of good mental states


meanings:
within the reality that is the basis for all things and situations, all distinctive aspects are included


meanings:
（梵 Tattva-saṃgraha，藏 De-kho-na-ñid bsdus-paḥi tshig-leḥur byas-pa）後期印度大乘佛教的論書，又譯《真性要集》。計有二十六品，三六四六頌。印度·寂護（Śāntarakṣita）造。全書評破佛教以外諸派之思想，及佛教內部不屬于瑜伽行中觀派之學說，幷闡述自宗之觀點。文中所評破或介紹的論師爲數甚多，包括順世、正理、彌曼差、數論、耆那及裸形耆那等六派的哲學家，以及修辭家巴摩呵（Bhāmaha）、印度教的巴那（Bāṇa）與佛教學者世友、法救、瞿沙、衆賢、世親、陳那、法稱等人。由此可知，本書是研究當時印度哲學的貴重資料。而且，在語義、現量、比量、破外境等各品中，皆祖述法稱之說，因此也是了解法稱之論理學、認識論的入門書。<#>本書之著述年代，大約是在作者入西藏（770年左右）之前。注疏有寂護的弟子蓮華戒（Kamalaśīla）所撰《攝真實論難語釋》（Tattvasaṃgraha-pañjikā）。本書的梵文原典，系布赫勒（G. Bu|hler）于1873年在耆那教寺院所發現。其後與注疏合刊爲一書，書名爲《Tattvasaṅgraha》。<#>


meanings:
precepts that are aimed for the improvement of other beings


meanings:
6850請參閱 華手經 [1]請參閱 華手經 請參閱 攝大乘論 為我國十三宗之一。依攝大乘論，主張無塵唯識之義，兼立九識義，倡對治阿梨耶識，證入阿摩羅無垢識之宗派。又取弘通攝論之義，稱為通論家；宣揚此宗之諸師，稱為攝論師、攝大乘師。以陳代真諦（499～569）為開祖。攝大乘論前後有北魏佛陀扇多、陳代真諦、唐代玄奘等三譯，又別有隋代達摩笈多、行矩等共譯之攝大乘論釋論中所揭之論文及西藏譯本，此宗惟以真諦所譯為正所依。　梁太清二年（548），真諦因武帝之請入建康，尋以兵亂流徙各處，陳天嘉四年（563）止住廣州制旨寺，譯攝大乘論三卷與世親釋論十二卷，同時宣講之，並撰義疏八卷。又別譯決定藏論、三無性論、轉識論等，製九識義記等，成一家之說。門人慧愷、曹毘、法泰、僧宗、道尼、法准、慧曠等均各有所成。及道尼弟子道岳、智光、慧休等，隨其師於隋開皇十年（590）奉敕入長安，爾後南方遂無攝論講主。此前，開皇七年，曇遷已入長安，始講此論，淨影寺慧遠、曇延之弟子等皆列其席。其後，文帝建禪定寺，以曇遷為寺主，曇遷先後撰著攝論疏十卷、九識章等，禪定寺遂成為此宗重鎮。逮道尼等北上後，攝論研習之風愈盛。蓋陳迄隋、唐，法將輩出，先後有法常、智儼、慧休、靈範、神照、道傑、僧榮、慧璡、靜嵩、智凝、法護、道因、僧辯、智則、道積、道基、善慧等諸師宣揚攝論教義。及唐代玄奘弘宣瑜伽唯識，將此論攝入成唯識論援引十一部論之一以後，此獨立學派遂告式微，乃至與法相宗合併而廢絕。日本研究此宗者多係南都法相家。　攝大乘論立十種勝相，以阿梨耶識為諸法之依止，又說明一切法之相性為遍計所執性、依他起性、圓成實性等三性，由此而入唯識觀，修六波羅蜜，又於歡喜等十地學戒、定、慧，以證無住處涅槃之果，得無分別智，顯現三身，攝論宗主要教義即在詮明攝大乘論所說。惟真諦在八識之外，別依楞伽經、決定藏論等，而倡九識義，即於八識之外，立阿摩羅識為第九識，第八阿梨耶識為有漏隨眠識，第九阿摩羅識則為真常淨識。真諦所著今皆不傳，圓測之解深密經疏卷三可略窺此說，大抵，真諦名第七識為阿陀那，唯我執煩惱障，而無法執；第八阿梨耶識有解性、果報及染污三種義，染污之第八識即法執，緣真如起四種謗，果報之第八識緣十八界，解性之第八識有成佛義；第九阿摩羅識即本覺，取真如二義中之能緣義，名為識。　此宗諸師有關淨土之分類，多取四土說，即：化淨土、事淨土、實報淨土、法性淨土。其中，又多以阿彌陀佛之淨土為真淨土，依攝大乘論別時意趣之說，否認凡夫之順次往生，有阻淨土教義之弘通。〔法華玄義卷五、維摩經玄疏卷二、卷三、卷五、四分律疏飾宗義記卷三本、攝大乘論疏卷五、攝大乘論抄、攝大乘論章卷一、攝論章卷一、攝大乘義章卷四、續高僧傳卷一至卷四、卷十至卷十五、卷十七、卷十八、卷二十二、卷二十四至卷二十九、宋高僧傳卷二、開元釋教錄卷七、卷八〕（參閱「九識義」160、「阿摩羅識」3671）


meanings:
Commentary to the Summary of the Great Vehicle


meanings:
（巴 Abhidhammattha-sa-ṅgaha）阿耨樓陀（Anuruddha）造。錫蘭上座部之論藏綱要書。漢譯本有二種，其一爲葉均譯；另一爲法舫譯，然書名爲《阿毗達摩攝義論》，皆系現代譯本。法舫本收在《大藏經補編》第七册，葉均本則是單行本。<#>本書內容簡述巴利佛教之教理，共分九品，即〈攝心分別〉、〈攝心所分別〉、〈攝雜分別〉、〈攝路分別〉、〈攝離路分別〉、〈攝色分別〉、〈攝集分別〉、〈攝緣分別〉、〈攝業處分別〉。其中，前五品論述心、心所法，第六品論述色法、涅槃法，第七品論述三科、四諦、六因等法相，第八品論述緣起法，第九品論述戒、定、慧三學之修習。各品之首別置頌文說明該品內容概要，本文則分十余段，每段皆有攝頌。<#>本書之內容，除吸收佛授（Buddhadatta）《入阿毗達磨論》之見解外，也采納覺音（Buddhaghosa）《清淨道論》的學說，幷加上若干新的見解而成。<#>作者阿耨樓陀爲十一、二世紀左右之人，曾駐錫南印度之香至城（Kañcipura ，建志補羅城）及錫蘭的摩拉輸麻寺（Mūlasoma-Vihāra）。除本書之外，另著有《第一義决定論》（Paramattha-vinicchaya）及《名色差別論》（Nāmarūpa-pariccheda）。<#>關于本書之注釋、原文刊本及其他文字之譯本等問題，請參閱附錄葉均〈阿耨樓陀及其‘攝阿毗達磨義論’〉一文。<#>◎附︰葉均〈阿耨樓陀及其‘攝阿毗達磨義論’〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{95}）<#>阿耨樓陀論師的《攝阿毗達磨義論》，是南傳巴利佛教中一部最精拔的作品，字數不多，譯爲漢文大約有三萬四千字光景，文簡義豐，生動地叙述了各種重要的法相，有系統地介紹了全部論藏的哲學理論，是研究整個論藏最好的一個指導手册。在緬甸、錫蘭、泰國、柬埔寨、老撾等國，現在研究阿毗達磨的人，本論都被列爲必讀之書；有許多人還要把它全部背誦下來。在南傳各佛教國家的佛學院裏，也都有這門課。<#>就本論與覺音最著名的《清淨道論》比較︰一部是洋洋數十萬言的大著，一部僅是數萬言的綱要書，其廣略雖然有所不同，其實質可以互相媲美，在不少題材的安排上是相同的。就組織方面說，本論以最精巧的方法，把散在論藏中像機器零件一樣的許多題材聯繫起來，有條有理，非常明確，比之《清淨道論》更精密而簡要。顯然，這兩部論著的目的和要求、次序和重點是有些不同。本論是以純理論的分析而簡明地叙述所要叙述的問題；而《清淨道論》是爲了更好地教導宗教實踐方法和證得聖果的道路，重點是放在修習戒定慧方面的。它們也有互相補充的地方，例如對心法、心所法及色法等同樣的論題，有的在《清淨道論》是很簡略的，在本論却是充分地加以發揮；也有在《清淨道論》沒有說到的問題，本論却提出詳加討論。在有些問題上，也可看到本論和覺音有不同的看法和不同的分析。由于本論只能作爲是綱領性的著作，所以對于很多的法相術語，都沒有解釋，如果沒有研究過南傳佛教的人，讀起來是很難理解的；而這些法相名詞的絕大部份，在《清淨道論》中都有很詳細的解釋，可以互相對照閱讀及互相參考研究；直至今天，這兩部論在南傳各佛教國家的研究佛學者仍奉爲主要的論典。<#>在緬甸的佛典書目提要中列有九部像這樣的綱要書，除《攝阿毗達磨義論》外，其他八部書名如下︰<#>(1)《入阿毗達磨論》（Abhidhammāvatāra）。<#>(2)《色非色分別論》（Rūpārūpa-vibhāṅga）。<#>這兩部都是第五世紀和覺音同時代的印度·佛授（Buddhadatta）所著。<#>(3)《諦要略論》（Sacca-sankhepa），是佛授以後的小護法（Culla Dhammapāla）所著。<#>(4)《斷痴論》（Mohavicchedanī），是錫蘭的迦葉波（Kassapa）所著，年代不明。<#>(5)《名色抄論》（Nāmarūpa-samasa），亦名《開曼論》（Khema-pakaraṇa），是開曼（Khema）所著，年代不明。<#>(6)《名色差別論》（Nāmarūpa-pariccheda）。<#>(7)《第一義决定論》（Paramattha-vinic-chaya）。<#>這兩部同是《攝阿毗達磨義論》的作者阿耨樓陀所著。<#>(8)《名行燈論》（Nāmācāra-dīpaka），是十二世紀末緬甸的薩達磨憍帝波羅（Sad-dhammajotipāla）所著。<#>在這九部論著中，以《攝阿毗達磨義論》最爲杰出，弘傳也最廣。因爲它是整個論藏的概要，真是論中之論。通過這部論，便不難掌握阿毗達磨的普通知識，是成爲研究論藏的一把鑰匙。也正是這個原因，從而産生了許多與它直接的或間接的有關的作品。有古典注疏，也有現代學者專題研究的論著。這些對于研究本論是有幫助的。順便在這裏把個人認爲重要古典參考書與現代著作略加介紹︰<#>(1)巴利文的著名注疏有下面幾種︰<#>{1}《古注》（Porāṇa-tīkā），一說是錫蘭的新離垢覺（Nava-Vimalabuddhi）著，一說是十二世紀後半期的舍利弗（Sāriputta）著，也有說這兩者是同一人。據1960年錫蘭大學出版的《錫蘭史》則說爲舍利弗的老師摩呵迦葉波（Udumbaragiri Mahākassapa）的作品。<#>{2}《阿毗達磨義廣釋》（Abhidhammat-tha-vibhāvanī），是前書作者舍利弗的弟子錫蘭·蘇門迦羅（Sumangala）著，他也是十二世紀後半期的人。這是《攝阿毗達磨義論》的古代注疏中一部權威的作品，廣泛地被學者們用爲研究本論的主要參考書。緬甸的阿利耶文率（Ariyavansa），在奈羅巴帝（Narapati）王時代（1442～1468）曾給《阿毗達磨義廣釋》寫了一部解疏，題名爲《精義寶匣》（Manisāramañjūsā）。<#>{3}《攝阿毗達磨義略疏》（Abhidham-ma-tthasamgahasaṃkhepa-tīkā＝Sankhe-pa-vaṇṇanā），是緬甸的薩達磨憍帝波羅（Saddhammajotipāla）或名却巴達（Chapada＝Chappata）所著。據說他從1170至1180年曾在錫蘭受學，依本書的序文所說，這是應錫蘭的國王毗闍耶跋呵二世（Vijayabāhu Ⅱ；1186～1187）的請求而寫的。<#>{4}《第一義燈注》（Paramatthadīpanī-Tīkā），是近代的緬甸學者雷地沙陀（LediSadaw）著。據說本書中含有一些他的獨特見解，許多巴利學者都認爲這是一部很好的作品。<#>{5}《新醍醐疏》（Navanīta Tīkā），是近代印度學者谷生毗教授（Prof. D. Kosambi）著，用天城字母（Devanāgarī）寫，由印度鹿野苑（Sarnath）摩呵菩提會（Mahā-bodhi Society）出版。前面舉出四種注疏，都是用舊方法解釋；本書則以新方法解釋，對于自修《攝阿毗達磨義論》者很有幫助。<#>(2)英文的參考書︰<#>{1}《哲學綱要》（Compendium of Phi-losophy），是緬甸的蘇仁翁（Shwe ZanAung）譯，即《攝阿毗達磨義論》第一次英譯本。1910年由倫敦的巴利聖典協會（PāliText Society）出版，1956年再版。這是逐字逐句翻譯的，幷附有許多可以參考的注釋。由于本書的出版，才引起歐、美學者對《攝阿毗達磨義論》內容的注意。<#>{2}《阿毗達磨哲學》（The Abhidham-ma Philosophy）上册，是印度那爛陀巴利學院（Nalanda Pāli Institute）的院長迦葉波（J. Kashyap）著，1942年出版，1954年再版。本書有上下二册，下册是介紹南傳七部論及《清淨道論》的內容，上册則完全是叙述《攝阿毗達磨義論》的。作者自己在序文中介紹說︰‘我的書，盡可能使讀者瞭解巴利的術語，幷不難深入哲學的精神。重複地對照英文和巴利文的術語，幷非逐字逐句的翻譯，但著重于全段的實質和精神。大部是翻譯，有時只是要略，有時再加解釋，盡可能使讀者理解。’本書確是具有這些優點，而且是用新的方法翻譯，在每段還附有全部的巴利原文，對于研究本論很方便也很有幫助。<#>{3}《阿毗達磨手册》（A Manual of Ab-hi-dhamma），是錫蘭的那拉達（Nārada）著。有逐字逐句的翻譯，也有詳細的解釋，幷附有巴利原文。我所知道的是1956年出版，只有前五品，無後四品。<#>{4}《佛教哲學論》（A Treatise on Bud-dhist Philosophy），是錫蘭的地·西爾瓦博士（Dr. C. L. A. De Silva）著，我所知道的只是1937年出版了的第一卷，闡述本論的前三品。<#>(3)日文的參考書︰《攝阿毗達磨義論》，水野弘元譯。本書除了逐字逐句的翻譯外，還加了很多注，可資參考。見日文版《南傳大藏經》第六十五卷。<#>除了上面所列的重要參考書外，還有許多各種文字所寫的注解和譯本，如僧伽羅文、泰文、緬文的都有。尤其是緬甸文寫的特別多，目前所流行的至少有下面四種︰<#>(1)《攝阿毗達磨義蜜注》（Abhidhamma-tthasaṅgaha-madhu），磨公沙陀（Mo-gaung Sadaw）著。<#>(2)《攝阿毗達磨義香注》（Abhidhamma-tthasaṅgaha-gandhi），巴耶基沙陀（PayagiSadaw）著。<#>(3)《阿毗達磨義有色燈注》（Abhidhammat-tha-sarūpa-dīpaka），彌欲皮因易（Myo-byingyi）著。<#>(4)《第一義有色解》（Paramattha-sarūpa-bhedanī），唯蘇談羅麻沙陀（Visuddhārā-ma Sadaw）著。<#>我們如果要研究本論，不但各種古典注疏和現代著作可供參考，即覺音的《清淨道論》、南傳論藏中的《法聚（集）論》、《分別論》、《法趣論》、《人施設論》及各種注疏等其他許多作品，也都是很重要的參考書。<#>關于研究南傳阿毗達磨的成就，一致公認緬甸的水平是比較高的，即從上面在緬甸保存下來的各種有關阿毗達磨綱要書和本論的重要參考書中也可以看出這種情况。這也有它的歷史根源。因爲從十二、三世紀以至于今天，南傳上座部佛教在緬甸一直是繁榮的，對論藏的研究特別發達。錫蘭雖是南傳佛教發祥地，但從十三世紀以後，佛教趨于衰微。近百年來佛教復興，隨著佛教教育事業的發展，興起了佛教學術研究之風，對論藏的研究也有迎頭趕上之勢，對本論的研究也有所成就。<#>本論的學說思想，是以整個論藏和注疏，以及覺音的《清淨道論》、佛授的《入阿毗達磨論》、《色非色分別論》等爲主要來源。既有前人的遺産，也有它在當時新的成分和發展。例如︰本書第一品中八十九心的順序，是和以前所有的論著不甚相同的；第二品中心所法的分類，是繼承佛授的《色非色分別論》中的心所法分類而加以整理改善的；第六品中的‘色聚’之說，則比《清淨道論》等所說的有所發展和增廣；第八品中的‘施設’說，是依據《人施設論》及《入阿毗達磨論》等的施設說而發展出來的。關于這些進一步發展的學說，不但在本論看到，也包含在阿耨樓陀的另外兩部作品中，即《第一義决定論》及《名色差別論》。這兩部論可能是在南印曼德拉斯（Madras）海岸的香至城（Kāñcipura或Conjevaram）寫的。有些題材本論和《名色差別論》是一樣的，不過本論更簡略些。例如在《名色差別論》中對五十二心所法的定義說明，在本論則被全部略去了；本論第五品中說到業的問題，僅舉各種業的名稱而未加說明，在《名色差別論》則有詳細的叙述等等。<#>關于本論作者阿耨樓陀，除了有幾部巴利文書籍提到他的名字之外，便沒有詳細年代和史實的記載了；現在只能根據另外一些綫索來推定。從他的作品的跋文等來推測，他曾經在南印旦跋國（Tamba-rattha）的香至城住過，也曾在錫蘭住過。根據緬甸的傳說，他是一位錫蘭的長老，住在波羅奈羅瓦（Polonar-uwa）的磨拉輸麻寺（Mūlasoma-vihāra）而寫《攝阿毗達磨義論》的；所以有些學者們估計他是印度人，曾在南印香至城寫過兩部書，而本論則是在錫蘭寫的。依據南印多林（Tal-ing）的地方志，在有學有德者的編年名單中，阿耨樓陀的名字和作品是被列在第七世紀的巴利文法家之後，還介著另外兩個人的後面，由此確定他是第八世紀以後的人。<#>我們從他的著作中的思想和教理的發展看，也是遠在覺音、佛授等論師以後的人。如果依前面所列本論的各種注疏看，有好幾部巴利文注疏和另一部流行在錫蘭的僧伽羅文的舍利弗寫的義釋，都是十二世紀後半期的作品。從而我們肯定阿耨樓陀必是第八世紀以後，十二世紀中葉以前的人，那是沒有問題的了。如果進一步從時代背景和他著書的文體去探討，還可能得出更接近的年代。上面說過他曾在錫蘭的波羅奈羅瓦住過，本論可能就在那裏寫的。根據錫蘭的史實，從公元前第三世紀至公元後第九世紀初，各代王朝基本上都以阿■羅陀補羅（Anurādhapura）爲首都，佛教的三大寺及研究中心也都在那裏，各國前去錫蘭的佛教大德，如覺音、佛授、法顯等人，也都住在那裏。建都波羅奈羅瓦是從第九世紀中至十三世紀的事。我們知道從公元828年到1017年，錫蘭國內形勢不很安定，佛教的中心依然在舊都，幷且對巴利佛學研究也沒有什麽新的貢獻。如果阿耨樓陀此時來錫蘭研究或講學，應在舊都阿■羅陀補羅，不宜在新都波羅奈羅瓦；同時他能于當時形勢環境不安定的新都寫出一部這麽精拔的作品，實在是難以理解的。<#>1017年到1070年的五十年間，錫蘭曾淪爲古裏（Cola）帝國的附庸，新都舊都均被敵人占領，佛教受到了極大的摧殘。在這個期間，當然很難想像使一個佛教學者在波羅奈羅瓦安心著作的。到1070年，錫蘭國王毗闍耶跋呵第一（Vijayabahu Ⅰ；1059～1114）趕走敵人，恢復主權，重新建都波羅奈羅瓦之後，才從事重興佛教，幷把佛教的中心事業集中到新都來，還特別重視與支持僧侶們對佛學的研究的風氣。阿耨樓陀在波羅奈羅瓦寫出本論，可能是在這次復興佛教以後的事。其次，從作者的文體看，是受了梵文影響的。例如在覺音、佛授等著作中所用的字︰ārammaṇa,kiriyā,□kilesacā ti,ca idha等，在阿耨樓陀的作品中則寫爲︰ālambaṇa,kriya,klesa,ceti,ceha。這種巴利語的梵語化的傾向，也是在十一世紀末和十二世紀初的毗闍耶跋呵第一時代才盛行起來的。從以上幾個方面的推論，本論很可能是公元1100年左右的産物，同時推定本論的作者大約是十一世紀末和十二世紀上半期的人。<#>關于本論的組織和內容，作者在開宗明義的頌文說︰‘此中叙說對法義，依第一義有四種︰心、心所、色及涅槃，攝一切法盡無遺。’也就是說心、心所、色、涅槃四法，是本論的主要組成部份，可是也附帶地說了許多別的東西。全論分爲九品︰前五品說心法及心所法，第六品說色法幷略論涅槃法，主題在這六品中便說完了；第七品是集叙各種法相，第八品是緣起論，第九品說修定與修慧。若依中國古代的判教法來分，也可以說前八品是明境，第九品是明行及果。全論的總綱似乎很簡單，但內容非常豐富。下面再逐品地大略的加以介紹︰<#>第一〈攝心分別品〉，是說明八十九心或一百二十一心的。本品把上座部基本的六種心法（眼識、耳識、鼻識、舌識、身識、意識），首先依欲、色、無色界及出世間而分爲八十九心。即︰(1)欲界有十二不善心、十八無因心、二十四有因心的五十四心。(2)色界有善、異熟無記及唯作無記的十五心。(3)無色界有善、異熟、唯作的十二心。(4)出世間有道與果的八心。這是八十九心。其次，從出世間的八心又開爲四十心，加世界的八十一心，便成一百二十一心。<#>本論所說的八十九心，與《清淨道論》第十四品中的識蘊所說的大致相同，雖然其分類次第及有些各別的名字有差別。可是對于一百二十一心，在《清淨道論》中僅僅提一下，沒有說明它的所以然，更無從理解爲什麽由八十九心而演成一百二十一心。本論對這方面則特別加以詳細而明白的叙述。<#>第二〈攝心所分別品〉，是說五十二心所法的分類及心與心所的相應關係。(1)關于心所法的分類有︰七個名爲遍一切心心所，六個名爲雜心所，十四個名爲不善心所，二十五個名爲善心所的五十二心所。(2)說明那些心與什麽心所相應。(3)說明那些心所與什麽心相應。<#>對于心所法的分類及心、心所的關係，本論說得簡單明瞭，反覆闡明，比《清淨道論》更有系統，更符合于科學的組織方法。<#>第三〈攝雜分別品〉，是論心、心所法有關的許多複雜問題。(1)叙述八十九心與樂、苦、喜、憂、舍五種受的關係。(2)叙述八十九心與無因、一因、二因、三因的關係。因，即指貪、嗔、痴三不善因及無貪、無嗔、無痴三善因。(3)說八十九心在十四種作用中具有一種乃至五種的作用。(4)說八十九心的生起、作用與眼、耳、鼻、舌、身、意六門有關係或無關係。(5)說八十九心與色、聲、香、味、觸、法六種所緣的關係。此等所緣，又有現在、過去、未來以及無有時間性的區別。(6)說八十九心與所依的關係。即心的所依有眼根、耳根、鼻根、舌根及心所依處（心臟或肉團心）六種。八十九心中，有的有所依，有的無所依。<#>第四〈攝路分別品〉，在上一品所說十四種心的作用中，有顯然表現的意識作用，也有潜伏的下意識作用。顯然表現作用的心的過程名爲‘路’，潜在作用的心的狀態名爲‘離路’。本品是叙述路心作用（意識活動的過程）。(1)總說心心所作用的事項，有六所依、六門、六所緣、六識、六路及六種轉起境的六種六法。(2)說依于眼、耳、鼻、舌、身五門心的作用。(3)說欲界意門的作用。(4)說上二界及出世間的禪心作用。(5)說明在何等的情况下生起何等的異熟心，及在何等的‘速行心’之後生起何等的‘彼所緣心’的問題。(6)叙述在欲界的認識過程中及死的時候、在上二界的禪定與神通中、在出世間的四道和四果，以及滅盡定等之中的‘速行心’各各有幾刹那的問題。(7)叙述惡趣者、善趣者、無因者、二因者、三因者、凡夫、有學、無學等在心的活動過程中，誰能獲得與誰不能獲得某些‘路心’的問題。(8)叙述欲界、色界、無色界各各能得生起何等‘路心’的問題。<#>第五〈攝離路分別品〉，叙述‘離路’的作用（下意識的作用）；這有死、結生及有分的三作用。說有情輪回的範圍，有四惡趣地、七欲界善趣地、十六色界地、四無色界地的四地三十一處。(1)叙述有情在四地中的結生情况，以及諸天的不同壽量。(2)說有四類的四種業，尤其特別詳述不善業、欲界善業、色界善業、無色界善業的四種，以及這四種業和諸心的因果關係。(3)說有四種死和結生的次第。這是說明了死的原因、死的過程，死了之後如何再生，生後再死，如是死生相續，猶如車輪。這裏我們也可看到南傳上座部不立‘中有’，而闡明死生相續的理論，它不同于有部所說。<#>第六〈攝色分別品〉。前五品說心、心所法，本品主要說色法，幷略說涅槃法。(1)列舉色的種類︰分色法爲四大種及所造色二大類，再分爲十一種，又依各種色的自性區別爲二十八種。(2)依二十八種色的性質而作各種分類。(3)分析一切色法生起的情况︰有的依靠業、心、時節、食物等四種之中的一種而生起，有的依靠它們的幾種共力而生起，有的則和它們無有關係而存在。(4)說色聚。分析一切從業等生起的色法存在，都是由許多物質元素聚合而成，故名‘色聚’。把一切色分爲二十一聚，每一聚要由八種乃至十三種的物質元素組合起來。(5)叙述各界有情，由卵、胎、濕、化四種形式而産生，在産生的時候具有那幾種色聚，産生之後如何增加那幾種色聚，在死的時候那些色聚又是怎樣消滅等的問題。(6)論涅槃。本論開頭說第一義存在的有心、心所、色、涅槃四法，上面已把前三法說完，這裏是略說第四涅槃法。<#>第七〈攝集分別品〉，它是廣集經論中重要的法相名數。(1)攝不善法的四漏、四瀑流、四軛、四系、四取、六蓋、七隨眠、十結、十煩惱等。(2)攝善惡夾染的六因、七禪支、十二道支、二十二根、九力、四增上、四食等。(3)攝三十七菩提分。(4)攝五蘊、十二處、十八界、四諦。<#>第八〈攝緣分別品〉，主要是說十二緣起及二十四緣。(1)說緣起法，即以三時、十二支、二十行相、三連結、四要略、三輪轉及二根本的七類來叙述十二支緣起。(2)說法趣法，先舉二十四緣的名稱，然後分爲名爲名緣、名爲名色緣、名爲色緣、色爲名緣、施設與名色爲名緣、名色爲名色緣等六個題目而說明一切精神物質之間的關係如何，以及在二十四緣中具有那幾種緣。(3)說施設，在第一義存在的心、心所、色、涅槃之外，另立能施設（的假法）及所施設（的概念）二種世俗的假名。<#>第九〈攝業處分別品〉，說修定與修慧。修定的名爲止的業處，修慧的名爲觀的業處。(1)止的業處︰第一把觀法的對象分爲四十種業處。第二說修定者有貪行者、嗔行者、痴行者、信行者、覺行者、尋行者的六種不同根性，幷且分析于四十業處中那些業處是適合于他們的修習。第三根據修定的淺深程度分爲遍作、近行、安止三個階段，幷且說明由那些業處而能成就那個階段的定。‘遍作’是初學修定者的預備行爲。‘近行’是到達安止定以前的欲界定，約等于北傳的‘近分定’。‘安止’是屬于色、無色界的定，約等于北傳的‘根本定’。第四說觀法的對象有粗有細而分爲遍作相、取相及似相三種。第五說四無色定的程序。第六關于不得安止定的業處。第七說怎樣顯現神通。(2)觀的業處︰第一說戒清淨、心清淨、見清淨、度疑清淨、道非道智見清淨、行道智見清淨及智見清淨等七種清淨（其實這七種清淨中的第一戒清淨是屬于修戒的，第二心清淨是屬于修定的，從第三見清淨至第七智見清淨論修慧的才是屬于觀業處的範圍）。第二說屬于慧方面的空、無相、無願的三解脫門。第三說由修慧而證出世間的須陀洹、斯陀含、阿那含、阿羅漢等四種聖人。第四說由聖人而得果定與滅盡定的差別。<#>


meanings:
6847巴利名 Abhidhammattha-saṅgaha。阿㝹樓馱造，法舫譯。本書內容記述錫蘭分別上座部阿毘達磨教學之綱要。凡分九品，依次為攝心分別、攝心所分別、攝雜分別、攝路分別、攝離路分別、攝色分別、攝集分別、攝緣分別、攝業處分別等。其中，前五品講心法、心所法，第六品講色法、涅槃法，第七品講各種法相，第八品說緣起論，第九品說修定、慧。在各品之初，別置敘述該品梗概之頌，每品本文分十餘段，各段均有攝頌。本書之成立，約在十二世紀初以前。對巴利文論藏作簡明之總結，為南傳佛教國家佛學院之必修課程。原文於一八八四年校訂出版，另有英譯本（Compendium of Philosophy, 1910, P.T.S.）及日譯本（南傳大藏經第六十五卷）。〔B.C. Law: A History of Pāli Literature〕


meanings:
6891梵語 ḷa。悉曇五十字門之一。悉曇字缺。又作羅、𠻬。文殊師利問經卷上字母品以攞字為五十字門最末一字，故謂（大一四‧四九八中）：「說攞字，出最後字，過此諸法不可說聲。」　南本大般涅槃經卷八（大一二‧六五五上）：「羅者名曰魔義，無量諸魔不能毀壞如來祕藏，是故名羅。復次羅者，乃至示現隨順世間有父母妻子，是故名羅。」梵語 māra（魔羅），並未包含 ḷa（攞），但 ḷa 被使用於吠陀中，且有 la 之變化，更產生 ra 之轉化，故立此說。


meanings:
① Họp lại, tích góp. ||② Một âm là toản. cũng như chữ toản 鑽 khoét.


meanings:
Gom góp, chắp vá, họp lại: 攢錢 Góp tiền; 買些另件攢成一輛自行車 Mua phụ tùng về chắp vá (lắp ráp) thành chiếc xe đạp. Xem 攢 [zăn].


meanings:
① Trữ, để dành: 攢糞 Trữ phân; 攢錢 Để dành tiền; ② (văn) Khoét (như 鑽, bộ 金). Xem 攢 [cuán].


meanings:
① Buộc, cùng ràng buộc với nhau không rời được. ||② Một âm là luyến. Co quắp, như câu luyến 拘攣 chân tay co quắp.


meanings:
① (văn) Buộc; ② Co: 攣縮Co rút; 四肢痙攣 Co giật chân tay.


meanings:
Khoanh khoanh co co. Tiết Đạo Ngô Hoà thượng« trong TĐT q. 4 ghi: »攣 攣 拳 拳、 羸 羸 垂 垂、 百 丑 千 拙、 且 與 摩 過 時。 – Khoanh khoanh co co, bung bung duỗi duỗi, trăm xấu ngàn vụng mà cứ sống qua ngày như thế«.


meanings:
① Vuốt ra, lấy tay vuốt ra. ||② Bày ra, bày hàng đem ra bán các nơi. ||③ Chia đều, chia các số lớn ra các phần nhỏ đều nhau.


meanings:
① Mở ra, bày ra, rải ra (đồ vật hoặc hàng bán): 攤場 Rải thóc (lúa...) ra phơi; ② Tráng (trứng, bánh...): 攤雞蛋 Tráng trứng gà; 攤煎餅 Tráng bánh; ③ Vuốt ra, tuốt ra (bằng tay); ④ Chia đều, bổ: 每人攤五元 Mỗi người đóng góp 5 đồng; 攤派 Chia, bổ; ⑤ Sạp, quán hàng: 水果攤兒 Sạp bán hoa quả.


meanings:
(khn) Nắm, cầm: 手裡攥著一把斧子 Tay cầm một cái rìu; 攥拳頭 Nắm tay.


meanings:
Té ngã (thường dùng trong thể văn kịch và tiểu thuyết).


meanings:
(văn) ① Đánh; ② Ngăn cản; ③ Đảng (như 黨, bộ 黑).


meanings:
① Quấy rối, làm rối loạn. ||② Quấy, lấy que hay đũa quấy cho chất lỏng đều nhau gọi là giảo.


meanings:
① Quấy, khuấy: 把粥攪一攪 Quấy cháo lên; ② Quấy rối, quấy rầy, làm rối.


meanings:
① Quắp, chộp lấy, vồ lấy, bắt lấy; ② Cướp, chiếm: 攫爲己有 Chiếm làm của mình.


meanings:
① Nắm cả, như lãm quyền 攬權 nắm cả quyền vào một tay. ||② Nhận thầu, như thừa lãm 承攬 nhận trông coi làm tất cả mọi việc, cái giấy nhận lo liệu tất cả công trình hay nhận vận tải tất cả các hàng hoá đồ đạc cũng gọi là thừa lãm.


meanings:
① Ôm lấy, ẵm, bồng, bế: 母親把孩子攬在懷裡 Mẹ ôm con vào lòng; ② Bó, buộc cho chặt, buộc túm lại: 用繩子攬上 Lấy thừng buộc lại; ③ Vời, lôi kéo, chèo kéo (khách hàng): 攬生意 Chèo kéo khách hàng; ④ Nắm lấy tất cả: 獨攬大權 Nắm hết quyền hành; ⑤ Nhận thầu: 承攬 Nhận bao thầu (xây cất, chuyên chở...).


meanings:
① Chi, thứ, như trưởng chi 長支 chi trưởng, chi tử 支子 con thứ, v.v. ||② Tránh, nhánh, như chi lưu 支流 dòng tránh. Phàm có một dòng mà chia ra nhiều dòng ngang đều gọi là chi cả. ||③ Giữ, cầm, cố sức ứng phó gọi là chi trì 支持. ||④ Tính, nhà Thanh có bộ đạc chi 度支 giữ việc tính toán, cũng như bộ tài chính bây giờ. ||⑤ Khoản chi ra. ||⑥ Chia rẽ, như chi li 支離 vụn vặt. ||⑦ Ðịa chi, tí, sửu, dần, mão, thìn, tị, ngọ, vị (mùi), thân, dậu, tuất, hợi gọi là mười hai chi, cũng gọi là mười hai địa chi. ||⑧ Chân tay, cũng như chữ chi 肢. ||⑨ Cành, cũng như chữ chi 枝.


meanings:
① Chống, đỡ: 兩手支着腰 Hai tay chống nạnh; ② Vểnh: 支起耳朶聽 Vểnh tai nghe; ③ Chịu đựng: 疼得實在支不住 Đau đến nỗi không thể chịu đựng được. ④ Sai khiến, điều khiển: 想法把他們都支走 Tìm cách đuổi (điều khiển) họ đi nơi khác; ⑤ Chi (tiêu), lãnh, lấy (tiền): 收支 Chi thu; 先支一個月的薪水 Lãnh trước một tháng lương; 先支一千元 Lấy trước một nghìn đồng; 足支萬人一歲食 Đủ chi cho một vạn người ăn trong một năm (Hán thư); ⑥ Chi, chi nhánh, chi phái, một bộ phận: 支店 Chi điếm, chi nhánh; 支流 Chi nhánh, nhánh sông; ⑦ (loại) Cánh, đạo (quân), bài, cái, cây: 一支軍隊 Một cánh (đạo) quân; 一支新歌 Một bài hát mới; 一支鋼筆 Một cây bút máy; 六十支光的燈泡 Bóng đèn 60 oát; ⑧ Xem 地支 [dìzhi]; ⑨ (văn) Cành, nhánh (dùng như 枝, bộ 木): 支葉茂接 Cành lá rậm rạp (Hán thư); ⑩ (văn) Chân tay (dùng như 肢, bộ 肉); ⑪ 【支吾】chi ngô [zhiwu] Nói thoái thác, nói quanh co, ấp úng, úp mở, không nên lời, không gãy gọn: 言語支吾，很可疑 Ăn nói quanh co (ấp úng) rất đáng nghi; 支吾其詞 Úp úp mở mở, ấp a ấp úng; 毫不支吾 Rất gãy gọn; ⑫ [Zhi] (Họ) Chi.


meanings:
Gắng sức, đối phó. Tiết Long Môn Thanh Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師 嘗 題 語 於 龍 門 延 壽 壁 間 曰：… 其 實 使 人 了 生 死 處 也。 多 見 少 覺、 微 恙 便 入 此 堂、不 強 支 吾、便 有 補 益。 – Sư từng đề lên vách Diên thọ đường của chùa Long Môn như sau … Kì thực là khiến cho người biết rõ chỗ sinh tử, mà kiến giải thì nhiều, giác ngộ lại ít. Người bệnh nhẹ vào nhà này, chẳng ép buộc phải gắng sức, liền có bổ ích«.


meanings:
（梵 Lokaṣema）簡稱支讖，是後漢桓帝末年（167）從月氏來到洛陽的譯師。他通曉漢語，除了獨自翻譯而外，有時還和早來的竺朔佛（一稱竺佛朔）合作。他譯經的年代是在靈帝光和、中平年間（178～189），比安世高稍遲；譯籍基本上屬于大乘，而又是多方面的；可見他的學問廣博，思致幽微。後來竟不知所終。<#>支讖所譯的佛經究竟有幾種？因當時未曾記載，很難確定。 在晋代道安著述經錄時，據他所見寫本，年代可考的只三種，即︰《般若道行經》十卷（光和二年譯）、《般舟三昧經》二卷（現存本三卷，光和二年譯）、《首楞嚴經》二卷（中平二年譯）。<#>此中《首楞嚴》一種，現在缺佚。另外，從譯文體裁上比較，道安認爲像是支讖所譯的有九種︰《阿闍世王經》二卷、《寶積經》（一名《摩尼寶經》）一卷、《問署經》一卷、□錽□《兜沙經》一卷、《阿■佛國經》一卷、《內藏百寶經》二卷、《方等部古品遺日說般若經一卷、《胡般泥洹經》一卷、《孛本經》二卷。此中後三種現在都缺佚。又支敏度《合首楞嚴記》裏提到而爲道安所未見的，還有︰《伅真陀羅所問如來三昧經》一卷。綜計起來，支讖譯籍現存九種，缺本四種，僧祐《出三藏記集》依據《別錄》加了《光明三昧經》一卷，這是支曜譯本的誤記。費長房《歷代三寶紀》又依各雜錄加了《大集經》等八種，也都出于附會，不可信。<#>支讖譯籍裏比較重要的《般若道行經》和《般舟三昧經》，原本都由竺朔佛傳來，而支讖爲之口譯。以支讖學問之博，這兩種也應該是他所熟悉的，因而譯功專歸于他，幷無不可；但從僧祐以來，經錄家都說竺朔佛也有這兩種的翻譯，就未免重複了。那時候的翻譯，因有安世高爲之先導，遣詞造句大都已取得一些經驗，譯文比較順暢，令人讀來有‘審得本旨’之感。不過翻譯的總方針依然是‘敬順聖言，了不加飾’，要求儘量保全原本的面目；就是在譯文結構上做了一些‘因本順旨，轉音如己’的工夫，也是極有限制的。所以後人辨別他的譯文，仍用‘辭質多胡音（即多用音譯）’爲一種標準。<#>支讖譯籍的種類恰恰和當時安世高所譯的相反，幾乎全屬于大乘，可說是大乘典籍在漢土翻譯的創始。幷且，龍樹以前印度大乘經典流行的實况，也就在支讖翻譯上看到它的反映。例如，他譯的《寶積經》、《阿■ 佛國經》、《般舟三昧經》都是構成大部《寶積》的基層部分，《道行經》是大部《般若》的骨幹，而《兜沙經》又屬于大部《華嚴》的序品，可見印度的大乘經典開始就是向境、行、果各方面平均發展的。還有支讖譯出的《阿闍世王經》（異譯本題名《文殊普超三昧經》，道安經錄說出于《長阿含》，不確。）、《問署經》（也作《文殊問菩薩署經》）、《內藏百寶經》、《首楞嚴三昧經》，都以文殊爲中心而發揮‘文殊般若’的法界平等思想，從這些方面暗示出文殊對于大乘傳播的重要關係，也屬很可寶貴的資料。<#>但是對于以後義學發生影響最大的莫過于《道行經》。這因爲大乘學說本來以般若的緣起性空思想爲基礎，由這部經的譯出便有了趨入大乘的途徑。又因爲當時思想界裏有‘道家常無名，爲天地始’等一類說法，恰好做了接受般若理論的準備，也就是通過這類思想使般若理論更快地傳播開來（如在支讖的譯文裏譯‘波羅密多’爲‘道行’，譯‘如性’爲‘本無’等，都是借用道家思想來傳播般若的）。從此《道行》成爲研究佛家學說特別是般若理論的入門之籍。只因它譯文過于簡略，很多義理難得徹底瞭解，遂引起了朱士行的西行求法，而後和《道行》同源異流的《大品般若》（但在魏晋的義學家都將《大品般若》看作《道行》的母本）陸續有各種異本的譯傳，愈加豐富了般若學說的內容，但是《道行》始終被重視著。<#>就在支讖從事譯經的年代中，有一批月氏的僑民數百人歸籍了漢朝（見《出三藏記集》卷十三〈支謙傳），他們依照原來的習俗，仍舊立寺齋僧，舉行各種宗教的活動。其中有支亮（號紀明）受業于支讖，後更傳之支謙，發揚了支讖的學風。大乘佛學的初傳雖然依附了道家，使它外觀混同于方術，可是在已歸籍的月氏民族中有它傳統的講習，仍舊保持其純粹性。這對後來佛學傳布逐漸糾正接近真相，是起了相當的啓發作用的。（呂澄） □□□<#>［參考資料］《高僧傳》卷一；《出三藏記集》卷二、卷七、卷十三；《開元釋教錄》卷一；《精刻大藏經目錄》；湯用彤《漢魏兩晋南北朝佛教史》；任繼愈《中國佛教史》；鐮田茂雄《中國佛教通史》；忽滑穀快天《禪學思想史》；副島正光《般若經典の基礎的研究》；平川彰《初期大乘佛教の研究》。<#>


meanings:
1416梵語 caitya，巴利語 cetiya。又作支帝、枝提、支陀、支徵、脂帝、制多、制底、制底耶。積集之義。又譯聚相。釋尊荼毘時，曾積聚香柴而成大𧂐，此為「支提」一名之起因，其後於佛陀之靈蹟等堆積甎土而營造之，又謂世尊無量之福德積集於此，故舉凡塔廟、靈廟、廟、方墳等，皆稱支提。此外，穿鑿石窟之特殊構造，亦稱支提。　塔（梵 stūpa，音譯窣堵波）與支提有別，依摩訶僧祇律之說，有舍利者為塔，無舍利者為支提。後世多混用之，地持經論即主張不論有無舍利，皆稱支提。又據阿育王經卷七載，佛之生處、成道處、轉法輪處、涅槃處，稱四支徵，而世所廣知者則為「四大靈塔」，亦是混用之例。另有說總稱為「塔」，別稱「支提」者。　現今印度稱為支提之石窟頗多，其中，七葉窟（梵 Sapta-parṇa-guhā），及史達瑪（Sudāma）、洛馬斯利夕（Lomas Rishi）等窟，被視作原始支提。又如帕賈（Bhāja）及貝達沙（Bedsā）等窟，則被視為支提之大成。〔起世經卷七、摩訶僧祇律卷三十三、有部目得迦卷十、法華經文句卷八下、法華義疏卷十一、玄應音義卷三、南海寄歸內法傳卷三〕


meanings:
（梵 Ceti、Cetī、Cedi，巴 Ceti、Cetī）□印度古王國。支提，又作枝提、支陀、脂提渝、枝提庾。意譯爲衆、憶。位于現今阿拉哈巴（Allahabad）西南的班得爾肯德（Bundelkand）及鄰近中央省（Central Pro-vinces）之一部。西及欽巴河（Chambal）的支流卡利興都（Kali-sindh），東達頓士河（Tonse）。《中阿含》卷五十五〈持齋經〉、《長阿含》卷五〈闍尼沙經〉等，以此國爲佛在世時印度十六大國之一。《中阿含》卷十八〈天經〉與〈八念經〉、《雜阿含經》卷二、《四分律》卷十六等，皆有佛在此地說法之記載。□<#>另外，英國學者戴維斯（Rhys Davids）認爲Ceti乃種族名。古時住在尼泊爾山間，後出現在■賞彌國（Kusambī）附近。□◎附：憍桑比〈佛世時印度十六國之政治形勢〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{61}）□<#>人們從《支提耶》（Cetiya）和《維散多羅（Vessantara）兩本本生經中知道這個國家。在《支提耶本生經》中，支提國的首都據說是塞縛悉底跋底城（Svastivasti），同時贊揚那裏的歷朝國王。支提國的最後的一個國王烏波遮羅（Upacara，或叫做Apacara）撒了謊，被自己的婆羅門祭司咒詛而墮落地獄。烏波遮羅的五個兒子乞求祭司保護，祭司叫他們離開這個國家。接受了祭司的吩咐後，他們五人便分別到五個城市定居。這也是在這本生經中叙述的。<#>維散多羅的妻子摩陀利（Madri）是摩陀羅國（Madra）的公主。從《維散多羅本生經》的故事中可以知道，這個國家也叫做支提耶國。維散多羅自己的國家斯維國（Sivi）靠近支提耶國。本生經中關于斯維國王挖眼贈給婆羅門的故事是著名的。根據《維散多羅本生經》，維散多羅王子也把自己的吉祥象、妻子和兩個孩子都布施給婆羅門。這個故事只證明這麽一點︰在斯維和支提耶國中，婆羅門的權勢是很大的。因此，這個國家大概是在西部。佛陀時代，斯維人和支提耶人的名字是聽過的，但是佛陀世尊是否到過他們的國家，或者，像摩揭陀人的國家幷合鴦伽國那樣，他們的國家幷合于另外一個國家，這就不得而知了。雖然如此，我們可以肯定地這樣說，佛陀世尊的一生是與這兩個國家沒有任何關係的。□<#>［參考資料］《優陂夷墮舍迦經》；《翻梵語》卷八；《菩薩戒義疏》卷上；《Buddhist India》；《The Geographiacl Dictionary of Ancient and Mediaeval India》。□<#>


meanings:
1418支提，梵名 Ceti，又作枝提、支陀、脂提渝、枝提庾。意譯眾𧂐、憶。為印度古國名。即今印度阿拉哈巴（Allahabad）西南班得爾肯德（Bundelkand）及中央省（Central Provinces）之一部，西為欽巴河（Cham-bal）之支流卡利興都（kali-sindh），東及頓士河（Tonse）。中阿含卷五十五持齋經、長阿含卷五闍尼沙經等，均謂支提國乃佛世時印度十六大國之一。又據中阿含卷十八天經、四分律卷十六所載，佛陀曾於其地說法。〔雜阿含經卷二、優陂夷墮舍迦經、菩薩戒義疏卷上、T.W. Rhys Davids: Buddhist India〕


meanings:
Còn gọi: Hoa Nghiêm Tự. Chùa nằm ở mặt Tây núi Chi Đề, huyện Ninh Đức, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Bảo thứ 4 (971) đời Tống, Ngô Việt Vương Tiền Thúc sáng lập. Đời Tống gọi là »Ung Hi Tự«, Thiền sư Biện Long tông Pháp Nhãn trụ chùa này. Vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 28 (1158) khi Lục Du nhậm chức Chủ bạ ở Ninh Đức cũng đến dạo chơi chùa Chi Đề và có làm bài thơ »Ung Hi tự dữ tăng dạ thoại 雍 熙 寺 與 僧 夜 話«: »高 名 每 慣 習 鑿 齒, 巨 眼 適 逢 友 遁 林, 共 話 不 知 紅 燭 短, 對 床 空 談 白 雲 深。眼 前 鐘 鼓 何 曾 隱 匝 地 毫 光 不 用 尋, 欲 識 天 冠 眞 面 目, 烏 啼 猿 嘯 總 知 音。 – Cao danh mỗi quán Tập Tạc Xỉ, cự nhãn thích phùng Hữu Độn Lâm. Cộng thoại bất tri hồng chúc đoản, đối sàng không đàm bạch vân thâm. Nhãn tiền chung cổ hà tằng ẩn, táp địa hào quang bất dụng tầm. Dục thức thiên quan chân diện mục, điểu đề viên khiếu tổng tri âm«. – (Cao danh thường quen Tập Tạc Xỉ, Cự nhãn vừa gặp Hữu Độn Lâm. Cùng nói chẳng hay đuốc hồng ngắn, đối giường nói rỗng mây trắng sâu. Chuông trống trước mặt chưa hề ẩn, hào quang khắp đất chẳng cần tìm. Muốn biết thiên quan chân diện mục, chim kêu vượn hú thảy tri âm). Đầu nhà Nguyên chùa bị phá huỷ bởi binh lửa, Nguyên Thế Tổ sai tăng trùng tu, trải qua 15 năm mới xong. Khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424) đời Minh triều đình sai Thái giám Chí Sơn Gian xây cất đại điện, ban cho tấm biển »Hoa Tạng Tự«. Đời Minh chùa Chi Đề đứng dưới 30 tự viện, đây là thời kì hưng thịnh nhất. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 25 (1597) vua ban tặng một toà bệ ngàn Phật Tì lô đúc đồng pha vàng đặt giữa đại điện. Bệ Phật hình tròn hai tầng rỗng ruột, cao hơn 2m, nặng hơn 1000 cân. Tầng đáy xung quanh toà có 20 vòng, mỗi vòng nở ra hoa sen 50 cánh, mỗi cánh khắc nổi một tượng Phật nhỏ cao 6 cm. Tầng trên đặt tượng Tì lô giá na Phật, đầu đội kim quan, tay cầm »Tì lô«, là tư thế toạ thiền nhập định, đến nay vẫn xanh vàng rực rỡ. Kiến trúc tự viện gồm có Đại hùng bảo điện, Thiên vương điện, Tổ sư điện, Già lam từ, Tàng kinh các, Cổ lâu, Trai đường, Sơn môn. Đại hùng bảo điện do Hoà thượng Đại Thiên phụng chỉ xây dựng lại vào niên hiệu Vạn Lịch (1573-1620) đời Minh. Đại điện bố cục nghiêm chỉnh đoan trang, rường cột khắc hoạ tinh mỹ tuyệt luân. Trên sơn môn có treo tấm biển »Thiên Hạ Đệ Nhất Danh Sơn«, do vua nhà Minh ban tặng. Xung quanh chùa điểm xuyết điện các môn lâu, đình kiều cung quán, vàng xanh rực rỡ, rừng núi tôn vẻ đẹp cho nhau. Trong kinh Hoa Nghiêm có câu: »Chưa đến Chi Đề uổng làm tăng«, cho nên tăng lữ khắp mọi nơi đều lên núi chiêm bái, lúc thịnh nhất chư tăng ở đây hơn ngàn người.


meanings:
（梵 Caitya-parvata，巴 Cetiya-giri、Cetiya-pabbata）（2）位于錫蘭島的山名。又稱支多耆利、支多哥梨、支帝耶山，譯作功德聚山、象山或聚山。《善見律毗婆沙》卷二記載摩哂陀于錫蘭布教事迹雲（大正24·686c）︰‘大德摩哂陀已受天帝釋語已，即從卑地寫山與大衆俱飛騰虛空，到師子阿■羅陀國，往至東方眉沙迦山下，是故從古至今名爲象山。’又，依《高僧法顯傳》所載，可知錫蘭古都阿■羅陀補羅東方的眉沙迦山，一名支提山，即相當于今之阿■羅陀補羅（Anurādhapura）東方約八哩的米興塔雷（Mihintale）山。□<#>另依《善見律毗婆沙》卷二、巴利《島史》及《大史》所述，摩哂陀曾于此山爲錫蘭王天愛帝須廣說教法，幷于山中建立支提山寺，種植菩提樹。據說米興塔雷山有安巴斯塔拉·達嘎巴（Ambasthala Dagaba）塔，是埋葬摩哂陀遺骨的所在地。□<#>［參考資料］《印度旅行記》；J.□Fergusson《History of Indian and Eastern Architecture》。□<#>


meanings:
1416梵名 Caitya-giri。<一>梵名又作 Caitya-parvata，巴利名 Cetiya-giri。又稱支多耆利、支多哥梨、支帝耶山等。山為梵語 giri（音譯耆釐）之譯。支提山意即功德聚山、象山、或聚山，位於錫蘭島（即今斯里蘭卡）。據善見律毘婆沙卷二載摩哂陀（巴 Mahinda）至錫蘭布教，及高僧法顯傳所載，可知錫蘭古都阿㝹羅陀補羅（巴 Anurādhapura）東方眉沙迦山，又稱支提山，位於現今阿㝹羅陀補羅東方約十三公里之密哂達列山（Mihintale）。若就善見律毘婆沙卷二，及巴利文之島史、大史而言，摩哂陀嘗在此山為天愛帝須王（巴 Devānaṃpiyatissa）廣說佛陀教法，並於山中建立支提山寺（巴 Cetiyapabbata-vihāra），種植菩提樹。今密哂達列之安巴須多羅塔（Ambasthala），相傳為埋葬摩哂陀遺骨之地。〔印度旅行記、J. Fergusson: History of Indian and Eastern Architecture, vol. I〕　<二>又作制多山、枝堅固山。為天冠菩薩住處之名。新華嚴經卷四十五諸菩薩住處品載為支提山。舊華嚴經卷二十九菩薩住處品稱枝堅固山。另據華嚴經探玄記卷十五、華嚴經疏卷四十七所載，支提山宜在中國南部，小乘二十部中有制多山部，其根據地為制多山，係現今奇斯多那河（Kistna）之河畔都市培座瓦拉（Bezwada）對岸之支提山（Caitiya-giri），然是否確指此山亦未可知。〔異部宗輪論述記、慧苑音義卷下〕　<三>乃卑地寫之異名。為位於南印度優禪尼國之山名。（參閱「卑地寫」3090）　<四>位於福建寧德。支提山高海拔八百餘公尺，山巒綿亙二十五公里，遠近羅列九十九峰，峭壁萬仞，危岩千層，古木參天，為天下三十六洞之一。


meanings:
Ứng phó, gánh vác. Tiết Khai Thiện Đạo Khiêm Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »開 善 道 謙 禪 師 曰： 途 中 可 替 底 事、我 盡 替 你。只 有 五 件 事 替 你 不 得、你 須 自 家 支 當。 – Thiền sư Khai Thiện Đạo Khiêm nói: Việc giữa đường có thể thay thế, ta sẽ hết lòng thay cho ông, nhưng có năm việc mà ta không thể thay cho ông được, ông phải tự mình gánh vác«.


meanings:
Còn gọi: Chi khiển. Ứng phó, đối phó. Tiết Huyền Sa Sư Bị Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »忽 然 無 常 殺 鬼 到 來、 眼 目 譸 張、 身 見 命 見、 恁 麼 時 大 難 支 荷、 如 生 龜 脫 殼 相 似、 大 苦！ – Thiền sư Huyền Sa Sư Bị nói: Chợt quỷ vô thường giết người đến, tai mắt bị dối lừa, chấp lấy thân mạng là thật. Chính khi ấy đối phó với cái chết giống như con rùa còn sống bị lột mai, rất khổ!«.


meanings:
Ứng phó, đối phó. Tiết Đại Tùy Nguyên Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »忽 遇 殺 佛 殺 祖 底 來、 又 作 麼 生 支 遣？ – Chợt gặp kẻ giết Phật giết Tổ đến, phải làm sao đối phó?«.


meanings:
二十世紀初期我國的重要佛學研究團體。系歐陽漸所創設，院址設于江蘇南京市。因古印度稱中國爲支那，佛教自稱內學，故名支那內學院。歐陽氏繼其師楊仁山之遺業，接掌金陵刻經處編校事業。後于刻經處設研究部，以便于刻經處同事自由研究。又爲引進有爲之士，集優秀通才，講明至教，乃于1918年籌設支那內學院。後得沉子培、陳伯嚴、章炳麟、蔡孑民等人之協助，至1922年始正式成立。□□□<#>該院成立之初，設學、事兩科。有關教學、研究、述譯、考訂等屬學科；而藏書、刻經、宣傳等屬事科。後改設問學、研究兩部與學務、事務、編校流通三處。教授除歐陽氏本人之外，另有呂澄、王恩洋、丘虛明、聶耦庚、湯錫予等人，皆爲一時之選。又，本院成立之後，致力于唯識、法相等學之研究，幷出版年刊‘內學’及‘雜刊’。此外，又自大藏經中選出要籍，精校詳注，編刊《藏要》三輯行世。□<#>抗日戰爭之際，日軍占領南京，本院院舍及圖書均遭破壞。歐陽氏乃率院衆携經版遷至四川江津，建內學院蜀院。講學、刻經如昔。1943 年歐陽氏病故，院友公推呂澄繼任院長。抗日勝利後，曾謀求于南京複院，未成。1949年後，蜀院仍繼續其業，至1952年秋停辦，所刻經版等移交金陵刻經處保管。□<#>◎附一︰歐陽漸〈談內學研究〉（摘錄自《內學年刊》） □<#>今談內學研究，先內學，後研究。內學之謂內， 有三義︰<#>(1)無漏爲內，有漏爲外也：《雜集論》雲︰墮于三界爲漏。其有漏法即流轉法，與還滅法截然二事，猶水與火，猶黑與白，以其種子即成二類也。昔人于此每每講錯，以爲真如本淨也，煩惱染之則流轉，煩惱遠離則還滅，二者相替如輪轉焉，而不知其實不相謀也。<#>因此而談，儒家所雲︰人欲淨盡天理純全，措語亦有病。孟子亦雲︰養心莫善于寡欲。宋儒注雲︰寡者非絕。于此知其夾雜不純也。此在佛家謂之雜染，一分染亦是染法。染則須絕，非徒寡之，故儒家所雲寡欲，表面似有理，實則雜理欲二者成黑白業，仍屬雜染，不究竟也。儒家又雲︰大人者，不失其赤子之心者也。此赤子之心即雜染，而以爲天理，故理終屬不淨，亦猶驢乳終不可爲醍醐矣。儒家而外，如現行耶教講愛，亦屬偏頗，不能及物，故殺生非所禁戒，此皆成其爲有漏與外而已。從無漏種發生，即不如是。故雲︰有無漏可判內外。其理應于《大論》〈真實品〉中詳求。四真實中，煩惱障淨智所行與所知障淨智所行，皆以純淨得名真實，內學即應認清此真實。又此雖就現行立說，所從來者乃在種子，此無漏種子之義雖自後人發明，然其道理建立不可傾動。□<#>(2)現證爲內，推度爲外也︰如今人言哲學，研究真理而不得結論，以其出于推度，人各不同，遂無定論也。若出諸現證，則盡人如一，無有異說。如見物然，同見者則說同，出于想像則不同也。以是先佛、今佛、當佛皆言四諦，大小空有顯密，乃至諸宗疏釋亦莫不說四諦，以其現證同而立說同也。又如諸佛以苦、空、無常、無我爲教，乃至涅槃言常亦爲無常之注脚，此又現證同而立說同也，由此即得結論，與哲學有異。<#>余常雲，內學爲結論後之研究，外學則研究而不得結論者也，此爲內外學根本不同之點。由此內外方法亦不同。哲學每用比方，以定例爲比量，即有範圍限制。如以三百六十度測周圓，二直角測三角內和，皆屬一定限制，不論圓角之形大小如何，皆不出此限制。哲學家用心思推測，無論各人推測如何，而均在不得結果之一範圍內，人心所限制然也。內學則不如是，期在現證，無用比度。如說四諦，即是現證，即是結論。研求結論，乃有種種解析方法。又如不能理會苦而說苦由無常，複由種種分析以明無常，此皆爲教導上不得已之辦法。故內學所重在親證也。然學者初無現證，又將如何？此惟有借現證爲用之一法，所謂聖教量也。有聖教量，乃可不憑一己猜想。若不信此，亦終不得現證。世間哲學家即不肯冒險置信聖言，以爲迷信，處處須自思一過，遂終墮于推度矣，此又內外分途之一點也。□<#>(3)究竟爲內，不究竟爲外也︰經雲︰止有一乘法，無二亦無三。故佛說法無不究竟者。惟此就起點含有全體而言。雖始有未竟，而至終則究竟，如不了義經，得其解釋終歸了義也。《無量義經》雲︰四十九年皆說法華，其間雖實說三乘法，意則均在法華也。故雲，教則爲一，乘則有三。乘以被機有三，實亦各究竟也。由此內學者應生心動念皆挾一全法界而來，大悲由此起，大智從此生。即如大乘唯識說阿賴耶，亦以其挾全法界而得究竟也。此種全體大用上講求是爲內學。反此皆屬外學。<#>次言內學研究。即知所研究者，爲無漏現證究竟之學而起研究也，此可分人法兩者言之。法是所學，人是能學，各有四端。法有四者︰(一)研究之必要，(二)研究之範圍，(三)研究之所務，(四)研究之方法。今(一)言研究之必要，先以理對學論之。<#>其一，理是法爾，學是模填。法爾八萬四千法門，言議不及，禪家每用但字調，以爲但得即是，然此意仍可商。今謂法爾未得，先事模填，如畫作模填采也。學問即模填之事，可以由得法爾，故屬方便非真實。<#>其二，理是現在，學是過未。以學過念即非，落第二著。即雲參究，亦落次念，成爲過去，惟由此方便得到現在。□<#>其三，理是現量，學是比量。學爲方便，則屬借用現量，信解道理。能處處作此觀，開眼生心皆此道理，則可以發生現量。此義見〈真實品〉。故學雖比量，而是現量方便。<#>其四，理是無爲，學是觀察。此乃本其所有而精細審量，亦得證會無爲。□<#>其五，理是不動，學是建立。理皆法爾常住，有佛無佛不稍動移。學由人興，故出建立。但由學可證理。<#>其六，理是真如，學是正智。□□<#>其七，理是無分別，學是有分別。□□<#>其八，理是離心意識，學是猛用六識。此皆如前分別可知。□<#>次以教對學言之。教待機感，而有權實半滿漸頓，又有詳略異門。由學研理，教仍是一，以是各端研學有必要也。<#>(二)研究之範圍。但研究教，即概括宗在內。宗是總持，非差別、非分析而亦不能違背三藏，實亦是教，今即總談教而不別開。<#>教分西方、東方。西方教先有三藏，經律則爲阿難等在王舍城所結集。以十二分教攝大小乘，攝論議。又有律，爲耶舍等在吠舍離之結集。又有論，爲帝須等在華氏城之結集。自此以後，有小大空有顯密等別，而其學悉彙萃于那爛陀寺。蓋自佛滅以後，講學範圍之寬，無能逾此地者，西方佛學亦以此爲終。<#>東方佛學，如關中之空、慈恩之有、匡廬之淨、曹溪之禪、南山之律等，皆本諸西土。此中禪宗，雖雜有我國思想，然理與空宗相合之處，仍出西方也。□<#>今茲研究範圍，應全概括諸教。範圍不寬則易衰歇，昔日空有諸家，其前車也。但佛教範圍雖大，內容仍是一貫，仍有條理充實。今之研究，亦將由分而合，以期成一整體之佛教。言余素願，乃在建立支那之那爛陀矣。□□□<#>(三)研究之所務，此宜擇要而談，又分兩端。□<#>其一要典。依餘見解，必由唯識入門。故應誦習之籍，初爲一本十支論，次爲《掌珍》四論，次爲《俱舍》、《成實》、《毗曇》，次爲四含，次爲四律五論。餘有密典，重在事相，必明理相而後可習。<#>其二要事。讀要典竟，應做以下各事︰<#>(1)經論異譯比較。舊譯不必盡誤，仍有所本，仍有其學問。如《楞伽經》由會譯比較乃見舊時魏譯最好。又有翻譯經久不得定本者，則須參互考訂以定之。此爲吾人應做之事，凡不能翻譯者，尤宜肆力于此。<#>(2)藏梵未譯研求。此有賴于翻譯。<#>(3)密典純雜考證。又咒印彙考， 由此乃能習密宗。<#>(4)律典各部比較。由此可見各派異同，又可改正舊行各律之不合佛制者。<#>(四)研究之方法。此宜知四入、四忌。<#>四入者︰(1)猛入︰此如數百卷書之一氣連讀，又如任何種類之取裁，不分晝夜之思，又如空宗之般舟三昧。教中蓋有如此猛晋之事，未可忽視也。(2)徐入︰此謂融貫，浸潤、結胎、伺鼠、凑拍、節取，而後有生髮。(3)巧入︰此有反證借徑等法，三藏十二部皆反覆申明之言，而能入之法不一。如佛法本甚莊嚴，宗門之悟道乃向青樓浪語中得之。(4)平入︰此謂循習而純熟。<#>四忌者︰(1)忌望文生義。(2)忌裂古刻新。(3)忌蠻强會違（此謂泥古不化）。(4)忌模糊尊僞（如華嚴學者之尊《起信論》）。□<#>次言研究人有四者︰(一)研究之因力，(二)研究之可能，(三)研究之緣助，(四)研究之興趣。<#>(一)研究之因力︰平常但言求離生死，因猶不真。今謂另有二語曰︰親證法爾，大往大來。證法爾，即發菩提心，所謂菩提心爲因也。大往來，即大悲，所謂大悲爲根本也。因須通盤打算，而後有力。因謂依，是人依我，非我依人。因又謂自，仗自不仗人。所謂法爾，即自也。萬法皆由法爾緣起，故有力能生。儒家亦有知此理者，如象山雲︰六經皆我注脚。佛學亦然，從親證法爾下手，則十二分教皆我注脚。毗盧遮那頂上行，禪宗境界亦不過爾爾。□<#>大往大來由于信得因果。因果須合三世觀之。業有生受、現受、後受，不能拘拘一生以談因果。信此則得大往大來。此雖老生常談，然今之學者，不于此致意也。學者如以信因果心爲根本，聞熏亦可依恃，不定須念佛等。此非反對彼等法門，但于此見出因力不退之理。《大論》有雲︰自因力不退，可以爲因，他力加持力皆退，但可爲緣。故求不退，應熏因力大往大來，時間則三無數大劫，空間則大千沙界無量衆生，以他爲自而思及衆生，此特擴而張之，即是因力，前所雲挾法界以俱來也。此是大悲爲本，是真佛學。□<#>(二)研究之可能︰此謂六度，乃爲自憑藉者也。□<#>(1)布施︰無我歸命爲布施。不留一毫私用，將此身心奉塵刹，乃有力量，孟子所雲能盡其才者也。佛希望人皆盡其才，皆以出世法爲目標而歸命。□<#>(2)持戒︰此就可能爲言，制之一處，事無不辦。戒如馬捋，馬受捋則力强而行速。學亦以戒爲方便，而後有可能。吾人經驗中，亦有此證明。如作事不廢時光，日計不足月計有餘。但亂念極耗歲月，去亂念即是戒，此不可作陳腐語看。□<#>(3)忍辱︰諦察法忍之爲忍辱。諦察則有味。易雲︰苦節不可貞，其道窮也。有味乃不窮、乃有生髮，觸處洞然，而後能耐。又道理一種涵萬，必細察乃省。前雲四入之徐入，與此相應。□<#>(4)精進︰此是能力根本。佛力充足，全在精進。如世親治小乘，則由有部而經部而俱舍，繼而舍小入大，則又先法相，而後唯識，健行不息，此最能精進者也。精進爲因，般若爲果，般若爲相爲體，精進爲可能爲功用。又般若爲總相，精進爲條理，故佛智骨髓在此。空宗貫六度以般若，相宗貫六度以精進，即是意矣。□<#>(5)禪定︰畢生定向無他志，是爲定。□<#>(6)智慧︰此應注射于無師智、自然智。此雖非當下可得，然應隨順、趣向，乃至臨入。讀書多聞尤須于此致意。□<#>(三)研究之緣助︰有三︰□<#>(1)指導門徑︰欲學之省時省力，不可無師，不可我慢。然今人時習甚重，每每趨向無師。另有顓固者流，如天臺家解說《梵網》四十二輕曲爲說法一戒，以爲不可爲在家人說，在家無師範故。此則限制師道于極小範圍，心地何等狹隘。後來太賢即引《瓔珞》夫婦可以互授之說而駁之。《瓔珞經》雖待考，然此駁固是。依《大論》所說，比丘可在在家人邊學，故維摩爲文殊說法。如天臺家言，此又謂之何？可知其說或出于我慢耳。凡指導學者門徑者，不限出家或在家。師義亦有三類︰圓滿師、分證師、接續師。不知接續師，即不能擔任，即是輕法犯戒，極宜慎之。□<#>(2)問辨釋疑︰此乃朋友之事，因其能委婉曲折而盡之。□<#>(3)多籍參考︰或乃求師友于古人，或聞時論于異域。□<#>(四)研究之興趣︰研究須合衆，離群索居，則無生趣。故研究此學，(1)須朝夕之過從，(2)須風物之怡快以暢天機，(3)須有暮鼓晨鐘之深省。具三事而後興趣勃勃也。□<#>◎附二︰呂澄〈談院學〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷一）□<#>院學爲先師（歐陽竟無－－整理者注）數十年苦心經營，《釋教》一篇已有其組織表白。竊謂先師以此系道友，道友之系精神于院者，應即在此。今欲使此學易于認識，略出二語以形容之，曰︰‘由言教變遷之實，求觀行踐證之真。’（見《內院簡史》，乃根據先師與李證剛先生函意言之）蓋學所依據爲‘言教變遷之實’，而其實際則‘求觀行踐證之真’也。依據即佛教，不雲佛教而雲言教者，佛教之體爲名、句、文身也。然則教外別傳非教耶？此亦是教，但不立文字耳。以佛四十九年說法，乃有四十九年不說一字，若離佛教，何期踐證耶。此教自佛說以來，非一成不變，對機演解，自有變遷，但皆有其所以變遷者在。欲知其實，應分三段而談，此可借《金剛經》中處處所見之語示之。初段‘佛說’，如《經》雲佛說般若波羅密，與佛說莊嚴佛土等。次段‘即非’，如《經》雲即非般若波羅密，與即非莊嚴佛土等。三段‘是名’，如《經》雲是名般若波羅密，與是名莊嚴佛土等。知此三段變遷之實，乃知佛言教之全。小乘言教，止于佛說，認佛所說悉爲法句（法即句也。此句非具體而爲抽象觀念，幾經思惟鍛煉所成。印度異端之有句義亦仿佛似之），故有三法印（無常、無我、涅槃寂靜），四諦（苦、集、滅、道）、五蘊等。小乘《毗曇》（阿毗達磨）即表示法句之至極組織者，此第一段言教也。大乘言教，起于此處，即而非之，如《般若經》九分處處空談，是即小乘所執著之法句，而非之也。末分《金剛經》（此第九分，印土《般若》原爲八分或九分，奘譯乃集爲十六分），最後乃出一偈，謂‘一切有爲法，如幻夢泡影’，則是名之義而甚簡略，未及暢言也。此第二段言教也。再進如《深密經》言，一切法有爲無爲句是‘佛說’義，是中有爲非有爲非無爲，無爲亦非無爲非有爲，是‘即非’義；言有爲者是本師假施設句，言無爲者亦是本師假施設句，非無其事，即‘是名’義。又如《楞伽經》首舉百八句，如生句、常句等，爲‘佛說’義。次說生句即非生句，常句即非常句等，爲‘即非’義。後文詳解生爲心相續，常爲妄法等百八句，即‘是名’義。二經皆‘佛說’與‘即非’甚略，而‘是名’甚詳。此第三段言教也。此即言教變遷，有此三段，明其真相，始可參研（小乘解法亦有二義︰第一五蘊、五蘊無我爲我空；第二涅槃，涅槃無五蘊爲行空。從流轉至于還滅，亦有百八句之組織，歸納爲法句，此即第一段。第二段即非爲大乘之開首，所以《般若》即非一段，占百分之九九，是名一段占百分之一耳。第三段《深密》、《楞伽》、《涅槃》等經反是，是名占百分之九九，乃以不壞假名而說實相也）。先師苦心經營之學，依據在此。□<#>空談無學，觀證乃有學。《般若》常言觀空不證，《中論》亦備顯觀而不詳證義，故觀與證，未可混淆也。觀雲觀行，證謂踐證。觀行即見修，見屬態度，修是行事。《金剛經》雲︰‘應無所住而生其心’‘不住于色而行布施’，可見觀行二事之不離，于行以見其觀，由觀以成其行也。踐證者，踐之謂住，無著《金剛論》立十八住爲觀行所踐履之處也。證爲歸宿，如行人到家，踐履之究竟在此也。《心經》雲，究竟涅槃，是以圓證爲證，而非分證之爲證也。觀行爲材料，踐證爲組織，不住于色而行布施，乃在求佛地八具足，觀行踐證，亦不能分而言之也。然此有真不真在。真者，必依言教之實而得之，如《般若》之空觀，《心經》行深般若波羅密多時照見五蘊皆空。常人不明此五蘊，乃小乘最後結撰之觀念，而以目之所遇身之所觸爲色受焉（常人所解猶之常識，小乘《毗曇》所解之科學知識，其相異可知矣）。則亦不得言教之實，云何而成觀行之真耶！又如《瑜伽》之唯識觀，以離二取言，二取亦非常人所解，乃小乘執一切法是十二處，即能所受用之法也。唯識觀行即從此起，若不明其實義如何得真觀行耶！□<#>然此等猶是言說安排，仍非活學。言教之實，觀證之真，于學者身心密切相關之意味，不可不于求字上明之也。小乘一聞無常言教而毛骨悚然當下證果，須菩提聞空離想而悲泣抆泪，求之迫切可知，此求即欲也。通常說爲發心願望，果有此真實之言教，亦即有真實觀行之欲，所以《華嚴》〈十地〉無地不展轉發心而勝進，此即欲求一刻不停，觀行踐證一刻不舍之真實處也。六百卷《般若》以須菩提欲求無上菩提而起，《金剛經》亦以發心何住貫徹始終，乃至儒家學說如先師所提‘古之欲明明德于天下’者，亦應著重欲字。孔雲‘欲仁仁至’，孟雲‘義所欲而捨生取義’，非有勝欲在，何取何舍，何有于佛法世俗！故言教實而觀行真，不能一息之離欲也。先師一生願欲不斷，入蜀時有人勸其休息而大憤，及最後尚有《心經注解》，及《答蒙君（文通）講學書》，有此一片求究竟之勝欲，乃有先師一生之事業，乃有此院學，此可深長思之也。今日所談院學，僅及百一，略見精神所系者如何而已。或有錯誤，願諸位有以教之。□<#>◎附三︰呂澄〈內院佛學五科講習綱要〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷二）□<#>五科講習乃依先師釋教之說而立，意在直指精微，以階深造，故編次群書，三周區別。周各以一要義貫通，反覆研尋，曆三五載，亦可與入道矣。初周，主于心性本寂，自覺有此心，而後有此學，故心存則學存，異于外鑠，此之謂知本。次周，盡心之用，寂相著明，則真智沛發，舍染趨淨必循軌轉依而不可遏。三周，充用之量，佛與衆生遍具此心，交感緣起，依等而相同，謂之一法界，弘願行于無極，期全界之圓淨，斯乃此學之終鵠也。講習所資，凡五十書，初周先取根本要文，五經七論而已。□<#>（一）毗曇科兩種□<#>《法句經》二卷︰吳譯，《藏要》本。佛說以《法句》始，原構不可得而見矣。此從《阿含》輯之，品類次第，略具舊觀，由此知佛教之本也。南傳《法句》，始于雙品，心性本淨，宗義最明。《瑜伽》〈思所成地〉節引《法句》古注，可先參研。再及《出曜》、《譬喻》諸譯。□<#>《阿毗曇心論頌》一卷︰晋譯，院刻稿本。毗曇，所以解佛說也。迦延九分結集，佛語自詮，是爲毗曇本經。《心論》抉擇舊文，上座正傳，則又爲晚出諸論所據。九分始于界品，意在明因。有部毗曇改其次第，未可從也。今取法勝自釋，幷參考《論經》、《雜心》、《甘露味》等繹其文義。□<#>（二）般若科兩種□<#>《能斷金剛般若經》一卷︰淨譯，院刻本。《金剛經》結九部般若之終，所以明般若歸趣于一心也。發無上心，乃有何住、何行、云何調伏之問，所以住行調伏者，乃在般若。羅什譯傳《大品》，于摩呵薩大心一章別開爲《金剛品》，經要于此見矣。宜用隋譯無著論對讀。□<#>《菩提資糧論頌》一卷︰隋譯，《藏要》本。般若必取資于方便，菩提莊嚴，燦然始末，龍樹所以建菩薩正行之典範也，今存自在比丘釋文，可參讀。又可取《十住婆沙》參考。□<#>（三）瑜伽科兩種□<#>《摩呵衍寶嚴經》一卷︰失譯，院刻會《瑜伽釋》本。瑜伽三乘階梯終歸于菩薩藏，《寶積經》〈迦葉品〉舉十六相以攝藏中教授，今經其異譯也。經談中道，以離言心性實之，瑜伽本此開宗，抉擇分中，解經全文，豈無故歟。今即用《瑜伽釋》合讀。□<#>《辨中邊論頌》一卷︰唐譯，《藏要》本。論據《般若》、《寶積》以建立者三，心性勝義，以空性爲心性也。平等方便，唯識待于無境，有無義相等也。漸次觀門，能所因果，由境而後及識也。此瑜伽究竟義，亦即大乘究竟義。後世中觀學徒，雖力破之，安能動其毫末哉。唐譯論釋，改易文次，應取陳譯合讀。<#>（四）涅槃科兩種□<#>《勝鬘師子吼經》一卷︰宋譯，《藏要》本。涅槃明法身不壞，因于攝持正法。勝鬘十四義，由此輾轉而生。至說如來藏心感受生死，故爲出世正因，則尤屬內學大本之談矣。可用唐譯本參讀。□<#>《大乘法界無差別論》一卷︰唐譯，院刻稿本。必于菩提存心，乃涉涅槃之樊，論稱菩提心者，此也。十二門義，曲暢其宗，可作《如來藏章》異門而讀。<#>（五）戒律科兩種□<#>《清淨毗尼方廣經》一卷︰秦譯，院刻稿本。經說一切衆生界即法界，探此心源，以得戒體。又詳大戒殊勝因緣，亦本于心勝也。《攝論》所謂‘毗奈耶瞿沙方廣契經’，即是此書。可與晋宋異譯及《攝論釋》文參讀。□<#>《菩薩戒本羯磨》二卷︰唐譯，《藏要》本。攝六度爲學處，菩薩心戒增上之義著矣。備列科條，此爲通軌。唐譯文義最勝。可取慧沼《勸發心集》參讀。□<#>上舉五經五論悉歸于性寂自心一義，故成一周。如何保任此心，固有待于嫻習止觀，從容踐履。次下兩籍，堪作準繩，可熟習之。□<#>《解脫道論》十二卷︰梁譯，《藏要》本。此集上座學說精英，舊師軌範，所存僅此。唐宋習止觀者，皆未及知。由有相而無相，則在運用之妙，又未可拘拘論說也。□<#>《六門教授習定論》一卷︰唐譯，《藏要》本。此依《瑜伽》〈修所成地〉而嚴密組織之。寂因作意一義，創見于此譯文，蓋所謂不離一切智相應心也。據以通習般若、瑜伽、涅槃三科，觀行皆無礙矣。□<#>次周所習，皆各科正宗，故卷帙稍繁，凡十九種。□<#>（六）毗曇科四種□<#>《四阿含經毗曇讀》十六卷︰晋宋等譯，院刻稿本。佛說歸于分別，毗曇家言從此而出。今用毗曇九分之意，選錄經文，略見後先學說相承之迹而已。以四諦義通經，歸極于無餘涅槃，經亦謂之盡有漏成無漏，可知原有轉依之義。惜乎小乘毗曇，終不得其解也。□<#>《阿毗達磨俱舍論頌》一卷︰唐譯，院刻會譯本。世親依分別說之方法料簡有宗，撰茲頌本。兼取有、經兩部之長，故盡一書而諸義備，印土傳習謂之聰明論也。分別三科，謂蘊假而界處實者，蓋欲由種子依創明大本。迨後一聞《攝論》，即盡弃所學而學焉，非無故矣。頌義應用世親自釋與《顯宗》對讀。□<#>《大乘阿毗達磨經頌》一卷︰唐譯，院編稿本。此經久已失傳，今從《攝論》、《莊嚴》等書對勘輯之。經說十類佛語，首以無始時界爲依。又謂一依具染淨二分，由是釋成‘轉依’新義，以易‘解脫’舊言，故結之曰，轉依即解脫也。通般若之微言，辟瑜伽之廣軌，樞機在此，顧可忽諸。應取《攝論》、《莊嚴》釋文合讀。□<#>《大乘阿毗達磨集論》七卷︰唐譯，《藏要》本。此集《大乘論經》諸思擇處，蓋由所見之真，所涉之廣，所用之切而集之也。故本事分諸門分別，法執不存，抉擇諦得條疏，終歸無住，此其爲大乘毗曇不共義歟。可與《雜集論》合讀。□<#>（七）般若科四種□<#>《維摩詰所說經》三卷︰秦譯，《藏要》本。經以菩薩解脫法門爲宗，不盡有爲而不住無爲一語盡之，可謂能得方便般若之神髓者矣。心、佛、衆生三無差別，惟聲聞學人，不知衆生性，故不知心性，不知佛性，無上菩提，望而巔步，是誠愚不可及。維摩提嘶警策，用全力以周旋，又何其真切也。經文可與唐譯對讀。□<#>《摩呵般若波羅密經》二十七卷︰秦譯，院刻稿本。□<#>《大智度論》節本二十卷︰秦譯，院刻稿本。龍樹創宏般若，羅什得其真傳，故所譯經論，篇章開合，具見匠心。經以法名受三假開宗，以涅槃如幻結論，遮小宗之拘執，示佛語之真詮，不壞假名而說實相，是般若之正義也。論判般若、方便兩道，貫攝全經，運空自在，後得智無住行，方以建立，與瑜伽說何殊。乃其義不傳印度，遂有中觀紛執，以迄于今，亦憾事矣。論文繁重，今節錄解經文句成二十卷，以便研學。□<#>《中論頌》一卷︰秦譯，院刻本。般若曆百八法而觀空，《中論》示其方隅之作也。緣起法如幻化而有自性執者，蓋由取因假設爲之。論以假名成空，滅除戲論，要旨在此。惟青目釋能得其意。據《無畏論》銷文，不逾規矩。今應以唐譯《般若燈》刊定文義，更于青目釋求其正解。又可參考《順中論》。<#>（八）瑜伽科四種□<#>《解深密經》五卷︰唐譯，《藏要》本。經解不了義佛語，于空性義，尤三致意焉。三相以成無性，七如以判勝義，皆分別說空而示異于一切說也。依他無執而知圓成，唯識真如，唯識所現，此悉系于瑜伽，故〈分別瑜伽〉一品，至詳且盡，論之宗經中可見也。經分染淨法爲依圓，而發起觀行必從依他著力，此又旁通于‘大乘毗曇經’矣。可取宋、陳異譯對讀。□<#>《瑜伽師地論本地分菩薩地》十六卷︰唐譯，《藏要》本。《瑜伽》系重心于〈菩薩地〉，亦猶《華嚴》之有〈十地品〉也。十法四周，敷陳道果，而獨詳明持法。自種姓發心，以至一切菩提分，無不攝焉。蓋三祇難行，精勤不息，必任持此心不失，乃有堪能。則舍六度萬行，觸處憑依，又何以致其操存之功歟。此論可取凉宋異譯及《大乘莊嚴經論》對讀。又宜參考《瑜伽抉擇分·真實品》一段。□<#>《顯揚聖教論頌》一卷︰唐譯，院刻本。□<#>《攝大乘論本》一卷︰唐譯，《藏要》本。《顯揚》宗《深密經》，《攝論》宗‘毗曇經’，俱說依他爲雜染。而一則別淨法爲圓成，一則通依他有淨分，立意不無微異矣。《顯揚》以二諦立綱，視慧度、瑜伽爲一，此承前般若之說。《攝論》由名言種而說自性緣起，藉意言而入所知相，此啓後唯識之宗。學說潜移，亦不可不知也。《顯揚》釋〈思所成〉，謂離九事，《攝論》解無分別智，謂離五相，無思其所不思，無分別其所不分別，如此而已矣。《顯揚頌》可取《釋論》尋繹文義，《攝論》可取陳、魏、隋異譯及世親《釋論》合讀。□<#>（九）涅槃科四種□<#>《妙法蓮華經》七卷︰秦譯，《藏要》本。□<#>《大般涅槃經·正法分》八卷︰凉譯，院刻本。三乘方便之義不著，聲聞回大之事無征，則一切衆生皆有佛性亦未易言也。《法華》于此，著語無多，曲譬而喻，堪雲《涅槃》之先河矣。佛出世間，唯一因緣，開示佛智。說法意無不慈，而聞者或未能信，以是究竟勝義，垂滅乃宣。涅槃三十二問，最初長壽因緣，即在慈護衆生。又說一闡提于佛語無絲毫信受，此與《法華》之義可謂後先相貫也。惟一闡提，窮極世欲，故于佛語漠然。衆生有佛性雲者，直下承當，由己所欲，而由人乎哉。《法華》可以魏譯《優婆提舍》參讀。梵藏僅傳略本，今判爲《正法分》先讀，幷以《大法鼓經》及《本有今無偈論》參讀。□<#>《楞伽阿跋多羅寶經》四卷︰宋譯，《藏要》本。經依毗曇百八句推闡諸佛內證聖智第一義心，原始要終，爲涅槃學之正軌。唯佛與佛乃盡實際，故經說自共法相，一出于法佛等流，誠所謂佛境也。至以阿賴耶識解如來藏，謂爲善不善因，及其致也，心轉依而即真如，亦即解脫。三法會歸，則又益窮《勝鬘》之奧蘊矣。可用唐譯本合讀。□<#>《究竟一乘寶性論偈》一卷︰魏譯，《藏要》本。涅槃宣說三寶同一性相，常住不變，論初三句，抉擇此宗。餘四句說性、菩提、功德、業，蓋又今本《涅槃》未傳之義也。空寂與佛性，一法而異詮，斯乃說意之殊，豈空性而外別有佛性也哉！拘拘空有之見，難以得其真矣。頌本取釋繹文，又可用《佛性論》參考。□<#>（十）戒律科一種□<#>《郁伽長者所問經》一卷︰曹魏譯，院刻稿本。經說菩薩二衆居家出家戒德行處，各盡其極，入道之實，未容稍忽也。出家功德殊勝，而在家亦可以方便度行學出家戒，是乃不共之談，堪以建立居士道場者也。可用《優婆塞戒經》參讀。<#>此周要旨在于轉依，道遠時長，困行艱慮，果何以增上相資。習次兩書，當有所得。□《因明入正理論》一卷︰唐譯，《藏要》本。思惟論議，有軌可循，則致用宏而事功倍，因明其必學也。方式運用，或逐時推移，而真實簡持，酌中立說，無逾于《入論》矣。可用《理門論》參讀，以盡其義。□<#>《大方廣佛華嚴經·修慈分》一卷︰唐譯，院刻稿本。《涅槃經》謂慈爲善本，慈即佛性。誠哉有得于道心實德之言也！唯心有慈，乃不忍于己，而難已于圓滿佛智之求。不忍于人，而弗舍于成熟有情之願，菩提根本，豈不在是歟！《修慈分》說三劫廣行，應修慈心以自調伏，庶幾于菩提分安樂不疲，處流轉中，無感苦逼。學者欲習增上止觀，應知所務矣。□<#>三周窮各科之究竟，所習之書，亦十九種。□<#>（十一）毗曇科四種□<#>《諸法集要經》十卷︰宋譯，院刻本。《阿含》別裁有《正法念處經》，晚世一分小乘之所宗也。今准《法句》集其伽陀，義本唯心，說詳業感，而以慈忍教授，不舍有情，推論至于六度，亦幾與大乘相通矣。可用《念處經》對讀。□<#>《入阿毗達磨論》二卷︰唐譯，院刻稿本。□<#>《四諦論》四卷︰陳譯，院刻本。《俱舍論》出，而有部、經部學說變通，各極其致，二論略表見之。《入論》視佛說爲法句，乃謂名、句、文身依語而生，如智帶義影像而現，儼然外宗，是執自性實有之極也。《四諦論》力反一切有說，矯枉過正，至不惜與分別論者合流，而謂涅槃因滅爲有餘，果滅爲無餘，則又沈空之至也。各趨一端，迷途不反，其難語于法界之真，爲失均矣。□<#>《論事標目》一卷︰院編稿本。《論事》爲錫蘭（今斯里蘭卡）所傳小乘部執異論，標目二百有餘，一一據上座本宗破之。今條列所破，而諸家異義燦然畢見矣。其中時出新說，如案達派謂有生法二空，中觀家嘗據以自■其宗，亦可見小乘之善變也。宜與《異部宗輪論》對讀。□<#>（十二）般若科四種□<#>《大般若經·曼殊室利分》二卷︰唐譯，院刻稿本。法界以平等相建立，惟甚深般若得之，無住縱橫，莊嚴一相，此文殊學與龍樹無著鼎峙者也。經謂法界即是如來，更無所證，我來親近，專爲利樂一切有情。蓋由無得研窮，乃能利生純摰，言外之意，不可深長思歟！宜用梁譯本參讀。□<#>《佛母般若圓集要義論》一卷︰宋譯，院刻合釋論本。論有二殊勝義，文字般若之爲法界等流也，實相般若之爲自性淨識也。淨識其境，法界其依，而般若緣起源泉混混矣。三十二門，總攝經要，差別十六空，對治十散動，瑜伽正軌，不紊絲毫，是尤難能可貴也。今存《三寶尊釋論》，可以參讀。□<#>《廣百論釋》十卷︰唐譯，院刻稿本。《百論》廣破法自性執，護法以真無俗有釋之最精。蓋謂俗諦親證爲先，方乃起說，意兼後得依他而有之也。又謂俗有，托佛悲願，信順修行，意不失于世出世間勝道也。真無以端其趣，俗有以得其通，遂能生死蕭然，利樂無盡，此證性空最極善巧者，又豈徒托空言一法不立已哉！晚世中觀亦以二諦爲說，紫朱鄭雅，應知有辨矣。可以《百字論》參讀。□<#>《大乘掌珍論》二卷︰唐譯，《藏要》本。般若而瑜伽，一相而三相，說固一貫也。空性實然而于有情未能■置，其立說之大本一也。空不異色，妄法是常，依他後得之必爲利生，所據又一也。清辨獨以中觀標異，緣無所緣，行無所行，蕩然無寄，一往趨空，是齊末之玄談，曾何與于實際。正學銷沉，竟與噲伍，馴至分河空有，視若固然，亦迷倒之甚矣。今附其書《掌珍》于末，以見異萌之田，應加料簡而已。□<#>（十三）瑜伽科四種□<#>《華嚴七品頌本》三卷︰唐譯，院編稿本。展轉一心，深入法界，此菩薩瑜伽之極致，而《華嚴》所備詳者也。今以《十地品》爲總樞，取三處贊及十回向翼其前，如來出現及普賢行願從其後，各集頌文，以便研誦。蓋仿龍樹《婆沙》但釋本偈之意也。回向所以連一心于法界。出現又舉法界以感赴有情，法界緣起之義，由此見之矣。頌文仍用長行繹文而讀。□<#>《觀所緣論釋》一卷︰唐譯，《藏要》本。唯識觀行之所據，萬法備于一心而已。法有待于心緣，緣有待于心現，故內境建立又最爲根本之義也。意識繼前五識而起，不能徑緣外色，護法釋特簡別之，根境互因，而本識功能渾然無迹，又別具深意焉。孰謂此師立說遂支離滅裂歟。今傳譯本不全，應取陳、唐兩譯論文合讀，得其全蘊。□<#>《成唯識寶生論》五卷︰唐譯，《藏要》本。能所唯心現，此無境唯識也。貪信亦唯心現，此染淨唯識也。徒解無境不謂之善住大乘，深識愛源唯自心，而後謂之善住也。此護法之所以釋成《二十唯識》者也。省識心源，兩離欣戚，殷勤意樂，度極無邊，此清淨方便而爲善住也。由是而友教有功，身語成業，以至他心得實，佛境是歸，唯識之要，均確然可指，斯之謂成唯識也。未有至誠而不動者，求其在我而已矣。論文殘缺，應以奘譯《二十唯識》補之。□<#>《成唯識論》節本四卷︰唐譯，院編稿本。有成唯識而不足以見護法之真，此旁論深蕪，師說雜錯爲之障也。今准頌本，略删節之，則可觀矣。唯識以染淨立極，染淨唯意識憑依，故由習氣濁心，能所自轉，而說二取有異于二分，由內外取纏而說自證是而證境非。由所緣非離自性，而說境不離心，心亦不離心。由見真而了幻，遣實而假詮，而說識現非真亦可安立致用。是皆護法創義，一一取證于《密嚴》以成之者。《密嚴》善淨賴耶等同法界之極唱者也，護法所宗，豈不在斯歟。唐譯頌文，多所改削，可取《轉識論》刊之。□<#>（十四）涅槃科三種□<#>《大方等大雲經·大衆犍度》一卷︰凉譯，院刻稿本。此爲《涅槃經》之別裁，以百千不共法門宣說衆生實性，佛性常住。傳譯未全，今取初品存其綱要。經說佛以法界爲身，法界等而慧等，而後悉施衆生服甘露味，是則涅槃之有緣起固不外乎法界緣起也。□<#>《大乘密嚴經》三卷︰唐譯，《藏要》本。<#>《佛地經論》七卷︰唐譯，《藏要》本。二經均說佛之所以爲佛者，又均以覺與所覺說之。《密嚴》窮其源，故曰善淨賴耶；《佛地》極其致，故曰清淨法界，其實一也。賴耶爲瑜伽行境，以無相爲指歸，衆生之所以合于佛也。法界爲聖智所緣，由平等而顯實，佛之所以契乎衆生也。此生佛交感爲一法界者也。無相平等雲者，遍如虛空，法乃成用，繪事後素，必有以爲之質也。識淨而知心同，界淨而知理同，入道之要，亦以賢聖之心爲心而已矣。□《密嚴》見護法所宗，《佛地》存戒賢緒論，那爛陀學之重涅槃也，至矣盡矣，蔑以加矣。□<#>（十五）戒律科二種□<#>《六度集經》八卷︰吳譯，院刻稿本。菩薩戒學之難，以其精神貫徹行事之難也。長劫三祇，受生千萬，學處不廢六度，即六度皆有難行，此釋尊往事之足征，非徒載之空言也。今習《集經》以知其概。本事本生系之律藏，從毗曇家之所判也。可以《菩薩本生鬘論》參讀。□<#>《佛所行贊》五卷︰凉譯，院刻稿本。釋尊行事，五部有共同之說。馬鳴能文，略藻飾之，遂以傳千古矣。隨緣起化，事本不常，而一期行迹，真誠流露。小宗所見雖淺，亦多所啓發也。援本事例，附戒律科末習之，可與宋譯本對讀。□<#>是周義理以一法界爲主，學不能已于利他也，長養菩提，資糧善集，亦有方便之書，應知研習。□<#>《集量論釋節本》六卷︰院編稿本。陳那自輯《量論》，所以爲深入佛說之門也。佛語所詮，無非遮說，《集量》發明比量因喻，用在簡餘，遮詮顯義。故以意逆志，而般若非執，瑜伽離言，涅槃無倒，一以貫之矣。可用《理門論》對讀。□<#>《大集虛空藏所問經·抉擇分》三卷︰唐譯，《藏要》稿本。大經之有《大集》，亦猶阿含之誦八衆。問非一義，法非一途。所以結衆會之終也。虛空藏問以三十五義抉擇，概括正宗，罄無遺蘊，而入般若理趣平等甚深，入瑜伽理趣亦平等甚深，菩薩所行同于涅槃，入法界理趣又無不平等甚深。通習各科，善知抉擇，舍此無由矣。□<#>五科佛學。各以義理推闡，逐時開展，故必曆三周而盡其學，合五科而識其全，經之緯之，成章以達，此純異乎判教之陋說也。所習五十書，時有一二精義，足以省發，華鬘莊嚴，此學乃益深切著明。融洽身心，不離塵濁，以曲致其運用。由是學者，道爲己任而自成剛健篤實之風。則千百年來，此學交困于神秘虛浮偏枯滯寂者，必可一旦昭蘇，複以真精神著見于世。今茲講習，所以植院學之基，即所以立此學之本，關係至重，願共學者知所勉焉。□<#>［參考資料］《歐陽大師（漸）遺集》。□<#>


meanings:
1416請參閱 別生經 請參閱 別生經 請參閱 別生經 僧之雅名。高僧傳載，魏僧支謙細長黑瘦，眼多白而睛黃，聰明多智，時賢稱之為支郎。其後，支郎一詞乃轉用為僧人之雅稱。〔釋氏要覽卷上〕


meanings:
① Bắt, như bị thu 被收 bị bắt, thu giám 收監 bắt giam. ||② Thu nhặt, như thu liễm 收歛 thu vén, thu thập 收拾 nhặt nhạnh, v.v. ||③ Thu thúc, như thu bút 收筆 đóng bút (gác bút), thu tràng 收場 xong việc. ||④ Cái mũ đời nhà Hạ. ||⑤ Hòm xe. ||⑥ Một âm là thú. Số gặt được.


meanings:
① Thu, nhận: 你的來信收到了 Tôi đã nhận được thư của anh; 收稅 Thu thuế; ② Cất giữ: 把這些東西收好 Cất những cái này đi; ③ Gặt hái: 收莊稼 Gặt hái; 秋收 Vụ gặt mùa thu; ④ Rút về: 收兵 Rút quân; ⑤ Co lại, gom lại: 瘡收口 Vết thương đã co miệng; ⑥ Kết thúc, chấm dứt: 雷始收聲 Sấm bắt đầu dứt tiếng (Lễ kí); 收尾 Cuối bài, cuối sách, phần cuối, phần kết thúc; ⑦ (văn) Bắt: 收監 Bắt giam; 乃收付獄訊 Bèn bắt giao cho nhà lao thẩm vấn; ⑧ (văn) Thu gom; ⑨ (văn) Thu lấy, chiếm lấy, tiếp thu: 北收上郡，南取漢中 P°­hía bắc tiếp thu Thượng Quận, phía nam chiếm lấy Hán Trung (Lí Tư: Gián trục khách thư); ⑩ (văn) Thu nhận và chứa chấp, thu dưỡng: 收孤寡，補貧窮 Thu dưỡng những người cô quả, bồi bổ cho kẻ bần cùng (Tuân tử); ⑪ (văn) Số gặt được, vật thu hoạch được; ⑫ (văn) Cây ngang dưới thùng xe (thời xưa); ⑬ (văn) (Tên một loại) mũ thời xưa (đời Chu gọi là 弁 [biện, bộ 廾], đời Hạ gọi là thu).


meanings:
Kết cục, kết thúc. Tông Môn Võ Khố ghi: »密 印 長 老 四 年 前。 見 他 恁 麼 地。 乃 至 來 金 山 陞 座。 也 秖 恁 麼 地。 打 一 箇 回 合 了。 又 打 一 箇 回 合。 秖 管 無 收 殺。 如 何 爲 得 人。 – Trưởng lão Mật Ấn bốn năm trước là như thế, cho đến khi tới Kim Sơn thăng toà cũng chỉ như thế. Làm một hiệp xong, lại làm thêm một hiệp nữa, cứ làm mà không kết thúc, làm sao giúp được người?«.


meanings:
① Vụt, thoáng, tả cái dáng nhanh chóng, như du nhiên nhi thệ 攸然而逝 vụt vậy mà đi. ||② Chốn, nơi, như tướng du 相攸 kén nơi đáng lấy làm chồng. ||③ Thửa, dùng làm tiếng trợ từ, như danh tiết du quan 名節攸關 danh tiết thửa quan hệ. ||④ Du du 攸攸 dằng dặc.


meanings:
(văn) ① Đặt trước động từ để tạo thành một cụm từ dùng như danh từ (tương đương với 所, bộ 戶): 君子有攸往 Người quân tử có chỗ để đi (Chu Dịch); ② Đặt giữa chủ ngữ và động từ hoặc hình dung từ (tương đương 就 [bộ 尤] trong Hán ngữ hiện đại): 風雨攸除 Gió mưa thì trừ bỏ (Thi Kinh); ③ Vụt, thoáng: 攸然而逝 Thoáng mà đi, vụt mà đi; ④ Dằng dặc (dùng như 悠, bộ 心). Xem 悠悠; ⑤ Nơi, chốn, chỗ: 爲韓姞相攸 Kén nơi đáng lấy làm chồng cho Hàn Cát (Thi Kinh: Đại nhã, Hàn dịch); ⑥ Trợ từ (có nghĩa như: Có liên quan... đến, có... tới): 性命攸關 Có quan hệ đến tính mạng; ⑦ [You] (Họ) Du.


meanings:
① Ðổi, như cải tạo 改造 làm lại, cải quá 改過 đổi lỗi, v.v.


meanings:
① Thay đổi, đổi thay, biến đổi: 西貢完全改了樣子 Sài Gòn đã thay đổi hẳn; ② Chữa: 改文章 Chữa bài; ③ [Găi] (Họ) Cải.


meanings:
Ngày mồng một mỗi tháng tính theo âm lịch. Tiết Chân Như Giới Hương Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »孟 冬 改 旦 曉 天 寒、 落 葉 歸 根 露 遠 山« »Mạnh đông cải đán hiểu thiên hàn. Lạc diệp quy căn lộ viễn sơn. – Mồng một tháng mười biết trời rét. Lá rụng về cội bày núi xa«.


meanings:
Sửa đổi giáo phái hoặc tông môn. Tiết Thiên Đồng Phổ Giao Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »幼 穎 悟、未 冠 得 度。往 南 屏 听 台 教、因 爲 檀 越 修 懺 摩。有 問 曰：公 之 懺 罪、爲 自 懺 耶、爲 他 懺 耶？ 若 自 懺 罪、罪 性 何 來？ 若 懺 他 罪、他 罪 非 汝、烏 能 懺 之？ 師 不 能 對、遂 改 服 游 方、造 泐 潭。 – Thuở bé sư thông minh hơn người, chưa đến tuổi hai mươi đã xuất gia. Sư đến Nam Bình nghe giáo nghĩa Thiên Thai, nhân thí chủ xin sư làm lễ sám hối cho họ. Có người hỏi sư rằng: Cái việc sám hối của ông là tự sám hay sám hối cho người khác? Nếu tự sám thì tính tội ở đâu? Nếu sám hối cho người khác thì tội đó đâu phải của ông mà sám? Sư không đáp được nên đổi giáo phái đi du phương đến Lặc Đàm«.


meanings:
① Ðánh, vây đánh một thành ấp nào gọi là công. ||② Sửa, như công kim 攻金 sửa vàng, công ngọc 攻玉 sửa ngọc, v.v. ||③ Công kích, trách điều lỗi lầm của người gọi là công. ||④ Làm. ||⑤ bền.


meanings:
① Tấn công, đánh, công: 攻入敵陣 Đánh vào trận địa địch; ② Công kích, chỉ trích, phản đối: 攻人之短 Công kích cái sai của người, đánh vào chỗ yếu của người khác; 群起而攻之 Hùa nhau phản đối; ③ Nghiên cứu: 術業專攻 Có sự nghiên cứu chuyên về học thuật nghề nghiệp (Hàn Dũ: Sư thuyết); 專攻醫學 Chuyên nghiên cứu y học; ④ (văn) Trị liệu: 凡療瘍以五毒攻之 Nói chung trị bệnh loét phải dùng phương ngũ độc để trị (Chu lễ); ⑤ (văn) Khéo về, giỏi về (dùng như 工, bộ 工): 是攻用兵 Như thế là giỏi về việc dùng binh (Chiến quốc sách); ⑥ (văn) Chế tạo, làm, gia công: 庶民攻之，不日成之 Dân chúng đến làm (xây dựng Linh đài), chưa đầy ngày đã làm xong (Thi Kinh: Đại nhã, Linh đài); ⑦ (văn) Bền chắc: 我車旣攻 Xe ta đã sửa chắc (Thi Kinh: Tiểu nhã, Xa công); ⑧ (văn) Tinh xảo: 材良而器攻 Vật liệu tốt mà đồ dùng tinh xảo (Liễu Tôn Nguyên: Thuyết xa tặng Dương Hối Chi).


meanings:
set free, release, fire, shoot, emit, give out


meanings:
① Buông, thả, như phóng ưng 放鷹 thả chim cắt ra, phóng hạc 放鶴 thả chim hạc ra, v.v. ||② Phóng túng, buông lỏng, không biết giữ gìn gọi là phóng tứ 放肆 hay phóng đãng 放蕩. ||③ Ðuổi, như phóng lưu 放流đuổi xa, đem đày ở nơi xa. ||④ Phát ra, như phóng quang 放光 toả ánh sáng ra, phóng tiễn 放箭 bắn mũi tên ra xa, v.v. ||⑤ Buông ra, nới ra, như hoa phóng 花放 hoa nở, phóng tình 放晴 trời tạnh, phóng thủ 放手 buông tay, khai phóng 開放 nới rộng ra. ||⑥ Phát, như phóng chẩn 放賑 phát chẩn, phóng trái 放債 phát tiền cho vay lãi. ||⑦ Quan ở kinh bổ ra ngoài gọi là phóng, như phóng khuyết 放缺 bổ ra chỗ khuyết. ||⑧ Ðặt, như an phóng 安放 xếp đặt cho yên. ||⑨ Phóng đại ra, làm cho to ra. ||⑩ Một âm là phỏng. Bắt chước, cùng nghĩa với chữ phỏng 倣. ||② Nương theo, như phỏng ư lợi nhi hành 放於利而行 nương theo cái lợi mà làm.


meanings:
① Tha thứ, miễn cho. Vân Môn quảng lục q. hạ ghi: »和 尚 放 某 甲 過 即 道。 – Hoà thượng tha lỗi cho con, con mới nói«. ② Bài tiết (đại tiểu tiện). Tiết Đông Pha Như Hội Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »鳥 雀 於 佛 頭 上 放 糞。– Chim sẻ ỉa trên đầu tượng Phật«.


meanings:
(văn) Đi thuyền song song nhau: 不放舟，不避風，則不可涉也 Không đi thuyền song song, không tránh gió, thì không thể qua sông được (Tuân tử).


meanings:
(văn) ① Đến: 以放餓死 Cho đến lúc đói chết (Liệt tử: Dương Chu); ② Bắt chước, phỏng theo (dùng như 倣, 仿 bộ 亻): 不如放物 Chẳng bằng phỏng theo sự vật khác (Sử kí); ③ Nương theo, dựa theo, nương dựa: 放於利而行 Nương theo điều lợi mà làm; 民無所放 Dân không có gì để nương dựa (Quốc ngữ).


meanings:
① Thả, tháo: 放鴿子 Thả chim bồ câu; 放風箏 Thả diều; 放水 Tháo nước; ② Tan: 放學 Tan học; 放工 Tan buổi làm, tan tầm; ③ Bỏ mặc: 放任自流 Bỏ mặc buông trôi; ④ Chăn: 放牛 Chăn trâu; 放鴨 Chăn vịt; ⑤ Đày, đuổi đi: 放流 Đi đày; ⑥ Bắn, phóng ra, toả ra: 放槍 Bắn súng; 荷花放出陣陣清香 Thoang thoảng hương sen; 放光芒 Toả ánh sáng; ⑦ Đốt: 放火 Đốt (nhà); 放爆竹 Đốt pháo; ⑧ Phát ra, cho vay lấy lãi: 放債 Cho vay; 放賬 Phát chẩn; ⑨ Làm to rộng ra, phóng ra, nới ra: 再把衣領放寬一釐米 Nới cổ áo rộng thêm một phân nữa; ⑩ Nở, mở: 百花齊放 Trăm hoa đua nở; 心花怒放 Mở cờ trong bụng; ⑪ Gác lại: 這件事情不要緊，先放一放 Việc này không vội lắm, hãy gác lại đã; ⑫ Đốn, chặt: 上山放樹 Lên núi đốn cây; ⑬ Đặt, để, tung ra: 把書放在桌子上 Để cuốn sách lên bàn; 放之四海而皆準 Tung ra bốn biển đều đúng; 安放 Đặt yên; ⑭ Cho thêm vào: 菜裡多放點醬 油 Cho thêm tí xì dầu vào món ăn; ⑮ Kiềm chế hành động: 腳步放輕些 Hãy bước khẽ một tí; ⑯ (văn) Đi xa, bổ ra, điều đi tỉnh ngoài (nói về quan lại ở kinh): 旣而胡即放寧夏知府 Rồi Hồ lập tức được điều ra làm tri phủ Ninh Hạ (Lương Khải Siêu: Đàm Tự Đồng); ⑰ (văn) Đốt: 放火 Đốt lửa; ⑱ (văn) Phóng túng, buông thả. Xem 放 [fang], [făng].


meanings:
Mở ra một con đường, chỉ cho pháp môn phương tiện của thiền sư lập bày khi tiếp dẫn người học. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »諸 上 座。 翠 峰 若 也 全 提。 盡 大 地 人。 普 須 結 舌。 放 一 線 道。 轉 見 不 堪。 – Các Thượng toạ, nếu Thuý Phong (pháp hiệu của thiền sư Minh Giác) nêu ra triệt để thì mọi người trên quả đất đều phải ngậm miệng; nếu như mở ra một con đường thì càng kham không nổi«.


meanings:
cast off attachment as the result of awakening to the truth of no-self


vietnamese:
phóng hạ đồ đao lập địa thành phật <pqđtđ>


meanings:
Lười biếng. Như Tịnh ngữ lục q. hạ: »晝 夜 豎 起 脊 梁、 勇 猛 切 莫 放 倒。 – [i]Ngày đêm phấn chấn tinh thần, dũng mãnh chứ đừng lười biếng«.


meanings:
Chùa ở núi Kê Túc thuộc Đại Lí, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Cuối niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh, Mộc Công vì Thiền sư Bản Vô mà cất chùa. Điện vũ nguy nga, kết cấu đặc biệt, là chùa mà hàng tín đồ Phật tử phải viếng. Trong thời kì kháng chiến Đại sư Thái Hư từng trụ tích nơi này.


vietnamese:
phóng quang bát-nhã ba la mật đa kinh <đpb>


meanings:
3275請參閱 放光般若經 請參閱 放光般若經 禪院中，朝參、晚參等爲日常行事，若臨時休止，即稱放參，後轉而特指休止晚參爲放參。據勅修百丈清規卷六坐參載，放參之制始於汾陽善昭，因汾洲地寒，不堪夜間坐禪之故。一般則於迎接貴賓、祈禱、普請、看誦、送亡等特殊行事時放參。又通知大眾放參所敲之鐘、鼓，分別稱爲放參鐘、放參鼓；所懸掛之揭示牌，稱爲放參牌。此外，進用晚餐（藥石）之時刻，恰與敲擊放參鐘之時刻相同，故亦稱晚餐爲放參飯。〔禪林僧寶傳卷二十一、禪苑清規卷一赴粥飯、卷二上堂、卷三首座、禪林象器箋叢軌門〕


vietnamese:
phóng đại quang minh phổ chiếu nhất thiết vô biên thế giới <pttđ>


meanings:
Tự tại tùy thích. Tông Môn Võ Khố ghi: »太 瘤 禪 師 後 至 都 下、 放 意 市 肆 中、 有 官 人 請 歸 家 供 養、 太 屢 告 辭、 官 人 确 留 之。 – Thiền sư Thái Lựu về sau đến kinh đô, tự tại tùy thích ở chốn chợ búa, có một vị quan mời sư về nhà cúng dường. Thái nhiều lần cáo từ mà vị quan nọ nhất định mời sư cho bằng được«.


meanings:
Làm bộ ngu dốt. Tiết Cổ Sơn An Vĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 27 ghi: »上 堂、 拈 拄 杖 曰： 臨 濟 小 廝 兒、 未 曾 當 頭 道 著。 今 日 全 身 放 憨、 也 要 諸 人 知 有。 – Sư thượng đường giơ cây gậy lên nói: Lâm Tế đứa tớ nhỏ, chưa từng nói công khai. Hôm nay làm bộ ngu dốt hết mình, cũng cần các ông biết cho[/i]«.


meanings:
abandon, give up on, throw away, release


meanings:
Giả bộ ngu dốt cốt không cho người khác cậy dựa. Bài thơ khen Hoà thượng Đại Huệ trong MANL ghi: »捉 瞎 頂 門 三 隻 眼、 是 非 佛 法 一 齊 剷、 竹 篦 頭 上 放 無 端、 正 是 徐 六 擔 片 板。 – Tróc hạt đỉnh môn tam chích nhãn, thị phi Phật pháp nhất tề sản, trúc bề đầu thượng phóng vô đoan, chính thị Từ Lục đảm phiến bản. – Chọc mù con mắt thứ ba trên trán, thị phi Phật pháp đồng loạt trừ, trên đầu trúc bề giả ngu ngơ, chính là Từ Lục vác bảng rồi«.


meanings:
Làm ra vẻ vừa ngu si vừa ngớ ngẩn. Mật Am ngữ lục ghi: »大 龍 老 倒 放 癡 憨。 澗 水 山 花 錯 指 南。 – Đại Long lão đảo phóng si hám. Giản thuỷ sơn hoa thố chỉ nam. – Lão Đại Long giả vờ ngớ ngẩn. Hoa núi nước khe lầm mất hướng«.


meanings:
Thô lỗ và chẳng giữ quy củ. Bài thơ »Tự tán« Xiển Đề Chiếu Thiền sư trong GTPĐL q. 29 ghi: »自 小 來 打 硬、 佛 祖 不 奈 何。 放 藞 苴 住 院、 殃 害 殺 禪 和。 – Tự tiểu lai đả ngạnh, Phật Tổ bất nại hà. Phóng chư thư trụ viện, ương hại sát thiền hoà. – Từ nhỏ vốn bướng bỉnh, Phật Tổ cũng đầu hàng. Thô lỗ chẳng quy củ, gây hoạ cho thiền tăng[/i]«.


meanings:
（梵 pramāda，巴 pamāda，藏 bag-med-pa）心所名。略稱逸。指放縱欲望，不留意應修之善事及應防之惡事。俱舍家以之爲大煩惱地法之一，唯識家以之爲隨煩惱之一。《俱舍論》卷四雲（大正29·19c）︰‘逸謂放逸，不修諸善，是修諸善所對治。’《成唯識論》卷六（大正31·34b）︰‘云何放逸？于染淨品不能防修，縱蕩爲性，障不放逸，增惡損善，所依爲業。’又，《遺教經》喻爲‘如狂象無鈎，猿猴得樹’，故言‘勿令放逸入于五欲’。若就其體而言，俱舍家謂有別體，唯識家則認爲是懈怠及貪嗔痴之一分，幷無別體。<#>［參考資料］　《品類足論》卷三；《雜阿毗曇心論》卷二；《入阿毗達磨論》卷上；《順正理論》卷十一。<#>


meanings:
Ý nói nhường người một bước, cởi mở một phen, chỉ cho thiền sư lúc tiếp dẫn người học căn khí trung hạ chọn dùng pháp môn phương tiện. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »第 一 義 本 來 清 淨 不 受 諸 塵。 如 何 說 得。 同 道 方 知。 今 日 放 過 一 著。 向 建 化 門 中。 別 作 箇 解 話 會。 – Đệ nhất nghĩa xưa nay thanh tịnh, chẳng dính các trần, làm sao nói được? Kẻ đồng đạo mới biết. Hôm nay cởi mở một phen. Ở trong cửa dựng lập tiếp hoá thông qua lời giải thích để lãnh hội«.


meanings:
Vờ ngớ ngẩn, giả bộ đần độn. Mật Am ngữ lục ghi: »玄 沙 問 鏡 清： 不 見 一 法。 是 大 過 患。 汝 道 不 見 是 什 麼 法。 清 指 露 柱 云： 莫 是 不 見 遮 箇 法 麼。 沙 云： 淛 中 清 水 白 米 縱 汝 喫 佛 法 未 夢 見 在。 先 應 菴 拈 云： 鏡 清 放 頑。 佛 也 不 奈 伊 何。 – Huyền Sa hỏi Kính Thanh: Chẳng thấy một pháp là lỗi lầm lớn. Ngươi nói chẳng thấy là pháp gì? Thanh chỉ cây cột, nói: Không phải chẳng thấy pháp này ư? Sa nói: Cơm trắng nước trong của Chiết Giang mặc tình ông ăn uống, còn Phật pháp thì nằm mơ cũng chưa thấy. Ngài Tiên Ứng Am bình rằng: Kính Thanh vờ ngớ ngẩn, Phật cũng chẳng làm gì nổi y«.


meanings:
① Làm cho chính, người trên chế ra phép tắc luật lệ để cho kẻ dưới cứ thế mà noi gọi là chánh. ||② Việc quan (việc nhà nước), như tòng chánh 從政 ra làm việc quan, trí chánh 致政 cáo quan. ||③ Khuôn phép, như gia chánh 家政 khuôn phép trị nhà. ||④ Tên quan (chủ coi về một việc) như học chánh 學政 chức học chánh (coi việc học), diêm chánh 鹽政 chức diêm chánh (coi việc muối). ||⑤ Chất chánh, đem ý kiến hay văn bài nghị luận của mình đến nhờ người xem hộ gọi là trình chánh 呈政. Cũng đọc là chữ chính.


meanings:
① Chính, chính trị, chính quyền, hành chính: 行政 Hành chính; 執政 Chấp chính, nắm chính quyền; 郵政 Bưu chính; 家政 Việc nhà; ② (cũ) Việc quan, việc nhà nước: 從政 Làm việc quan; 致政 Cáo quan về; ③ (cũ) Tên chức quan (phụ trách về một việc): 學政 Chức học chính (coi về việc học hành); 鹽政 Chức diêm chính (coi về sản xuất muối); ④ Chất chính: 呈政 Trình ý kiến hay bài viết của mình nhờ người xem và góp ý hoặc sửa giúp; ⑤ [Zhèng] (Họ) Chính, Chánh.


meanings:
→ vũ tuyền sơn chính thiền sư 武泉山政禪師; → trường lạc chính thiền sư 長樂政禪師


meanings:
Nhấc, nâng lên: 敁敁這有多重 Nhấc xem nặng nhẹ ra sao?; 敁敠 Cân nhắc.


meanings:
① Việc, như đại cố 大故 việc lớn, đa cố 多故 lắm việc, v.v. ||② Cớ, nguyên nhân, như hữu cố 有故 có cớ, vô cố 無故 không có cớ, v.v. ||③ Cũ, như cố sự 故事 việc cũ, chuyện cũ, cố nhân 故人 người quen cũ, v.v. ||④ Gốc, của mình vẫn có từ trước, như cố hương 故鄉 làng của mình trước (quê cha đất tổ), cố quốc 故國 xứ sở đất nước mình trước, v.v. ||⑤ Chết, như bệnh cố 病故 ốm chết rồi. ||⑥ Cố tình, nhu cố sát 故殺 cố tình giết. ||⑦ Cho nên, tiếng dùng nối theo nghĩa câu trên.


meanings:
Cố tình, chỉ để. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »我 故 遠 來 求 法、不 要 其 衣。 – Tôi từ xa đến chỉ để cầu pháp, không cần y áo«.


meanings:
① Việc, việc không may, sự cố, tai nạn: 大故 Việc lớn; 多故 Lắm việc; 家庭多故 Nhà gặp nhiều tai nạn; ② Cớ, nguyên nhân: 不知何故 Không hiểu vì cớ gì; 托故 Mượn cớ; ③ Cố ý, cố tình: 明知故犯 Biết sai trái mà cứ làm; ④ Cho nên: 因有信心，故不畏難 Vì tin tưởng, cho nên không ngại khó khăn; 陳氏孔章居相近，故主餘輩爲是遊 Trần Khổng Chương ở gần đó, nên bày ra cho chúng tôi chuyến đi chơi này (Cố Lân); 世皆稱孟嘗君能得士，士以故歸之 Đời đều khen Mạnh Thường Quân khéo đãi kẻ sĩ, nên kẻ sĩ theo ông (Vương An Thạch: Độc Mạnh Thường Quân truyện). 【故此】cố thử [gùcê] Vì vậy, vì thế. Như 故乃;【故而】cố nhi [gù'ér] Vì vậy, vì thế; 【故乃】cố nãi [gùnăi] (văn) Nên, cho nên; ⑤【故夫】 cố phù [gùfú] (văn) Liên từ đầu câu, biểu thị một lí lẽ hay quy luật sẽ được nêu ra để giải thích ở đoạn sau: 故夫河水結合，非一日之寒 Kìa nước sông đóng băng, không phải do lạnh một ngày (Luận hoành); ⑥ Cố, cũ: 故址 Địa chỉ cũ; 故人 Người quen biết cũ, bạn cũ; ⑦ Chết, mất: 病故 Chết vì bệnh; 父母早故 Cha mẹ chết sớm.


meanings:
3825請參閱 佛爲優填王說經 梵名 Kathā-sarit-sāgara。凡十八卷。爲十一世紀印度迦濕彌羅國詩人穌瑪迪巴（梵 Somadeva）所著之故事文學集。全書係由一二四章二一五○○頌（一說二一三八八頌）之梵語韻文組成之大著作。係爲舒解查蘭得國（梵 Jullundur）王女之憂煩而作。內容以有關憍賞彌國優填王及其王子之行爲、德性等方面之故事爲中心，共由三五○篇長短不一之故事所構成。書名之原意爲「所有故事河川匯注之大海」，亦即本書包含所有各類系統故事之意。故事總匯改作自大故事集（梵 Bṛhatkathā），歷時約二十年（1036～1081）始完成，內容與五怛特羅（梵 Pañcatantra，又作五卷書）、本生經（梵 Jātaka）共通處不少。作者之思想背景雖爲印度教之濕婆神信仰，然全書包含不少怛特羅式思想與佛教思想在內。若就本書與佛教故事之關係而言，有關優填王之故事，係取自法句經注釋（巴 Dhammapadaṭṭha-kathā）。此外，本書第六十一章以下之愚者故事，收集不少與百喻經、雜譬喻經所載相同之故事。故事題材，東西諸國相通處不少，於比較文學上爲一有趣之研究題目。本書取材包括神話、傳說、寓言、民間故事，爲了解古代印度社會狀態之珍貴資料。原文版本甚多，現所採用者爲 Paṇḍit Durgāprasad and Kāśīnāth Pāndurang ed. The Kathāsaritsāgara of Somadevabhaṭṭa. Nirṇaya Sāgara Press 1889, 3rd. Ed. 1915，英譯本有 Kathāsaritsāgara or Ocean of Streams of Story 10 vols., ed. C.H. Tawney, revised by N.N. Penzer, London, 1924, Indian Edition, Motilal Banassidass, Delhi, 1968，日譯本有岩本裕所譯「インド古典說話集 カタ｜‧サリット‧サ｜ガラ」、「古典文學大系インド集」。


vietnamese:
cố tư sở tạo nghiệp cập phi cố tư sở tạo nghiệp <pttđ>


vietnamese:
cố tư sở tạo chư bất thiện nghiệp tam chủng trừ đoạn <pttđ>


meanings:
precept forbidding the holding of resentments and not accepting the apologies of others


meanings:
① Học đòi, bắt chước, như hiệu pháp 效法 nghĩa là bắt chước phép gì của người, hiệu vưu 效尤 bắt chước sự lầm lẫn của người, v.v. ||② Ðến cùng, như hiệu lực 效力 có sức, báo hiệu 報效 hết sức báo đền, v.v. ||③ Hiệu nghiệm, như minh hiệu 明效 hiệu nghiệm rõ ràng, thành hiệu 成效 đã thành hiệu rồi.


meanings:
① Hiệu quả, hiệu nghiệm, hiệu lực: 有效 Có hiệu quả; 本協定簽署後即生效 Bản hiệp định này có hiệu lực ngay sau khi được kí kết; ② Noi theo, bắt chước: 上行下效 Trên làm sao dưới theo vậy, trên làm dưới theo; ③ Ra sức đóng góp, phục vụ, góp sức, cống hiến: 效力 Ra sức; 報效 Hết sức báo đền.


meanings:
① Yên, cuộc thế đã yên ổn cả gọi là mị bình 敉平.


meanings:
① Lệnh dạy (lệnh truyền), mệnh lệnh của thiên tử gọi là chiếu 詔 mệnh lệnh của thái tử, và của chư hầu gọi là giáo 敎. ||② Dạy dỗ, như giáo dục 敎育 dạy nuôi, giáo sư 敎師 thầy giáo, v.v. ||③ Tôn giáo, gọi tắt là giáo, như giáo hội 敎會 hội tôn giáo, hồi giáo 回敎 tôn giáo hồi, v.v. ||④ Các chức quan coi về việc học đều gọi là giáo chức 敎職. ||④ Một âm là giao. Sai khiến.


meanings:
① Nhanh nhẹn. ||② Sáng suốt, như bất mẫn 不敏 chẳng sáng suốt, lời nói tự nhún mình là kẻ ngu dốt. ||③ Gắng gỏi. ||④ Tên ngón chân cái.


meanings:
Bén nhạy, nhạy cảm, nhanh nhẹn, nhanh trí, thông minh: 敏而好學不恥下問 Thông minh và hiếu học thì không thẹn hỏi kẻ dưới mình (Luận ngữ).


meanings:
① Ngăn, như nhữ phất năng cứu dư 汝弗能救與 mày chẳng ngăn nổi họ rư. ||② Cứu giúp.


meanings:
① Cứu: 一定把他救出來 Nhất định phải cứu lấy anh ấy; ② Cứu giúp, viện trợ: 救助 Cứu giúp; ③ Chữa: 救火 Chữa cháy; ④ (văn) Ngăn lại.


vietnamese:
cứu nhân nhất mệnh thắng tạo thất cấp phù đồ <pqđtđ>


vietnamese:
cứu bạt diệm khẩu ngạ quỷ đà la ni kinh <cm>


vietnamese:
cứu bạt diệm khẩu ngạ quỷ đà la ni kinh <bktt>

meanings:
（梵 Jvara-praśa-manī-dhāraṇī，藏 Yi-dags-kha-nas me-ḥbar-ba-la skyabs-mdsad-pa shes-bya-baḥi gzuṅs）一卷。唐·不空譯。又作《救焰口餓鬼陀羅尼經》、《施焰口餓鬼陀羅尼經》、《焰口餓鬼陀羅尼經》，略稱《焰口餓鬼經》、《焰口經》。收于《大正藏》第二十一册。屬秘密部。內容述說可以救脫焰口餓鬼的陀羅尼及施食法，是施餓鬼法的本軌。此外另有一異譯本，即唐·實叉難陀所譯《救面然餓鬼陀羅尼經》一卷。此一譯本，與不空譯本之內容略有差異。<#>◎附︰《救拔焰口餓鬼陀羅尼經》（摘錄）<#>爾時，世尊在迦毗羅城尼俱律那僧伽藍所，與諸比丘幷諸菩薩無數衆會，前後圍繞，而爲說法。<#>爾時，阿難獨居靜處念所受法。即于其夜三更以後，見一餓鬼名曰焰口。其形醜陋，身體枯瘦，口中火然，咽如針鋒，頭髮蓬亂，爪牙長利，甚可怖畏，住阿難前，白阿難言︰却後三日汝命將盡，即便生于餓鬼之中。是時阿難聞此語已，心生惶怖問餓鬼言︰若我死後生餓鬼者，行何方便得免斯苦？爾時餓鬼白阿難言︰汝于明日，若能布施百千那由他恒河沙數餓鬼，幷百千婆羅門仙等，以摩伽陀國所用之斛，各施一斛飲食，幷及爲我供養三寶，汝得增壽，令我離于餓鬼之苦，得生天上。<#>阿難見此焰口餓鬼，身形羸瘦，枯燋極醜，口中火然，咽如針鋒，頭髮蓬亂，毛爪長利。又聞如是不順之語，甚大驚怖，身毛皆竪，即從座起，疾至佛所，五體投地頂禮佛足，身體戰栗而白佛言︰願救我苦！所以者何？我住靜處念所授法，見焰口餓鬼而語我言︰汝過三日必當命盡，生餓鬼中。我即問言︰云何令我得免斯苦？餓鬼答言︰汝今若能施于百千那由他恒河沙數餓鬼，及百千婆羅門仙等種種飲食，汝得增壽。世尊！我今云何能辦若干餓鬼仙人等食？<#>爾時世尊告阿難言︰汝今勿怖！我有方便，令汝能施若干百千恒河沙餓鬼，及諸婆羅門仙等種種飲食，勿生憂惱。<#>佛告阿難︰有陀羅尼名曰無量威德自在光明殊勝妙力，若有誦此陀羅尼者，即能充足俱胝那由他百千恒河沙數餓鬼，及婆羅門仙等上妙飲食，如是等衆乃至一一，皆得摩伽陀國所用之斛七七斛食。阿難！我于前世作婆羅門，于觀世音菩薩所及世間自在威德如來所，受此陀羅尼故，能散施與無量餓鬼及諸仙等種種飲食，令諸餓鬼解脫苦身得生天上。阿難！汝今受持，福德壽命皆得增長。爾時世尊，即爲阿難說陀羅尼曰︰‘那謨、薩■怛他孽多、■盧枳帝、唵、參婆囉、參婆囉、吽’<#>佛告阿難，若有善男子善女人，欲求長壽福德增榮，速能滿足檀波羅蜜。每于晨朝及一切時悉無障礙，取一淨器盛以淨水，置少飯面及諸餅食等，以右手加器，誦前陀羅尼滿七遍，然後稱四如來名號︰<#>‘曩謨婆哦■帝鉢囉枳娘部多囉怛曩怛他孽多也（此雲多寶如來）’由稱多寶如來名號加持故，能破一切諸鬼，多生已來慳吝惡業，即得福德圓滿。‘那謨婆哦■帝素嚕波耶怛他言我哆野（此雲南無妙色身如來）’由稱妙色身如來名號加持故，能破諸鬼醜陋惡行，即得色相具足。‘曩謨婆哦■帝尾鉢囉哦■孽多怛囉也怛他孽多也（此雲廣博身如來）’由稱廣博身如來名號加持故，能令諸鬼咽喉寬大，所施之食恣意充飽。‘曩謨婆哦■帝阿婆孕迦囉也怛他孽多也（此雲離怖畏如來）’由稱離怖畏如來名號加持故，能令諸鬼一切恐怖悉皆除滅，離餓鬼趣。<#>佛告阿難︰若族姓善男子等，既稱四如來名號加持已，彈指七遍，取于食器于淨地上，展臂瀉之。作此施已。于其四方，有百千那由他恒河沙數餓鬼，前各有摩伽陀國七七斛食。受此食已，悉皆飽滿，是諸鬼等，悉舍鬼身，生于天上。<#>阿難！若有比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷，常以此密言及四如來名號，加持食施鬼，便能具足無量福德，則同供養百千俱胝如來功德等無差別，壽命延長，增益色力，善根具足。一切非人、夜叉、羅刹、諸惡鬼神不敢侵害，又能成就無量福德壽命。<#>若欲施諸婆羅門仙等，以淨飲食滿盛一器，即以前密言加持二七遍，投于淨流水中。如是作已。即爲以天仙美妙之食，供養百千俱胝恒河沙數婆羅門仙。彼諸仙人得加持食故，以密言威德，各各成就根本所願諸善功德。各各同時發誓願言︰願是食人，令壽延長，色力安樂。又令其人，心所見聞正解清淨，具足成就梵天威德，行梵天行。又同供養百千恒河沙如來功德，一切冤仇不能侵害。<#>若比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷，若欲供養佛法僧寶，應以香華及淨飲食，以前密言加持二十一遍，奉獻三寶。是善男子善女人，則成以天肴膳上味，奉獻供養滿十方界佛法僧寶，亦爲贊嘆勸請隨喜功德，恒爲諸佛憶念稱贊，諸天善神恒來擁護，即爲滿足檀波羅蜜。阿難！汝隨我語，如法修行，廣宣流布，令諸衆生普得見聞，獲無量福。是名︰救焰口餓鬼及苦衆生陀羅尼經。<#>


vietnamese:
cứu bạt diệm khẩu ngạ quỷ đà la ni kinh <đpb>


meanings:
Avalokiteśvara who saves world from suffering


vietnamese:
cứu hộ chúng sinh li chúng sinh tướng <cm>

meanings:
stage where one, while using the mind of no aspects to save sentient beings, is still separated from the aspects of 'not-yet-saved' beings


vietnamese:
cứu diện nhiên ngạ quỷ đà la ni thần chú kinh <cm>

meanings:
Dhāraṇī Sutra for Saving the Burning-Mouth Hungry Ghost


vietnamese:
cứu diện nhiên ngạ quỷ đà la ni thần chú kinh <đpb>


meanings:
① Sắc lệnh, tờ chiếu mệnh của vua ban cho quan dân gọi là sắc. ||② Cảnh tỉnh cho biết đạo mà chấn chỉnh cho nên công bình trị (sửa trị).


meanings:
① Như 勅 (bộ 力); ② (văn) Thận trọng, cẩn thận; ③ (văn) Báo trước, cảnh giác.


meanings:
① Chơi, ngao du. ||② Một âm là ngạo. Ngạo mạn (láo).


meanings:
(văn) ① Ngao du, rong chơi; ② Ngạo mạn; ③ [Áo] (Họ) Ngao.


meanings:
① Hỏng, đổ nát, như vong quốc bại gia 亡國敗家 làm mất nước nát nhà. Ðứa con làm hỏng nhà gọi là bại tử 敗子, nhục bại 肉敗 thịt đã thiu thối, bại diệp 敗葉 lá rụng, v.v. ||② Nghiêng đổ, như bại bích 敗壁 vách đổ. ||③ Thua.


meanings:
① Thua, bại: 一敗塗地 Thua liểng xiểng; ② Đánh thắng, đánh bại: 大敗侵略軍 Đánh bại quân xâm lược; ③ Hỏng, đổ nát: 失敗 Thất bại; 這事可能敗在他手裡 Việc này có thể hỏng trong tay anh ta; 身敗名裂 Thân bại danh liệt; 亡國敗家 Nước mất nhà tan; ④ Tàn, rụng: 花開敗了 Hoa tàn; 敗葉 Lá rụng; ⑤ (văn) Nghiêng đổ: 敗壁 Vách đổ; ⑥ Giải, tiêu, tống, trừ, hạ: 敗毒 Tiêu độc, tống độc; 敗火 Giải nhiệt, hạ nhiệt.


meanings:
① Bị thua, bị đánh bại. Tiết Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »師 以 手 指 曰： 這 老 漢 今 日 敗 缺 也。 – Sư lấy tay chỉ và nói: Lão già này hôm nay bị thua rồi!«. 2. Thất bại. Tiết Nam Viện Huệ Ngung Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »僧 參、 師 擧 拂 子、僧 曰：今 日 敗 缺。 – Tăng đến tham vấn, sư giở phất tử, tăng nói: Hôm nay thất bại«.


meanings:
① Bày hàng, xếp, như thuyên tự 銓敘 cứ thứ tự mà phong chức, tưởng tự 獎敘 cứ thứ tự mà thưởng công, v.v. ||② Ðầu mối (bài tựa), như làm một quyển sách gì thì rút cả đại ý trong sách ấy bày lên trên gọi là bài tự. ||③ Tường bày, như sướng tự u tình 暢敘幽情 bày rõ cái tình u ần. ||④ Tụ họp, như trong thiếp mời thường viết hai chữ hậu tự 侯敘 nghĩa là xin đợi để được họp mặt. ||⑤ Ðịnh.


meanings:
① Nói, kể, trình bày, bày tỏ: 敘家常 Nói chuyện thân mật; 暢敘幽情 Bày tỏ tình cảm sâu kín trong lòng; ② Kể, thuật (bằng bút), viết; ③ Bài tự (lời nói đầu sách); ④ (văn) Xếp hàng theo thứ tự: 銓敘 Xếp theo thứ tự để phong chức; 獎敘 Xếp theo thứ tự thưởng công; ⑤ (văn) Tụ họp, họp mặt: 候敘 Xin chờ để được họp mặt (từ dùng trong thiệp mời); ⑥ (văn) Định.


meanings:
① Thiền tông tự xưng »giáo ngoại biệt truyền«, các tông phái khác của Phật giáo thì gọi là »giáo«. ② Những tông phái cùng tồn tại với Thiền tông, Luật tông trong Phật giáo. Tiết »Tục Nghệ Ngôn« trong NHNL q. 30 ghi: »禪、 教、 律 三 宗、 本 是 一 源、 後 世 分 之 爲 三。 – Ba tông Thiền, Giáo, Luật vốn cùng một nguồn, hậu thế phân chia làm ba«. ③ Còn gọi: Giảo, hiệu. Khác nhau. Tiết Trường Khánh Hoà thượng trong TĐT q. 10 ghi: »因 僧 舉 雲 巖 補 草 鞋 次、 藥 山 問： 作 什 麼？ 巖 對 問： 將 敗 壞 補 敗 壞。 藥 山 不 肯、 云： 卽 敗 壞、 非 敗 壞。 師 云： 藥 山 與 麼 道、 猶 教 一 節 在。 – Nhân vị tăng nêu công án Vân Nham đang vá giày, Dược Sơn hỏi: Làm gì thế? Vân Nham đáp: Lấy bại hoại vá bại hoại. Dược Sơn không đồng ý, nói: Tức bại hoại, phi bại hoại. Sư nói: Dược Sơn nói như thế vẫn không khế hợp với thiền chỉ«. ④ Liên tiếp trong câu vị ngữ và bổ ngữ. Tiết Quy Phong Huệ Quang Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »（菩 提 達 磨） 煩 惱 九 年。 若 不 得 二 祖 不 惜 性 命、 往 往 轉 身 無 路、 煩 惱 教 死。 – Bồ Đề Đạt-ma phiền não chín năm, nếu không được Nhị Tổ chẳng tiếc tính mệnh thì không có con đường chuyển thân, phiền não đến chết«.


meanings:
Dạy: 教學 Dạy học; 教手藝 Dạy nghề. Xem 教 [jiào].


meanings:
① Dạy, dạy bảo, chỉ bảo; ② Bảo, sai, khiến, cho, để cho, cho phép: 誰教你去？ Ai bảo (khiến) anh đi?; 誰教你進那屋子的？ Ai cho phép mày vào nhà đó?; 打起黃鶯兒，莫教枝上啼 Nhờ ai đuổi hộ con oanh, đừng cho nó hót trên cành (Y Châu từ); 忽見陌頭楊柳色，悔教夫婿覓封侯 Đầu đường chợt thấy xanh tơ liễu, hối để chồng đi kiếm tước hầu (Vương Xương Linh: Khuê oán); ③ Đạo, tôn giáo: 佛教 Đạo Phật; 天主教 Đạo Thiên chúa; ④ (cũ) Lệnh dạy, lệnh truyền (lệnh truyền của thiên tử gọi là chiếu 詔, của thái tử hoặc các chư hầu gọi là giáo). Xem 教 [jiao].


meanings:
Khác nhau một đoạn, có nghĩa là không khế hợp thiền chỉ. Tiết Trường Khánh Hoà thượng trong TĐT q. 10 ghi: »因 僧 舉 雲 巖 補 草 鞋 次、 藥 山 問： 作 什 麼？ 巖 對 云： 將 敗 壞 補 敗 壞。 藥 山 不 肯、 云： 卽 敗 壞、 非 敗 壞？ 師 云： 藥 山 與 麼 道、 猶 教 一 節 在。 僧 問： 和 尚 如 何？ 師 云： 汝 猶 教 一 節 在。 僧 云： 學 人 則 與 麼 教 和 尚 一 節 在、 未 審 作 麼 生 則 得 盡 於 師 機？ – Nhân vị tăng nêu công án Vân Nham đang vá giày, Dược Sơn hỏi: Làm gì thế? Vân Nham đáp: Lấy bại hoại vá bại hoại. Dược Sơn không đồng ý, nói: Tức bại hoại, phi bại hoại. Sư bảo: Dược Sơn nói như thế vẫn chưa khế hợp thiền chỉ. Tăng hỏi: Hoà thượng như thế nào? Sư nói: Ngươi vẫn chưa khế hợp thiền chỉ. Tăng hỏi: Học nhân không khế hợp thiền chỉ như thế, chẳng hay phải làm thế nào để được khế hợp thiền chỉ của Hoà thượng?«.


meanings:
(1150-1219) Thiền tăng đời Kim, họ Vương, tự Hư Minh, người xứ Nhậm Thành, Tế Châu (nay là huyện Tế Ninh, tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Bảo Công. Sư trụ 5 ngôi chùa lớn: Giới Đàn ở Tung Sơn, Vân Môn ở Thiều Châu, Phổ Chiếu ở Trịnh Châu, Đại Giác ở Lâm Khê, Pháp Vương ở Tung Sơn.


meanings:
to instigate, or influence another to engage in sexual misconduct


meanings:
to instigate, or encourage another to commit murder


meanings:
to instigate someone to accuse a third party of their crimes


meanings:
instigating someone to self-praise and disparagement of others


meanings:
① Còn gọi: Đơn truyền. Không nhờ văn tự ngữ ngôn, trực ngộ cảnh giới Phật đã ngộ tức là Giáo ngoại biệt truyền. Cho nên Thiền tông còn gọi là Biệt truyền tông, gọi tắt của Giáo ngoại biệt truyền tông. Pháp thiền truyền ngoài giáo điển này cũng chính là Tổ Sư Thiền mà Tổ Bồ-đề-đạt-ma truyền thọ. Liên Đăng Hội Yếu q. 1 (Vạn Tục 136, 220 hạ) ghi: »世 尊 在 靈 山 會 上、 拈 花 示 眾、 眾 皆 默 然、 唯 迦 葉 破 顏 微 笑。 世 尊 道： 吾 有 正 法 眼 藏、 涅 槃 妙 心、 實 相 無 相、 微 妙 法 門、 不 立 文 字、 教 外 別 傳、 付 囑 摩 訶 迦 葉。 – Đức Thế Tôn trên hội Linh Sơn giơ cành hoa dạy chúng, chúng đều im lặng, chỉ riêng Ca-diếp rạng mặt mỉm cười. Thế Tôn nói: Ta có Chính pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm, thật tướng vô tướng, vi diệu pháp môn, bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền, phó chúc cho Ma-ha Ca-diếp«. Tắc công án này không những biểu thị Thiền gia chú trọng Chính pháp tương truyền, mà còn biểu thị ý nghĩa Thiền tông không kẹt vào văn tự ngôn ngữ của giáo môn, trực tiếp tỏ ngộ thấy suốt tâm địa. Theo Hoài Thiền sư tiền lục trong Tổ Đình Sự Uyển q. 5 ghi: »Thiền tông truyền pháp, chư Tổ cũng dùng 3 tạng giáo thừa tiếp dẫn đệ tử, đến thời đại Tổ sư Đạt-ma mới riêng truyền tâm ấn, phá chấp hiển tông, tức là chỗ gọi rằng ›Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật‹«. ② Sách, 16 quyển, do nhóm các ông Lê Mi (Quách Ngưng Chi)… biên tập vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 144, trang 1. Tác giả tham cứu sâu lẽ vi diệu của Thiền, bản nguyên của Phật Tổ, sưu tập cơ duyên ngữ yếu để cử dương tông thừa của Tổ sư và nêu ra nguồn gốc của 5 tông phái Thiền, gia phong của mỗi phái, khiến cho kẻ sĩ tham thiền học đạo nhận ra nơi mỗi người đều có bản lai diện mục, giơ cao đèn Tổ. Nội dung toàn sách gồm có cơ duyên của 410 vị, trong đó 38 vị bị lạc mất tên. Trước sách có lời tựa của các vị Hán Nguyệt Pháp Tạng, Mật Vân Viên Ngộ, Tuyết Kiệu Viên Tín.


meanings:
Tông phái Phật giáo cùng tồn tại với Thiền tông, Luật tông. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »何 謂 無 量 法 門？ 開 之 言 之、 有 八 萬 四 千 種。 總 而 論 之、 則 有 三 宗、 曰： 教 宗、 禪 宗、 律 宗 也。 – Vì sao gọi là vô lượng pháp môn? Nói rộng ra thì có tám vạn bốn ngàn thứ. Nói tóm lại thì có ba tông, đó là: giáo tông, thiền tông, luật tông«.


meanings:
(term) instructional preceptor; judge of qualifications


meanings:
4601即判別解釋佛陀一生所說教法之相狀差別。略作教相、判教、教判、教攝。即依教說之形式、方法、順序、內容、意義等，而分類教說之體系，以明佛陀之真意。蓋佛教經典為釋尊一代所說之教，為數甚多，且說教出現時地與因緣各異，因應對象根機義理亦互有出入，欲知其意旨、因緣、次第，非賴整理諸經典及判定其價值，無法明瞭佛陀之真實意旨，於是產生教相判釋。　就經典自身而言，例如法華經等，係示以大乘、小乘之別；楞伽經示以頓、漸之別；華嚴經說三照；涅槃經說五味；解深密經說三時之別。凡此皆是開教相判釋之端緒。論書方面，大智度論舉出三藏與摩訶衍、顯露與祕密之說；十住毘婆沙論有難行道與易行道之說；戒賢、智光則有「三時教」之說。以上分類，大抵以教說內容之深淺為主，而非依據說法之形式而判別。　在我國所翻譯諸經論，非依其成立次第傳譯，而係於同時傳譯不同時代，甚或教理內容相互矛盾之經典，以致初學者不容易理解其中奧義，而無法入門。又諸具有創見之大德，為明示其所信奉教義之立場，以及指導初學者，故常將此諸經論之繁雜教說，加以組織體系化，並判定其價值與解釋其教相。此乃我國佛教在教相判釋方面特別興盛之因。　判教特盛行於南北朝時代，故後世有「南三北七，義成百家」之評，此後至隋、唐，亦陸續出現新教判。給予我國教相判釋以最大啟發者，乃是曇無讖所譯之大般涅槃經，其卷十四以從牛出乳，從乳出酪，從酪出生酥，從生酥出熟酥，從熟酥出醍醐，比喻從佛出生十二部經而出修多羅，又據以出方等經、般若波羅蜜、大涅槃等，一方面表示整個佛教教義有其體系，一方面亦顯示教義有高下深淺，樹立教相判釋之典型。竺道生就如來之說法立善淨、方便、真實、無餘四法輪之四種區別，唱導頓悟成佛。劉宋之慧觀將此頓漸思想引入教判，把佛陀一代之教法大別為頓、漸二教，以華嚴經為頓教，於漸教中作五時次第之分別。法雲依法華經立牛車、羊車、鹿車、大白牛車之四乘教。而於北地，北涼曇無讖立半、滿二教之教判；北魏菩提流支於一音教外，別有頓、漸二教之說；地論宗南道派之慧光又立頓、漸、圓三教，更就其宗旨而分因緣宗、假名宗、誑相宗、常宗之四宗判。　又依智顗於法華玄義卷十上舉南三北七之教判，據此，江南依佛說法之形式，立頓、漸、不定等三教，其中，漸教方面有：(一)虎丘山岌師所舉之有相教、無相教、常住教等三時教。(二)宗愛、僧旻於無相教之後再舉同歸教，合為四時教。(三)定林寺僧柔、慧次、慧觀於同歸教之前再舉褒貶抑揚教，共立五時教。至於北方七師之教判，則為：(一)武都山劉虬判立人天教、有相教、無相教、同歸教、常住教等五時教。(二)菩提流支判立半字教與滿字教等二教。(三)光統判立因緣宗、假名宗、誑相宗、常宗等四宗。(四)護身寺自軌於四宗外另加法界宗，稱為五宗教。(五)耆闍寺安廩判立因緣宗、假名宗、誑相宗、真宗、常宗、圓宗等六宗。(六)北地某禪師立有相大乘、無相大乘二種大乘。(七)菩提流支（或謂鳩摩羅什）判立一音教，即指佛以一音演說法，眾生隨類各得解。　智顗於法華玄義中縱橫難破「南三北七」十家，而自立三種教相、五時八教之教判，其所依者為法華經，故就三種教相根性之融不融、化導之始終不始終、師弟之遠近不遠近三種相，以示法華經優於他經；所謂五時，即佛成道後對種種根機，應機所說之法門，以時間分類為華嚴、鹿苑、方等、般若、法華涅槃等五時；又將佛陀教導之形式方法分為化儀四教（頓、漸、祕密、不定）、化法四教（藏、通、別、圓）。然化儀四教實淵源於南北諸師之說，化法四教亦基於北地諸師之說而成，故其教判可說集南三北七之大成。　此外三論宗之吉藏立聲聞、菩薩二藏，於菩薩藏中又別開根本、枝末、攝末歸本三法輪，此為二藏三轉法輪判。唐法相宗之玄奘依解深密經、金光明經等，立轉法輪、照法輪、持法轉三法輪之判。其弟子窺基立三教八宗之判，三教中以諸阿含等之小乘義為有教，三論、般若等為空教，華嚴、深密、法華等為中道教；八宗者則以犢子部等為我法俱有宗、薩婆多部等為有法無我宗、大眾部等為法無去來宗、說假部經部等及成實論為現通假實宗、說出世部等為俗妄真實宗、一說部等為諸法但名宗、般若諸經及中百論等為勝義皆空宗、法華等經及無著等所說之中道教為應理圓實宗。華嚴宗之法藏於華嚴經探玄記卷一中，舉從來十家之判而予以批判，別立五教十宗之判，五教指小乘教、大乘始教、終教、頓教、圓教；十宗者，乃就窺基八宗之前六宗，加上一切皆空宗、真德不空宗、相想俱絕宗、圓明具德宗。其他尚有宗密之五教說、延壽之三宗說、明代智旭之禪教律三學一源論等各種教判之說，其中以智顗之五時八教、窺基之三教八宗、法藏之五教十宗最為著名。　日本方面，則有：真言宗空海大師立顯教、密教二教判及十住心之教判，台密安然說五時五教，親鸞說二雙四重，日蓮立五綱之說等。〔大乘義章卷一、大乘玄論卷五、解深密經疏卷一、華嚴經疏鈔玄談卷四〕


meanings:
aspect of the theoretical study of the Buddha's teaching


meanings:
Giáo dục, chỉ dạy. Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »須 知 有 一 人、 不 從 人 得、 不 受 教 詔、 不 落 階 級。 若 識 此 人、 一 生 參 學 事 畢。 – Phải nên biết có một người không nhờ người khác mà được, không cần chỉ dạy, không rơi vào giai cấp. Nếu ai biết được người này thì việc tham học một đời đã xong«.


vietnamese:
giáo giới tân học tỉ khâu hạnh hộ luật nghi <đpb>


vietnamese:
giáo giới tân học tỉ khâu hành hộ luật nghi <pqđtđ>


meanings:
traces, or marks of the Buddha's teachings


meanings:
Phương thức giáo hoá thông qua ngôn ngữ văn tự, so với Thiền tông bất lập văn tự, tâm tâm tương ấn là có dấu vết có thể tìm. Lâm Tế ngữ lục ghi: »只 如 有 祖 有 佛、 皆 是 教 迹 中 事。 – Ngay như có Tổ có Phật đều là việc trong giáo tích«.


meanings:
aspect of the Buddha's "explained teachings"; the theoretical aspect


meanings:
① Chỉ cho Phật giáo. Tiết Cấp sự Phùng Tiếp cư sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »著 僧 衣 履、 踞 高 座、 囑 諸 官 吏 及 道 俗、 各 宜 向 道、 扶 持 教 門、 建 立 法 幢。 – Mặc áo mang giày tăng sĩ, ngồi trên toà cao, dặn dò các quan sứ và đạo tục, mỗi người nên hướng về đạo, giúp đỡ Phật giáo, dựng lập pháp tràng«. ② Giáo phái, pháp môn. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »故 此 教 門 立 無 念 爲 宗。 – Cho nên pháp môn này lập vô niệm làm tông«.


meanings:
Tức là pháp chỉ dạy không theo thứ lớp tu hành mà trực tiếp khai thị chỗ nhiệm mầu của Phật pháp; song căn cơ của người nhận lãnh là độn căn, thì cần phải theo thứ tự tu hành tích luỹ mới được chứng quả.


meanings:
① Nát, như tệ trửu 敝帚 cái chổi nát. ||② Mệt lử, tệ ư bôn mệnh 敝於奔命 chạy theo nhọc lử. ||③ Hẹp hòi, tiếng dùng để nói nhún mình, như tệ xá 敝舍 cái nhà hẹp hòi của tôi, tệ ấp 敝邑 đất nước hủ bại của chúng tôi, v.v. ||④ Thua. ||⑤ Bỏ.


meanings:
① (văn) Hư, hỏng, cùn, nát, xấu, rách: 敝衣 Áo rách; 敝帚 Chổi cùn; ② Của tôi (tiếng nhũn nhặn dùng để chỉ những cái của mình): 敝姓 Họ (hèn) của tôi; 敝舍 Chỗ tôi (ở), tệ xá; 敝邑 Đất nước tồi tệ của chúng tôi; ③ (văn) Mệt lử: 敝於奔命 Mệt lử chạy theo lệnh sai khiến; ④ (văn) Làm cho mệt mỏi: 許之盟而師還，以敝楚人 Chịu liên minh rồi cho quân lui về, làm cho nước Sở phải mệt mỏi (Tả truyện); ⑤ (văn) Thất bại, thua: 敝於韓 Thua ở nước Hàn (Tả truyện); ⑥ (văn) Vứt bỏ: 冠而敝之可也 Đội xong mũ rồi có thể vứt nó đi vậy (Lễ kí).


meanings:
① Mở, tỏ rõ, như khoan sưởng 寬敞 rộng rãi. ||② Sàn cao mà bằng.


meanings:
① Rộng rãi, sáng sủa: 寬敞 Rộng lớn, rộng rãi; ② Mở, để hở: 敞著門 Mở cửa; 敞胸露懷 Để hở cả ngực (bụng) ra. ③ Tha hồ, thả cửa: 敞開吃 Ăn thả cửa; ④ (văn) Sân cao mà bằng.


meanings:
(văn) ① Nhấc (một vật bằng tay): Xem 敁; ② Cân nhắc.


meanings:
① Tiến lên, như dũng cảm 勇敢 mạnh bạo tiến lên. ||② Bạo dạn, như cảm tác cảm vi 敢作敢為 bạo dạn mà làm không e sợ chi. ||③ Dám, như yên cảm cố từ 焉敢固辭 sao dám cố từ.


meanings:
① Dũng cảm, can đảm, cả gan; ② Dám: 敢想，敢幹 Dám nghĩ, dám làm; ③ (đph) Có lẽ, hay là: 敢是他來了 Có lẽ anh ấy đến đấy; ④ (văn) Xin, dám (lời nói khiêm) : 敢問 Xin hỏi.


meanings:
"Scattering." The opposite of concentration


meanings:
① Tan, như vân tán 雲散 mây tan. ||② Buông, phóng ra, như thí tán 施散 phóng ra cho người. ||③ Giãn ra, như tán muộn 散悶 giãn sự buồn, giải buồn. ||④ Một âm là tản. Rời rạc, như tản mạn vô kỉ 散漫無紀 tản mác không có phép tắc gì. ||② Nhàn rỗi, như tản nhân 散人 người thừa (người không dùng cho đời). Mình tự nói nhún mình là kẻ vô dụng gọi là su tản 樗散. ||⑤ Tên khúc đàn, như Quảng Lăng tản 廣陵散 khúc Quảng Lăng. ||④ Thuốc tán, thuốc đem tán nhỏ gọi là tản.


meanings:
① Rời rạc, rải rác, phân tán, lẻ: 散居 Ở rời rạc, ở phân tán; 散散落落 Rải rác đó đây, lơ thơ; 散裝 Để lẻ, để rời, hàng lẻ; 散漫無紀 Tản mạn không có kỉ cương gì cả; ② Nhàn rỗi: 散人 Người nhàn rỗi, người thừa (vô dụng); ③ Tên khúc đàn: 廣陵散 Khúc đàn Quảng Lăng (của Kê Khang); ④ Thuốc bột, thuốc tán: 丸散 Thuốc viên và thuốc bột. Xem 散 [sàn].


meanings:
① Tan, rời ra: 散會 Tan họp; 雲彩散了 Mây tan; ② Rải rác, vãi tung: 散傳單 Rải truyền đơn; 天女散花 Tiên nữ tung hoa; ③ Để cho trí óc nghỉ ngơi, làm giãn, giải: 散悶 Giải buồn, giải khuây; ④ Giãn, thải: 散工人 Giãn thợ. Xem 散 [săn].


meanings:
（梵 vikṣepa，藏 rnam-par-gyeṅ-ba）心所名。指令心于所緣之境流蕩不定的精神作用。爲唯識百法之一、隨煩惱之一，又稱散動、心亂。《成唯識論》卷六雲（大正31·34b）︰‘云何散亂？于諸所緣令心流蕩爲性，能障正定，惡慧所依爲業。謂散亂者，發惡慧故。’<#>關于其體之假實，頗有異說。依《瑜伽師地論》卷五十五之說，散亂屬痴之一分；依《大乘阿毗達磨雜集論》卷一之說，散亂屬貪、嗔、痴三種。此上二說皆以散亂無別體。然護法認爲其另有自體。《成唯識論》卷六雲（大正31·34c ）︰‘散亂別相謂即躁擾，令俱生法皆流蕩故。若離彼三，無別自體，不應別說障三摩地。’<#>此外，諸經論對其種類之記載亦不一致，略如下列︰<#>(一)《大乘莊嚴經論》卷八列出二種︰(1)下意散亂，即欣求小乘而昧大乘的散亂。(2)分別散亂，即對‘三輪’生起分別思慮的散亂。<#>(二)陳譯《攝大乘論釋》卷九分自性散亂（指五識）、外散亂（指意識馳動于外塵）、內散亂（指心生高下，念念變化不定）、粗重散亂（即執著于我、我所等）、思惟散亂（謂菩薩舍大乘而思惟小乘）五種。《六門教授習定論》亦舉外心、內心、邪緣心、粗重心、作意心之五種散亂。<#>(三)《顯揚聖教論》卷十八、《辯中邊論》卷下、《大乘阿毗達磨雜集論》卷一等列作意心散亂（又名思惟散動）、外心散亂（又名外緣散動）、內心散亂（又名內散動）、相心散亂（又名相散動，指依止外相的作意，而思惟內境的相貌）、粗重心散亂（又名粗惑散動）、自性心散亂（又名自性散動）六種。<#>(四)《攝大乘論本》卷中舉無相散動（又名無有相散動，謂執著無相）、有相散動（謂執著有相）、增益散動（謂執著有增益爲無所有）、損减散動（謂執著無損减爲實有）、一性散動（又名一執散動，謂執著依他分別即是空）、異性散動（又名異執散動，謂執著色與空不同）、自性散動（又名通散動，謂執著色爲有礙）、差別散動（又名別散動，謂執著色有生、滅、染、淨等差別）、如名取義散動（又名如名起義散動，謂執著如名之義）、如義取名散動（又名如義起名散動，謂于如義之名起舊執）十種。<#>［參考資料］　陳譯《攝大乘論釋》卷五；《攝大乘論釋》卷四；《大乘百法明門論》；《成唯識論》卷四；《成唯識論述記》卷六（末）；《百法問答鈔》卷一。<#>


meanings:
4974梵語 vikṣepa。心所之名。又作散動、心亂。即心於所緣之境流蕩散亂之精神作用。亦即心若無一定，則起障礙正定的惡慧之作用。為唯識百法之一，隨煩惱之一。大乘廣五蘊論（大三一‧八五三下）：「云何散亂?謂貪、瞋、癡分，令心、心法流散為性，能障離欲為業。」諸論書就其體之假實有異說，其一依瑜伽師地論卷五十五之說，散亂僅攝於癡分；其二依大乘阿毘達磨雜集論卷一之說，則攝於貪瞋癡三種，二義皆以散亂無別體。然就護法之主張，認為散亂另有其自體。據梁譯攝大乘論釋卷九載，心之散亂，係由棄捨障、遠離障、安受障、數治障等四障而起。　有關散亂之種類，諸經論記載不同。(一)據大乘莊嚴經論卷八列舉二種散亂：(1)下意散亂，欣求小乘而昧於大乘之散亂。(2)分別散亂，即對「三輪」生起分別思慮之散亂。　(二)梁譯攝大乘論卷九列舉五種散亂：(1)自性散亂，謂眼、耳等五識不守自性，隨逐外境，念念變異之散動。(2)外散亂，謂意識馳動，隨逐外塵而起種種之分別。(3)內散亂，謂心生高下，念念變化不定。(4)麤（粗）重散亂，謂執著我、我所（屬於我所有之色身、財宅、眷屬等）而起。(5)思惟散亂，謂菩薩捨離大乘，思惟小乘而起之心所，不得寂靜。又於六門教授習定論亦舉有外心散亂、內心散亂、邪緣心散亂、麤重心散亂、作意心散亂等五種散亂，其義略同上記所述。　(三)顯揚聖教論卷十八、辯中邊論卷下、大乘阿毘達磨雜集論卷一列舉六種散亂：(1)作意心散亂，又作思惟散動。(2)外心散亂，又作外緣散動。(3)內心散亂，又作內散動。(4)相心散亂，又作相散動，謂行偽善而內心不安。(5)麤重心散亂，又作麤惑散動。(6)自性心散亂，又作自性散動。　(四)攝大乘論本卷中列舉十種散動：(1)無相散動，又作無有相散動，謂執著無相。(2)有相散動，謂執著有相。(3)增益散動，謂執著以有增益無所有。(4)損減散動，謂執著以無損減實有。(5)一性散動，又作一執散動，謂執著依他分別即是空。(6)異性散動，又作異執散動，謂執著色、空有異。(7)自性散動，又作通散動，謂執著色為「有礙」。(8)差別散動，又作別散動，謂執著色有生、滅、染、淨等差別。(9)如名取義散動，又作如名起義散動，謂執著名如義。(10)如義取名散動，又作如義起名散動，謂如義於名而起舊執。〔梁譯攝大乘論釋卷五、攝大乘論釋卷四（無性）、大乘百法明門論、成唯識論卷四、成唯識論述記卷六末、百法問答鈔卷一〕


meanings:
① Hậu, như đôn đốc 敦篤 đôn đốc, đôn mục 敦睦 dốc một niềm hoà mục, v.v. ||② Một âm là đôi. Bức bách, thúc dục. ||③ Lại một âm là đối. Một thứ đồ để đựng thóc lúa. ||④ Một âm nữa là độn. Hỗn độn 渾敦 u mê, mù mịt. Cũng có nghĩa như chữ độn 屯, chữ độn 頓.


meanings:
(văn) Trang sức bằng hình vẽ (như 雕, bộ 隹).


meanings:
(văn) ① Trị lí; ② Co ro: 敦彼獨宿，亦在車下 Người kia co ro ngủ, trơ trọi dưới gầm xe (Thi Kinh: Bân phong, Đông Sơn).


meanings:
① Thành khẩn, hồn hậu: 他爲人敦厚 Anh ấy là con người thật thà trung hậu; 敦請出席大會 Thành thực xin mời đến dự đại hội; ② (văn) Hậu, trung hậu; ③ (văn) Thúc giục, đôn đốc: 使虞敦匠事 Sai Sung Ngu đi thúc giục việc làm quan tài (Mạnh tử); ④ [Dun] (Họ) Đôn. Xem 敦 [duì].


meanings:
4968敦煌學之內容包括敦煌石窟藏書、壁畫、雕塑藝術等，門類甚廣，其研究範疇就廣義而言，包括自然、地理、社會、經濟、歷史、宗教、文學、美術等之綜合研究；狹義而言，乃指對敦煌文獻如藏書卷子之整理、解釋、研究，亦即通稱之敦煌學。敦煌石室遺書發現於甘肅省敦煌縣東南二十公里之千佛洞（古稱莫高窟），其第十七窟之窟洞中有複室，大小約三公尺立方，其內貯滿文物。宋仁宗景祐（1034～1037）初年，寺僧因避西夏入侵，密藏文物於石室中，清光緒二十五年（1899）為道士王圓籙所發現。石室遺書之所以能聚集保藏歷久而不毀者，實因敦煌氣候嚴寒，雨量絕少之故。文物發現之消息傳出後，奧布傑夫（Vladimiy Afanásevich Obruchev）、史坦因（A. Stein）、伯希和（Paul Pelliot）等各國學者相繼前來，從王道士處秤斤計兩，購去大批卷子珍品。寶藏散失後，羅振玉等聞訊，建議政府將剩餘卷子運歸首都。　自敦煌寶物發現以來數十年間，東起日本，西迄英、法，諸國學人各就其治學範圍紛紛研究，「敦煌學」遂成為世界學術中之一環。教育部於民國三十三年（1944）正式成立「敦煌藝術研究所」，將壁畫、塑像與石窟加以編號，石窟總數為四三八，包括兩魏二十、隋八十八、唐一七七、宋一○二、元七、清二，尚有殘缺或無法考證者四十二。近人據史坦因、伯希和等所搜得彙集成書者，有敦煌石室遺書、鳴沙石室古佚書、敦煌寶藏等，皆前所未見之祕笈。載錄群籍而成目錄者，有由史坦因蒐集之「漢文寫本目錄」（1957）、「西藏文寫本目錄」（1962），由伯希和蒐集之「西藏文寫本目錄」（1950～1961）、「漢文寫本目錄」（1970），王重民所編之「敦煌遺書總目索引」（1962），由蘇俄蒐集之「漢文寫本目錄」（1963～1967），日本龍谷大學之「龍大所藏敦煌古寫經現存目錄」（1958），大谷大學之「大谷大學所藏敦煌古寫經」（1964～1972）等。　近年蘇俄公布所藏卷子目錄，臺北國立中央圖書館亦印行所藏全部卷子。據諸家之記述，包括碎片，粗略估計，共約四萬餘號。其中，漢文文獻約三萬七千號，今分藏於北平（北京圖書館，約一萬號）、倫敦（大英博物館，約一萬一千號）、巴黎（國家圖書館，約六千六百號，另有藏文二千七百號）、列寧格勒（東方研究所，約一萬一千號）、臺北（國立中央圖書館，一百五十一卷），此外日本之龍谷大學、大谷大學亦收藏若干，中國與日本少數收藏家亦有私人珍藏之情形。　此類寫本，內容分為佛教類與非佛教類（道教、摩尼教、景教、儒家經典、文學、語言、社會、經濟、法律、政治、公私文書、天文曆算、兵法、醫藥、術數、繪畫、音樂等）；自形式而言，可大別為漢文文獻與非漢文文獻，而漢文文獻中以佛教文獻居多。非漢文文獻之寫本有梵文、藏文、回鶻（紇）、于闐、粟特、龜玆、康居、佉盧等文。若自裝釘之形式而言，敦煌文獻與其餘中亞出土之佛典寫本皆可略別為貝葉本、卷子本、折本、冊子本等四類（參見附圖），而敦煌所發現之抄本中，多為漢文之卷子本。此外亦有印刷本，如漢文佛典「金剛般若經」乃刊刻於唐咸通九年（868）之文物，為我國有明確刊記年代之最古印刷品。凡此種種文獻之發現，無不具珍貴之學術價值，乃治中古學術史及佛教史學之重要資料。（參閱「千佛洞」737）


meanings:
4964又作敦煌石室。敦煌，又作焞煌、燉煌，位於河西走廊之最西端，自漢代以來，此地為我國與西域諸國之交通要衝。上古時此地為西戎之地，春秋時稱瓜州，秦時為大月氏所居，漢初屬匈奴渾邪王之地，元鼎六年（111 B.C.）置敦煌郡。至東晉咸康（335～341）初年於此置沙州。隆安年間（397～401）西涼於此建都。後魏太武帝時置敦煌鎮，隋大業年間（605～616）改為敦煌郡。唐宋元明之世，數次易名為瓜州、西沙州、敦煌、沙州。清乾隆年間（1736～1795）改置敦煌縣，屬甘肅省，民國政府沿之。　此地自古為各種種族雜居之地，文化風俗複雜，佛教自古即傳播於此，此地所出之高僧、譯經僧歷來亦不計其數。如被當代人稱為「敦煌菩薩」之竺法護，最早在敦煌建寺弘法之竺法乘，前往西域求法之于道邃，及東晉之單道開、竺曇猷，蕭齊之法頴，超辯，北魏之道韶，隋代之慧遠等。此外，北涼曇無讖曾在此譯出菩薩戒本，及大般涅槃經（北本）之後六品；劉宋時，曇摩蜜多亦曾於此廣開田畝，營建精舍，大力弘法。　由於一出敦煌即為大漠，死生莫卜，商賈旅人往往祈佛庇佑，形成日後敦煌藝術發達之原因。相傳石窟最早為前秦建元二年（366）沙門樂僔所開鑿，其後歷代增鑿營建，漸成千餘洞窟之大石窟群，惜因年代久遠，流沙湮沒，或遭摧毀，僅殘餘數百窟。且自明代以後航海術逐漸發達，絲路遂告封閉，敦煌石窟因之亦鮮為世人所知。　清光緒五年（1879），匈牙利地質調查所所長洛克齊（L. de Lóczy）於敦煌縣東南二十公里處之鳴沙山東麓發現千佛洞壁畫，驚為虦寶，返歐後公諸於世，是為世人知千佛洞壁畫之始。　今學界所稱之敦煌佛教藝術，包括安西縣附近之榆林窟與小千佛洞、敦煌西南之西千佛洞，然一般所言之「敦煌千佛洞」則指位於鳴沙山東麓之石窟群。蓋千佛洞，又稱莫高窟（Dmag-mgo）、千佛巖、雷音寺。自樂僔開鑿之後，沙門法良、東陽王、唐代李廣等皆相次鐫鑿，或營造洞窟，或雕琢佛龕，或修葺樓閣，或描造壁畫；而鳴沙山之地質原為礫岩所成，本不易自然崩壞，然於宋仁宗之世，此地遭西夏侵入，爾後亦屢遭兵亂，尤以明代時回教徒之蹂躪，廢損至巨。　至近代探險發掘，清理查覈後，知迄今所餘洞窟有四百三十餘窟。洞窟沿著石壁，自南而北排列，緜亙約一點六公里，可分為中央、南、北三大部分。其中，中央及北部之窟數較少，且規模較小，亦較無後世裝飾之痕蹟，而荒廢情況亦較為嚴重。反之，南方之石窟群則重延約九百三十餘公尺，兩端各有一大石窟，窟前設佛殿，其內安置高達二十餘公尺之坐佛像。此兩大石窟與其他諸窟之間大多鑿有上下二列乃至四列之窟室，其數約有三百數十餘。今各窟前端大多崩壞，下列之窟室埋於沙中者不少。又上列之窟室大多造有木梯，其遺構至今尚存。大抵而言，下列之諸窟多為唐代或唐代以前所開鑿，窟壁之佛畫亦為同時期之作品。　各洞窟之形式，從早期附有修行小龕之型式漸轉變為中央塔式、中心柱式、中央佛壇式等。隋唐以後，因為適應大幅經變之構圖，中央後方為莊嚴肅穆之佛壇，四壁均繪滿金碧輝煌之壁畫，與現今佛寺內之殿堂型態已漸相近。　蓋敦煌地處玉門礫岩帶，其地質如前所言，原為砂土變質之第四紀礫岩層，雖不易自然崩壞，然亦不宜於雕刻，而我國古代之藝術巧匠融合周、漢之壁畫技術與傳統泥塑及夾紵塑法，形成風格特殊的「繪塑合一」之綜合藝術。各洞窟中以塑造之佛像為主，天花藻井及四壁則繪滿五彩繽紛之繪畫，繪畫作為塑像之背景，亦為塑像之延續，兩者相互輝映，不僅使敦煌藝術大放異彩，對日後寺院壁畫與塑造藝術亦有倡導之功。　自明代以後，石窟既遭回教徒嚴重毀損，佛龕亦常為流沙所掩，鳴沙寶窟逐漸塵封。據敦煌縣志第七雷音寺條記載，自清代中葉開始，石窟由道士管理整治，道士並常於窟洞之前營建道觀，由是敦煌香火稍得復燃。光緒二十五年，其時已距洛克齊發現鳴沙山壁畫二十年，有道士王圓籙（元祿），偶於第十七窟內清除積沙，見壁畫龜裂，遂毀周圍之壁，突見其內一大祕窟，內中古書盈滿。初發現後，王圓籙仍封閉之，而未加啟視。然西方之考古探險家早已風聞敦煌壁畫、佛像而陸續胀集於石窟探索攫取。　首先到達敦煌者為俄國之地質學者奧布傑夫（Vladimiy Afanásevich Obruchev, 1863～1956），其所竊走之古抄本與佛畫今存於列寧格勒之埃密達吉博物館。光緒三十三年，英籍匈牙利人史坦因（A. Stein）亦聞風而至。其時為史坦因第二度至中亞探險，史氏先於敦煌縣北方之疏勒河沿岸發掘出漢代之堡壘、關門、烽臺及若干小佛寺等廢墟，又發現無數漢代木簡、縑帛、紙本佛典、粟特語文書、佛教天部之泥像、木像等殘片，稍後即至千佛洞第一六三窟，檢視佛像壁畫，並賄通王道士，私啟石室，擇其精要，廉價換取二百餘包之古本經典與畫像，計有古寫經約三千卷，及其他文卷等三千之數，運回倫敦。 次年，法國學者伯希和（Paul Pelliot, 1878～1945）亦至，自行選取五千餘卷寫本，並勘查諸洞，對無法搬運之壁畫，則選其精品加以攝影、編號而攜返。於歸途中滯留北平，將所得之卷帙一部示之我國學人，至此我政府始知悉內情，速將王道士判以盜賣國寶之罪名，並收拾殘餘經卷，僅得八千餘卷而已，今藏於北京圖書館。其間，尚有美國華爾納、日本大谷探險隊橘瑞超等人，或黏揭、切割壁畫，或竊取經卷寫本，或盜運塑像，或收購流落民間者。迄今，敦煌石室藏書及壁畫多流入法、英、日、印、俄、美、德等國博物館中。　各地所藏之典籍、文獻，經學者之整理分類，計有經卷、碑版、卷軸、幡畫、刺繡、度牒、史籍、韻書、小說、曲譜等。經卷大多為佛經，亦有道教、摩尼教、景教等書。其文體有漢文、佉盧文、回鶻文、康居文、古和闐文、龜茲文、粟特文、西藏文等。其壁畫則可大別為：(一)經變（佛經故事），(二)本生故事（釋迦牟尼佛前生之故事），(三)尊像（佛、菩薩、阿羅漢、天人等），(四)供養人（施主及眾生相），(五)裝飾圖案（天花藻井、山水畫），(六)伎樂舞踊圖。其中蘊藏有豐富之佛教、文學、歷史等珍貴之文獻史料，在中國學術文化上佔有極重要之地位，不僅可補上自北魏下至北宋六百年間之文史缺遺部分，並可校正諸多經典謬誤之處。〔釋迦方志卷上遺跡篇、梁高僧傳卷三、卷四、卷八至卷十二、續高僧傳卷八、出三藏記集卷二、卷十三、漢書地理志第八、續漢志第二十三敦煌郡、通典第一七四、甘肅通志第二十三、西域水道記第三、大清一統志第二一三安西府條、東西交涉史之研究西域篇、佛典研究〕（參閱「千佛洞」737、「敦煌學」4969）


meanings:
(đph) ① Tháo ra, mở ra, trải ra; ② Phẩy, giũ, phủi (bụi).


meanings:
① (văn) Quang cảnh lưu động; ② [Jiăo] (Họ) Kiểu.


meanings:
(term) respect, honor, revere, venerate (gaurava)


meanings:
① Cung kính ngoài dáng mặt không có vẻ cợt nhợt trễ nải gọi là cung 恭, trong lòng không một chút láo lếu gọi là kính 敬. ||② Kính biếu, mượn một vật gì đưa cho người để tỏ lòng kính của mình gọi là kính. ||③ Thận trọng.


meanings:
① Kính: 敬愛 Kính yêu; ② Xin: 敬謝 Xin cám ơn; ③ Xin mời, chúc: 敬煙 Xin mời hút thuốc; 敬酒 Mời rượu, chúc rượu; ④ (văn) Thận trọng; ⑤ [Jìng] (Họ) Kính.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Cư Giản sống vào đời Tống. X. Cư Giản.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Pháp Trung sống vào đời Minh. X. Pháp Trung.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Xưng Tâm ở Việt Châu (nay thuộc huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang). Về sau sư dời về viện Bảo An ở Hàng Châu rồi thị tịch.


meanings:
Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư ở chùa Bát nhã, Đài Châu (nay là huyện Lâm Hải, thuộc Chiết Giang). Có vị tăng hỏi: Hoa Ưu Đàm Bát nở mọi người đều thấy, xin ban cho một lời về gia phong Bát-nhã. Đáp rằng: Không nhờ Thượng toạ hỏi thì đâu từng chỉ dạy cho người. Thuỵ hiệu: Thông Huệ Thiền sư.


vietnamese:
xúc sổ, số, sác [cù, shǔ, shù, shuò] <tvc>


meanings:
① Ðập, gõ, như xao môn 敲門 gõ cửa. Giả Ðảo có câu thơ rằng: Tăng xao nguyệt hạ môn 僧敲月下門. Trước Giả Ðảo định dùng chữ thôi 推, đến khi hỏi ông Hàn Dũ bảo nên dùng chữ xao [/b] 敲 thì hơn. Nay ta nói làm việc gì phải châm chước, sự lí cho kĩ là thôi xao 推敲 là vì cớ ấy.


meanings:
① Gõ, khỏ, đánh, đập, khua: 敲門 Gõ cửa, khua cửa; 敲鑼 Gõ thanh la, đánh thanh la; ② Bắt bí, bóp chẹt: 敲詐勒索 Bóp nặn, bắt chẹt.


meanings:
Gia phong của tông Tào Động. Sao: Người học gõ cửa thất của thiền sư để thưa hỏi về đạo lý. Xướng: Thiền sư trả lời để tiếp dẫn họ. Chỗ hỏi đáp của Thầy và trò liên tục không thưa hở, gọi là Sao xướng cụ hành. Đây là 1 trong 3 loại cương yếu của Động Sơn Lương Giới. Tông Môn Thập Cử luận (Vạn Tục 110, 440 thượng) ghi: »曹 洞 則 敲 唱 爲 用、 臨 濟 則 互 換 爲 機、 韶 陽 則 函 蓋 截 流、 溈 仰 則 方 圓 默 契、 如 谷 應 韻、 似 關 合 符。 – Tào Động lấy Sao xướng làm dụng, Lâm Tế lấy Hỗ hoán làm cơ, Thiều Dương thì Hàm cái tuyệt lưu. Quy Ngưỡng lấy Phương viên (tướng vuông tròn) làm chỗ thầm khế hợp, giống như hang động vang tiếng vọng, trạm kiểm soát tra hỏi giấy tờ«.


meanings:
Gõ vào pháp toà, dựng đứng phất tử, đều là động tác thị cơ hoặc ứng cơ của thiền sư thường dùng, chỉ chung cho thiền cơ tác lược. Mật Am ngữ lục ghi: »朝 說 暮 說。 展 演 河 沙 句 義。 不 是 衲 僧 分 上 事。 行 棒 行 喝。 敲 床 豎 拂。 揚 眉 瞬 目。 不 是 衲 僧 分 上 事。 – Sớm nói tối nói, diễn thuyết quá nhiều nghĩa lý, chẳng phải là việc hướng thượng của nạp tăng. Sử dụng đánh hét, gõ vào pháp toà dựng đứng phất tử, dương mày chớp mắt, chẳng phải là việc hướng thượng của nạp tăng«.


meanings:
Phá bỏ gông cùm. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc phá bỏ gông cùm »ngoan không đoạn diệt«. Chương Mật Am Hàm Kiệt trong Tục Truyền Đăng lục q. 34 (Đại 51, 704 trung) ghi: »將 來 敲 枷 打 鎖 則 不 無。 – Mai sau, việc phá bỏ gông cùm không phải là không có«.


vietnamese:
sao không tác hưởng kích mộc vô thinh <tttđ>

meanings:
Gõ vào hư không phát ra âm thanh, đánh lên bảng gỗ không có tiếng động. Đây là cách nói kì đặc của thiền sư: Trong cái nhìn của người ngộ đạo không có sự đối đãi giữa có tiếng và không tiếng, có tiếng cũng tức là không tiếng, không tiếng cũng tức là có tiếng. Vân Môn quảng lục q. trung, ghi: »舉 生 法 師 云：敲 空 作 響 擊 木 無 聲。師 以 拄 杖 空 中 敲 云：阿 耶 耶。又 敲 板 頭 云：作 聲 麼。僧 云：作聲。師 云：這 俗 漢。 – Pháp sư Cử Sinh nói: Gõ vào hư không phát ra tiếng, đánh vào bảng gỗ không âm thanh. Sư lấy gậy gõ vào hư không, nói: Cộc! Cộc! Rồi lại gõ vào tấm bảng gỗ hỏi: Có tiếng chăng? Tăng đáp: Có tiếng. Sư nói: Gã phàm tục này!«.


meanings:
Miếng ngói dùng để gõ cửa, cửa mở rồi thì ném bỏ nó đi; dụ chỉ cho lời nói chữ nghĩa dùng để khải phát việc ngộ đạo, sau khi lãnh ngộ thì không nên câu nệ vào lời nói chữ nghĩa nữa. Bài tựa của Thiền sư Huệ Khai trong Vô Môn Quan: »慧 開、 紹 定 戊 子 夏、 首 眾 于 東 嘉 龍 翔。 因 衲 子 請 益、 遂 將 古 人 公 案、 作 敲 門 瓦 子、 隨 機 引 導 學 者。– Huệ Khai tôi, vào năm Thiệu Định (1228) Mậu Tý, mùa hạ, thủ chúng tại chùa Long Tường, huyện Đông Gia, nhân tăng chúng thưa hỏi, bèn lấy công án của người xưa, mượn làm miếng ngói để gõ cửa, tùy căn cơ người học mà dẫn dắt«.


meanings:
① Ðều, ngay ngắn, như đoan chỉnh 端整, nghiêm chỉnh 嚴整, v.v. ||② Sửa sang, như chỉnh đốn 整頓 sửa sang lại cho chỉnh tề. ||③ Nguyên, vật gì còn hoàn toàn chưa phân giải gọi là chỉnh.


meanings:
① Gọn, gọn gàng, gọn ghẽ, đều đặn, ngay ngắn: 整潔 Gọn gàng sạch sẽ: 整然有序 Gọn ghẽ và có thứ tự; ② Cả, suốt: 整天 Cả ngày; 整年 Suốt năm; 整套的書 Sách đủ (cả) bộ; ③ Chẵn, tròn, trọn: 拾元整 Chẵn 10 đồng, 10 đồng chẵn: 恰好十年整 Vừa vặn 10 năm tròn, vừa trọn 10 năm; 整二十個人 Vừa chẵn (tròn) 20 người; ④ Nguyên, vẹn, nguyên vẹn: 完整無缺 Toàn vẹn, nguyên lành, nguyên vẹn; ⑤ Chỉnh, chấn chỉnh, sạt: 整黨 Chỉnh Đảng; 他被整了一頓 Anh ấy bị sạt một trận; ⑥ Sửa, sửa sang: 整了整衣裳 Sửa lại quần áo; 整舊如新 Sửa cái cũ thành cái mới, sửa lại thành mới; ⑦ (đph) Chữa: 桌子壞了整一整 Bàn hỏng rồi, hãy chữa lại; ⑧ Làm: 繩子整斷了 Làm đứt dây rồi; 這並不難整 Cái đó không khó làm đâu; 怎麼整？ Làm thế nào?


meanings:
tidy the appearance; shaving, fixing the hair, etc.


meanings:
① Giặc thù, như địch quốc 敵國 nước thù. ||② Ngang, như địch thể 敵體 ngang nhau. ||③ Chống cự, đối địch.


meanings:
① Kẻ thù, địch: 殘敵 Quân thù còn sót lại; ② Chống chọi, chống đối, (đối) địch: 寡不敵衆 Ít không địch nổi nhiều; ③ Ngang nhau, tương đương nhau: 勢均力敵 Thế lực ngang nhau.


meanings:
Siêu việt sinh tử, là cảnh giới của người thiền ngộ. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »不 識 曲 彔 樹。 爭 解 喫 果 子。 不 過 祖 師 關。 爭 會 敵 生 死。 – Không biết được cây khúc lục thì làm sao biết ăn quả của nó? Không qua được cửa ải Tổ sư thì làm sao hiểu được cảnh giới thiền ngộ«.


meanings:
Biện luận. Tiết Báo Ân Huệ Minh Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »師 尋 遷 天 台 山 白 沙 卓 庵、 有 朋 彥 上 座 博 學 強 記、 來 訪 師 敵 論 宗 乘。 – Sư tìm cách dời sang am Bạch Sa Trác núi Thiên Thai. Thượng toạ Hữu Bằng Ngạn học rộng hiểu nhiều, đến thăm Sư biện luận tông thừa«.


meanings:
① Bày, mở rộng ra, ban bố khắp cả. ||② Ðắp, rịt, như phu dược 敷藥 rịt thuốc. ||③ Ðầy đủ, như bất phu 不敷 không đủ.


meanings:
① Đắp, rịt, xoa: 敷粉 Xoa phấn; 敷藥 Đắp thuốc; ② Đặt: 敷設鐵路 Đặt đường ray; ③ Đủ: 入不敷出 Thu không đủ chi; ④ (văn) Bày, mở rộng ra, ban bố khắp cả.


meanings:
6089梵語 saṃkhyā。唯識宗作二十四不相應行法之一，勝論學派以之為二十四德之一。即表示存在之數量。印度將數分為單數（一數）、雙數（兩數、二數）、複數（多數）三種。從一至無數（梵 asaṃkhya，阿僧祇），通常以如下十進法之五十二種數來表示，即：一、十、百、千、萬、洛叉（梵 lakṣa）、阿底洛沙（梵 atilakṣa）、俱胝（梵 koṭi）、末陀（梵 madhya）、阿由多（梵 ayuta）、大阿由多、那由多（梵 nayuta）、大那由多、鉢羅由多、大鉢羅由多、矜羯羅、大矜羯羅、頻跋羅、大頻跋羅、阿芻婆、大阿芻婆、毘婆訶、大毘婆訶、嗢蹲伽、大嗢蹲伽、婆喝那、大婆喝那、地致婆、大地致婆、醯都、大醯都、羯臘婆、大羯臘婆、印達羅（梵 indra）、大印達羅、三磨鉢耽、大三磨鉢耽、揭底、大揭底、拈筏羅闍、大拈筏羅闍、姥達羅、大姥達羅、跋藍、大跋藍、珊若（梵 saṃjñā）、大珊若、毘步多、大毘步多、跋羅攙、大跋羅攙、阿僧祇等。　阿僧祇又作阿僧祇耶、阿僧企耶、阿僧、僧祇等，譯為無數、無央數，即「無法計數」之意。但由一至阿僧祇為止，原有六十個數，後佚失八數，遂成為五十二數。翻譯名義大集則加上曾佚失之八數，而為六十數。此外，譬喻極大之數，以微塵數來表示；一以下之分數為極小之數（或作十六分之一），稱為歌羅分；最極微小之分數，稱為鄔波尼殺曇分（梵 upaniṣadam，優波尼殺陀分）。　新譯華嚴經卷四十五以一阿僧祇為單位，舉有：阿僧祇、無量、無邊、無等、不可數、不可稱、不可思、不可量、不可說、不可說不可說等十數，此稱為十大數。其算法是將阿僧祇乘以阿僧祇，稱為阿僧祇轉；阿僧祇轉再乘以阿僧祇轉，則為無量；以下各大數皆以此類推。〔瑜伽師地論卷三、卷五十六、顯揚聖教論卷一、大乘百法明門論、瑜伽論記卷十五下〕


meanings:
瑜伽五十二卷十五頁云：復次云何數？謂安立顯示各別事物計算數量差別；是名為數。二解 瑜伽五十六卷三頁云：問：依何分位，建立數？此復幾種？答：依法齊量表了分位，建立數。此復三種。謂一數，二數，多數。三解 顯揚一卷十五頁云：數者：謂諸行等，各別相續體相流轉性。四解 雜集論二卷四頁云：數者：謂於諸行一一差別，假立為數。一一差別者：於一無別二三等數，不應理故。五解 大毗婆沙論一百二十六卷十六頁云：數名何法？答：如理轉變意業；及此所依諸巧便智。此中數者，非謂所數稻麻等物百千等數，但是所有能數之法。此能數法，故說為數。佛弟子中，尊者慶喜，善解數法。餘所不過。曾於一時，為乞食故；執持衣鉢，趣廣嚴城。時城門前有一外道，遙見慶喜，竊作念言：承此沙門，解數第一。吾今當試，為實爾耶？時城門邊有一大樹，枝葉繁茂；名諾瞿陀。外道趣前，指樹而問：汝今知此葉數幾何？尊者仰顧，尋答之曰：今此樹葉，若干百千。言已；入城。於後外道，作是思惟：何理驗知彼言虛實。便取少葉而藏匿之。慶喜出城，外道重問。仁向所數，為定幾何？慶喜報言：吾前已說。外道復曰：請重陳之。尊者看樹，尋復答曰：先有爾所，今少若干。外道欣然；謝而嘆曰：知數第一，信惟其人。又如波羅衍拏，纔見佛頷，便言：此決定有妙齒四十。如斯解數，其類實多。如理轉變意業者：顯所起果。所依巧便智者：顯能起因。如是四蘊，為數自性。六解 發智論十二卷十五頁云：數名何法？答：如理轉變意業，及此所依諸巧便智。


meanings:
① Ðếm, đếm số vật xem là bao nhiêu gọi là sổ. ||② Trách mắng kẻ có tội. ||③ Kể, cân nhắc, như sổ điển vong tổ 數典忘祖 kể điển tích quên cả chức sự của tổ, bất túc sổ 不足數 không đủ kể. ||④ Lời tính phỏng, như sổ nhật 數日 vài ba ngày, sổ khẩu 數口 vài ba miệng, v.v. ||⑤ Một âm là số. Số mục, như cơ số 奇數 số lẻ, ngẫu số 偶數 số chẵn, v.v. ||⑥ Thuật số, môn toán học dùng chân số để luận về tính chất và quan hệ của số. ||⑦ Số mệnh, số kiếp. ||⑧ Lại một âm là sác. Luôn luôn, như mạch sác 脉數 mạch chạy mau, sác kiến 數見 thấy luôn. ||⑧ Một âm nữa là xúc. Nhỏ, đan mau.


meanings:
(văn) Nhặt: 數罟不入洿池Lưới nhặt không vào ao lớn (Mạnh tử: Lương Huệ vương thượng). Xem 數 [shư], [shù], [shuò].


meanings:
① Đếm: 數不清 Đếm không xuể; ② Chỉ sự hơn: 我家就數他身子好 Nhà tôi chỉ có nó là khỏe hơn cả; ③ Kể: 不足數 Không đáng kể; ④ Kể tội, quở mắng: 數說 Quở trách, mắng. Xem 數 [cù], [shù], [shuò].


meanings:
① Số: 人數太多 Số người nhiều quá; 奇數 Số lẻ; 偶數 Số chẵn; ② Mấy, vài: 數次 Mấy lần; 數日 Vài ngày; ③ Thuật số; ④ Toán thuật (một trong 6 môn học cơ bản thời xưa — gọi là lục nghệ); ⑤ (văn) Phép tắc, quy luật; ⑥ (văn) Vận mạng, số mạng; ⑦ (văn) Tài nghệ: 今夫弈之爲數，小數也 Nay đánh cờ là một tài nghệ, nhưng nó chỉ là một tài nghệ nhỏ thôi (Mạnh tử: Cáo tử thượng); ⑧ (văn) Lí lẽ: 以新旅與習故爭，其數不勝也 Đem khách mới cho tranh với bạn quen cũ, về lí lẽ thì sẽ không thắng được (Hàn Phi tử: Cô phẫn). Xem 數 [cù], [shư], [shuò].


meanings:
Nhiều lần, luôn luôn, thường: 幾死者數矣 Suýt chết đã mấy lần rồi (Liễu Tôn Nguyên: Bộ xà giả thuyết); 是時地數震裂，衆火頻降 Khi ấy đất thường động vỡ, nhiều trận hoả tai giáng xuống (Hậu Hán thư). 【數見不鮮】sác kiến bất tiên [shuò jiàn bùxian] Thường gặp chẳng mới mẻ gì (không có gì lạ). Xem 數 [cù], [shư], [shù].


meanings:
（梵 ānāpāna-smṛti，巴 ānāpāna-sati，藏 dbugs rṅub-pa daṅ ḥbyuṅ-ba dṛan-pa）禪定的修持方法之一。指計算出息（呼氣）或入息（吸氣）之次數，令心攝于一境，以對治散亂的修持法。爲五停心觀之一、八念之一、十念之一，與‘不淨觀’同爲初心入道的修法。音譯阿那般那觀、安那般那念、阿那波那、安般守意、安般念、安般；又稱念出入息、念無所起、息念觀、持息念、息念、數息。《俱舍論頌疏論本》卷二十二雲（大正41·942a）︰‘經言阿那阿波那念。阿那者，此雲遣來，謂持息入，是引外風令入身義；阿波那者，此雲遣去，謂持息出，是引內風令出身義。’《雜阿含經》卷二十九雲（大正2·206a）︰‘爾時世尊告諸比丘，（中略）若比丘修習安那般那念，多修習者得身心止息、有覺有觀、寂滅純一明分想，修習滿足。’<#>修習數息觀有六種方式，稱爲六息念或六妙門。即︰<#>(1)數（梵gaṇanā，藏bgraṅ-ba）︰指系心緣入出之息，不作加行，放捨身心，唯憶持其息，數一至十，不增不滅。若于二謂一，或于一謂二，或于入謂出，于出謂入，皆不稱爲正數，故須離此等過失。又若于十之中心散亂者，應重新自一次第數之，終而複始，乃至得定。<#>(2)隨（梵anugama，藏naṅ-du shugs-pa）︰又名隨行、隨順、相隨、隨息。指系心緣入出之息，息入時，念隨彼息入行至身中的喉、心、臍、髖、髀、脛乃至足指；息出時，念亦恒隨彼息所至處。<#>(3)止（梵sthāna，藏gnas-pa）︰又名止住、安。指繫念唯在鼻端，或在眉間乃至足指，隨所樂處，安止其心。<#>(4)觀（梵upalakṣaṇā，藏ñc-bar mtshan-pa）︰又名觀相、占相。指觀察息風之後，複觀與息俱有的大種造色，以及依色而住之心、心所，具觀五蘊以爲境界。<#>(5)轉（梵vivartanā，藏rnam-par sgyur-ba）︰又名轉還、還。指移轉緣息風之覺，安置于念住等後後勝善根中，乃至世間第一法位。<#>(6)淨（梵pariśuddhi，藏yoṅs-su dag-pa）︰又名清淨、快淨。指其覺更升進而入見道等境界。<#>又，《大安般守意經》卷上將前三相稱爲外，後三相稱爲內。《法界次第初門》卷上〈六妙門〉條則名前三相爲定，後三相爲慧。另外，《修行道地經》卷五〈數息品〉將‘止’和‘觀’合爲止觀，‘還’（轉）和‘淨’合爲還淨，認爲唯有四事。<#>據《瑜伽師地論》卷二十七所載，此觀法有算數修習、悟入諸蘊修習、悟入緣起修習、悟入聖諦修習、十六勝行（又稱十六特勝、十六行）修習等五種修習。其中，前四類可永斷見道所斷的煩惱，最後的十六勝行則斷修道所斷的煩惱。十六勝行之說最早見于《阿含經》，其他經論亦有記載，然有關其內容細目、順序及解釋，諸經論頗有異說。茲依《成實論》卷十四分述如下︰(1)念息短︰謂行者心中若躁疾散亂，則呼吸短促。(2)念息長︰謂行者若心細，則呼吸細長。(3)念息遍身︰謂行者信解肉身是空，而觀想氣息遍滿全身。(4)除身行︰謂行者得境界力，則心安穩，粗雜之氣息滅。(5)覺喜︰謂心生歡喜。(6)覺樂︰謂心得喜，身則調適，得猗樂。(7)覺心行︰謂知道喜會生貪的過患。(8)除心行︰謂除滅貪心、粗雜之受，心則安穩。(9)覺心︰謂行者除受味，故見心寂滅，不沈不浮。(10)令心喜︰謂心沈則令之振起生喜。(11)令心攝︰謂心浮則將之攝持于靜。(12)令心解脫︰謂舍離心之浮沉而解脫。(13)無常行︰謂知心寂靜，一切無常。(14)斷行︰謂以無常行斷諸煩惱。(15)離行︰謂煩惱斷，故心生厭離。(16)滅行︰謂心厭離故得一切滅。<#>《大乘義章》卷十六（本）謂此十六勝行中，初四者稱爲身念處，次四者稱爲受念處，再次四者稱爲心念處，末四者稱爲法念處。若依四禪加以分別，則覺喜與令心喜皆居初、二禪；無常行、斷行、離行、滅行四者遍于諸禪。其餘之息短在初禪；息長在二禪；遍身、覺樂、令心攝在三禪；除身、覺心、除心、令心定、令心脫在四禪。<#>《法界次第初門》卷上〈十六特勝門〉將最初五者配于身念處，次三者配于受念處，再次三者配于心念處，末五者配于法念處。另外，《法華經玄義》卷四（上）將十六勝行擬配于三界九地，其文雲（大正33·719a）︰<#>‘若知息長短對欲界定，知息遍身對未到地，除諸身行對初禪覺觀支，受喜對喜支，受樂對樂支，受諸心行對一心支，心作喜即喜俱禪，心作攝即二禪一心支，心作解脫即三禪樂，觀無常即四禪不動，觀出散即空處，觀離欲即識處，觀滅即對無所有處，觀弃舍對非想非非想處，觀弃舍時，即便獲得三乘涅槃，若橫論觀慧即對四念處。’<#>又，在密教之四種念誦中，第一心想念誦亦立出入命息，即行者入字輪觀中觀字輪圓明時，想像字從本尊之心中源源流入己身，猶如入息。再從自己之身心中源源流入本尊之心，猶如出息。如此出入之息流注身心而淨諸垢識，乃得以使諸根逐漸清淨。<#>◎附一︰關田一喜著·曾桂美譯〈數息觀與隨息觀〉（摘錄自《坐禪的理論與實踐》第三章）<#>(一)數息觀<#>呼吸法實踐的第一步是數息法。數息法又可分爲三種方法（下列）。數息時由一至十，一次一數，數完再由一開始。<#>(1)吸氣、呼氣都數。<#>(2)吸氣時不數，呼氣時數。<#>(3)呼氣時不數，吸氣時數。<#>第一種方法<#>坐禪的呼吸大家都采用腹式呼吸，吸氣至腹底，由腹底呼氣。吸氣時不用出聲，只在內心默念‘ひとォ──おォ──’。在充分使用全部的吸氣默念時，一定會成爲二個音。開始時發出‘ひとォ──’的聲音，緊接著是拉長‘おォ──’的音。這就形成二段式吸氣。唱念第二段‘おォ──’時，深長的氣會進入腹底。至少以這種概念進行，就會形成這種結果。<#>前述吸氣時提及，分成二段吸氣，將其第二段的氣更進一步吸入腹部深處。此時，或許有些人會感覺需少許技巧或甚至有異樣感覺，經由此說明應該會有更進一步的瞭解吧！雖然是二段式呼吸，却是以極自然的方式持續延長，幷不是像在凹凸不平的木頭接上竹片那般不協調。<#>相信有許多人都利用這二段的吸氣方法。一次吸氣的方法被命名爲一段法，二次吸氣被命名爲二段法。將此二段法與一段法做比較，一段法或許比較適合數息觀的初學者利用，而二段法是引導修行者更進一步修行的方法。本文以二段法爲論述主軸。<#>其次，轉換爲呼氣，在延續‘つゥ──ラゥ’時，也會成爲二段。在第二段的‘ラゥ──’時，也體會出力量用在腹底。雖然是二段，唱念‘つゥ──’時，聲音自然的變換爲‘ラゥ──’屬于順暢的轉變。<#>依此要領，唱念‘ふたァ──あァ─（吸氣）、つゥ─ラゥ──（呼氣）’。接下來也是相同，但可進一步加上一些技巧──即唱念‘みイ──いイ─（吸氣）、ッつゥ─ラゥ─（呼氣）’。<#>上述列舉‘ッつゥ──’的原因是︰在‘つゥ─’之前有如‘ッ’憋住呼吸般，放置呼吸肌肉的緊張──這是呼吸肌肉在發出下一個‘つゥ─’時，自行勒緊時所出現的緊張。<#>就像寫書法或畫畫，在落筆的刹那間全神凝住的動作。<#>此時，憋住呼吸，以‘ッ’表現出。隨之發出‘つゥ──’時，呼吸肌會更緊張，强烈的求心性刺激被送至腦部。<#>讀者如果認爲上述事項過份繁瑣，倒也不一定要按照如此做。只要試過一次，能够確認其效力的話，下回就能自然産生呼氣，也不會煩于其技巧之繁瑣。<#>其次，唱念‘よォ─おォ─ッつゥ─ラゥ──’。緊接著，繼續唱念‘いつゥ──ラゥ──つゥ─ラゥ─’‘むゥ─ラゥ─ッつゥ─’‘ななァ─めァ─つゥ─ラゥ─’‘やァ─めァ─ッつゥ─ラゥ─’‘ここのォ─おォ─つゥ─ラゥ─’‘とおォ─おォ─おォ─’。<#>在唱念‘五’、‘七’、‘九’、‘十’時，不易出現憋氣時的‘ッ’，此時宜順其自然發聲。數息觀是在高于水平綫的呼吸之上進行的，因此不需做回復呼吸。<#>第二種方法<#>第二種方法僅數呼氣。首先做吸氣，轉移至‘呼氣’時，由‘ひとォ──おォ──’開始。藉此可逐漸接近水平綫。隨後再移轉至‘つゥ─’。謹慎進行的話，有時多少會將水平綫往下降低。于此時移轉至吸氣時，由于急速吸氣容易造成氣喘，但是如果做二段吸氣，則不會發生這種現象。<#>再往下的步驟可照(1)的要領實施。呼氣接近水平綫時，心靈逐漸趨向平靜。實施數息觀，也有可能入禪定。但是對初習者而言，單是數數字即費盡大半的精力。初試數息觀時，或許會認爲這幷不是件大不了的事，實際上試過之後，才知道這幷不如想像中那麽簡單。<#>到‘一’、‘二’、‘三’左右，不會很難數出，到了數‘四’、‘五’時，如同綫突然被切斷般的失去聯繫，開始思考其他問題。由于出現雜念，因而失去注意集中力。雖然不久之後即自行發現心中産生雜念，進而回頭數數目字，但是却不記得斷綫之處，因而不得不再由‘一’重新數起。<#>記不得斷綫之處──這是因爲沒有出現照顧作用，因而沒有記憶。心中突然爲雜念所據的刹那之間，完全處于不用心，無抵抗狀態，照顧作用的自意識性無暇出現。因而無法記住事情，不論誰都一定有過這種經驗。<#>初學打坐的人通常都會有數次數息觀失敗的經驗，也會惑于爲何自己連這麽簡單的事都無法辦到。精神集中是注意力的集中。此種注意力分爲二種。其一是︰不允許他念，貫徹一念，唱念‘ひとォ─つゥ─’時，只准唱念，不准雜念潜入──這是被尖銳化的注意力。<#>其二是全般性的注意力。‘ひとォ─つゥ─’之後一定要緊跟著「ふたァ─つゥ─’。一定要掌握至‘とォ─おォ─’，全般性的操作──這是泛性注意。<#>以開車爲例︰開車時需握住方向盤注意前方，除了開車之外，不能有其他任何的雜念──這是第一種，被尖銳化的注意力。泛性注意則是小心車輛內外、前後左右情况，以及注意引擎聲音的異常或可能飛奔而出的小孩。筆者于此拿開車爲例，理由在于連續七日的接心會之後。也就是說專心集中注意力于一點，在解放之後開車經常發生交通事故的緣故。<#>上述二項注意力，彼此有抵觸之點。在數息觀之中，包含這二項的訓練在內。此與動中三昧和靜中三昧也有關聯。數息觀可說是初學打坐者的初步訓練，也可說是往動中、靜中等兩門的出發點。<#>靜中三昧是杜絕意識活動而獲得的禪定。動中三昧是在意識活動之中，一面進行三頭六臂的活動，不遺失自我的三昧。單是達到靜中三昧，幷不是禪的終結，在這之前還有在動中三昧、生活之中無礙自在的問題存在。<#>映于水中的月影碎成千千片，毫無寧靜的片刻。但是月影仿如樂于其中，井然有序的自行聚散；這即是動中三昧。存在是刻刻變遷著。出現時歷歷在眼前，消失時消失得無影無踪。<#>換言之，只有眼前才是真。<#>現象與實在不是二件事。現象即實在。沒有恒常的自我。換言之，只有現在才是真的我。<#>第三種方法<#>第三種方法是吸氣的磨練。在第一種方法時提及，首先以吸氣唱念至‘ひとォ─おゥ─’，再以呼氣唱念‘つゥ─ラゥ─’。在此第三種方法，僅以吸氣唱念至‘ひとォ─おゥ─つゥ─ラゥ─’──此時需以沉靜的呼氣方式進行。<#>集中注意于吸氣。利用此法唱念時需花費較長的時間。<#>二段吸氣的方式偏向于三段式。外肋間肌活動，會産生一些胸部呼吸的形式。但是需要壓抑之，使緊張往下，持續腹式呼吸才可以。<#>但是此法實際上未被廣泛利用。因爲第一種方法，轉移呼氣時刻以及其他條件比較適合人的生理，自然就廣爲一般采用。但是如果能够忠實這個方法，可更進一步瞭解吸氣。<#>筆者曾提及吸氣是生命蓄積性的、高揚性之物，這種高揚不僅出現于內臟方面、血液循環，也會出現于內分泌。對此最敏感的是皮膚。皮膚迅速的開始反應，以微妙的皮膚戰栗出現。吸氣瞬間，一種浸透般的喜悅感貫通全身。采取主動幷且首先反應的是手臂、肩、臉、頸部的皮膚感覺。<#>(二)隨息觀<#>實踐數息觀日趨醇熟，有時也會嫌弃數數字是件繁瑣的事──這是因爲斷絕意識活動，渴求禪定而生起的。<#>此時，自然的就會發生停止數數字，平靜觀察自己呼吸的狀况。這就是隨息觀的開始。<#>與呼吸合爲一體<#>話雖說是觀察自己的呼吸，實際上仍是讓自己投入呼吸之中。<#>此處所謂的‘投入’是與呼吸合爲一體。<#>小孩子們玩捉迷藏躲在暗處時，總是使身體固定，憋住呼吸，一動也不動。此時小孩子與呼吸合爲一體。沒有人教他們這麽做，這也是天生俱有的。<#>隨息觀所做的也與這種情况相同。專心投入呼氣、吸氣之間。<#>吸氣是橫膈膜欲將胸腔往下擴張時采取下降運動，腹肌阻擋它，在兩者互推狀况之下，氣息寧靜的往腹底下沉而去。如果腹肌未進行此種阻擋，橫膈膜會急速下降，因而産生急促的吸氣活動、氣喘的現象。由于腹肌適當的抵抗，因而促使産生寧靜的吸氣。<#>呼氣是腹肌的緊張促使産生往上推擠的運動，橫膈膜將此上升運動相反的由上往下壓，漸漸的使氣往外泄漏。此種因腹肌和橫膈膜的對抗而産生的緊張，産生求生性神經刺激，幷占領大腦，進而控制雜念。腹肌和橫膈膜的對抗，稱爲丹田的緊張或丹田張力。<#>注視與躬行<#>觀察自己的呼吸和與呼吸合爲一體，是二個不同的精神活動。觀察自我的呼吸是依中樞神經的注視、一種照顧作用。所謂的照顧作用是照應自己的念頭以及身體活動，幷予反省。<#>相反的，與呼吸合而爲一是以身躬行實踐。幷不立于反省本身客觀的立場。<#>以隨息觀觀察自我時，是以照顧作用注意自我的呼吸，更進一步與自我呼吸合爲一體時，只有呼吸存在，其他的意識作用都脫落了。隨息觀的究極在于與自我呼吸合爲一體之時。<#>第一念與第二念<#>一般將此合而爲一的作用稱爲第一念作用，照顧作用爲第二念作用。第二念‘照顧’第一念時，初次意識到第一念的存在。第二念沒落時，沒有注意到第一念的合爲一體作用，在隨息觀的奧秘之處不會注意到與自我的呼吸合爲一體。<#>不僅是隨息觀，無字觀也是同樣的。與無合而爲一而絲毫無覺，這就是禪定。在禪定中禪者不察覺自己的禪定──這叫做超越意識。禪定即在于此，意識作用不出現于此。<#>在我們日常的精神作用之中，會繼而出現此第二念的作用與第一念作用。首先會出現第一念，第二念給予照顧，例如︰現在我不要發火；唉呀！說錯話了；心中起妒忌之意之瞬間渾然忘我等等，事後才發覺，因而後悔或責備自己。<#>第三念的綜合作用<#>如同搓揉繩索般的，第一念和第二念持續而生，在這之間回饋現象複雜的來回，形成綜合精神作用──一種瞻前望後，小心翼翼的精神作用。此綜合作用稱爲第三念。第三念綜合第一念、第二念作用，幷加以判斷、决定，發出行動命令。這是理性作用。第一念是直觀，第二念是照顧，第三念是理念的將之加以集合。<#>自主三昧<#>以隨息觀與自我呼吸合爲一體時，實際上有丹田壓力的存在。這是因爲呼吸作用是以丹田壓而維持的。丹田壓是意志力。此意志力會産生禪定。禪定內禪者不覺自我的禪定，但是無論是否察覺，由于這是意志力，故未失去自主性。<#>此被稱爲自主三昧。此自主三昧與沉湎于某事因而渾然忘我的狀態有很大的不同。諸如怒而忘我；因嫉妒而忘我；爭吵而互鬥；嚷嚷；遇事魂不守舍等，這些和在隨息觀中，與自我呼吸合爲一體因而忘我的情况，完全不相同。<#>真的三昧即是此自主三昧，失去自主而全神投入，這幷不是禪定中所言的三昧。<#>第一念、第二念以及第三念是相續而生，一念追一念地出現在意識舞臺，通常是一次只有一個。因此第一念、第二念和第三念，不會同時存在。但是，它有接續過去的作用，其中留存著所謂‘前念’的姿態，‘後念’將之捕捉幷加以理解，因而進行綜合。<#>以毒攻毒<#>或許有人會有下列的見解︰禪定雖然是斷絕意識才能實現的，但另一方面却 需付出視覺上的注意、波狀呼氣、間歇呼氣等呼吸肌的操作等，這不是互相矛盾的嗎？事實上的確是如此。<#>但是它是以比醫生所施行的‘以毒攻毒’方式更單純的意識活動，爲驅逐痼疾，最後出現自主三昧的合而爲一，實現了意識活動的超越。<#>大死一番<#>雖說是大死一番，其中還有某些事物存在──以存在的純粹姿態出現。雖說是涅槃寂滅，但實際是處于寂滅的狀態。由于照顧作用不在該處活動，故不被認識。雖然不被認識，‘大死’之被論及，‘涅槃寂滅’之所以被提出，這是因爲直接過去的追認識，使得被認爲是絕對不可知的涅槃也爲人所知，被賦予‘寂滅’之名，且被置于某種認識之下。<#>呼吸與節拍<#>關于隨息觀以及無字的實踐，被認爲呼吸是平靜出入。隨著呼氣往水平綫之下方而去時，在呼氣和止氣之間出現了交替。這是生理上必然的現象。<#>平常呼吸時，話語和句子間會出現某種休止，依此形成呼吸的節拍。<#>在節拍之間，分爲有時間性間隔和無時間性間隔。這是以波狀被送出。藉此，不論呼吸、聲音或丹田，都被賦予新的緊張，産生新的力量，注意力可繼續維持下去。<#>◎附二︰談玄〈數息觀法〉（摘錄）<#>數息觀之功效<#>佛爲多散衆生，教數息觀。謂心多散亂之人，當用數息觀治之。數息者，以鼻中出入之息，或數出息，或數入息，端心正念，從一至十，不多不少，周而復始，令心不散亂也。又《地持論》曰︰惡覺多者，教修數息觀。所謂惡覺，有八種名︰邪心思想，名之爲覺。覺違正理，故稱爲惡。惡覺八名︰(一)欲覺，(二)嗔覺，(三)害覺，(四)親裏覺，(五)國土覺，(六)不死覺，(七)族姓覺，(八)輕侮覺。思量世間可貪之事而起欲心，名爲欲覺。思量世間怨憎之事而起嗔心，名爲嗔覺，亦名恚覺。念知打駡，乃至奪命，名爲害覺，亦名惱覺。追憶親戚，名親裏覺。念世安危，名國土覺。謂身不死，爲積衆具，名不死覺。又積衆具，資身令活，亦名不死覺。思念氏族，若高若下，名族姓覺。念陵他人，名輕侮覺，侮猶慢也。此八猶是修道四使︰欲親國土，是貪分攝。嗔害二覺，是嗔分攝。不死覺者，是痴分攝。族姓輕侮，是慢分攝。修數息觀，爲對治八種覺觀，以凡夫起念，覺觀不出三毒故。<#>修數息觀者，觀出入息，用求止故，令心定住。得止已後，分二種人︰(1)凡夫人，(2)佛弟子。凡夫得止以後，令心止住，除五陰蓋（色受想行識）。止令不行，獲得第一禪定，久後能得五神通。佛弟子者，求得止後，欲得溫和。何故求溫和？欲致頂法。見五蘊空，悉非我所，是謂頂法。以見四諦，順向法忍，欲得世間最上之法。不得妄向他人宣說，若向他說，即失境界，唯除知法教授之師。何謂佛弟子數出入息而得止觀？其修行者，坐于寂靜無人之處，斂心不散，閉口轉精，觀出入息。息從鼻還，轉至咽喉，遂到臍中，從臍還鼻，當省察之，出息有異，入息不同，令意隨息，順而出入，使心不亂。因是數息，心定得止，于是中間，永無他想，唯念佛法聖衆之德，進入四諦之理。<#>《坐禪三昧經》雲︰‘若思覺偏多，當習阿那般那三昧法門。’一心念數入息出息，若長若短，數一至十，念與息同，制心一處，數隨止觀，轉觀清淨。心系一處，斷諸貪嗔煩惱等各種粗惑思覺。粗細思覺除却，心厭世間，得無漏道，方得清淨。<#>《大般若經》雲︰學禪波羅蜜本業，能過欲界，除斷五蓋，成就五支，于四神足，游戲神通，見佛聞法，速得菩提。佛告清淨智菩薩，初修禪定，于一切出入息相，系心緣念。以不亂心，出息入息。隨入息觸心，彼息觸心者，名之爲覺。隨出息觸心，隨出息觸心者，名之爲觀。乃至喜樂，一心不亂，將出欲界，離于覺觀，斷除貪欲，及嗔恚蓋，伏一切惡法，得初禪有覺有觀。<#>既得初禪觀，彼時即有如是相起，一切身分，悉皆震動，充遍于身。若菩薩增上勇猛，繫念專住，彼時便能滅除覺觀，喜樂一心，得第二禪。<#>既得二禪，爲除喜樂，精勤不止，既滅喜已，得第三禪。菩薩爾時，其身適樂，猶如暖乳以灌身體，得希有樂，如天身想。彼得成就如是勝樂，于三寶中，得增上信心。複作是念︰我爲利益一切衆生，勤修禪定，我今應捨身樂。彼菩薩止出入息，舍攀緣心，系意鼻端，于出入息，住心觀察；又觀彼心，刹那散壞，知生知滅。又知彼心，刹那相應，散壞無主，如水中月，如光影，如陽焰，如露，如電，心意識三，生滅不停。弃捨身樂，入第四禪。<#>功到四禪，即有如是相起︰雖複閉目，如大日光，照見明瞭，複作是念，以此攀緣光明相故，一切衆生陰界入等不斷增長，我當止住攀緣光明。彼複于此，以滅方便，舍受想思觸憶集生滅，入勝清淨善寂滅場，止住身口意業。彼菩薩還從定起，取出入息相，觀觸念相，還入空定。從空定起，複觀出入息生滅攀緣相，便入無願三昧。從無願三昧起，見出入息寂滅，住無相定。如是則能修滿四念處，及三解脫門。<#>彼菩薩以觀出入息生滅，觀于生滅故，修四正勤滿足。<#>彼菩薩以觀出入息出沒相，便能具修滿四神足。<#>彼觀出入息故，即能散壞其身，猶如窗塵，爾時即得修滿五力。<#>彼以除出入息受想方便，觀察寂滅，如是修七菩提分滿足。<#>彼以出入息風方便念，散亂一切大地界，及一切色，悉皆無餘。彼無有相，無有語言，無有相貌，無有假名，三行寂靜，極寂靜故，得無緣三昧；名游戲禪定禪波羅蜜本業，共一切聲聞辟支佛禪本業。<#>若彼菩薩，堅固精進，大慈悲心顧念一切衆生無量福德智慧聚，爲之疲勞，彼菩薩于禪本業，游戲三昧，方便安住，不退阿耨多羅三藐三菩提，不墮聲聞决聚中，不舍禪定本業大鎧，是名滿足禪波羅蜜，具足圓滿六波羅蜜。<#>數息觀之對治<#>《楞嚴經》雲︰‘修奢摩他毗婆舍那，多諸魔事。魔境現前，汝不能識，落于邪見，或汝陰魔，或複天魔，或著鬼神，或遭魑魅，心中不明，認賊爲子，數息觀法，爲出生死，多諸魔事’。《禪門口訣》雲︰初坐之中，其外種種變形，或作父母師僧國王美女形像，師子虎狼，如是魔鬼，行者當假想，心作金剛刀，擬之即去。又有病五種；(1)身作病，(2)鬼作病，(3)魔作病，(4)不調息成病，(5)業障病。<#>(1)身作病者，坐時其心懈怠，魔得其便，入身成病，使人身體，背脊骨欲疼痛，名曰注病。治法，用息從頭流氣向背脊，曆骨節邊注下，須好用心方瘥耳。<#>(2)鬼作病者，其人坐時，心念種種事，或望有所知，或欲知人吉凶，有兜醯羅鬼來入其身，種種變現，或見吉凶事，或知他身，或知一家、一村、一聚落、一州、一郡，及一國土中吉凶善惡等；或似聖人，此非聖也。幷是前鬼所作，莫取之也！若不治之者，久久亦能殺人！<#>(3)魔作病者，其人坐時，心念利養，魔即現其種種衣服飲食七珍雜物而供養之，具應識之，若覺急須治之！若不治，入心成病者難治。<#>(4)不調息成病者，其人坐時，不解調息，令身體枯閉而羸瘦，此人無罪易治。治法用遍息，即正用心息。謂以心住息，從頭溜氣，遍滿四肢，從上流下，令息遍身，故名遍息。息遍滿故，身即平復。複可用止息，云何名止息？平心直往不動，是名爲止息。<#>(5)業障病者，舉身腫滿，顔色虛肥而黃，此人障重難治，應須懺悔，治法用焦息息。云何名焦二息？即提焦等物，來著身中；還用心息，想作焦二息，從頭至足，及溜氣四肢通遍，令使腫滿得消；還用心息，平心直往，息得平復，唯須懺悔！<#>數息靜處，念定安般；若諸鬼神，爲亂道故，化作鼠形，或黑或赤，剝行者心，搔行者脚；或作鳥聲，或作鬼吟，或複竊語；或有狐魅，作新婦形，莊嚴其身，爲于行者，按摩調身，說于非法。或現作狗，號哭無度，或作雕鷲，作各種聲，或作小兒，或十或五，作鬧音聲，或現虻蠅，蟲蟶蛇蚖，或入耳中，如蜂王鳴，作諸亂事，如此現相，應當至心念過去七佛。稱彼佛名已，應誦《七佛陀羅尼》︰‘阿彌阿彌，迦梨酸地，利腹弃覓，翅偷涕，他偷涕他，摩呵迦樓尼，迦彌多羅，菩提薩埵。’<#>誦此咒已，各各調伏，終不惱亂數息行者。若坐禪時，兩眼兩耳，骨節疼痛等境，當觀藥王藥上二菩薩像，手持金瓶，持水灌之，白水流入，潤身毛孔，即得安慰，身體清安。<#>《請觀世音消伏毒害陀羅尼咒經》雲︰‘觀世音菩薩，以此數息心定力故，如駛水流，疾得菩提。’又雲︰徐數從一至十，成就息念，無分散意，使氣不粗不澀不滑，如嬰兒飲乳，吸氣數之，調和得中，以數息念誦六字真言，消除無數劫中業障。摩呵迦葉，數千比丘，數息靜處，有一弟子，鬼魅所著，見一鬼神，面如琵琶，四眼兩口，舉面放光，以手擊擽，口中唱言︰‘埠惕，埠惕’，如旋火輪，似掣電光，或起或滅，令于行者，心不安所，若見此者，當急治之。治之法者，教此行人，‘埠惕’來時，一心閉眼，陰而駡之︰‘我今識汝，知汝是閻浮提中食火嗅香偷臘吉支，汝爲邪見，喜破戒種，我今持戒，終不畏汝！’若出家人，應誦戒序。若在家人，應誦三歸、五戒、八戒，鬼便却行，匍匐而去。<#>故《楞嚴經》雲︰汝輩修禪，諸天魔等，魍魎妖精，于三昧時，僉來惱汝。由汝心中，五陰主人，主人若迷，客得其便。當處禪那，覺悟無惑，則彼魔事，無奈汝何！陰銷入明，則彼群邪，鹹受幽氣，明能破暗，近日銷殞。如上所述，數息觀法，及對治魔事法，皆由自心之明悟，諸魔不得其便也。<#>結論<#>數息觀法，是三世諸佛，修道之初門，能令現生之中，身心安樂，增長法身慧命，故《正理論》曰︰‘美妙飲食長養身體；無如方便調入出息。’又《五事毗婆沙論》雲︰‘入佛法有二甘露門，(一)不淨觀，(二)持息念。依不淨觀入佛法者，觀所造色。依持息念入佛法者，觀能造風。’南岳曰︰‘數息觀成熟，上下縱橫氣息，一時出入無礙，常念己身作空想，舍粗重想，──自見己身，猶如虛空，遠離色相，獲得神通，飛行無礙。’由此可悉數息觀法，是禪波羅蜜之根本，成就無上菩提之徑路也。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷二；《修行道地經》卷五；《大方等大集經》卷四十八〈第一義諦品〉；《大乘大集地藏十輪經》卷二；《五分律》卷二。<#>


meanings:
extinguishing afflictions by analytical meditation


meanings:
repeatedly enact the same habit or custom; to be habituated by repetition


meanings:
6091請參閱 數論 為小乘說一切有部（薩婆多部）論藏之別稱；亦為說一切有部之代稱。又作數經。數論之「數」，含有二義，一為「慧數」，另一為「法數」之義。就慧數之意義而言，於三藏三學之中，說一切有部側重於「阿毘曇」，故又稱毘曇宗，其所詮顯之義即為斷惑證理之慧學，而此宗宗義所特重之「心所有法」於舊時亦稱為「心數」，由是可見此宗以「慧數」為本，故其論藏之名稱亦稱為數論。若就法數之意義而言，說一切有部判立七十五種之法數，且其宗義亦為佛教法數之根本，故其所說之法或所宗之論藏稱為數論。　自南北朝時代至初唐期間，佛教界習將成實宗之諸師稱為「論家」，地論宗之諸師稱為「地師」，攝論宗之諸師稱為「攝師」，準此，遂將毘曇宗之諸師稱為數家、數師、數人。　又印度六派哲學中成立最早之一派亦稱為數論（梵 Sāṃkhya），其宗義以分別智慧而計度諸法，並從而立名論說，其宗派名稱雖與此小乘毘曇宗相同，然教義旨趣則迥別，故歷來佛典中多稱之為數論外道以簡別之。此外，如梁高僧傳卷五所錄之支僧敦，卷七所錄之法和、曇鑒、僧含、僧莊、慧隆、道溫、僧嵩，卷八所錄之慧記、道慧、法瑗、僧遠、慧令、法仙、法最、僧敬、道文、僧賢、智秀、僧盛，續高僧傳卷五所錄之僧旻，卷六所錄之僧建、慧超，卷七所錄之洪偃、寶瓊，卷十二所錄之慧覺，卷十三所錄之圓光，卷二十一所錄之曇瑗、道成等諸師之傳中皆載有「善數論」或「通數論」之語，皆係指此等諸師通達說一切有部之論書或嫺熟該宗之宗旨，而非謂通達數論學派之宗要教說。〔法華玄論卷八、卷十、維摩義疏卷中、維摩經菴羅記卷十六、摩訶止觀卷五上、卷六上、大乘玄論卷二、卷五〕（參閱「毘曇宗」3857）


meanings:
6092數論，梵語 Sāṃkhya，音譯為僧佉，又作僧企耶；意譯又作數術、制數論。數論學派為印度六派哲學中成立最早者。相傳初祖為迦毘羅仙人（梵 Kapila）。此派以分別智慧而計度諸法，並以此數為基礎，從而立名論說，故稱數論派。其早期學說主張精神、物質二者統一為「最高我」，即採取有神論與一元論之立場（見敘事詩），至晚期則否認最高我，成為無神論之二元論。神我為純粹意識，不具作用，僅觀照自性而已。自性依序開展為覺（梵 buddhi）、我慢（梵 ahaṃkāra）、五大、十六變異。此一原理與神我、自性合稱二十五諦。所謂自性（梵 prakṛti），即可供開展之唯一因子，其構成之要素有純質（梵 sattva）、激質（梵 rajas）、翳質（梵 tamas）等三德；神我即由開展後所產生之物質結果中脫離出來，獨自存在，其時即稱為解脫。此宗派最古之經典為四五世紀頃伊濕伐羅訖哩史拏（梵 īśvarakṛṣṇa，自在黑）之僧佉頌（梵 Sāṃkhya-kārikā）。其注釋書有金七十論、高達帕達（梵 Gauḍapāda）與摩達羅（梵 Māṭhara）之注釋書等，均問世於六世紀左右。其後復有僧佉經（梵 Sāṃkhya-sūtra），亦為此派重要論書之一。於諸外道中，數論派乃最有力之學派；佛典中有甚多破斥此派學說之記載。今於印度之瓦拉那西附近，成為獨立學派而存在。〔北本大般涅槃經卷十六、卷三十九、大智度論卷七十、瑜伽師地論卷六、成實論卷三、外道小乘涅槃論、外道小乘四宗論、金七十論卷下、大乘義章卷六、大乘法苑義林章卷一本、外道哲學、印度六派哲學〕


meanings:
(821-900) Thiền tăng đời Đường, họ Chu, người Ngữ Khê, Gia Hoà (đông nam Sùng Đức, Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 7 tuổi sư theo Quốc Thanh chùa Thường Lạc nơi bản ấp cạo tóc xuất gia, đến chùa Khai Nguyên ở Việt Châu (Thiệu Hưng, Chiết Giang) học kinh Pháp Hoa. Khi vua Võ Tông huỷ Phật, sư trở lại thế gian mà vẫn giấu kín chí xuất trần. Đầu năm Đại Trung (847-859) sám hối xin xuất gia lại. Niên hiệu Hàm Thông thứ 3 (862) đến Viện Quán Âm ở Hồng Châu (Nam Xương, Giang Tây) tham kiến Ngưỡng Sơn Huệ Tịch, đốn liễu tâm khế liền nối pháp làm truyền nhân tông Quy Ngưỡng, nhận chức Điển toạ. Niên hiệu Quang Khải thứ 3 (887) Quan mục Hàng Châu là Tiền Lưu thỉnh sư về ở dinh thự Long Tuyền (viện Từ Quang). Sau khi Tiền Lưu xưng vương, ban tặng cho tử y, ban hiệu »Vô Trước Thiền sư«.


meanings:
a master of the law whose focus is on texts


meanings:
(997-1062) Thiền tăng đời Tống, họ Từ, người Hồng Châu (Nam Xương, Giang Tây) Trung Quốc. Năm 7 tuổi sư cạo tóc nơi chùa Long Hưng, 19 tuổi du phương các nơi, đến Quân Châu (Cao An, Giang Tây) tham kiến Thiền sư Đại Ngu Thủ Chi, hầu hạ tám năm được nối pháp. Thủ Chi tịch, lại du phương tham yết Huệ Nam viện Đồng An, lãnh chức Thủ toạ. Lần lượt trụ chùa Thuý Nham, chùa Pháp Luân ở Hành sơn, dời sang Vân Phong, đời gọi là »Vân Phong Văn Duyệt«. Sư thuyết pháp 40 năm, đệ tử ở khắp nơi. Có Ngữ lục 2 quyển lưu hành nơi đời.


meanings:
→ vân cư văn khánh thiền sư 雲居文慶禪師; → hưng giáo văn khánh thiền sư 興教文慶禪師


meanings:
（？～680）下嫁西藏（吐蕃）王的唐朝皇女。唐代之西藏名王松贊干布之妃。松贊干布在西元638年向唐室請求聯婚遭拒；640年冬，再派使者祿東贊，獻上黃金五千兩請婚；翌年春，文成公主由禮部尚書、江夏王李道宗護送至黃河源附近之柏海，松贊干布親迎入蕃。松贊干布在拉薩專爲其營建宮室，至今布達拉宮尚保存有他們成婚時洞房遺址。<#>文成公主到拉薩後，主持建造小昭寺，安奉自長安帶來的釋迦佛像（後移至大昭寺奉置）。今大昭寺前的公主柳，傳說亦爲其親手所植。松贊干布卒（650）後，公主繼續在吐蕃生活了三十年，教吐蕃婦女紡織、刺綉，深受吐蕃人民敬愛。她的事迹在藏族地區普遍流傳，戲劇、壁畫、民歌、傳說題材多種，影響深遠。<#>文成公主的下嫁，是中國文物輸入西藏的一大主因。在她嫁往吐蕃的同時，中原地區的醫藥、曆算、紡織、造紙、釀酒、制陶、碾磨等傳入吐蕃。傳說她還隨帶工匠五千五百人及穀物、牲畜多種，對加强唐、蕃關係及經濟、文化的發展，頗有助益。到現在爲止，她仍被尊崇爲西藏文化的重要貢獻者，也被當作西藏佛教的神祇聖救度母的化身而受人供奉。<#>◎附︰索南堅贊著·王沂暖譯《西藏王統紀》第五章（摘錄）<#>迎娶文成公主<#>此後，大臣噶爾，又來王（松贊干布）前，請王俞允，往迎支那公主。王與金錢七枚，曰︰‘此作覲王之禮。’複與以嵌朱砂寶石之貝馬惹伽甲一襲，曰︰‘此作公主聘禮。’幷賜金砂一升，命‘于必要時弃之。’于是噶爾王所與諸物，與百騎大臣，于丙申年四月初八日勝曜之日，起程來華。行抵支那神京吉祥門，徑來唐太宗宮前。見此地居民數十萬，每一街市可一日程，幷有四大城門，瞻眺之餘，心中震驚。爾時印度法王之大臣百騎，來求娶公主。格薩軍王之大臣百騎，來求娶公主。大食財王之臣百騎，來求娶公主。巴達霍爾王之大臣百騎，亦來求娶公主。人種各異之使者五百騎，一時齊集唐王之前。印度使者居城東，格薩使者居城南，霍爾使者居城北，大食使者居城西，藏臣寓于東北之間。<#>其時，諸國大臣，皆已貢物覲見。藏臣請陛謁，奉諭稍待。已越七日，帝與侍臣駕出宮外，噶爾乘間呈獻金錢七枚覲帝，幷以嵌珠砂寶石之貝馬惹伽甲一襲，獻帝前禀曰︰‘以此爲公主聘禮，請以帝之美女，許爲吾藏王后。’<#>帝許與公主，公主請以釋迦本尊與寶倉庫等爲奩嫁，王許之。于是公主與侍婢等來藏臣噶爾處，問曰︰‘大臣！覺臥釋迦像，亦將迎往汝國，無量財寶亦將往汝國，于汝國中有殖土否？有蟲石子否？有桑樹、百合、蕪菁否？’噶爾答曰︰‘餘者皆有，惟無蕪菁。’遂去蕪菁種子。此後造輿，置覺臥釋迦其上，使漢力士賈拉伽與魯伽二人挽之。又派遣多量馬騾駱駝等，運送珠寶、綾羅、衣服、飾物，及臨時所需物品。更賜藏臣盛宴。公主衣珠寶之衣，與二十五美麗侍婢，幷各乘馬，父母大臣等皆送一短程。<#>時送行大臣之中，有名支塞乳恭頓者，于臣噶爾，生嫉妒心，因言︰‘與公主對質，如有名智大臣留此，則漢藏可和。’幷以目睨大臣噶爾。帝因曰︰‘我之美麗公主，既爲汝藏所得，噶爾應留此爲質。’噶爾亦知支塞乳恭頓之嫉己也，因言︰‘爲漢藏和好，我可遵命。’于是噶爾引吞米及娘二人至旁私語曰︰‘我居支那不過五月，其間盡作惡作劇，汝等可遣一人，喬裝乞者至我處。’于是諸臣奉侍覺臥像與公主去西藏，噶爾獨留支那。帝賜噶爾一婦人，幷與一第宅居之。此後噶爾極爲悲苦，未至婦人之所，亦不進食，狀至憔悴，乘間逃回西藏。帝遣輕騎百人追捕，行至甲楚窟邊，不及而返。<#>此時公主與諸臣，已抵丹馬岩，即將慈氏七肘之像，與《普賢行願品》，刻于岩上。等候經月，大臣噶爾未至。進抵彭保山，諸臣或開山築路，或獵獸取乳，大臣仍未至。複前行抵康之北馬鄉，墾地種田，安置水磨，相候兩閱月，大臣仍未至。于是複前抵郭冬門，因破壞支那之氣運，支那守護神將門阻塞，滯此兩閱月，大臣乃至。知門阻塞，乃支那守護神不喜所使然，于是焚木起烟，獻酒供食，而祈禱之。其夜樹木皆起立，乃能通行。複前進至九沙山，繞冰而進，如黑暗中，明燈高舉，紫檀之林列于道右，慈梨之林列于道左，于是一路無阻，而至西藏。<#>此後遣人報王，言曰︰‘我諸大臣迎覺臥釋迦，與支那公主等將至，請設盛宴迎迓。’王曰︰‘此公主是聖教度母之化身，有大神變，自何方來，不可預知，應好爲歡迎。’于是四方之人，皆見化身。東方人雲︰‘公主自東方來。’于是渡口之名稱漢後渡。南方人雲︰‘公主自南方來。’于是支吉浦之冰，自此時起，如白螺右旋。西方人雲︰‘公主自西方來。’北巴園石岩形如猪鼻，謂即于此時，鹹言其處應建一依怙像。北方人雲︰‘公主自北方來。’往迎公主與覺臥，于是村名迎神村。然實自北門而入，至惹毛切之原，車陷惹毛切沙中，賈拉伽與魯伽未能挽出，因留于此。乃即在覺臥像之四方，建立四柱，懸白錦帳而供養之。<#>明日公主衣各種錦綉之衣，帶無量金飾。二十五美婢亦衣錦衣，珠寶爲飾，持琵琶樂器，往游扎拉內烏塘。諸臣民等亦往游作樂。尼泊爾後自扎拉吉祥越量宮頂，見漢公主與婢盛妝在扎拉內烏塘，滿腹忿嫉，如是言曰︰‘嗟汝漢公主，婢游此地，辛苦伴所召，遠道來藏地。雖爲漢公主，我汝有大別。我乃先入門，幷爲尼王女，先侍王寢枕，尊貴之正宮。正宮不尊貴，世法無真僞。正宮爲王后，偏宮後之婢。聊念汝初來，正偏且比試︰試贊禮三寶；試法寶依處；建造諸佛殿；于貴試事王，于賤護弱小；試信受正法；試置産積財，與耕稼農事；試父兄大小，及所有妝奩。若試不能敵，汝勿冀爲主，勿自尊爲後，正宮大佛殿，未見一升時，偏宮小佛殿，碗許未應建’雲。<#>公主聞之，心中悔恨。自念弃舍父兄財富享受，遠適異國，初來于此，未得居室，未得所依，未得見王，未得封後，未得識晤內外諸臣，乃竟作如是嫉妒敵視之言，殊屬非是。我汝同自遠地，來爲王后，應一德一心，同甘共苦，事王護民，長幼互助，內外諸務，乃得成辦，如是以還，今生一世，可同姊妹。乃不出此，甫至之初，即生仇嫉。實在我之父兄，與所有妝奩，及諸世事，凡此一切，何故不逮汝耶！因答語曰︰‘奇哉真堪噓，我未獲居室，足未入門限，目未見王顔，汝妒太早計。禽羽翔虛空，竹樹生濕地，二者同有適，業聚矢人前，上下僅名異。三高原上花，三山麓下蕖，美好等相同，因緣聚神前，先後僅名異。尼國來尺尊，漢地來公主，父兄妝奩等，願力聚王前，正偏僅名異。貴賤與正偏，和好勝姊妹，憎恨則秦越。尼漢遠相距，父王各分，父兄亦相敵。利樂祥瑞源，見聞念解德，覺臥亦相敵。寶金銀緞等，馬騾駱駝等，妝奩亦相敵。世間諸工巧，妝飾與烹飪，耕稼紡織等，技藝亦相敵。’如是云云。<#>大臣噶爾亦銜恨支那王待己之不公，與公主于藏之鄙視，幷憶及在支那時，遭大苦難。于是使公主主婢等，于一月間，無一侍者。公主從人等鹹言︰‘人謂西藏爲餓鬼地，此語至確，飲食受用，恐無有供給我等者矣！’公主聞之，痛不自持，召噶爾來，謂之曰︰‘大臣！因汝所請，吾乃來此，不應作此無耻小氣之事。其送我主婢衣食，我等遠地來此，乃致如是煩惱耶！’噶爾答曰︰‘我實無力奉送飲食，幷無機見王，諸事皆由尼後作主，汝可自語彼也！’言已徑去，于是公主萬念俱灰，回憶漢地父兄與諸受用，自悔來此，然無如何，遂彈琵琶而作歌曰︰<#>‘弱女適異國，送來覺臥像，送來占星學，送來寶錦緞，乳使在變酪，酪使在變酥，酸酪在變膏，種桑在繅絲，植竹在索綯，殖土在陶器，水磨在設置，幷帶蕪菁種。中國氣運衰，西藏得安樂。未嫁女聰明，既嫁心傷悼。來藏爲立家，呼犬入乃撻，藏人無愧耻，刀小刃却利，曲短動人聽，未嫁女聰明。王口爲臣轉，夫口爲婦轉，機爲橫緯轉，田爲惡莠轉，女無計留居，噶爾臣無耻。’<#>歌罷，即置覺臥像車上，置行裝馬騾駱駝上，言曰︰‘人謂藏地卑劣，今目見之矣。’正欲行時，噶爾來言曰︰‘汝自家複返父國，乃不應理，且亦可羞。去中國之路亦不通，前來藏時，如無我在，即留中途，不能通行。今我可往商尼後，幷禀于王焉。’彼往請王，來會公主。于是王乃來至喜筵之地，與公主晤見。此一、在十方如來所見，王后二人，以十二佛事，利益有情。二、在十地諸菩薩所見，聖觀音化爲藏王松贊岡保，至尊救度母化爲漢後，利益有情。三、在凡夫所見，王后二人正合巹系絲也。<#>王因歷時一月，未與公主會晤，殊以爲悔。爲安慰公主，乃問言︰‘公主！汝安適耶！未煩惱耶？能安抵藏地，甚爲希有，覺臥佛像，如何迎至！高山急水，如何過渡？’公主答曰︰‘覺臥釋迦，置于車上，由賈拉伽與魯伽挽之。經甲楚窟以舟渡過，道路雖遠，設法行進。經杰馬拉古（九沙山），繞冰而過。經門背容，如挑燈而過，經右紫檀林，扶掖而過，經左慈梨林，扶掖而過，中國氣運衰，西藏快樂足，藏人乃無耻者也！’語已大哭。然諸臣等，來前多所控訴，噶爾亦言︰‘總之，一切漢人，皆輕視我，除館婦一人外，乃無一人同情于我。尤以漢王待人不公，即公主本人，亦厭惡西藏也。’于是漢後羞澀，不復置言。<#>［參考資料］　王忠《新唐書吐蕃傳箋證》；佐藤長《古代チベット史研究》；J. Bacot《Le mariagechinois du roi tibetain Sron bcan sgan po（Extroit duMaṇi bka' b'um）》。<#>


meanings:
(1273-1352) Thiền tăng đời Nguyên, họ Diêu, tự Thuần Chuyết, người xứ Bình Dương, Sơn Tây, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Phúc Ngộ ở Thiếu Thất, đời thứ 23 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Thiếu Lâm, Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
Thiền tăng đời Thanh, pháp danh Siêu Quỹ, hiệu Luân Am, là cháu của Văn Trưng Minh ở Trường Châu (nay là Tô Châu) Trung Quốc. Năm 17 tuổi Sư còn là cư sĩ ở chùa Linh Nham tham vấn ngài Thối Ông Hoằng Trữ, có tỉnh. Sau đó sư tòng quân, ở núi Hạ Lan săn bắn, chợt gặp ngài Tuyết Nham Như Ngân, bỗng nhiên tỉnh ngộ. Hoằng Trữ sắp tịch, gởi kệ truyền pháp cho sư làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sư từng trụ các nơi: Chùa Đại Năng Nhân ở Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang). Chùa Chiêu Giác ở Thành Đô. Viện Văn-thù ở Vân Nam. Chùa Linh Nham ở Ngô Giang (nay thuộc Giang Tô). Trong niên hiệu Khang Hi, sư vâng chiếu trụ chùa Phổ-đà, núi Ngọc Tuyền, rồi dời đến vườn Trừng Tâm của chùa Cổ Hoa Nghiêm. Về già, sư trở về Nam Trung, từng hiệu duyệt Ngũ Đăng Toàn Thư. Sư thị tịch lúc trên 70 tuổi.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, tham học nơi Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển, đắc ngộ và nối pháp Ngài. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Báo Từ ở Phúc Châu. Sư giỏi thơ văn, nổi tiếng một phương.


meanings:
→ hồ nam văn thù thiền sư 湖南文殊禪師; → đàm châu văn thù thiền sư 潭州文殊禪師


vietnamese:
văn thù ngũ tự chân ngôn thắng tướng <đpb>


vietnamese:
văn thù vấn kinh tự mẫu phẩm đệ thập tứ <đpb>


meanings:
（梵 Mañjuśrī，藏 ḥjam-dpal）或作曼殊師利、妙吉祥。是大乘佛教中最以智慧著稱的菩薩。與普賢菩薩幷爲釋迦牟尼佛的兩大脅侍。由于他在所有菩薩中，是輔佐釋尊弘法的上首，因此也被稱爲文殊師利法王子。<#>依大乘經典所載，在所有大菩薩中，文殊菩薩不只是四大菩薩中‘大智’的象徵，而且，在過去世他曾爲七佛之師。其銳利的智慧，被喻爲三世諸佛成道之母。因而有‘三世覺母妙吉祥’的尊號。而且，依《首楞嚴三昧經》所載，他在久遠的過去世早已成佛，號稱龍種上如來。所以，其爲釋迦牟尼佛二脅侍之一，只不過一種慈悲度化的大權示現而已。<#>文殊菩薩除了是過去世諸佛之師以外，對釋迦牟尼佛也曾有教誨之誼，《放鉢經》載（大正15·451a）︰‘佛語諸菩薩阿羅漢言（中略）今我得佛，有三十二相、八十種好，威神尊貴，度脫十方一切衆生者，皆文殊師利之恩。本是我師。前過去無央數諸佛，皆是文殊師利弟子，當來者亦是其威神恩力所致。譬如世間小兒有父母，文殊者，佛道中父母也。’<#>由于文殊菩薩是大乘佛法中智慧的象徵，因此佛典裏也有很多關于他以智慧開導行者的故事。他曾經以‘仗劍迫佛’的權宜示現，來曉喻那些疑悔不安、不能悟入如幻深法的菩薩。也經常用反詰、否定、突兀的語言或行動，來警醒衆生。在大乘佛教裏，文殊菩薩開出的是重視第一義諦、不拘尋常格式的善巧法門。《華嚴經》中善財童子的五十三次參訪，也是由他啓迪才成行的。後世我國禪宗的宗風，與文殊法門也有頗多相合之處。<#>在大乘經典裏，文殊菩薩的教化歷程與善巧方便，可以說是多彩多姿的。而且，其教化歷程也與我國有關。在《文殊師利法寶藏陀羅尼經》中，釋尊曾經預言（大正20·791c）︰‘我滅度後，于此贍部洲東北方，有國名大振那。其國中有山，號曰五頂。文殊師利童子游行居止，爲衆生于中說法。’這裏的‘振那’，相傳即是我國（支那），五頂之山，即五臺山（又名清凉山）。雖然學術界對文殊師利到五臺山說法的記載多持懷疑態度，但是佛教界則大多相信這是事實。五臺山也因而成爲代表文殊師利的名山。後世佛教美術作品中的‘文殊菩薩渡海圖’，描繪的就是文殊率領法眷到我國的情景。<#>◎附一︰印順《初期大乘佛教之起源與開展》第十二章第二節（摘錄）<#>文殊師利從東方來，留著沒有回去。文殊贊助了釋尊的教化，也獨當一面的弘法，成爲初期大乘的一大流！‘文殊師利法門’，與釋尊的（傳統的，大乘的）佛法，在應機開示，表達佛法的方式上，是有顯著差別的。文殊師利是從寶氏世界、寶英佛那邊來的。寶英佛那邊的佛法，與此土釋尊的佛法不同，如《清淨毗尼方廣經》說（大正24·1076b、1080b）︰‘彼諸衆生，重第一義諦，非重世諦。（中略）一切言說，皆是戲論，是差別說，呵責結使說。世尊！寶相佛土無有是說，純明菩薩不退轉說，無差別說。’<#>大乘經的文殊法門，就是寶相佛土那樣的，重第一義諦，重無差別，重不退轉的法門。《那伽室利分》說︰‘尊者所說，皆依勝義。’《濡首菩薩無上清淨分■經》說︰‘濡首諸所可說，彼之要言，但說法界。’《决定毗尼經》說︰‘文殊師利所說之法，依于解脫。’依勝義，依法界，依解脫，文殊法門的特色，與《清淨毗尼方廣經》所說的，完全符合。<#>‘文殊師利法門’，不是釋尊那樣的，依衆生現前的身心活動──蘊、處、界、緣起，次第的引導趣入；是依自己體悟的勝義、法界、解脫，直捷的開示，使人也能當下悟入的。這可說是聲聞與大乘的不同。（中略）<#>在初期大乘經中，‘文殊法門’與‘般若法門’同源（于‘原始般若’），而有了獨到的發展。以語句來說，‘皆依勝義’，‘但說法界’（近于禪者的專提向上）。著重于煩惱是菩提，淫欲是菩提，五逆罪是菩提，而忽略于善心──信、慚、愧等是菩提，善業、福報是菩提，六度、四無量、四攝等是菩提。以行動來說，作外道形去化外道，到宮人、淫女處去安居，執劍害佛，而對佛教固有的教化方式，也不加重視。這可說是一切平等中的‘偏到’！這種‘偏到’的精神，在‘文殊法門’中，從多方面表現出來。（中略）<#>文殊師利菩薩的法門，一向都是以爲說‘空’的；如古代三論宗的傳承，就是仰推文殊爲遠祖的。但在說‘空’的《般若經》（前五會）中，文殊師利幷沒有參與問答，這是值得注意的事！‘中品般若’，及‘下品般若’的‘漢譯本’、‘吳譯本’，雖有文殊菩薩在會，但‘下品般若’的‘晋譯本’、‘秦譯本’、‘宋譯本’，都沒有提到文殊師利。所以文殊師利的法門，即使是說‘空’的，但與‘般若法門’，可能只是間接關係，而不是同一系的！<#>◎附二︰〈文殊師利〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>文殊師利，爲中國佛教四大菩薩之一，與普賢菩薩同爲釋迦牟尼佛的 脅侍。又作滿殊尸利、曼殊室利、文殊尸利、滿祖室哩，略稱文殊、濡首、溥首，意譯作妙德、妙吉祥。一般稱文殊菩薩，或稱文殊師利法王子、曼殊室利童子、文殊師利童子、文殊師利童子菩薩、孺童文殊菩薩。<#>此菩薩與《首楞嚴三昧經》及般若系經典關係甚深。或有謂其爲歷史人物者，如《文殊師利般涅槃經》載，文殊菩薩爲印度舍衛國多羅聚落梵德婆羅門之子，生時屋宅化如蓮花，由其母之右脅出生，身紫金色。初生即能語言，後詣諸仙人所求出家法，因酬對者無，故至佛所出家學道。<#>或有謂其爲已成之佛者，如《首楞嚴三昧經》卷下載，過去久遠劫有龍種上如來，于南方平等世界成無上正等覺，彼佛即今文殊師利法王子。<#>或有謂其爲當來佛者，如《文殊師利佛土嚴淨經》卷下謂，此菩薩自那由他阿僧祇劫以來，發十八種大願嚴淨國土，當來成佛名普現如來。<#>或有謂此菩薩在他方世界教化者，如新譯《華嚴經》卷十二〈如來名號品〉載，過東方十佛刹微塵數世界有金色世界，佛號不動智，有一菩薩名文殊師利云云。<#>在印度及西域等地，有關文殊信仰之記載甚少。中國自東晋以來信仰文殊之風漸盛。《貞元新定釋教目錄》卷十六載，唐·大曆四年（769），依不空三藏之奏請，敕令天下佛寺，食堂中除賓頭盧尊者像外，別置此菩薩像爲上座。現今敦煌千佛洞中有多種文殊維摩變、文殊普賢變及千臂千鉢文殊師利等壁畫及絹本畫。華嚴宗據舊譯《華嚴經》〈菩薩住處品〉所載，文殊菩薩住于東北方清凉山之說，而以山西五臺山（清凉寺）爲文殊道場。文殊信仰遂以該山爲中心，傳播遍及西藏、蒙古、日本等地。<#>其形像種類頗多，或作草衣文殊，或作僧形文殊，或作童子形，或作渡海之相，而以右手持智劍，左手執青蓮花，以獅子爲座騎的文殊像，最爲常見。<#>此菩薩在密宗現圖胎藏曼荼羅中，被安置于中台八葉院的西南葉上，密號吉祥金剛，三摩耶形爲青蓮花上金剛杵，形像爲通身呈金色之童子相，頂戴五髻冠，右手仰掌持梵篋，左手竪掌屈大、頭、中三指，執青蓮花，上立五股杵。胎藏曼荼羅另設文殊院，以文殊菩薩爲中尊，又稱五髻文殊，密號吉祥金剛或般若金剛，三摩耶形爲青蓮上三股或梵篋，形像爲童子形，身呈紫金色，頂有五髻，右手仰掌，指端向右，左手竪掌，屈頭、中、無名三指，執青蓮花，上立三股杵。在金剛界曼荼羅中，文殊菩薩則爲賢劫十六尊之一。<#>文殊菩薩<#>此外，依真言<#>字數之不同，文殊<#>菩薩也有一字文殊<#>、五字文殊、六字<#>文殊、八字文殊等多種化身。<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷三〈壽命品〉；<#>《文殊師利現寶藏經》卷下；《大智度論》卷一百；《<#>阿闍世王經》卷上；《大品般若經》卷十四〈佛母品〉<#>；舊譯《華嚴經》卷四十五〈入法界品〉；《印度佛教<#>史》第十一章；《平川彰著作集》；Har Dayal《The<#>Bodhisattva Doctrine in Buddhist Sanskit Literature》。<#>


vietnamese:
văn thù sư lợi nhất bách bát danh phạm tán <cm>

meanings:
(title) Sanskrit Praises of the One Hundred and Eight Names of Mañjuśrī


vietnamese:
văn thù sư lợi nhất bách bát danh phạm tán <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi phật độ trang nghiêm kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi sở thuyết bất tư nghị phật cảnh giới kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi sở thuyết ma ha bát-nhã ba la mật kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi sở thuyết bát-nhã ba la mật kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi căn bản nhất tự đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi căn bản nghi quỹ kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi pháp bảo tạng đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi phát bồ-đề tâm nguyện văn <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát phật sát công đức trang nghiêm kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát nghi quỹ cung dưỡng pháp <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát bát tự tam muội pháp <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát lục tự chú công năng pháp kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát cập chư tiên sở thuyết cát hung thời nhật thiện ác túc diệu kinh <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát cập chư tiên sở thuyết cát hung thời nhật thiện ác tú diệu kinh <pqđtđ>


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát căn bản đại giáo vương kinh kim sí điểu vương phẩm <cm>

meanings:
(title) Chapter on the Golden-Winged King of Birds from the Mañjuśrīmūlakalpa


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát căn bản đại giáo vương kinh kim sí điểu vương phẩm <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát bí mật tâm chân ngôn <đpb>


vietnamese:
văn thù sư lợi bồ tát tán phật pháp thân lễ <đpb>


vietnamese:
văn thù sở thừa sư tử dữ khổng tước <đpb>


vietnamese:
văn thù sở trì thanh liên hoa dữ kiếm <đpb>


meanings:
1424 （1379～1448）西藏名 Ḥjam-dbyaṅs chos-rje。音譯甲養曲吉、江樣曲吉。其名為拉西佩典（藏 Bkra-śis dpal-ldan），即吉祥德之意。係西藏喇嘛教黃帽派開祖宗喀巴之高足。奉宗喀巴之命，創建別蚌寺（藏 Ḥbras-spuṅs），該寺位於拉薩西方約八公里之丘陵，係黃帽派四大寺院之一。別蚌寺完成後，至達賴喇嘛五世為止，皆為法王之宮殿，文殊法王即住於此研究佛法，凡三十餘年。與第一世班禪等六人同被尊為「事業虛空平等之七子」。


vietnamese:
văn thù diệt dâm dục ngã mạn đà la ni <đpb>


meanings:
1426請參閱 文殊師利問經 文殊，梵名 Mañjuśrī，音譯作文殊師利、曼殊室利、滿祖室哩，意譯為妙德、妙吉祥、妙樂、法王子。又稱文殊師利童真、孺童文殊菩薩。為我國佛教四大菩薩之一。與般若經典關係甚深。或謂其為已成之佛，如首楞嚴三昧經卷下載，過去久遠劫有龍種上如來，於南方平等世界成無上正等覺，壽四百四十萬歲而入涅槃，彼佛即今之文殊師利法王子。或謂其為實在人物，如文殊師利般涅槃經謂，此菩薩生於舍衛國多羅聚落梵德婆羅門家，生時屋宅化如蓮花，由其母之右脅出生，後至釋迦牟尼佛所出家學道。此外，亦有說文殊菩薩為諸佛菩薩之父母者。一般稱文殊師利菩薩，與普賢菩薩同為釋迦佛之脅侍，分別表示佛智、佛慧之別德。所乘之獅子，象徵其威猛。　有關文殊菩薩之淨土，於經典記載說法不一。據文殊師利佛土嚴淨經卷下、大寶積經卷六十文殊師利授記會載，此菩薩自往昔那由他阿僧祇劫以來，發十八種大願，嚴淨佛國，當來成佛，稱為普現如來，其佛土在南方，號離塵垢心世界、無垢世界、清淨無垢寶寘世界。悲華經卷三諸菩薩本授記品、法華經卷四提婆達多品等亦有相同之說法。又據新華嚴經卷十二如來名號品載，過東方十佛剎微塵數之世界有一「金色世界」，其佛號為不動智，此世界之菩薩，即稱文殊師利。華嚴宗稱東方清涼山為其住所，而以我國山西五臺山（清涼寺）為其道場。　於密教胎藏曼荼羅中臺八葉院中，呈金色童子形，頭有五髻，左手捧青蓮花，上立五股杵，右手持梵篋。密號吉祥金剛，三昧耶形為青蓮花上金剛杵。胎藏界曼荼羅另設文殊院，以文殊菩薩為中尊，又稱五髻文殊，密號吉祥金剛、般若金剛，三昧耶形為青蓮上三股或梵篋。形像為童子形，身呈紫金色，頂有五髻，右手仰掌，指端向右，左手執青蓮花，上立三股杵。由其真言字數之不同，有一字文殊、五字文殊、六字文殊、八字文殊等區別。　在印度、西域等地，有關文殊信仰之記載甚少。我國自東晉以來，崇信文殊之風漸盛。據貞元新定釋教目錄卷十六載，唐代宗大曆四年（769）由不空三藏之奏請，敕令天下佛寺，食堂中除賓頭盧尊者像外，另安置文殊菩薩像，以為上座。現今敦煌千佛洞中存有文殊維摩變、文殊普賢像、千臂千鉢文殊師利等之壁畫及絹本畫。〔文殊師利所說摩訶般若波羅蜜經、阿闍世王經卷上、菩薩瓔珞經卷四四諦品、大方廣菩薩藏文殊師利根本儀軌經卷一、舊華嚴經卷二十九菩薩住處品、大日經卷一具緣品、卷二普通真言藏品、卷四密印品、大智度論卷一、卷一○○、大日經疏卷五〕（參閱「文殊信仰」1425）


meanings:
1427請參閱 文殊般若經（1182～1251）西藏名 Sa-skya paṇ-chen。又稱孔迦嘉贊（藏 Kun-dgaḥ rgyal-mtshan）。為薩禪之第四子巴爾煎火普（藏 Dpal-chen ḥod-po）之長子。生後一年餘，即能寫字，讀梵語，且知西藏與中國文字之讀法。初於薩迦派第四世寶尊者（其伯父）之座下，受梵行優婆塞之戒，次依二流之儀軌門而發菩提心，入大悲空智金剛曼荼羅，受灌頂，又受真言之戒，在寶尊者之下，掌下僕之勞役。以其能恭敬信解，故尊者授予喇嘛瑜伽。自少時，即宣說成就法海生（梵 Sādhana-saroruha）、小祕密真言、分別、瑜伽、怛特羅等法，迄七十歲示寂為止，對於經、真言、諸明處之說示不絕。當其十八歲時，在夢中聽聞阿闍梨世親講俱舍論，夢醒後，對俱舍論皆了悟無遺。又於迦濕彌羅之大班底達修學量論，從僧伽師利等學僧習量、般若、聲明、詩、音韻，歌舞等，通達諸明處。二十五歲，以釋迦師利為勘布，以須巴普伊哈巴（藏 Spyi-bo-lhas-pa）為阿闍梨，以須拍拉琚]藏 Shu-ḥphrad-pa）為祕密教主，後受具足戒。六十五歲（1246），應蒙古哥旦汗之招請而至蘭州大城。次年，面謁蒙王，傳授大乘經、大悲空智金剛等頗多深廣之法，此後王與蒙古人民多數歸依三寶，又重新製訂蒙古文字，在蒙七年之間，從事教法與利益眾生之業。西元一二五一年，於蘭州入寂，享年七十。其著作範圍甚廣，有三戒律分別（藏 Sdom-pa gsum-gyi bar-dudbye-ba）、量明藏（藏 Tshad-ma rig-paḥi gter）七部、善說寶藏（藏 Legs-par bśad-pa rin-po-cheḥi gter）、牟尼意趣明（藏 Thub-po dgons-gsal）等多種論著，以其通達五明處，故被譽為無擬慧之最上大班底達。〔蒙藏佛教史、蒙古佛教史、Deb-ther sṅon-po（The Blue Annals）；L.A. Waddell: The Buddhism of Tibet; H. Hoffmann: Die Religionen Tibets（The Religions of Tibet）〕


vietnamese:
văn thù thuyết bất tư nghị cảnh giới kinh <đpb>


meanings:
1423在古代印度，語言係作為一種思考之對象，然在吠陀（梵 Veda）神學中，有關祭典上實際之補助文獻中，有所謂「吠陀六支分（梵 Vedāṅga）者，其中即有音聲學（梵 śikṣā）、韻律學（梵 chandas）、文法學（梵 vyākaraṇa）及語源學（梵 nirukta）等。至波爾尼（梵 Pāṇini）、迦旃延（梵 Kātyāyana）、巴丹闍梨（梵 Patañjali）等文典家輩出，對語言機能亦作綿密之思考，後世分為數派，其中伐㮹呵利（梵 Bhartṛhari）究明語言之本質，確立有關語言哲學之吠檀多（梵 Vedānta）哲學體系。屬於此一學說者，即稱為文法學派。該學派之特色，乃在於史波達說（梵 Sphoṭa）。即在語言內在之本質中，顯示其常住不滅之意義，謂與宇宙最高原理之「梵」為同一，個個所生之差別相係根據添性（梵 upādhi）之說而來。又主張了悟此一最高梵（梵 brahman）與個人我（梵 ātman）為一如，而滅除無明時，即得解脫。〔E.B. Cowell and A.E. Gough: The Sarvadarśanasaṃgraha by Mādhava ācarya, 1882、哲學的思索の印度的展開（中村元）〕


meanings:
→ phúc nghiêm văn diễn thiền sư 福嚴文演禪師; → phúc nghiêm văn diễn thiền sư 福嚴文演禪師


meanings:
(1345-1418) Thiền tăng đời Minh, họ Lí, tự Nam Thạch, người Côn Sơn (Giang Tô) Trung Quốc. Nho Phật gồm tu, tông thuyết đều diệu. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 4 (1371) tại chùa Linh Nham ở Tô Châu yết kiến Thiền sư Hạnh Trung được ấn chứng. Khi ra hoằng pháp trụ chùa Phổ Môn ở huyện Ngô (Giang Tô), dời sang chùa Linh Nham, chùa Vạn Thọ ở Tô Châu. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 4 (1406) sư vâng chiếu biên soạn »Vĩnh Lạc Đại Điển«, ở lại kinh ba năm. Sau đó ra trụ chùa Kính Sơn ở Hàng Châu, dời sang chùa Hưng Thánh cử dương tông phong. Tác phẩm: Tăng Tập Tục Truyền Đăng lục, Ngũ Đăng Hội Nguyên Bổ Di.


meanings:
(885-958) Thiền tăng đời Ngũ Đại, Tổ của tông Pháp Nhãn, họ Lỗ, người Dư Hàng (Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư xuất gia, 20 tuổi thụ giới tại chùa Khai Nguyên, Việt Châu (Thiệu Hưng, Chiết Giang). Lại đến chùa Dục Vương ở Mậu Sơn (phía đông huyện Ngân, Chiết Giang) học luật với Luật sư Hi Giác, cùng tìm hiểu Nho điển, được khen ngợi là Tử Du, Tử Hạ của nhà Phật. Lại theo Trường Khánh Huệ Lăng học thiền pháp, song không khế ngộ. Sau theo hầu Thiền sư Quế Sâm viện La Hán ở Chương Châu (Chương Phố, Phúc Kiến) nối pháp ngài. Khi ra hoằng pháp sư trụ trì viện Sùng Thọ ở Lâm Xuyên (Giang Tây). Tuổi già, sư truyền pháp tại viện Thanh Lương, Kim Lăng (Nam Kinh), nhân đó xưng là »Thanh Lương Văn Ích«. Môn nhân rất đông, kẻ học đạo cả ngàn người. Nam Đường Chủ lễ sư làm thầy, ban hiệu »Tịnh Huệ Đại Sư«. Sư sáng lập tông Pháp Nhãn chịu ảnh hưởng sâu xa tông Hoa Nghiêm. Sau khi mất, Nam Đường Trung Chủ ban thuỵ »Đại Pháp Nhãn Thiền sư«. Đệ tử nối pháp có Đức Thiều, Văn Toại v.v… 63 người. Tác phẩm: Tông Môn Thập Quy Luận. Ngôn Hạnh thu góp lại làm thành quyển Kim Lăng Thanh Lương Văn Ích Thiền sư ngữ lục.


meanings:
(?-897) Thiền tăng đời Đường, họ Hoàng, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Ban đầu sư làm lính canh ngục. Sau yết kiến Thiền sư Đàm Không, được ngài cạo tóc cho nhưng không mặc áo ca sa, không thụ giới cụ túc, thường mặc áo choàng nhiều màu sặc sỡ, giả điên ngoài đường phố, có lắm điều linh dị, người đời không thể lường được sư. Sư ở Quốc Hoan Sùng Phúc viện tại Tuyền Châu.


meanings:
→ long sơn văn nghĩa thiền sư 龍山文義禪師; → diệu huệ văn nghĩa thiền sư 妙慧文義禪師


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, sư thờ Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến làm thầy và đắc pháp với Ngài. Khi ra hoằng pháp, sư trụ Long Sơn, Phúc Châu. Có một vị tăng hỏi: »Thế nào là Nhân vương? Sư đáp: Oai phong mọi người đều sợ. Tăng hỏi tiếp: Thế nào là Pháp vương? Sư đáp: Một câu ban ra được mọi người thực hành«.


meanings:
(1452-1524) Thiền tăng đời Minh, tự Nguyệt Chu, hiệu Hư Bạch, người Uý Châu (huyện Uý, Sơn Tây) Trung Quốc. Năm 12 tuổi sư xuất gia. Sau khi thụ giới cụ túc, bế quan tham thiền, đọc Vạn Tùng ngữ lục chợt tỏ ngộ tông chỉ Tào Động, bèn xuất quan tham kiến Thiền sư Khả Trừng trình bày kiến giải được ấn chứng. Niên hiệu Hoằng Trị thứ 15 (1502) sư khai pháp nơi chùa Hoa Nghiêm, Đăng Phong (Hà Nam). Niên hiệu Chính Đức thứ 1 (1506) phụng sắc kế tục trụ trì tổ đình Thiếu Lâm 16 năm, môn nhân cả ngàn người. Hậu nhân gọi sư là »Tung Thiếu Tổ«. Tác phẩm: Động Sơn Tự Dư.


meanings:
(1296-1373) Thiền tăng đời Nguyên, họ Tôn, tự Vô Tác, người xứ từ Khê (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé theo nghiệp Nho. Năm 18 tuổi sư xuất gia, du phương đến các chùa nổi tiếng, đều được các bậc Tôn túc khen ngợi. Sư tham học nơi Thiền sư Quái Thạch Kỳ và đắc pháp, được ngài cho giữ chức kí thất. Hành Tuyên Chính Viện xuống chiếu bảo sư trụ chùa Hộ Thánh ở núi Đại Mai, chấn hưng lại sự suy đồi, chỉnh lại thanh quy khiến sư càng nổi tiếng. Vua ban cho sư hiệu »Giác Trí Viên Minh«.


meanings:
(915-990) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lục, người Hàng Châu, Trung Quốc. Xuất gia từ thuở nhỏ, tu học cả thiền giáo. Từng chú kinh Lăng Nghiêm, trình lên Thiền sư Thanh Lương Văn Ích cầu xin sửa chữa. Văn Ích đem »nghĩa bát hoàn« hỏi: Ban ngày hoàn cái gì? Sư bối rối không đáp được, bèn đốt trụi bản chú giải kia, từ đây hết lòng tin phục thỉnh ích, mới quên hết tri giải mà nối pháp làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Ban đầu ở viện Chỉ Quán, Kiết Châu (Kiết An, Giang Tây) niên hiệu Càn Đức thứ 2 (964) dời qua chùa Trường Khánh, sau đó dời sang chùa Báo Từ ở Kim Lăng (Nam Kinh). Nam Đường Chủ ban hiệu »Lôi Âm Giác Hải Đại Đạo Sư«.


meanings:
① Lịch thiệp, không văn hoa quá không mộc mạc quá gọi là bân.


meanings:
Lịch thiệp (không mộc mạc cũng không quá văn hoa). Như 彬.


meanings:
① Văn vẻ, như phỉ nhiên thành chương 斐然成章 văn vẻ rõ rệt.


meanings:
Văn hoa, văn vẻ, văn nhã.【斐然】phỉ nhiên [fâirán] (văn) ① Văn hoa; ② Rõ rệt, nổi bật: 成績斐然 Thành tích nổi bật.


meanings:
① Rằn, vằn, chấm, vết, đốm, loang lổ: 白斑 Đốm trắng; ② Có vằn, có đốm... 斑馬 Ngựa vằn.


meanings:
4976斑足，梵名 Kalmāṣapāda，巴利名 Kammāsapāda。音譯為迦摩沙波陀王、迦摩沙𩖠王、羯摩沙波羅王、劫磨沙波陀王。又作班足王、駁足王、鹿足王。係本生故事中之王名。有關「斑足」名稱之由來，據賢愚經卷十一無惱指鬘品載，此王乃其父波羅摩達曾與獅子私通而生者，形狀似人，唯足有斑駁，故稱迦摩沙波陀。另於大乘入楞伽經卷六斷食肉品稱作班足，雜譬喻經卷上第八經稱作噉人王，六度集經卷四普明王經稱作阿群。　據巴利本生經 537 大須陀素摩本生（Mahāsutasoma-jātaka）載，本為波羅奈國（Bārānasī）之王子波羅摩達童子（Brahmadatta-Kumāra）。曾與拘留國（Kuru）王子須陀素摩（Sutasoma）等諸國王子，遊學於德叉尸羅（Takkasilā），歸國後繼任國王。因王前生為夜叉，有食人之惡習，故被食者甚多。遂招國人怨怒而將之逐入森林，然仍不改食人之惡習。一日，為捉一婆羅門食，不慎傷害己身之足，王遂向尼拘律陀樹神（Nigrodha）祀誓，若得傷癒，則必供養樹神，故又捉舊學友及國王計一○一人。後因自一婆羅門口中聽聞迦葉佛（Kassapa）所說之偈，且復受須陀素摩王之教化，乃釋放諸王，不復食人，且返國復位。此須陀素摩王即為釋尊之前身。　然仁王般若經中所記斑足王之事與上記有異，據仁王般若經卷下說天羅國斑足王之出家因緣，謂王為太子時，曾從一外道受邪教，欲取千王之頭祭象神。登王位後，已得九九九王，又北行得普明王，普明王請百法師為己講說般若經而悟解，還至天羅國，為九九九王誦般若經偈，斑足王亦聞此法，得空三昧，遂出家而證無生法忍。〔菩薩本行經卷下、僧伽羅剎所集經卷上、大智度論卷四〕（參閱「須陀素彌王」5360）


meanings:
(văn) ① Sặc sỡ, nhiều màu; ② Rực rỡ, lộng lẫy, chói lọi.


meanings:
① Cái đấu. ||② Cái chén vại, phàm đồ gì giống như cái đấu đều gọi là đẩu cả. ||③ Bé nhỏ, như đẩu thành 斗城 cái thành nhỏ. ||④ Sao đẩu, như nam đẩu 南斗 sao nam đẩu, bắc đẩu 北斗 sao bắc đẩu, v.v. ||⑤ Cao trội lên, chót vót.


meanings:
① Đấu (để đong thóc gạo): 吾有鬥酒，藏之久矣，以待子不時之需 Tôi có một đấu rượu cất chứa đã lâu ngày, để chờ khi ông cần đến bất ngờ (Tô Thức: Hậu Xích Bích phú); ② Vật có hình dáng hơi giống cái đấu: 漏鬥 Cái phễu; 煙鬥 Cái điếu, cái tẩu (thuốc lá); ③ Dấu điểm chỉ, dấu ngón tay (hình xoắn); ④ Sao Đẩu: 南鬥 Sao Nam Đẩu; 北鬥 Sao Bắc Đẩu; ⑤ Nhỏ. 【鬥室】đẩu thất [dôushì] (văn) Căn nhà xép, gian nhà nhỏ; ⑥ (văn) Cao trội, chót vót; ⑦ [Dôu] (Họ) Đẩu. Xem 鬥,鬭 [dòu].


meanings:
Thiền ngữ linh hoạt tập hợp ý riêng biệt của cả hai bên. Tiết Trường Khánh Hoà thượng trong TĐT q. 10 ghi: »明 朝 索 上 堂、 升 座 便 喚 師、 師 便 出 來。 和 尚 云： 昨 夜 事、 大 眾 却 疑 你 道、 兩 箇 老 漢 預 造 斗 合 禪。 你 既 有 見 處、 大 眾 前 道 得 一 句 話。 – Hoà thượng Minh Triêu Sách thượng đường, lên toà liền gọi sư. Sư bước ra. Hoà thượng bảo: Chuyện hôm qua, đại chúng còn nghi lời ông nói. Cho rằng: Hai lão già đã sắp đặt Thiền ngữ linh hoạt dung hợp ý kiến của cả hai bên. Nếu ông kiến tính thì hãy nói một câu trước mặt đại chúng xem!«.


meanings:
Xoi mói sinh sự. Nguyên Hiền quảng lục q. 30 ghi: »白 雲 端 初 住 九 江 承 天、 圓 通 訥 讓 圓 通 居 之、 而 自 退 居 西 堂。 久 之、 群 小 斗 搆 其 間、 訥 不 能 忍、 頗 訴 于 客。 群 小 遂 謂 訥 不 堪 寂 寞、 有 復 住 圓 通 之 意、 端 乃 辭 而 去 之。 – Bạch Vân Đoan ban đầu ở Thừa Thiên thuộc Cửu Giang, Viên Thông Nột nhường Viên Thông cho Đoan ở, rồi tự lui về Tây Đường. Dần dà, Quần Tiểu xoi mói sinh sự, Nột không nhịn nổi bèn tố cáo với khách. Quần Tiểu cho rằng Nột không chịu được cảnh vắng vẻ, có ý trở về Viên Thông, Đoan bèn từ biệt mà đi«.


meanings:
leave home; to leave the defilement of the secular world


meanings:
Tập hợp, tụ tập. Mật Am ngữ lục ghi: »解 夏、 上 堂： 一 箇 葫 蘆 才 倒 地、 滿 地 葫 蘆 盡 傾 倒。 欲 識 單 傳 直 指 禪、 今 日 斗 湊 得 恰 好。 – Giải hạ, thượng đường nói: Một chiếc hồ lô vừa lật ngã, mọi chiếc hồ lô đều lật ngã. Muốn biết Thiền trực chỉ đơn truyền, hôm nay tụ tập rất đúng lúc«.


meanings:
Đặt ra lời gièm pha. Tông Môn Võ Khố ghi: »五 祖 演 和 尚。 依 舒 州 白 雲 海 會 端 和 尚。 咨 決 大 事 深 徹 骨 髓。 端 令 山 前 作 磨 頭。 演 逐 年 磨 下 收 糠 麩 錢 解 典 出 息。 雇 人 工 及 開 供。 外 剩 錢 入 常 住。 每 被 人 於 端 處 斗 諜 是 非 云。 演 逐 日 磨 下 飲 酒 食 肉。 及 養 莊 客 婦 女。 一 院 紛 紜。 – Hoà thượng Ngũ Tổ Pháp Diễn theo Hoà thượng Bạch Vân Thủ Đoan ở Thư Châu học hỏi giải quyết đại sự, thâm triệt cốt tuỷ. Thủ Đoan sai Sư làm người trông coi việc xay lúa phía trước núi. Mỗi năm Pháp Diễn lấy tiền bán cám để trừ nợ thu hoạch, trả tiền nhân công và các chi phí khác, tiền còn dư thì nhập vào thường trụ. Sư thường bị người ở chỗ Thủ Đoan đặt lời gièm pha thị phi rằng: Pháp Diễn mỗi ngày thường lấy tiền cám để uống rượu ăn thịt và nuôi dưỡng phụ nữ trong làng, làm cả viện xôn xao«.


meanings:
Gặp nhau, đối mặt nhau. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »古 佛 與 露 柱 相 交、 佛 殿 與 燈 籠 斗 額。 – Cổ Phật cùng cột cái xen nhau, điện Phật cùng lồng đèn đối nhau«.


meanings:
① Ðo đắn, lường tính, liệu, như liêu lượng 料畫 liệu lường, liệu lí 料理 liệu sửa (săn sóc), v.v. ||② Vuốt ve. ||③ Một âm là liệu. Vật liệu, thứ gì có thể dùng làm đồ chế tạo được đều gọi là liệu. ||④ Ngày xưa chế pha lê giả làm ngọc cũng gọi là liệu. ||⑤ Các thức cho ngựa trâu ăn như cỏ ngô cũng gọi là liệu. ||⑥ Liệu đoán, như liệu sự như thần 料事如神 liệu đoán việc đúng như thần. ||⑦ Liều, hợp số nhiều làm một gọi là nhất liệu 一料 một liều.


meanings:
① Dự tính, lường tính, dự đoán trước: 料事如神 Dự đoán như thần; 不出所料 Đúng như đã đoán trước, không ngoài dự đoán; ② (văn) Vuốt ve; ③ (văn) Ngọc giả làm bằng pha lê; ④ Vật liệu, chất liệu, nguyên liệu: 木料 Gỗ; 加料 Thêm chất liệu; 鞋料兒 Vật liệu làm giày; 停工待料 Ngừng việc chờ nguyên liệu; ⑤ (văn) Liều: 一料 Một liều.


meanings:
idea, thought, intention, motive, decision


meanings:
4117又作料揀、了簡、量簡、量見、料見。指善能分別選擇正法。蓋此語散見於諸家之章疏中，但用法、含義則不同。　<一>以種種觀點來論究之意，即以問答方式作精密之議論。　<二>為臨濟義玄為導學人悟入之方法，有奪人不奪境、奪境不奪人、人境俱奪、人境俱不奪等四料簡之說。此時，此四料簡為真如實相之四種範疇之意。　<三>日本天台宗用語。由於經文間有彼此矛盾相反者，故設法為之調和而解釋說明，稱為料簡。　<四>一般乃轉指理解、寬宥之意。


meanings:
Phân biệt rõ. Phân biệt đoán định. Thần Hội Di tập q. 3 ghi: »普 寂 禪 師 與 南 宗 有 別、 我 自 料 簡 是 非、 定 其 宗 旨。 – Thiền sư Phổ Tịch cùng với Nam Tông có khác. Tôi tự phân biệt rõ phải trái, giữ vững tông chỉ của mình«.


meanings:
(cũ) Hộc (đồ đong lường thời xưa, bằng mười đấu, sau lại bằng năm đấu).


meanings:
① Vẹo. ||② Hình đất chéo lệch cũng gọi là tà. ||③ Một âm là gia. Tên một cái hang ở Thiểm tây.


meanings:
Nghiêng, lệch, chéo, xiên, dốc, chếch: 斜着剪裁 Cắt chéo; 電線柱有點斜 Cột điện hơi chếch sang một bên; 這幅墻已傾斜，快要倒塌 Bức tường này nghiêng lệch sắp đổ.


meanings:
① Rót, như châm tửu 斟酒 rót rượu. ||② Châm chước, làm việc gì cũng đắn đo cho kĩ rồi mới làm gọi là châm chước. Cũng như rót rượu thì phải lượng xem cái chén nó sâu nông thế nào vậy.


meanings:
① Rót, chuốc: 斟酒 Rót rượu, chuốc rượu; 斟茶 Rót nước (trà); ② 【斟酌】châm chước [zhenzhuó] Châm chước, đắn đo, cân nhắc, suy tính, suy xét, xét: 互相斟酌 Châm chước với nhau; 斟酌字句 Đắn đo từng câu từng chữ; 再三斟酌 Suy đi tính lại.


meanings:
① Ao (lường) cái đấu, cái hộc cho bằng cho đúng. Cũng đọc là chữ các.


meanings:
① Quay, như oát toàn 斡旋 quay vần. ||② Một âm là quản. Chủ lĩnh, cùng nghĩa với chữ 幹.


meanings:
① Quay.【斡旋】oát toàn [wòxuán] a. Quay, xoay vần, chuyển; b. Điều đình; ② (văn) Chủ lĩnh (như 幹, bộ 干).


meanings:
① Cái rìu. ||② Cân, cân ta 16 lạng là một cân. ||③ Một âm là cấn. Cấn cấn 斤斤 xét rõ (tường tất).


meanings:
① Cân: 一包幾斤？ Mấy cân một gói?; ② (văn) Cái rìu; ③ 【斤斤計較】cân cân kế giảo [jinjin jìjiào] Tính toán thiệt hơn, suy bì từng tí, so hơn quản thiệt: 他最愛斤斤計較 Anh ấy hay tính toán thiệt hơn.


meanings:
① Ðuổi, gạt ra. ||② Chê, bác, như chỉ xích 指斥 chỉ chỗ lầm ra mà bác đi. ||③ Bới thấy, như sung xích 充斥 bới thấy rất nhiều. Sự vật đầy dẫy cũng gọi là sung xích. ||④ Dò xem, như xích hậu 斥候 dò xét xem tình hình quân địch thế nào. ||⑤ Khai thác, như xích thổ 斥土 khai thác đất cát. ||⑥ Ðất mặn.


meanings:
① Khiển trách, công kích, bài xích, lên án: 痛斥 Kịch liệt lên án; ② Gạt, đuổi: 他被排斥在外 Nó bị gạt ra ngoài; ③ Bác: 駁斥 Bác bỏ, bác lại; ④ Nhiều, đầy: 充斥 Đầy dẫy; ⑤ (văn) Dò xét.【斥候】xích hậu [chìhòu] (văn) Xích hậu (người đi dò xét tình hình quân địch ở mặt trận); ⑥ (văn) Khai thác: 斥土 Khai thác đất đai; ⑦ (văn) Đất mặn.


meanings:
① Cái búa. ||② Của dùng, như tư phủ 資斧 đồ ăn dùng, cũng như ta nói củi nước vậy. ||③ Sửa lại, như phủ chính 斧政 sửa lại cho đúng, đem văn chương của mình nhờ người sửa lại cho gọi là phủ chính.


meanings:
① Cái rìu; ② (văn) Chặt bằng rìu: 斧冰持作糜 Chặt vỡ tảng băng đem nấu cháo (Tào Tháo: Khổ hàn hành); ③ Cái phủ (một loại binh khí thời xưa); ④ (văn) Của để dùng: 資斧 Đồ để ăn dùng, củi nước; ⑤ (văn) Sửa lại. 【斧正】phủ chính [fưzhèng] (khiêm) Nhờ người khác chữa hộ bài văn. Cv. 斧政.


meanings:
① Cái búa cây vuông (cái búa chỗ cắm cây có lỗ vuông).


meanings:
Cái búa có lỗ cắm vuông (một loại rìu chiến thời cổ).


meanings:
① Phạt, đẵn, lấy dao đẵn cây gọi là chước.


meanings:
Đẵn, chặt, đốn, phát (cây): 斫伐樹木 Đẵn cây; 斫爲兩半 Chặt ra làm hai.


meanings:
3827又作遮拘迦國、遮拘槃國、子合國、朱駒波國。西域古王國名。據大唐西域記卷十二與歷代三寶紀卷十二，知西域記之斫句迦國與三寶紀之遮拘迦國爲同一地方，然西域記謂從此國東行八百餘里至瞿薩旦那國（即于闐），三寶紀謂于闐之東南二千餘里有遮拘迦國。其方位及距離有顯著差距。關於其位置，愛特爾（E.J. Eitel）及聖馬爾丁（St. Martin）以爲在現今小布卡拉（Little Bukharia）之雅京（Yarkiang）地方，比爾（S. Beal）及瓦特士（T. Watters）以爲是葉爾羌（Yarkand）地方。又斯坦因（A. Stein）以爲西域記所謂從佉沙（即喀什噶爾 Kashgar）之方向距離，及渡徙多河（即葉爾羌河）之記事，而推知即現今之斫句迦（Karghalik）地方。又西域記之小註有「斫句迦，舊曰沮渠」之載，此沮渠可能即據有河西張掖（後胡臧）之北涼沮渠氏，失國後移住此地者。又高僧法顯傳載，由于闐行二十五日到子合國，其國王精進，有千餘僧，多大乘學。此所謂之子合國相當於後漢書西域傳第七十八所載之子合國、洛陽伽藍記卷五所謂之朱駒波國、魏書西域列傳第九十之朱俱波，或朱居，及唐書西域列傳第一四六上疏勒國條之朱俱波（或朱俱槃），亦即上記之斫句迦國。總之此國與于闐同爲中古時代新疆地方有數之大乘國家。〔大方等大集經卷五十五、華嚴經傳記卷一、通典卷一九三、西域之佛教、S. Beal: Buddhist Recordsof The Western World, vol. Ⅱ；T. Watters: On Yuan Chwang, vol. Ⅱ; A. Stein:Ancient Khotan, vol. I; E. Chavannes: Lespays d'occident d'aprⅳs le Wei lio（T'oung pao, 1905）、論西域大乘國之子合（印順）〕


vietnamese:
chước tiệt phá hoại tàn hại khu tấn khổ <pttđ>


meanings:
3827斫迦羅婆迦，梵語 cakravāka，巴利語 cakkavāka。又作斫迦羅婆鳥、叔迦婆鳥。即鴛鴦鳥。學名爲 Anas casarca。翻譯名義集卷二（大五四‧一○九○中）：「斫迦邏婆，此云鴛鴦，匹鳥也。止則相偶，飛則相雙。」〔玄應音義卷二、梵語雜名、枳橘易土集卷十一〕


meanings:
① Chém, như trảm thảo 斬草 chém cỏ, trảm thủ 斬首 chém đầu, v.v. ||② Dứt, như quân tử chi trạch, ngũ thế nhi trảm 君子之澤，五世而斬 ơn trạch người quân tử năm đời mà dứt. ||③ Một loạt, dùng làm tiếng trợ ngữ. Như trảm tân 斬新 một loạt mới, trảm tề 斬齊 một loạt đều. Trảm thôi 斬衰 áo tang sổ gấu.


meanings:
① Chặt, chém: 斬斷魔爪 Chặt đứt nanh vuốt; 披荊斬棘 Chém gai chặt gốc; ② (văn) Dứt, tuyệt: 國旣卒斬，何用不監？ Nước nhà đã tuyệt diệt, sao ngươi không xem xét? (Thi Kinh: Tiểu nhã, Tiết Nam sơn); ③ (văn) Một loạt: 斬新 Một loạt mới; 斬齊 Một loạt đều; ④ (văn) Áo tang xổ gấu (lai, vạt, trôn): 晏嬰粗縗斬 Áo sô của Yến Anh xổ gấu (Tả truyện: Tương công thập thất niên).


meanings:
Còn gọi: Trảm đầu mịch hoạt. Chặt đầu mà cầu sống còn, dụ chỉ ngôn hạnh si mê ngu xuẩn. Vân Môn quảng lục q. trung: »若 言 即 心 即 佛。 權 且 認 奴 作 郎。 生 死 涅 槃 恰 似 斬 頭 覓 活。 若 說 佛 說 祖。 佛 意 祖 意 大 似 將 木 槵 子 換 卻 你 眼 睛 相 似。 – Nếu nói tức tâm tức Phật có khác chi nhận tớ làm chủ; sinh tử Niết-bàn giống như chặt đầu mà cầu sống còn. Nếu nói Phật nói Tổ, Phật ý Tổ ý rất giống cho hạt chuỗi là con mắt«.


meanings:
① Ghẽ ra, tách rời ra. ||② Ấy, như tư nhân 斯人 người ấy. ||③ Thì, bèn, như thanh tư trạc anh 清斯濯纓 trong thì giặt lèo mũ. ||④ Trắng.


meanings:
(văn) ① Tách ra, bửa ra, chẻ ra: 斧以斯之 Bửa nó ra bằng rìu (Thi Kinh); ② Này, cái này, chỗ này, ở đây: 斯人 Người này; 斯時 Lúc này; 生于斯長于斯 Đẻ ở đây, lớn ở đây; 有美玉於斯 Có viên ngọc đẹp ở chốn này (Luận ngữ); ③ Mới, thì (dùng như 則, bộ 刂): 有目斯能見 Có mắt mới trông thấy; 我慾仁，斯仁至矣 Ta muốn đức nhân thì đức nhân đến (Luận ngữ); ④ Trợ từ giữa hoặc cuối câu (dùng để điều hoà âm tiết): 思馬斯臧 Các ngựa đều khỏe mạnh (Thi Kinh); 哀我人斯 Ta thật xót thương (Thi Kinh); ⑤ Đặt sau hình dung từ để chỉ thức dạng (dùng như 然, bộ 火): 王赫斯怒 Văn vương bừng bừng nổi giận (Thi Kinh); ⑥ Đặt giữa định ngữ và từ trung tâm (dùng như 之, bộ 丿, hoặc 的, bộ 白): 乃求千斯倉，乃求萬斯箱 Bèn lập kho lúa số ngàn, bèn chế ra xe số vạn (Thi Kinh); ⑦ Màu trắng: 有兔斯首 Có con thỏ đầu trắng (Thi Kinh); ⑧ Thấp, hèn: 職斯祿薄 Chức thấp lộc ít (Hậu Hán thư: Tả Chu Hoàng liệt truyện); ⑨ Cách: 不知斯中國幾千萬里 Không biết cách Trung Quốc mấy ngàn vạn dặm (Liệt tử); ⑩ [Si] (Họ) Tư.


meanings:
（Mark Aurel Stein；1862～1943）英國考古學者、探險家。本爲匈十人，生于布達佩斯。嘗于布達佩斯、維也納、都賓根等大學求學，後往英國牛津大學專攻考古學。其後，畢生從事考古、探險與學術研究。1943年，逝世于阿富汗喀布爾市。<#>氏爲本世紀最著名之西域探險家之一，先後曾參加西域地方的學術探險隊達四次之多。茲略述如下︰<#>(1)1900～1901年，在印度政府的援助下，進入中國新疆，調查和闐附近的遺迹，搜集甚多佛像、佛書、古經、斷簡、古錢、古代傢具等。<#>(2)1906～1908年，調查以敦煌爲中心的西域各地，此次携回秘藏于千佛洞壁中之古經、幀幅，及寫在佛書上的幢幡等約二千箱。每本古經均爲完整原書，有梵文、回回文、藏文本。此外也有寫本、刊本、經卷、貝葉、折本、綴本等各種書籍，多達萬餘册。<#>(3)1913～1916年，除就前兩次探險之地再作調查外，亦探查蒙古至阿富汗之間的地區，此項調查工作，使得古代歐亞間的交通路綫隨之明朗。<#>(4)1930年以後，進入西亞調查伊朗、叙利亞、約旦等地。<#>氏雖爲本世紀國際間最著名的西域探險家之一，但對中國人而言，氏亦爲劫取中國重要文物最多的探險家之一。其生平著作頗多，其中與西域考古有關的著作有《克什米爾歷代帝王編年史》（Chronicle of kings of Kashmir，1900）、《古代和闐考》（Ancient Kho-tan，1907）、《西域》（Serindia，1921）、《千佛洞》（The Thousand Buddhas，1921）、《亞洲腹地》（Innermost Asia,□1928）、《敦煌發現的壁畫目錄》（A Cata-logue of Paintings Recovered from Tun-Huang，1931）等。<#>


meanings:
Thiền tăng đời Minh, tự Duyệt Chi, hiệu Dữu Sơn, người xứ Hải Diêm (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư xuất gia ở chùa Từ Hội thuộc ấp nhà. Tính sáng suốt bác thông kinh giáo lại giỏi Nho học. Sư còn giỏi làm thơ, lời hay đẹp tự nhiên phát ra, chứa đựng nhiều thiền cơ. Các người bạn phương ngoại của sư là: Thẩm Gia Tắc, Diêu Thúc Tường. Về sau, sư ẩn cư nơi am Đạo Lâm.


meanings:
4979（Stcherbatsky, Th. 1866～1942）又譯作徹爾巴次基。蘇聯科學院院士，印度學、佛教學學者。生於波蘭之克里察，中學時代即精通英、德、法三國語言，一八八四年進入彼得斯堡（Petersburg）大學歷史文學系，後復從閔那耶夫（Minayeff）學習梵語，閔那耶夫為帝俄時代研究印度學之先驅，對於印度文獻學及印度文化史造詣頗深，斯徹巴斯基受其影響很大。畢業後留學維也納（Vienna）大學，從布勒（Bühler）專攻印度文學及哲學。一九○○年返國，任教於彼得斯堡大學，教授梵文及印度哲學課程，適逢中亞文化史研究全面展開，各種國際學術團體紛紛組織考古學探險隊，帝俄學術院之中亞探險隊亦兩次出發探險，而展開對北傳佛教研究之熱潮，斯氏亦從而開始對印度佛教哲學之研究。曾獨自赴蒙古研究藏語及西藏、蒙古佛教哲學，並前往印度考察梵文文獻。　又早在一八九七年，斯氏即參與科學院院士奧登保（Ol'denburg）主持之佛教文庫企劃工作，一九一○年被選為帝俄學士院東洋文學部通信會員，一九一八年復被選為蘇俄科學院院士，一九二八年以後主持列寧格勒大學佛教文化研究所，專門負責有關印度及西藏之研究工作。一九四二年逝於北哈薩克斯坦之伏羅福野。其門下較著名者有羅森柏格（O. Rosenberg, 1867～1934）、歐柏米勒（E. Obermiller, 1901～1935）等。著有佛教之中心概念（The Central Conception of Buddhism, 1923）、佛教之涅槃概念（The Conception of Buddhist Nirvāṇa, 1927）、佛教邏輯（Buddhist Logic, 2 vols., 1930～1932）等書。於梵文之校訂出版方面，曾與萊維（Sylvain Lévi）共同編成稱友俱舍論疏之首部（Sphuṭārthā Abhidharmakośavyākhyā, 1918）。又將梵文本「辯中邊論」譯為英文出版。藏文之校訂出版則有獨自完成之俱舍論本頌及稱友俱舍論釋之首部（Abhidharmakośakārikāḥ i Abhidharmakośabhāṣyaṇ sotchnenii Vasubandhu, 1917）。


meanings:
4977（Schlagintweit, Emil; 1835～1904）德國之印度學及西藏學學者。曾入柏林大學習法律，以有關羅馬法之論文獲得學位。後轉治東方學，與喇嘛僧交遊，修得西藏語。一八六三年翻譯西藏佛典之「關於佛陀之懺悔祈願」（］ber das Beichtbuddhagebet）,及著有西藏佛教（Buddhism in Tibet, illustrated by literary documents and objects of religious worship, London）。此後，又有頗多關於印度及西藏之著作，包括：印度之言語及形象（Indien in Wort und Bild 2 Bde., München, 1880～1882）、印度神批判（Gottes Urtheile der Inder, München, 1886）等書，又譯有西藏諸王（Die Könige von Tibet）、蓮華生上師傳（Die Lebensbeschreibung von Padma Sambhava, dem Begründer des Lamaismus）等。其中，西藏佛教一書亦述及西藏佛教之歷史、教理及法儀等，並有二十頁西藏佛畫之複製品，為其頗著稱之作。〔Allgemeine Deutsche Biographie, Bd. XXXI, Leipzig, 1890（J.R.A.S. 1905）、歐米の佛教（渡邊海旭）〕


meanings:
4978（Senart, Émile Charles Marie; 1847～1928）法國之印度學及佛學學者。曾於慕尼克（Munich）、哥丁根（Gottingen）兩大學研究，並任法國亞洲協會總裁。通曉梵語、巴利語。屢次發表論文於東洋學術雜誌、Revue Critique, Revue des Deux Mondes 等，而以大事（梵 Mahāvastu, 3 vols.）之校訂出版，功勞至鉅。又著佛陀傳論（Essai sur la légende du Buddha, 1875，又譯作佛傳研究）。此外關於阿育王碑文之研究著作有：Les Inscriptions de Piyadasi, 1881～1886; Notes d'épigraphie indienne（Journal Asia-tique, 1888）等。其他另有 Kaccayana et la littérature grammaticale du Pāli, 1871；Les Castes dans l'Inde, 1896.


meanings:
(Buddhism in Sri Lanka) ###南傳上座部佛教之一。相傳西元前3世紀，為印度阿育王之子摩哂陀等所傳入。由於其經典都用巴語傳承，故近代又常稱其為巴厘語系佛教。######歷史及教派演化為迎請摩哂陀到斯里蘭卡傳教，國王提婆南毗耶·商沙曾在首都阿努拉達普拉興建“大寺”。當時，這是上座部佛教的唯一中心。摩哂陀在此創建了大寺派。西元前28年，伐多伽摩尼·阿巴耶王再度嗣位，為報答摩訶帝沙長老在他流亡期間給予的幫助，特在無畏山新建一認寺廟，作為摩訶帝沙的傳教據點，摩訶帝沙遂與印度僧人法喜同建無畏山寺派（又名法喜派）。4世紀時，薩伽利長老又于祗多林寺創建祗多林寺派，亦稱南寺派。約在5世紀前期，上述三派並行。6世紀末阿合唱團普提王統治時期，由於王室對大寺派的扶植，使一度瀕於衰亡的大寺派的勢力理度復興，蓁兩派均隸屬於大寺派。######7世紀初，達多優婆帝沙一世及其繼承者伽葉二世統治時期，適值玄奘遊學印度。玄奘根據在南印度的聽聞，在《大唐西域記》中記述了當時斯里蘭卡國王不信佛法，破壞佛像、寺塔，有300多名高僧逃往印度等情事。根據中國史籍記載，8世紀上半葉，斯里蘭卡曾一度崇奉大乘，密教尤盛。當時赴華的印度密教高僧金剛智曾在斯里蘭卡弘傳密法；其弟子不空也在斯里蘭卡從他和普賢阿闍梨等學習密法。密教不但受到王室的支持，在民間也普遍流行。10世紀以後，上座部佛教在斯里蘭卡已奄奄一息，連舉行正式佛事儀式所需的額定比丘數也難以湊足。######11世紀下半葉，維闍耶巴忽王即位，遣使去緬甸，迎請精通三藏的持戒高僧來斯里蘭卡重建上座部佛教。此後，其他派別才銷聲匿跡。但由於內憂外患頻仍，從12世紀末到13世紀中，斯里蘭卡王位時為外族佔據，首都被毀，佛教也連同受到破壞。直到1395年維闍羅巴忽二世時，僧王達摩揭諦二世主持召開佛教教團會議，上座部佛教才再次出現新局面。但是，1506年葡萄牙殖民主義者入侵，他們在推行基督教的同時，打擊佛教，很多寺廟被毀，僧徒被迫改宗。1592年即位的維摩羅達磨蘇裏耶王不得不先後兩次迎請緬甸佛教長老來斯里蘭卡復興上座部佛教。嗣後繼位的室利維闍耶羅闍辛哈王又人緬甸的北古、阿拉幹和暹羅（今泰國）的阿尤恰迎請佛法。暹羅送來了斯里蘭卡所沒有的佛典、佛像，派遣了很多長老前來授戒，使上座部佛教逐漸得到復興。######斯里蘭卡上座部佛教借緬甸和暹羅之力得以復興後，分為三派：①羅曼那派，即11世紀從緬甸迎請的佛教長老所建的系統。②暹羅派，也稱優婆哩派，為18世紀從暹羅迎請的系統。③阿摩羅普羅派，為一部分斯里蘭卡在家佛教徒因社會地位較低，本國僧人不願給予授戒而於1802年去緬甸的羅摩羅睺羅從當地長老受戒後返回的系統。三派在教理上無甚相違，但戒律稍有不同，因此和睦相處，直至今日。######19世紀末，斯里蘭卡掀起了佛教改革和復興運動。1880年，美國的奧爾考特少校和俄國的勃拉瓦斯基夫人首先在可倫坡建立了神智學會，推動佛教的復興。達磨波羅繼又在印度創立摩訶菩提會，發掘的保護佛教遺跡，編纂佛典，出版刊物，在國內外宣傳佛教，建立分支，使摩訶菩提會的活動成為一個廣泛的佛教復興運動。1945年，斯里蘭卡獨立後，政府把復興佛教看作恢復民族文化的一個重要內容，建立了具有世俗性質的各種佛教社團，創辦佛教大學，編輯出版《佛教百科全書》。斯里蘭卡人口中約有74%是僧伽羅人，而僧伽羅人中佛教徒約占94%；全國有寺廟5600余所，僧侶約2萬人。######典籍上座部佛典原不成文。在佛教傳入斯里蘭卡200年後，才開始將口誦相傳的佛典用文字記錄下來。現存的斯里蘭卡上座部典籍由律、經、論三藏及三藏注疏和藏外典籍組成。5世紀上半葉，印度比丘覺音到斯里蘭卡，將上座部佛教三藏的僧伽羅文注釋改寫成巴厘文並詳加疏解，又寫了《清淨道論》，論述大寺派所傳上座部教義的綱要。######中斯佛教交流開始於4世紀。據《梁書》記載，當時師子國（今斯里蘭卡）得悉東晉孝武帝崇奉佛教，特派遣沙門曇摩渡海送來玉佛，於義熙二年（406）到達建康（今江蘇南京）。義熙六年，中國法顯從印度去斯里蘭卡，參拜了無畏山寺、大寺和佛牙寺等，在斯里蘭卡住了兩年，帶回很多佛經。當時，斯里蘭卡也有一些僧人到中國弘法和參加譯經事業。南朝宋元嘉六年（429），舶主竺難提從師子國帶比丘尼8人到宋都，住影福寺，元嘉十年有鐵薩羅等11人到中國傳比丘尼戒，當時僧眾特為之建鐵薩羅寺。在南北朝以至隋唐時期，雙方交往不絕。7世紀中葉，中國往師子國瞻禮佛牙，佛跡的人逐漸增多，其中知名的有義朗、明遠、窺沖、智行、慧琰、智弘、無行、僧哲等等，玄游還在師子國出家。######8世紀初，金剛智赴華時曾在師子國滯留，師子國人不空拜他為師，並隨侍入唐弘法。以後不空又率弟子含光、慧 等去師子國學習密法。在不空返華時，國王曾贈送佛教法器和藥物等。含光返國後譯出儀軌兩部，並在五臺山金閣寺創建密教灌頂道場。至宋代，師子國僧眾到中國的仍然不少。######16世紀以後，斯里蘭卡先後淪為葡、荷、英的殖民地，中國和斯里蘭卡佛教交往幾乎中斷，直到斯里蘭卡獨立。中華人民共和國成立後，兩國佛教徒的傳統友誼又重新得到發展。（王作九）######


meanings:
① Mới, như thôi trần xuất tân 推陳出新 đẩy cũ ra mới (trừ cái cũ đi, đem cái mới ra). ||② Trong sạch, như cải quá tự tân 改過自新 đổi lỗi cũ để tự sửa cho mình trong sạch. ||③ Mới, như tân niên 新年 năm mới. ||④ Tên hiệu năm đầu của Vương Mãng mới cướp ngôi nhà Hán.


meanings:
① Mới, cái mới, tân: 新人新事 Người mới việc mới; 最新消息 Tin tức mới nhất; 推陳出新 Trừ cái cũ ra cái mới; ② Vừa, vừa mới: 我是新來的人 Tôi là người vừa mới đến; 而刀刃若新發于硎 Mà mũi dao như mới mài ra từ cục đá mài (Trang tử: Dưỡng sinh chủ); ③ Người mới kết hôn (và những thứ của họ dùng): 新女婿 Rể mới; 新房 Buồng tân hôn; ④ (văn) Lúa mới lên sân phơi: 迎新在此歲 Đón lúa mới ở năm này (Liễu Tôn Nguyên: Điền gia); ⑤ [Xin] Tên triều đại (năm 8 sau CN, Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán lấy quốc hiệu là Tân, đóng đô ở Trường An); ⑥ (văn) Mới đây, gần đây, hiện tại: 即其新不究其舊 Dựa theo cái hiện giờ chứ không xét cái đã qua (Hàn Dũ: Nguyên huỷ); ⑦ (văn) Canh tân, đổi mới: 屢慾新之 Nhiều lần muốn đổi mới nó (Mộng khê bút đàm).


meanings:
Chỉ cho vị tăng mới đến một ngôi chùa nào đó để xin tá túc. Tông Môn Võ Khố ghi: »撫 州 明 水 遜 禪 師。 在 法 雲 侍 者 寮 時。 道 林 琳 禪 師 挂 搭。 方 丈 特 爲 新 到 茶。 遜 躬 至寮 請 之。 – Thiền sư Minh Thuỷ Tốn tại Phủ Châu lúc còn ở liêu thị giả của chùa Pháp Vân, có Thiền sư Đạo Lâm Lâm đến chùa xin tạm trú. Hoà thượng Trụ trì muốn đãi trà cho vị tăng mới đến, nên sai Tốn đến liêu khách để mời Đạo Lâm Lâm«.


meanings:
5466新加坡（Singapore），又作星加坡、星洲。爲位於馬來半島南端之小島，南隔新加坡海峽，與印尼島嶼遙望；北隔柔佛海峽，與馬來西亞柔佛州相接。於地理上，爲亞、澳洲間之橋樑，亦爲印度、太平兩大洋間之孔道。有關古時新加坡佛教發展之情形，至今雖無文獻可稽，然佛教之入傳新加坡，應非近代之事。蓋新加坡之名 Singapore 即梵語「獅子座、獅子城」之意，而於佛教經典中多以佛比喻爲人中獅子，故新加坡之名爲獅子城者，乃是「佛地」之意，此與古代新加坡曾流行過佛教一事不無關係。又新加坡由於地小人稀，自古不受世人注意，僅屬馬來半島之範圍，而經歷史學者考證，馬來半島於西元前四、五百年即已輸入婆羅門教、佛教思想等之印度文化，印尼則於五世紀時由法顯傳入佛法；而新加坡位處馬來西亞與印尼之間，於文化交流之自然途徑而言，自無南北去來而不傳入其地之理，惜以蕞爾小島，文獻史籍未及備載當年之佛教盛況。　於今日，佛教在新加坡有南傳佛教與北傳佛教二大系統，故泰國、錫蘭式之佛寺與僧人，及華人引入之華式佛教並存。當地大小寺廟約數百間，較古老而具規模者有雙林寺、普覺寺、普陀寺等，其中以普覺寺爲新加坡最早之十方叢林；新建而氣派巍峨者有毘盧寺、福海禪院等；精緻之佛院則有妙音覺苑、苦樂庵等。當地僧尼約有數百人。曾在當地弘法之華籍知名僧尼，除圓瑛大師、太虛大師外，尚有轉道、轉岸、轉逢、達明、道階、本道、慈航、法舫、廣洽、宏船、慧僧、演本、演培、續明、廣義、常凱、智華、妙燈、松年、志航、印實等。而歸依之信徒約在十萬以上。信眾之中，未剃髮而過出家生活之女性頗多。　新加坡佛教總會乃當地目前較有組織、有力量之佛教會，由李俊承居士邀集僧俗四眾所組成，係新加坡佛教推行教務之最高機構，於教內外之改進與福利工作頗有建樹。中華佛教會則爲太虛大師所創設，負責會務者多爲在家居士，目前每週定期舉行念佛會。英文佛教會乃爲受英語教育之佛徒共修聆法之場所，爲華僧法樂所創辦。佛教居士林每週定期舉行修行、弘法等活動，林友千餘人，於社會慈善事業頗多表現。此外，南洋大學、新加坡大學均有佛學會之組織，以及中英文佛教青年會，時有演講、佛學研究等活動。又世界佛教徒聯誼會（World Fellowship of Buddhists）亦在新加坡設立分會。此外，新加坡佛教僧伽聯合會、新加坡佛教福利協會等，亦爲當地重要佛教機構。　有關當地之僧伽教育，有新加坡女子佛學院之設置，爲僧伽教育之先聲。至於社會教育方面，佛教總會設有菩提小學，龍山寺等諸山寺院設有彌陀小學。另有寺院附設之佛經流通處，及南洋佛學書局，亦皆發揮了佛教文化之推展功能。〔新加坡的佛教（演培，菩提樹雜誌第三八五期）〕


vietnamese:
tân danh sắc diệt vi thượng thủ pháp <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Tân mạng Trụ trì, Tân mạng Hoà thượng, Tân Trụ trì. Là người mới nhậm chức Trụ trì một chùa. Điều Trụ trì tiến thoái, chương Trụ trì, trong Hoàng Bá Thanh Quy (Đại 82, 768 hạ) ghi: »凡 請 新 命、 必 前 任 住 持 預 先 告 眾、 次 白 公 府、 俟 公 命 下、 然 後 修 書 疏 珍 重 聘 請。 新 命 領 已、 前 住 者 當 於 方 丈 設 齋。 – Đại khái việc thỉnh Tân Trụ trì gồm: Đầu tiên vị Cựu Trụ trì phải báo trước cho đại chúng rõ. Kế đó là trình với Công phủ, chờ Công phủ đồng ý mới viết sớ trân trọng kính mời. Tân Trụ trì nhậm chức xong, vị Cựu Trụ trì phải thiết trai ở nơi phương trượng«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di


meanings:
5465請參閱 大品般若經 或 摩訶般若波羅蜜經 [1]請參閱 小品般若經 或 摩訶般若波羅蜜經 新日，梵名 Bālāditya，音譯婆羅袟底也、婆羅阿迭多，意譯幻日。爲世親時代統治印度阿踰闍國之王。依據婆藪槃豆法師傳所載，乃正勤日王（梵 Vikramāditya，又作超日王）之子。爲太子時，受戒於世親，其母亦出家爲世親弟子。後登王位，母子共請世親留住阿踰闍國，以事供養。其妹夫爲外道婆羅門，能解毘伽羅論，並依之爲文批駁世親之俱舍論。世親乃造毘伽羅三十二品破其謬說，新日王遂以一洛沙金賞賜世親，王母則以二洛沙金賞賜世親。世親以此金於丈夫國、罽賓國、阿踰闍國各起一寺。另據大唐西域記卷二、卷四、卷九所載，及英國學者史密斯（V.A. Smith）、史坦因（M.A. Stein）等人之說，則王之年代、事蹟等另有異說。〔釋迦方志卷下、枳橘易土集卷十九、M.A. Stein: Kalhaṇa's Chronicle of the kings of Kaśmīr；V.A. Smith: The Early History of India〕


meanings:
new perfumation of seeds in the store conscoiusness


meanings:
a Buddhist philosopher who advocates the theory of newly perfumated seeds


vietnamese:
tân biên cổ kim vãng sinh tịnh độ bảo châu tập <pqđtđ>


vietnamese:
tân biên chư tông giáo tạng tổng đăng <bktt>


vietnamese:
tân biên chư tông giáo tạng tổng lục <đpb>


vietnamese:
tân biên chư tông giáo tạng tổng lục <pqđtđ>


meanings:
5472請參閱 華嚴經七處九會頌釋章 請參閱 仁王謢國般若波羅蜜多經疏 請參閱 新譯大方廣華嚴經音義 凡六十五卷。民國喻謙等編。此係續贊寧等之宋高僧傳而作，集錄北宋至民國初年凡九百餘年間之高僧事蹟。全書計分十篇，依次爲譯經篇、義解篇、習禪篇、明律篇、護法篇、靈感篇、遺身篇、淨讀篇、福興篇、雜識篇等，總收七八八傳。本傳合附傳六二四師，計有一四一二師（總目有脫落誤謬，今依內文所載）。別有卷首一卷，載錄書目、職錄、序、述詞、啟、義例及總目。本書所舉高僧多有重複，其他收在附傳之傳者，而與別出於他處之本傳或附傳者約有十例。又有雖列於本傳卻不成紀傳體，或附傳反較本傳詳細者，亦有稱附傳而單出其名不見隻字者。此外，著名或重要人物缺錄者頗多。總之，本書之編纂不免蕪雜之嫌，然在類書匱乏之今日，本書仍具有相當之參考價值。〔佛學書目表〕


meanings:
Chữ Tân La tuy có nghĩa là tên nước Triều Tiên cũ và chữ Tây Thiên có nghĩa tên nước Ấn Độ thời xưa, nhưng trong trứ tác thiền lâm, hai chữ này hàm ý chỉ một nơi xa xôi mơ hồ, vì trong tư tưởng người Trung Hoa hay người Việt ta thuở xưa thì Tân La và Tây Thiên là hai nơi xa xôi diệu vợi – Tiết Trường Lô Ứng Phu Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »僧 問： 古 者 道、 如 來 禪 即 許 老 兄 會、 祖 師 禪 未 夢 見 在。 未 審 如 來 禪 與 祖 師 禪 是 同 是 別？ 師 曰： 一 箭 過 新 蘿。 – Tăng hỏi: Người xưa nói, chấp nhận cho lão huynh ngộ Như Lai thiền đi, nhưng Tổ sư thiền thì nằm mơ cũng chưa thấy. Chẳng hay Như Lai thiền và Tổ sư thiền là giống nhau hay khác nhau? Sư đáp: Một mũi tên bay qua Tân La«. Lâm Tế ngữ lục ghi: »到 翠 峰 峰 問。 甚 處 來。 師 云。 黃 蘗 來。 峰 云。 黃 蘗 有 何 言 句 指 示 於 人。 師 云。 黃 蘗 無 言 句。 峰 云。 爲 什 麼 無。 師 云。 設 有 亦 無 舉 處。 峰 云。 但 舉 看。 師 云。 一 箭 過 西 天。 – Sư đến Thuý Phong. Phong hỏi: Từ đâu đến? Sư đáp: Từ Hoàng Bá đến. Phong hỏi: Hoàng Bá có lời gì để dạy người? Sư đáp: Hoàng Bá không có dạy gì cả. Phong hỏi: Vì sao không dạy? Sư đáp: Giả sử có dạy cũng không có chỗ nêu lên công án. Phong nói: Hãy nêu lên công án xem. Sư nói: Một mũi tên bay qua Tây Thiên«.


vietnamese:
tân hưng phật giáo thanh niên vận động <bktt>


meanings:
(term) new 新譯 and old 舊譯 translations of the Buddhist canon into Chinese


meanings:
(title) Treatise on the New Translation of the Flower Ornament Scripture


meanings:
(term) "new standard" for the translation of Sanskrit terms into Chinese


meanings:
5471 請參閱 仁王謢國般若波羅蜜多經疏指唐朝以降所譯之經。玄奘大師嘗斥責鳩摩羅什等古代譯經家以「達意」爲原則而信筆直譯之譯法，遂提倡忠於原本、逐字翻譯之譯經新規則。例如梵語 sattva 一字，舊譯作「眾生」，玄奘則譯爲「有情」；梵語 vitarka-vicāra 一字，舊譯作「覺觀」，玄奘則譯作「尋伺」。至後代，譯經家每以玄奘所立之定則爲法式，且稱玄奘以前所譯之經爲舊譯，自玄奘以後所譯之經爲新譯。（參閱「舊譯」6595）


vietnamese:
tân dịch đại phương quảng phật hoa nghiêm kinh âm nghĩa <pqđtđ>


vietnamese:
tân tập tạng kinh âm nghĩa tuỳ hàm lục <pqđtđ>


meanings:
① Ðẽo, như trác mộc 斲木 đẽo gỗ. Người làm việc lâu có kinh nghiệm nhiều gọi là trác luân lão thủ 斲輪老手.


meanings:
Tên người (như Nhan Xúc, một xử sĩ nước Tề thời Chiến quốc).


meanings:
eliminate (permanently); to cut off, to sever, to destroy, to end


meanings:
① Chặt đứt, chặt đứt làm hai mảnh gọi là đoạn. Hai bên không ưa nhau nữa cũng gọi là đoạn, như ân đoạn nghĩa tuyệt 恩斷義絕 hết ơn dứt nghĩa. ||② Kiêng bỏ. ||③ Một âm là đoán. Quyết đoán, như đoán ngục 斷獄 xử đoán ngục tù, chẩn đoán 診斷 xem mạch đoán căn bệnh, v.v. ||④ Ðoán đoán 斷斷 thành thật, tả cái dáng chí thành chuyên nhất.


meanings:
① Đứt: 砍斷 Chặt đứt; 繩子斷了 Sợi dây đứt rồi; ② Cắt, cắt đứt, bỏ, không có: 斷電 Cắt điện; 斷奶 Bỏ bú, cai sữa; 斷了關系 Cắt đứt quan hệ; 音訊斷了 Không có tin tức gì nữa, bặt tin; ③ Cai, bỏ: 斷煙 Cai thuốc; ④ Phán đoán, xử đoán, nhận định: 斷語 Lời phán đoán, lời nhận định, lời quyết đoán; 診斷 Chẩn đoán; ⑤ (văn) Tuyệt đối, hoàn toàn: 斷無此理 Không thể như thế được. 【斷斷】đoán đoán [duànduàn] Tuyệt đối, bất luận thế nào: 變了質的食物斷斷吃不得 Thức ăn bị ôi thiu thì tuyệt đối không được ăn; 倉庫裡都是易燃物品，斷斷不能抽煙 Trong kho toàn là hàng dễ cháy, tuyệt đối không được hút thuốc; 【斷然】 đoán nhiên [duànrán] Tuyệt nhiên: 我們斷然不能承認 Chúng tôi tuyệt nhiên không thể thừa nhận.


meanings:
Thiền tăng Minh Phương đời cuối Minh đầu Thanh tham kiến Viên Trừng, lúc truyền pháp Viên Trừng giao cho sư một đoạn phất tử, cho nên có biệt hiệu »Đoạn Phất«. X. Minh Phương.


meanings:
get rid of, remove, do away with; be deprived of; lose


meanings:
6566請參閱 宛陵錄 [1]請參閱 黃檗斷際語錄 指斷除疑惑而信實相之妙理。天台宗謂如來以權實之二智為妙能，而以本門之法華經具有斷疑生信之勝用。法華玄義卷九下（大三三‧七九七中）：「今經用佛菩提二智，斷七種方便最大無明，同入圓因，破執近迹之情，生本地深信，乃至等覺亦令斷疑生信，如是勝用豈同眾經耶?」


vietnamese:
đoạn hiện sở nhiếp biên chấp hiện <pttđ>


meanings:
(term) mindfulness of the elimination of afflictions


meanings:
to eliminate [evil] and actualize [the truth]


vietnamese:
đoạn tuỳ phiền não hữu ngũ chủng đối trị <pttđ>


meanings:
Vì muốn tìm sự sống mà lại chặt cái đầu đi, ý nói làm việc si mê ngu xuẩn. Chương Long Cảnh Luân Thiền sư trong CĐTĐL q. 22 ghi: »初 開 堂、 提 起 拂 子 曰： 還 會 麼？ 若 會 即 頭 上 更 增 頭、 若 不 會 即 斷 頭 取 活。 – Mới khai đường, sư giơ phất tử lên, nói: Có hiểu không? Nếu hiểu thì giống như trên đầu chồng thêm đầu, nếu chẳng hiểu thì giống như chặt đầu mà tìm sự sống«.


meanings:
① Vuông, vật gì hình thể ngay thẳng đều gọi là phương, người nào tính hạnh ngay thẳng gọi là phương chánh 方正. ||② Phương hướng, như đông phương 東方 phương đông, hà phương 何方 phương nào? ||③ Ðạo đức, như hữu điếm quan phương 有玷官方 có vết nhục đến đạo đức làm quan, nghĩa phương hữu huấn 義方有訓 có dạy về đạo nghĩa, v.v. ||④ Nghề thuật, như phương sĩ 方士, phương kĩ 方技 kẻ chuyên về một nghệ thuật như bùa thuốc tướng số, v.v. ||⑤ Phương thuốc, như cấm phương 禁方 phương thuốc cấm truyền, bí phương 秘方 phương thuốc bí truyền, v.v. Cái đơn thuốc của thầy thuốc kê ra gọi là phương tử 方子. ||⑥ Trái, như phương mệnh 方命 trái mệnh lệnh. ||⑦ Ðương, tiếng dùng để giúp lời, như phương kim 方今 đương bây giờ, phương khả 方可 mới khá, v.v. ||⑧ Nơi, chốn, như viễn phương 遠方 nơi xa. ||⑨ Thuật, phép. ||⑩ So sánh, ||⑪ Vân gỗ. ||⑫ Loài, giống. ||⑬ Có. ||⑭ Chói. ||⑮ Hai vật cùng đi đều, như phương chu 方舟 hai chiếc thuyền cùng đi đều. ||⑯ Lúa mới đâm bông chưa chắc.


meanings:
① Vuông, hình vuông: 方桌 Bàn vuông; 這塊木頭是方的 Miếng gỗ này hình vuông; 平方米 Mét vuông; 不能成方圓 Không thể chế ra những vật vuông, tròn (Mạnh tử); ② (toán) Phương: 平方 Bình phương; 立方 Lập phương; ③ Xem 平方米, 立方米; ④ Đoan chính, ngay thẳng: 品行方正 Phẩm hạnh đoan chính; ⑤ Phương, hướng: 東方 Phương đông; 何方 Hướng nào; ⑥ Phương, bên: 我方 Bên ta; 甲方 Bên A; 對方 Đối phương; 雙方 Đôi bên; ⑦ Địa phương, nơi chốn: 遠方 Phương xa; 方言 Phương ngôn, tiếng địa phương; ⑧ Phương pháp, cách thức: 千方百計 Trăm phương nghìn kế; 教導有方 Dạy dỗ đúng cách; ⑨ Toa, đơn, phương thuốc: 驗方 Bài thuốc công hiệu; 偏方兒 Bài thuốc truyền trong dân gian; 禁方 Phương thuốc cấm truyền; 祕方 Phương thuốc bí truyền; ⑩ (văn) (Dùng thay cho chữ 地 để chỉ) đất: 戴圓履方 Đội trời đạp đất (Hoài Nam tử); ⑪ (văn) (Hai thuyền hoặc xe) đi song song: 車騎不得方駕 Ngựa kéo xe không thể đi song song qua được (Hậu Hán thư); ⑫ (văn) So sánh: 論功則湯武不足方 Nói về công nghiệp thì vua Thang vua Võ cũng không thể so được với ngài (Nguỵ Trưng: Thập tiệm bất khắc chung sớ); ⑬ (văn) Chiếm hữu: 維鵲有巢，維鳩方之 Chim khách làm tổ, chim tu hú vào chiếm ở (Thi Kinh); ⑭ (văn) Phỉ báng: 子貢方人 Tử Cống phỉ báng người (Luận ngữ); ⑮ (văn) Làm trái: 方命虐民 Làm trái ý trời và ngược đãi nhân dân (Mạnh tử); ⑯ (văn) Đang, còn: 方興未艾 Đang lên, đà đang lên; 來日方長 Ngày tháng còn dài; 方今 Đang bây giờ; ⑰ Mới, chợt: 如夢方醒 Như mơ mới (chợt) tỉnh; 年方二十 Tuổi mới hai mươi; ⑱ (văn) Thì mới: 養子方知父母恩 Có nuôi con mới biết công ơn cha mẹ. 【方才】 phương tài [fangcái] a. Vừa mới: 我方才在電車裡碰到一位多年不見的老同學 Tôi vừa mới gặp trên xe điện một người bạn học cũ đã lâu năm không gặp; b. Thì mới: 球賽直到下午六點鐘方才結束 Trận bóng mãi đến sáu giờ chiều mới kết thúc; 我昨天晚上看完電影方才回家 Chiều hôm qua tôi xem phim xong mới về nhà; ⑲ (văn) Cùng: 文武方作 Văn thần và võ tướng cùng được bổ nhiệm (Hán thư); ⑳ (văn) Sắp, sắp sửa: 今治水軍八十萬衆方與將軍會獵于吳 (Ta) nay chỉ huy tám chục vạn lính thuỷ, sẽ cùng tướng quân quyết chiến ở đất Ngô (Tư trị thông giám); ㉑ (văn) Đang lúc: 方其夢也，不知其夢也 Đang lúc ông ta nằm mộng thì không biết mình nằm mộng (Trang tử); ㉒ [Fang] Đất Phương (một địa danh thời cổ); ㉓ [Fang] (Họ) Phương.


meanings:
(văn) Khắp cả: 方行天下 Đi khắp thiên hạ (Thượng thư). Xem 方 [fang].


meanings:
front room, or parlor room of a monastery


meanings:
① Còn gọi: Phương trượng thất, Trượng thất, Hàm trượng, Chính đường. Căn phòng của vị Trụ trì tự viện. Như Tịnh ngữ lục, q. hạ ghi: »方 丈、 橫 一 丈、 縱 一 丈。 文 殊、 維 摩、 隔 壁 抓 痒。 – Phương trượng, chiều dài một trượng chiều ngang một trượng. Văn-thù, Duy-ma cách vách gãi ngứa«. ② Lời chư tăng gọi vị Trụ trì. Tông Môn Võ Khố ghi: »撫 州 明 水 遜 禪 師、 在 法 雲 侍 者 寮 時、 道 林 琳 禪 師 掛 搭。 方 丈 特 爲 新 到 茶、 遜 躬 至 寮 請 之。 – Thiền sư Minh Thuỷ Tốn tại Phủ Châu, lúc còn ở liêu thị giả của chùa Pháp Vân, có thiền sư Đạo Lâm Lâm đến chùa xin tạm trú. Vị Trụ trì muốn Đạo Lâm Lâm đến uống trà nên sai Tốn đến liêu của khách để mời«.


meanings:
（梵 upāya，巴 upāya，藏 thabs）舊譯善權，又譯權巧施設。音譯有‘漚波耶’等語。爲佛教思想體系或實踐上之重要術語。有多種意義，分釋如次︰<#>(一)相對于‘真實法’的方便︰系指爲誘引衆生入真實法而權設的法門。稱權假方便、善巧方便。佛菩薩應衆生之根機而施與化益者即是。如吉藏《法華經義疏》卷三雲（大正34·482c）︰‘方便是善巧之名，善巧者智用也。理實無三，以方便力是故說三，故名善巧。’窺基《法華經玄贊》卷三亦雲（大正34·695b）︰‘權巧方便，實無此事，應物權現，故言方便。’<#>(二)相對于‘般若實智’的方便︰乃照現于平等實智之上的差別權智。如曇鸞《往生論注》卷下雲（大正40·842c）︰‘般若者，達如之慧名；方便者，通權之智稱。達如則心行寂滅，通權則備省衆機。’<#>(三)指爲證見真理而修的加行。<#>‘方便’因有上述多種意義，故其類別有許多種。<#>(1)慧遠《大乘義章》卷十五及《無量壽經義疏》所列的四種方便，即進趣方便、權巧方便、施造方便、集成方便。<#>(2)吉藏《勝鬘寶窟》卷上所列的五種方便，即進趣方便、善巧方便、善權方便、施造方便、集成方便。<#>(3)窺基《法華玄贊》卷三所列的三種方便，即進趣方便、施爲方便、集成方便。後又從施爲方便中開出權巧方便，而成爲四種方便。<#>其中‘進趣方便’指見道前七方便；‘權巧方便’、‘善權方便’指實無其事，應物權現；如實無三乘，權巧而說三；‘善巧方便’、‘施爲方便’及慧遠的‘施造方便’同指十波羅蜜中的方便波羅蜜。而吉藏的‘施造方便’則指《地持經》所說的十二巧方便；‘集成方便’指諸法同體，巧相集成。如真如中具恒沙佛法，又如諸法有六相等。<#>此外，《淨名經疏》卷三說有自行、化他、自他三方便。‘自行方便’指佛及四十一位所證的不思議二諦之理。‘化他方便’指藏、通、別三教及圓教有門所明的諸菩薩不斷煩惱，平等照了界內、界外的種種法門。‘自他方便’指前二種方便之相對合論。又，《地持經》說有十二巧方便，《摩呵止觀》說有二十五方便。<#>◎附一︰〈二方便〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>‘二方便’一詞，含有二義。玆分釋如次︰<#>(一)指世間善巧方便與出世間善巧方便︰語出《大乘大集地藏十輪經》卷十。<#>(1)世間善巧方便︰略稱世間方便，即菩薩爲自利、利他，或爲二利而示現的種種善巧施爲，以此方便尚有所得、有執著，故名爲世間善巧方便。<#>(2)出世間善巧方便︰略稱出世間方便，即菩薩但爲利他，不爲自利所示現的種種善巧施爲，以此方便無所得且無執著，故名出世間善巧方便。<#>(二)指細作方便與不念方便︰即無著的《金剛般若波羅蜜經論》卷中所說（大正25·772c）︰‘爲破色身影像相故，顯示二種方便，(一)細作方便，如三千大千世界所有微塵寧爲多不等；(二)不念方便，如經︰是諸微塵如來說非微塵，是名微塵。’其中，細作方便是爲破除衆生對色身之相的執著而設譬喻。即仔細分析，善巧述說，以顯示色身本來是假。而不念方便是令衆生通達諸微塵非諸微塵，不生念想，而舍離對色身諸相的執著。<#>(三)指體外方便與同體方便︰乃天臺宗所說。<#>(1)體外方便︰指爾前諸經所說，乃對望真實而立的方便。<#>(2)同體方便︰又作體內方便，指《法華經》所開顯的真實法，即真實的上方便。<#>智顗《法華文句》卷三（上）（大正34·36b）︰‘體外方便，化物之權隨他意語。（中略）同體方便，即是自行權隨自意語。’<#>◎附二︰〈六種巧方便〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>六種巧方便，乃《菩薩地持經》中所說的菩薩爲度化壞佛法者、處中者、已入者、已熟者等四種衆生，當行的六種巧方便。即隨順、立要、異相、逼迫、報恩、清淨等六種巧方便。<#>(1)隨順巧方便︰謂菩薩欲爲衆生說法，先以善巧方便，隨順教誡，令生信樂之心，然後以如來甚深法義，令其易解易入，獲大利益。<#>(2)立要巧方便︰要即誓約，謂若有衆生從菩薩要索田宅、飲食、錢財等種種資生之具時，菩薩即與之立誓約，言︰汝能供養父母、沙門、婆羅門及受持禁戒者，我當施汝，若不能，則不施與。彼衆生既聞此誓約，即能如說修行，滿所願欲。<#>(3)異相巧方便︰謂菩薩既教衆生供養父母、沙門、婆羅門及受持禁戒者，或有不順其教者，菩薩則現乖異嗔責之相，令彼有所畏懼，舍惡從善。<#>(4)逼迫巧方便︰謂菩薩于自眷屬作是言教，若我眷屬有不供養父母，乃至犯諸禁戒者，我當斷其供給，或加調罰，或至擯斥。彼諸眷屬畏其謫罰，即修衆善，斷諸惡法。<#>(5)報恩巧方便︰謂菩薩先有恩德及于衆生，或施以財物，或脫諸苦難，及免諸恐怖，救療衆病，令得安樂。而衆生知恩欲酬報者，菩薩則不欲其世間財利，但望其供養父母，乃至受持禁戒。<#>(6)清淨巧方便︰謂菩薩住究竟地，生兜率天，從兜率天來生世間或生王宮，舍上妙樂，出家學道，令諸衆生舍離高慢，及成無上菩薩，又令衆生堅固信樂，同求佛道，所有惑染，悉皆清淨。<#>此外，同經又說菩薩巧方便略有十二種，爲起內佛法者有六種，即(1)菩薩悲心，顧念一切衆生；(2)一切諸行，如實了知；(3)求無上菩提智；(4)依顧念衆生舍離生死；(5)依諸行如實知，以無染心輪轉生死；(6)依求佛智慧熾然精進。爲外成熟衆生有六種，即(1)菩薩巧方便，以少善根起無量果；(2)以少方便，起無量善根；(3)令毀壞佛法者除其暴害；(4)處中者令入佛中；(5)已入衆生令其成熟；(6)已成熟者令得解脫。<#>◎附三︰〈十種方便〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>十種方便，指菩薩行者的十種善巧方便。出自舊譯《華嚴經》卷四十〈離世間品〉，新譯《華嚴經》卷五十六則稱此爲十種勤修。即︰<#>(1)布施方便︰謂悉舍一切，不求回報。<#>(2)持戒方便︰謂持一切戒，具行頭陀行，少欲知足，威儀清淨。<#>(3)忍辱方便︰謂忍一切惡，離一切顛倒、嗔恚、我慢及自他之想。<#>(4)精進方便︰謂究竟身口意三業，一切所作皆不退轉。<#>(5)禪定方便︰謂遠離一切五欲諸煩惱，勤修禪定，解脫三昧，出現神通。<#>(6)智慧方便︰謂離愚痴煩惱，長養一切功德，心無厭足幷能開發慧解。<#>(7)大慈方便︰謂運平等大慈之心，利樂一切衆生。<#>(8)大悲方便︰謂知一切諸法無自性，起平等大悲之心，代衆生受諸煩惱。<#>(9)覺悟方便︰謂以决定無礙智示現一切衆生，令了悟十性。<#>(10)轉不退法輪方便︰謂轉無上法輪，化導衆生，使如教修學，不退行位。<#>◎附四︰印順《印度佛教思想史》第三章（摘錄）<#>‘方便’在大乘佛法中的重要性（更影響到秘密大乘佛法），是應該特別重視的。羅什所譯《維摩詰所說經》，經題下注‘一名不思議解脫’。《華嚴經》的〈入法界品〉，《智度論》稱爲《不可思議解脫經》；《四十華嚴經》題，也作‘入不可思議解脫境界’。解脫（vimukti）是佛法的修行目標，大乘佛法稱爲‘不思議解脫’，形式與方法上，應有某種程度的差異；差別的重點，就是方便。<#>(一)菩薩道是依釋尊過去的本生（jātaka）而形成的。在本生中，修菩薩行的，不一定是出家的。如善財（Sudhana）所參訪的善知識（菩薩），多數是人。出家的，有比丘，比丘尼。在家的，有仁慈的國王，法官，航海者，醫師，制香師，語言學者，數學家，長者，優婆夷，童女等；也有方便示現殘酷嚴刑的國王，愛欲的淫女，愚痴的‘服樹皮衣’的外道仙人，‘五熱炙身’的苦行婆羅門。也有不是人的，如一頭四手的大夫（神）；衆多的夜天，是女性的夜叉（yakṣa）。有的是出家，有的是在家；有的是人，有的是鬼神︰這樣的菩薩而修菩薩行，當然與‘佛法’不同了。<#>(二)‘佛法’中，在家是可以證果的，但住持佛法，屬于出家僧。不涉政治，不事生産，表現謹嚴拔俗的清淨形象。爲了維護僧伽的清淨，有些地方是不能去的，有些人是不能隨便接觸的，有些事是不可以做的。遵守傳統制度，與社會保持適當距離，對佛法的普化人間，似乎有所不足。‘大乘佛法’的菩薩，以不同身分，普入各階層，從事不同事業，以不同方便，普化人間。理想的‘大乘佛法’，與謹嚴拔俗的比丘生活，說法利生，作風上顯然不同。就是現出家相的文殊菩薩，不在僧中雨安居（varṣika），而在‘王宮采女中，及諸淫女、小兒之中三月’，也與傳統的出家生活不同。 □這一大乘的方便風格，正是受了流行這一地區，重‘法’而不重‘律’的大衆部（Mahā-saṃghika）系的影響。鶏胤部（Kaukkuṭika）主張，衣、食、住一切隨宜；北道部（Uttarapathaka）說有在家阿羅漢。南方大乘──‘文殊法門’、‘入法界品’所表現的解行，就是在這種部派思想上，適應地域文明而發展起來的。<#>［參考資料］　《成唯識論述記》卷九（末）；《長阿含》卷一〈大本經〉；《大般若經》卷三二八；舊譯《華嚴經》卷三十七；《瑜伽師地論》卷四十五；《十地經論》卷一；平川彰《法華思想》；橫超慧日編著《法華思想》。<#>


meanings:
1435梵語 upāya，巴利語同。音譯作漚波耶。十波羅蜜之一。又作善權、變謀。指巧妙地接近、施設、安排等。乃一種向上進展之方法。諸經論中常用此一名詞，歸納之，其意義可分為下列四種，即：(一)對真實法而言，為誘引眾生入於真實法而權設之法門。故稱為權假方便、善巧方便。即佛菩薩應眾生之根機，而用種種方法施予化益。(二)對般若之實智而言，據曇鸞之往生論註卷下舉出，般若者，達如之慧；方便者，通權之智。以權智觀照於平等實智所現之差別。(三)權實二智皆係佛菩薩為一切眾生，而盡己身心所示化之法門。(四)為證悟真理而修之加行。　慧遠之大乘義章卷十五之十二巧方便義、窺基之法華玄贊卷三等，舉出四種方便，即：(一)進趣方便，如見道前之七方便等，即趣向菩提之準備（加行），亦即加行道。(二)權巧方便，如二智中之方便智等，以實無三乘之法門，而為應物權現之。(三)施造方便（即施為方便），如十波羅蜜中之方便波羅蜜等，即為達成理想目的所作的善巧之事。(四)集成方便，如十地經論之六相說，諸法同體巧相集成，即諸法之本質均同，一中即具一切，一切之中亦成於一，彼此巧妙地相集互立。上述之加行道，舊譯方便道，即見道位之加功用行；據成唯識論述記卷九末載，所謂加行，乃為別於佛之善巧方便，而顯二者之差異。此外，加行道單配於四善根。　權巧方便，指佛以方便智施設三乘法門等；此方便智又稱權智，即佛為引導眾生，而施以籌謀假設之智。權巧方便與施造方便二者，皆屬佛之善巧方便。善巧方便以四智中之「成所作智」為體，又稱方便善巧、善權方便、善方便、巧方便、權方便、勝方便、善巧、善權、巧便等。所有教說，自其宣講之觀點而言，一切無非是方便施設，然其中有直接闡釋菩提本身，表其真實之意圖者，稱為真實教；基於此，為使導入真實，而因應眾生顯示種種方法者，稱為方便教（方便假門、權門），其方便稱為化前方便、權假方便等；對此，他種方便則稱為異方便；覺佛果後之方便，稱為果後方便。此外，相對於法報稱為「果極法身」者，有應化稱為「方便法身」之用語；相對於真實之因行所酬之土稱為「實報土」者，有修方便道所感之土稱為「方便有餘土」之用語；相對於般若稱為「實智」者，有利他之化用稱為「方便智」之用語；相對於一乘稱為「正乘」者，有三乘稱為「方便乘」之用語。　施造方便，指十波羅蜜中之方便波羅蜜（梵 upāya-kauśalya，音譯漚和拘舍羅）。即菩薩於一切所為作善巧修習。據大乘義章卷十五，將施造方便分為三種，即：(一)教道方便，謂於世之所行巧能修習。(二)證道方便，謂能捨情相而證入實際。(三)不住方便，謂不執著於空有、染淨、自他等相對差別之見解。同書又舉出，菩薩地持經之十二巧方便，即屬上述教道方便之說。　據菩薩地持經卷七載，菩薩之十二巧方便，分為起內佛法（即向內修證佛法）之六方便，及外成眾生（即向外教導眾生）之六方便。起內佛法之六方便，即：(一)悲心顧念一切眾生。(二)於生死、有為法等諸行，如實了知而生厭離之心。(三)求無上菩提之智。(四)依念眾生，捨離生死。據大乘義章卷十五所釋，菩薩依念眾生欲濟拔之，若自我不出生死之苦，則無以能度，故依念眾生而捨生死。然據瑜伽師地論卷四十五載，菩薩以顧戀眾生之故，而不捨生死。(五)以無染心安住於生死之輪轉，了知生死虛妄無實，故能無染而常處其中。(六)依求佛智之心而熾然精進。菩薩以上述之前三行為本，後三行則為菩薩依前三行而顯示之方便。外成眾生之六方便，即：(一)教眾生以少善迴求菩提一切種德，以迴向故，令眾生以微少善根而得無量果。(二)教眾生捨邪歸正、捨小歸大，而以如此之微少方便，令眾生起無量善。(三)令壞法之眾生除其暴虐，度化之，令生信心。(四)令處中眾生（無信者）生解，而導入佛教正信。(五)令已入眾生（已信者）起行，而使其成就。(六)令已熟眾生（已發菩提心者）得解脫而證果。　上述之前二種化他之行為「起行善巧」，後四種化他之行為「攝人善巧」。就後四種中另有六種巧方便行，能令眾生懷持佛法破除敝害而得解脫，即：(一)隨順方便，因應眾生之性質根機，次第教導，令其悟入。(二)立要方便，眾生有求時，即以利益為誓約而令其修善。(三)報恩方便，菩薩先施恩於眾生，若眾生欲報恩時，菩薩不受而勸令修善。(四)異相方便，對不受教者示現瞋責、恐怖等相，以令其止惡修善。(五)逼迫方便，菩薩化現為王或為尊主，於已所攝之人民眷屬逼令其修善。(六)清淨方便，菩薩八相成道，以身作則，引導眾生入於清淨之行。　據地藏十輪經卷十之說，方便又分為執著善巧方便之有所得者與遠離執著之無所得者；或世間善巧方便與出世間善巧方便等二種方便。舊譯華嚴經卷四十在二千普賢行法中，謂地上之菩薩行有布施、持戒、忍辱、精進、禪定、智慧、大慈、大悲、覺悟、轉不退法輪等十種方便。大乘起信論於信成就發心舉出行根本方便、能止方便、發起善根（增長）方便與大願平等方便等四種方便。其他諸經論亦可見種種的方便之稱。　天台宗智顗之法華文句卷七舉出法用、能通、祕妙等三種方便，其中，應藏、通、別三教之對象所施與者，為法用方便；方便能通真實之門者，為能通方便；法華以前權教之祕因法華圓教而開顯，此祕即妙，為祕妙方便。同書復舉出體外、同體二方便，真實體外之方便，稱為體外方便；方便即真實，稱為同體方便，又稱體內方便。諸佛之隨他意語、隨自意語即屬於後者。此外，摩訶止觀卷四上，就藏、通、別、圓四教而別方便之遠近。即：藏教以三賢為遠方便，以四善根為近方便；通教以十信為遠方便，以三賢為近方便；圓教以名字之二十五方便及觀行五品為遠方便，以相似之六根清淨為近方便。　淨名經疏卷三舉出自行、化他、自他等三種方便。其中，諸佛及四十一位菩薩能悟知不可思議的二諦之理，即為自行方便；於藏通別三教及圓教有門已了然之諸菩薩，不斷除煩惱，而平等地在界內、界外宣揚種種教法，即為化他方便；合以上二者，即所謂自他方便。　此外，據摩訶止觀卷四上、卷四下載，為修圓頓止觀之準備，須先具備具五緣、呵五欲、棄五蓋、調五事、行五法等二十五種方便（二十五方便）。所謂具五緣即：持戒清淨、衣食具足、閑居靜處、息諸緣務、得善知識。呵五欲即勸修行者必須訶責色、聲、香、味、觸等五欲。棄五蓋即指棄貪欲、瞋恚、睡眠、掉悔、疑等五種煩惱心。調五事即調和食、眠、身、息、心五者。行五法即行能生善法之欲、精進、念、巧慧、一心等五法。〔長阿含卷一大本經、大般若經卷三二八、舊華嚴經卷三十七、瑜伽師地論卷四十五、十地經論卷一、法華經義疏卷四、法華文句（會本）卷七、法華經文句卷三上、大乘義章卷十九〕


meanings:
expedient land of the transformation body


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Vân Tụ, đời Nguyên. X. Vân Tụ.


meanings:
partial, or limited, and perfect teachings


meanings:
① Chỉ nơi ngoài cõi thế tục, tức nơi non cao rừng thẳm xa hẳn chốn thị tứ phồn hoa. Tiết Phổ An Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »於 百 丈 門 下 得 旨。 後 聞 天 台 勝 概、 聖 賢 間 出、 思 欲 高 蹈 方 外、 遠 追 遐 躅、 – Sư đắc pháp tại đạo tràng của Bách Trượng Hoài Hải. Về sau nghe cảnh tượng núi Thiên Thai đẹp đẽ, thánh hiền thường hiện ra nơi đó bèn có ý muốn dẫm chân cõi xa ngoài thế tục, để tìm dấu vết thánh hiền thuở trước«. Bài Phóng Cuồng Ngâm trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »天 地 渺 望 兮 何 茫 茫、 杖 策 優 游 兮 方 外 方。 – Trời đất thoáng trông chừ sao mênh mang, chống gậy rong chơi chừ ngoài cõi thế«. ② Ngoài thế giới. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »納 須 彌 於 芥 中、 擲 大 千 於 方 外。 – Nhét núi Tu-di vào trong hạt cải, ném cõi đại thiên ra ngoài thế giới«.


meanings:
Người bạn đạo đã thoát vòng trần lao, không phân biệt tại gia hay xuất gia. Tiết Sở Thạch Hoà thượng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 20 ghi: »翰 林 學 士 宋 公 景 濂、 危 公 大 朴、 與 師 （指 梵 琦 禪 師） 爲 方 外 友。 – Hàn lâm học sĩ Tống công Cảnh Liêm, Nguy công Đại Phác cùng sư (chỉ Thiền sư Phạm Kỳ) làm Phương ngoại hữu«.


meanings:
Tâm tính. Lạc Đạo Ca của Hoà thượng Đằng Đằng trong TĐT q. 3 ghi: »八 萬 四 千 法 門、 至 理 不 離 方 寸。 不 要 廣 學 多 聞、 不 在 辯 才 聰 隽。 識 取 自 家 城 廓、 莫 謾 游 他 州 郡。 – Chí lí của 84.000 pháp môn không rời tâm tính. Chẳng cần học rộng nghe nhiều, chẳng chuộng biện tài sâu sắc. Chỉ cần biết dùng kho báu nhà mình, chớ dối rong chơi khắp chốn«.


meanings:
Thiền pháp chỉ thẳng tâm người. Tông Môn Võ Khố ghi: »法 會 杲 和 尚 後 出 世 時、 上 堂、 小 參、 常 謂 人 曰： 和 尚 紹 聖 三 年 十 一 月 二 十 一 日 悟 得 方 寸 禪。 – Hoà thượng Pháp Hội Cảo sau khi trụ tùng lâm giáo hoá, lúc thượng đường, tiểu tham, thường bảo mọi người rằng: Vào ngày 21 tháng 11 niên hiệu Thiệu Thánh thứ 3 (1096) Hoà thượng ngộ được Phương thốn thiền«.


vietnamese:
phương quảng đại trang nghiêm kinh <bktt>


vietnamese:
phương quảng đại trang nghiêm kinh <đpb>


meanings:
1442請參閱 大方廣十輪經 <一>位於南嶽衡山（湖南）蓮花峰之中。四面峰巒擁抱，環繞如城，形似千瓣蓮花，寺基則在蓮房上。為唐代古剎，唐宋時香火甚盛，遊人不絕。今已頹廢，然規模猶依稀可觀，殿上佛像修偉，可見舊時盛況。寺周森林蓊翳，蔭蔽天日，泉流竹樹間，冷然清澈。寺之西面，林泉夾道，有洗衲石、補衲石，為梁代惠海尊者洗補衲處衣之遺跡。　<二>位於福建永泰方廣岩。創建於宋代，係利用三二○○公尺之石岩所造成，全寺不用一瓦一木。石室可容千人，有勝蹟一○八處。寺前巨石橫刻「方廣禪寺」四大字。進第二門，有韋馱尊者像，內祀伽藍祖師等。寺內詩文楹聯甚多。　<三>位於浙江天台山。原屬石橋寺之一院。石橋寺創建於宋建中靖國元年（1101）。明萬曆三十二年（1604），居士葛一鵬重興之，後分為上、中、下方廣寺。上方廣寺今存山門、大雄殿、左右廊廡、方丈、羅漢堂、藏經閣、七石塔等。中方廣寺僅存客殿。下方廣寺為小伽藍，有大雄殿、左右僧房，及前門等。


meanings:
Chùa nằm dưới ngọn Liên Hoa, Hành Sơn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Xây dựng vào niên hiệu Thiên Giám thứ 2 (503) đời Lương Nam Triều, đời Đường gọi là »Phương Quảng Thánh Thọ Tự«, đầu đời Tống gọi là »Phương Quảng Sùng Thiền Tự«. Huệ Hải là một trong 18 cao tăng Nam Nhạc từng lấy nơi đây làm đạo tràng. Từ đây về sau nhiều lần hư phế nhiều lần tu sửa. Vào đời Minh, Hoà thượng Khiết Không trùng tu, cất nhà ván lợp ngói sắt. Hơn 100 năm sau đến niên hiệu Sùng Trinh thứ 1 (1628) đời Minh, Vương Phu Chi lại bỏ tiền ra tu sửa. Kiến trúc chủ yếu hiện còn trong chùa là Chính điện, Tổ sư đường. Sự thâm u của Phương Quảng Tự là một trong »Nam Nhạc tứ tuyệt«.


meanings:
1442請參閱 大方等無想經 請參閱 大方等陀羅尼經 指方等三昧之懺法。又作方等懺。即行方等三昧時，誠心懺悔六根之罪障。（參閱「方等三昧」1441）


meanings:
1441請參閱 方等三昧行法 請參閱 大方等無想經 請參閱 普曜經 請參閱 方等三昧行法 依大乘方等之文所設立之戒壇。即不拘根缺緣差，亦不細拘禁忌，凡發大心之人皆能得戒，攝人最為周遍廣大，故稱方等戒壇，與南山所制之小乘戒壇相對。蓋小乘教中，須一一如法，稍有乖違者，則不得臨壇受戒。唐代宗永泰元年（765）始於京城建方等戒壇，後歷武宗破佛，宣宗朝，建方等戒壇盛度僧尼，使昔時遭令會昌沙汰返俗者得以先行懺罪，後得戒品，重入佛門。〔大宋僧史略卷下〕


meanings:
sutras taught during the expedient period


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Như Tỉ, đời Thanh. X. Như Tỉ.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, họ Phương tên Biện, pháp hiệu Thất Tra, người Tây Thục (Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư là đệ tử của Lục Tổ Huệ Năng khi Tổ về già, thuộc Thiền tông Nam tông đời thứ 2. Sau khi Lục Tổ thị tịch, sư trở về Tứ Xuyên hoằng pháp.


meanings:
① Chưng. Tiếng dùng để giúp lời, như sinh ư bắc phương 生於北方 sinh chưng phương bắc. ||② Ở, như tương ư 相於 cùng nương ở với nhau. ||③ Một âm là ô. Ôi, lời than thở, cùng nghĩa với chữ ô 嗚.


meanings:
① Ở, vào lúc (chỉ nơi chốn, thời gian): 褒於道病死 Bao bệnh chết ở dọc đường (Hán thư); 有美玉於斯 Có viên ngọc đẹp ở nơi này (Luận ngữ); 進士之科創於隋而盛於唐宋 Khoa thi tiến sĩ bắt đầu có vào đời Tùy và thịnh hành vào các đời Đường, Tống (Lê triều lịch khoa tiến sĩ đề danh bi kí); ② Hơn (dùng trong một kết cấu so sánh): 冰，水爲之，而寒於水 Băng do nước tạo thành nhưng lại lạnh hơn nước (Tuân tử); ③ Cho: 我贈一枝筆於張兄 Tôi tặng một cây viết cho anh Trương; ④ Với: 於我無關 Không liên quan gì đến (với) tôi; ⑤ Bị: 甲敗於乙 Giáp bị Ất đánh bại; 兵破於陳涉，地奪於劉氏 Binh bị Trần Thiệp phá, đất bị họ Lưu chiếm (Hán thư). Xem 爲…於; ⑥ Đối với, đến: 於此事很關心 Rất quan tâm đối với (đến) việc đó; ⑦ Do: 於是 Do đó; ⑧ 【於邑】 ư ấp [yuyì] (văn) Nghẹn hơi; ⑨ [Yu] (Họ) Ư. Xem 於 [wu], 于 [yú].


meanings:
(thán) Ô, ôi (biểu thị tiếng kêu hoặc than thở, dùng như 鳴 bộ 口): 於，帝念哉！Ôi, nhà vua hãy thường suy nghĩ (Thượng thư: Đại Vũ mô).【於戲】ô hô [wuhu] Than ôi. Cv. 於乎，於呼，於虖. Như 鳴呼 [wuhu]. Xem 於 [yu].


vietnamese:
ư nhất thiết nhân duyên bất tác ác <pttđ>


vietnamese:
ư nhất thiết pháp đắc tự tại chuyển <pttđ>


vietnamese:
ư nhất thiết pháp trí vô nghi trệ <pttđ>


vietnamese:
ư nhất thiết pháp li ngôn tự tính nhi khởi ngôn thuyết <pttđ>


vietnamese:
ư nhất thiết hành thành tựu đại giác <pttđ>


vietnamese:
ư thượng giải thoát hi cầu ưu thích <pttđ>


vietnamese:
ư nhị sinh xứ kết sinh tương tục tăng quảng <pttđ>


vietnamese:
ư tha hữu tình bất tuỳ tâm chuyển giới <pttđ>


vietnamese:
ư nội thụ tâm pháp tu tuần thụ tâm pháp quán <pttđ>


vietnamese:
ư nội ngoại thụ tâm pháp tu tuần thụ tâm pháp quán <pttđ>


vietnamese:
ư nội ngoại thân tu tuần thân quán <pttđ>


vietnamese:
ư nội ngoại thân đẳng trụ tuần thân đẳng quán <pttđ>


vietnamese:
ư nội thân trung tu tuần thân quán <pttđ>


vietnamese:
ư nội thân đẳng trụ tuần thân đẳng quán <pttđ>


vietnamese:
ư lục xúc xứ như thật thông đạt vô trí <pttđ>


vietnamese:
ư lục xúc xứ như thật thông đạt vô tri <pttđ>


vietnamese:
ư gia hạnh cập bỉ quả thành biện vô kham nhậm tính <pttđ>


vietnamese:
ư cần tinh tiến thiện tri kì lượng <pttđ>


vietnamese:
ư thụ thủ trung thiện tri kì lượng <pttđ>


vietnamese:
ư thụ dụng trung thiện tri kì lượng <pttđ>


vietnamese:
ư cảnh tối cực ái vị tâm chu phú sự <pttđ>


vietnamese:
ư ngoại thụ tâm pháp tu tuần thụ tâm pháp quán <pttđ>


vietnamese:
ư ngoại thân trung tu tuần thân quán <pttđ>


vietnamese:
ư ngoại thân đẳng trụ tuần thân đẳng quán <pttđ>


vietnamese:
ư dĩ thanh tịnh hiện nan thành biện hữu ngũ chủng <pttđ>


vietnamese:
ư bỉ quả thành biện vô kham nhậm tính <pttđ>


vietnamese:
ư hậu pháp lợi khuyến đạo lợi hạnh <pttđ>


vietnamese:
ư tòng nhân sở sinh chư hành vô tri <pttđ>


vietnamese:
ư tâm ý thức nhất thiết bí mật thiện xảo bồ tát <pttđ>


vietnamese:
ư oán hại hữu tình sở tu nhiếp thụ tưởng <pttđ>


vietnamese:
ư oán hại hữu tình sở tu vô thường tưởng <pttđ>


vietnamese:
ư oán hại hữu tình sở tu tập khổ tưởng <pttđ>


vietnamese:
ư huệ thí trung bất tự tại chuyển <pttđ>


vietnamese:
ư ác thanh đẳng bất hộ tuyết giới <pttđ>


vietnamese:
ư ưng cung kính nhi bất cung kính quá thất <pttđ>


vietnamese:
ư ưng phú tạng nhi bất phú tạng bất ưng phú tạng nhi phản phú tạng quá thất <pttđ>


vietnamese:
ư ưng tị hộ bất chính tị hộ quá thất <pttđ>


vietnamese:
ư sở thực đẳng thiện tri kì lượng <pttđ>


vietnamese:
ư nhiếp thụ nhiêu ích vô kham nhậm tính <pttđ>


vietnamese:
ư lạc ư khổ ư vô nhị trung bình đẳng nghiệp <pttđ>


vietnamese:
ư pháp tam ma địa thiện xảo bồ tát tướng <pttđ>


vietnamese:
ư hiện pháp lợi khuyến đạo lợi hạnh <pttđ>


vietnamese:
ư hiện pháp hậu pháp lợi khuyến đạo lợi hạnh <pttđ>


vietnamese:
ư bệnh hữu tình bất vãng cung sự giới <pttđ>


vietnamese:
ư tướng thiện xảo tứ chủng công đức <pttđ>


vietnamese:
ư thánh giáo trung vô hữu quai tránh <pttđ>


vietnamese:
ư thuyết pháp sư cố tư khinh huỷ giới <pttđ>


vietnamese:
ư chư thiện phẩm gia hành xứ sở thành tựu quỹ tắc <pttđ>


vietnamese:
ư chư thiện pháp thường bất xả ách <pttđ>


vietnamese:
ư chư pháp trung vị đắc tự tại chướng <pttđ>


vietnamese:
ư chư pháp tướng thiện xảo bồ tát <pttđ>


vietnamese:
ư chư hành trung hữu tứ quyết định <pttđ>


vietnamese:
ư thực thụ dụng chủng loại quá hoạn <pttđ>


vietnamese:
ư thực vô hữu yếm túc sở tác quá hoạn <pttđ>


vietnamese:
ư thực tri lượng nhị chủng lược nghĩa <pttđ>


vietnamese:
ư thực năng hoại thân ái sở tác quá hoạn <pttđ>


vietnamese:
ư thực truy cầu chủng loại quá hoạn <pttđ>


meanings:
① Bày ra, đặt ra, đem dùng ra cho người hay vật gọi là thí, như thi thuật 施術 làm thuật cho kẻ nào, thi trị 施治 làm phép chữa cho kẻ nào, thi ân 施恩 ra ơn cho kẻ nào, thi phấn 施粉 đánh phấn, thi lễ 施禮 làm lễ chào, v.v. ||② Bêu xác. ||④ Một âm là thí. Giúp, cho, nhu bác thí 博施 rộng giúp mọi người, thí dữ 施與 cho giúp. ||⑤ Lại một âm là dị. Dài, lâu dài. ||⑥ Lại một âm nữa là thỉ. Ði ngoẹo, đi tắt, theo hút. ||⑦ Thay đổi. ||⑧ Bỏ.


meanings:
① Thực hành, thi hành: 施工 Thi công, làm, xây dựng; 無計可施 Không còn cách nào nữa; ② Dùng, thêm: 施肥 Bón phân; ③ (văn) Làm cho, gây cho: 己所不慾，物施於人 Điều gì mình không muốn thì đừng làm cho kẻ khác (Luận ngữ); ④ (văn) Thiết lập, đặt để, đặt ra: 立法施度 Đặt ra luật lệ chế độ; 施八尺屏風 Đặt tấm bình phong cao tám thước; ⑤ (văn) Rải rác: 雲行雨施 Mây nhẹ bay mưa rải rác (Chu Dịch); ⑥ Bêu xác trước mọi người: 秦人殺冀苪而施之 Người nước Tần giết Kí Bính rồi bêu xác ông ta (Quốc ngữ); ⑦ Bố thí, cho; ⑧ (văn) Cây thước to: 其施七尺 Cây thước to của ông (Quản Trọng) dài đến bảy thước (Quản tử); ⑨ (văn) Ân huệ: 未報秦施 Chưa đáp lại ân huệ của Tần (Tả truyện: Hi công tam thập tam niên); ⑩ [Shi] (Họ) Thi.


meanings:
(văn) Bỏ bê, ruồng bỏ (dùng như 弛, bộ 弓): 君子不施其親 Người quân tử không bỏ bê thân tộc mình (Luận ngữ).


meanings:
(văn) Đi xiên, đi ngoẹo, đi tắt (dùng như 迤, bộ 辶): 蚤起，施從良人之所之 Sáng sớm thức dậy, đi tắt theo người chồng đến chỗ mà anh ta đi đến (Mạnh tử).


meanings:
(văn) 葛之覃兮，施于中谷 Dây sắn tốt tươi kia hề, bò lan đến giữa hang (Thi Kinh).


meanings:
(title) Dhāraṇī of Bestowing Complete Fearlessness


vietnamese:
thí nhất thiết vô uý đà la ni kinh <đpb>


meanings:
Ý nói phát biểu ý kiến, giảng giải. Tam thốn: Lưỡi. Tiết Phúc Tiên Chiêu Khánh Hoà thượng trong TĐT q. 13 ghi: »纔 施 三 寸、 盡 落 途 中。 – Vừa mới giảng giải liền kẹt giữa đường«.


vietnamese:
thí ngũ chủng bổ đặc già la giai đắc hiện quả <pttđ>


meanings:
Của cải do người đời quyên tặng cho tự viện, cho tăng sĩ. Tông Môn Võ Khố ghi: »長 蘆 福 長 老。 道 眼 不 明。 常 將 所 得 施 利。往 上 江 齋 僧。 – Trưởng lão Phúc ở Trường Lô, đạo nhãn chẳng sáng. Thường mang của cải quyên tặng đến Thượng Giang trai tăng«.


vietnamese:
thí nhân thí quả sai biệt tam chủng <pttđ>


vietnamese:
thí tòng diệt định khởi giả tất đắc hiện quả <pttđ>


vietnamese:
thí ân báo ân phương tiện thiện xảo <pttđ>


meanings:
burial by discarding the corpse in the forest


meanings:
(term) perfection of giving (dāna-pāramitā)


vietnamese:
thí ba la mật đa thập chủng thanh tịnh <pttđ>


vietnamese:
thí ba la mật đa chủng tính tướng <pttđ>


meanings:
3830梵語 abhayaṃ-dada mudrā。施無所畏之德，離怖畏之印明，即象徵施一切眾生安樂無畏之印。結此印時，舉右手，五指前伸，掌向外，左手作拳，又執袈裟之兩角，安於臍上。如法句譬喻經卷三載，調達欲害佛，放五百醉象時，佛舉五指調御之。金剛界不空成就如來與胎藏界開敷華如來亦結此印。結此印所誦之真言爲：南麼三曼多勃馱喃（namaḥ samanta buddhānām，歸命普遍諸佛）薩婆他（sarvathā，遍一切處）爾娜爾娜（jina jina，勝）佩也那者那（bhaya naśna，除恐怖）莎訶（svāhā，成就），意即如來之勝力遍一切處，普除一切之恐怖煩惱。〔大日經卷四、卷十三、胎藏界三密抄卷三〕


vietnamese:
thí đẳng sở dư ba la mật đa hà duyên đãn hữu tứ số <pttđ>


vietnamese:
thí đẳng dữ ngũ đức tương ưng đắc nhập đáo bỉ ngạn số <pttđ>


vietnamese:
thí đẳng dữ ba la mật đa tứ cú phân biệt <pttđ>


meanings:
① Biện pháp của thiền sư chọn lấy để tiếp dẫn người học. Lâm Tế ngữ lục ghi: »即 今 識 取 聽 法 底 人。 無 形 無 相 無 根 無 本 無 住 處。 活 撥 撥 地。 應 是 萬 種 施 設。 用 處 秖 是 無 處。 – Ngày nay nhận thức người đang nghe pháp đây, vốn là vô hình vô tướng, vô căn vô bản, không trụ xứ, mà hoạt bát rõ ràng. Cần có muôn thứ biện pháp, chỗ dùng chỉ là không chỗ«. ② Chọn lấy biện pháp tiếp dẫn người học. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »僧 問。 德 山 不 答 話。 千 古 把 斷 要 津。 白 雲 今 夜 小 參。 未 審 如 何 施 設。 – Tăng hỏi: Đức Sơn không trả lời, ngàn đời quét sạch địa vị. Tối nay Bạch Vân tiểu tham, chưa biết lựa chọn biện pháp tiếp dẫn người học ra sao?«.


meanings:
（梵 Prajñapti-śāstra，藏 Gdags-paḥi-bstan-bcos）小乘有部根本論藏六足論之一。全稱《阿毗達磨施設足論》。關于本書之作者，《俱舍論光記》卷一等以爲是佛在世時的大迦多衍那，《大智度論》卷二、稱友《俱舍釋論》及西藏所傳則皆以爲是大目犍連。《俱舍論光記》卷一說本論有一萬八千頌。《大正藏》第二十六册所收，宋·法護等所譯《施設論》七卷，爲本論的節譯本，只譯出‘因施設’一門。西藏藏經所收《因施設》、《世間施設》、《業施設》，亦系譯自本論。由此可知漢藏譯本，皆非完本。<#>本書之名散見于《大毗婆沙論》卷四十七、卷六十五、卷一百、卷一一三、卷一一八等，其中卷六十五、卷一一八且引用本論。又，凉譯《毗婆沙論》稱之爲《施設世界經》；《大智度論》稱之爲《分別世處分》，幷謂總有八品，書名系依第一品〈世間施設〉而得。<#>◎附︰印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第四章第四節（摘錄）<#>《施設論》，起初極可能爲‘世間施設’部分，後又增編成八品。以漢譯的《施設論》──‘因施設’來說︰輪王七寶，輪王與佛，生死與動物眼，山林花果，大海，雲雨雷電，與‘世間施設’有關的問題，仍占十分之五。其餘的，也是因輪王而說到佛與菩薩，神通變化等事情。從《大毗婆沙論》引文來看，世間安立，死生，神通變化，定慧，是《施設論》所重的，而對業與業報，說得特別多。<#>《施設論》，是有古代的論說爲基礎的。其淵源，與《長阿含經》的集成，可能有關。《施設論》的成立，與《世記經》、《立世阿毗曇論》等同時，適應當時佛教界的一般需要而造作，離阿育王（Aśoka）的時代不遠。《施設論》，是不限于說一切有部的，如《大毗婆沙論》說︰‘有說︰四沙門果唯是無爲，如分別論者。（中略）彼作是說︰無爲果中亦可說住，故施設論作如是說︰彼住于斷，不求勝進。’‘犢子部分別論者，欲立音聲是異熟果。問︰彼由何量作如是說？答︰由聖言故。如施設論說︰何緣菩薩感得梵音大士夫相？菩薩昔餘生中，離粗惡語；此業究竟，得梵音聲。由此說故，彼便計聲是異熟果。’<#>依上二文，可見《施設論》是被看作‘聖言’的；不但爲說一切有部所推重，也是犢子部、分別論者──大陸分別說系（通大衆部）所信用。各部都推重這部論，這部論的成立，是不會太遲的。說一切有部論師，重視《施設論》，與《集異門論》、《法蘊論》，同樣的推爲古傳的摩窒裏迦；以《施設論》爲自部的六論之一。然《施設論》的論義，每與說一切有部主流──《發智論》系不合，如《大毗婆沙論》說︰<#>(1)‘云何無明？謂過去一切煩惱。’<#>(2)‘二唯有漏，謂慚、愧。’<#>(3)‘男子造業勝非女人，男子練根勝非女人，男子意樂勝非女人。’<#>(4)‘何緣故痴增？謂于害界、害想、害尋，若習若修若多所作，彼相應尋，名爲害尋。’<#>(5)‘瞻部洲人形交成淫……他化自在天相顧眄成淫。’<#>毗婆沙師非常重視《施設論》，引用的多達七十餘則。這是由于‘世間施設’，‘業施設’，當時重視的問題，要借重《施設論》的緣故。但《施設論》義，每與毗婆沙師不合，有的勉强的給予會通，有的就簡單的說︰‘彼不應作是說。’這也可以說明，《施設論》幷不是專屬于說一切有部的。但由于說一切有部的重視，《施設論》畢竟成爲說一切有部的論書了。說一切有部的新義，據《大毗婆沙論》所引，已增入不少。如得與得得，九十八隨眠，成就不成就。九十八隨眠，成就不成就，都是《發智論》時代的論義；而得得，還在《發智論》以後。《發智論》學系，將說一切有部的論義，增補在《施設論》中；《大毗婆沙論》以後，才被公認爲說一切有部的六論之一。《施設論》的說一切有部化，是不會太早的。<#>在說一切有部的論書中，《施設論》當然是很重要的。但對阿毗達磨論義，也許反而遜色。因爲《施設論》的根本，是‘世間施設’，對有關超越一般常識的事象，綜集一切古傳與新說的大成。‘因施設’等，也還是繼承這一特色。以超越一般常識的事相爲對象，或是關于天象，地理──山、海、陸、島、物理、生理、動物、植物等物質科學處理的問題。或是天宮，龍宮，地獄，餓鬼，神通，變化等信仰傳說的問題。對這些問題，憑傳說與推理而作成的答案，這是不可避免的，容易陷于謬誤的推理，增加了佛法中的神奇成分。然而，這是當時佛教界的一般要求，共同論議；不只是《施設論》如此，更不是說一切有部一部的事。<#>順應佛教的時代需要，以‘世間施設’爲主而集成《施設論》。那時的佛教界，業與空──兩大論題，已非常的重視。《發智論》本沒有重三三摩地──空空三摩地，無相無相三摩地，無願無願三摩地，是《施設論》所說的。關于空，綜集爲十種空，如《大毗婆沙論》卷一０四說（大正27·540a）︰‘施設論說︰空有多種，謂內空，外空，內外空，有爲空，無爲空，無邊際空，本性空，無所行空，勝義空，空空（如是十種空，如餘處分別）。’<#>《施設論》對于空義的解說，雖不應加以推測；但《施設論》對于空的重視，是不容懷疑的事。對于重三三摩地，有類似單修、重修、圓修的說明，如《大毗婆沙論》卷一０四說（大正27·538c）︰‘施設論中初作是說︰空三摩地，是空非無願無相；無願三摩地，是無願非空無相；無相三摩地，是無相非空無願。’‘即彼論中次作是說︰空三摩地，是空亦無願，非無相；無願三摩地，是無願亦空，非無相；無相三摩地，唯是無相，非空無願。’‘即彼論中後作是說︰空三摩地，是空亦無願無相；無願三摩地，是無願亦空無相；無相三摩地，是無相亦空無願。’<#>《施設論》的本義，是如說一切有部所說的嗎？在佛教界，對于三解脫門，一向有三門別入、三門展轉助成、三門實義無別的異說。《施設論》對于三三摩地的見解，是值得重視的了。<#>《施設論》──富于傳說的、神秘的推理中，唯心論的氣息增强了，如《大毗婆沙論》卷二十六說（大正27·132a）︰‘佛告長者︰此入出息，是身法，身爲本，系屬身，依身而轉。’‘施設論說︰何緣死者入出息不轉耶？謂入出息由心力轉；死者無心，但有身故。’<#>出入息，佛是作爲生理現象的，所以又名‘身行’。《施設論》以爲由心力而起，雖可能是由禪定的部分經驗而引出的結論，但不免偏于心了。<#>［參考資料］　《俱舍論寶疏》卷一；《木村泰賢全集》第四册；V. Poussin《Vasubandha et Yaśomitraavecune analyse de la Lokaprajñapti et de la Karaṇaprajnapti de Maudgalyayana》。<#>


vietnamese:
thí chư ngạ quỷ ẩm thực cập thuỷ pháp tinh thủ ấn <cm>

meanings:
Distributions of Food and Water to Hungry Ghosts


vietnamese:
thí phi thánh quả diệc hữu vô lượng <pttđ>


meanings:
(văn) ① Phấp phới; ② Lang thang tự do; ③ Lèo cờ.


meanings:
① Bên cạnh, như nhi lập tại bàng 兒立在旁 đứa bé đứng ở bên. ||② Một âm là bạng. Nương tựa. ||③ Lại một âm là banh. Banh banh 旁旁 rong ruổi, sa sả. ||④ Một âm nữa là phang. Phang bạc 旁礡 mông mênh, bát ngát.


meanings:
(văn) Nương tựa, tựa vào (dùng như 傍, bộ 亻): 南旁塞 Phía nam tựa vào đất hiểm yếu (Hán thư).


meanings:
① Bên, bên cạnh, cạnh, cạnh bên: 路旁 Bên (cạnh) đường; 兩旁 Hai bên; 站在一旁 Đứng ở một bên; ② Khác: 他有旁的事，先走了 Anh ấy đi trước vì có việc khác; 沒有旁的辦法 Không còn cách nào khác; ③ (văn) Người phụ tá; ④ (văn) Rộng rãi, phổ biến, khắp nơi: 旁羅日月星辰 Giăng ra khắp nơi mặt trời, mặt trăng và sao (Sử kí); ④ (văn) Tùy tiện, càn: 不旁狎 Không tùy tiện thân gần người khác (Lễ kí).


vietnamese:
bàng sinh thú hữu tình sở thụ khổ <pttđ>


meanings:
① Cờ, nay thông dụng dùng chữ kì 旗.


meanings:
① Cái cờ cán cong, cũng gọi là 旜. ||② Ấy, đấy, dùng làm tiếng đệm, như thượng thận chiên tai 尙愼旃哉 ngõ hầu cẩn thận đấy vậy thay!


meanings:
(văn) ① Cờ cán cong màu đỏ; ② Ấy, đấy (trợ từ, dùng như 之, bộ 丿, hoặc 焉, bộ 火)：尚慎旃哉！ Hãy cẩn thận vậy thay! (Thi Kinh); 初愚叔有玉，愚公求旃，弗獻 Ban đầu, Ngu Thúc có viên ngọc, Ngu Công xin viên ngọc ấy, Ngu Thúc không cho (Tả truyện); ③ Giạ (dùng như 毡, bộ 毛); ④ [Zhan] (Họ) Chiên.


meanings:
（梵 candana，巴 candana，藏 tsan-dan）屬檀香科之常綠喬木。又作旃檀、旃陀那、旃彈那、旃彈那、旃檀娜，或作真檀。《本草綱目》稱爲白檀或檀香。學名Sirium myr-tifolium。莖幹高達二、三十呎，木質密緻有香味，可供雕刻或製成佛具；根部研磨成粉末，可作香（稱爲旃檀香或檀香）。亦可製成香油。葉以一、二寸槍鋒狀對生，花作房狀。果實是球形核果，大如蠶豆，熟則呈黑色，頗富汁液。核甚堅，竪之則有三凸棱。<#>有關此樹之種類，據《慧琳音義》卷三、《慧苑音義》卷上均謂有白、赤二種。《慧苑音義》又雲（大正54·434c）︰‘旃檀，此雲與樂，謂白檀能治熱病，赤檀能去風腫，皆是除疾身安之藥，故名與樂也。’此外，《玄應音義》卷二十三謂有赤、白、紫等數種。又有牛頭旃檀、蛇心檀兩種，前者呈灰黃色，香氣高，自古常用以雕刻佛像，如優填王即以牛頭旃檀雕刻佛像。<#>栴檀樹<#>關于其産地，依《大明一統志》所載，廣東、雲南及嶺南諸地皆有生産。此外，亦産于爪哇、泰國及印度德幹半島等地。<#>［參考資料］　《觀佛三昧海經》卷一；《大智度論》卷十；《大唐西域記》卷二、卷十；《翻梵語》卷九；《翻譯名義集》卷三；《枳橘易土集》卷十三；《類聚名物考》卷三一八；《解說西域記》。<#>


meanings:
4119巴利語 sūkara-maddava。又稱檀耳、檀茸、檀樹耳。為生於旃檀樹之木身。昔時印度一般視為世所稀有之珍貴食物。據長阿含卷三遊行經記載，昔時佛於波婆城之閨頭園為鍛工之子周那（梵 Cunda，巴同）說法。周那聞法信受歡喜，遂請世尊次日至其舍接受供養。翌日，佛陀率眾赴其舍，周那奉以旃檀耳羹，其時佛陀諭示周那，勿予其餘之比丘。佛陀食後復說法，至中夜即涅槃。然據巴利本大般涅槃經所載，周那所用以奉佛者為 sūkara-maddava，西方學者即根據此一巴利語考證之，sūkara，譯作豬； maddava，係枯、乾之意。故 sūkara-maddava 應解釋作野豬之乾肉。另有將其解為一種柔軟之野豬肉者。然據日本之印度學學者高楠順次郎之考證，巴利語之 maddava，係梵語 mārdava，即珍味之意。故將其解為野豬所吃之珍味，即一種稱為菌子之物。〔法華玄義卷七、西藏傳印度佛教歷史卷上、印度佛蹟實寫解說〕


vietnamese:
chiên đàn hương thân đà la ni kinh <đpb>


meanings:
（梵 caṇḍāla、cāṇḍāla，巴 caṇḍāla、cāṇḍāla，藏 maḥdoms-na gñis-ka gdol-pa、hḍom-na caṇ-ḍala-gtum-byed-du gdgas）印度種姓之一。是位居首陀羅之下的賤民階級。又作旃荼羅、扇提羅、旃提羅。意譯嚴熾、暴厲、執惡、暴惡、屠者、殺者，或險惡人、執暴惡人、主殺人、治狗人。<#>據《高僧法顯傳》所載（大正51·859b）︰‘旃荼羅名爲惡人。與人別居，若入城市則擊木以自異。人則識而避之，不相搪■。國中不養猪鶏，不賣生口。市無屠店及沽酒者，貨易則用貝齒。唯旃荼羅、漁獵師賣肉耳。’又，《玄應音義》卷六雲︰‘旃陀羅，此言訛也，正言旃荼羅。此譯雲嚴熾，一雲主殺人。謂，屠殺者種類之總名也。其人若行則搖鈴自標，或杖頭之竹。若不然王則與罪也。’可知旃陀羅是獄卒、禦坊、劊子手的總稱。此類人不可住在村鎮中。當行于路上時，須搖鈴杖竹，自我標示，令人見而不觸其穢。另據《摩奴法典》第十章第十二節所記，旃陀羅系父爲首陀羅、母爲婆羅門的混血雜種。<#>在印度，旃陀羅被認爲是極惡卑賤的種族，古來最被輕視。《法華經》卷五〈安樂行品〉雲（大正9·37a）︰‘不親近旃陀羅及畜猪羊鶏狗、畋獵漁捕諸惡律儀。’又《觀無量壽經》雲（大正12·341a）︰‘未曾聞有無道害母。王今爲此殺逆之事污刹利種，臣不忍聞，是旃陀羅。我等不宜複住于此。’此等所說，系暫時隨順世俗之說法，實則佛教之精神是‘四姓平等’的。如《摩登伽經》卷上即叙述婆羅門與旃陀羅等，幷無任何區別，而提倡四姓平等之觀念。<#>［參考資料］　《正法念處經》卷十六；《放光般若經》卷十四〈阿惟越致相品〉；《舍頭諫太子二十八宿經》；《大乘大集地藏十輪經》卷四；《大乘本生心地觀經》卷五；《大毗婆沙論》卷一０一；《法華玄贊》卷九。<#>


meanings:
4117梵名 Candragupta。意譯為月護。印度孔雀王朝之創始者，約於紀元前三一六至二九三年在位。出身於難陀王朝（梵 Nanda）統治下之摩揭陀國（梵 Magadha），原屬卑賤之階級，西元前三一七年左右自西北舉兵，進攻摩揭陀地方，擊破難陀王朝之第九世達納難陀（梵 Dhanananda），推翻難陀王朝，合併鄰近諸國，建立孔雀王朝。西元前三○五年，敘利亞王西留克斯（Seleukos）一世入侵印度而為其擊退，割讓今阿富汗等地，故版圖北至喜馬拉雅山，南邊直達南方地域，東至孟加拉灣，西至阿拉伯海與興都庫什山脈，為印度最早之統一大帝國，以有「花都」之稱的波羅利弗多羅（梵 Pāṭaliputra，今之巴特那市）為首都。旃陀羅笈多是印度最大之王，國民的英雄。其成功多得力於賢明宰相高迪里之謀略。又與西方西留克斯王朝關係頗為友好，後者曾派遣美加蘇得尼斯（Megasthenēs，西元前 350～290 左右）為駐印大使，至孔雀王朝首都。逗留期間，著有見聞錄（印度誌 Ta Indika），乃了解印度當時情況之寶貴資料。旃陀羅笈多王似信奉耆那教。其後繼者賓頭娑羅（梵 Bindusāra）為王之子，阿育王即其孫。


meanings:
4118梵名 Candragupta Ⅰ。西元四世紀笈多王朝（笈多，梵名 Gupta，音譯古普塔）之創始者，西元三二○至三三○年在位，父祖以來，原為摩揭陀地方之一小王，與里查吠族之公主庫馬拉德維（梵 Kumāra Devī）結婚，勢力因之擴大。波羅利弗多羅（梵 Pāṭaliputra）為其首府。最初號稱為諸王之大王（梵 Mahārājādhirāja）。其後，併吞鄰近諸國，占有恆河中流地域，奠定笈多帝國之基礎。其即位之年（320）為年代學上重要的古普塔紀元。其子沙姆陀羅笈多（梵 Samudragupta）為其後繼者。


meanings:
4118梵名 Candragupta Ⅱ。即超日王。又稱維克拉馬第特亞（梵 Vikramāditya）。西元三八○至四一四年在位。笈多王朝（梵 Gupta）第三代之王。繼承其父沙姆陀羅笈多王大遠征之偉業，滅亡西薩陀普諸省，併吞馬拉瓦、烏詹、普拉雅格等地，入笈多王朝。除印度半島南部及西南部外，版圖及於印度大部分地區，為笈多王朝之最盛期。我國法顯即於此時（405～411）至印度。其時，有迦里陀莎（梵 Kalidasa）者，具有詩聖之稱，為笈多文化黃金時代之先驅者。


meanings:
① Cờ mao, cờ có cắm lông đuôi con bò tót vào cán gọi là cờ mao. ||② Một âm là mạo. Già cả, như phản kì mạo nghê 反其旄倪 trả lại người già kẻ bé.


meanings:
Cờ mao (cờ thời xưa có cắm đuôi con bò tót).


meanings:
(văn) Già cả, người già (dùng như 耄, bộ 老): 旄倪 Già và trẻ.


meanings:
① Lữ, năm trăm quân kết làm một toán gọi là lữ. ||② Khách trọ, thương lữ 商旅 khách buôn trú ngụ, v.v. ||③ Ở trọ, đi ra ngoài phải ở trọ gọi là lữ thứ 旅次. ||④ Ðồng, đều, như lữ tiến lữ thoái 旅進旅退 đều tiến đều lui. ||⑤ Thứ tự. ||⑥ Tế lữ.


meanings:
① Đi nơi xa, du lịch; ② (văn) Ở trọ: 旅次 Đi xa ra ngoài ở trọ; ③ (văn) Khách trọ: 商旅 Khách buôn trú ngụ; ④ (văn) Quán trọ: 夫天地者，萬物之逆旅 Trời đất là quán trọ của muôn vật (Lí Bạch: Xuân dạ yến đào lí viên tự); ⑤ (văn) Thứ tự; ⑥ (văn) Tế Lữ; ⑦ (quân) Lữ, lữ đoàn: 旅長 Lữ đoàn trưởng; ⑧ Quân đội nói chung: 強兵勁旅 Bộ đội hùng mạnh; 軍旅之事 Công việc nhà binh; ⑨ Cùng theo, cùng nhau, đều: 旅進旅退 Cùng tiến cùng thoái; 諸侯旅見天子 Các nước chư hầu cùng nhau đến triều kiến thiên tử (Lễ kí).


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đạo Bái đời Thanh. X. Đạo Bái.


meanings:
① Một thứ cờ diểm điểm nhiều màu sặc sỡ như cánh chim đuôi chim. Ðời xưa đi xe đi thuyền đều cắm một cái bái lên trên, vì thế nên dùng để nói về người đi, như phản bái 返旆 trở về. ||② Bái bái 旆旆 lòng thòng, tả cái dáng rủ xuống.


meanings:
(văn) ① Cờ đuôi nheo, cờ đuôi phụng; ② Cờ xí; ③ 【旆旆】bái bái [pèipèi] a. (Cờ bay) phấp phới; b. (Cây cối mọc) lòng thòng.


meanings:
go around, turn, spin, revolve, move in an orbit


meanings:
① Trở lại, như khải toàn 凱旋 thắng trận trở về. ||② Quay lại, như toàn phong 旋風 gió lốc, toàn oa 旋渦 nước xoáy. ||③ Vụt chốc, như toàn phát toàn dũ 旋發旋愈 vụt phát vụt khỏi, hoạ bất toàn chủng 禍不旋踵 vạ chẳng kịp trở gót. ||④ Ði đái, đi tiểu.


meanings:
① Xoay, quay: 天旋地轉 Trời đất xoay vần; 禍不旋踵 Hoạ chẳng kịp trở gót; ② Trở về: 凱旋 Khải hoàn, thắng lợi trở về; ③ (văn) Chốc lát, vụt chốc, phút chốc, lập tức, liền: 旋即離去 Phút chốc liền bỏ đi; 旋發旋愈 Vụt phát vụt khỏi; ④ Lượn, xoáy: 老鷹在空中打旋兒 Diều hâu lượn trên không; 旋渦 Vũng xoáy, chỗ nước xoáy; ⑤ (văn) Đi tiểu, đi đái. Xem 旋 [xuàn].


meanings:
① Xoay tròn, lốc, xoáy; ② Phay; ③ Tạm bợ, lâm thời: 旋吃旋做 Ăn lúc nào làm lúc ấy. Xem 旋 [xuán].


meanings:
① Cờ tinh, thứ cờ trên ngù có cắm lông. Ðời xưa ai đi sứ cũng cầm một cái cờ tinh đi, nên gọi kẻ đi văn tinh 文旌 hay hành tinh 行旌. ||② Tiêu biểu, ai có đức hạnh gì đáng khen vua cho dựng nhà treo biển để tiêu biểu gọi là tinh.


meanings:
(cũ) ① Cờ hiệu, cờ tinh (trên ngù có cắm lông); ② Tuyên dương.


meanings:
① Loài, dòng dõi, con cháu cùng một liêu thuộc với nhau gọi là tộc. Từ cha, con đến cháu là ba dòng (tam tộc 三族). Từ ông cao tổ đến cháu huyền gọi là chín dòng (cửu tộc 九族). Giết cả cha mẹ vợ con gọi là diệt tộc 滅族. ||② Họ, cùng một họ với nhau gọi là tộc, như tộc nhân 族人 người họ, tộc trưởng 族長 trưởng họ, v.v. ||③ Loài, như giới tộc 介族 loài có vẩy, ngư tộc 魚族 loài cá, v.v. ||④ Bụi, như tộc sinh 族生 mọc từng bụi. ||⑤ Hai mươi lăm nhà là một lư 閭, bốn lư là một tộc 族. ||⑥ Một âm là tấu, dùng như chữ tấu 奏.


meanings:
① Dân tộc: 漢族 Dân tộc Hán; ② Họ, gia tộc: 同族 Cùng họ, có họ với nhau; ③ Loài: 水族 Loài ở dưới nước; 介族 Loài có vảy; ④ (văn) Bụi (cây): 族生 Mọc thành từng bụi; ⑤ (văn) Hai mươi lăm là một lư 閭, bốn lư là một tộc; ⑥ (văn) Giết cả họ, tru di tam tộc: 以古非今者族 Kẻ nào lấy cổ để bài bác kim thì giết hết cả họ (Sử kí); ⑦ (văn) Tụ, đùn lại: 雲氣不待族而雨 Hơi mây không chờ đùn lại mà có mưa (Trang tử).


meanings:
① Cờ triệu, thứ cờ thêu con rắn, con rùa.


meanings:
① Lèo cờ. ||② Miện lưu 冕旒 tua mũ miện.


meanings:
① (văn) Tua cờ, lèo cờ; ② (Những) tràng ngọc kết trên mũ của vua: 冕旒 Tua mũ miện.


meanings:
① Y nỉ 旖旎 cờ bay phấp phới. ||② Thướt tha. ||③ Mây mù.


meanings:
【旖旎】ỷ nỉ [yênê] ① (Cờ bay) phấp phới; ② (văn) Mềm mại, yểu điệu, thướt tha; ③ (văn) Mây mù.


meanings:
① Cờ, dùng vải hay lụa buộc lên cái cán để làm dấu hiệu gọi là [b]kỉ. ||② Người Mãn Thanh gọi là kì nhân 旗人. ||③ Ngày xưa cho vẽ hình gấu hổ lên lụa gọi là kì.


meanings:
① Cờ: 升旗 Kéo cờ; 偃旗息鼓 Cờ im trống lặng; ② Cấp hành chính ngang với cấp huyện ở Khu tự trị Nội Mông Cổ, Trung Quốc: 鄂倫春自治旗 Huyện tự trị Ơ-luân-xuân; ③ Huy hiệu; ④ Người Mãn Thanh.


meanings:
① Cành phan, thứ cờ có bức vóc hay lụa rủ xuống gọi là phan, cũng có khi viết là phiên 幡.


meanings:
① Cờ, lá phướn, cánh phan; ② 【旛然】 phan nhiên [fanrán] Như 譯然 [fanrán].


meanings:
① Cái cờ cán cong. ||② Cái xe bắn đá. Cái xe trên cắm một cột gỗ lớn, xếp đá lên trên rồi giật máy cho đá tung ra để đánh giặc.


meanings:
(văn) ① Cờ chỉ huy của tướng soái; ② Xe ngựa bốn bánh dùng để bắn đá (thời xưa).


meanings:
① Một thứ cờ để chỉ huy cho quân đi, thứ cờ có vẽ hình con diều hâu. ||② Giơ lên, cong lên.


meanings:
(văn) ① Cờ chiến (để chỉ huy quân đội thời xưa, có vẽ hình con diều hâu); ② (Cờ) tung bay phấp phới.


meanings:
① Tức là chữ vô 無 ngày xưa, nghĩa là không, như vô cữu 旡咎 không có lỗi gì.


meanings:
Đến, tận. Tiết Bác Sơn Hoà thượng truyện trong NHQL q. 35 ghi: »朔 既 燕 都、 南 盡 交 趾、 望 風 而 至 者、 歲 以 千 計。– Bắc đến Yên Đô, Nam tận Giao Chỉ, số người tưởng nhớ tiếng tăm của sư mà đến trong năm tính tới số ngàn«.


meanings:
Đã. Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »既 若 如 此、 佛 在 世 制 二 百 五 十 條 戒 又 奚 爲？ – Đã như thế, lúc Phật tại thế còn chế ra 250 giới để làm chi?«.


meanings:
① Ðã, như kí vãng bất gián 旣往不諫 sự đã qua không can nữa. ||② Ðã xong, như ẩm thực kí tất 飲食旣必 ăn uống đã xong. Mặt trời bị ăn hết cũng gọi là kí.


meanings:
① Đã: 旣成事實 Việc đã rồi; 旣定方針 Phương châm đã đặt; 飲食旣畢 Ăn uống đã xong.【旣然】kí nhiên [jìrán] Đã (đặt sau chủ ngữ): 旣然你知道做錯了，就應當趕快糾正 Anh đã biết là làm sai thì nên sửa nhanh lên; 旣然你同意那我也不反對 Anh đã đồng ý thì tôi cũng không phản đối; ② Đã... thì...: 旣說就做 Đã nói thì làm; ③ Đã... lại..., vừa... vừa...: 旣好看又便宜 Đã đẹp lại rẻ, vừa đẹp vừa rẻ; 他旣是工人，又是工程師 Anh ấy vừa là công nhân vừa là kĩ sư.【旣…亦…】kí... diệc... [jì... yì...] (văn) Đã... (mà) còn..., không chỉ... (mà) cũng...;【旣…又…】 kí... hựu... [jì... yòu...] (văn) Đã... còn... (biểu thị hai sự việc phát sinh cùng lúc, hoặc hai tình huống đồng thời tồn tại);【旣…則…】 kí... tắc... [jì... zé...] (văn) Đã ... thì ....; ④ (văn) Rồi, sau đấy: 旣，衛人賞之以邑 Sau đó, người nước Vệ thưởng cho ông ta thành trì (Tả truyện: Thành công nhị niên).【旣而】kí nhi [jì'ér] (văn) Sau này, về sau, rồi thì, sau đấy, không bao lâu sau thì: 楚成王以商臣爲太子，旣而又慾置公子職 Lúc đầu Sở Thành vương lập Thương Thần làm thái tử, không bao lâu (sau đó) lại muốn lập công tử Chức làm thái tử (Hàn phi tử); ⑤ (văn) (Mặt trời đã) ăn hết: 日有食之，旣 Mặt trời có nhật thực, đã ăn hết (Tả truyện: Hoàn công tam niên); ⑥ (văn) Hết, dứt: 言未旣 Nói chưa dứt lời (Hàn Dũ: Tiến học giải); 宋人旣成列，楚人未旣濟 Quân Tống đã bày thành hàng, (trong khi đó) quân Sở chưa qua sông hết (Tả truyện).


meanings:
① Mặt trời. ||② Ngày, một ngày một đêm gọi là nhất nhật 一日. ||③ Ban ngày, như nhật dĩ kế dạ 日以繼夜 ban ngày lại tiếp đến ban đêm, vãng nhật 往日 ngày hôm qua, lai nhật 來日 ngày mai, v.v. ||④ Nước Nhật, nước Nhật Bản 日本 thường gọi tắt là nước Nhật.


meanings:
① Mặt trời, thái dương, vầng hồng: 日出 Mặt trời mọc; 我以日初出時去人近，而日中時遠也 Tôi cho rằng mặt trời lúc mới mọc thì cách người gần, đến giữa trưa thì cách xa hơn (Liệt tử); ② Ban ngày: 日班 Ca ngày; 夜以繼日 Suốt ngày đêm; ③ Ngày, hôm: 一日三餐 Một ngày ba bữa; 今日 Hôm nay.【日者】 nhật giả [rìzhâ] (văn) Ngày trước, lúc trước: 日者秦楚戰于藍田 Ngày trước Tần và Sở đánh nhau ở Lam Điền (Chiến quốc sách); ④ Chỉ chung thời giờ: 來日 Những ngày sắp tới; 往日 Những ngày đã qua; 春日 Ngày xuân; ⑤ (văn) Ngày càng: 獨夫之心日益驕固 Lòng của tên vua vô đạo (Tần Thuỷ Hoàng) ngày càng thêm kiêu căng, ngoan cố (Đỗ Mục: A Phòng cung phú); 則家日益，身日安，名日榮 Thì nhà ngày càng hưng vượng, thân ngày càng yên ổn, danh ngày càng hiển hách (Mặc tử).【日見】 nhật kiến [rìjiàn] Ngày càng: 日見衰敗 Ngày càng suy bại;【日漸】nhật tiệm [rìjiàn] Ngày càng, dần dần: 日漸強壯 Ngày càng khỏe mạnh;【日益】nhật ích [rìyì] Ngày càng, càng ngày càng, ngày một... thêm (như 日, nghĩa ⑤): 日益加劇 Ngày càng căng thẳng; 日益尖銳化 Ngày càng gay gắt; 日益強大 Ngày càng lớn mạnh; 日益發展 Càng ngày càng phát triển; 王立爲太子，日益驕溢，諫之不復聽 Vua lập làm thái tử, ngày càng thêm kiêu ngạo tự mãn, can gián không còn chịu nghe nữa (Hán thư: Cung Toại truyện); ⑥ (văn) Mỗi ngày, ngày ngày: 百姓日用而不知 Trăm họ dùng đến mỗi ngày mà không biết (Chu Dịch: Hệ từ); 一尺之捶，日取其半，萬世不竭 Cây gậy gỗ dài một thước, mỗi ngày chặt lấy một nửa thì chặt đến muôn đời cũng không bao giờ hết (Trang tử: Thiên hạ); ⑦ (văn) Ngày trước, trước đây: 日衛不睦，故取其地，今已睦矣，可以歸之 Trước đây nước Vệ không thuận thảo với ta nên ta mới lấy đất của Vệ, nay đã thuận thảo rồi thì có thể trả lại (Tả truyện: Văn công thất niên); ⑧ [Rì] Nước Nhật Bản (nói tắt).


meanings:
Giữa ban ngày ban mặt mà đi lạc đường, tỷ dụ ngu đần si mê. Tiết Pháp Luân Tế Thiêm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »乃 曰： 此 四 喝、 有 一 喝 堪 與 祖 佛 爲 師、 明 眼 衲 僧 試 請 揀 看。 若 揀 不 出、 大 似 日 中 迷 路。 – (Sư) bèn nói: Bốn thứ hét này, có một thứ hét có thể làm thầy của Tổ Phật, xin mời nạp tăng tinh mắt thử chọn xem. Nếu chọn không ra thì giống như giữa ban ngày ban mặt mà đi lạc đường«.


meanings:
Đứng ngoài nắng giữa trưa mà muốn trốn tránh bóng của mình, dụ cho tư tưởng và hành vi hư vọng ngu si. NĐHN q. 12 ghi: »惹 也 委 悉 去、 如 龍 得 水、 似 虎 靠 山、 出 沒 舒 卷、 縱 橫 應 用。 如 未 相 委、 大 似 日 中 逃 影。 – Nếu hiểu rõ thì như rồng gặp nước, như cọp dựa núi, tùy ý tự tại, ứng dụng vô ngại. Bằng như chưa rõ thì giống như đứng giữa trưa mà trốn bóng của mình«.


vietnamese:
nhật quang bồ tát nguyệt quang bồ tát đà la ni <đpb>


meanings:
Giữa trưa gõ canh ba. Câu kì đặc của nhà thiền, là cảnh giới thiền ngộ, dẹp trừ vọng tâm phân biệt đối lập. Phật Quả ngữ lục q. 1 ghi: »直 饒 棒 如 雨 點。 喝 似 奔 雷。 猶 未 動 著 向 上 關 捩 在。 如 何 是 向 上 關 捩。 瞎 卻 諸 聖 眼。 啞 卻 山 僧 口。 日 午 打 三 更。 面 南 看 北 斗。 – Dù cho gậy bổ như mưa tuôn, tiếng hét như sấm rền, nhưng cũng chưa đả động tới chỗ vi diệu tột cùng của thiền cơ. Thế nào là chỗ vi diệu tột cùng của thiền cơ? Đó chẳng qua làm đui mắt chư thánh, làm câm họng sơn tăng ta đây. Thật là chuyện giữa trưa gõ canh ba, xoay mặt về Nam để nhìn xem sao Bắc đẩu«. Tiết Huệ Giác Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂： 擊 水 魚 頭 痛、 穿 林 宿 鳥 驚。 黃 昏 不 擊 鼓、 日 午 打 三 更。 諸 禪 德 既 是 日 午、 爲 甚 卻 打 三 更？ 良 久 曰： 昨 見 垂 楊 綠、 今 逢 落 葉 黃。 – Sư thượng đường nói: Vỗ nước ngại cá nhức đầu. Qua rừng e chim kinh sợ. Hoàng hôn không đánh trống. Giữa trưa gõ canh ba. Này các vị thiền đức, nếu đã là giữa ngọ sao lại đi gõ canh ba? Sư im lặng giây lâu, nói tiếp: Hôm qua thấy dương liễu xanh, hôm nay thấy lá rụng vàng«.


meanings:
Ngày đông chí (theo âm lịch). Mật Am ngữ lục ghi: »冬 至 上 堂。 日 南 長 至。 慶 無 不 利。 石 笋 暗 抽 條。 寒 巖 增 暖 氣。 – Đông chí, sư thượng đường: Ngày đông chí, mừng rằng không có điều bất lợi. Măng đá ngầm nhú lên, núi lạnh thêm hơi ấm«.


vietnamese:
nhật dụ bồ tát thập chủng thiện pháp <pqđtđ>


meanings:
Sớm hôm, từ sớm đến chiều. Tiết Thạch Đầu Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »思 （指 行 思） 和 尚 見 師 異 於 常 人、 便 安 排 於 西 俠、 日 夕 只 在 和 尚 身 邊。 – Tư (chỉ Hành Tư) Hoà thượng thấy Sư khác với người thường, liền sắp xếp cho ở chái Tây, sớm hôm chỉ ở bên cạnh Hoà thượng«.


meanings:
1444梵名 Āditya。音譯作阿泥底耶。又作日天子、日神。在印度，將「創造力」神格化，稱為日天。後為太陽神（梵 Sūrya，音譯蘇利耶）之別稱。傳入密教後，成為十二天之一。即大日如來為利益眾生之故，住於佛日三昧，隨緣出現於世，破諸暗時，菩提心自然開顯，猶如太陽光照眾生，故稱為日天。在現圖胎藏界曼荼羅外金剛部院作天人形，二手皆持蓮花，乘赤五馬車。有誓耶（梵 Jayā）、微誓耶（梵 Vijaya）二妃。若於十二天圖中，則右手所持蓮花之上，尚置有三足烏之日輪。〔青龍儀軌、大日經疏卷五、卷十、祕藏記〕


meanings:
Mỗi ngày đều là ngày tốt. Công án, là pháp ngữ của thiền sư Vân Môn Văn Yển. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »舉： 雲 門 垂 語 云： 十 五 日 已 前 不 問 汝。 十 五 日 已 後 道 將 一 句 來 。 自 代 云： 日 日 是 好 日。 又 （雲 門） 垂 語 了、 却 自 代 云： 日 日 是 好 日。 此 語 通 貫 古 今、 從 前 至 後、 一 時 坐 斷。 山 僧 如 此 說 話、 也 是 隨 語 生 解。 他 殺 不 如 自 殺。 纔 作 道 理、 墮 坑 落 塹。 – Nêu lên công án: Vân Môn dạy chúng: Ngày rằm về trước chẳng hỏi ông, ngày rằm về sau ông nói cho một câu xem. Sư tự đáp thay: ›Mỗi ngày đều là ngày tốt.‹ Lại (Vân Môn) dạy chúng xong, rồi tự đáp thay: Mỗi ngày đều là ngày tốt. Câu này thông suốt cổ kim, từ trước đến sau đồng thời quét sạch. Sơn tăng giảng như thế cũng là theo lời sinh hiểu, người khác giết không bằng tự mình giết, vừa nói đạo lí liền rơi vào hầm hố của Vân Môn«. »Mỗi ngày đều là ngày tốt« là lời nói đặc biệt của thiền gia siêu việt nghĩa lí phân biệt, là cảnh giới thiền ngộ nhồi thành một khối, soi thấy toàn thể trình tự thời gian và thế sự, cũng phản ánh tinh thần lạc quan dáng dấp khoan thai của người ngộ thiền. Tiết Tư Thọ ni Diệu Tổng Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »師 曰： 日 日 是 好 日、 佛 法 世 法 盡 周 畢。 不 須 特 地 覓 幽 玄、 祇 管 鉢 盂 兩 度 濕。 – Sư nói: Mỗi ngày đều là ngày tốt, Phật pháp và thế gian pháp đều làm chu đáo. Chẳng cần phải riêng tìm lẽ u huyền nào khác mà chỉ biết mỗi ngày hai bữa cơm cháo«.


vietnamese:
nhật nguyệt tinh tú tiệm tiệm nhi khởi <pttđ>


meanings:
Buddha with the brilliance of the sun, moon, and lamps


meanings:
1446西元六世紀中葉，佛教東傳日本，時為日本欽明帝朝，朝廷分為以蘇我為首之尊佛派與以物部為首之排佛系，前者獲勝後，創建向原寺，是為日本有佛寺之始。至聖德太子時代（593～622）大力弘揚，佛教基礎得以奠立。此後，佛教與日人原有之思想、文化、生活等融匯，形成獨特之日本佛教。自飛鳥時代（五世紀中葉）至明治維新（十九世紀中葉），日本佛教教理始終承襲我國，如密宗之即身成佛論、天台之圓頓戒、淨土真宗之信念主義、禪宗之生活即佛法、日蓮宗之唱念法華等，其思想淵源無一不源自我國，至於修行實踐方面，亦多採用我國佛教之修行方法，並加以組織與發展；所異者，即在社會活動（即教化）方面之普化，乃日本佛教最大之特色，此特色綿亙千五百年而巍然獨存。　(一)飛鳥、奈良時代（552～781）：初傳時期之佛教，其信仰對象為釋迦、藥師、觀音、彌勒、四天王等，其崇拜目的概為延命、消災等現世利益。此等貴族化之佛教至聖德太子時，制定十七條憲法，以佛教為國教，而轉變為國家化之佛教，此特色維持至明治維新時期。推古天皇（593～627）以後，宗派漸明，最興隆者為三論宗、法相宗，次為律、華嚴，再次為俱舍、成實，總稱南都六宗。其中，三論宗成佛論重視根機利鈍之說，法相宗講究「性相相待」、「理事差別」、「五性各別」等，均獲得當時知識分子與官僚之接受，故特盛一時；華嚴宗之世界觀亦能契合以國民為官吏化身之思想。此時期之學佛者常一人或一寺兼習數宗之學，有別於後代之執於一宗一家之說。此時期之日本佛教，蒙受國家之保護，致無真正之宗教信念，在僧尼激增且日趨腐化之下，空海、最澄二師乃於新京平安另創新宗派（密宗、天台宗）。　(二)平安時代（約四百年）：於八世紀中，密教大興於我國，尋即影響日本。空海（774～835）以顯教為佛所說法，而佛所證法則為祕密莊嚴之境界，將「即心是佛」之思想，直轉為即身成佛論，而成「即事而真」之現實具體論，此種教義頗適合當時人心之需求。至如最澄（767～822），則以天台為經宗，法相為論宗；經宗為本，論宗為末。有關戒律之傳授，則設立大乘戒壇，應此而有「山家學生式」之制定。天台宗一乘主義傳至安然（九世紀末）時，更提倡「現世成佛」、「即身作佛」，將宗教理想現實化；同時，四種三昧之修養道場亦落為形式化之法會道場。此時期後半，密教事相極盛，比叡山完全密教化，致有東密、台密之分。此外，由於社會擾攘不安，教界墮落，遂有末法思想與本地垂迹說（神、佛結合）之抬頭，民眾之宗教意識逐漸昂揚。　(三)鐮倉、室町時代（約四百餘年）：淨土、禪、日蓮宗之振興期，亦為日本佛教史上最活潑、輝煌之時代。以平安朝末法思想為背景，應時而生之淨土宗，原是形式性、彼岸性與深奧性的，至此時期，則轉為現實性、此岸性與淺現性。法然（1133～1212）提倡專稱名號，以稱名為往生之本願，其他雜行僅為助行；其高足親鸞（1173～1262）更以信心為往生極樂之首要條件，一念之信為純真且最清淨之宇宙實相。信念主義之淨土宗為易行化、社會化、民眾化之佛教，故漸產生放棄修道、破除戒律之弊端，應運而生者即修道性、戒律性之禪宗。臨濟宗以棒喝禪、學人禪為特色，機鋒激烈，為求證悟，不擇手段；曹洞宗以默照禪、達人禪為特色，認為臨濟宗不但妥協且又公式化，道元（1200～1253）並著「正法眼藏」，闡揚曹洞禪之正法主義。值此禪淨並盛之際，舊宗派如法相、真言、天台、華嚴等亦各自將教義易行化、民眾化，天台宗甚至染上淨土色彩以應時需。日蓮（1222～1282）主張信仰久遠實成之釋尊，一心稱念「南無妙法蓮華經」經題即可成佛，成就無作之圓頓戒，更以「念佛無間、禪天魔、律國賊、真言亡國」之口號，破斥他宗之偏見。新興宗派力求民眾化之同時，南北八宗亦藉著民眾化以維繫命脈，舊宗派雖亦嘗藉政治勢力以阻止新宗派之發展，如正中二年（1325）之正中宗論、文明元年（1469）之決議放逐日蓮宗徒等，然因禪、淨諸宗所具有普遍化與生活化之特性，反浸透舊宗派。　(四)江戶時代（1600～1867）：此時期幕府以法令制定各宗派寺院之本末關係，末寺須服從本寺之命令與支配，各宗派內糾紛因此頓減。此外，與朝廷或皇室有關之寺院，如門迹、院家、院室等，亦被剝奪實力，一掃向以俗權影響宗教之弊。先此，基督教已傳入（1549），幕府乃利用佛教建立寺檀制度，使全民皆為佛教徒，各擇一宗一寺而自為檀越，負責維持寺院所需，雖因而肅清基督教餘勢，佛教亦喪失朝氣。此時，我國隱元（1592～1673）東渡，開創日本黃檗宗，與臨濟、曹洞鼎足而立，宗風大抵同臨濟，惟以唐音諷誦經文、法式亦悉用明風。其時，在寺院法令中，獎勵學問為要項之一，故各宗紛紛興辦檀林、學寮等教育機構，由於教學興隆，各宗學者輩出，天台宗有妙立（1637～1690）、靈空（1652～1698），日蓮宗有日奧（1565～1630）、日講（1626～1698），真言宗有運敞（1613～1693）、亮汰（1621～1680），禪宗有澤菴（1573～1645）、愚堂（1579～1661），淨土宗有滿譽（1562～1620）等。雖然人才輩出，卻由於生活有保障而思想逐漸沉滯，復以儒學、國學抬頭，佛教遂面臨危機，此即明治時代神佛分離政策之執行。　(五)明治維新以後：明治元年（1868），頒行神佛判然令，禁用以佛語稱呼神號、供佛菩薩形貌之神像、用木魚梵鐘等佛具，神社遂脫離佛教而獨立。同時，受「毀釋排佛」輿論之影響，朝廷以佛教在倫理實踐方面不及儒家，經濟建設方面不及西洋科學文明，政治目的方面不及神道等為由，迫令僧侶用俗姓，解除僧侶食肉帶髮娶妻之制。幸有福田行誡、大谷光尊、赤松光映等新佛教先驅之屢次抗辯，並赴歐美考察，以世界宗教大勢評駁政府之宗教政策，使佛教得以渡過困厄而進入新時代。明治二十年前後，自由研究佛學之新風氣普遍展開，在佛教原典方面，有南條文雄、荻原雲來、高楠順次郎等梵文學者，河口慧海、寺本婉雅等西藏文學者，長井真琴、高楠等巴利文學者；佛教史方面，有村上專精、境野黃洋。大正年間，復有織田得能、姉崎正治、望月信亨等人。同時，佛教大學如真宗本願寺派之龍谷大學、大谷派之大谷大學、日蓮宗之立正大學、真言宗之高野山大學、曹洞宗之駒澤大學亦紛紛建立。經典之整理，如縮刷大藏經、卍字正藏、續藏經、大正新脩大藏經等亦陸續刊行。又辭書之編行，日本佛家人名辭書（鷲尾順）、佛教大辭彙（龍谷）、佛教大辭典（望月）、佛書解說大辭典等之問世，更充實了日本現代佛教學之內容。信仰方面，在基督教與西洋哲學影響下，已逐漸脫離中國佛教之形態與觀念，凡普及於民間者，方得發展；同時，民主思想之抬頭，僧人亦獲參政機會。除佛教專門著作外，一般刊物亦多不勝數，如大法輪、世界佛教、女性佛教、東方佛教徒（英文）等近四百種。　蓋佛教自印度興起，經中國、朝鮮而傳至日本，然為適應日本人之思想、文化、生活等而浸入其中給予影響，其後，則由於同化之結果，而產生一種獨特之日本佛教。總結其特色有下列諸點：(一)日本佛教被視為鎮護國家之道具。佛教徒亦以協助者自居，故佛教成為與皇室有密切關係之國家佛教。(二)日本佛教為鎮護國家，而特重密教之咒術祈禱。故咒術祈禱深深浸透日本民眾生活之中，成為追求現世利益之具。(三)日本初期佛教，僧人並不參與死者之喪葬。至中世，禪宗傳入以後，中國葬禮法亦隨之傳入，僧人始擔當死者之葬禮。其後，由於淨土信仰普及，故葬式成為僧人之重要職務。(四)以江戶時代之檀家制度，致使佛教成為「家之宗教」，而個人信仰方面之培養，反致薄弱。(五)日本佛教因與其古來神道思想同化、融合，而有所謂本地垂迹思想之產生。其中由於避免思想對立，而有神佛妥協之濃厚色彩，故佛教徒之信仰富有強烈之諸教混淆（syncretism）性質，惟此點僅為日本佛教性質之一。若將日本佛教與他國此較，則有下列幾點特色：(一)日本佛教之致力於社會救濟與慈善福利者甚多。(二)日本佛教從事深具意義而持續不斷之民眾教化工作。(三)日本佛教在思想方面，傾向於純粹化，至中世以來尤為顯著，如源空、親鸞、道元、日蓮等人輩出，於佛教思想發展上各有千秋，此誠為不可忽視者，亦為日本佛教特出之處。要言之，日本佛教之特質是國家化、社會化、信仰化、家庭化、宗派分明與現代學術化。此外，他國雖亦可舉出類似之特色，但日本佛教與國民之間，具有密切之聯結，確已形成日本佛教之特質。〔日韓佛教研究（現代佛教學術叢刊(82)、中日佛教關係研究（現代佛教學術叢刊(81)）、日本佛教史上世篇（辻善之助）、東洋人の思惟方法（中村元）〕


meanings:
1446其前身為日本佛教學協會（The Nippon Buddhist Research Association）。此會創立於昭和三年（1928），係大正大學渡邊海旭發起，經龍谷大學森川智德、大谷大學藤岡了淳之加入，並網羅有關佛教學之大學、專門學校、學會，而成為全國性組織之學會。　第一次日本佛教學會大會，於昭和三年十二月九日在大谷大學召開。除上述三大學外，尚有立正、駒澤、高野山、真言宗京都、臨濟宗等諸大學，以及祖山學院、東京帝大印度哲學宗教學會、東北帝大印度學會、佛教專門學校、智山勸學院、西山專門學校、比叡山專修院、名古屋真宗專門學校、京都帝大印度學會等十七個團體參加。各大學推選理事一名，再由其中選出常任理事。


vietnamese:
nhật bản ấn độ học phật giáo học hội <bktt>


vietnamese:
nhật bản ấn độ học phật giáo học hội <pqđtđ>

meanings:
1445（Japanese Association of Indian and Buddhist Studies）第二次世界大戰後，日本學術界為適應國際思想文化學術之交流，而成立「日本學術會議」。此學術會議由人文（(1)文、史、哲、教、心）、社會（(2)法、(3)經）、自然（(4)理、(5)工、(6)農、(7)醫）等七部分構成。首先展開學會活動之「日本印度學佛教學會」，即屬於七部中之第一部，即「文學、哲學、史學學會連合」之全國學會連合體。　西元一九五一年十月十五日，日本印度學及佛教學研究學者宮本正尊、金倉圓照、山口益、水野弘元、結城令聞、花山信勝、平川彰、坂本幸男、西義雄、干潟龍祥、辻直四郎、長井真琴、兒玉達童等，於東京大學山上會議所，創立「日本印度學佛教學會」總會，審議會章，選舉會員，並網羅日本全國著名的國立大學、佛教各宗立大學、私立大學之專門學者，從事學術研究。　西元一九五二年七月，會員所發表之論文編印成冊，刊行學會誌，並定名為「印度學佛教研究」，每年發行二冊。最初發行時為七百部，至今則已超過三千冊。此刊物除會員本身得以持有外，並捐贈於海外著名學者、大學、研究所、圖書館。該學會之特色，即是每年由某一公、私立大學主持召開一年一度之學術大會。其會員總數現有一千餘名。事務所在東京大學文學部印度哲學梵文學研究室，理事長一名，從創立迄今，先後由宮本正尊、平川彰擔任。


vietnamese:
nhật bản tông giáo pháp nhân pháp <bktt>


vietnamese:
nhật bản sở vị tịnh độ chân tông thất tổ <đpb>


vietnamese:
nhật bản động thượng liên đăng lục <pqđtđ>


vietnamese:
nhật bản tịnh độ chân tông tứ pháp <đpb>


vietnamese:
nhật bản cận đại phật học nghiên cứu <pqđtđ>

meanings:
1450佛教於日本欽明天皇十三年（522）輸入日本，而該國對於佛學之新式研究，則至明治十年始開端緒。一八二六年，英人荷吉森（B.H. Hodgson, 1800～1894）一篇題名「尼泊爾及西藏的語言、文學和宗教撮記（Notices of the Language, Literature and Religion of Nepal and Tibet）」之文章，將豐富的梵語聖典之現存情形公諸於世，其後，梵語聖典之發現、收集與研究，乃在西歐展開。佛教巴利文、梵文原典之出版與翻譯亦隨之興起，近代日本即承此風氣，直接透過印度原典來研究佛學。明治時代（1868～1911）之佛學界，除了史學、哲學之研究方向外，亦重視言語學及文獻學的研究。此一時期，影響日本佛學界最鉅者，當推南條文雄、村上專精、高楠順次郎三人。當時，以佛學研究為中心之佛教系大學逐漸設立，而遠赴西域發掘資料，或至西藏求法之事蹟亦屢見不鮮。日本近代佛學研究之基礎，於焉奠定。　進入大正時期（1912～1925），使佛學研究大放異彩者為木村泰賢、松本文三郎及佐佐木月樵等三人。其次，東京大學「印度哲學」及京都大學「佛教學」講座之設立，由於師資與研究設備之合乎水準，乃使佛學研究跨入一嶄新階段。而此一時期雖仍保持明治期著重原典研究之傾向，然已不再以小乘三藏及有限的大乘原典之解讀為滿足，而有意廣泛把握佛教之本質，故中國之漢文佛教文獻與日本撰述之各種經典重獲重視，並且著手整理出版此類三藏聖典，遂有「大正新脩大藏經」等之編輯。　到了昭和前期（1926～1944）之佛學界，最傑出之學者首推宇井伯壽、鈴木大拙、和辻哲郎等三人。此期由於渡邊海旭之奔走，向各佛教系大學負責人建議，而創立以研究佛教為目的之全國性學會─日本佛教學協會（一九四九年更名「日本佛教學會」）。此外，此期對佛教文獻之整理出版方面，有漢文大藏經、巴利文三藏之翻譯刊行。而有關佛教史之研究亦有突飛猛進之勢，其中大部分係以中國佛教史為主，故此期可謂為中國佛教及佛教史研究之全盛時代。昭和初期活躍於學壇之學者有長井真琴、常盤大定、荻原雲來、赤沼智善、望月信亨等多人。而昭和後期（1945～），學德俱尊，居佛學界之領導地位者，則為金倉圓照、山口益與宮本正尊等人。一九五一年在宮本正尊之倡議與領導下，成立「日本印度學佛教學會」，促進了日本佛學學術機構之橫面交流，並透過該學會與日本學術會議保持聯繫。此期，學界對綜合研究、分工研究方法之重視與日俱增。而在經濟推動文化之情況下，鈴木學術財團應運而生，遂有一九五五至六一年「西藏大藏經」之刊行。　戰後，佛學學者有花山信勝、結城令聞、水野弘元、中村元、關口真大、塚本善隆、橫超慧日、安藤俊雄、佐藤哲英、芳村修基、牧田諦亮、藤吉慈海等多人。及至最近，日本佛學界學者研究之動向，大抵以譯注古來未譯為中文之佛教原典，及原典文獻之研究整理為主。其中以中村元、長尾雅人、山田龍城、前田惠學等人最著名。迄今，日本所發行之佛學雜誌很多，純學術性之佛學研究代表性雜誌有：印度學佛教學研究、日本佛教學會年報、鈴木學術財團研究年報等。此外尚有多種研究紀要、學報等之刊行。〔近代日本佛學研究的發展（林傳芳）〕


vietnamese:
nhật bản cao tăng truyện yếu văn sao <bktt>


vietnamese:
nhật bản cao tăng truyện yếu văn sao <pqđtđ>


meanings:
Vận dụng thực tiễn thiền pháp hằng ngày. Bài »Minh chơn tụng« trong PKNL ghi: »我 有 摩 尼 一 顆、 埋 在 五 蘊 身 田。 昨 向 泥 中 取 出、 光 明 照 燭 無 邊。 所 爲 莫 不 知 意、 日 用 尋 常 現 前。 – Ta có một viên ngọc như ý, chôn ở trong ruộng năm uẩn. Đêm qua lấy nó ra từ trong bùn đất, ánh sáng chiếu rực rỡ vô biên. Mọi việc làm đều biết rõ, hàng ngày thường hiện tiền«.


meanings:
→ thượng phương nhật ích thiền sư 上方日益禪師


meanings:
Cung cấp hằng ngày, nhu cầu hằng ngày. Văn Ích ngữ lục ghi: »問。 蕩 子 還 鄉 時 如 何。 師 云。 將 甚 麼 奉 獻。 云。 無 有 一 物。 師 云。 日 給 作 麼 生？ – Hỏi: Khi kẻ lêu lổng trở về thì thế nào? Sư bảo: Đem cái gì dâng tặng? Tăng thưa: Không có vật gì hết. Sư bảo: Nhu cầu hằng ngày thế nào?«.


meanings:
(Nichiren 1222-1282)  Rilian######日本佛教日蓮宗創始人。俗姓貫名，幼名善日 。祖籍遠江國（今靜岡縣），生於安房國（今千葉縣）小湊。幼年於本縣清澄山寺從道善落發，名蓮長，後改名日蓮。初學真言宗，後遊鐮倉，偶逢延曆寺尊海，結伴登比睿山，從諸學匠習天臺教義十餘年。又巡遊大和（今奈良）、紀伊（今和歌山）等地寺院，結識了禪宗名僧辯圓、道元等。認為“末法”時代，唯有《妙法蓮華經》是諸經中最勝之經，是與時機相應之法。1253年歸鄉訪親，登清澄山面對旭日，高唱《南無妙法蓮華經》10遍，後世遂以此日為日蓮宗開宗之日。旋於清澄山寺大開法席，依《法華經》反對淨、禪、密、律諸宗。提出四句格言：“念佛進無間地獲，禪宗是天魔，真言宗導致亡國，律宗是國賊。”引起各宗的反對，為其師道善和邑主東條景信所怒逐；遂逃往鐮倉結草庵，日夜誦讀《法華經》，並時到街頭高唱《法華經》題目，贊其功德，向來往男女傳教。1260年，將所著《立正安國論》上之幕府，以立正為因，安國為果，立正就是信仰《法華經》。要求禁止淨、禪諸宗，專奉法華信仰，大觸北條時賴之怒，以誑惑罪發配到伊豆（在今靜岡）之東。兩年後被赦回鐮倉，仍罵諸宗如故。後又被幕府逮捕，發配佐渡（在今新 ）。他在此為諸弟子撰《開目鈔》、《觀心本尊鈔》等，闡明宗義，採取闡述“攝受門”的態度。三年後被赦回鐮倉。不久至甲斐（今山梨）身延山建草庵，為弘布《法華經》道場，即今蓮宗總本山的身延山久遠寺。寂後大正天皇追諡立正大師號。著作尚有《守護國家論》、《教機時國鈔》等。######


meanings:
Ngày tiêu muôn lượng vàng ròng. Ý nói nhà sư mỗi ngày hưởng dụng rất nhiều của cải của thí chủ, thường dùng xác nhận quả quyết rằng thiền tăng có ngôn hạnh khế hợp với chỗ lãnh ngộ thì không cô phụ thí chủ cúng dường. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »有 人 跳 得 出。 日 銷 萬 兩 黃 金。 若 跳 不 出。 有 處 著 儞 在。 – Có người nhảy ra được, ngày tiêu muôn lượng vàng ròng. Nếu không nhảy ra được thì có chỗ vướng mắc ngươi rồi«.


meanings:
① Sớm, lúc trời mới sáng gọi là đán. ||② Nói sự thốt nhiên không lường được, như nhất đán địch chí 一旦敵至 một mai giặc đến. ||③ Vai tuồng đóng đàn bà gọi là đán.


meanings:
① (văn) Sáng sớm: 坐以待旦 Ngồi chờ sáng; 旦暮從事于農 Sớm tối lo việc ruộng nương (Thương Quân thư); ② Ngày: 元旦 Ngày đầu năm, Tết dương lịch; 一旦 Một ngày nào, một mai, một sớm; ③ (Vai) đào: 武旦 Đào võ; 花旦 Đào hoa; 老旦 Đào già.


meanings:
Vị tăng ở trọ qua đêm, tức chỉ cho các vị Thiền tăng hành cước.


meanings:
Phòng để cho các vị tăng hành cước tối đến ngủ trọ sáng lại ra đi. Các vị tăng du phương đến mỗi chùa, trước hết vào Đán quá liêu rồi mới lên chào vị Trụ trì. Theo PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Ngon, như chỉ tửu 旨酒 rượu ngon, cam chỉ 甘旨 ngon ngọt, v.v. ||② Ý chỉ, như kì chỉ viễn 其旨遠 thửa ý xa, ý nói hàm có ý sâu xa. ||③ Chỉ dụ, lời vua ban bảo tôi dân gọi là chỉ. ||④ Dùng làm trợ từ như chữ chỉ 只.


meanings:
① Ý, ý định, ý tứ, ý đồ, mục đích: 要旨 Ý chính, ý định chính; 主旨 Chủ ý, mục đích chính; 宗旨 Tôn chỉ; 其旨遠 Ý sâu xa; ② (cũ) Thánh chỉ, chỉ dụ, lệnh của vua; ③ (văn) Ngon, ngọt: 旨酒 Rượu ngon.


meanings:
① Sớm ngày, như tảo san 早餐 bữa cơm sớm. ||② Trước, như tảo vi chi bị 早為之備 phòng bị sớm trước.


meanings:
① Buổi sáng: 清早 Sáng sớm; ② Sớm: 早晚Chẳng chóng thì chầy, sớm muộn; 吾早從夫子，不及此 Nếu ta sớm nghe theo phu tử thì không đến nỗi thế này (Tả truyện); 將軍復慾何待而不早決之乎？ Tướng quân còn muốn đợi gì mà không sớm trừ khử ông ta đi? (Hậu Hán thư).【早晚】tảo vãn [zăowăn] a. Sớm tối: 早晚他都在家 Sớm tối anh ấy đều ở nhà; b. Sớm muộn, chẳng chóng thì chầy: 早晚總有一天我們會見面的 Sớm muộn chúng ta sẽ có ngày gặp nhau;【早已】tảo dĩ [zăoyê] a. Sớm đã, từ lâu: 他早已准備好了 Tôi đã chuẩn bị từ lâu; 這種式樣早已過時 Kiểu này đã lỗi thời từ lâu; b. (đph) Trước đây;【早早兒】tảo tảo nhi [zăozăor] a. Mau, nhanh: 決定辦，就早早兒辦 Đã quyết định thì làm cho nhanh; b. Sớm: 要來，明天早早兒來 Có đến thì mai đến cho sớm; ③ Từ lâu, từ trước: 那是很早的事 Đó là việc từ lâu rồi; 我早就預備好了 Tôi đã chuẩn bị xong từ lâu rồi; ④ Chào (tiếng chào buổi sáng): 老師早 Chào thầy ạ.


meanings:
Hồi nào, lúc nào. Tiết Thanh Nguyên Hành Tư Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »師 曰： 我 卻 知 汝 早 晚 離 曹 谿。 曰： 希 遷 不 從 曹 谿 來。 – Sư nói: Ta muốn biết ngươi rời Tào Khê hồi nào? Hi Thiên nói: Hi Thiên chẳng từ Tào Khê đến«.


meanings:
Hồi nào, lúc nào. Tiết Thạch Đầu Hoài Chí Am Chủ trong NĐHN q. 17 ghi: »明 年 六 月 晦、 問 侍 僧 曰： 早 暮？ 曰： 已 夕 矣。 遂 笑 曰： 夢 境 相 逢、 我 睡 已 覺。 汝 但 莫 負 叢 林、 即 是 報 佛 恩 德。 – Vào buổi chiều tháng sáu năm sau, sư hỏi thị giả rằng: Lúc nào? Đáp: Đã chiều rồi. Sư liền cười nói: Cảnh mộng gặp nhau, ta đã tỉnh rồi. Ngươi chỉ đừng cô phụ tùng lâm, tức là báo đáp ân đức của Phật rồi vậy«.


meanings:
① Tuần, mười ngày gọi là một tuần, một tháng có ba tuần. Từ mồng một đến mồng mười là thượng tuần 上旬, từ mười một đến hai mươi là trung tuần 中旬, từ hai mười mốt đến ba mươi là hạ tuần 下旬. Tục bảo một năm dưới trần bằng một ngày trên trời, cho nên sự chúc thọ gọi mười năm là một tuần, như thất tuần thượng thọ 七旬上壽, bát tuần thượng thọ 八旬上壽, v.v. ||② Khắp, như lai tuần lai tuyên 來旬來宣đi khắp nơi để tuyên bố đức chánh của vua. ||③ Một âm là quân. Một thứ thuế bắt dân phải làm việc.


meanings:
① Mười ngày, tuần: 五月上旬 Thượng tuần tháng 5; 圍梁數旬 Vây đất Lương vài tuần (vài chục ngày) (Hàn Phi tử); ② Mười tuổi, chục, tuần: 年約四旬 Tuổi trạc bốn mươi, tuổi trạc tứ tuần; ③ (văn) Tròn vòng: 旬歲 Tròn một năm; 旬月 Tròn một tháng.


meanings:
Bóng sáng mặt trời mới mọc. 【旭日】 húc nhật [xùrì] Mặt trời mới mọc.


meanings:
Góc. 【旮旯兒】ca lạp nhi [galár] (đph) ① Góc, xó: 墻旮旯兒 Góc tường, xó tường; ② Nơi hẻo lánh nhỏ hẹp.


meanings:
① Chiều, mặt trời lặn, như nhật cán 日旰 tối ngày, ta thường đọc là chữ hãn.


meanings:
(văn) Chiều, mặt trời lặn, trời tối: 日旰 Mặt trời lặn, tối ngày.


meanings:
① Ðại hạn, nắng mãi không mưa gọi là hạn. ||② Cạn, như hạn lộ 旱路 đường cạn, đường bộ.


meanings:
① Hạn, hạn hán (nắng lâu không có mưa): 防旱 Chống hạn; 天旱 Trời hạn; 旱澇保收 Đảm bảo thu hoạch dù hạn hay lụt; ② Khô, cạn.【旱田】hạn điền [hàntián] Ruộng khô, ruộng nương, ruộng cạn, đất nương.


meanings:
① Sáng sủa, tốt đẹp. Phàm vật gì mới thịnh gọi là vượng, như thịnh vượng 盛旺, hưng vượng 興旺, v.v.


meanings:
Thịnh vượng, đông, rừng rực, sáng sủa, tốt đẹp: 興旺 Thịnh vượng; 人口興旺 Đông người; 火很旺 Lửa cháy rừng rực.


meanings:
① Mùa thu. ||② Chỗ trời không, như thương mân 倉旻 trời xanh.


meanings:
(văn) ① Mùa thu; ② Khoảng không trên trời, trời: 蒼旻 Trời xanh.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư từng đến Nguỵ phủ (nay là Đại Danh Hà Bắc) để tham vấn Hoà thượng Đại Giác và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư trụ viện Trừng Lâm, Lô Châu (nay là huyện Hợp Phì, An Huy). Một hôm có vị tăng hỏi: »Thế nào là đạo?« Sư đáp: »Lão tăng ở viện Trừng Lâm đã lâu«. Tăng hỏi thêm: »Thế nào là người trong đạo?« Sư đáp: »Áo rách mặc hoài trải mấy năm«.


meanings:
① Giơ cao, như ngang thủ 昂首 nghển đầu, đê ngang 低昂 cúi ngửa. Thái độ cao cả gọi là hiên ngang 軒昂 hay ngang tàng 昂藏, ý khí phấn phát gọi là kích ngang 激昂, v.v. ||② Giá cao, giá đắt. Nguyễn Du 阮攸: Mễ giá bất thậm ngang 米價不甚昂 giá gạo không cao quá.


meanings:
① Cất, ngẩng, ngửng: 昂首 Ngửng đầu; ② Đắt, đắt đỏ, cao: 價昂 Giá đắt, giá cao.


meanings:
① Xế, mặt trời quá trưa gọi là trắc.


meanings:
(văn) Mặt trời ngả về phía tây, mặt trời xế bóng.


meanings:
① Con nối, như hậu côn 後昆 đàn sau. ||② Anh, côn ngọc 昆玉 anh em. ||③ Nhung nhúc, như côn trùng 昆虫 sâu bọ, vì giống sâu bọ sinh sản nhiều lắm nên gọi là côn.


meanings:
① Anh: 昆玉 Anh em. 【昆仲】côn trọng [kun-zhòng] Anh em: 你昆仲幾位？ Anh có mấy anh em?; ② Con cháu: 後昆 Con cháu nối dõi; ③ Nhung nhúc. 【昆蟲】côn trùng [kunchóng] Sâu bọ, côn trùng.


meanings:
① Mặt trời mới mọc. ||② Lên, cùng nghĩa như chữ thăng 升. ||③ Tiến lên, thăng chức.


meanings:
① (văn) Mặt trời mới mọc (mới lên); ② Lên, tiến lên, thăng chức. Xem 升 (bộ 十).


meanings:
(văn) ① Tang tảng sáng, tờ mờ sáng; ② Lúc khởi đầu.


meanings:
(văn) ① Mênh mông, bát ngát; ② Trời xanh, trời cả; ③ Mùa hè.


meanings:
① Tương đang, lời nói hay, như Vũ bái xương ngôn 禹拜昌言 vua Vũ nghe lời nói hay thì kính tạ. Nói thẳng không kị huý gì gọi là xương ngôn 昌言. ||② Sáng sủa, như xương minh 昌明 sáng láng rõ rệt. ||③ Thịnh, như bang nãi kì xương 邦乃其昌 nước mới được thịnh. ||④ Tốt đẹp, đẫy đà. ||⑤ Vật được thoả sự sinh sản gọi là xương, vì thế nên trăm vật gọi là bách xương 百昌.


meanings:
① Phồn vinh, phát đạt, thịnh vượng: 邦乃其昌 Nước mới được thịnh vượng; ② (văn) Đẫy đà đẹp đẽ: 猗嗟昌兮 Ôi đẹp đẽ đẫy đà (Thi Kinh); ③ (văn) Hay: 禹拜昌言 Vua Vũ lạy và nhận lời nói hay (Thượng thư); ④ (văn) Chỉ chung các sinh vật: 今夫百昌皆生于土而反于土 Nay trăm vật (muôn vật) đều sinh ra ở đất và trở về với đất (Trang tử: Tại hựu); ⑤ [Chang] (Họ) Xương.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Triệu, hiệu là Quyền Thật, Định Phong, người Côn Minh (nay thuộc Vân Nam) Trung Quốc. Bảy tuổi xuất gia, 17 tuổi thọ giới cụ túc, để lòng nơi nội điển, nổi bậc nhất là làm thơ, bài nào làm trong lúc xuất thần thì thành ngâm vịnh. Nhập thất sáu năm, tham vấn Hoà thượng Dư Sơn đắc pháp. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) sư làm chủ am Thuý Phong ở Tung Minh (nay thuộc Vân Nam). Tác phẩm: Khiếu Sư Sơn ngữ lục.


meanings:
(1815-1893) Thiền tăng đời Thanh, họ Lưu, tự Tịnh Hàm, hiệu Cừ Đăng Đạo Nhân, là em của Xương Đạo, người xứ Đồng Sơn (Từ Châu, Giang Tô) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Đại Tu ở Tiêu Sơn, đời thứ 48 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Quảng Tế. Tác phẩm: Cừ Đăng Đạo Nhân tạp lục.


meanings:
(1813-1903) Thiền tăng đời Thanh, họ Lưu, tự Vân Phàm, người xứ Đồng Sơn (Từ Châu, Giang Tô) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Đại Tu, đời thứ 48 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì Tiêu Sơn. Tác phẩm: Tiêu Phàm tập.


meanings:
Hưng thịnh. Xây đắp cho bền vững. Bài sám Quy Mạng của Thiền sư Di Nhiên ghi: »此 世 福 基 命 位、 各 願 昌 隆。 – Kiếp này nguyện xây đắp toà phúc đức, nền đạo tâm cho bền vững«.


meanings:
3276梵語 vidyā，巴利語 vijjā。音譯作費陀、苾馱。即灼照透視。意指破除愚癡之闇昧，而悟達真理之神聖智慧。據佛地經論卷二載，由於明能除闇，故以慧爲自性；由於明爲無明之相對者，故以無癡之善根爲自性。據原始佛教經典之三轉法輪經載，修八聖道，解四諦理，成就眼、智、明、覺（皆表智慧之語），即得趣入涅槃。　據大毘婆沙論卷一○二載，善之有漏慧固能通達了解，然於四聖諦無法決擇（決疑、分別理）現觀（覺知、觀照眼前四聖諦），故不稱爲明；僅無漏之聖慧得稱爲明。此乃所謂有學（仍殘有所學之聖者）與無學二種之別。無學之聖者中，素質能力殊勝者於六神通中之宿住通、生死通、漏盡通等三通能破除過去、未來、現在三際之愚闇，此稱爲無學之三明。其中，漏盡通爲勝義之真明；而前二者之宿住、生死通亦稱爲明，係因其能順無漏之真明（漏盡明），並以牽引此而有少許之明相，故假名爲明。　梵語 vidyā，由語根 vid（知）轉引而來，故「明」又指知識、學問之意。於印度，各種學藝可分爲聲明、因明等五明。此外，真言等亦具有除癡闇、拂障難之力，故亦稱爲明，據大毘婆沙論卷二載，世間有支明、事明、獸明、孔雀明、咒龍蛇明、火明、水明、迷亂明等諸咒論。密教遂並稱印契與真言爲印明。　佛陀圓滿具足三明及身口之行業，故於十號之中有明行足之尊稱。初地以上之菩薩觀三世諸法實相而心明了，故於五種菩提中以明心菩提爲初地以上菩薩所悟之菩提。據六十華嚴經卷二十八之十明品載，十地菩薩具有如下十種智明：(一)他心智明，(二)天眼智明，(三)宿命智明，(四)未來際智明，(五)天耳智明，(六)神力智明，(七)分別言音智明，(八)色身莊嚴智明，(九)真實智明，(十)滅定智明。然八十華嚴譯爲神通，故又作十通。〔中阿含卷五十六羅摩經、北本大般涅槃經卷十八、俱舍論卷二十七、集異門足論卷三、大乘義章卷二十本〕


meanings:
① Sáng, như minh tinh 明星 sao sáng, minh nguyệt 明月 trăng sáng. Dân tộc đã khai hoá gọi là văn minh 文明. ||② Sáng suốt, sáng suốt trong sạch, không bị ngoại vật nó che lấp gọi là minh, như cao minh 高明 cao sáng, minh giám 明鑒 soi sáng, minh sát 明察 xét rõ, v.v. Tục gọi quan trên là minh công 明公 nghĩa là vị quan sáng suốt, là theo nghĩa đó. ||③ Phát minh, tỏ rõ, như phát minh tân lí 發明新理 phát minh ra lẽ mới, tự minh tâm khúc 自明心曲 tự tỏ khúc nhôi (khúc nôi), minh minh như thử 明明如此 rành rành như thế, quang minh lỗi lạc 光明磊落 sáng sủa dõng dạc, v.v. ||④ Mắt sáng, như táng minh 喪明 mù mắt, ông Tử Hạ con chết khóc mù mắt, vì thế mới gọi sự con người chết là táng minh chi thống 喪明之痛. ||⑤ Mới sáng, như bình minh 平明 vừa sáng, minh nhật 明日 ngày mai, minh niên 明年 sang năm v.v. ||⑥ Thần minh, như các dùng về người chết gọi là minh khí 明器. ||⑦ Nhà Minh 明 (1368-1644), Minh Thái tổ 明太祖 là Chu Nguyên Chương 朱元璋 đánh được nhà Nguyên 元 lên làm vua gọi là nhà Minh.


meanings:
① Sáng: 明月 Trăng sáng; 天明 Trời sáng; 燈火通明 Đèn đuốc sáng trưng; ② Rõ, rõ ràng: 問明 Hỏi rõ; 黑白分明 Đen trắng rõ ràng; 去向不明 Đi đâu không rõ.【明明】minh minh [míngmíng] Rõ ràng, rành rành: 這話明明是他說的，用不着問了 Câu này rõ ràng là anh ấy nói, không cần phải hỏi nữa; ③ Công khai, để lộ ra: 有話明說 Có gì cứ nói ra; ④ Tinh mắt, sắc bén: 耳聰目明 Mắt tinh tai thính; 精明強幹 Sắc sảo, sành sỏi; ⑤ (Lòng dạ) ngay thẳng, trong sáng: 明人不做暗事 Người ngay thẳng không làm việc ám muội; ⑥ Thị giác: 雙目失明 Mù cả hai mắt; ⑦ Biết rõ: 不明眞相 Không rõ chân tướng; 不明利害 Không biết lợi hại; ⑧ Sang, sau (từ thời gian này đến thời gian sau): 明天 Hôm sau; 明晨 Sáng hôm sau; 明年 Sang năm; 明春 Sang xuân, mùa xuân sang năm; ⑨ (văn) Ban ngày; ⑩ (văn) Người sáng suốt, người hiền minh; ⑪ (văn) Dương gian, cõi trần: 幽明 Cõi âm và cõi trần; ⑫ (văn) Soi sáng, làm cho sáng: 火尚足以明也 Bó đuốc còn đủ để soi (chiếu) sáng (Vương An Thạch: Du Bao Thiền sơn kí); 明明德 Làm sáng cái đức sáng (Đại học); ⑬ (văn) Làm cho rõ, chứng tỏ, chứng minh; ⑭ [Míng] Triều Minh (Trung Quốc, năm 1368—1644); ⑮ [Míng] (Họ) Minh.


meanings:
(1696-1776) Thiền tăng đời Thanh, họ Thi, tự Đại Hằng, hiệu Triệm Hư, người xứ Đồng Thành, An Huy, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thượng Chí, đời thứ 39 hệ Nam Nhạc. Lần lượt trụ trì các chùa Tây Hồ, Thiên Trúc, Tịnh Từ. Tác phẩm: Triệm Hư thi sao, ngữ lục.


meanings:
(1512-1574) Thiền tăng đời Minh, tự Vô Cực, người xứ Thuận Đức (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Tám tuổi xuất gia, 13 tuổi hành cước đến Ngưu Sơn, tinh cần khắc khổ, ngày đêm rèn luyện. Ẩn cư ở Trung Phong, Ngân Sơn, ban ngày lượm hạt dẻ làm thức ăn, chuyên chú thiền quán. Một hôm chợt cảm ngộ, sư nối pháp Hoà thượng Thuý Phong tại Kinh Sư, thuộc tông Lâm Tế. Sư ở Thiền viện Cát Tường tại Kinh Tây, học giả các nơi ngày càng kéo đến đông, đạo phong hưng thịnh.


meanings:
Thiền tăng đời Đường; nối pháp Thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm. Sư ra hoằng pháp trụ Bách Nham ở Ngạc Châu (nay là Vũ Xương, tỉnh Hồ Bắc), được nổi tiếng một phương.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Cảnh Diên đời Tống. X. Cảnh Diên.


meanings:
Chí, 6 quyển, do Đới Minh Tông soạn vào đời Thanh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Chùa Nhạc Lâm ở Phụng Hoá tỉnh Chiết Giang được khai sáng vào khoảng niên hiệu Đại Trung (847-859) đời Đường. Khi ấy có vị tăng quải một bao bố đi đến chùa này, tự xưng là Trường Đinh Tử, người thời ấy gọi sư là »Bố Đại Hoà thượng«, hoặc »Hoan Hỉ Hoà thượng«. Về sau, sư ngồi dưới mái phía đông chùa này thị tịch, chư tăng cho là thần dị và bảo sư là Di-lặc. Từ đó trở đi, chùa Nhạc Lâm nhờ đạo tràng Di-lặc mà nổi tiếng ở đời, là 1 trong 3 thánh địa Phật giáo ở Minh Châu. Khoảng niên hiệu Khang Hi (1662-1722) đời Thanh, Hoà thượng Khải Công xây cất lại chùa này. Đới Minh Tông nhận thấy trước đây chùa không có quyển CHÍ nào nên ông thu thập tư liệu, biên tập thành sách này. Nội dung gồm có 10 loại: Tự đồ, Phạm vũ, Danh thắng, Cổ tích, Pháp sản, Pháp hệ, Nghệ văn, Thi phú, Danh thích, Tháp minh, do thu thập các văn hiến về chùa Nhạc Lâm kể từ niên hiệu Khang Hi đời Thanh trở về trước thành 1 bộ sưu tập hoàn mỹ.


meanings:
Chí, 10 quyển, do Quách Tử Chương soạn vào đời Minh. Vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh, Quách Tử Chương dựa theo thể lệ của »Phổ Đà Sơn Chí« để biên tập »Minh Châu A-dục Vương Sơn Chí«, xếp thứ tự theo loại, gồm tất cả 10 loại, mỗi loại 1 quyển như sau: ① Địa dư dung kết. ② Xá-lợi duyên khởi. ③ Tháp miếu quy chế. ④ Vương thần sùng sự. ⑤ Thần minh hiệu linh. ⑥ Thoại ứng nan tư. ⑦ Phúc điền thường trụ. ⑧ Cao tăng truyền pháp. ⑨ Đề xướng tông thừa. ⑩ Ngọc cơ xã vịnh. Khoảng niên hiệu Càn Long (1736-1795), vị Trụ trì chùa A-dục Vương là Uyển Thuyên sưu tập thêm phần nghệ văn rồi biên thành Tục chí, gồm có 6 quyển. Vào niên hiệu Càn Long thứ 22 (1757), ông đem phối hợp 2 bản: Chính và Tục để khắc bản, gồm 16 quyển, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1.


meanings:
Thiền tăng đời Thanh, họ Cao, người đời gọi »Viên Thông Minh Quảng Thiền sư«. Thuở bé đã có chí xuất gia. Năm 16 tuổi, cha mẹ lần lượt qua đời, sư liền cạo tóc, tham học nơi Thiền sư Hải Hội Minh Ba, được ngài ấn chứng và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư có Ngữ lục truyền bá ở đời.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Nghĩa Sơ đời Ngũ Đại. X. Nghĩa Sơ.


meanings:
(1828-1898) Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 38, nối pháp Thiền sư Tiên Giác Hải Tịnh ở chùa Giác Lâm miền Nam Việt Nam. Năm Canh Tuất (1850), Hoà thượng Hải Tịnh cho đổi viện Quan Âm thành chùa Giác Viên. Năm Nhâm Tý (1852) ông Hương đăng trụ trì chùa Giác Viên (chưa rõ pháp danh) quy tịch, Hoà thượng Hải Tịnh cử Thiền sư Mật Hạnh thay thế trụ trì chùa Giác Viên. Theo sự tổ chức phân công của Hoà thượng Hải Tịnh: chùa Giác Lâm chuyên lo phần giáo pháp, dạy kinh điển Phật pháp cho tăng chúng và thuyết pháp cho Phật tử, chùa Giác Viên chuyên lo phần Ứng phú (cầu an, cầu siêu, trai tăng…). Với nhiệm vụ Ứng phú này khiến cho bản đạo của chùa Giác Viên ngày càng đông, sinh hoạt chùa phát triển mạnh; trong khi đó Phật tử đến chùa Giác Lâm ít hơn, chỉ có những tín đồ thâm hiểu Phật pháp và chí tâm tham học kinh điển mới đến viếng lễ cúng dường và quy y thụ giới, do đó kinh tế chùa Giác Lâm kém sút, không đủ đài thọ cho chư tăng tu học ở đây. Chùa Giác Viên phải trợ duyên. Năm kỉ Tỵ (1869), Hoà thượng Hải Tịnh đã quá lớn tuổi (82 tuổi), nên cử đệ tử kế thế trụ trì: Thiền sư Minh Vi Mật Hạnh trụ trì chùa Giác Lâm, phụ giúp có Tri khách Minh lí Quảng An. Thiền sư Minh Khiêm Hoằng Ân trụ trì chùa Giác Viên. Năm Ất Hợi (1875), Hoà thượng Tiên Giác Hải Tịnh viên tịch tại chùa Giác Lâm, thọ 88 tuổi, Thiền sư Mật Hạnh mới thật sự chính thức trụ trì chùa Giác Lâm. Sư rất quan tâm đến việc tu học của tăng chúng, thấy sư đệ là Thiền sư Hoằng Ân trụ trì chùa Giác Viên có đủ tài đức giáo hoá chư tăng nên sư cho tăng chúng chùa Giác Lâm xuống tham học giáo lí với Thiền sư Hoằng Ân. Năm Quý Tỵ (1893), sư thấy sức khỏe mình quá yếu kém, không thể kham nổi việc chùa, nên trao quyền trụ trì chùa Giác Lâm cho sư đệ Hoằng Ân, và nguyện nhập thất tu thiền cho đến ngày quy tịch (14 tháng 11 năm Mậu Tuất 1898). Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.


meanings:
(1290-1372) Thiền tăng đời Nguyên, tên tục là Chu Quốc Xương, hiệu Cô Phong. Năm 15 tuổi xuất gia, ban đầu yết kiến ngài Trúc Tây Thản Công ở chùa Thiên Đồng. Lại tham ngài Hối Cơ Hi Công ở chùa Tịnh Từ Hàng Châu. Sau tham Song Lâm Minh Cực Tuấn Công, được bổ làm Tri tạng, ít lâu sau giữ chức Thủ toạ. Sư trụ chùa Đông Thiền ở Tùng Giang (nay thuộc Thượng Hải), chùa Bảo Ninh ở núi Tập Khánh, chùa Tịnh Từ ở Hàng Châu. Về già, sư trở về am Trúc Lâm ở Hồ Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Tác phẩm: Tứ Hội ngữ lục.


meanings:
① Thiền tăng đời Minh, họ Ứng, tự Chỉ Nam, người xứ Kim Hoa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 26 tuổi xuất gia, khổ hạnh tham thiền mà không có chỗ vào nên chặt 2 ngón tay để sách tấn mình, nối pháp Thiền sư Viên Trừng ở Mai Dã, thuộc tông Tào Động. Ra hoằng pháp sư trụ Thiều Khê rồi tịch. ② Thiền tăng đời Minh (1526-1601), họ Phan, người xứ Đồng Châu (nay là huyện Đại Lệ, tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thiết Sơn, thuộc tông Lâm Tế. Về sau, sư đến núi Nga Mi cất am Viên Giác, suốt ngày toạ thiền, bạn lứa cùng gấu vượn, láng giềng là khói ráng. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 15 (1587), vua Thần Tông ban cho sư y hồng, tự tay viết bảng hiệu »Hộ Quốc Thảo Am Tự«.


meanings:
(foreign) enlightenment of mental enlightenment, study, and increase in knowledge and in the prajñāpāramitā.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Mạc, hiệu Vô Tế, người xứ An Nhạc (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Năm 12 tuổi bỏ nhà đi tập thiền định, tham vấn Thiền sư Lâu Sơn Thanh, có tỉnh. Một hôm đang ngồi, sư thấy ánh sáng chiếu thấu suốt, hoát nhiên đại ngộ. Sư lễ Thiền sư Cổ Chuyết Tuấn và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Về sau, sư trụ trì Chiêu Minh Thiền Tự ở núi Đông Thiên Mục.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tử Hưng đời Tống. X. Tử Hưng.


meanings:
(1664-1735) Thiền tăng đời Thanh, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư giỏi thơ văn, khéo về thư pháp, nối pháp Thiền sư Hình Sơn Siêu Bảo, thuộc tông Lâm Tế. Sư cất am ẩn ở Tú Thuỷ. Năm 1723, vâng lệnh Vua về triều, được ban y hồng, và hiệu »Ngộ Tu Thiền sư«. Vua ra lệnh cất chùa rồi đích thân đề 3 chữ »Giác Hải Tự« xong bảo Minh Huệ ở đấy. Ít lâu sau lại vâng lệnh về chùa Thánh Nhân ở Hàng Châu, hoằng dương Phật pháp, giáo hoá quần mê, một thời thật hưng thịnh. Tại kinh sư lúc đó, sư từng thuyết pháp cho Vương Công đại thần nghe, trong Ngự Tuyển ngữ lục có ghi chép điều này.


meanings:
(1586-1630) Thiền tăng đời Minh, tự Tu Trạm, hiệu Mạch Lãng, Hắc Lãng. Năm 1601, xuất gia làm tăng, năm kế theo ngài Vân Thê Liên Trì thụ giới cụ túc, nối pháp Thiền sư Viên Trừng, thuộc tông Lâm Tế. Viên Trừng tuổi già, mỗi khi mở pháp hội đều bảo sư làm Đệ nhất toạ, xem sư là người trợ thủ đắc lực cho mình. Năm 1619, sư trụ chùa Phổ Tế, Đồng Sơn, Minh Nhân. Năm 1624, sư xây cất lại Mai Dã Cổ Di-đà tự. Sư tư chất thông sáng, tâm bình khí hoà, cơ dụng nghiêm mật, lời lẽ chính đáng, việc quản lí thuần hậu khiến đại chúng vui vẻ, thoải mái. Năm 1630, sư khai pháp ở chùa Thiên Y, rồi thị tịch trong lúc nói cười. Tác phẩm: Nghệ Ngôn, Ngữ lục.


meanings:
(1593-1648) Thiền tăng sống vào cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Trần, tự Thạch Vũ, người đời gọi là »Thạch Vũ Minh Phương Thiền sư«, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 22 tuổi xuất gia, nối pháp Thiền sư Trạm Nhiên Viên Trừng, thuộc tông Tào Động. Ban đầu sư trụ chùa Tượng Điền, sau đó trụ các ngôi: Thiên Hoa, Hiển Thánh, Quang Hiếu, Tuyết Phong, Linh Sơn, Phổ Minh, Linh Phong, Ngộ Không, Quảng Phật, Phật Nhật. Tính sư nhân từ, dung mạo và cử chỉ tao nhã, khi ứng cơ tiếp vật, khéo dẫn dắt từng bước. Đệ tử của sư là Viễn Môn Tịnh Trụ có biên »Thạch Vũ Thiền sư Pháp Đàn« 20 quyển.


meanings:
(?-1196) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Đạo Huệ, họ Tô tên Thiền Trí, quê ở làng Phù Cầm (thuộc huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh), miền Bắc Việt Nam. Tư chất thông minh, đọc khắp sách vở ngoài đời. Lúc trẻ gặp Thiền sư Đạo Huệ liền xả tục xuất gia. Theo hầu Đạo Huệ, sư thấu đạt lí huyền diệu của Thiền, trực nhận ý chỉ các bộ kinh Viên Giác, Nhân Vương, Pháp Hoa và sách Truyền Đăng. Do chuyên cần đọc tụng quên cả nhọc nhằn, nên nhà vua ban hiệu cho sư là Minh Trí. Sau sư trụ trì chùa Phúc Thánh, tăng chúng theo học đông đảo. Một hôm sư đang bàn luận với một vị tăng, có vị tăng bên cạnh nói: Nói là Văn-thù, nín là Duy-ma. Sư bảo: Không nói, không nín đâu chẳng phải là ông? Vị tăng ấy liền chấp nhận. Sư bảo: Sao chẳng hiện thần thông? Vị tăng thưa: Chẳng từ chối hiện thần thông, chỉ sợ Hoà thượng thâu vào giáo. Sư bảo: Ngươi chưa phải là người có con mắt giáo ngoại biệt truyền. Sư bèn nói kệ: »Giáo ngoại khả biệt truyền, hi di Tổ Phật uyên, nhược nhân dục biện đích, dương diệm mích cầu yên. – Ngoài giáo khá riêng truyền, lâu xa Tổ Phật riêng, nếu người cầu phân biệt, ánh nắng tìm khói mây«. Đến niên hiệu Thiên Tư Gia Thuỵ thứ 11 (1196) sư sắp thị tịch, nói kệ: »隨 風 水 月 明。 無 影 亦 無 形。 色 相 這 箇 是。 空 空 尋 響 聲。 – Theo gió trăng nước sáng, không bóng cũng không hình, sắc tướng chỉ thế ấy, trong không tìm tiếng vang«. Nói xong, sư lặng lẽ thị tịch. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Dương, tự Cụ Túc, người xứ Cối Kê (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Tráng niên mới xuất gia làm tăng, theo học với Thiền sư Vân Môn Viên Trừng. Một hôm sư đang kinh hành, ngẩng đầu lên thấy núi, hoát nhiên đại ngộ, được Viên Trừng ấn khả và nối pháp ngài, thuộc tông Tào Động. Năm 1624, sư trụ trì am Hương Tuyết ở Thượng Ngô (nay thuộc Chiết Giang). Môn phong cao vút, dè dặt trong việc ấn chứng cho người. Trong ngày sư thị tịch, vẫn không có người nối pháp, sư đem như ý và pháp y trao cho Thiền sư Phật Nhật Phương.


meanings:
(1263-1323) Thiền tăng đời Nguyên, họ Tôn, tự Huyễn Trụ, hiệu Trung Phong, người xứ Tiền Đường (nay là Hàng Châu) Trung Quốc. Năm 15 tuổi xuất gia, 24 tuổi tham học nơi Thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu. Một hôm, sư đọc kinh Kim Cang có tỉnh. Nguyên Diệu trao cho sư câu thoại đầu, khổ tham trong 10 năm mới được siêu thoát và nối pháp Ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư đi khắp nơi, không có chỗ ở nhất định, hoặc ở trong thuyền, hoặc trụ am thất, tự xưng là »Huyễn Trụ Lão nhân«. Hễ có dựng am nào cũng đề tên »Huyễn Trụ«. Sư giỏi làm thơ, từng xướng hoạ với nhóm ông Triệu Mạnh Phủ. Thuỵ hiệu: Trí Giác Thiền sư, Phổ Ứng Quốc Sư. Tác phẩm: Huyễn Trụ Am Thanh Quy, Trung Phong quảng lục.


meanings:
(1614-?) Thiền tăng đời Thanh, họ Chu, hiệu Tú Dã, người xứ Thành Đô. Lúc 8 tuổi sư lễ ngài Tinh Thiên chùa Cửu Long làm thầy, 20 tuổi đi tham vấn các nơi, từng tham học với: Hán Nguyệt Pháp Tạng, Tuyết Kiệu Viên Tín, Mật Vân Viên Ngộ, cuối cùng tham yết Kỳ Nhiên Siêu Trí. Năm 1680, sư đến Tương Châu, tiếp nối chủ trì pháp hội chùa Hoàng Long. Có 3 quyển Ngữ lục truyền bá ở đời.


meanings:
(1682-1744) Thiền tăng đời Thanh, họ Thẩm, tự Văn Huệ, người xứ Giang Đô (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc. Năm 10 tuổi xuất gia, 20 tuổi thụ giới cụ túc, sư đến núi Bảo Hoa theo ngài Tùng Ẩn học luật, sau đến núi Thiên Mục tham thiền, nối pháp Thiền sư Hối Thạch Siêu Kỳ, thuộc tông Lâm Tế. Năm 1731, khai pháp ở núi Thiên Mục, trụ tích trong 10 năm, rồi lui về ở ẩn tại am Dịch Đăng. Trước sau khoảng 40 năm sư không ra khỏi núi Thiên Mục. Sau khi sư thị tịch, Ngô Thọ Hư soạn bài tháp minh. Có Ngữ lục truyền bá ở đời.


