# tbl_dictionary

meanings:
Thuỵ hiệu của thiền tăng Như Mẫn đời Ngũ Đại. X. Như Mẫn.


meanings:
Chùa nằm ở núi Nguyệt Mi, ngoại ô phía đông thành phố Cơ Long, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc, là một chiếc nôi của Phật giáo Đài Loan. Niên hiệu Quang Tự thứ 24 (1898) đời Thanh, ba vị sư Thiện Trí, Diệu Mật, Thiện Huệ ở Dũng Tuyền Thiền Tự, Cổ Sơn, Phúc Châu nối tiếp nhau xây dựng nên chùa. Những kiến trúc như Phật điện, Thiền đường, Thiên vương điện, Khai sơn đường, Linh tháp lần lượt hoàn thành, đầy đủ quy mô một tùng lâm Phật tự. Phật điện thờ các tượng thánh Thích-ca, 18 La hán, 4 đại thiên vương do thợ danh tiếng trong nước là Lâm Khởi Phụng nặn đắp. Trong chùa có xá-lợi Phật mang từ Ấn Độ về và nhiều tượng Phật cẩm thạch của Mianma. Mục đích chính của chùa là an tăng hoằng pháp, thành lập Thiền lâm Phật học, Học viện Phật giáo để đào tạo nhân tài Phật giáo. Pháp mạch và phân chi tự viện của chùa này được trải khắp Đài Loan.


meanings:
① Bản tâm là nguồn gốc của vạn vật. Tham Đồng Khế của Thạch Đầu Hi Thiên trong NĐHN q. 5 ghi: »靈 源 明 皎 潔、 枝 派 暗 流 注。 – Linh nguyên sáng sạch trong, Vẩn đục bởi chia dòng«. ② Thiền tăng đời Minh, họ Tiết, tự Bất Nhị, người xứ Phong Dương (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Ban đầu sư tham học nơi Thiền sư An Nhạc Liễu Ngộ, không khế hợp nên yết kiến Thiền sư Vô Tế, được trao cho thoại đầu chữ VÔ. Linh Nguyên khổ tham lâu ngày, bỗng tỉnh ngộ, được thầy ấn chứng. Sư cất am Tuyết Cốt ở Quảng An và trụ ở đấy (nay là huyện Nhạc Trì, tỉnh Tứ Xuyên).


meanings:
Còn gọi: Hồng Sơn Bảo Tháp. Tháp ở sau Bảo Thông Thiền Tự, núi Hồng Sơn, thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, được xây vào niên hiệu Đại Đức thứ 11 (1307) đời Nguyên, hoàn thành vào niên hiệu Diên Hựu thứ 2 (1315). Niên hiệu Đồng Trị thứ 4 (1865) đời Thanh trùng tu, trên vách tường ngoài tháp có khảm bia kí tháp khắc vào niên hiệu Đại Đức thứ 11 (1307) đời Nguyên. Thân tháp 7 tầng, hình bát giác, cao khoảng 43 m. Nội tầng tường tháp xây đá, ngoại tầng xây gạch, là phỏng theo kết cấu gỗ. Từ dưới lên trên tháp thu nhỏ dần uy vũ cao sừng sững hùng vĩ tráng lệ. Mỗi tầng mỗi mặt đều có Phật khám, trong khám khắc nổi tượng Bồ Tát, La hán, Lực sĩ. Trong tháp có bậc thềm vòng vèo lên đỉnh tháp, đứng trên đỉnh nhìn ra xa thấy phong cảnh nước non đẹp không kể xiết. Sau tháp trên mỏm núi có vài chỗ khắc tượng Phật trên vách đá, dưới tháp có động Hoa Nghiêm, suối Bạch Long cùng với tháp làm nổi bật lẫn nhau.


meanings:
(870-947) Thiền tăng đời Ngũ Đại, người nước Cao Li, đi đến Mân Việt, yết kiến Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn, thầm khế hợp huyền chỉ. Tính điềm đạm, tự kềm chế nên chúng rất kính sợ. Ban đầu sư trụ núi Tể Vân, Vụ Châu (nay là Kim Hoa, Chiết Giang), sau dời về viện Cảnh Thanh, Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang), thiền chúng vân tập. Sư vâng lệnh Ngô Việt Trung Hiến Vương trụ trì chùa Long Hoa ở Hàng Châu, nơi thờ linh cốt Phó đại sĩ. Thuỵ hiệu »Chân Giác Đại Sư«.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư Thanh Bình Linh Tuân. Sư ra giáo hoá trụ núi Tam Giác, Kỳ Châu (nay thuộc Kỳ Xuân, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.


meanings:
(910-970) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trình, tự Dật Thế, người Thuỷ Hưng, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Hồng Cứu, thuộc tông Quy Ngưỡng đời thứ 5, trụ các chùa: Linh Thứu, Nguyệt Hoa Sơn (ở Thiền Quan, Quảng Đông). Có ngữ lục lưu hành ở đời.


meanings:
→ thiều châu linh thuỵ hoà thượng 韶州靈瑞和尚


meanings:
Trí huệ sẵn có nơi lòng người, cũng chính là trí huệ Phật. Chương Pháp Dung Thiền sư tâm minh trong CĐTĐL q. 30 ghi: »菩 提 本 有 不 須 用 守。 煩 惱 本 無 不 須 用 除。 靈 知 自 照 萬 法 歸 如。 – Bồ đề sẵn có chẳng tốn công giữ, phiền não vốn không chẳng cần diệt trừ. Linh tri tự chiếu, muôn pháp trở về như«.


meanings:
(771-853) Thiền tăng đời Đường, Tổ tông Quy Ngưỡng, họ Triệu, người xứ Trường Khê, Phúc Châu (nay là Hà Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 15 tuổi theo luật sư Pháp Thường ở chùa Kiến Thiện xuất gia. Ba năm sau thụ giới cụ túc ở chùa Long Hưng, Hàng Châu, tu học các kinh luật Đại, Tiểu thừa. Sư từng đến Thiên Thai. Lần lượt gặp 2 ngài Hàn Sơn và Thập Đắc khải phát cho. Năm 23 tuổi đến Giang Tây tham vấn Bách Trượng Hoài Hải, là đệ tử đứng đầu và được nối pháp Ngài. Cuối niên hiệu Nguyên Hoà (820) sư đến Quy Sơn ở một mình suốt 7 năm, về sau được Tướng quốc Bùi Hưu sùng kính, cất chùa Đồng Khánh, chư tăng theo học rất đông, từ đây thiền phong hưng thịnh. Thuỵ hiệu »Đại Viên Thiền sư«. Tác phẩm: Đàm Châu Quy Sơn Linh Hựu Thiền sư ngữ lục.


meanings:
Bản tâm thanh tịnh, không tịch. Bài Minh Chân Tụng trong PKNL ghi: »靈 空 元 自 無 像、 不 用 斷 除 妄 想妄 想、 即 是 眞 心、 何 須 分 一 作 兩。 – Linh không nguyên tự vô tượng, bất dụng đoạn trừ vọng tưởng, vọng tưởng tức thị chân tâm, hà tu phân nhất tác lưỡng. – Linh không vốn không hình tượng, chẳng cần đoạn trừ vọng tưởng, vọng tưởng tức là chân tâm, đâu nên phân ra hai tướng«.


meanings:
Phật tính thanh tịnh. Chương Nam Nhạc Lại Toản Hoà thượng ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: »莫 謾 求 眞 佛、 眞 佛 不 可 見、妙 性 及 靈 臺、 何 曾 受 熏 鍊、心 是 無 事 心、 面 是 孃 生 面、劫 石 可 移 動、 箇 中 無 改 變。 – Mạc mạn cầu Chân Phật, Chân Phật bất khả kiến, diệu tính cập linh đài, hà tằng thọ huân luyện, tâm thị vô sự tâm, diện thị nương sinh diện, kiếp thạch khả di động, cá trung vô cải biến. – Chớ dối cầu chân Phật, Chân Phật chẳng thấy được, diệu tính cùng linh đài, đâu từng chịu đào luyện. Tâm là tâm vô sự, mặt là khuôn mặt mẹ, kiếp thạch có đổi dời, cái này không thay đổi«.


meanings:
Linh tính giác ngộ mà mọi người đều sẵn có, cũng là Phật tính. Chương Chứng Đạo Ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: »一 切 數 句 非 數 句。 與 吾 靈 覺 何 交 涉。– Tất cả văn tự chẳng văn tự, cùng linh giác ấy nào can dự?«.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, sư thờ Hoàng Bá Hi Vận làm thầy. Sau khi đắc pháp, sư trụ Tiết Lão Phong trong dãy núi Điểu Thạch, Phúc Châu, thường đóng cửa ở một mình, người đời ít thấy sư. Chỉ có một vị thí chủ đến giờ mang cơm đến, Linh Quán cũng chỉ mở cửa vào giờ ấy. Người đời gọi là »Lão Quán Hoà thượng«. Có công án »Lão Quán bế hộ« (Lão Quán đóng cửa), nội dung là cơ duyên đối thoại giữa Lão Quán và Tuyết Phong Nghĩa Tồn.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, người Phúc Châu, nối pháp Thiền sư Quy Tông Trí Thường. Sau trở về Phúc Châu, người trong làng đón sư vào núi Phù Dung. Thuỵ hiệu »Hoằng Chiếu Đại Sư«.


meanings:
Còn gọi: Xá-lợi. Phần xương lưu lại của Phật hoặc của các vị tăng đắc đạo. Chương »Tổ Di-giá-ca« trong CĐTĐL q. 1 ghi: »師 說 偈 已。 入 師 子 奮 迅 三 昧。 踊 身 虛 空 高 七 多 羅 樹。 卻 復 本 坐 化 火 自 焚。 婆 須 蜜 收 靈 骨 貯 七 寶 函。 建 浮 圖 窴 于 上 級。 – Sư nói kệ xong, nhập ›Sư tử phấn tấn tam-muội‹, vọt thân lên hư không cao gấp 7 lần cây Đa-la, rồi trở về chỗ ngồi, dùng lửa tam muội để tự thiêu. Bà-tu-mật thu lượm linh cốt cất trong rương bảy báu, xây bảo tháp và thờ ở tầng trên hết«.


vietnamese:
linh thứu sơn bát nhã văn giáo cơ kim hội <bktt>


meanings:
(1620-1687) Thiền tăng đời Thanh, họ Dương, tên Thành, tự Khởi Kiến, pháp hiệu Liễu Tông, người xứ Bảo Để, Thiên Tân, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Nam Cốc Dĩnh nơi Hoàng Bá sơn tự, đời thứ 38 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Linh Thứu ở Bàn Sơn. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
(747-818)Thiền tăng đời Đường, họ Tuyên, người xứ Tì Lăng (nay là Thường Châu, tỉnh Giang Tô), Trung Quốc. Ban đầu, sư theo nghiệp nho, chợt gặp Mã Tổ Đạo Nhất, ngay nơi lời nói sư liền khế hợp liền được cạo tóc và thụ giới cụ túc. Sau yết kiến Thạch Đầu Hi Thiên, hoát nhiên tỉnh ngộ, làm thị giả cho Ngài trong 20 năm. Đầu niên hiệu Trinh Nguyên (785), sư trụ đạo tràng Bạch Sa núi Thiên Thai. Hai năm sau trụ Phố Dương. Sư còn ở núi Ngũ Tiết, người học ở khắp nơi tụ về mà sư vẫn thanh bạch giản dị như thường. Sau khi tịch, Chí Nhàn soạn văn bia cho sư.


meanings:
① Ái đãi 靉靆 mây kéo đen kịt, mù mịt. ||② Tên riêng cái kính đeo.


meanings:
【靉靆】ái đãi [àidài] ① Mây mù mịt; ② (Một loại) kính (đeo mắt); ③ Tối tăm, mù mịt.


vietnamese:
thanh cảnh quán tự tại bồ tát tâm đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of Blue-Headed Avalokiteśvara


meanings:
① Màu xanh, một trong năm màu, hoà với màu đỏ thì thành ra màu tía, hoà với màu vàng thì hoá màu lục. ||② Người đời xưa cho xanh là cái sắc phương đông, thái tử ở cung phía đông, nên cũng gọi thái tử là thanh cung 青宮. ||③ Người xưa lấy cái thẻ bằng tre để viết chữ gọi là sát thanh 剎青, có khi dùng lửa hơ qua, cho tre nó thấm hết nước, để khắc cho dễ gọi là hãn thanh 汗青. Xanh là cái màu cật tre, các quan thái sử ngày xưa dùng cật tre để ghi chép các việc, cho nên sử sách gọi là thanh sử 青史 sử xanh. ||④ Thanh niên 青年 tuổi trẻ, cũng gọi là thanh xuân 青春. ||⑤ Thanh nhãn 青眼 coi trọng, Nguyễn Tịch 阮籍 nhà Tấn 晉 tiếp người nào coi là trọng thì con mắt xanh, người nào coi khinh thì con mắt trắng, vì thế nên trong lối tờ bồi hay dùng chữ thùy thanh 垂青 hay thanh lãm 青覽 đều là nói cái ý ấy cả, cũng như ta nói, xin để mắt xanh mà soi xét cho vậy. ||⑥ Châu Thanh, thuộc vùng Sơn Ðông Giác đông đạo và Phụng Thiên, Liêu Dương bây giờ.


meanings:
① Xanh: 青山綠水 Nước biếc non xanh; ② Cỏ hoặc hoa màu còn xanh: 踏青 Đạp lên cỏ xanh, đạp thanh (đi tảo mộ trong tiết thanh minh); 青苗 Lúa còn non; 看青 Trông lúa, trông đồng; ③ Sống (chưa chín): 橘子還青呢 Quýt hãy còn sống (còn xanh, chưa chín); ④ Thanh niên, tuổi trẻ, trẻ: 共青團 Đoàn thanh niên cộng sản; 年青 Trẻ, trẻ tuổi; ⑤ (văn) Vỏ tre, thẻ tre (thời xưa dùng để khắc chữ): 殺青 Thẻ tre để viết chữ; 汗青 Vỏ tre đã hơ lửa cho tươm mồ hôi và khô đi (để dễ khắc chữ); 青史 Sử xanh, sử sách (thời xưa khắc vào thẻ tre xanh); ⑥ Lòng trắng trứng: 蛋青 Lòng trắng trứng; ⑦ [Qing] Tỉnh Thanh Hải hoặc Thanh Đảo (gọi tắt); ⑧ [Qing] (Họ) Thanh.


meanings:
3700西藏名全稱 Bod-kyi yul-du chos daṅ chos-smra-ba ji-ltar byuṅ-baḥi rim-pa deb-ther sṅon-po。意爲西藏教法流通與教說者出現順序之青冊。略稱 Deb-ther sṅon-po，意爲青色書冊。爲西藏佛教史籍之一。又稱青史。著者爲廓譯師雄努剖（藏 Ḥgos-lotsā-ba Gshon-nu-dpal，1392～1481，又稱童子吉祥）。本書爲西藏佛教史書中最可信憑者，所述自松贊崗薄時代迄成書年代（1478）止，共歷八百四十八年。現存者爲功德林（藏 Kun-bde-gliṅ）版青史，計四八五頁，分十五章。內容始自印度及西藏古代期之佛教弘通史，並述及各派教義及其傳承概況。其最大特色爲採用一○二七年傳入西藏之干支曆（藏 rab-ḥbyuṇ）。此外，亦以敘述客觀及年代正確著稱。該書不僅爲佛教史籍，且對王統、政治史、社會史等之記述亦極詳確，奇蹟色彩較淡。書中徵引之古代文獻頗多失傳者，故透過該書可獲知若干古代之重要記錄。其中資料，有不少參照漢文史料者。又該書之古代史部分，其所計算之年代，脫落干支曆一週期。本書現有英譯本及日譯本。〔西藏撰述佛典目錄、略述西藏史籍─青史（林傳芳，內明雜誌第十一期）〕


meanings:
Thiền tăng Hành Tư sống vào đời Đường, trụ chùa Tĩnh Cư núi Thanh Nguyên hoằng dương thiền pháp mở ra một hệ phái Thiền, được gọi là Thanh Nguyên Hành Tư. X. Hành Tư.


meanings:
（藏 Bod-kyi yul-du chos-daṅ chos-smra-ba ji-ltar byun-baḥi rim-pa deb-ther sṅon-po、Deb-ther sṅon-po）藏傳佛教史籍。廓諾·迅魯伯（Ḥgos-lo-gzhon-nu-dpal，1392～1481）著。成書于西元1476至1478年間。全書分爲十五章，采編年史體例。內容包括佛教教法來源、西藏歷代王朝、西藏前宏期佛教、後宏期佛教，及阿底峽、瑪爾巴、峨諾、巴操、廓乍巴、裏姑瑪和釋迦吉祥賢、宗喀巴等人的生平事迹及其法系；薩迦派道果法與噶舉派大手印法的傳承；中觀、正理（因明）及彌勒、無著五論和續部（密宗經典）在西藏的傳譯情况等。<#>本書最大特色是采用1027年傳入西藏的干支曆，其對歷史人物年代的考查尤爲詳盡，被推崇爲西藏佛教史之要籍。書中所徵引的文獻，有甚多早已失傳。原版藏于羊八井（Yaṅs-pa-can）僧院中，後于1792年西藏與尼泊爾戰爭中，散佚一部份；原板之板片經過補修後，存于拉薩郊外的功德林（Kun-bde-gliṅ）。目前各地所收藏的《青史》，均屬于此一補修版。<#>本書在藏傳佛教史書中，與《布頓佛教史》齊名。1949至1953年蘇聯藏學家羅列赫（G.N. Roerich）曾將本書譯爲英文，該英譯本在國外藏學界頗受重視。日本的羽田野伯猷曾將第五章譯爲日文，題爲《噶當派史》。漢譯全文爲大陸學者郭和卿所譯。<#>［參考資料］　林傳芳〈略述西藏史籍──青史〉（《內明》雜志第十一期）；羽田野伯猷〈カ一ダム派史〉（《東北大學文學部研究年報》第五卷，1954）；佐藤長《古代チベット史研究》上卷；G. N. Roerich《The Blue Annals》；Ch. Bell《The Religion of Tibet》（橋本光寶譯《西藏の喇嘛教》）；G. Tucci《Tibetan Painted Scrolls》。<#>


meanings:
Chùa nằm trên sườn núi Hà Chu, ngoại ô thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Hoàng hậu Cung Tư đời Đông Tấn là Chữ Thị sáng lập. Trúc Đạo Sinh từng ở chùa này giảng nghĩa lí đốn ngộ thành Phật. Niên hiệu Cảnh Bình thứ 1 (423) đời Lưu Tống điện Phật chấn động, tương truyền có rồng thăng thiên bèn đổi tên là »Long Quang Tự«. Bảo Lâm, Pháp Bảo, Huệ Sinh nối nhau đến trụ trì. Khoảng niên hiệu Hội Xương (841-846) đời Đường chùa bị phá huỷ. Đến niên hiệu Hàm Thông thứ 2 (861) xây dựng lại, ban cho tấm biển »Long Quang Viện«. Niên hiệu Thăng Nguyên thứ 2 (938) đời Nam Đường trùng tu, Trừng Di. Thái Khâm trụ chùa này hoằng dương thiền pháp.


meanings:
Ban ngày ban mặt lại đái dầm, dụ cho hành vi vô lí đến buồn cười. Tiết Thanh Hoá Toàn Phó Thiền sư trong NĐHN q. 9 ghi: »問： 如 何 是 正 法 眼？ 師 曰： 我 卻 不 知。 曰： 和 尚 爲 甚 麼 不 知？ 師 曰： 不 可 青 天 白 日 尿 床 也。 – Hỏi: Thế nào là Chính pháp nhãn? Sư bảo: Ta cũng chẳng biết. Hỏi: Vì sao Hoà thượng chẳng biết? Sư bảo: Không thể giữa ban ngày ban mặt lại đái dầm«. (Thiền sư cho rằng dùng lời nói để diễn tả Chính pháp nhãn là việc vô lí đến buồn cười).


meanings:
Sách, 1 quyển. Vào khoảng niên hiệu Tuyên Hoà (1119-1125) đời Tống, Hoà thượng Nhất Biện ở chùa Phổ Chiếu Thanh Châu lúc trụ chùa Đại Vạn Phật, tập họp chư tăng mười phương nêu ra cương tông đặt 100 câu để hỏi đại chúng. Trong chúng có sư Từ Vân Giác Toại của chùa Thập Thân trả lời được tất cả. Sau đó, Lâm Tuyền Tùng Luân ở dưới mỗi câu hỏi đáp có phụ 1 bài tụng và tập thành sách này, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 345. Sách này cùng một thể loại với Thung Dung lục, đều là tập sách bình xướng công án, tuyên bày tông phong Tào Động. Đời sau thường đem sách này cùng với »Thông Huyền Bách Vấn« của Thông Huyền Viên Thông (Đệ tử của Nhất Biện) hợp thành »Thông Huyền Thanh Châu Nhị Bách Vấn« và ấn hành để phổ biến.


meanings:
(1785-1855) Thiền tăng đời Thanh, họ Trần, tự Cự Siêu, hiệu Tá Am, người xứ Hải Ninh, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Trừng Đào, đời thứ 42 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Vân Lâm. Tác phẩm: Tá Am tập, Thanh Hằng ngữ lục.


meanings:
3702西藏名略稱 Mtsho-sngon gyi lo-rgyus。清代青海僧耶舍帕宙（藏 Ye-shes dpal-'byor, 1704～1788）撰，書成於乾隆五十一年（1786）。耶舍受和碩特蒙古顧實汗之後裔所請，而作此書，因以顧實汗家族史爲主幹，記述青海史事。全書分四章，分別敘述青海在安多（藏 A-mdo） 地區之方位，十七、十八世紀間青海及與青海有關之西藏、蒙古、我國內地等之史事，並附錄西藏、準噶爾與清朝之史地關係，於西藏地理部分尤爲詳盡。　有關本書之研究，如：一九六○年新德里 International Academy of Indian Culture 將原書重抄刊印，附於 Satapiṭaka vol. 12（2）；日本山口瑞鳳撰「顧實汗のチベット支配に至る經緯」，收入岩井博士古稀紀念論文集；我國楊和𤩓將青海記第二章英譯爲 The Annals of Kokonor，收入美國印第安那大學一九六九年出版之 Uralicand Altaic Series 之第一○六冊。


vietnamese:
thanh ứ đẳng tượng phi ức trì thức <pttđ>


meanings:
3700梵名 Piṅgalanetra。音譯賓伽羅、賓頭羅伽。四世紀頃之印度人。爲注釋龍樹「中論」之論師。大乘玄論卷二載，師於佛陀入滅後一千年出世。僧叡中論序（大三○‧一上）：「其染翰申釋者，甚亦不少。今所出者，是天竺梵志名賓伽羅，秦言青目之所釋也。其人雖信解深法，而辭不雅中，其中乖闕煩重者，法師皆裁而裨之。」又據近代學者考證，謂青目即提婆之別名。〔中觀論疏卷一本（吉藏）、三論玄疏文義要卷二、出三藏記集卷十一、J. Takakusu: Notes on Chinese Buddhist Books（J.R.A.S., 1903）〕


meanings:
Là tháp Trừng Linh, chùa Lâm Tế, huyện Chính Định, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc, do tháp có màu gạch xanh lam nên còn gọi »Thanh Chuyên Tháp«. X. »Lâm Tế Tự Trừng Linh Tháp«.


vietnamese:
thanh đẳng thật sắc nhất đa thành quá <pttđ>


vietnamese:
thanh liên hoa ni hằng tán xuất gia pháp <đpb>


vietnamese:
thanh thanh thuý trúc tận thị chân như uất uất hoàng hoa vô phi bát nhã <tttđ>

meanings:
Trúc biếc xanh xanh thảy đều là thật tướng chân như, hoa vàng rực rỡ không gì chẳng phải là trí huệ Bát nhã. Ý nói chân như Phật tính tồn tại ở khắp nơi, là trừ sạch mọi vọng tâm phân biệt, đạt đến cảnh giới vạn vật nhất như, sau khi vật ngã nhất như. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »又 問： 古 德 曰： 青 青 翠 竹 盡 是 眞 如、 郁 郁 黃 花 無 非 般 若。 有 人 不 許、 是 邪 說、 亦 有 人 信、 言 不 可 思 議、 不 知 若 爲？ 師 曰： 此 盡 是 普 賢、 文 殊 大 人 之 境 界、 非 諸 凡 小 而 能 信 受、 皆 與 大 乘 了 義 經 意 合。 – Lại hỏi: Cổ đức nói: Trúc biếc xanh xanh thảy đều là thật tướng chân như, hoa vàng rực rỡ không gì chẳng phải là trí huệ Bát-nhã, có người chẳng chịu cho là tà thuyết; cũng có người tin, nói không thể nghĩ bàn, chưa rõ là thế nào? Sư đáp: Đây đều là cảnh giới của các bậc Phổ Hiền Văn-thù, hàng phàm phu tiểu thừa không thể tin nhận, nhưng lại hợp với ý kinh Đại thừa liễu nghĩa«.


vietnamese:
thanh cảnh đại bi vương quán tự tại niệm tụng nghi quỹ <đpb>


meanings:
Chùa ở núi Thanh Nguyên, cách thành phố Kiết An, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc 15km về phía đông nam. Pháp tự của Huệ Năng là Hành Tư nơi núi Thanh Nguyên cất chùa Tĩnh Cư cùng sáng lập một hệ Thiền Thanh Nguyên. Niên hiệu Trị Bình thứ 3 (1066) đời Tống ban tấm biển »An Ổn Tự«. Cuối đời Nguyên chùa bị thiêu huỷ, cuối đời Minh xây dựng lại thành tùng lâm, đặt lại tên »Tĩnh Cư Tự«, tục gọi »Đại Miếu«. Trên cửa chính có khắc ba chữ »Thanh Nguyên Sơn« do Văn Thiên Tường viết. Trong miếu Thiên vương điện, Đại hùng điện, Tì Lô các đứng đối xứng nhau. Trong điện các nhiều văn vật như 4 Đại Kim cang, 18 La hán, Bồ Tát Quán Âm, còn có nồi đồng ngàn người ăn, chuông lớn ngàn cân, lư hương trăm cân. Trên các kiến trúc gỗ của đại miếu điêu khắc chim bay thú chạy sinh động như sống. Các vị cao tăng trụ trì qua nhiều đời có Thanh Nguyên Duy Tín, Bản Tịch Chân Nguyên, Chuyên Ngu Quán Hành, Mi Am Hành Tú, Tiếu Phong Đại Nhiên.


vietnamese:
tĩnh lự trung gian cập vị chí định khả y tận lậu <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự cảnh ngoại bất khả tư nghị <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự cảnh giới cập phật cảnh giới bất ưng tư nghị <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự định dữ vô sắc định sai biệt <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự luật nghi sở nhiếp nghiệp <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự luật nghi do nhị duyên xả <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự luật nghi dữ đoạn luật nghi tứ cú phân biệt <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự ba la mật đa hữu thập thanh tịnh <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự ba la mật đa chủng tính tướng <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự năng nhập hiện quán phi vô sắc định <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự giải thoát đẳng trì đẳng chí trí lực <pttđ>


vietnamese:
tĩnh lự giải thoát đẳng trì đẳng chí trí lực tác nghiệp <pttđ>


meanings:
(1210-1270) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Vô Tượng Tĩnh Chiếu. Niên hiệu Thuần Hựu thứ 12 (1252) sang nhà Tống (Trung Quốc) lên núi Kính Sơn thuộc Dư Hàng, Chiết Giang, tham học chùa Hưng Thánh Vạn Thọ, nối pháp Thiền sư Thạch Khê Tâm Nguyệt, đời thứ 22 hệ Nam Nhạc, đời thứ 4 tông Lâm Tế Nhật Bản. Niên hiệu Cảnh Định thứ 3 (1262) sau khi trở về nước sư khai sáng chùa Phật Tâm. Tác phẩm có Hưng Thiền ký.


meanings:
① Trời. Nhà tu đạo sĩ dùng như chữ thiên 天.


meanings:
Trời (từ dùng của các đạo sĩ, tương đương với 天, bộ 大).


meanings:
① Trái, không phải, sự vật gì có nghĩa nhất định, nếu không đúng hết đều gọi là phi. ||② Lầm lỗi. Như văn quá sức phi 文過飾非. Có lỗi rành rành lại còn kiếm lí bôi xoá che lấp. ||③ Chê, huỷ báng. Như phi thánh vu pháp 非聖誣法 chê thánh, vu miệt chánh pháp. ||④ Chẳng phải, dùng làm tiếng lặp lại. Như thành phi bất cao dã 城非不高也 thành chẳng phải là chẳng cao. ||⑤ Châu Phi 非洲, một tiếng gọi tắt châu A-phi-lợi-gia 阿非利加 Africa. ||⑥ Không, cùng nghĩa với vô 無.


meanings:
① Sai lầm, trái, sai trái, trái ngược, không đúng, không hợp lí: 明辨是非 Phân rõ phải trái; 爲非作歹 Làm càn làm bậy; 痛改前非 Quyết tâm sửa đổi những lầm lỗi trước kia; 文過飾非 Tìm cách bào chữa để che lấp lỗi lầm; 是非不亂，則國家治 Phải, trái không lộn xộn thì nước nhà yên ổn (Tuân tử); ② Không hợp, phi pháp: 非法 Không hợp pháp; 非禮 Không hợp lễ độ; ③ Phản đối, chê trách, huỷ báng: 非難 Trách móc; 非笑 Chê cười; 不可厚非 Không thể chê trách quá đáng; 莫不非令尹 Không ai là không chê trách quan lệnh doãn (quan huyện) (Lã thị Xuân thu); ④ Không, không phải, phi: 非會員 Không phải hội viên; 非無產階級的文學 Văn học phi vô sản; 非筆墨所能形容 Không bút mực nào tả hết được.【非常】phi thường [feicháng] a. Bất thường: 非常會議 Hội nghị bất thường; b. Hết sức, rất: 非常努力 Hết sức cố gắng;【非但】phi đãn [feidàn] Không những, không chỉ, chẳng những: 非但我不知道，連他也不知道 Chẳng những tôi không biết, ngay đến anh ấy cũng không biết nữa. Như 非徒;【非得】phi đắc [feidâi] Phải..., thế nào cũng phải...: 幹這活兒非得膽子大（不行） Làm nghề này phải to gan mới được; 【非獨】phi độc [feidú] (văn) Không những, không chỉ (thường dùng với 而且): 非獨無害，而且有益 Không những không có hại, mà còn có ích;【非...而何】phi... nhi hà [fei...érhé] (văn) Chẳng phải... là gì, chỉ có thể là: 國勝君亡，非禍而何？ Nước bị nước khác đánh thắng, vua phải chạy sang nước khác, chẳng phải hoạ là gì? (Tả truyện: Ai công nguyên niên);【非...非...】phi... phi... [fei...fei...] Không phải... cũng không phải, chẳng ra... cũng chẳng ra...: 非驢非馬 Không phải lừa, cũng không phải ngựa; 非親非故 Không phải bà con, cũng chẳng phải bè bạn; 【非...即...】 phi... tức... [fei... jí...] Không phải... thì..., nếu không... thì...: 非打即罵 Không đánh đập thì chửi mắng;【非特】phi đặc [feitè] (văn) Như 非徒;【非徒】phi đồ [feitú] (văn) Không những, không chỉ: 非徒無益，而又害之 Chẳng những vô ích, mà còn có hại nữa (Mạnh tử); 湯，武非徒能用其民也，又能用非己之民 Vua Thang vua Võ không chỉ biết dùng dân của mình, mà còn biết dùng dân không phải của mình nữa (Lã thị Xuân thu); ⑤ Không, không có, nếu không (dùng như 無, bộ 火 và 不, bộ 一): 非下苦功夫不可 Cần phải chịu khó mới được; 雖寳非用 Tuy có quý nhưng không dùng được (Tả Tư: Tam Đô phú tự); 文非山水無奇氣 Văn chương mà không (nếu không) có cảnh núi sông thì không có khí kì lạ (Trần Bích San: Quá Vân Sơn); 不行，我非去不可 Không, tôi không thể không đi; ⑥ [Fei] Châu Phi.


vietnamese:
phi nhất thiết thời đồng hành tương ưng <pttđ>


vietnamese:
phi bất hiện hiện hiện lượng hữu tứ chủng <pttđ>


meanings:
（梵 amanuṣya，巴 amanussa，藏 mi-ma-yin）指人類以外的某類衆生。有時指天、龍、阿修羅等八部衆，有時指鬼神所幻化而成的‘變化人’。各佛典對‘非人’的內涵，所說幷非完全相同。《長阿含》卷十五〈種德經〉雲（大正1·95b）︰‘沙門瞿曇所至之處，非人鬼神不敢觸嬈。’《法華經》卷七〈普門品〉雲（大正9·57b）︰‘以天、龍、夜叉、乾闥婆、阿修羅、迦樓羅、緊那羅、摩侯羅伽、人非人等身得度者，即皆現之而爲說法。’新譯《華嚴經》卷十五〈賢首品〉雲（大正10·76b）︰‘非人所持諸毒害，一切皆令疾除滅。’《俱舍論》卷十二雲（大正29·66a）︰‘非人吐毒疾疫流行，遇輒命終難可救療。’<#>古來佛典之中對‘非人’一詞的解釋，幷不一致。《菩薩戒經義疏》卷上雲（大正40·567b）︰‘非人是鬼神修羅。’《四分律行事鈔》卷上雲（大正40·27c）︰‘非人難，皆謂八部鬼神變作人形，而來受具。’《四分律資持記》卷上釋之雲（大正40·222c）︰‘非人中，且示鬼神，須通四趣（天、修、鬼、獄）。’又，《比丘六物圖私抄》卷下謂，戒律所說人趣、非人趣、畜生趣三趣中，‘非人趣’指天、修羅、地獄、餓鬼四趣。即總稱除人外的其餘五趣的有情。但在《法華》等諸經論，則相對于天龍夜叉，而別舉非人，而謂由鬼神等變化成人形的有情爲非人。<#>［參考資料］　《四分律》卷三十五；《五分律》卷十七；《薩婆多毗尼毗婆沙》卷三；《大毗婆沙論》卷一二六；《瑜伽師地論》卷三十七、卷四十；《續日本後紀》卷十二；《觀經玄義分傳通記》卷四。<#>


meanings:
Người không thích hợp, người không thể đảm nhiệm. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »愚 按、 博 山 之 言 若 此、 可 謂 眞 實 爲 大 法 者 也。 今 其 嗣 雖 少、 而 世 猶 仰 之 如 麟 如 鳳、 視 近 日 之 妄 授 非 人、 反 辱 先 宗 者、 又 奚 啻 霄 壤 哉！ – Lời nói của Ngu Án, Bác Sơn như thế này, có thể gọi là người chân thật vì đại pháp. Ngày nay dù kẻ kế thừa ít nhưng người đời vẫn ngưỡng mộ ông như lân như phụng, ta xem thấy người gần đây lầm trao cho kẻ không thích hợp, trở lại làm nhục tổ tông, há chỉ cách nhau như trời với đất ư!«.


vietnamese:
phi dĩ thử hiển thử diệc phi dĩ bỉ hiển bỉ ngôn luận <pttđ>


meanings:
not arising from the sixth consciousness


vietnamese:
phi sơ phi trung hậu tiền trung hậu thủ <pqđtđ>


vietnamese:
phi nhân kế nhân duy hiện khổ đoạn <pttđ>


vietnamese:
phi học phi vô học hiện trí huệ tạp bất tạp tướng <pttđ>


vietnamese:
phi học phi vô học hiện dữ phi học phi vô học trí <pttđ>


vietnamese:
phi định thụ hiện pháp quả nghiệp <pttđ>


meanings:
not real; not actual; not truly existent


vietnamese:
phi dĩ tư ưng tư hiện lượng hữu nhị chủng <pttđ>


vietnamese:
phi dĩ thú nhập phi tướng thành thục phi dĩ thành thục <pttđ>


vietnamese:
phi luật nghi phi bất luật nghi sở nhiếp nghiệp <pttđ>


vietnamese:
phi luật nghi phi bất luật nghi xả thời <pttđ>


vietnamese:
phi luật nghi phi bất luật nghi nghiệp <pttđ>


vietnamese:
phi luật nghi phi bất luật nghi vô biểu <pttđ>


vietnamese:
phi đắc dữ sở bất đắc pháp các hữu tam chủng <pttđ>


meanings:
(foreign) Abbreviation of feixiang feifeixiangchu 非想非非想處


meanings:
（梵 Naiva-saṃjñānāsaṃjñā-yatana，巴 Nevasaññānasaññāyatana，藏 Ḥdu-śes-medḥdu-śes-med-paḥi skye-mched）無色界的第四天，又稱非有想非無想處。以其異熟果爲非有想非無想處天、非想非非想處天，故又稱非非想天。《中阿含》卷二十四〈大因經〉雲（大正1·581b）︰‘複次阿難，有無色衆生，度一切無所有處，非有想非無想處，是非有想非無想處成就游，謂非有想非無想處天。’《品類足論》卷七雲（大正26·718c）︰‘非想非非想處云何？此有二種︰(一)定，(二)生。此中所系受想行識，是名非想非非想處。’此謂非想非非想處有‘定’及‘生’二種，‘定’即非想非非想處定，‘生’系依其定所感的非想非非想處天。無色界無色相，故非想非非想處與空無邊處等同樣唯以所系的受想行識等四蘊爲其自性。就中，異熟生的非想非非想處天是無覆無記的四蘊爲體，壽八萬大劫，乃三界絕高的果報，故又名有頂天（Bhavāgra）。<#>關于‘非想非非想處’一語，《大毗婆沙論》卷八十四雲（大正27·433c）︰‘此地中無明瞭想相，亦無無想相，故名非想非非想處。無明瞭想相者，非如七地有想定故。亦無無想相者，非如無想及滅定故。由此地想，暗鈍羸劣，不明了、不决定，故名非想非非想處。’<#>又，此地因暗鈍不决定，無無漏道，因此幷非無學等之依地。然依《大毗婆沙論》卷一八五所述，分別論者說（大正27·929b）︰‘世尊弟子，生非想非非想處，于命終時，煩惱、業、命三事俱盡，不由聖道，得阿羅漢果。’外道則以此天爲涅槃之境，如《佛本行集經》卷二十二〈答羅摩子品〉所述，優陀羅羅摩子以此天爲最上解脫，幷曾教導悉達太子修習此定。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷十八；《集異門足論》卷六；《俱舍論》卷八、卷二十八；《大乘阿毗達磨雜集論》卷七。<#>


vietnamese:
phi tưởng phi phi tưởng xứ diệc danh vô tướng <pttđ>


vietnamese:
phi tưởng phi phi tưởng xứ duy thị thế gian <pttđ>


meanings:
(term) realm of neither perception nor non-perception


vietnamese:
phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên <pqđtđ>

meanings:
3712非想非非想處，梵名 Nai va-saṃjñānāsaṃjñāyatana，巴利名 Nevasaññānāsaññāyatana。非想非非想乃就此天之禪定而稱之。此天之定心，至極靜妙，已無粗想，故稱非想；尚有細想，故稱非非想。又作非非想天、無思想亦無無想天、有想無想智天、非想非非想天、非有想非無想處天。乃無色界之第四天。此天位於三界九地之頂上，故又稱有頂天。此天之名有三種解說：(一)非如色界四禪及前三無色之明了之想相，故稱非想；非如無想及滅定，故稱非非想。因此地癡闇不明了、不決定，故稱非想非非想。(二)如無色界之第二天，不緣識處，故稱非想；如第三天，不緣無所有，故稱非非想。(三)於無色界第三之無所有處，除識處之想，今又除無想，共捨除想、無想，故稱非想非非想。由上之三說可略見此天之相狀。　首楞嚴經卷九（大一九‧一四六下）：「識性不動，以滅窮研，於無盡中，發宣盡性。如存不存，若盡非盡，如是一類，名爲非想非非想處。」又此天之壽量，長阿含經卷二十載爲八萬四千劫，立世阿毘曇論卷七則分爲三品，此天之下品爲七萬大劫，中品爲七萬五千大劫，上品爲八萬大劫；大毘婆沙論卷八十四則稱八萬劫。〔中阿含卷二十四大因經、立世阿毘曇論卷六、俱舍論卷二十八、大毘婆沙論卷一八五〕（參閱「無色界」5083）


vietnamese:
phi tưởng phi phi tưởng xứ định kiến lập <pttđ>


vietnamese:
phi tưởng phi phi tưởng xứ giải thoát <pttđ>


vietnamese:
phi tưởng phi phi tưởng xứ cận phần cập căn bản <pttđ>


vietnamese:
phi ngã hành tướng lậu vô lậu biệt <pttđ>


vietnamese:
phi ngã hành tướng dữ không hành tướng sai biệt <pttđ>


meanings:
those [afflictions] which are not eliminated


vietnamese:
phi trạch diệt dữ vô thường diệt sai biệt <pttđ>


meanings:
（梵 vikālabhojana，巴 vikālabhojana，藏 dus-ma-yin-paḥi zas）戒律中對于出家人或受八關齋戒之在家衆之用餐時間的規定。指于戒律規定的時間之外受食或進食。《四分律比丘戒本》雲（大正22·1019a）︰‘若比丘非時受食食者波逸提。’《四分律》卷十四釋雲（大正22·662c）︰<#>‘非時者，從日中乃至明相未出。食者有二種，佉闍尼食如上，蒱闍尼五種食如上。若比丘非時受食食咽咽波逸提，若非時過非時波逸提，七日過七日波逸提。盡形壽藥無因緣服者突吉羅。非時非時想波逸提，非時疑突吉羅，非時時想突吉羅，時非時想突吉羅，非時疑突吉羅。比丘尼波逸提，式叉摩那、沙彌、沙彌尼突吉羅。是謂爲犯。’<#>這是戒律對于出家人用餐時間的瑣細規定。謂自日中以後到翌日招未出之間進食，稱爲非時食。就中，于非時間受食而食；于非時受食，過非時而食；于七日受食，過七日而食，則犯波逸提。盡形壽受藥，無因緣而服之則犯突吉羅。又于非時作非時想則犯波逸提。非時疑，或于非時作時想，于時作非時想等則犯突吉羅。但《五分律》、《薩婆多毗尼毗婆沙》、《十誦律》、《摩呵僧祇律》等所說又與上述稍有不同。<#>關于制戒的因緣，依《四分律》卷十四、《五分律》卷八等所述，乃起因于迦留陀夷日暮入羅閱城乞食，使一妊婦受驚而墮娠。《十誦律》卷十三則謂起因于佛在舍衛國時，十七群比丘于節日入諸居士園林酒宴場，受食而醉亂迷悶。《摩呵僧祇律》卷十七謂起因于佛在舍衛國時，諸比丘夜食爲世人所譏。此戒除了出家五衆應遵守之外，受八齋戒的在家衆，在齋戒期間也需遵守。但《沙彌十戒儀則經》認爲病僧應不受此限制，雲（大正24·936b）︰‘如有比丘病，治病救于身，可許中後食。’<#>◎附︰續明《戒學述要》下篇附錄二〈關于‘不非時食’〉（摘錄）<#>不非時食，雖系遮罪，然關係出家學道，非常重要。不但上二衆──比丘、比丘尼──受持此禁，下三衆──式叉摩那、沙彌、沙彌尼──亦有此戒；不但出家五衆受持此戒，居家二衆──優婆塞、優婆夷──每月六齋日受持的八關齋戒中，亦有此戒。且謂八關齋戒（又雲近住律儀）以過中不食爲體，由此得名近住；餘殺生等七，名近住支（參看《大毗婆沙論》卷一二四）。居家學佛欲進一步修學佛法，猶須受持此戒，由此可以想見此戒關係佛教制度的重要。而居家二衆欲受持八關齋戒，須于出家五衆邊受。出家五衆若不受持此戒，尚不能爲居家八戒之師，何况爲沙彌（尼）、式叉、比丘（尼）作師。由此觀之，不非時食，不啻是出家與在家之分界綫，經論稱此爲‘遠離支’，爲向道離俗所必需具備的條件。至今南洋一帶佛教國家，出家之比丘、沙彌，猶奉持唯謹，而居家佛徒受持八支齋者，亦習以成俗，不聞于修道、宏法，以及身體健康等有何不良影響。<#>中土廢弛的原因<#>中國的寺廟僧伽，久已不持此禁，日食數餐，無以爲非，間有一二持此戒者，聞者見者莫不以爲怪；且行來不易，難得清淨！此無他，皆風俗習慣有以致之。至于中土僧寺何時廢弛此禁，其詳不得而知，尚待考查。然大抵中唐以前，猶能普遍奉行。中唐以後，則限于律寺及禪、教、密、淨諸宗學者之側重戒行者。延及宋朝末年，則戒學掃地，無人奉持。降至元、明，已典型盡失。明末清初，始漸有人提倡注意。然久廢以後，欲求恢復，亦已大爲不易。不久即又荒蕪雜沓，乏人問津，以至于今！說者皆謂中印之風俗習慣不同，僧寺之經濟、制度有異。此固爲不容諍辯的事實。然因此而認爲當然，不知勉力，亦非平情合理之論。印度出家人乞食自活，塔寺蘭若，不立炊爨，施者應時而施，乞者按時乞化，早已形成社會風氣。無論從施者受者那方面講，不非時食的制度，都是行來極其自然而不須十分勉强的。佛法傳到中國，社會風俗不同，不能實行每日托鉢制度，故于寺廟立炊，至于經費來源，或有專人供養，或靠田産收租，或靠香火信施，既無雨灑日曬往還之苦，又無空鉢餓腹之憂，過著「衣來伸手，飯來張口’的現成生活，比佛世時的大阿羅漢看來還要有福報，照理應更能受持此戒，但事實不然。我覺得這與風俗習慣無關，唯一的原因，只有怪我們的貪心重，惰性大。所以在享用方面雖超過古人，而在道業方面反日趨下流！另有一種禪和子，山居野處，他們的生活確是清苦，過著「隨宜覆身，隨宜飲食，疾斷煩惱’的簡樸生活，雖大體與律制無違，然以自始未聞律儀，故生活多不入律行，且以大人不拘小節爲說！〈道生法師傳〉雲︰‘太祖設會，帝親同衆禦于地筵，下食良久，衆鹹疑日晚。帝曰︰“始可中耳。”生曰︰“白日麗天，天言始中，何得非中？”遂取鉢便食。于是一衆從之。’由此觀之，中國佛教學人習于融括思想，對于‘觀水觀時’，視爲繁文縟節、拘泥事相，日久相沿成風，律儀遂廢絕不講。即以不非時食一戒而論，中土出家人幷非不能奉行，不過無人于此講習致力，所謂‘是不爲也，非不能也’。今試以我個人爲例，一談對此戒不能受持的觀感︰我之不能受持此戒，約有五因︰<#>(1)未聞律以前，隨群逐隊，不以爲非。<#>(2)既聞戒以後，勉行數載，竟罹致胃病。繼負笈遠行，即藉此開午。<#>(3)自忖尚有奉行之心，只以意志不堅，複無適當環境，故不能受持。語雲︰‘不見可欲，則心不亂。’一個初發心人，聞戒以後，有心奉行，而終年處于無此習慣的團體環境中，欲求其清淨、持久，非上根利智毅力過人者，實難做到。<#>(4)不能‘觀身不淨’，自體愛特別强，過分著意身體之健康。<#>(5)貪心熾盛，見他人受用飲食，食想即起，不易克制吃的欲望。<#>所以我覺得，只要有持午的環境，把早上和午上的兩餐粥飯，調理得够營養够豐盛，不非時食，是人人可以奉行的。印度人有病，醫生先令節食，節食猶不能痊愈者，方予授藥，名曰天醫。若受持不非時食，使胃腸得到定時的工作與休息，對于身體的健康，是絕無不良影響的，何况還有助于道品的成辦。<#>［參考資料］　《四分比丘尼戒本》；《薩婆多部毗尼摩得勒伽》卷十；《根本薩婆多部律攝》卷十一；《有部毗奈耶》卷三十六；《有部苾芻尼毗奈耶》卷十六；《優陂夷墮舍迦經》；《八關齋經》；《優波離問佛經》；《四分律行事鈔》卷下三。<#>


vietnamese:
phi hữu tưởng phi vô tưởng hữu tình <pttđ>


meanings:
the teaching that negates (attachment to) non-existence


vietnamese:
phi dị thục phi dị thục pháp pháp <pttđ>


meanings:
Không những là. Thần Hội Di tập q. 3 ghi: »有 人 入 房 內、 申 手 取 袈 裟… 非 直 今 日、 此 袈 裟 在 忍 （指 五 祖 弘 忍） 大 師 處 三 度 被 偷。 忍 大 師 云： 其 袈 裟 在 信 （指 四 祖 道 信） 大 師 （處） 一 度 被 偷。 所 偷 者 皆 不 得。 – Có kẻ vào trong phòng đưa tay lấy cà sa… Không những là hôm nay cà sa này ở chỗ đại sư Hoằng Nhẫn bị trộm ba lần. Đại sư Hoằng Nhẫn nói: Chiếc cà sa này ở chỗ đại sư Đạo Tín bị trộm một lần. Kẻ trộm đều lấy không được«.


vietnamese:
phi duyên hữu sở duyên phi duyên vô sở duyên pháp <pttđ>


vietnamese:
phi duyên hữu duyên phi duyên vô duyên pháp <pttđ>


meanings:
① Vô luận, bất luận. Tiết Đan Hà Hoà thượng: »Li Long Châu Ngâm« trong TĐT q. 4 ghi: »驪 龍 珠、 驪 龍 珠、 光 明 燦 爛 與 人 殊、 十 方 世 界 無 求 處、 縱 然 求 得 亦 非 珠… 深 知 不 是 人 間 得、 非 論 六 類 及 生 靈。 – Ngọc rồng đen, ngọc rồng đen, ánh sáng chói lọi khác người, mười phương thế giới không chỗ tìm, cho dù tìm được cũng không phải nó… Biết rõ chẳng phải thế gian có được, bất luận sáu loài và sinh linh«. ② Không những. Thần Hội ngữ lục ghi: »遠 法 師 既 得 此 語、 結 舌 無 對、 非 論 一 己 屈 詞、 抑 亦 諸 徒 失 志。 勝 負 既 分、 道 俗 嗟 散。 – Pháp sư Viễn đã nghe lời này, líu lưỡi không nói được, không những một mình ông khuất phục mà còn khiến cho những đồ đệ của ông thất chí. Thắng thua đã rõ, đạo tục than thở rồi giải tán«.


meanings:
3713<一>指脫離佛教之道或人所應行之道。與「道」對稱。（參閱「道」5620）　<二>指須受罪報之迷惑世界，一般指惡趣，或指地獄。立世阿毘曇論卷六云何品（大三二‧一九七下）：「云何地獄名泥犁耶?無戲樂故，無戲樂故，無行出故，無福德故。因不除離業，故於中生。復說此道於欲界中最爲下劣，名曰非道。」　<三>指違背道理。　<四>指行淫於非道（口道、大便道等）之處。（參閱「非道行淫」3713）　<五>指非有非空之中道。


vietnamese:
phi thố loạn cảnh giới hiện lượng <pttđ>


vietnamese:
phi tuỳ hữu chuyển pháp cập phi hữu vi nhân pháp <pttđ>


vietnamese:
phi hắc bạch vô dị thục nghiệp năng tận chư nghiệp <pttđ>


vietnamese:
phi hắc phi bạch vô dị thục nghiệp <pttđ>


vietnamese:
phi hắc phi bạch vô dị thục nghiệp năng tận chư nghiệp <pttđ>


meanings:
① Nương tựa. Nương tựa vật khác cho vững gọi là kháo, nương tựa người khác gọi là y kháo 依靠. Ta quen đọc là chữ khốc. ||② Sát lại, nhích gần. Như thuyền kháo ngạn 船靠岸 thuyền cập bến.


meanings:
Thừa thế ứng đối tiếp theo lời nói của kẻ khác, là một cách đọ sức bằng cơ ngữ trong nhà thiền. (Hỏi) vặn lại. Tiết Thanh Nguyên Hành Tư Thiền Sư trong LĐHI q. 19 ghi: »玄 沙 云： 大 小 石 頭 被 大 慧 靠 倒、 至 今 起 不 得。 – Huyền Sa nói: Đường đường như Thạch Đầu mà bị Đại Huệ vặn lại, đến nay đứng dậy chẳng nổi«.


meanings:
① Dựa vào, tựa vào, nương tựa, trông cậy, nhờ: 靠着墻站着 Đứng tựa vào tường; 依靠群衆 Dựa vào quần chúng; 靠天吃飯 Sống nhờ trời; ② Tin cậy: 可靠 Đáng tin, tin cậy được; ③ Sát lại, nhích gần, cặp bến, vào bờ: 行人靠邊走 Người bộ hành đi cặp theo lề đường; 船靠岸 Thuyền cặp bến.


meanings:
① Lướt theo. Nhân thế nó đi mà lướt theo. Như tùng phong nhi mĩ 從風而靡 theo gió mà lướt, phong mĩ nhất thời 風靡一時 như gió tràn lướt cả một thời (nói nghĩa bóng là phong trào nó đi, thảy đều lướt theo). ||② Xa xỉ. Như xa mĩ 奢靡, phù mĩ 浮靡, v.v. ||③ Không. Như Thi Kinh 詩經 nói mĩ thất mĩ gia 靡室靡家 không cửa không nhà. ||④ Tốt đẹp. ||⑤ Mĩ mĩ 靡靡 đi lững thững. Phong tục bại hoại cũng gọi là mĩ mĩ. ||⑥ Một âm là mi. Chia. ||⑦ Diệt, tan nát. ||⑧ Tổn hại.


meanings:
① Lãng phí, xa xỉ: 浮靡 Xa xỉ; 奢靡 Phung phí; ② (văn) Nói dối, lừa phỉnh. Xem 靡 [mê].


meanings:
① Vang dội, tràn lướt, đánh bạt, đánh tan, làm tiêu tan: 風靡一時 (Như) gió mạnh tràn lướt một thời, vang bóng một thời; 所向披靡 Đánh đâu được đấy, đánh bạt tất cả; 從風而靡 Lướt mạnh theo gió; ② (văn) Không: 靡日不思 Không ngày nào không nghĩ tới (Thi Kinh); 靡室靡家 Không cửa không nhà (Thi Kinh); ③ (văn) Không ai, không cái gì (dùng như 莫, bộ 艹): 靡虧大節 Không ai dám bỏ tiết lớn (Đại Việt sử kí toàn thư); ④ (văn) Nhỏ bé; ⑤ (văn) Tốt đẹp. Xem 靡 [mí].


meanings:
① Mặt, là cái bộ phận gồm cả tai, mắt, miệng, mũi. ||② Ngoài mặt. Như chánh diện 正面 mặt giữa, trắc diện 側面 mặt bên. ||③ Bề mặt, chỉ tính dài rộng lớn bé, không kể đến dày mỏng gọi là bề mặt. ||④ Ngoảnh về. Như nam diện 南面 ngoảnh về hướng nam. Tục viết là 靣.


meanings:
① Mặt: 笑容滿面 Nét mặt tươi cười; ② Hướng về phía, ngoảnh về: 背山面水 Tựa núi hướng ra sông; 這所房子面南坐北 Ngôi nhà này cửa hướng về phía nam; ③ Mặt (vật thể): 地面 Mặt đất; 路面 Mặt đường; 桌面兒 Mặt bàn; 面兒磨得很光 Mặt mài bóng nhoáng; ④ Đích thân, trực tiếp: 面談 Nói chuyện (trực tiếp); 面交 Đích thân chuyển giao; ⑤ (Bề) mặt: 書面兒破了 Bề mặt cuốn sách rách rồi; 被面 Mặt chăn; ⑥ Mặt, diện: 正面 Mặt phải; 反面 Mặt trái; 片面 Phiến diện; ⑦ Phía, bên: 前面 Phía trước; 西面 Phía tây; 外面 Bên ngoài; ⑧ Cái, lá...: 一面鏡子 Một cái gương; 三面旗 子 Ba lá cờ. Xem 麵 [miàn].


meanings:
Chỉ cho một cảnh, một vật ở trước mắt. Tắc 90, Bích Nham lục (Đại 48, 214 hạ) ghi: »聲 前 一 句、 千 聖 不 傳、 面 前 一 絲、 長 時 無 間。 – Một câu khi chưa nói, ngàn Thánh chẳng truyền. Một vật ở trước mắt, hằng không gián cách«.


meanings:
Mặt xoay hướng nam mà thấy sao Bắc đẩu. là câu nói kì đặc của thiền gia, là cảnh giới thiền ngộ tiêu trừ hết vọng tâm phân biệt đối lập. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »道 無 不 是 無。 道 有 不 是 有。 東 望 西 耶 尼。 面 南 看 北 斗。 – Nói không chẳng phải không, nói có chẳng phải có. Ở phía đông mà nhìn thấy Tây-cù-da-ni, mặt xoay hướng nam mà thấy sao Bắc đẩu«.


vietnamese:
diện thiện viên tịnh như mãn nguyệt <đpb>


meanings:
usage, habits, custom. Manner, style, tradition, taste


meanings:
3991<一>地、水、火、風四大種之一。　<二>一般之風。例如，極樂莊嚴之一，列舉有八種清風，即指自八方而起之自然清風，或指有八種殊勝特質之風。　<三>指人體內所存有的一種無形氣息、活風，或即指「能」而言。婆羅門教及數論派均言有如下之五風，依數論派之解釋，即：(一)呼吸（梵 prāṇa）。(二)怕見而縮避之風（梵 apāna）。(三)勝他之風（梵 udāna）。(四)充滿於身內，若離身則死之風（梵 vyāna）。(五)維持身心之風（梵 samāna）。　<四>作爲譬喻，指能扇動人心之八種世間境風，即利、衰、毀、譽、稱、譏、苦、樂。（參閱「八風」292）


meanings:
① Gió, không khí động mạnh thành ra gió. ||② Cái mà tục đang chuộng. Như thế phong 世風 thói đời, quốc phong 國風 thói nước, gia phong 家風 thói nhà, v.v. ý nói sự gì kẻ kia xướng lên người này nối theo dần dần thành tục quen. Như vật theo gió, vẫn cảm theo đó mà không tự biết vậy. ||③ Ngợi hát. Như Kinh Thi 詩經 có quốc phong nghĩa là nhân những câu ngợi hát của các nước mà xét được phong tục của các nước, vì thế nên gọi thơ ấy là phong, cùng với thơ tiểu nhã 小雅, thơ đại nhã 大雅 đều gọi là phong cả. Nói rộng ra người nào có vẻ thi thư cũng gọi là phong nhã 風雅. ||④ Thói, cái thói quen của một người mà được mọi người cùng hâm mộ bắt chước cũng gọi là phong. Như sách Mạnh Tử 孟子 nói văn Bá Di chi phong giả 聞伯夷之風者 nghe cái thói quen của ông Bá Di ấy. Lại như nói về đạo đức thì gọi là phong tiết 風節, phong nghĩa 風義, nói về quy mô khí tượng thì gọi là phong tiêu 風標, phong cách 風格, nói về dáng dấp thì thì gọi là phong tư 風姿, phong thái 風采, nói về cái ý thú của lời nói thì gọi là phong vị 風味, phong thú 風趣, v.v. ||⑤ Phàm sự gì nổi lên hay tiêu diệt đi không có manh mối gì để xét, biến hoá không thể lường được cũng gọi là phong. Như phong vân 風雲, phong trào 風潮, v.v. nói nó biến hiện bất thường như gió mây như nước thuỷ triều vậy. ||⑥ Bệnh phong. Chứng cảm gió gọi là trúng phong 中風. Phàm các bệnh mà ta gọi là phong, thầy thuốc tây gọi là bệnh thần kinh hết. ||⑦ Thổi, quạt. ||⑧ Cảnh tượng. ||⑨ Phóng túng, giống đực giống cái dẫn dụ nhau, gùn ghè nhau. ||⑩ Cùng nghĩa với chữ phúng 諷.


meanings:
① Gió: 刮風 Nổi gió; 海風 Gió biển; ② Hong khô, thổi, quạt (sạch): 風乾 Hong khô; 曬乾風淨 Phơi khô quạt sạch; 風雞 Gà khô; 風肉 Thịt khô; 風魚 Cá khô; ③ Cảnh tượng, quang cảnh, phong cảnh: 風光 Quang cảnh, phong cảnh; ④ Thái độ, phong cách, phong thái: 作風 Tác phong; 風度 Phong độ; ⑤ Phong tục, thói: 世風 Thói đời; 家風 Thói nhà; 伯夷之風 Thói quen của Bá Di (Mạnh tử); ⑥ Tiếng tăm; ⑦ Bệnh do gió và sự nhiễm nước gây ra: 中風 Trúng gió, bệnh cảm gió; ⑧ Tin tức: 聞風而至 Nghe tin ùa đến; 千萬別漏風 Đừng để tin lọt ra ngoài; ⑨ Tiếng đồn: 聞風 Nghe đồn; 風言風語 Tiếng đồn bậy bạ; ⑩ Trai gái phóng túng, lẳng lơ; ⑪ [Feng] (Họ) Phong.


meanings:
(văn) ① Báo tin, cho biết; ② Châm biếm (như 諷, bộ 言); ③ (Gió) thổi.


meanings:
（梵 Vāyu，巴 Vāyu，藏 Rluṅ-lha）十二天之一，亦爲護世八方天之一。又稱風神、風大神、風大大神。風神的起源甚古，早在《梨俱吠陀》就已出現他的名字；與日天（Sūrya）、火天（Agni）合稱爲吠陀三神，是給予人們名譽福德、子孫或長生的神祇；後被列于護世八方天中，成爲西北方守護神。<#>佛典中也常提到風神，如《長阿含》卷二十〈忉利天品〉說他是四大天神之一；新譯《華嚴經》卷一則列舉十種風神︰無礙光明主風神、普現勇業主風神、飄擊雲幢主風神、淨企嚴主風神、刀能竭水主風神、大聲遍吼主風神、樹杪垂髻主風神、所行無礙主風神、種種宮殿主風神、大扒照主風神；同經卷三更說此十種風神得有各種解脫門，出現于世間，使重蓋密障迷覆的衆生皆得解脫。又，《供養十二大威德天報恩品》雲（大正21·383c）︰<#>‘風天喜時有二利益，一者人身輕安舉動隨心意；二者器界安隱無有傾動，而隨世間有冷風和不損情非情等。此天嗔時亦有二損，一者人身及音而不隨意；二者大風吹滿散破世間，或不吹風，草木不順時也。’<#>按，風天一稱Vāta，皆由‘吹’之梵語vā轉化而來，即將風急速吹動的威力神格化。密教奉他爲十二天或八方天之一，列于胎、金兩部曼荼羅中。在胎藏界曼荼羅，是位于外金剛部院的西北隅，《大日經疏》卷五雲（大正39·634c）︰‘最西北隅置護方風天眷屬。’在胎藏現圖曼荼羅的形像是通身赤黑色，戴冠披甲，右手執幢幡，左手握拳插腰，面向左方，天衣幢幡飛揚，左方有眷屬及風天妃。胎藏舊圖樣所繪與此略同。<#>在金剛界曼荼羅，是外金剛部二十天之一，位于西方。在成身會中是四大神之一，位于大圓輪的西北隅。《賢劫十六尊》雲（大正18·340a）︰‘風幢西北隅，羅刹形，灰色。’《秘藏記》叙述成身會四大神之一風神的形像，說其左上角有風天，淺青色。<#>關于此天的形像，還有其它說法。如《金剛頂瑜伽護摩儀軌》雲（大正18·923c）︰‘西北方風天，雲中乘獐著甲胄。左手托胯，右手執獨股頭創，創上有緋幡。二天女侍之幷藥叉衆。’《十二天供儀軌》所述內容與此相同。《迦樓羅王及諸天密言經》雲（大正21·334b）︰‘次下風天，兩臂右持播青色。’又，《不空罥索神變真言經》卷九〈廣大解脫曼荼羅品〉雲（大正20·271c）︰‘西北方風天神，左右一切孽嚕茶王而爲眷屬。’<#>［參考資料］　《陀羅尼集經》卷十一；《大教王經》卷十；《大日經疏》卷十；《供養護世八天法》；《華嚴經探玄記》卷二；《胎藏界七集》卷下（末）；《金剛界七集》卷上、卷下。<#>


meanings:
① Uống: 飲茶 Uống trà; ② Đồ uống: 冷飲 Đồ uống lạnh, đồ giải khát; ③ Nuốt, ngậm, ôm: 飲恨 Nuốt hận, ôm hận. Xem 飲 [yìn].


meanings:
Cho (gia súc hoặc người) uống: 飲馬 Cho ngựa uống nước; 飲之以酒 Cho uống rượu. Xem 飲 [yên].


meanings:
5705 請參閱 俱舍論頌釋疏 <一>梵名 Kāśyapa（音譯迦葉波，略譯迦葉）之意譯。佛及佛弟子中均有以此爲名者。（參閱「迦葉」3969）　<二>（1718～1804）日本真言宗正法律之祖。大阪人。通稱慈雲尊者，號葛城山人、百不知童子。出家後遊學於京都、奈良。所學極廣，凡顯、密、悉曇、禪、律，或神道等，皆勤加修學。以釋迦在世時之正法來發願，而特倡正法律。後移居河內（大阪府）葛城山高貴寺，並以該寺爲正法律之本山。著有方服圖儀、南海寄歸傳角纜鈔、十善法語、慈雲尊者全集十九卷。另有梵學津梁一千卷，乃一部有關悉曇學之大著作。文化元年入寂，享年八十七。世人亦尊爲雲傳神道之創始者。〔慈雲尊者略傳、續日本高僧傳一卷〕


meanings:
（梵 Kāśyapīya，巴 Kassapiya，藏 Ḥod-sruṅ-ba）印度小乘二十部之一，五部律之一。梵語音譯迦葉遺部、迦葉比部、迦葉毗部、柯尸悲與部。又稱善歲部、飲光弟子部。關于其部主，《異部宗輪論述記》謂上古有仙人，身有金光，凡餘光至其側則不復現，故以飲蔽餘光而名爲飲光。此部之祖爲彼仙人之後裔，因名飲光，又因性賢有德，故嘉之而稱善歲。《舍利弗問經》則說此部及法藏部之祖名爲‘目犍羅優波提舍’。<#>據《異部宗輪論》所述，佛滅三百年之末，從說一切有部分出飲光部。然而，《文殊師利問經》卷下謂此飲光部系從法護部（法藏部）分出，西藏所傳則謂系自分別說部（Vibhā-jya-vādin）分出。另外，《異部宗輪論》以善歲爲此部之異名，《舍利弗問經》則以之爲別部，謂此部從上座部分出，善歲部從說一切有部分出。善歲之梵語爲Suvarṣaka，有‘善雨’之義。西藏所傳亦以之爲部名，認爲此部以降法雨而譯作‘善雨部’（Char-bz^aṅh!bebs-pa），又稱正法雨部（Saddharma-varṣaka）。但南方所傳單舉‘迦葉遺’之稱，未出‘善歲’之名。<#>此部之教義大致近似有部及法藏部，但亦有與說假部相同之處。《異部宗輪論》舉此部之本宗同義，雲（大正49·17a）︰<#>‘謂若法已斷、已遍知則無，未斷、未遍知則有。若業果已熟則無，未熟則有。有諸行以過去爲因，無諸行以未來爲因。一切行皆刹那滅，諸有學法有異熟果。’<#>此中，所謂‘已斷煩惱、已遍知則無其法，未斷、未遍則有其法’，系約已斷未斷而論煩惱體之有無，與說一切有部之‘法體恒有論’不同。又，所說諸行以過去爲因而不以未來爲因，與說一切有部所主張現在以未來爲能作因等不同。此外，《解脫戒經》曾謂此部傳律，然其廣律幷未傳入中國。<#>［參考資料］　《大方等大集經》卷二十二；《佛藏經》卷中；《大比丘三千威儀》卷下；《大毗婆沙論》卷五十一；《慧琳音義》卷七十；多羅那他《印度佛教史》第四十二章；李世杰《印度部派佛教哲學史》第十八章；靜穀正雄《小乘佛教史の研究》。<#>


meanings:
（梵 madya-pāna-virati，巴 surā-mera-ya-majja-pamāda-ṭṭhānā veramaṇī，藏 myos-par ḥgyur-baḥi btuṅ-ba spoṅ-ba）指禁制飲酒。爲五戒之一、梵網四十八輕戒之一。蓋飲酒爲迷亂起罪之根源，故于大小二乘、道俗七衆之行法中，皆制之爲戒。<#>依《四分律》卷十六所記，佛在支陀國時，娑伽陀往拘睒彌主家，受飲食，且飲黑酒，既飽滿，于歸途倒地而吐。佛即知之，遂制比丘飲酒，說犯之者爲波逸提，幷說飲酒有十過。此十過即︰顔色惡、少力、眼視不明、現嗔恚相、壞田業資生法、增致疾病、益鬥訟、無名稱而惡名流布、智慧减少、身壞命終墮三惡道。<#>《長阿含經》卷十一〈阿■夷經〉謂飲酒有六失︰失財、生病、鬥訟、惡名流布、恚怒暴生、智慧日减。<#>又，《大智度論》卷十三內，廣舉飲酒之三十五失如下︰(1)現世之財物虛竭。(2)衆病之門。(3)鬥爭之本。(4)裸露無耻。(5)有醜名惡聲，人所不敬。(6)覆沒智慧。(7)應所得物不能得，已所得物將散失。(8)須隱匿之事盡向人說。(9)種種事業廢不成辦。(10)醉爲愁本，此因醉中多失誤，故醒後慚愧憂悔。(11)身力轉少。(12)身色壞。(13)不知敬父。(14)不知敬母。(15)不敬沙門。(16)不敬婆羅門。(17)不敬伯叔及尊長。(18)不尊敬佛。(19)不敬法。(20)不敬僧。(21)朋黨惡人。(22)疏遠賢善。(23)作破戒人。(24)無慚無愧。(25)不守六情。(26)縱色放逸。(27)他人憎惡，不喜見之。(28)爲親屬及諸知識所共擯弃。(29)行不善法。(30)弃舍善法。(31)明人智士所不信用。(32)遠離涅槃。(33)種狂痴因緣。(34)身壞命終墮惡道泥梨中。(35)若得爲人，所生之處常當狂騃。<#>此外，《大方便佛報恩經》卷六謂飲酒能招犯其他諸罪，文雲（大正3·158a）︰<#>‘以飲酒是放逸之本，能犯四戒。如迦葉佛時，有優婆塞，以飲酒故邪淫他婦，盜殺他鶏。他人問言︰何以故爾？答言︰不作。以酒亂故一時能破四戒，有以飲酒故能作四逆，唯不能破僧耳，雖非宿業有狂亂報，以飲酒故迷惑倒亂，猶若狂人，又酒亂故廢失正業、坐禪、誦經、佐助衆事。’<#>◎附︰續明〈不飲酒戒〉（摘錄自《戒學述要》下篇）<#>酒能致醉，令人神志昏迷，故一切酒不得故飲。若有重病非酒莫療者，白衆或白師後方許飲服。自既不飲，亦不得教人飲。制酒、酤酒，尤非所應。此近事五戒，前四是性罪，不飲酒屬遮罪。世尊何故于遮罪中唯立不飲酒以爲學處？此亦有多說︰<#>(1)‘離飲諸酒易可防護，非餘遮罪。謂酪清漿、沙糖水等足能止渴，何用酒爲？’<#>(2)‘離飲酒戒能總防護諸餘律儀，如塹垣城能總防護。’<#>(3)‘若不防護離飲酒戒，則總毀犯諸餘律儀，餘則不爾。曾聞有一鄔波索迦……如是五戒，皆因酒犯，故遮罪中獨制飲酒。’<#>(4)‘酒令失念，增無慚愧，其過深重，故偏制立。如律中說，制地國中有一毒龍性極暴惡，爲稼穡害，其所居池水陸空飛無敢近者，時有尊者名曰善來，以巧方便令其調伏，因此名稱流布八方，于是信心競興供養。漸次游化至室羅筏，值彼城中請僧設會，有近事女家不豐饒，獨請善來，奉上飲食，食多鹽味，須臾增渴，爲渴所逼，現相求飲。時近事女作是思惟，尊者所食極爲肥膩，若飲冷水，或當致疾，遂設方便授以清酒，彼不審察，便取飲之。贊慰收衣趣勝林寺，將至醉悶[酉*面]眩便倒，衣鉢錫劫籍在地，露體而臥，無所覺知。佛將阿難經行遇見，知而故問︰此臥者誰？何爲此間醉酒而臥？阿難白佛︰此是善來。佛告阿難︰可集僧衆。僧衆集已，佛在衆中敷如常座，結跏趺坐。爾時世尊告苾芻衆︰汝等聞見苾芻善來曾以巧便伏毒龍不？諸苾芻衆隨己見聞各白佛言︰我曾聞見。佛言︰汝等于意云何，善來今能伏蝦蟆不？苾芻皆曰︰不也，世尊！爾時如來種種方便呵毀酒過，告諸苾芻︰汝等若稱佛爲師者，自今已往，下至茅端所沾酒渧亦不得飲。故遮罪中獨制飲酒。’<#>(5)‘飲酒能令智慧衰退，如說長者智慧衰退，是第六失，故遮罪中獨制飲酒。’<#>(6)‘聖者經生必不飲酒，雖嬰孩位，養母以指强渧口中，不自在故，而無有失。才有識別，設遇强緣，爲護身命，亦終不飲，故遮罪中獨立飲酒。’（文見《婆沙》卷一二三）。<#>《俱舍》僅雲︰‘遮中唯離酒，爲護餘律儀。’《成實論》雲︰‘飲酒是實罪耶？答曰非也。所以者何？飲酒不爲惱衆生故，但是罪因，若人飲酒則開不善門，是故若教人飲酒則得罪分，以能障定等諸善法故。如植衆果必爲墻障，如是四法是實罪，離爲實福。爲守護故，結此酒戒。’<#>［參考資料］　《分別善惡所起經》；《俱舍論》卷十四；《阿毗達磨順正理論》卷三十七、卷三十八；《俱舍論光記》卷十四；《大乘義章》卷七；《法苑珠林》卷九十三；《梵網菩薩戒本疏》卷三；《大明三藏法數》卷四十三。<#>


vietnamese:
ẩm thực biến dị vô thường chi tính <pttđ>


meanings:
(văn) ① Con đường (thông tới chín ngả); ② [Kuí] Tên người: 鐘馗 Chung Quỳ (tên một đạo sĩ theo truyền thuyết, nổi tiếng về việc bắt ma quỷ).


meanings:
① Tai đã cắt ra, giết được giặc mà đem cái tai bên tay trái về trình gọi là quắc.


meanings:
(văn) Tính số quân địch bị giết dựa vào số tai đã cắt được.


meanings:
（梵 gandha，巴 gandha，藏 dri）音譯乾陀、健達，有下列諸義︰<#>(一)指鼻根所嗅、鼻識所了別的對境︰爲五境（五塵）之一、十二處之一、十八界之一、七十五法之一、百法之一。此香若依法相分判，有三香、四香二說。如《品類足論》卷一、《雜阿毗曇心論》卷一等謂香有好、惡、平等三香。《大毗婆沙論》卷十三則加‘不平等香’而主四香說。然有關好、惡、平等、不平等的分界，諸經論亦有異說。略如下述︰<#>(1)《五事毗婆沙論》卷下約情以謂諸悅意者名好香，不悅意者名惡香，順舍受者名平等香。<#>(2)《入阿毗達磨論》卷上約根之增損而謂︰能長養諸根大種者爲好香，損害諸根大種者爲惡香，長養、損害二作用俱無者爲平等香。<#>(3)《順正理論》卷一約勝劣處中而釋諸福業增上所生者爲好香，諸罪業增上所生者爲惡香，四大種勢力所生者爲平等香。又謂香力均平，增益依身者爲等香，香力不均，損减依身者爲不等香。香力微弱者爲等香，香力增益者爲不等香。<#>此外，若就個別而言，則其種類繁多，如《瑜伽師地論》卷三即列有一種乃至十種香之分類。<#>(二)指由富含香氣的樹皮、樹脂、木片、根、葉、花果等所製成的香料︰依原料的不同，可分爲旃檀香、沈（水）香、丁子香、鬱金香、龍腦香（以上稱五香）、熏陸香、安息香等類。<#>由于印度氣候酷熱，人體易生體垢、惡臭，故自古爲消除體臭，乃將當地盛産的香木製成香料，塗抹于身，稱爲塗香；或焚香料熏室內及衣服，名爲燒香或熏香。其中，塗香所用的香料有香水、香油、香藥等；燒香所用的香料有丸香、散香、抹香、練香、綫香等。據《大智度論》卷三十所載，燒香僅能行于寒天時，而塗香在寒、熱天皆可行之。寒天時雜以沈水香，熱天時則雜以旃檀香。<#>佛教將塗香、燒香作爲供養佛及衆僧的方法之一，攝屬六種供養、十種供養，但戒律禁止僧衆塗香。在密教之中，依三部、五部之區別，所用之香亦有不同。即佛部用沉香，金剛部用丁子香，蓮華部用白檀香，寶部用龍腦香，羯磨部用熏陸香。<#>又經論中將香比喻爲佛法之功德者頗多，如《增一阿含經》卷十三所說的戒香、聞香、施香三種；《諸經要集》卷五、《集諸經禮懺儀》卷上所述的戒香、定香、慧香、解脫香、解脫知見香等五分香，即爲其例。<#>在日本，除花道、茶道外，亦有所謂香道盛行。又開雅會比較香之優劣者特稱鬥香；懸于室內，袪除臭氣者稱懸香；法事時，將香頒賦于僧衆，名爲行香；在佛前焚香稱燒香或拈香。<#>◎附一︰〈五香〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>(一)密教作壇時，與五寶、五穀等一同埋于地中的五種香︰指沉香、白檀香、丁香、鬱金香及龍腦香。《建立曼荼羅及揀擇地法》雲（大正18·928b）︰‘又取五種香，所謂檀香、沉香、丁香、鬱金香、龍腦香。已上寶穀香藥等各取少許，共置一瓷合中，或于瓷瓶中，或金銀器中盛之，以地天真言加持一百八遍，埋于壇中心。’<#>(二)爲成就諸真言所備辦的五種堅香︰指沉水香、白檀香、紫檀香、娑羅香、天木香。<#>(三)通用于三部（即佛部、蓮華部、金剛部）的五種香︰《蘇悉地羯囉經》卷上〈分別燒香品〉雲（大正18·610a）︰‘複有五香，所謂砂糖、勢麗翼迦、薩折囉娑、呵梨勒、石蜜，和合爲香，通于三部一切事用。’<#>(四)修孔雀經法時所燒的五種香︰指沉香、白膠香、紫香、安息香、熏陸香。依《乳味鈔》卷二十載，在中央燒沉香，在東方燒白膠香，在南方燒紫香，在西方燒安息香，在北方燒熏陸香。<#>(五)指五分法身清淨之香︰即戒香、定香、慧香、解脫香及解脫知見香。又稱五分香或五分法香。<#>◎附二︰〈抹香〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>抹香（梵cūrṇa，藏phye-ma），指呈粉末狀之香。又作末香、粖香。主要是供撒布于道場或塔廟等地。與燒香、塗香不同。如《法華經》〈提婆達多品〉雲（大正9·35a）︰‘悉以雜華末香（中略）供養七寶妙塔。’《勝天王般若波羅蜜經》卷五〈證勸品〉雲（大正8·714c）︰‘燒無價香，泥香塗之，末香以散。’另據《真俗佛事編》卷二引《大智度論》所言，幹香應燒，濕香應塗地，末香及華應散。又，《大寶積經》卷六十二〈阿修羅王授記品〉列有旃檀末香、優巰羅末香、沉水末香、多摩羅跋末香、阿修羅末香等。<#>◎附三︰〈拈香〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>在佛祖前燒香、上香，謂之拈香。《敕修清規》卷三〈入院〉雲（大正48·1125b）︰‘挂撘已到佛殿，拈香有法語。’同卷〈開堂祝壽〉又雲（大正48·1126a）︰‘登座拈香祝聖。’即于開堂日拈香祈祝聖壽萬歲，稱爲祝聖拈香。《祖庭事苑》卷八辨拈香，有言（卍續113·235下）︰<#>‘釋氏之作佛事，未嘗不以拈香爲先者，是所以記香而表信。（中略）今開堂長老必親拈香者，以所得之法必有所自，所行之道，其外衛者必藉乎王臣，俾福慧雙資，必圖報于此日，豈偶然乎？’<#>［參考資料］　新譯《華嚴經》卷六十七；《金光明最勝王經》卷七；《大孔雀咒王經》卷下；《四分律》卷十六；《火■供養儀軌》；《成實論》卷五。<#>


meanings:
4005請參閱 首羅比丘見月光童子經 梵語 gandha，巴利語同。音譯爲乾陀。乃鼻根所嗅之物，鼻識所分別之對象之一。爲五境（五塵）、六境、十二處、十八界、七十五法、百法等之一。在品類足論卷一、法蘊足論卷十中，分有好香、惡香、平等香等三香。大毘婆沙論卷十三、俱舍論卷一中，則分爲好香、惡香、平等香、不平等香等四種香。　關於好、惡、平等之分類，大毘婆沙論卷十三由各種觀點加以論說，例如香給予心所起之快、不快、非快非不快，抑或香能否滋養、損害我人之五官，或非滋養非損害五官，以及產生香之成因是由福業、罪業，或由四大種勢力而來者等。又另對四香之中，等與不等之區別，是否可由香之力量保持平衡而滋養身體，或因不平衡而損害身體，或視香力之強弱而定等，凡此種種問題，亦均加以討論。此外，如瑜伽師地論卷三，對香亦舉出一種到十種之分類。　由富有香氣之樹脂或木片等所製之成品，即稱「香」。以其原料之不同而分類，有栴檀香（亦作檀香，有白檀香、赤檀香二種）、沈水香（亦作沈香，爲產於印度、南洋等香木之樹脂製成）、丁子香（即丁香）、鬱金香（鬱金即番紅花之花汁所壓製）、龍腦香（樟腦之一種，產於南洋之香木製成），以上稱爲五香，密教作壇時，將之與五寶、五穀一同埋入地中。其他尚有薰陸香（亦作乳香，似松脂）、伽羅、真盤（又作真那盤，爲含暗褐色之樹脂，或指黑沈香）、安息香（爲產於南洋之香木之樹皮脂汁凝固後所製，或是將樹脂磨成粉狀）等。　印度地屬熱帶，氣候炎熱，故易生體垢、惡臭，爲消除體垢與惡臭，遂將彼地盛產之香木煉製成香料，塗抹於身體，稱作塗香；或焚燒香料，以薰衣服與室內，稱作燒香、薰香。一般風俗習慣乃於寒天時燒香，而塗香則在寒天或熱天時均可，然塗香主要仍是用於熱天。　燒香、塗香亦爲供佛方法之一。依賢愚經卷三，迎請佛陀之儀禮有燒香之說。在法華經卷四亦謂，香、抹香（於道場、寺廟撒粉末之香，又作末香、粖香）、塗香、燒香等，爲十種供養中之數種供養。密教中亦有閼伽水、塗香、華鬘、燒香、飯食、燈明等六種供養，可依次配於六波羅蜜，如除去閼伽水，則爲五供養。此外，密教有將手腕塗香，而後觀想自己本具之五分法身者。　塗香或燒香時，所用香之種類因修法之類別（息災、增益、降伏）而有所不同。此外，又視所供奉尊像之部別，而有限用之香，即佛部用沈香，金剛部用丁子香，蓮華部用白檀香，寶部用龍腦香，羯磨部用薰陸香。然依毘尼母經卷五等謂，佛陀制定出家眾除療病外，不可塗香，故沙彌十戒中有禁止塗香之規定。　塗香時所用之香有香水、香油、香藥等。燒香時所用之香有丸香（圓形之香。在密教修護摩法時，將之投入爐中供養，以此象徵總集煩惱，並用智火燒盡貪、瞋等煩惱）、散香（粉末狀之香。密教將微細煩惱、精進、愚癡等比喻爲散香）、抹香（燒香所用粉末狀之香）、練香（攪拌所成之香）、線香（線狀之香）等。　抹香之外，亦有用香水撒布道場或灌浴佛像者。在密教中，以牛糞、淨好土、香水混合而成「香泥」，可供修法時塗壇之用。又火葬時，以香木爲薪材者，稱爲香薪。　燒香又稱焚香、拈香、捻香、告香、插香、炷香等。禪宗特別用拈香之稱，常於種種場合中拈香，如開堂之日，祈求聖壽萬歲之拈香，稱爲祝聖拈香；法會之時，爲出席之勅使祝福之拈香，稱爲勅使拈香；接嗣法燈所作之拈香，稱爲嗣法拈香；爲朝臣所作之拈香，稱爲臣僚拈香等皆是。此外，禪僧住職一寺，首次說法時，須把香獻至其師之前，而來報告自己已成嗣法者，此香稱爲信香；至於對向自己燒香者之答禮所拈之香，稱爲還香（又作答香）；代理他人燒香，稱爲代香；齋食時對僧眾頒香，或巡堂時在諸尊前燒香，稱爲行香（行有頒與之意）。在我國，參拜寺院或納香資，均稱爲進香。　盛香之容器，稱爲香筥、香箱、香盒、香合；焚香之爐，稱爲香爐、薰爐、火爐；使香繼燃不絕之盤，稱爲香盤、常香盤；香爐之有把手者，稱爲柄香爐、手爐。又裝柄香爐、名香、如意之箱，稱爲香爐筥，此筥與戒體筥、居箱等，在法會時，同爲導師等所用（密教中爲大阿闍梨所用），在法儀等法會時，則由十弟子中之一人執持。　或以香來比喻佛法之功德，例如戒香、聞香、施香，或戒香、定香、慧香、解脫香、解脫知見香（五分法身，又作五分香），又如佛殿之稱爲香室、香殿等亦屬此類譬稱。此外，在日本，同於花道、茶道，而有所謂「香道」之盛行。〔法華經卷六法師功德品、陀羅尼集經卷十二、舊華嚴經卷四十九、新華嚴經卷六十七〕


meanings:
① Hơi thơm. ||② Phàm thứ cây cỏ nào có chất thơm đều gọi là hương. Như đàn hương 檀香 cây đàn thơm, ta gọi là trầm bạch. Nguyễn Du 阮攸: Nhất chú đàn hương tiêu tuệ nghiệp 一炷檀香消慧業 (Vọng Quan Âm miếu 望觀音廟) đốt nén hương đàn để tiêu tan nghiệp chướng do trí tuệ gây ra. ||③ Lời khen lao.


meanings:
① Thơm, hương: 香皂 Xà bông thơm; 這花眞香 Hoa này thơm quá; ② Thơm ngon, ngon: 今天飯菜眞香 Cơm canh hôm nay thơm ngon quá; 吃飯不香 Ăn không thấy ngon; 睡得正香 Đang ngủ ngon; ③ Hương (cây có mùi thơm), nhang (hương để đốt), đồ gia vị: 沉香 Hương trầm; 蚊香 Nhang muỗi; ④ Được khen, được hoan nghênh: 這種自行車在農村很吃香 Loại xe đạp này ở nông thôn rất được hoan nghênh; ⑤ [Xiang] (Họ) Hương.


meanings:
（梵 kośopagata-vasti-guhya，巴 ko-sohita-vatta-guhya，藏 ḥdoms-kyisba-ba sbubs-su-nub-pa）如來三十二相之一。如來之男根（生殖器）常隱藏于腹中而不外現，猶如馬陰，故稱馬陰藏相。又稱馬王隱藏、陰馬藏，或稱陰藏相、勢峰藏密相。《大般若經》卷三八一雲（大正6·967c）︰‘世尊陰相勢峰藏密，其猶龍馬，亦如象王。’關于馬陰藏相之業因，《優婆夷淨行法門經》卷下雲（大正14·957b）︰<#>‘如來于過去無量劫中作凡人時，常樂修行，善和合衆。若與父母、男女、兄弟、姊妹、親戚、眷屬、善友、知識，乃至畜生，若有別離樂和合者，悉隨所樂善能和合，令其歡喜。以此業故，所積高廣，常生天上受天福樂，下生人間，如是展轉無量無邊。至一生補處得陰馬藏。以此相故，記成千子作轉輪王，王四天下。千子勇健能伏怨敵，若出家者得成爲佛。從法生子過于千萬，勇猛多力能却魔怨。’<#>此外，如《優婆塞戒經》、《無上依經》、《大毗婆沙論》卷一七七、《大智度論》卷四、《中阿含經》卷十一、《寶女所問經》卷四等也皆有記載。《觀佛三昧海經》卷八則揭示觀此相之法，且廣說種種奇瑞。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷一；《太子瑞應本起經》卷上；《大般涅槃經》卷二十八。<#>


vietnamese:
mã đầu quán tự tại bồ tát chân ngôn ấn <đpb>


vietnamese:
mã đầu quán tự tại bồ tát chân ngôn ấn <pqđtđ>


meanings:
（梵 Aśvaghoṣa，藏 Rta-dbyaṅs）佛教文學家。西元100至160年間，中印度舍衛國娑枳多城人，出身婆羅門家族，初習外道之法，特長論議，游歷各地，以辯論爲事，時無有能及者。後與脅尊者對論，終被折服而皈依佛門。之後，乃窮究三藏，熟研內外典，幷行化中天竺境。其後，北天竺迦膩色迦王攻伐摩揭陀國，劫馬鳴北去。馬鳴遂佐迦膩色迦王振興佛教，弘布大乘，著述甚多。在現存之漢文大藏經中之署名馬鳴撰者有《大莊嚴經論》、《佛所行贊》、《大乘起信論》、《大宗地玄文本論》、《事師五十法頌》、《十不善業道經》、《六趣輪回經》、《尼幹子問無我義經》等八部，均弘演大乘教義。<#>其中，《大乘起信論》、《大宗地玄文本論》深受中國佛教界所推重，然近代學者則多以爲幷非馬鳴所造；此外，《事師五十法頌》、《尼幹子問無我義經》也幷非爲馬鳴所撰。而其中之確爲馬鳴所撰者，則爲《佛所行贊》一書。此書系馬鳴最著名的作品。<#>其他未譯爲漢文之作品，有《美難陀傳》（Saundarananda-kavya）、《舍利弗傳》（Sāviputra-prakaraṇa）、《賴咤和羅》（Ra-sṭrapālā）、《蘇摩達多》（Somadatta）等戲劇作品。<#>◎附一︰金克木《梵語文學史》第三編第五章第四節（摘錄）<#>我們大體可以斷定馬鳴是西元後不久的詩人和戲劇家。他的作品屬于現有的古典文學中一批最早的遺産。原文著作已經發現了兩部長詩和三個戲劇殘卷。漢譯和藏譯的佛教經典中還有許多署他的名字的哲學著作和佛教故事集。<#>五世紀初（後秦）由著名的佛教學者和翻譯家鳩摩羅什譯成漢語的《馬鳴菩薩傳》，其實只是關于他的傳說，可見他當時已經成爲傳說中的人物了。這傳中說他本是‘外道’，後來才改信佛教。雖然傳中所說的改變信仰的原因是中了巧計，未必可靠，但從他的作品中引用一般典故和非佛教學說看來，說他原有婆羅門的很高文化修養，是可信的。傳中又說他本在中印度（現在他的一部詩的末尾注明他是北印度中部的人），後來西北方月氏國王伐中印度，把他索去。他到西北後，說教時竟使馬聽他的講演時餓了都不吃草料；因此，‘以馬解其音故，遂號爲馬鳴菩薩’。據說他的‘護法’王就是貴霜王朝的迦膩色迦。<#>二十世紀初在我國新疆發現的三部印度古戲劇殘卷（1911年校刊），其中一部《舍利弗傳》的卷尾說明本劇作者是金眼之子馬鳴。這是個九幕劇，描寫佛陀的兩個大弟子，舍利弗和目犍連，怎樣改信佛教出家的故事。這個劇本雖然有許多殘缺，但是仍然顯出完全是古典戲劇的形式，人物、語言、格式等都符合傳統規定。這證明了古典戲劇已達到完全成熟的階段。<#>在這一批古寫本殘卷中，還有兩個不完全的劇本，沒有署名，不能確定是不是也屬于馬鳴。兩劇都是宣傳佛教的。一個殘劇中出現了幾個抽象概念作爲登場人物，如智慧（覺）、名譽（稱）等。這在現存的古典戲劇中是到十一世紀的一部作品中才有的格式。另一個殘劇裏的人物有一個妓女（旦），一個主角（生），一個丑角，還有一個流氓（歹角）。它同我國古戲曲一樣，標明角色身份而不用角色的名字。古典劇裏丑角的典型特點已經出現了，他已是一個貪吃的婆羅門了。這劇大概也是宣傳宗教的。場面是一個花園和妓女的家裏。人物能‘乘車’入場（也許是像我國戲曲中騎馬那樣的象徵性動作）。這很像古典戲劇《小泥車》裏的場面。<#>這三個殘劇的語言都是梵語和俗語幷用，隨角色的身份而不同，女性和低級的人一般只說俗語。俗語用了三種。對話裏插有詩句，詩的格律多種多樣。劇的末尾有祝福的頌詩。這些情况都同古典劇一致。<#>馬鳴的兩部長詩，《佛所行贊》和《美難陀傳》，也是宣傳佛教的。故事根據也同《舍利弗傳》一樣是佛教經典中已有的傳說。《佛所行贊》有五世紀初年（北凉）的漢譯，也有藏譯。無論就內容或形式說，《佛所行贊》都較《美難陀傳》重要。<#>◎附二︰溫特尼茲（M. Winternitz）《印度文獻史》〈佛教文獻〉第六章（依觀摘譯）<#>馬鳴及其一派<#>西元1892年，法國學者烈維出版了《佛所行贊》第一章，在此之前，整個歐洲學界對于馬鳴其人僅止于聞其名而已。但是，在今日，他已被公認爲梵文文學著名的詩人之一，是迦裏陀沙（Kālidāsa）之前的著名作家，又是叙事詩、戲曲和抒情詩的創作者。然而，關于他的生平仍是一無所知。在中國與西藏的資料中，一致認爲他與迦膩色迦王（二世紀）是同一時代的人物。脅比丘（Pars #'va）與富那夜奢（Puṇyayaśas）都是他的師長。此外，他也被當作是大乘佛教的推動者或開創者。根據中國所傳的印度佛教諸祖中，他經常是列于 脅比丘與富那夜奢之後，而在龍樹與提婆之前。<#>他出身于婆羅門族，在歸依佛教之前，受過嚴謹的婆羅門教育。成爲佛教徒之後，最初可能屬說一切有部，但是，他注重佛陀崇拜，其後改習大乘。一般相信納哲（Sāketa，也就是Ayodhyā，今日的Oudh）是他的誕生地或故鄉。不過也有人說是瓦拉那西或巴特那。他的母親叫做Suvarṇākṣi。在西藏的《馬鳴傳》中，馬鳴是一位‘沒有他不能回答的問題，沒有他不能駁倒的非難；如同强風吹倒枯木一般，他經常折服問難者。’根據該傳所載，馬鳴是一位優秀的音樂家，他能作曲，常帶領男女歌手四處演唱。他們演唱有關‘空’的哀歌，優美的旋律常吸引群衆伫立欣賞，因而導引多人歸依佛教。西元671至695年旅印的唐朝僧侶義淨在提到成功地折服外道、振興佛法、被尊爲人天師表的高僧時，謂︰‘各世代類此之人物，僅一、二人矣。’而這樣的人物，所指的就是‘龍樹、提婆、馬鳴等人’。又，義淨也提到當他旅印期間，佛教寺院所唱誦的贊歌，含有馬鳴所編纂的作品。此外，義淨也指出馬鳴是《莊嚴經論》（Sūtrālaṃkāra）與《佛所行贊》的編者。<#>關于《佛所行贊》，義淨認爲‘大本若譯有十餘卷，意述如來始自王宮，終乎雙樹，一代佛法幷緝爲詩。’義淨更指出‘五天南海無不諷誦，意明字少而攝義能多，複令讀書心悅忘倦，又複纂持聖教能生福利。’從義淨所述，可以推定當時的義淨已知有此由二十八篇組成的《佛所行贊》一書存在。從西藏譯也有二十八篇看來，僅有十七篇的篇幅，幷且僅僅叙述到鹿野苑轉法輪的梵文本，僅僅粗具架構。甚且在這十七篇之中，只有開頭的十三篇，才是原作。這份作品是由一名爲阿姆利達難陀（Amr!tānanda）的人所完成。他從十九世紀開始仿作，幷加上了結論。根據他的叙述，他所以仿作本書，是因爲無法發現完整的寫本。<#>中國的旅印學僧對此書評價極高。事實上，這是由真正的詩人首先以叙事詩的方式叙述世尊之真實事迹。馬鳴以高雅而不矯飾的手法，技巧地表現出釋尊的生平與教理。雖然馬鳴的梵文沒有嚴格遵守波你尼文法規則，但也挑不出他的缺點。瓦勒米奇（Vālmīki）及其承襲者是馬鳴的先導，而馬鳴則是迦裏陀沙的前輩。此三大詩人皆有一共通點。也就是他們使用‘修飾’（alaṃkāra）語時，用得很適當。馬鳴本人在語言及文體上不僅能得其要，對佛傳中神迹的采用，也較爲節制。像《普曜經》中的誇大手法，在本書是見不到的。《大事》與《普曜經》中所表現的是漫無章法，而本書却是有條理的、有技巧的使用佛傳資料。馬鳴本人精通古代聖典，却能自由自在地不受那些典籍束縛。他幷不是將傳說作任何改變，而是將古傳說披上詩的外衣。就《佛所行贊》而言，與其認爲馬鳴是一位比丘，不如說他是一位詩人還要恰當。<#>例如在第三章及第四章中，有關年青的太子出游的叙述，就是一篇非常高明的文章，其表現手法與《普曜經》略有差別。<#>樓閣諸婦女，諍競欲觀見，莊嚴易服飾，未竟便起走，或未及莊嚴，聞聲便馳往，于衆閣欄楯，側塞不相容，或頭身自懸，猶如衆華垂。<#>其次，就太子與淨居天所化現的老人的相逢，馬鳴也有非常優美的描述。<#>太子見即問︰是名爲何人？頭如絲雪霧，皮緩肌體皺，戰如水中枝，身僂如張弓。禦者因對曰︰諸根轉成熟，以故名曰老，形色失歡慘，壯進力枯竭，心惱失聽識。懷變令形異，是者名爲老。小飲母乳活，轉緣地而行，爾乃立行走，體貌形容成。<#>王子三度出游，得見老、病、死之相，淨飯王命令宮女以美色、伎樂迷惑太子，希望太子忘掉哀愁。但是，太子幷不爲所動。眼見那些宮女無知地嬉戲，賣弄姿色，太子有更深的感嘆。‘見人之老、病、死却坦然無懼者，恰如無心之人。因爲一株花木之花果掉落，或被砍伐倒地，其餘的花木不會爲之悲傷。’<#>有關愛情的描述，是美文體宮廷詩所不可欠缺的。在描述美艶的宮女千方百計地想誘惑、挑逗太子的情節上，馬鳴的描述可說非常成功。又，有關太子出城當夜，宮女在太子屋中的情節，也有很逼真的描述。從中可以看出馬鳴在戀愛學上的造詣。然而，除此之外，馬鳴亦精通政治論（nitiśāstra）。爲了轉移太子的出世思想，宮廷教師向太子唱誦政治學。此外，關于戰爭的描述，也是美文詩所不可欠缺的。在第十三篇中，馬鳴對佛陀與魔軍間的戰鬥，有極爲生動活潑的描述。<#>馬鳴的另一著作──《美難陀傳》（Saun-darānanda-kāvya），也是美文體的宮廷詩。此一著作也與佛陀的傳記有關，但書中增補了一些《佛所行贊》中較不受注意或該書中完全沒有的情節。第一篇，詳述有關迦毗羅衛城建城的故事。不過，本書主要是在描述佛陀的異母弟難陀之出家。<#>如同難陀的妻子孫陀利（Sundari）嗟嘆思念難陀，同樣的，難陀也盼望能重回妻子身旁。雖然其他的比丘嘗試安慰他，但完全無濟于事。佛陀的教法也不能寬慰他的心情。于是，釋尊顯現神通，帶他飛往天宮。在途中，他們看到一隻單眼醜陋的母猴。佛陀問難陀︰‘孫陀利比這只母猴漂亮吧！’難陀的答覆是肯定的。其後，他們到了天宮，幷且見到貌美的天女。難陀見此天女，頓覺其妻孫陀利就如途中所見的醜母猴一般。爲了要獲得此天女，回到人間後，難陀勤勉地修苦行。繼而，阿難陀告訴難陀，縱使天上的喜樂也是空虛而無益的。于是難陀豁然大悟，往詣佛陀，告以已不貪戀天女姿色。爲此，佛陀大悅，幷爲難陀闡說教法。聞法之後難陀隱入森林，觀四大，證阿羅漢果。爲了致謝，難陀又到佛陀之前，向佛陀表示敬意。<#>于是，釋尊告訴他︰‘今日你已完成你自己的目的，爲哀憫其他衆生，你應向他們述說正法，導向解脫。’<#>在結尾的詩句中，馬鳴强調以美文詩的形式來撰此詩篇，目的是向非佛教徒傳達佛陀教法，幷且希望這些教法能容易地被瞭解。正如滲有蜂蜜的苦藥，較容易爲人吞服一般。因此，在書中，馬鳴以諸多篇幅，叙述三藏中的教法。如同小乘典籍所表現的，本書也贊嘆孤獨與瞑想之樂。雖是如此，但書中亦言及大乘獨特的教義。難陀以深切地慈悲探索他自己的心，發現心中充滿了欲拔衆生出苦的‘大悲’。經藏中雖然屢屢言及萬法爲‘無常、無我、皆苦’，但是，難陀更證得了萬法爲‘無常、空、無我、皆苦’。對難陀而言，他不是只要成爲一位證涅槃的聖者，終究他也會是一位傳導者。<#>在《佛所行贊》中，馬鳴雖透露了一些大乘教法，但主要仍以小乘法爲主。例如在第十六篇中的‘鹿野苑說法’，只不過是以詩的方式改編經藏中已爲人所知的資料。不過，詩篇中不僅說身體是‘空、無我’（śūnyam,□anātmakam），佛陀是‘自生者’（Svayam-bhū）、‘全法的大君主’，也言及了‘世界主’。又，爲了衆生的福祉，而應行諸佛所說之大乘。依此看來，馬鳴大約是大乘初期的人物。<#>［參考資料］　《福蓋正行所集經》卷十二；《大唐西域記》卷八；《馬鳴菩薩傳》；《婆藪槃豆法師傳》；《付法藏因緣傳》卷五；《法苑珠林》卷五十三；《大乘起信論義記》卷上；《佛祖統紀》卷五；印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》；Sukumer Dutt《Buddhist Monks and Monasteries of India》。<#>


meanings:
4349（100～160 頃）梵名 Aśvaghoṣa。付法藏第十二祖。佛教詩人。中印度舍衛國娑枳多城人，與貴霜王朝迦膩色迦王關係深厚。出身婆羅門家族，家學淵源，為卓越之論客。初習外道之法，後與脅尊者對論，深有所感而皈依佛門，受菩薩之稱號。博學三藏，明達內外典，為古典期梵語文學之先驅者，開優美文體（梵 kāvya）文學之先河，在梵文學史上留下不朽之盛名。將佛陀之生涯以梵語寫成敘事詩「佛所行讚（梵 Buddhacarita）。復以難陀之故事（難陀斷卻美妻之愛著，最後成為大乘佛教徒）為經緯，襯托以美詩，即孫陀羅難陀詩（梵 Saundarananda-kāvya）。此外，最近從中亞發現之斷片「舍利弗之所說」（梵 Śāriputra-prakaraṇa）為古典梵語劇之最古例。以上之代表作品均洋溢著熱烈的佛教信仰。其他著作另有大乘莊嚴經論（梵 Mahāyāna-sūtrālaṃkāra）、金剛針論（梵 Vajrasūcī）、犍稚梵讚（梵 Gaṇḍīstotragathā）等。後秦鳩摩羅什譯有馬鳴菩薩傳一卷，記述其生平事蹟，今收於大正藏第五十冊。又多羅那他佛教史中所載之「摩咥里制吒」亦名為馬鳴。〔雜寶藏經卷七、馬鳴菩薩傳、付法藏因緣傳卷五〕


meanings:
Tóc mượt đẹp: 昔有仍氏生女，鬒黑而其美 Ngày xưa họ Hữu Nhưng sinh ra con gái, tóc đen mượt mà đẹp lắm (Tả truyện); 鬒髮如雲 Tóc mượt đẹp như mây (Thi Kinh).


meanings:
① Râu cằm. Vật gì có tua lủa tủa ra cũng gọi là tu. Như liên tu 蓮鬚 tua bông sen.


meanings:
① Râu: 留鬚 Để râu; ② Ria (mèo...); ③ Tua (vật có hình dáng tua tủa như râu): 蓮鬚 Tua bông sen; 蝦鬚 Râu tôm; 觸鬚 Râu sờ, tua cảm.


meanings:
① Bờm: 馬鬛 Bờm ngựa; ② (văn) Râu dài, ria dài; ③ (văn) Vây cá.


meanings:
① Quấn tóc làm dáng. ||② Con ở. Tục gọi con đòi là nha hoàn 丫鬟.


meanings:
(văn) ① Búi thành búi tóc; ② Tớ gái, con ở.


meanings:
① Tóc mai, tóc bên mái tai. Ta quen đọc là chữ mấn. Bạch Cư Dị 白居易: Vân mấn hoa nhan kim bộ dao, Phù dung trướng noãn độ xuân tiêu 雲鬢花顏金步搖，芙蓉帳暖度春霄 (Trường hận ca 長恨歌) Mặt nàng đẹp như hoa, tóc mượt như mây, cài chiếc bộ dao bằng vàng, trải qua đêm xuân trong trướng Phù Dung. Tản Ðà dịch thơ: Vàng nhẹ bước lung lay tóc mái, Màn phù dung êm ái đêm xuân.


meanings:
① Râu. Người râu dài gọi là trường liệp 長鬣. ||② Lông cổ (bờm) các giống thú cũng gọi là liệp. Bờm con lợn gọi là cương liệp 剛鬣. ||③ Cái vây bên mang cá.


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ đấu 鬬 giống như hình kẻ chiến sĩ đối nhau mà đồ binh để đằng sau.


meanings:
① Huyên náo, rầm rĩ không yên tĩnh gọi là nháo. Chỗ người tụ họp chen chúc rầm rĩ gọi là nhiệt nháo 熱鬧. Ta quen đọc là náo.


meanings:
① Ồn ào, om sòm, huyên náo, gây huyên náo: 這屋裡太鬧 Nhà này ồn quá; 又哭又鬧 Khóc la om sòm; 鬧市 Chợ búa ồn ào; ② Quấy, vòi, nghịch: 叫孩子們別鬧了 Bảo các em đừng quấy nữa; ③ Đòi, tranh giành: 鬧名譽地位 Đòi danh dự và địa vị; ④ Bị, mắc: 鬧病 Bị bệnh, mắc bệnh; ⑤ Xảy ra: 鬧水災 Xảy ra nạn lụt; ⑥ Làm, tiến hành: 鬧革命 Làm cách mạng; 鬧技術革新 Tiến hành đổi mới kĩ thuật; 鬧得大家都笑起來 Làm cho ai nấy đều phì cười.


meanings:
① Tiếng người rầm rĩ. ||② Tiếng đánh nhau.


meanings:
① Cãi nhau, đánh nhau. Kinh Thi 經詩 có câu: Huynh đệ huých vu tường, ngoại ngữ kì vũ 兄弟鬩于牆，外禦其侮 anh em đánh nhau ở trong nhà, có người ngoài đến ăn hiếp, lại cùng chống lại. Ý nói anh em dẫu hiềm oán nhau, nhưng gặp có kẻ ngoài lấn áp, lại đồng tâm chống lại. Vì thế nên anh em bất hoà cũng gọi là huých tường 鬩牆.


meanings:
(văn) Cãi nhau, bất hoà, giận nhau, đấu đá: 兄弟鬩于墻，外禦其侮 Anh em đánh nhau ở trong nhà, (nhưng) bên ngoài thì cùng nhau chống lại kẻ lấn hiếp (Thi Kinh). 【鬩墻】huých tường [xìqiáng] Nội bộ lục đục: 兄弟鬩墻 Anh em đấu đá nhau.


meanings:
Cá thờn bơn (cá thân dài và dẹt, màu xám tro, có những vằn đen tùy tiện, miệng to và méo, sống ở giữa những đá ngầm gần biển, đẻ thai trứng).


meanings:
(văn) Người cá (quái vật nói trong sách Sơn hải kinh, ở núi Cô Xạ, có đầu người, tay người, mình cá).


meanings:
(văn) ① Cá khô (không ướp muối); ② 【婢鮿魚】 tì triếp ngư [bìzhéyú] Một loại cá diếc.


meanings:
① Một loại cá thời xưa; ② [Gưn] Tên người (tương truyền là cha của vua Hạ Vũ, trong truyền thuyết cổ Trung Quốc).


meanings:
① Xương cá. ||② Hóc xương cá. ||③ Người trung trực không a dua nịnh nọt ai gọi là ngạnh 鯁 hay cốt ngạnh 骨鯁.


meanings:
① (văn) Xương cá; ② Hóc xương, mắc xương; ③ (văn) Cứng rắn, ương ngạnh (như 硬, bộ 石).


meanings:
① (văn) Cá heo. Cg. 鯆䱐, 䱐䰽; ② 【鯆魚】phô ngư [puyú] Như 魟.


meanings:
(động) Cá trắm trắng, cá trắm cỏ. Cg. 草魚 [căoyú].


meanings:
① Cá du. Trang Tử 莊子: Du ngư xuất du thung dung, thị ngư chi lạc dã 鯈魚出遊從容，是魚之樂也 cá du ra chơi thong thả, đó là niềm vui của cá. Nhượng Tống dịch thoát: Kìa đàn cá lượn lờ bơi chơi, đàn cá mới sướng chứ.


meanings:
Cá du: 鯈魚出遊從容，是魚樂也 Cá du ra chơi thong thả, đó là niềm vui của cá (Trang tử).


meanings:
① Cá chép. ||② Tờ bồi. Người nhà Ðường 唐 gửi thư, thường dùng thước lụa mộc, xích tố 尺素, tết thành hình như hai con cá chép, vì thế nên gọi thư từ là lí.


meanings:
Cá mập, cá nhám. Cg. 沙魚 [shayú], 鮫 [jiao].


meanings:
① Cách nấu nướng. Cá nấu lẫn với thịt gọi là chinh. Lâu hộ nhà Hán 漢 từng đem các món ăn quý của Ngũ Hầu Vương Thị tặng nấu làm đồ ăn, đời gọi là ngũ hầu chinh 五侯鯖. Cũng đọc là thinh.


meanings:
① Cá khô. Cá thu phơi khô cũng gọi là tưởng.


meanings:
Cá khô (đã xẻ ra phơi): 鰻鯗 Khô cá chình. 【鯗魚】tưởng ngư [xiăngyú] Cá khô (nói chung).


meanings:
① Cá điêu. Tục gọi là đồng bồn ngư 銅盆魚.


meanings:
① Cá lai. Cũng gọi là thì ngư 鰣魚. ||② Người Quảng Ðông gọi cá cháy là tam lai ngư 三鯠魚.


meanings:
① Cá lai; ② 三鯠魚 [sanláiyú] (đph) Cá cháy.


meanings:
Cá côn (một loại cá khổng lồ theo truyền thuyết thời xưa).


meanings:
① Cá kình (voi). Hình tuy giống cá mà thực ra thuộc về loài thú. Có con to dài đến tám chín mươi thước. Nguyễn Trãi 阮廌: Ngao phụ xuất sơn, sơn hữu động, Kình du tắc hải, hải vi trì 鰲負出山，山有洞，鯨遊塞海，海爲池 (Long Ðại Nham, 龍袋岩) Con ba ba đội núi nổi lên, núi có động, Cá kình bơi lấp biển, biển thành ao.


meanings:
① Cá lăng, cá đác. ||② Lăng lí 鯪鯉 tức là con xuyên sơn giáp 穿山甲, con tê tê. Còn viết là long lí 龍鯉.


meanings:
① Cá tép. ||② Một âm là tẩu. Tả cái dáng mặt kẻ tiểu nhân. Người bây thường tự nói nhún mình là tẩu sinh ý nói mình là kẻ hèn mọn.


meanings:
Khi ngồi xoay mặt vào vách thì chỉ thấy một khoảng ngắn trước mắt, khi vác bảng sau lưng mà đi thì chẳng thể thấy mé sau lưng. Thiền tông dùng từ này làm thuật ngữ để chỉ cho cái thấy sai lệch. Tắc 7, Thung Dung lục (Đại 48, 272 thượng) ghi: 埋 沒 自 己 也、 飲 氣 吞 聲。 帶 累 先 宗 也、 面 牆 擔 板。 – Mai một tự kỉ dã, ẩm khí thôn thinh, đới luỵ tiên tông dã, diện tường đảm bản. – Chôn vùi tự kỉ đó, nén giận mà nuốt lời,Liên luỵ đến Tổ tông, do kiến giải sai lệch«.


meanings:
Diện mục: Tâm tính mà mỗi người sẵn có. Liệt khai: Mở bày. Diện Mục Liệt Khai chỉ cho khi đoạn trừ xong Kiến hoặc thì được Pháp nhãn thanh tịnh.


meanings:
Mặt mũi, bộ mặt. Hàm ý chế giễu. Tiết »Xuất sơn tướng« trong NTNL q. hạ ghi: »凍 不 死、 餓 不 死、 深 山 走 出 這 面 觜。 – Rét không chết, đói không chết, từ trong núi sâu xuất hiện bộ mặt này«.


meanings:
Khuôn mặt, nét mặt. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »擘 開 面 門、 放 出 先 師 形 相。 – Tách khuôn mặt thì hình tướng của tiên sư hiện ra«.


meanings:
① Bẽn lẽn, tả cái dáng mặt thẹn thùng. Như Kinh Thi 詩經 nói hữu điến diện mục 有靦面目 có vẻ thẹn thùng.


meanings:
(văn) Bẽn lẽn, thẹn thùng, e thẹn: 有靦面目 Mặt mũi thẹn thùng (Thi Kinh).


meanings:
① Chỗ mép nó núm vào. Như tiếu yếp 笑靨 cười má lúm đồng tiền.


meanings:
Lúm đồng tiền trên mặt: 笑靨 Cười lúm đồng tiền.


meanings:
① Da, da giống thú thuộc bỏ sạch lông đi gọi là cách. ||② Ðổi, đổi chính thể khác gọi là cách mệnh 革命. ||③ Cách bỏ đi. Như cách chức 革職 cách mất chức vị đang làm. ||④ Tiếng cách, một tiếng trong bát âm. Như tiếng trống tiếng bộc gọi là tiếng cách. ||⑤ Lông cánh loài chim. ||⑥ Áo dày mũ trụ. ||⑦ Họ Cách. ||⑧ Một âm là cức. Kíp. Bệnh nguy gọi là bệnh cức 病革.


meanings:
① Da: 革制品 Đồ da; 制革廠 Nhà máy thuộc da; ② Đổi, biến đổi, thay đổi: 革新 Đổi mới; ③ Bãi, cách: 革職 Bãi chức, cách chức; ④ (nhạc) Tiếng cách (một trong bát âm, một loại nhạc khí gõ thời xưa của Trung Quốc); ⑤ (văn) Áo giáp; ⑥ (văn) Binh lính; ⑦ Quẻ Cách (trong Kinh Dịch); ⑧ (văn) Lông cánh chim; ⑨ [Gé] (Họ) Cách. Xem 革 [jí].


meanings:
(văn) Gấp, kíp, nguy: 病革 Bệnh gấp (nguy). Xem 革 [gé].


meanings:
【靰鞡】ngột lạp [wùla] Loại giày da mang vào mùa đông của người xứ đông bắc Trung Quốc, trong có lót cỏ ngột lạp.


meanings:
① Ngày xưa đóng xe bốn ngựa, hai con ở trong gọi là phục mã 服馬 hay gọi là cận 靳, hai con ở ngoài gọi là tham mã 驂馬. Ngựa tham phải theo ngựa phục mà đi, cho nên cùng theo đuổi nhau không rời gọi là tham cận 驂靳. ||② Keo lận, trù trứ không dám cho ngay gọi là cận. ||③ Trêu, quấy, đùa làm cho xấu hổ. ||④ Lấy.


meanings:
(văn) ① Hai ngựa trong của xe tứ mã; ② Bủn xỉn, keo lận, keo kiệt; ③ Trêu, quấy, đùa, làm cho xấu hổ; ④ Lấy; ⑤ [Jìn] (Họ) Cận.


meanings:
Giày bốt, ủng, hia: 雨靴 Ủng (đi mưa). Cv. 鞾.


meanings:
① Dây cương da. ||② Cái đích để bắn. ||③ Chuôi, cán.


meanings:
① Cái đích để bắn, mục tiêu, bia: 打靶 Bắn bia, tập bắn. Cg. 靶子 [băzi]; ② (văn) Da dây cương ngựa; ③ (văn) Chuôi, cán (dùng như 把, bộ 扌).


meanings:
(văn) ① Dây da cột xe vào ngựa kéo; ② Dây da, dây kéo xe.


meanings:
① Hạt Mạt 鞨靺 tên một bộ lạc của giống Phiên, nay thuộc tỉnh Cát Lâm.


meanings:
① Vớ (bít tất) dài; ② 【靺鞨】mạt hạt [mòhé] a. Tên một loại đá quý; b. [Mòhé] Tên một bộ lạc thời xưa ở Trung Quốc.


meanings:
① Thát Ðát 韃靼 một bộ lạc ở phía bắc nước Tàu, tức xứ Mông Cổ 蒙古 bây giờ.


meanings:
(văn) Chỗ cong mũi giày, ống giày, ống vớ.


meanings:
(văn) Chỗ tựa tay có quấn miếng da ở cái đòn ngang trước xe.


meanings:
① Thợ thuộc da. ||② Một âm là bào. Ðề bào 提鞄 cái va li.


meanings:
① Cái cổ dề, cái vòng da quàng cổ ngựa. ||② Ưởng chưởng 鞅掌 nhọc nhằn.


meanings:
① (cũ) Kiềng ngựa (vòng da quàng cổ ngựa); ② Dây thừng, dây chão. Xem 鞅 [yăng].


meanings:
(văn) Cái trống nhỏ có tay cầm để lắc, trống lắc.


meanings:
Giày, dép: 一雙皮鞋 Một đôi giày da; 草鞋 Dép cói; 拖鞋 Dép lê.


meanings:
Yên ngựa: 馬夫把馬鞍放在馬背上 Người đánh xe ngựa đặt cái yên ngựa lên lưng ngựa.【鞍子】an tử [anzi] Yên ngựa.


meanings:
① Bền chặt. ||② Lấy da buộc đồ. ||③ Sấy lửa. ||④ Họ Củng.


meanings:
① Bền chặt, củng cố; ② (văn) Buộc đồ bằng da; ③ (văn) Sấy lửa; ④ [Gông] (Họ) Củng.


meanings:
① Căng da. Căng cho tấm da nó tới khắp cả bốn chung quanh vành gọi là man.


meanings:
(văn) ① Mạn giày; ② Bịt trống bằng da thuộc.


meanings:
① Cái túi dao. Cái bao da để cho dao vào. Xẻ gỗ đóng hộp đựng bạc cho tiện đem đi đem lại gọi là sao.


meanings:
【鞝鞋】 thượng hài [shàngxié] Khâu giày. Cv. 上鞋.


meanings:
① Da vá giày; ② Đinh vá trước và sau đế giày.


meanings:
6536鞞沙門，梵名 Vaiśravaṇa，巴利名 Vessavana。又作毘舍羅婆拏天、毘舍羅門天、毘沙門天、萜室羅懣囊天、吠室囉末拏天。意譯為多聞天、遍聞天、普聞天、種種聞天。又稱俱吠囉天（梵 Kubera, Kuvera）。四天王之一，十二天之一。住於須彌山之北面，守護閻浮提之北方。主司財寶富貴，又為護持佛法之善神。（參閱「多聞天」2331）


meanings:
① Quả bóng da ngày xưa gọi là tháp cúc 蹋鞠, cũng gọi là [b]túc cúc [b]蹙鞠. ||② Nuôi. Như Kinh Thi 詩經 nói mẫu hề cúc ngã 母兮鞠我 mẹ hề nuôi ta. ||③ Cong, khom. Như cúc cung 鞠躬 khom mình làm lễ chào. ||④ Cùng nghĩa với chữ cúc 菊. ||⑤ Nhiều. ||⑥ Hỏi vặn. ||⑦ Bảo. ||⑧ Họ Cúc.


meanings:
① Nuôi nấng: 鞠養 Nuôi nấng; 鞠育 Nuôi dạy; 母兮鞠我 Mẹ hề nuôi ta (Thi Kinh); ② (văn) Quả bóng da; ③ (văn) Cong, khom: 鞠躬 Khom mình chào; ④ (văn) Nhiều; ⑤ (văn) Hỏi vặn; ⑥ (văn) Bảo; ⑦ (văn) Như 菊 (bộ 艹); ⑧ [Ju] (Họ) Cúc.


meanings:
Thẩm vấn. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »血 濺 梵 天、四 天 之 下、霈 然 有 余。 玉 皇 大 帝 惡 發、追 東 海 龍 王、向 金 輪 峯 頂 鞠 勘。 頃 刻 之 間、追 汝 諸 人 作 証 見 也。 且 各 請 依 實 供 通、 切 忌 回 避。 – Máu bắn tung tóe nơi cõi Phạm thiên, còn ở bốn cõi trời Dục giới máu me tràn ngập. Ngọc Hoàng Đại đế nổi giận đuổi bắt Đông Hải Long Vương đem lên đỉnh núi Kim Luân để thẩm vấn. Trong khoảnh khắc lùa các ông đến làm chứng. Xin mời mỗi vị y sự thật trình bày, rất kị giấu giếm«.


meanings:
① Thuộc da; ② Da mềm, da thuộc, da chín.


meanings:
① Dây, da thắng vào vế sau ngựa, dây thắng đái. ||② Thu thiên 鞦韆 cái đu. Cũng viết là 秋千. Xem chữ thiên 韆.


meanings:
(văn) ① Cái đu. Xem 韆; ② Dây đuôi, dây da thắng vào vế sau ngựa, dây thắng đái; ③ Dây kéo xe (buộc vào ngựa).


meanings:
① Hạt Mạt 鞨靺 tên một bộ lạc của giống Phiên nay thuộc tỉnh Cát Lâm.


meanings:
① Xét hỏi kĩ càng. Tra tù cho tỏ hết tội tình gọi là cúc. ||② Cùng khốn.


meanings:
(văn) ① Xét hỏi tội nhân; ② Cùng khốn cực kì.


meanings:
① Cái túi đựng cung tên đeo trên mình ngựa. ||② Chứa, cất.


meanings:
(văn) Túi cung tên trên mình ngựa; ② Chứa cất.


meanings:
① Hình roi. Một thứ dùng trong hình pháp để đánh người. ||② Cái roi trun, cái roi đánh ngựa. ||③ Một thứ đồ binh rèn bằng sắt gọi là thiết tiên 鐵鞭.


meanings:
① Roi, roi vọt: 皮鞭 Chiếc roi da; 鋼鞭 Roi sắt (binh khí cũ); ② (văn) Quất, quật, vút, vụt, đánh (bằng roi): 鞭馬 Quất cho ngựa phóng lên; ③ Hình phạt đánh bằng roi; ④ Dây pháo, pháo: 一挂鞭 Một tràng pháo; 放鞭 1. Đốt pháo; 2. Nổ bánh xe; ⑤ (đph) Dương vật (bò, dê, ngựa...): 牛鞭 Dương vật bò, ngầu pín; 羊鞭 Dương vật dê; ⑥ (văn) Cổ lệ, khuyến khích. 【鞭策】tiên sách [biancè] Thúc giục.


meanings:
Bóng roi, dụ chỉ thủ đoạn cao siêu của thiền sư tiếp dẫn người học mà không để lại dấu vết. Bài tựa của Dương Ức trong CĐTĐL ghi: »機 緣 交 激、 若 拄 於 箭 鋒； 智 藏 發 光、 旁 資 於 鞭 影。 誘 導 後 學、 敷 揚 玄 猷。 – Cơ duyên kích phát lẫn nhau như hai mũi tên chỏi nhau; kho trí huệ phát sáng là nhờ bóng roi giúp đỡ. Dẫn dắt kẻ hậu học, truyền bá mở mang đạo nhiệm mầu«.


meanings:
(văn) ① Giày da; ② Giày đơn; ③ Thông dịch, phiên dịch: 鞮譯 Nhân viên phiên dịch; ④【鞮鞻氏】đê lâu thị [dilóu shì] Viên quan coi về âm nhạc của các dân tộc thiểu số bốn phương (Trung Quốc); ⑤ 【鞮鞪】 đê mâu [dimóu] Cái mũ trụ (để che tên đạn).


meanings:
① Băng tay và bao tay của người nuôi chim ưng; ② 【鞲鞴】câu bị [goubèi] a. Píttông; b. Ống bễ lò rèn.


meanings:
① Thang tháp 鞺鞳 tiếng chuông trống.


meanings:
① Cột yên cương vào ngựa; ② Xem 鞲鞴 [goubèi].


meanings:
① Thứ da đã bào sạch lông rồi, da thuộc. Cũng đọc như chữ khoách.


meanings:
(văn) ① Da thú đã bỏ hết lông; ② Cột bằng dây da.


meanings:
(văn) Tiếng trống: 鞺鞳 Tiếng chuông trống.


meanings:
① Thu thiên 鞦韆 cây đu, là một trò chơi đánh đu của Hán Vũ Đế 漢武帝. Nguyên tên gọi là thiên thu 千秋 là lời chúc thọ của vua, và nói trẹo đi mới gọi là 秋千 đời sau lại gọi lầm là 鞦韆.


meanings:
① Cũng như chữ vạt 襪, ta quen đọc là chữ miệt.


meanings:
① Da đã thuộc mềm nhũn. ||② Trái, cùng nghĩa với chữ vi 違.


meanings:
① Da thuộc; ② (văn) Trái (dùng như 違, bộ 辶); ③ [Wéi] (Họ) Vi.


meanings:
3988（Weber, Albrecht Friedrich; 1825～1901）德國印度學、語言學學者。一八五六至一九○一年間任柏林大學教授。致力於吠陀學之振興，且確立梵文文學、語言學、文獻學等方法論。曾動員其優秀門生，共同校訂、翻譯、出版白夜柔吠陀（The White Yajur-veda 1849～1859）。繼之，爲金剛針論（1860）與黑夜柔（1871～1872）之校訂出版。其後，又集合印度學各部門門生共赴研究而有 Indische Studien,18 vols., 1849～1878 之大著問世，此書予印度學之復興以極大衝擊力。時人尊爲德國印度學之中心實力派。主要著作包括 ］ber die Literatur des Sāma Veda, 1849; Indische Streifen, 3 vols.; The History of Indian Literature, 1878; ］ber die Metrik der Inder, 8 vols., 1863.


meanings:
3989（Westergard, Niels Ludwig; 1815～1878）丹麥之東方學學者。曾遊學於倫敦、巴黎，後至印度、伊朗等地旅遊，且攜回大量古文書與考古學資料。一八四五年任哥本哈根大學教授。精研阿凡士塔注（Zend Avesta）與古典波斯語。著有Journal of the Northern Society of Antiguaries at Copenhagen; Radices LinguaeSanscritae, 1941; ］ber den ältesten Zeitraum der indischen Geschichte, 1862，後者乃自丹麥文譯爲德語者，爲考證佛陀入滅年代之最佳資料。另有“ Zend Avesta ”之校訂出版（1852～1854）。


meanings:
3989請參閱 明論 韋陀，梵名 Veda。又作皮陀、毘陀、吠陀，意譯作智論、明論。印度古代二十種外道之一。據外道小乘涅槃論所載，此一外道主張一切萬物均爲梵天所造，而梵天 則自毘濕笯（梵 Viṣṇu）之臍中所生出；並謂婆羅門生自梵天之口，剎帝利生自梵天之兩臂，吠舍生自兩髀，首陀羅生自兩腳跟；又謂大地乃人類修行福德之道場，一切大地所出之華草乃作爲供養梵天之用者；諸禽獸豬羊等乃梵天所化，故以之爲犧牲供養，可令彼等得生梵天。蓋此類思想大多衍自印度古奧義書（梵 Upaniṣad）及摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）之中。〔大智度論卷八、十住毘婆沙論卷十、分別功德論卷一〕


meanings:
3990韋馱，梵名 Skanda，巴利名 Khanda。又作塞建陀天、私建陀天、建陀天、違馱天。或稱韋將軍、韋天將軍。本爲婆羅門教之神，又稱迦絺吉夜（梵 Kārttikeya，意譯六面子）、鳩摩羅（梵 Kumāra，巴同，意譯童子）、善梵（梵 Subrahmā，巴同），原爲戰神，有六頭十二臂，手執弓箭，騎孔雀。此神之崇拜最初流行於南印度，五世紀後傳到北印度，被大乘佛教吸收而爲伽藍之守護神，爲南方增長天八大將軍之一，乃四天王下三十二將軍之首。生而聰慧，早離塵欲，修清淨梵行童真之業。受佛陀付囑而鎮護東西南三洲（東勝身洲、西牛貨洲、南贍部洲）。世傳佛陀涅槃時，捷疾鬼盜取佛牙一雙，韋馱天乃急追取還。其形像身著甲冑，合掌，腕捧寶劍。於我國，自唐初之道宣律師感得其像後，各處之伽藍均設有其神像。有關其名稱，金光明經卷三鬼神品稱之爲違馱天神，義淨所譯之金光明最勝王經卷八則譯作塞建陀天；又經軌中多稱爲塞建陀或建陀天，而不作韋馱天。蓋金光明經所記之違馱天係爲建馱天之誤寫，梵語應譯作私建陀。〔慧琳音義卷二十五、大明三藏法數卷四十六〕


meanings:
① Mềm dai. Thứ da thuộc mềm nhũn mà lại bền gọi là nhận.


meanings:
① Cái phất, một thứ đồ làm bằng tơ lụa thêu để đệm đầu gối cho khi quỳ khi lễ đỡ đau.


meanings:
Cái phất (bằng tơ lụa thêu để lót đầu gối khi quỳ làm lễ thời xưa cho đỡ đau).


meanings:
(văn) ① Da đã nhuộm bằng cỏ thiến; ② Màu vàng đỏ; ③ Tên một nhạc khí của dân tộc thiểu số miền đông Trung Quốc; ④【韎韐】muội cáp [mèi gé] Cái bịt gối trong đồ mặc tế.


meanings:
① Tên nước ngày xưa. Là một nước nhà Chu 周 phong cho người cùng họ, sau bị nước Tấn 晉 lấy mất, nay thuộc vào vùng tỉnh Thiểm Tây 陝西. ||② Ðời Chiến quốc 戰國 (475-221 trước Tây lịch) có quan đại phu nước Tấn 晉 là họ Hàn 韓, cùng với họ Triệu 趙 họ Nguỵ 魏 chia nhau lấy nước Tấn 晉 gọi là nước Hàn 韓 thuộc vùng Sơn Tây 山西 bây giờ, sau bị nhà Tần 秦 lấy mất. ||③ Dải đất phía nam nước Triều Tiên 朝鮮, ngày xưa gọi là Tam Hàn 三韓, đến đời vua Lí hi gần đây đổi tên nước là nước Hàn 韓, vì thế mới gọi người Triều Tiên là người Hàn 韓.


meanings:
① Tường giếng, hàng rào giếng; ② [Hán] Nước Hàn (đời Chu, Trung Quốc); ③ [Hán] Hàn Quốc (nói tắt); ④ [Hán] (Họ) Hàn.


meanings:
6537佛教東傳朝鮮半島，據三國史記卷十八等載，高句麗小獸林王二年（372），中國前秦苻堅遣使者及僧順道齎來佛像、經論；又二年，秦僧阿道來朝。翌年，敕為二僧建肖門寺及伊弗蘭寺，是為韓國有佛寺之始。又十年（384），印度沙門摩羅難陀至百濟宣教，新羅則遲至五二八年始見佛教興隆。　佛教初傳朝鮮半島時，與當時半島上原有之 習俗相融合，目的僅在祈福，此為初傳時之相容時期。至六世紀初，名師輩出，如百濟僧謙益求法印度，攜回梵本阿毘曇藏及五部律，譯出律部七十二卷，是為百濟律宗之祖；時曇旭、惠仁等並著律疏三十六卷，皆奉藏於臺耀殿。高句麗僧惠慈於推古天皇三年（595）至日本，後與百濟僧惠聰同至飛鳥法興寺，並同為聖德太子之師；惠聰後被推許為佛教棟樑。　於高句麗、百濟、新羅等三國之中，以新羅佛教最盛，入中、印求法者最多，高僧亦輩出如雲，其中，圓光於南朝陳時來中國遊學，精通涅槃、成實、攝論等學。元曉來唐未果，曾注釋佛經八十一部，闡揚一乘圓教。義湘亦來唐參謁中國華嚴宗二祖智儼，返國後大力弘傳華嚴宗。又慈藏曾與弟子僧實等十餘人來唐，歸國後，攜回大藏經一部及諸幡幢、花蓋等，王曾命於芬皇寺講大乘論，其思想以律學及華嚴為主，曾建通度寺戒壇及大和寺塔。圓測於十五歲來唐，曾參學各處高僧講筵，專學唯識學，曾蒙唐太宗頒賜度牒。惠通弘傳密法，為真言宗祖師。至新羅統一時期（668～935），佛教已漸脫離中國，樹立朝鮮佛教獨特之教學。　諸宗之中，以禪宗傳入較晚，卻後來居上。最早將禪宗傳入韓國者為法朗及其門人信行（704～779，一名神行），信行所傳者為中國北宗神秀之法脈。信行之後，有道義者，曾來唐參謁智藏，並嗣其法，歸國（821）後，欲興南宗禪法而不果，遂於雪岳山隱居，後由再傳弟子普照大興其宗風。道義之同門洪陟，於智異山創建實相寺，大興禪法，是為朝鮮佛教「禪門九山」之濫觴。　禪門九山無不源於中國曹溪六祖慧能，然與中國禪宗五派（臨濟、曹洞、溈仰、雲門、法眼）並無關連。九山者，實相山派、迦智山派、闍崛山派、桐裏山派、聖住山派、師子山派、曦陽山派、鳳林山派、須彌山派。此外，淨土信仰亦頗盛行。西元九三五年，新羅為高麗所敗，佛教亦出現另一嶄新之面貌。　於高麗時代（935～1392），教宗與禪宗盛行，尤以禪宗，繼新羅末期之教勢而盛於高麗時代全期；華嚴宗與法相宗亦各形成其宗派，而持續教脈。自大覺國師義天以後，成立天台宗，給予教禪兩宗影響甚鉅。高麗時代之佛教，正值外敵侵入與國家混亂之難局，欲以佛德或神力克服此一情勢，而有諸種法會、法席、道場、設齋等佛事之設置，此乃「祈福禳災，鎮護邦國」之國家思想的形成。據東國通鑑等載，太祖即位（918）時，即設八關會、燃燈會；翌年將都城遷往開城，於建宮殿之同時，於京內創建法王、慈雲、王輪、內帝釋、舍那、天禪、新興、文殊、圓通、地藏等十寺。光宗（950～976 在位）於城南建大報恩寺為太祖追福。並設僧階，定國師、王師之制；時毘盧遮那懺悔法、無遮水陸會、齋僧等佛事頻繁。顯宗（1010～1031 在位）時，為攘斥契丹之兵，而發願雕刻大藏經，此即高麗藏之初雕版。於高宗（1214～1259 在位）時，因蒙古兵入侵，藏於符仁寺之初雕版全毀於戰火。至西元一二五一年，經過多年之努力，再雕版大藏經始告完成，總計六五二九卷八一二五八版，收藏於江華城西門外大藏經板堂，後移至海印寺收藏迄今。　高麗時代之高僧輩出，如早期之道詵、廣學、大緣、法印、利嚴、慶甫、利讓、璨幽、允多等，其中，利嚴為太祖之師，璨幽曾來唐，依投子山大同修學，並得其心印，歸國後，曾受太祖、惠宗、定宗、光宗等四代帝王皈依，光宗特賜「證真大師」之號，並封為國師。此外，如智宗、道峰等，均曾來宋參學，受永明延壽之心印，歸國後，活躍一時。舉揚華嚴學之均如，頗受光宗崇信，嘗致力於南岳智異山、北岳浮石寺等二派華嚴學之融合會通。　開立天台宗之大覺義天，為文宗之第四王子，十一歲出家，於靈通寺爛圓處得度，並修學華嚴教觀。於宣宗二年（1085）來宋，歸國時攜回章疏等三千餘卷，後編成「新編諸宗教藏總錄」三卷，並著有「新集圓宗文類」等十餘部三百餘卷。　高麗時代之佛教，自天台宗立宗後，原來興盛之禪宗（曹溪宗）逐漸衰頹，雖有坦然等高僧極力挽回禪宗之頹勢，卻一蹶不振，直至普照知訥時，始中興禪宗，形成一新局面。　高麗時代之佛教，於王室及為政者之保護下得以成長興盛，至西元一三九二年高麗滅亡，佛教亦隨之呈現衰勢。李朝建國後，強烈的興儒排佛思潮，令佛教趨於抑壓受難之時代。睿宗（1469 在位）曾訂定度牒之制，員額為禪宗、教宗各三十名；此外又禁止寺剎之創建。其後之成宗（1470～1494 在位）、燕山君（1495～1505 在位）、中宗（1506～1544 在位）等諸帝皆採排佛政策。至明宗（1546～1567 在位）之初年，太后攝政，欲復興佛教，故佛教一度顯現再興之機，然其後因明宗親政，恢復興儒排佛政策，佛教遂再陷頹敗之勢。惟此時期仍見高僧大德，如無準己和（1376～1433）撰「顯正論」以駁斥排佛論；西山休靜（1520～1604）大振禪風，今韓國僧徒多屬此法系。與休靜法系抗禮者，有浮休善修（1543～1649）與碧巖覺性（1575～1660）之法系。另有晦庵定慧（1685～1741）著「華嚴經疏隱科」、「禪源集都序著柄」，與鏡嚴應允（1703～1804）二人並稱教禪兩宗之大宗師。李朝末期，因諸師之努力，終於一八九五年解除僧侶不得入京之禁令，四年後，於京師創建元興寺，並設置「朝鮮佛教總宗務所」，朝鮮佛教乃得復甦。　一九一○年，日本併吞朝鮮，翌年發布「朝鮮總督府寺剎令」及「寺剎令施行規則」，而將教團分為三十本山（一九二四年加華嚴寺成為三十一本山），形成三十個教區。一九一二年將朝鮮佛教稱「禪教兩宗」，並以覺皇寺為中央教堂，而設置三十本山會議所。三十本山則各制定寺法，後因反對教團被總督府監督，乃於一九二一年召開全國僧侶大會，決議於覺皇寺設置「朝鮮佛教禪教兩宗中央總務院」，以統轄全國寺剎；翌年反對派亦於覺皇寺設置「朝鮮佛教禪教兩宗中央教務院」。一九二五年兩院達成協議，合併組織「財團法人朝鮮佛教中央教務院」，以為中央統一之宗務機構，統轄全國三十一本山。其後將宗名改為「曹溪宗」，並建立太古寺作為其總本山。　此外，圓佛教為新興於本世紀初之佛教宗派，創教者少太山（1891～1943）以修行門（真空妙有）與信仰門（因果報應）為基本教義，立精神修養、事理研究、作業取捨等三學，以教化信徒，並創立圓光大學培育人才，教勢頗盛。　於佛教教育方面，一九○六年於元興寺創建「明進學校」以為僧侶之教育機構，該校後來改組為「佛教師範學校」。一九一六年中央總務院於漢城設立「佛教中央學林」，為培養教界人才之學林，以修身、宗乘、餘乘、宗教學、布教法，及哲學、理、數、史、地等一般學科教育青年僧侶。同時在地方亦以寺院為中心而成立地方學林。然因中央學林曾為韓國獨立運動之根據地，故於一九二二年遭廢止。其後屢經變遷，而於第二次世界大戰後成為東國大學。　佛教之教育機構除上述之外，尚有中央僧伽大學，及附設於寺院之講院等。其中，東國大學及圓光大學成為韓國佛教研究之二大中心，並產生諸多傑出學者。佛教期刊、學報方面，自一九一○年發行佛教雜誌「圓宗」後，陸續有朝鮮佛教月報、海東佛報、佛教振興會月報、朝鮮佛教界、佛教、佛教學報、韓國佛教學、韓國宗教、圓佛教思想等刊行。　現代韓國佛教分為十八宗派，其中，以曹溪宗與太古宗為二大主流，茲據韓國寺剎資料叢書４（1983）所載，將主要宗派之僧侶數（總數二○七五五）及信徒數（總數一一一三○○○○）列表如下。　韓國之宗教，尚有基督教、天主教、儒教、天道教等宗教。天主教約於二百年前傳入韓國，戰後基督教甚盛，其教勢幾有凌駕佛教之勢，至一九八三年，教徒人數已逾九十四萬。〔日韓佛教研究（現代佛教學術叢刊(82)）、朝鮮佛教通史（李能和）、韓裈仏教史（愛宕顯昌）、韓裈仏教史（金煐泰）〕


meanings:
(768-824) Nhà văn học, nhà triết học đời Đường, tự là Thối Chi, người Hà Dương (nay thuộc phía tây huyện Mạnh tỉnh Hà Nam) Trung Quốc. Niên hiệu Nguyên Hoà thứ 14 (819) ông dâng biểu can gián vua Hiến Tông cung nghinh Phật cốt nên bị biếm chức làm Thứ sử ở Triều Châu. Ông từng thỉnh Thiền sư Đại Điên đến Châu Nha đàm đạo hơn mười ngày, và vì cầu mưa cúng tế thần biển mà phải đến Triều Dương, ở lại ngủ tại chùa Linh Sơn. Khi Hàn Dũ phụng mệnh đến nhận chức Thứ sử Viên Châu còn để lại chiếc áo tặng cho Thiền sư Đại Điên. Người đời sau xây cất Lưu Y Đình trong chùa Linh Sơn để kỉ niệm.


meanings:
Chó mực đuổi theo cục xương, còn sư tử thì cắn người. Hàn lô: Giống chó mực rất thông minh của nước Hàn. Có người quăng ra cục xương, con chó mực đuổi theo cục xương mà cắn, sư tử thì phát hiện người quăng cục xương mà cắn ngay người đó. Người dụ cho tự tính, cục xương dụ cho lời nói của chư Phật, chư Tổ. Nếu hướng vào lời nói lãnh hội là con chó, còn hướng vào tự tính lãnh hội mới là con sư tử. Niệm Phật Kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi: »念 佛 三 昧、 全 體 無 外、 韓 獹 逐 塊、 獅 子 咬 人。 – Pháp niệm Phật tam-muội, toàn thể đều gồm thâu, sư tử thì cắn người, chó đuổi theo cục xương«.


meanings:
(văn) ① Túi đựng cung; ② Bỏ cung vào bao (túi).


meanings:
① Một thứ làm bằng da bao vào ngón tay cái bên hữu để giữ đốc cung. Cũng đọc là chữ nhiếp.


meanings:
(văn) Bao ngón tay bằng da để giữ đốc cung.


meanings:
① Phải. Sự gì trái với lễ nghĩa gọi là bất vĩ 不韙.


meanings:
Đúng, phải (thường dùng chung với từ phủ định): 不韙 Không đúng, không phải (trái với lễ nghĩa); 冒天下之大不韙 Dám làm trái hẳn với ý chí của thiên hạ.


meanings:
① (văn) Cái túi da để thổi lửa; ② (đph) Ống bễ.


meanings:
① Cái túi đựng gươm, đựng cung. ||② Giấu kín, phàm sự gì giấu kín không lộ ra đều gọi là thao. Như thao hối 韜晦 có tài có trí mà giữ kín đáo không cho người ta biết mình. ||③ Phép binh, phép binh của ông Thái Công 太公 gọi là lục thao 六韜. Người có tài tháo vát giỏi gọi là thao lược 韜畧, có tài làm tướng dùng binh giỏi cũng gọi là thao lược. Cũng có khi viết thao 弢.


meanings:
(văn) ① Vỏ (bao) kiếm (hoặc cung); ② Phép dùng binh, chiến thuật, thao lược; ③ Giấu.【韜光養晦】thao quang dưỡng hối [taoguang-yănhuì] Giấu tài; ④ Ăn không ngồi rồi.


meanings:
Còn gọi: Hối tích thao danh, Ẩn tích mai danh. Ẩn mình, giấu tên. Có tài trí, đạo đức mà giữ kín đáo không cho người ta biết đến mình. Truyện Thiền sư Cảnh Nguyên trong Vân Cư Sơn Chí (134, hạ) ghi: »隨 眾 作 息、 閉 門 研 經、 韜 光 養 晦, 不 求 聞 達。 – Theo đại chúng sinh hoạt, đóng cửa nghiên cứu kinh điển, mặc dù có tài trí đạo đức song Sư giữ kín, không muốn mọi người biết đến mình«. Quy Sơn Cảnh Sách của Thiền sư Linh Hựu ghi: »便 能 澡 心 育 德、 晦 跡 韜 名。 蘊 素 精 神、 喧 囂 止 絕。– Lại nên rửa lòng nuôi đức, ẩn mình giấu tên, tịnh dưỡng tinh thần, nhiễu phiền sẽ dứt«.


meanings:
① Giấu. Như Luận ngữ 論語 (Thái Bá 泰伯) nói uẩn độc nhi tàng chư 韞匵而藏諸 giấu vào hòm mà cất đi chăng.


meanings:
(văn) Giấu: 韞匵而藏諸？ Giấu vào hòm mà cất nó đi chăng? (Luận ngữ).


meanings:
① Cái bịt đầu gối, có khi viết là tất 鞸.


meanings:
① Vĩ vĩ 韡韡 hoa nở rờ rỡ, tả cái dáng hoa nở nhiều.


meanings:
① Rau hẹ, là một thứ rau thơm mà cay, lá nhỏ mà dẹp.


meanings:
① Tục dùng như chữ 韭. (Tồn nghi: Unicode xếp chữ phỉ 韮 vào bộ 179 cửu 韭)


meanings:
① Tiếng, tiếng phát lộ ra có điệu trong đục cao thấp gọi là âm. Tiếng phát ra thành văn cũng gọi là âm.


meanings:
① Âm (thanh, tiếng, giọng): 音樂 Âm nhạc; 噪音 Tiếng ồn; 他說話的口音很重 Giọng nói của anh ấy rất nặng; ② Nốt nhạc; ③ Tin (tức): 佳音 Tin mừng.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Đặng, tự Nguyên Bạch, người xứ Vũ Cương (nay thuộc Hồ Bắc) Trung Quốc. Sư nối pháp ngài Thiên Đồng Mật Vân. Tác phẩm: Tập Viên Thông quảng sám, Lặc Đàm Huệ Sơn ngữ lục và phần phụ về sự nghiệp của sư.


meanings:
the teaching of the dharma through listening and hearing


meanings:
① Tên một khúc nhạc của vua Thuấn nhà Ngu 虞舜. ||② Tốt đẹp. Như thiều hoa 韶華, thiều quang 韶光 đều nghĩa là quang cảnh tốt đẹp cả. Cảnh sắc mùa xuân, bóng mặt trời mùa xuân cũng gọi là thiều quang.


meanings:
(văn) ① Nhạc thiều (đời vua Thuấn nhà Ngu): 子在齊聞韶 Khổng Tử ở nước Tề nghe nhạc Thiều (Luận ngữ); ② Tốt đẹp: 韶光 Bóng mặt trời mùa xuân, cảnh sắc đẹp (mùa xuân).


meanings:
4837頂生，梵名 Mūrdhagata，音譯文陀竭，略稱頂；梵名又作 Māndhātṛ, Mandhātṛ, Māndhāta，音譯曼馱多、摩陀多，略作曼多，意譯我持、持戒、持養、樂養、最勝。乃印度太古之轉輪聖王。據起世經卷十載，頂生王為轉輪王烏逋沙他（梵 Uposatha，齋戒、長淨）之子，由彼頂上之肉皰而生，端正特殊，具三十二相，誕生時，自發聲唱「摩陀多」（梵 māndhāta，持我）。又生後，六萬夫人見之俱生愛念，皆謂我養，故稱持養。及長，具神通，統治四大洲，其壽無量，由後右髀之皰生一童子，稱為髀生。　中阿含卷十一四洲經、長阿含經卷二十二世本緣品、大樓炭經卷六等皆有關於此王之記載。中阿含經卷十一載，王昇三十三天，帝釋曾分半座與王，後王思奪另外半座，忽失如意足，墜閻浮洲，生極重病。其雖得閻浮等四洲，享五欲之樂，然皆不滿足，故取命終。爾時，王即釋尊之前身。彰所知論卷上謂，成劫之初，閻浮提有五王，由初代至靜齋名為成劫之五王，頂生王為第六世，即轉輪王之第一世。大寶積經卷七十六菩薩見實會四轉輪王品則謂，王所住都城為阿踰闍（梵 Ayodhyā）。〔有部毘奈耶藥事卷十一、善見律毘婆沙卷八、大毘婆沙論卷一二○、俱舍論卷八〕


meanings:
① Nhục kế trên đỉnh đầu của đức Phật Thích-ca-mâu-ni, là l trong 32 tướng của Phật. Tất cả trời và người đều không thể nhìn thấy đảnh tướng này. ② Trong nhà thiền gọi bức ảnh bán thân của Tổ sư là »Đảnh tướng«. Tông Môn Võ Khố ghi: »徐 師 川 同 佛 果 到 書 記 寮、 見 果 頂 相。 – Từ Sư Xuyên cùng Phật Quả đến liêu Thư kí, thấy bức ảnh bán thân của Phật Quả«.


meanings:
bowing one's head to the feet of the Buddha


meanings:
Còn gọi: Đảnh môn nhãn chính, đảnh môn cụ nhãn. Thiên thần Ma Hê Thủ La trong thần thoại Phật giáo có ba con mắt, ở giữa trán mọc một con mắt gọi là đảnh môn nhãn, có thị lực thần kì. Trong thiền ngữ dùng từ này để chỉ cho ánh mắt trí huệ đặc biệt quan sát sự vật của người đã ngộ thiền, tức là pháp nhãn. Tiết Thượng Phong Bản Tài Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »見 之 者 撩 起 便 行、 聞 之 者 單 刀 直 入。 箇 箇 具 頂 門 正 眼、 人 人 懸 肘 後 靈 符。 – Người nào thấy liền lập tức lãnh ngộ, kẻ nào nghe thì minh tâm kiến tính, mỗi người đều có pháp nhãn, có lá bùa linh trong tay«.


meanings:
Con mắt nằm dọc trên trán, giữa 2 chặn mày, tượng trưng cho trí huệ. Tắc 35, phần lời dẫn, Bích Nham lục ghi: »若 不 是 頂 門 上 有 眼。 肘 臂 下 有 符。 往 往 當 頭 蹉 過。 – Nếu không phải là người trên trán có mắt, trong tay có lá bùa thì luôn bỏ lỡ việc trước mắt«. Các Thánh Kinh gọi đó là con mắt Toàn Tri, con mắt thứ ba, con mắt của thần Shiva, con mắt trực giác…


meanings:
① Thửa ruộng trăm mẫu. ||② Vụt chốc. Như nga khoảnh 俄頃 vụt chốc, khoảnh khắc 頃刻 giây lát, v.v. ||③ Một âm là khuynh. Nghiêng lệch, cùng nghĩa với chữ khuynh 傾. ||④ Lại một âm là khuể. Nửa bước.


meanings:
Nghiêng (dùng như 傾, bộ 亻): 不單頃耳而 聽已聰 Không nghiêng hết tai mà nghe đã rõ (Hán thư).


meanings:
① Khoảnh (thửa ruộng rộng 100 mẫu Trung Quốc, chừng 6, 667 héc-ta): 薄田十五頃 Ruộng xấu mười lăm khoảnh (Tam quốc chí); ② (văn) Chốc lát, vụt chốc, giây phút: 少頃 Một chốc, chốc lát; 俄頃 Vụt chốc; 有頃 Lát sau.【頃柏】 khoảnh khắc [qêngkè] Phút chốc, chốc lát, khoảnh khắc: 頃柏瓦解 Tan rã trong chốc lát; 【頃來】 khoảnh lai [qênglái] (văn) Mới đây, gần đây, mấy năm gần đây: 頃來廢章句，終日披案牘 Gần đây bỏ hết thơ phú, suốt ngày chỉ lo xử lí việc công (Sầm Tham: Quận trai nhàn toạ); ③ (văn) Vừa, mới: 頃接來信 Vừa nhận được thư; 頃聞諸將出入，各尚謙約 Vừa mới nghe các tướng ra vào, mỗi người đều còn nhún nhường tự ràng buộc mình (Tam quốc chí).


meanings:
① Cổ sau. Không chịu cúi đầu nhún lòng theo với người khác gọi là cường hạng 強項 cứng cổ. ||② Hạng, thứ. Như ta nói hạng tốt, hạng xấu, hạng nhất, hạng nhì, v.v. ||③ To, lớn.


meanings:
① Phần sau cổ, gáy; ② Phần sau mũ; ③ Hạng, mục, điều: 五項注意 Năm điều chú ý; ④ (loại) Khoản tiền, số tiền: 欠項 Khoản tiền còn thiếu; ⑤ Số hạng; ⑥ (văn) To lớn; ⑦ [Xiàng] (Họ) Hạng.


meanings:
① Theo. Bé nghe lớn chỉ bảo không dám trái một tí gì gọi là thuận. ||② Thuận, noi theo lẽ phải gọi là thuận. Như vua nghĩa tôi trung, cha lành con hiếu, anh yêu em kính gọi là lục thuận 六順. ||③ Yên vui. Như sách Trung Dung 中庸 nói phụ mẫu kì thuận hĩ hồ 父母其順矣呼 cha mẹ được yên vui lắm thay. ||④ Hàng phục. Như Kinh Thi 詩經 nói tứ quốc thuận chi 四國順之 các nước bốn phương đều hàng phục cả. ||⑤ Đợi, phàm sự gì được thông đồng tiện lợi đều gọi là thuận. Như thuận lợi 順利, thuận tiện 順便, v.v.


meanings:
① Xuôi, thuận: 順水 Xuôi dòng; 順耳 Êm tai; 順心 Vừa lòng, hài lòng; 順利 Thuận lợi; ② Men theo, dọc theo: 順河邊走 Đi men theo bờ sông. 【順着】thuận trước [shùnzhe] a. Men theo, dọc theo: 順着大路往東 Men theo đường lớn về phía đông; b. Theo, chiếu theo: 我順着他指點的方向看去 Tôi nhìn theo hướng anh ta chỉ; ③ Tiện thể, nhân tiện, thuận: 順手關門 Tiện tay đóng cửa; 順口說出來 Thuận miệng nói ra.【順便】thuận tiện [shùnbiàn] Nhân tiện, tiện thể: 順便說一句 Nhân tiện nói một câu; ④ Sửa sang lại: 順一順頭髮 Sửa lại tóc; 文章太亂，得順一順 Bài viết rườm quá, cần phải sửa lại; ⑤ Phục tùng, nghe theo, noi theo, hàng phục, quy phục, tuân theo: 順從 Nghe theo; 四國順之 Các nước bốn phương đều quy phục; ⑥ Trôi chảy, thuận lợi: 事情辦得很順 Công việc tiến hành rất thuận lợi; ⑦ (văn) Yên vui: 父母其順矣乎！ Cha mẹ được yên vui lắm thay! (Trung dung).


meanings:
指順福分善、順解脫分善、順决擇分善。出自《俱舍論》卷十八、《順正理論》卷四十四、《顯宗論》卷二十四等。所謂順福分善，謂‘福’是世間之可愛果，人天之善趣，順益此果能感此果之善稱爲順福分善。順解脫分善是五停心、別相念住、總相念住三賢位之善，厭生死、欣解脫涅槃始修之善根，定感解脫涅槃之果，故稱順解脫分善。順决擇是暖、頂、忍、世第一法之四善根，近感見道無漏智之果。此中之‘抉擇’意指無漏智。<#>◎附一︰〈順解脫分〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>順解脫分（梵mokṣa-bhāgīya，藏thar-pah!i cha daṅ mthun-pa），即三賢位。于此位，行者欣求涅槃之果，種植能感涅槃果的善根，逐漸朝向解脫之境界，故雲順解脫分。<#>俱舍家稱五停心、別相念住、總相念住爲三賢位，在此位開始修朝向解脫的善根，故有此名。《俱舍光記》卷十八雲，‘分’是‘別’義，順福分之福、順决擇分之决擇與順解脫分之解脫各別，故皆名爲‘分’。今是順其解脫分之位，故雲順解脫分。《俱舍論寶疏》卷二十三雲（大正41·740a）︰‘分是因義，此善順彼，與彼作因故此善名順解脫分。’《俱舍論校注》雲，‘分’是分段義，意指順解脫一分。<#>關于修善的相狀，《俱舍論頌疏》卷二十三雲（大正41·946b）︰‘施一食持一戒等，深樂解脫，回求菩提，願力所持，便名種殖順解脫分。’<#>唯識家說十住、十行、十回向是三賢位，于此位積集福智資糧，爲利益有情勤求解脫涅槃。此三賢位爲順解脫之因，故謂爲順解脫分。《唯識論述記》卷九（末）釋此名，雲（大正43·559a）︰‘今言分者因支義，是解脫之因。因之一支，故名爲分。即順體是分，順彼解脫之分名順解脫分。’又雲（大正43·559b）︰‘問︰何故順解脫分分即是順，順决擇分分體非順？答︰决擇體是有爲，决擇可體即分，體有多分故，涅槃體是無爲，解脫彼非是分，體非一多故。’<#>◎附二︰〈順决擇分〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>順决擇分（梵nirvedha-bhāgīya，藏ñes-par hbyed-pah!i cha daṅ mthun-pa），指暖、頂、忍、世第一法的四善根位。俱舍家在七方便位的後四位，立內凡四善根位，因此位能爲見道之勝緣，故有此名。《俱舍論》卷二十三詳說此雲（大正29·120a）︰<#>‘决謂决斷，擇謂簡擇，决斷簡擇謂諸聖道，以諸聖道能斷疑故，及能分別四諦相故。分謂分段，此言意顯所順唯是見道一分，决擇之分故得决擇分名，此四爲緣引决擇分，順益彼故得順彼名，故此名爲順决擇分。’<#>依《俱舍論光記》卷二十三之釋意，决擇通見、修、無學三道，見道是其一分，故雲决擇分。又，同論卷十八說，‘分’是‘別’義，因順福分之‘福’、順解脫分之‘解脫’與今之見道各別，故皆稱爲‘分’。然《俱舍論校注》不取《俱舍論光記》之說，乃解爲︰順决擇分是順益見道一分。<#>唯識家在菩薩第十回向滿心立四善根位。此位能順趣真見道之無漏智，故有此名。《成唯識論述記》卷九（末）釋之雲（大正43·564b）︰<#>‘真實决擇分，决擇是智，即擇法也，决擇即分名决擇分。（中略）分是支因義，即擇法覺支謂在見道，此無漏故名爲真實，爲有漏者非真實故，此暖等四順趣彼分名順决擇分。順趣者行相同彼，故名爲順，欣求往彼故名爲趣。’<#>此外，若相較此順决擇分與順解脫分，則後者是始發心求究竟解脫涅槃之果，故從遠究竟之果而名；前者系鄰接見道，遠欣之心不如順解脫分，故從鄰近而名。<#>


meanings:
5351指順福分善（梵 puṇya-bhāgīya）、順解脫分善（梵 mokṣa-bhāgīya）、順抉擇分善（梵 nirvedha-bhāgīya）。順，順益之意；分，部分之意。順益其所順法之部分，稱爲順分。(一)順福分善，乃持五戒十善，而感世間可愛之果或人天善趣等之有漏善根。以其爲能順益感此果之善，故稱順福分善。(二)順解脫分善，因厭離生死，欣求涅槃，而修諸善根，遂感解脫之善果。如眾生欲出三界，斷除煩惱惑業，而證真空涅槃之理，必修「七方便」。而順解脫分善即如「七方便」中之前三位，亦即五停心、別相念住、總相念住等三賢位之善。蓋住此位之菩薩雖未能伏滅煩惱、所知二障，然已對唯識之性深生信解，並修二利勝行，故稱順解脫分善。(三)順抉擇分善，抉擇，意爲見四諦理之無漏勝慧；即順於無漏抉擇之聖道，而感「見道」無漏智之果。如「七方便」中之後四位，即煖、頂、忍、世第一法等四善根。以此四善根接近見道，能順其勝慧一分之見道抉擇智，觀察四聖諦，作十六行相，能緣世第一法之無間，引發無漏智，即順益彼之智，此稱爲順抉擇分善。故聲聞乘中之極速者，三生方得解脫；亦即第一生起順解脫分，第二生起順抉擇分，第三生始入於見道，乃至得究竟之解脫。　此外，依俱舍論校註記載，分，有分段之意，即福中一分或抉擇中一分等義。又瑜伽師地論卷三以此三善，合無漏善立爲四種善。大乘阿毘達磨雜集論卷十三，並分順解脫分爲四種：依憑順解脫分、勝解順解脫分、愛樂順解脫分、趣證順解脫分。復分順決擇分爲六種：隨順順決擇分、勝進順決擇分、通達順決擇分、餘轉順決擇分、一生順決擇分、一座順決擇分。〔俱舍論卷十八、卷二十二、卷二十三、大毘婆沙論卷五至卷七、成唯識論卷九、順正理論卷六十一、顯揚聖教論卷十七、俱舍論光記卷二十三、成唯識論述記卷九末、大乘法相宗名目卷一中、卷六中〕（參閱「七賢」120、「見道」3000）


meanings:
karma that is received as the result of pursuit of behaviors that bring neither pleasure nor pain


meanings:
Còn gọi: Thuận hoá. (Tăng nhân) thị tịch, mất. Tiết Nam Tuyền Hoà thượng trong TĐT q. 16 ghi: »師 欲 順 世 時、 召 第 一 座 云： 百 年 後、 第 一 不 得 向 王 老 師 （系 南 泉 和 尚 之 稱 號） 頭 上 污。 – Lúc sư muốn thị tịch gọi Đệ nhất toà lại, bảo: Sau khi ta qua đời, điều thứ nhứt là không được làm bẩn đầu của Vương lão sư (là tên gọi của Hoà thượng Nam Tuyền)«. Tiết Ngũ Thế Linh Mặc Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »元 和 十 三 年 三 月 二 十 三 日、 沐 浴 焚 香 端 坐、 告 眾 曰：… 言 畢、 奄 然 順 化。 – Niên hiệu Nguyên Hoà thứ 13 (804), tháng 3, ngày 23, sư tắm gội, đốt hương, ngồi ngay ngắn, bảo chúng rằng… Nói xong, sư bỗng nhiên thị tịch«.


meanings:
5353請參閱 阿毘達磨順正理論梵名 Lokāyata 或 Lokāyatika。音譯路伽耶派、盧迦耶陀派、路歌夜多派、路迦也底迦派。又作順世派。爲古印度婆羅門教之支派，主張隨順世俗，倡導唯物論之快樂主義。此派與阿耆毘伽派同爲古印度自由思想之代表學派。此派以唯物論之立場，主張地、水、火、風等四元素合成吾人身心，人若命終，四大亦隨之離散，五官之能力亦還歸虛空，故吾人死後一切歸無，靈魂亦不存在。因此，此派否認輪迴、業，復否認祭祀、供儀、布施之意義。於認識論上主張感覺論，於實踐生活上主張快樂論。並反對婆羅門所主張之祭祀萬能主義，而傾向於詭辯之思想。　除「吾人身心係由四大和合而成」之主張，此派復認爲世間一切之生物、無生物亦皆由四大所構成；四大可分析至「極微」（即物質之最小單位），而於極微之外，世間即無任何餘物。並進而論定：人雖有精神作用，然所謂精神作用亦不過物質之結合所產生之狀態而已，故人生之目的乃在於追求快樂。此一見解，於佛教所說「斷、常」二邪見中，屬於「常見外道」。　據成唯識論演祕卷一末載，順世外道所說之極微可分爲三類，即：(一)極精虛，指心與心所。(二)清淨，指眼、耳、鼻、舌等諸根。(三)非虛淨，指色、聲、香、味等之外法。極微之說，非僅爲順世外道所獨有，六派哲學中之勝論學派亦有此說，然兩者所說互異，順世外道謂「極微之外，世間即無餘物」，勝論學派則於四大種之極微外，另立「德」、「業」等諸諦。又於佛教中之小乘，如說一切有部、經量部等亦有極微之說，然與順世外道大異其趣者，在於肯定極微之外，另有心、心所等精神作用之存在。　此類唯物論快樂主義，於古印度吠陀、梵書、奧義書之時代即已萌芽。在當時，崇奉此類主張者，被稱爲「迦爾瓦卡（梵 cārvāka）之徒」。至於何時始蔚成一大思想流派，則迄今已不可考，僅知約與佛陀同時代或於佛陀之前。或謂梵名 Lokāyata Cārvāka（路伽耶迦爾瓦卡）即其教祖之名。此教派並無經典流傳後世，今所知有關此派之思想主張大多散見於佛教或當代其他學派之典籍，如長阿含卷十七沙門果經所載之「阿夷陀翅舍欽婆羅」、大毘婆沙論卷二○○所載之「不蘭迦葉」均爲順世外道之典型。　據慈恩寺三藏法師傳卷四載，玄奘西遊天竺，寓止摩揭陀國那爛陀寺時，曾有順世外道前來論難，可知在七世紀時，該教派之思想風潮猶盛行不衰。此外，於法華經卷五安樂行品記載諸外道梵志尼犍子之類時，舉出「路伽耶陀、逆路伽耶陀」之名，智顗大師之法華文句卷八下加以闡釋。蓋逆路伽耶陀又稱左順世外道，係順世外道之分派，意指自順世外道而陷於左道者。〔入楞伽經卷六盧伽耶陀品、大乘廣百論釋論卷二、卷三、成唯識論卷一、成唯識論述記卷一末、慧琳音義卷十五〕


meanings:
（梵 Lokāyata，藏 Ḥjig-rten-rgyaṅ-ḥphen-pa）古印度之學派。又稱順世外道。音譯路伽耶、盧迦耶陀、路歌夜多或路迦也底迦。此派所持爲最極端的唯物論見解，幷謂人生的目的在于享受快樂。由于其學說傾向隨順世俗的觀察，故有‘順世’之稱。《大乘廣百論釋論》卷二雲（大正30·195c）︰<#>‘複次，順世外道作如是言，諸法及我大種爲性。四大種外，無別有物，即四大種和合，爲我及身心等內外諸法。現世是有，前後世無，有情數法，如浮泡等，皆從現在衆緣而生。非前世來，不往後世。身根和合安立差別，爲緣發起男女等心。受用所依與我和合，令我體有男等相現。緣此我境，複起我見，謂我是男女及非二。’<#>《成唯識論》卷一雲（大正31·3b）︰‘有外道執地水火風極微實常。能生粗色，所生粗色，不越因量。雖是無常，而體實有。’<#>此中，關于四大種之極微，《成唯識論演秘》卷一（末）雲（大正43·832c）︰‘有義︰順世極微，有其三類︰一極精虛，二者清淨，三非虛淨。所生之果亦有其三︰(一)心心所，(二)眼等根，(三)色聲等。如其次第三因所生。’<#>執此論者，遠自印度《吠陀》、《梵書》、《奧義書》時代，即已發端，佛陀時代的阿夷陀翅舍欽婆羅（Ajita-kesakambala）亦盛倡此說。<#>此派有一支派，謂之‘左順世’（Vāma-lokayāta，逆路伽耶陀），意謂左道的順世外道。北齊隱士劉虬區別順世、左順世兩說，認爲前者如此土的禮義名教（孔孟之說），後者如此土之莊老玄書（道家之說）。智《法華文句》卷八（下）雲（大正34·120b）︰‘路伽耶此雲惡論，亦雲破論。“逆路”者逆君父之論，又“路”名爲善論，亦名師破弟子；“逆路”名惡論，亦名弟子破師。’<#>◎附︰湯用彤《印度哲學史略》第三章（摘錄）<#>順世外道者，不悉始于何時。其教爲沙門及婆羅門所同詬病。彼最不信智慧，蔑視神權，力持死後無我，而舉一切歸之自然，遂以縱欲爲解脫之正道也。<#>順世原音‘路哥夜多’，在早期阿含經中，此字指典籍之一部。如《究羅檀頭經》有曰︰此婆羅門異學三部（指三吠陀）諷頌通利。種種經書，盡能分別。世典幽微、靡不綜練。此世典者，即‘路哥夜多’。夫既爲婆羅門所綜練，則非彼等所弃之順世外道可知。顧在阿含經中，路哥夜多雖不指順世，而其學說，則已有六師之富蘭那、拘舍羅開其端。且在《白騎奧義書》中，已有自然因外道之名，則此類學說，發源固甚早也。<#>順世之徒又名迦伐卡。相傳迦伐卡爲此派之創者，故其徒黨因之得名。其根本經典爲梵主（神名）所撰，今已佚。印人馬達伐作《攝一切見集》曾引之。彼集似非早期順世學說，但述彼外道較他處爲詳。<#>順世外道僅信現量，而非比量、譬喻量等。幷反對吠陀之聖言量，因此而主自然因說。凡宇宙事物，均自然而生，自然而滅，非由天神（指自在天等），非由自性（如數論說）。實爲無因主義。故《大毗婆沙論》卷一九九引無因論者曰︰<#>‘現見孔雀、鸞鳳、鶏等，山石、草木、花果、刺等，色形差別，皆不由因，自然而有。彼作是說︰“誰銛諸刺？誰畫禽獸？誰積山原？誰鑿澗穀？誰複雕鏤？草木花木，如是一切，皆不由因。于造世間，無自在者。”，由斯便執我及世間皆無因生，自然而有。’<#>隋譯《本行集經》〈王使往還品〉雲︰佛言，故先典中有如是語，棘針頭尖是誰磨造？鳥獸色雜是誰畫之？而《金七十論》引其說曰︰‘能生鵝白色，鸚鵡生綠色，孔雀生雜色，我亦從此生。’<#>此中我者指自我，謂生命亦自然而生。蓋彼宗謂人之靈魂智力附于身體，身體合四大（地水火風）而成，我亦隨之自然而起。如槽之出酒，本非二事。人若命終，四大分散，神我即滅，此言身與我一。所謂堵塔迦伐卡派（Dhurtta carvaka）爰有派別，主身與我異。惟亦執命終身，身壞神即隨滅，此名蘇師尸塔迦伐卡派（Susiksita carvaka）。故順世外道者，斷見之極也。<#>此派既執斷滅，故謂善惡均無報應。而倡言于此世間，宜取目前之歡樂，黜信仰，蔑道德，滿足肉欲爲人生終的。茲取其梵主所作經一段，以殿斯篇。<#>‘無天上，無究竟解脫，無靈魂在他世界。且四階級諸教會等之行爲，不生何等真果。火祀三明苦行者之三抆自身以灰，均自然爲乏知識勇氣所設之生路。若獸被殺于吉約退須托麻禮儀而可以生天上，然則祭者胡不竟獻具生父耶。如信仰可使死者饜足，則如世間行旅之初發，是可不用爲路中備糗糧。如在天者可以此世之供獻信仰而饜足。則胡不于屋下給此食與立于屋上者。當生命尚在，任人歡樂。人其以肉糜爲活，雖至負債亦可。當身體之變灰胡能複返，若離此身者赴他世，則彼甚戀愛親友者胡爲不歸。故婆羅門所設之死祀，均謀生活之具，實無何處有果報也。吠陀之三著者，乃妄人也，鄙夫也，魔鬼也。智者之有名咒言。馬祀對于王后之穢禮均妄人所發明，諸種贈僧之物亦複如是。夫夜出餓鬼固亦如是求得肉食也。’<#>［參考資料］　《成唯識論述記》卷一（末）；《華嚴經隨疏演義鈔》卷十三；《長阿含》卷十七〈沙門果經〉；《法華經》卷五〈安樂行品〉；陳譯《攝大乘論釋》卷二；《金七十論》；《法華義疏》卷十；金克木《印度文化論集》；黃心川《印度哲學史》。<#>


vietnamese:
thuận trung luận nghĩa nhập đại bát-nhã ba la mật kinh sơ phẩm pháp môn <đpb>


meanings:
5353 請參閱 順中論 <一>係「逆化」之對稱。佛菩薩以順當之方法化益眾生，稱爲順化；而對於不服之眾生，則以強迫之方法教化之，稱爲逆化。如諸佛菩薩之應機而化，皆屬順化。又於密教，佛之三種輪身中，以正法輪身所化稱順化，以教令輪身所化稱逆化。〔法華經卷七、法華文句記卷十中〕（參閱「化」1321）　<二>指僧之喪亡。又作順世、順寂、順去。取其順世道而死化、示滅之義。據釋氏要覽卷下記載，佛門中稱「死」爲涅槃、圓寂、歸真、歸寂、滅度、遷化、順世等，其意義皆同。〔佛祖統紀卷二十八、禪苑清規卷七亡僧〕（參閱「遷化」6320）


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đạo Phó, đời Ngũ Đại. X. Đạo Phó.


meanings:
(825-910) Thiền tăng đời Đường, họ Thôi, người Tân La (nay là Triều Tiên). Vào niên hiệu Đại Trung thứ 12 (858) sư theo sứ giả Tân La đi thuyền đến Trung Quốc, tham vấn Ngưỡng Sơn Huệ Tịch và đắc pháp, thuộc tông Quy Ngưỡng đời thứ 3, phái Ngũ Quán Sơn (Triều Tiên) đời thứ 1. Sư hầu Thầy được 10 năm rồi về nước, ở Ngũ Quán Sơn hoằng truyền thiền pháp Nam Nhạc.


vietnamese:
thuận toàn chuyển nghịch toàn chuyển <pqđtđ>

meanings:
5357爲密教八種旋轉釋之一，十六玄門之一。於觀悉曇五十字門之字相字義，或觀字輪觀之真言字義時，順著諸字之義而觀，稱順旋轉、順觀旋轉；逆次而觀，稱逆旋轉、逆觀旋轉。如於??? ??? ??? ??? ???（阿嚩囉訶佉）五字字輪觀，「阿」字本不生，故「嚩」字言說不可得；嚩字言說不可得，故「囉」字塵垢不可得；囉字塵垢不可得，故「訶」字因業不可得；訶字因業不可得，故「佉」字等空不可得；如是以五字順次而觀，稱順旋轉。反之，則逆旋轉爲「佉」字等空不可得，故「訶」字因業不可得等，亦如是逆次而觀。〔大日經疏卷七、梵字真言十六玄門義、吽字義旋陀羅尼門釋〕


meanings:
karma that is received from the pursuit of behavior that brings pleasure


vietnamese:
thuận lạc thụ xúc thuận khổ thụ xúc bất khổ bất lạc thụ xúc <pttđ>


vietnamese:
thuận thứ đạo lí cập nghịch thứ đệ <pttđ>


meanings:
(term) causes (of liberation) from according with selection (nirvedha-bhāgīya)


vietnamese:
thuận lưu giả cập phi thuận lưu giả <pttđ>


vietnamese:
thuận lưu hành đẳng tứ bổ đặc già la <pttđ>


vietnamese:
thuận hiện thụ nghiệp do hà nhân khởi <pttđ>


vietnamese:
thuận hiện pháp thụ đẳng tam nghiệp <pttđ>


meanings:
karma received through the pursuit of behavior that brings pain


vietnamese:
thuận nghịch quán sát thập nhị duyên khởi <pttđ>


meanings:
① Man han 顢頇 mập mờ, lầm lẫn. Không biện rõ sự lí mà xếp đặt lầm lẫn gọi là man han.


meanings:
① (đph) Thô: 這線太頇 Chỉ này sợi thô quá; ② Xem 顢頇.


meanings:
(transcription) Transliteration of foreign sounds su


meanings:
① Đợi. Như tương tu thậm ân 相須甚殷 cùng đợi rất gấp. ||② Nên. Phàm cái gì nhờ đó để mà làm không thể thiếu được đều gọi là tu. Vì thế nên sự gì cần phải có ngay gọi là thiết tu 切須, cấp tu 急須 kíp nên, v.v. Sự gì không phải cần đến gọi là vô tu 無須 (không cần). Dùng như chữ nhu 需. ||③ Tư tu 斯須, tu du 須臾 đều nghĩa là vụt chốc, là chốc lát. Như kinh Lễ kí 禮記 nói: Lễ nhạc bất khả tư tu khử thân 禮樂不可斯須去身 mình không thể rời lễ nhạc được chốc lát. Sách Trung Dung 中庸 nói: Đạo dã giả bất khả tu du li giã 道也者不可須臾離也 đạo ấy là cái không thể rời ra được phút chốc vậy. ||④ Chậm trễ.


meanings:
① Nên, phải, cần phải, cần: 須要 Cần, cần phải; 須知 Cần biết; 急須 Cần gấp; 無須 Không cần; 我必須立即去做這件事 Tôi cần phải làm việc này ngay; ② Có thể; ③ Râu (như 鬚, bộ 髟); ④ Lúc, chốc lát: 斯須 (hay 須臾) Chốc lát; 禮樂不可斯須去身 Lễ nhạc không thể rời khỏi thân mình trong chốc lát (Lễ kí); 道者也不可以須臾離也 Đạo là cái không thể rời ra phút chốc vậy (Trung dung); ⑤ (văn) Chờ đợi: 相須甚殷 Chờ đợi nhau rất gấp; 卬須我友 Ta chờ bạn ta (Thi Kinh); ⑥ Dừng lại, lưu lại; ⑦ Lại, nhưng lại: 我須不是故意來賺你的 Nhưng tôi không cố ý để lừa bịp anh đâu; ⑧ [Xu] (Họ) Tu.


meanings:
（梵 Sudāna，巴 Sudāna）釋尊于因位爲太子修菩薩行時之名。又作須太拿太子、須達拿太子、須提拿太子、蘇達拿太子、蘇達那太子、須帝拿太子；意譯善施太子、善與太子、好愛太子、善牙太子、一切施太子。又名毗輸安呾囉（Viśvāntara）。<#>據《六度集經》卷二〈須大拿經〉所載，釋尊往昔爲葉波國太子須大拿，慈孝聰明，好行布施，凡有求其衣服飲食、金銀珍寶、車馬田宅者，太子無不施與。後因將國寶白象贈予敵國，遂遭父王流放至檀特山。太子與其妃曼坻、子耶利、女兒罽拿延入山中後，隨道士阿周陀學道，又將兒女施予鳩留縣的窮老梵志，將妻子施予帝釋所化的梵志而無悔。<#>此須大拿太子傳，乃佛本生經之一，其情節深感印度人心，後人爲之歌咏 1作畫者頗不乏人。如《南海寄歸內法傳》卷四載（大正54·228a）︰‘東印度月官大士作毗輸安呾囉太子歌，詞人皆舞咏，遍五天矣！舊雲蘇達拿太子者是也。’今之印度馬德拉斯（Madras）省阿摩羅婆提（Amarāvatī）塔的欄楯、山崎（Sanchi）大塔南門的橫梁、中亞米蘭（Mīran）廢寺的壁畫等遺迹，多雕有此故事。又，東魏·武定元年（543）所造的碑像中，亦曾細雕此故事之一部分。<#>［參考資料］　《太子須大拿經》；《菩薩本行經》卷下；《大智度論》卷十二；《洛陽伽藍記》卷五；《大唐西域記》卷二〈健馱邏國〉條；《菩薩本緣經》卷上〈一切施品〉。<#>


meanings:
5363須彌，梵名 Sumeru，巴利名同。又作蘇迷盧山、須彌盧山、須彌留山、修迷樓山。略作彌樓山（梵 Meru）。意譯作妙高山、好光山、好高山、善高山、善積山、妙光山、安明由山。原爲印度神話中之山名，佛教之宇宙觀沿用之，謂其爲聳立於一小世界中央之高山。以此山爲中心，周圍有八山、八海環繞，而形成一世界（須彌世界）。　佛教宇宙觀主張宇宙係由無數個世界所構成，一千個一世界稱爲一小千世界，一千個小千世界稱爲一中千世界，一千個中千世界爲一大千世界，合小千、中千、大千總稱爲三千大千世界，此即一佛之化境。每一世界最下層係一層氣，稱爲風輪；風輪之上爲一層水，稱爲水輪；水輪之上爲一層金，或謂硬石，稱爲金輪；金輪之上即爲山、海洋、大洲等所構成之大地；而須彌山即位於此世界之中央。　據長阿含經卷十八閻浮提洲品記載，須彌山高出水面八萬四千由旬，水面之下亦深達八萬四千由旬。其山直上，無所曲折，山中香木繁茂，山四面四埵突出，有四大天王之宮殿，山基有純金沙。此山有上、中、下三級「七寶階道」，夾道兩旁有七重寶牆、七重欄楯、七重羅網、七重行樹，其間之門、牆、窗、欄、樹等，皆爲金、銀、水晶、琉璃等所成。花果繁盛，香風四起，無數之奇鳥，相和而鳴，諸鬼神住於其中。須彌山頂有三十三天宮，爲帝釋天所居住之處。　據立世阿毘曇論卷二數量品記載，以須彌山爲中心，外圍有八大山、八大海順次環繞，整個世界之形相團圓，有如銅燭盤。須彌山周遭爲須彌海所環繞，高爲八萬由旬，深入水面下八萬由旬，基底呈四方形，周圍有三十二萬由旬，繼之爲八山，山與山之間，隔著七海。八山之山名順次爲：由乾陀（梵 Yugandhāra，巴 Yugandhara）、伊沙陀（梵 Īṣādhara，巴 Īsadhara）、訶羅置（梵 Khadiraka，巴 Karavīka）、脩騰娑（梵 Sudarśana，巴 Sudassana）、阿沙干那（梵 Aśvakarṇa，巴 Assakaṇṇa）、毘那多（梵 Vinataka，巴同）、尼民陀（梵 Nimiṃdhara，巴 Nemindhara），鐵圍山（梵 Cakravāḍa，巴 Cakkavāḷa）。七海之前六海名稱，即隨其所環繞之山而得名。第七山外有鹹海，其外有鐵圍山。須彌四洲：弗婆提、瞿陀尼、閻浮提、鬱單越，各位於鹹海中之東西南北四方，吾等眾生即居住於南面之閻浮提洲。然關於八大山之名稱及順次，於長阿含經卷十八閻浮提洲品、大樓炭經卷五災變品之記載，略有不同。〔雜阿含經卷十六、長阿含經卷十九至卷二十二、正法念處經卷十八、大毘婆沙論卷六十九、大智度論卷九、瑜伽師地論卷二、俱舍論卷十一、卷十二、華嚴經疏卷十七〕（參閱「九山八海」127）


meanings:
5362<一>梵名 Sukhāmatī 或 Sukhāvatī。又作須阿提、須呵摩提、須呵摩持。意譯作妙意、好意。即指西方極樂淨土。〔方等般泥洹經卷下、大阿彌陀經卷下、慧印三昧經〕（參閱「極樂世界」5481）　<二>梵名 Sumagadhi。又作修摩提、三摩竭。意譯作善賢。印度舍衛城須達長者之女。顏貌端正，爲時人所歎。與其父共皈依佛教，後嫁東方福增城之滿財長者。彼地之人信仰裸形外道，凡嫁至彼地之新婦，須供養、禮拜六千位裸形外道。須摩提不僅拒絕，且藉機闡述佛教教義，使滿財長者生起供養釋尊及僧眾之心。當釋尊與諸弟子至彼城時，爲度化彼城之人，乃現種種神變，終使六千外道離開彼城。〔增一阿含經卷二十二、給孤獨長者女得度因緣經〕　<三>梵名 Sumati。爲菩薩之名。又稱須摩那。意譯作妙意。據大智度論卷三十五記載，須摩提菩薩曾以五百金錢，欲向須羅婆女購買花，以供養燃燈佛。然須羅婆女不允，謂若得世世常爲其妻，始予其花。菩薩爲供養燃燈佛，遂應許其求。　<四>菩薩之名。又稱須曼女。據大寶積經妙慧童女會記載，古印度王舍城有一長者之女，名妙慧。年始八歲，即詣佛所問法，並答覆文殊菩薩之諸問題，而受到讚譽。妙慧童女更發大誓願，隨即轉成如三十歲之知法比丘。佛陀並爲其授記於當來世作佛，號殊勝功德寶藏如來。又菩提流志譯之須摩提經與竺法護、鳩摩羅什分別所譯之須摩提菩薩經，及前述之大寶積經妙慧童女會，皆爲敘述此一故事之同本異譯。


meanings:
（梵 Subhūti，巴 Subhūti，藏 Rab-ḥbyor）釋尊十大弟子之一。又稱須浮帝、須扶提、蘇部底、蘇補底、藪浮帝修、浮帝、須楓，意譯善現、善吉、善業、善實、空生。由于他在佛弟子中‘恒樂安定、善解空義、志在空寂’。所以有‘解空第一’的稱號。也是大乘諸部般若經（如《金剛經》）中，佛陀在解說空義時的當機者。<#>關于須菩提的身世及信佛因緣，頗有不同傳說。其中一說，謂須菩提出身于舍衛國婆羅門家。自幼智慧聰明出衆，但是性情倔强好嗔，因此使親友對他常感到厭煩。後來離家入山，在山林中他甚至見到鳥獸或風吹草動，都生嗔恚，終無喜心。當時由于山神的導引得見佛陀，即生歡喜，佛爲說嗔恚果報之苦，當時悔悟前非，求得皈依入道，經過精進修習，終獲證得阿羅漢果。<#>須菩提不只善解空義，而且將空義應用在常修行生活之中。有一次，他在羅閱城耆闍崛山中縫衣服。當時他聽說佛陀將到該地，本來想立刻動身出門去禮佛。在他即將動身時，隨即思維不該以色身形相去衡量佛陀，因爲一切法的本性‘悉皆空寂，無造無作。’而且佛陀也曾說︰‘若欲禮佛者，當視于空法。’因此，他立刻悟到真正的禮佛，不應著住在佛陀的色身，而是要明瞭諸法性空，徹見如來法身。所謂︰‘能禮所禮性空寂’。這件事例，說明了他所以能獲得‘解空第一’美譽的緣由。<#>由于須菩提的善解空義，因此對一切現象乃能透徹地體悟其實相，而不致被差別相所轉，對外境的或逆或順，皆能够不起著住，不起諍訟。所以他在佛弟子中，也擁有‘無諍三昧，最爲第一’的美譽。依《大毗婆沙論》所載，由于他常常沉浸在‘無諍三昧’的境界中，所以，有一次，有人問他是誰，他曾回答說︰‘我是被世間人假立名稱爲“須菩提”的那個人。’<#>［參考資料］　《撰集百緣經》卷十；《譬喻經》；《大毗婆沙論》卷一七九；《大智度論》卷五十三；《法華文句》卷二之上；《增一阿含經》卷三、卷二十八；《大唐西域記》卷四。<#>


meanings:
5363請參閱 妙慧童女經 或 須摩提長者經 請參閱 須賴經 梵名 Sūrata-paripṛcchā。全一卷。三國時代魏國白延譯。又稱須賴菩薩經。收於大正藏第十二冊。本經敘說古印度舍衛城中有一貧窮之人，名爲須賴，品德優越，堅守戒律，修持十善。帝釋天嘗以暴力威逼，金銀誘惑之；然須賴志在求不生不滅之道，以救度三界眾生，故不爲所動。次敘慳貪之波斯匿王與須賴之間，關於貧富問題之爭論，後佛陀爲之裁決，謂雖貧而心淨猶爲富，雖富而慾深猶爲貧。波斯匿王聞後，遂皈依佛陀及須賴菩薩。本經之異譯有支施崙譯之須賴經、菩提流志譯之大寶積經善順菩薩會，及現已不存之支謙所譯須賴經、求那跋陀羅所譯貧子須賴經。


meanings:
（梵 Subhadra，巴 Subhadda，藏 Śin-tu bzan-pa）指佛陀入滅前，最後受教誡而得悟的弟子。又稱蘇跋陀羅、藪婆頭樓、須跋陀、須拔陀、須跋。意譯善賢、好賢、快賢、善好賢。據《長阿含經》卷四所載，師原爲拘尸城的梵志，年一二０，以多智著稱。由于曾聞佛陀將入滅，乃往娑羅樹林的涅槃處欲見佛陀，但爲阿難所阻，經再三懇求，終獲佛陀允許，聽講八聖道之理，乃于是夜出家受戒，淨修梵行。而于入夜未久即成阿羅漢。後以不忍見佛滅度，遂自入火界定，先佛入滅。<#>佛典中另有一位名爲‘須跋陀’者。相傳于佛陀入滅前，大迦葉率五百比丘趕往拘尸那羅，途中聞佛陀已涅槃，衆皆悲泣。然唯有須跋陀口出狂言雲︰‘彼以繁雜戒律束縛吾等之大沙門已死，不亦快哉。’時，大迦葉聞此狂言，乃决心召開結集經典之大會。按，此須跋陀顯然與前者同名異人。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷三十五；《增一阿含經》卷三十七；南本《涅槃經》卷三十六；《毗奈耶雜事》卷三十八；《大智度論》卷三。<#>


meanings:
（梵 Sudatta，巴 Sudatta）古中印度憍薩羅國舍衛城長者，波斯匿王的主藏吏。又稱須達多、蘇達哆，意譯善施、善授、善與、善給、善溫。氏爲城中富豪，秉性仁慈，因常憐湣貧窮、孤獨者，好行布施，故人譽爲阿那他擯荼陀（梵Anāthapiṇḍada，巴Anāthapiṇḍika，藏Mgon-medzas-byin，譯給孤獨食或給孤獨）。有七子二女，氏在爲第七子婚事而滯留王舍城時，曾至竹林精舍拜謁佛陀，聽聞說法，而內心感得無畏。氏乃發淨信，歸命釋尊，受五戒而成爲優婆塞。其後，爲使佛陀游化舍衛城，乃偕舍利弗回國籌劃建精舍之事。時，氏見城南只陀太子之苑林適于修道，遂以滿地之黃金購得，而造內含十六大院，六十小坊的大精舍，名祇樹給孤獨園（即祇園精舍），作爲佛陀及衆僧的住處。此外，幷率全家歸依佛教，故其家中法音不絕。後，氏生病時，阿難、舍利弗曾來慰問，命終生兜率天。然另有一說，謂阿難、舍利弗爲長者宣說法要，病乃痊愈，故感謝佛陀之恩義云云。<#>［參考資料］　《賢愚經》卷二；《中阿含經》卷六、卷三十九〈須達哆經〉；《增一阿含經》卷四十九；《雜阿含經》卷三十七；《福田經》；Narada《TheBuddha and His Teaching》。<#>


meanings:
5361梵名 Sudatta，巴利名同。又作須達多、蘇達哆。譯作善授、善與、善施、善給、善溫。爲中印度舍衛城之長者，波斯匿王之大臣。其性仁慈，夙憐孤獨，好行布施，人稱之爲阿那他擯荼陀（梵 Anāthapiṇḍada，巴 Anāthapiṇḍika，又作阿難邠邸、阿難賓坻、阿那邠地、給孤獨食、給孤獨）。皈依佛陀後，建造祇園精舍（梵 Jetavana）供養佛陀。〔雜阿含經卷二十二、中本起經卷下須達品、賢愚經卷十須達起精舍品、北本涅槃經卷二十九、俱舍論疏卷二十三〕（參閱「給孤獨園」5194）


meanings:
5362請參閱 須達經 全一卷。南朝齊時求那毘地譯於永明十年至建武二年（492～495）。又稱須達長者經。收於大正藏第一冊。本經敘說佛陀爲給孤獨長者（須達）宣說布施之法，謂布施不在於施物輕重，而係以信樂施、隨時施、自手施、往而施與、知有行果報而行施與等五事爲如法布施之關鍵。又布施金銀尚不及持戒、皈依三寶、行慈心布施等之殊勝，而更殊勝者，則爲觀一切諸法之無常、苦、空、無我。本經之同本異譯有長者施報經、三歸五戒慈心厭離功德經、中阿含卷三十九須達哆經、增一阿含第二十七品之第三、第四、第五等三經、增支部 9.20 Velāma 經等。其中以三歸五戒慈心厭離功德經最爲簡要，其餘四本略同。


meanings:
① Chuyên Húc 顓頊 tên hiệu một vị vua thuộc họ Cao Dương 高陽 ngày xưa.


meanings:
【顓頊】 Chuyên Húc [Zhuanxu] Chuyên Húc (tên một ông vua truyền thuyết thời cổ ở Trung Quốc, cháu của Hoàng Đế).


meanings:
① Khen, ca tụng. Như ca công tụng đức 歌功頌德. Như Kinh Thi 詩經 có những thiên Chu tụng 周頌, Lỗ tụng 魯頌 đều là thơ ca tụng công đức cả. Những bài văn ca ngợi công đức cũng gọi là tụng. Lối văn kệ của nhà Phật, Tàu cũng dịch là tụng.


meanings:
① Khen, ca ngợi, ca tụng, chúc tụng: 歌頌 Ca tụng, ca ngợi; 頌聲載道 Đâu đâu cũng khen ngợi; 歌功頌德 Ca tụng công đức; ② Bài ca tụng: 英雄頌 Bài ca anh hùng; ③ (tôn) Bài tụng, bài kệ (trong kinh sách Phật giáo).


meanings:
attach one's own verse to an "ancient precedent,"


meanings:
Dùng các câu thơ có âm vận để bình luận về công án Thiền tông đã được nêu ra. Phần Giải thích của tắc 96, Bích Nham Lục q. 10 (Đại 48, 219 thượng) ghi: »雪 竇 一 百 則 頌 古。 計 較 葛 藤。 唯 此 三 頌 直 下 有 衲 僧 氣 息。 – Một trăm bài tụng cổ của Tuyết Đậu quả là tính toán nhiều lời, chỉ được ba bài tụng này là có hơi hám của Thiền tăng«.


meanings:
(văn) ① Ngẩng đầu lên; ② Đồ trang sức trên tóc để giữ nón (mũ) cho vững.


meanings:
① Dài thườn thượt. Tả cái dáng người cao. ||② Một âm là khẩn: xót thương, ái ngại.


meanings:
① Hiệt hàng 頡頏 bay liệng, bay bổng lên gọi là hiệt 頡, bay là là xuống gọi là hàng 頏. ||② Một âm là kháng. Cổ họng.


meanings:
① Sẵn, cùng nghĩa với chữ dự 豫. Như dự bị 預備 phòng bị sẵn. ||② Dự vào. Như can dự 干預 cũng dự vào, can thiệp vào, tham dự 參預 xen dự vào, v.v.


meanings:
① Trước, sẵn (như 豫, bộ 豕): 預測 Đoán trước; 預金成功 Chúc thành công; 吾預知當爾 Ta biết trước sự việc hẳn sẽ như thế (Tam quốc chí).【預先】 dự tiên [yùxian] Trước, sẵn: 預先布置 Bố trí sẵn; 預先通知 Thông báo trước; ② Chuẩn bị, dự bị; ③ Dự vào: 參預（參與）Tham dự.


meanings:
Chưa ngứa mà đã gãi. Dụ cho hành vi ngu si đáng chê cười. Tiết Tịnh Từ Sư Nhất Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »古 人 恁 麼 說 話、 大 似 預 搔 待 癢。 – Người xưa nói như thế giống như chưa ngứa mà đã gãi«.


vietnamese:
dự lưu nhất lai khởi lạc tịnh tưởng phi điên đảo nhiếp <pttđ>


meanings:
one who is entering into the stage of stream-winner


meanings:
one who has fully attained the stages of the stream-enterer


vietnamese:
dự lưu quả dĩ đắc vị đắc bồ đề phần đẳng chư công đức pháp <pttđ>


meanings:
① Ngu, ương, không biết gì mà lại làm càn gọi là ngoan. ||② Tham. Như ngoan phu liêm 頑夫亷 kẻ tham hoá liêm. ||③ Chơi đùa.


meanings:
① Dốt, ngu, đần: 愚頑 Ngu đần; ② Cố chấp, gàn, bướng bỉnh, cứng đầu cứng cổ, ngoan cố: 頑敵 Kẻ địch ngoan cố; ③ Tinh nghịch, nghịch ngợm: 頑童 Đứa trẻ tinh nghịch; ④ Như 玩 [wán] nghĩa ①.


meanings:
① Ban bố ra, người trên ban phát hay chỉ bảo kẻ dưới gọi là ban. ||② Ban bạch 頒白 hoa râm, tóc nửa bạc nửa đen gọi là ban bạch. ||③ Chia. ||④ Một âm là phân. Lù lù, tả cái dáng đầu cá to.


meanings:
① Tuyên bố, công bố, ban bố ra: 頒布法令 Ban bố một pháp lệnh; ② Ban cho, ban cấp, phát, trao tặng: 頒發獎旗 Ban cho lá cờ danh dự; 頒發獎章 Trao tặng huy chương; 校長頒榮譽學位給他 Hiệu trưởng trao tặng học vị danh dự cho anh ấy; ③ (văn) Như 斑 (bộ 文).


meanings:
① Đốn thủ 頓首 lạy dập đầu sát đất. ||② Đứng, đình đốn, dừng lại một chút gọi là đốn. ||③ Quán trọ, ăn một bữa cũng gọi là nhất đốn 一頓. ||④ Vội, nói về sự nó biến động mau chóng, ý không lường tới, phần nhiều dùng làm tiếng trợ ngữ. Như đốn linh 頓令 liền khiến. ||⑤ Đình trệ, bị khốn khó mãi không tiến lên được gọi là khốn đốn 困頓. ||⑥ Chỉnh đốn 整頓 sự gì cái gì đã tán loạn lâu rồi mà lại sửa sang lại cho được như cũ gọi là chỉnh đốn. ||⑦ Đốn giáo 頓教 chữ trong Kinh Phật, dùng một phương phép tuyệt mầu khiến cho mình theo đó mà tu được tới đạo ngay.


meanings:
① Dừng lại: 他頓一下，又接着往下說 Anh ấy ngừng giây lát, rồi lại nói tiếp; ② Cúi đầu: 頓首 Cúi đầu; ③ Giậm (chân): 頓足 Giậm chân; ④ Sửa sang, chỉnh đốn, sắp xếp: 整頓 Chỉnh đốn; 安頓 Sắp đặt; ⑤ Bỗng chốc, liền, ngay lập tức: 頓然 Bỗng nhiên; 頓悟 Hiểu ngay. 【頓時】đốn thời [dùnshí] Ngay, liền, tức khắc: 熄了燈，屋子裡頓時變得變黑 Tắt đèn, trong nhà liền tối như mực; ⑥ (loại) Bữa, hồi, lần, lượt: 一天三頓飯 Cơm ngày ba bữa; 被他說了一頓 Bị nó thuyết cho một hồi; ⑦ Nhọc nhằn, mệt nhọc, mệt mỏi, khốn khổ: 勞頓 Mệt nhoài; ⑧ [Dùn] (Họ) Đốn.


meanings:
###Dunwu######佛教教義。佛教關於證悟成佛的步驟和方法。與漸悟相對，指無須長期按次第修習，一旦把握住佛教真理，即可突然覺悟而成佛。頓悟之說，在佛教經典中早有記載。《大乘理趣六波羅蜜多經》卷一即有“速疾解脫頓悟涅槃”之語。《菩薩珞瓔本業經》卷下“佛母品”也稱“聽等覺如來說珞瓔法藏，是故無漸覺世尊，唯有頓覺如來”。中國佛教不同派別在成佛的步驟、方法上，理論各有差別。安世高所傳的小乘禪學，側重於數息行觀的精神修煉，認為達到阿羅漢果位也要累世修行，積累功德，後被看成是主張漸悟的一派；支讖、支謙所傳的大乘般若學，側重于義解，直探實相本體，後來被看成是近於頓悟的一派。東晉時的支道林、道安、慧遠、僧肇等把成佛的步驟、方法與所謂菩薩修行的“十住”階次相聯繫，認為在“七住”以前是漸悟過程，到了“七住”，對“無生”（實相、真理）法有了堅定的識，已證得“無生法忍”，雖非究竟，但已可有頓悟。這種頓悟，還承認“一住”至“七住”是漸修過程，是一種漸進的頓悟，被稱為“小頓悟”。######頓悟說的創立 頓悟之說由來已久，但真正創立學說的是東晉、南北朝的道生。他認為，在“七住”內沒有悟道的可能，必須到“十住”時最後一念“金剛道心”，才有一種猶如金剛般堅固、鋒利的能力，頓將一切妄惑（“愚昧無知”）斷得乾乾淨淨，由此得到正覺（真正的覺悟），即頓悟成佛。相傳道生著有《頓悟成佛義》，已佚。在慧達的《肇論疏》中引有道生語：“夫稱頓者，明理不可分，悟語照極。以不二之悟，符不分之理，理智恚釋，謂之頓悟。”意謂佛理是不可分的整體，故對它的覺悟，亦不能分階段實現，必須頓悟。他還主張一切眾生皆有佛性，見性即可成佛。無須按次第修習。這種頓悟成佛說，在當時佛教中是駭俗之論，反響強烈。先有慧觀撰《漸悟論》，主張漸次悟入而成佛，反對道生的頓悟說。後有曇無成作《明漸論》，闡述漸悟的道理，也不同意道生的頓悟見解。南朝名士謝靈運則支持道生的頓悟理論，並有所發揮。他著《與諸道人辯宗論》，與許多對頓悟之說有疑問的法勖、僧維、慧（ ） ###、法綱、王體元等人問答與辯難。認為漸悟只是一種引導愚昧者的方便說法，只有頓悟才能得到佛教真諦。另有慧睿著《喻疑論》，也贊成道生的頓悟說。道生的頓悟說，由於其弟子道攸、法瑗等人的弘傳，影響極大。直至南齊時，荊州隱士劉虯，作《無量義經序》，宣揚“入空必頓”的觀點，也主張頓悟成佛。南朝宋文帝和孝武帝對道生也都甚為讚揚，並召請頓悟論者入京宣講頓悟說。######頓漸相爭 隨著佛教在中國的發展，對頓悟、漸悟也有了新的理解。到了隋唐時間，頓悟、漸悟之爭尤烈。禪宗主張頓悟說，其餘各宗大都主張漸修。禪宗內部，又有“南頓北漸”之說。北宗神秀側重漸修，南宗惠能提倡頓悟。惠能認為，“凡夫”和“佛”，並無多大差別，關鍵在於“迷”和“悟”。而由迷到悟，又只是“一念”之間。所謂“一刹那間，妄念俱滅，若識自性，一悟即至佛地”。後來這種頓悟說還發展成為所謂“棒喝”和“機鋒”，用一頓棒打或大喝一聲以破除對方的迷執，一下子達到大徹大悟的境地。######影響 禪宗這種“放下屠刀、立地成佛”的頓悟理論，在佛教中影響頗大。而且對中國的哲學思想，特別是宋明理學，也產生很大影響。理學的集大成者朱熹所倡導的“一旦豁然貫通”的工夫，就脫胎於禪宗的“一悟即至佛地”的頓悟說。陸九淵提出直接“發明本心”以達到“知”的認識論，也源於禪宗“直指人心，見性成佛”的頓悟理論。（高振農） #########


meanings:
Đốn ngộ: Sự giác ngộ nhanh chóng, ngay đó liền vào nơi cứu cánh. Tiệm ngộ: Sự giác ngộ nương theo thứ lớp, dần dần tiến lên đến chỗ cứu cánh. Ở Trung Quốc, khoảng thế kỉ thứ V có cuộc tranh luận giữa hai thuyết »Đốn ngộ thành Phật« và »Tiệm ngộ thành Phật« dựa trên cơ sở là Kinh Niết-bàn. Về sau, thuyết »Đốn ngộ thành Phật« của Đạo Sinh dịch từ Kinh Niết-bàn (bản 40 quyển) được mọi người chấp nhận. Thiền tông Trung Quốc, dựa vào sự sai khác của giáo nghĩa mà phát sinh Tông phong khác nhau: Hệ thống Huệ Năng thuộc phương Nam (Nam đốn), hệ thống Thần Tú thuộc phương Bắc (Bắc tiệm). Phần Thùy thị (lời dẫn) của tắc 38, Bích Nham lục q. 4 (Đại 48, 175 hạ) ghi: »若 論 漸 也。 返 常 合 道。 鬧 市 裹 七 縱 八 橫。 若 論 頓 也。 不 留 朕 跡。 千 聖 亦 摸 索 不 著。 儻 或 不 立 頓 漸。 又 作 麼 生。 – Nếu luận về TIỆM, thì trái với thông thường mà hợp với đạo, ở trong ồn náo thật tự tại. Nếu luận về ĐỐN thì chẳng để lại dấu vết, ngàn thánh mò tìm chẳng được. Còn như chẳng lập ĐỐN TIỆM thì sao?«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
5703<一>以說法之內容而分，長時間修行而後到達悟境之教法，稱爲漸教；迅即證得佛果、成就菩提之教法，稱爲頓教。或循序漸進到證果之教法，稱爲漸教；一躍頓至佛果之教法，稱爲頓教。（參閱「頓漸二教」5704）　<二>以說法之形式而言，對根器未熟之眾生，由淺入深，初說小乘，漸次說大乘之法，稱爲漸教；對頓悟之機，自始直說深法之教，稱爲頓教。　<三>華嚴宗於五教之第四，立頓教之名，謂教、理、行、果等四法皆爲頓教之旨。（參閱「五教十宗」1146）　<四>唐代善導大師判觀經所說之教法爲頓教。又天台宗以四教之第四爲圓頓教，即指法華經所說之教法。（參閱「五時八教」1132）　<五>日僧源空認爲大台宗、真言宗雖言頓教，然以斷除煩惱始能證理，故仍屬漸教；準此，主張不必斷煩惱，即能由凡夫頓超迷界的無量壽經之教，方爲純粹之頓教，亦乃頓中之頓。


meanings:
Giáo pháp của Thiền tông dạy người học giác ngộ tự tâm một cách nhanh chóng, cũng gọi là pháp thiền trực tiếp, nay gọi là Tổ sư Thiền. Phần Bồ-đề-đạt-ma Nam Tông Định Thị Phi Luận trong Thần Hội Di tập q. 2 có ghi: »唯 傳 頓 教 法、 出 世 破 邪 宗。 – Chỉ truyền pháp đốn giáo, ra đời phá tà tông«.


meanings:
suddenly eliminate large amounts of afflictions in a single instant


meanings:
Chỉ cho loại căn cơ nghe pháp Đốn giáo mà chóng ngộ Phật đạo. Kinh Viên Giác (Đại 17, 921 hạ) ghi: »是 經 名 爲 頓 教 大 乘、 頓 機 眾 生 從 此 開 悟 。 – Kinh này tên là Đại thừa đốn giáo, chúng sinh đốn cơ theo đây mà khai ngộ«.


meanings:
simultaneous apprehension of objects; simultaneous conditioning


meanings:
actualize enlightenment immediately and directly without passing through numerous stages


meanings:
① Cũng như chữ phán 泮 dùng trong hai chữ phán cung 泮宮.


meanings:
5948悉曇字???（pha）。悉曇五十字門之一，四十二字門之一。又作叵、發、葩、破、娑頗。經典中對此字義之解釋有二：(一)係梵語 phala（音譯頗羅，意譯果）之字首。就果之義而作諸說者，如大品般若經卷五廣乘品載，頗字門，謂入諸法遍不可得之故；大智度論卷四十八就上舉廣乘品之文而釋之爲：若聞頗字，即了知一切法因果皆空。方廣大莊嚴經卷四示書品亦說，唱頗字時，得果入現證聲（梵 phala-pratisākṣāt-kriyā-śabda）。　(二)係梵語 phena（音譯沛奴，意譯聚沫）之字首。依聚沫之義而作說者，如瑜伽金剛頂經釋字母品載，頗字門，謂一切法不堅，猶如聚沫之易碎易散。大日經卷二具緣品亦以頗字義爲聚沫。〔佛本行集經卷十一習學技藝品、光讚般若經卷七觀品、文殊師利問經卷上字母品、大日經疏卷七〕


meanings:
① Lệch, không bằng (không được bằng phẳng). ||② Một âm là phả, dùng làm trợ từ. Vả, hơi. Như phả đa 頗多 hơi nhiều, phả thiểu 頗少 hơi ít. Đem hai mặt so sánh nhau, cái chỗ hơn kém nhau một chút đó gọi là phả. ||③ Hết, đều. ||④ Rất, lắm.


meanings:
(văn) ① Tương đối, khá, chút, hơi hơi, có phần: 頗久 Tương đối lâu; 頗爲高興 Khá vui; 新聞頗多 Tin tức khá nhiều; 他頗不以爲然 Anh ấy có phần không bằng lòng (đồng ý); 二 十尚不足，十五頗有餘 Hai mươi còn chưa đủ, mười lăm khá là thừa (Nhạc phủ thi tập: Mạch thượng tang); 常著文章自娛， 頗示己志 Thường làm văn để tiêu khiển, tỏ chút chí mình (Đào Uyên Minh: Ngũ liễu tiên sinh truyện); ② Rất: 頗佳 Rất tốt; 太祖之破袁朮，仁所斬獲頗多 Khi vua Thái Tổ đánh bại Viên Thuật, Tào Nhân bắt giết quân địch rất nhiều (Tam quốc chí). 【頗爲】phả vi [powéi] Rất: 此樹形態頗爲奇特，想是人工修剪所致 Hình dạng cây này rất lạ, chắc là do tay người cắt sửa mà ra; ③ Có thể... không? (dùng theo cú thức 頗…否 [hay 不, 未, 無], hoặc 頗…乎 [hay 邪], để biểu thị sự nghi vấn có tính suy đoán): 人盜君膏葯，頗知之乎？ Người ta trộm thuốc cao của ông, có thể biết được không? (Sưu thần kí); 即問女言：頗有人來求索汝不？ Liền hỏi cô gái rằng: Có thể có người đến xin cưới cô chưa? (Hiền ngu kinh); 子頗知有寒山子邪？ Ông có biết có Hàn Sơn tử chăng? (Thái bình quảng kí); ④ Lệch, nghiêng (dùng như 坡, bộ 土).


meanings:
① Không còn cách nào khác ngoài.【頗奈】 phả nại [pònài] Không thể làm khác được, chả biết làm sao; ② [Pò] (Họ) Phả.


meanings:
5948梵名 Phālguna，巴利名 Phagguṇa。爲印度曆第十二月之名稱。又作頗勒具那、頗攞遇抳、頗求那、區勒具拏、叵勒拏、叵囉虞那、破求。意譯爲孟春。相當於我國陰曆十二月十六日至翌年一月十五日間。此月滿月時正值二十八星宿之翼宿（梵 Uttara-phalgunī）出現，故稱頗勒窶拏。又此月屬於印度六期中之盛寒時，春、夏、秋、冬四時及冬、春、雨、終、長五時中之冬時，熱、雨、寒三時中之寒時（梵 hemanta）。〔十二緣生祥瑞經卷上、宿曜經卷上、舍頭諫太子二十八宿經、大唐西域記卷二、玄應音義卷二十四〕（參閱「十二月名」332）


meanings:
（藏 ḥpho ba）又名轉識成就法、遷識往生法。爲西藏佛教的修行法之一。‘頗瓦’爲‘遷移’之意。藏傳佛教認爲人死後，神識自身體九穴脫離，而後輪回轉生。神識若自上半身遷出，則往生佛界與善趣；若自下半身遷出，則將轉生惡趣。因此，將精神集中在三脉之結節點──頭頂上，讓意識自此遷出，此行法即爲頗瓦法。寧瑪派與噶舉派盛行此法。<#>◎附一︰〈轉識成就法〉（摘錄自張妙定譯《明行道六成就法》第六章）<#>轉識成就法者，藏文名曰‘頗哇’，有三等成就之分︰(1)上等者，轉識成法性身。(2)中等者，轉識成淨報身。(3)下等者，轉識成勝化身。<#>第一節　三等成就身<#>(1)上等轉識成就法性身者，即初期中陰際，證入淨光明境。<#>(2)中等轉識成就淨報身者，即中期中陰境，證入聖空悲合成體。<#>(3)下等轉識成就勝化身者，即取獲于勝善轉生身。<#>此就身言，雖分三等，而其教授要妙之修習道，則非有三種，惟是一法也。（謹按︰下文雖但示一修合多杰羌佛之法，須知此多杰羌佛者，爲五方五佛之總體。一切智智，一切身身，但能成就于此，即自無不成就矣。）<#>第二節　上師本尊瑜伽轉識法<#>依于作修上師本尊瑜伽之‘頗哇’轉識法者，如偈教雲︰‘先作彼壺式，風息三七反。著力提識種，經脊椎上行。于三七靈輪，一一輪提升。上升複下降，相應誦真言。此所誦真言，有全半兩聲。誦真言之聲，令著力高響。導能知識種，趣入淨樂界。“正是時”一至，轉識頓成就。（謹按︰此‘正是時’者，即臨終時也。）’<#>此法有恒修及臨用二者，如下分述。<#>(1)恒修（恒常所修）<#>恒修法者，先當堅願，誓成佛道。次即觀想自身成爲金剛瑜只尼母，當體空明。于體幹中心，觀有中脉猶如支持篷帳之中央大柱。惟上大下小，下端封口，而上端開孔如天窗。此天窗孔外，上面坐有聖根本上師多杰羌佛，其體亦空。體之中心，亦有智慧中脉。此中脉與自之中脉，通連爲一直管道。自心與本尊之心，遙遙相望而可通。次即觀本尊心中有藍色‘吽’字，細如毫毛。自之心中，亦有同樣之‘吽’字，即爲自己之識種。于是修習壺式之息令身成壺。持息已，即觀本尊心中‘吽’字下端母音符，伸長如鈎，垂下于自心中；將自心之‘吽’字，向上提升，于是呼一出息，即同時呼出一‘醯’字（按︰此即偈文所雲全聲字）。盡力高聲呼喊之，猶如在極恐怖之下呼救者然。如是連續二十一呼（即經由靈輪一一提升之謂也），即想自心‘吽’字，已被提升至達頂門天窗之口。至是即改‘嘎’聲（此即偈文所言之半聲字），使此自心‘吽’字，循中脉管漸漸下降，退于自心原處。呼‘嘎’字之聲，亦同于呼‘醯’時之高而響。亦連續呼二十一次，且觀其順彼二十一輪，一呼一輪，而漸下降。如是修習，往復上下，令極純熟。<#>(2)臨用（臨終所用）<#>臨用之時，即令自心‘吽’字更被上提，投入上師本尊心中‘吽’字合而爲一。于是自身，即已舉體投合上師本尊，即隨之往生永無退墮及生死之淨樂土中，而住入非可言喻之聖境矣。<#>◎附二︰陳健民〈遷識證量論〉（摘錄自《曲肱齋文初集》）<#>論梗、喻腴，請夾喻論遷識證量。憶少時觀優伶演奇冤案，驗尸不得致命傷。小吏歸，謀諸婦；婦謂明日試探發中，頂門有釘否？既獲驗，檢查官問何以知之。其婦固再醮，曾以此法殺前夫，二案幷破。死者頂門貫長釘，不亦大于所插草乎？許成佛否？<#>夫遷識屬六法，六法屬無上瑜伽，無上瑜伽即身證佛果，顯異于帶業往生之簡易。某大德既依此法證果；二牧童故戲弄，一佯死，一報大德，大德固知之，君子可欺以其方，竟許焉。兒氣絕，頂開發落；生者駭焉，悔過自首！大德複遷其識返，死者責曰︰‘我正在極樂，胡召我返耶？’今有以插草爲自證量，而爲人修，果能如此遷識自在乎？<#>又昔大德朝佛，道經紅海，亡魂冒水出，呼曰︰‘汝虛受我供，遷識不淨，令我墮此。’大德許以朝佛回向，乃隱。密勒祖師曰︰‘非登地菩薩不能遷識。’今之插草出血者，鹹已登地耶？然則如之何方爲遷識證量乎？<#>嘗游德格，從諸派大師學習七種遷識法，雖其法軌大同小異，莫不以插草等爲證得之量。然細研法理，參酌經驗，竊未敢以此爲足。若所遷智慧尊身，能遷明點，遷道中脉，助遷智慧氣，此四决定證量不具，則不得成就遷識。<#>起分頂上智尊，依稀仿佛，似有還無，眉目不著，著而不堅，堅而不契正分如幻性空，及其勝義光明，皆不得爲所遷。<#>識、壽、福、智、五大茍集中，必有已死感，此作者所親歷（此點經中未有提及，故以身證實），若徒見心間光點如豌，惟屬帶質。古德謂多修易致夭壽者，以此。今則前行未如量，敷衍粗觀，固不致夭，亦不得爲能遷。其能觀點者，實爲生死根本，所觀之點，僅爲生死支分，能所尚不能一如，是猶徙宅忘妻，豈能半遷半不遷耶？且其勝義智慧，既未證得，其點實非明點，故不得爲能遷。<#>中脉無爲法，表法身；或憑道家督脉後三關有掣動，謂已開中脉，非也。詳見拙撰《中督辨》。譬如宰猪屠者，以長鐵條，從肛門，經尾閭直貫猪身，由此吹氣，令猪膨脹，易于刮毛，此猪可許已通中脉耶？氣入中脉，則中脉開解，必經息住、脉停、外現烟等十相；心契真如，方是智氣入、住、融于中脉相。今既全無此相，而曰吾已觀中脉，吾中脉上口頂門已開，血出草入，嘖嘖有辭，是不揣其本而齊其末，終不成遷道。如掘隧道，道未全通，焉得出口耶？<#>助遷之智慧氣，尚非道家所謂純陽微細氣，矧屬凡身業劫粗氣耶？故出離心不具，則氣不純；戒律不具，則氣不清；菩提心不具，則氣不正；起分尊身勝定不具，則氣不超凡；正分勝義空性不具，則氣不化智。既非智氣，不能入中脉，不堪任助遷。<#>夫能遷爲明點，明者智慧，點者精華。今助遷爲業劫氣，則沐猴而冠矣；遷道非由中脉，則南轅北轍矣；所遷非智慧本尊，則買櫝還珠矣；惟其助遷氣亦智，能遷點亦智，遷道亦智，故所遷尊身亦淨滿智慧報身，如是方得與無上瑜伽理趣相合也。愚哉初學！幸勿自負，謂我已開頂，成就遷識，執以爲據，死後方悔，殊可憫也。<#>吾愛諾先師好詼諧。昔有愚而好自用者，自稱能修瓶氣。諾師問如何修？則答以上氣下壓，下氣上提云云。諾先師笑曰︰‘如此，則請坐石山上，吾將飛石從天降汝頂，令汝上下氣逼合如何？’蓋法法必有前行，前行證量不具，則不能直取正行；正行不如法修，亦不能圓獲證量，不從證量渡，惟取相似外相，徒自欺耳！<#>或曰︰‘諸遷識經皆載頂腫、出血、插草，爲其證量，君何獨異于是？’對曰︰‘如上四事，修無上瑜伽者所當知之通量；出血等三相，是本法別量。世皆忽于通量，斷章以取別量，爲矯妄故，乃造此論。’<#>曰︰‘然則但有此三相，終無濟于遷識耶？’對曰︰‘本法四事爲內證，三事爲外相；內證外相胥具，則許遷識成就。徒有外相，屬上師及所遷果位智尊之加持。得此加持，取死有中脉自開爲道，中有如來藏本性智尊自顯爲所遷。行者平時深知前述四事理趣，雖未成就，有此串習，臨終略一憶念，便得成證，勝乎全無外三相者遠矣。’<#>或又曰︰‘此則死機平等，何待戮力乎生前？’對曰︰‘是又不然。夫外三相，若戲院太平門，謂火起全不能從此出，則否；謂决可從此出，則又未必也。火焰高熾如死魔，院中人擁擠如多生冤家債主，及今世無修持之家眷，麇集將死者旁，奪其出太平門正念，則太平門雖設何補？“死有”光明，“中有”幻身之顯現，刹那便過，非生前精進得力之士，不能利用如此電光乍閃之時機。其時孤魂飄零，前無助手，後無救兵，千鈞一髮，惟業自系。吾書至此，不寒而栗。爲過去已死未證者泣，爲未來將去未知者憂，吾豈强欲過甚其辭耶？吾惟欲警醒未死者于生前耳！’<#>或又問︰‘諾師許開頂者爲死人修，且以見人或物死而不代修者爲犯戒，此旨如何？’對曰︰‘此就具足四事三相之證量者言。若但具三相，雖不直往喪家，臨尸對修，當在自修房中試修，不受供養；强供，則轉奉于附近大德，亦不犯。昔有大德，日集蟻舂，而遷其識。一日外出，囑其妻曰︰“佛前吾每日所行事，汝代行之。”其妻因亦舂蟻。大德歸，見無數陰魂未度脫，驚問得其實，乃補遷焉。然大德未嘗不囑其妻代也，其妻不自量力，豈大德過哉？’<#>願諸讀者深自省察，毌愚而好自用，賤而好自專，毌置生死若兒戲，不以三相自足，常以四事自量，則此論爲不虛造矣。<#>


meanings:
throat, a collar--thus: to lead, guide, direct, have control of


meanings:
① Cái cổ. Như Mạnh Tử 孟子 nói: Tắc thiên hạ chi dân, giai dẫn lĩnh nhi vọng chi hĩ 則天下之民皆引領而望之矣 thì dân trong thiên hạ đều nghển cổ mà trông mong vậy. ||② Cái cổ áo, một cái áo cũng gọi là nhất lĩnh 一領. Xóc áo thì phải cầm cổ cầm tay thì áo mới sóng, vì thế nên người nào quản lí một bộ phận, một nhóm gọi là lĩnh tụ 領袖 (đầu sỏ). ||③ Đốc xuất hết thẩy, người nào giữ cái chức đốc xuất tất cả công việc một khu đều gọi là lĩnh. Như lĩnh sự 領事 người giữ chức đốc xuất tất cả mọi việc ở nước ngoài. Ta thường gọi là lãnh sự. ||④ Nhận lấy. Như lĩnh hướng 領餉 lĩnh lương, lĩnh bằng 領憑, v.v. ||⑤ Lí hội, hiểu biết. Như lĩnh lược 領略 lí hội qua được đại ý, nghe rõ được lời người ta bàn luận gọi là lĩnh giáo 領教.


meanings:
① Thống lãnh, chủ trì. Tiết Khai Thiện Đạo Khiêm Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »後 隨 妙 喜 庵 居 泉 南、 及 喜 領 徑 山、 師 亦 侍 行。 – Về sau, sư theo ngài Diệu Hỉ ở am tại Tuyền Nam, và khi Hỉ chủ trì Kính Sơn, sư cũng đi theo«. ② Đảm nhận, tiếp thu. Tiết Thượng Phong Bản Tài Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »師 因 疑 之、 遂 發 心 領 淨 頭 職。 – Do sư nghi ngờ việc ấy liền phát tâm đảm nhận chức Tịnh đầu«.


meanings:
① Cổ: 領巾 Khăn quàng cổ; 則天下之民皆引領而望之矣 Thì dân trong thiên hạ đều nghển cổ mà trông mong vậy (Mạnh tử); ② Bâu, cổ áo: 衣領 Bâu áo; 譯領兒 Cổ lật (bẻ); 圓領兒 Cổ tròn; ③ Đại cương, điểm thiết yếu, yếu điểm: 提綱挈領 Tóm tắt đại cương; 不得要領 Không đúng yếu điểm; ④ (văn) (loại) Chiếc, cái: 上衣一領 Một cái áo; 蓆一領 Một chiếc chiếu; ⑤ Đưa, dắt dẫn: 率領代表團 Dẫn đoàn đại biểu; 把客人領到餐廳去 Đưa khách đến nhà ăn; ⑥ Chiếm, lãnh: 占領 Chiếm lĩnh; 領土 Lãnh thổ; ⑦ Nhận lấy, lãnh: 招領 Thông báo nhận của đánh rơi; 領獎 Lãnh phần thưởng; ⑧ Tiếp thu giáo dục (sự chỉ bảo).【領教】lãnh giáo [lêngjiào] a. Hiểu rõ và cảm phục, thưởng thức: 老先生說得很對，領教領教！ Cụ nói rất đúng, xin cảm phục; 請你彈一個曲子，讓我們領教一下 Mời anh đàn qua một bài để chúng tôi được dịp thưởng thức; b. Xin chỉ bảo cho: 有點小事向您領教 Có một việc nhỏ xin bác chỉ bảo cho; ⑨ Hiểu biết: 領略 Hiểu được sơ sơ (đại ý); ⑩ Điều khiển, đốc suất mọi việc. 【領事】lãnh sự [lêngshì] Lãnh sự: 領事館 Lãnh sự quán; 總領事 Tổng lãnh sự.


meanings:
hold on to something as if it was one's own


meanings:
Lãnh ngộ thiền chỉ. Tiết Linh Nham Trọng An Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »後 謁 圓 悟 於 蔣 山、 時 佛 性 爲 座 元、 師 扣 之、 即 領 旨。 – Về sau, sư yết kiến Viên Ngộ ở Tưởng Sơn; khi ấy Phật Tính đang làm Toạ nguyên, sư thưa hỏi ông ta, liền lãnh ngộ thiền chỉ«.


meanings:
Dẫn đầu chư tăng, thống lãnh tăng chúng. Tông Môn Võ Khố ghi: »（福 巖 賓 和 尚） 首 造 洞 山、 室 中 相 契、 眞 淨 舉 領 眾 立 僧。 – (Phúc Nham Tân Hoà thượng) ban đầu đến Động Sơn, khế hợp nhau trong thất, ngài Chân Tịnh cử sư làm Thủ toạ dẫn đầu chư tăng«.


meanings:
(giải) Hàm: 上頜 Hàm trên; 下頜 Hàm dưới. Xem 頜 [gé].


meanings:
① Chỗ sống mũi. Như Mạnh Tử 孟子 nói: Tật thủ xúc át 疾首蹙頞 lắc đầu nhăn mũi, tả cái dáng chán ghét.


meanings:
(văn) Sống mũi: 疾首蹙頞 Lắc đầu nhăn mũi (tỏ ý chán ghét) (Mạnh tử).


meanings:
① Như 額; ② 【頟頟】ngạch ngạch [éé] (văn) a. Không nghỉ; b. Cao lớn.


meanings:
① Hiệt hàng 頡頏. Xem chữ hàng 頏.


meanings:
Bay vút lên. 【頡頏】hiệt hàng [xiéháng] (văn) ① (Chim) bay lên bay xuống, bay liệng; ② Xấp xỉ, tương đương, ngang nhau: 才藝相頡頏 Tài nghệ xấp xỉ nhau. (Ngr) Chống đối nhau, đối kháng nhau: 頡頏作用 Tác dụng chống đối nhau.


meanings:
① Má, chỗ má bên mép. Như di chỉ khí sử 頤指氣使 nhách mép truyền hơi, tả cái dáng kẻ quyền quý kiêu ngạo sai khiến ai chỉ nhếch mép truyền hơi thôi không thèm cất miệng nói. ||② Nuôi.


meanings:
(văn) ① Má: 發頤 Sưng má; ② Dưỡng, nuôi: 頤神 Dưỡng thần; ③ [Yí] (Họ) Di.


meanings:
Cái cằm (càm). Cg. 下巴 [xiàba], 下巴頦兒 [xiàba ker].


meanings:
① Cúi đầu, nguyên là chữ phủ 俯. ||② Một âm là thiếu. Cái lễ tương kiến trong khi đi sính các nước lân bang. Nhiều quan đại phu lại gọi là thiếu, ít gọi là sính.


meanings:
(văn) Càm hạ xuống, cúi đầu (như 俯, bộ 亻).


meanings:
(văn) ① Lễ tương kiến khi đi sính các nước lân bang; ② Nhìn ra xa (như 眺, bộ 目, và 覜, bộ 見).


meanings:
① Bộ đầu (đầu lâu). ||② Phàm cái gì ở vào bộ vị cao nhất đều gọi là đầu. Như sơn đầu 山頭 đầu núi. ||③ Bực nào hạng nào hơn hết cả đều gọi là đầu. Như đầu đẳng 頭等 hạng đầu, đầu hiệu 頭號 số đầu, v.v. ||④ Ngoài đầu vật gì cũng gọi là đầu. Như lưỡng đầu 兩頭 hai đầu. ||⑤ Người trùm sỏ (đầu sỏ). Như đầu mục 頭目 người làm trùm cả một tụi. ||⑥ Tiếng dùng để đếm các con vật. Như ngưu nhất đầu 牛一頭 một con trâu. ||⑦ Ngày xưa gọi một người là nhất đầu 一頭. Như ghi sự tích của chín anh em họ Nhân Hoàng gọi là cửu đầu kỉ 九頭紀. ||⑧ Ðầu đà 頭陀 tiếng Phạn, một phép tu khổ hạnh. Như đi xin ăn, ngồi ngủ gốc cây, nhập định bên mả để trừ sạch phiền não, v.v.


meanings:
(k.ng) ① Hậu tố danh từ: a) Tiếp sau từ căn danh từ, như: Thạch đầu: đá, Cốt đầu: xương, Thiệt đầu: lưỡi, Xích đầu: thước, Quán đầu: hộp, Miêu đầu: mạ, Lộ đầu: con đường; b) Tiếp sau từ căn động từ: Niệm đầu: ý nghĩ, Khấu đầu: tiền khấu trừ, Tiếp đầu nhi: chỗ tiếp nối, Thính đầu nhi: chỗ đáng nghe; c) Tiếp sau từ căn hình dung từ: Hữu chuẩn đầu: có chỗ đúng, Thường liễu điềm đầu nhi: nếm vị ngọt. ② Hậu tố phương vị từ: Thượng đầu: trên, Hạ đầu: dưới, Tiền đầu: trước, Hậu đầu: sau, Lí đầu: trong, Ngoại đầu: ngoài. ③ Đồng hành ngữ, biểu thị các chức vụ của chư tăng tại thiền viện: Mễ đầu: Người coi sóc việc xay xát lúa gạo; Thuỷ đầu: Người coi sóc việc gánh nước; Sài đầu: Người coi sóc việc bổ củi; Điền đầu: Người coi sóc việc làm ruộng; Khố đầu: Người coi sóc việc kho lẫm; Dũng đầu: Người coi sóc việc chế tạo thùng chứa nước; Dục đầu: Người coi sóc việc tắm rửa; Tịnh đầu: Người coi sóc việc quét dọn; Cung đầu: Người coi sóc việc cung cấp nhu yếu phẩm; Viên đầu: Người coi sóc việc trồng rau; Hoả đầu: Người coi sóc việc bếp núc; Phạn đầu: Người coi sóc việc nấu cơm.


meanings:
① Đầu: 頭上 Trên đầu; 按人頭分 Chia theo đầu người; ② Lúc đầu, ban đầu, đỉnh, chóp, mũi, ngọn: 從頭兒說起 Kể từ đầu; 山頭 Chóp núi, đỉnh núi, ngọn núi; 船頭 Mũi thuyền, mũi tàu. (Ngb) Miếng vụn, mẩu (phần thừa của một vật): 煙卷頭兒 Mẩu thuốc lá; 布頭 Miếng vải vụn; ③ Trước kia, trước đây: 頭兩年 Hai năm trước; 頭吃飯要洗手 Phải rửa tay trước khi ăn cơm; ④ Thứ nhất, số một, đứng đầu, hạng nhất: 頭等 Hạng nhất, bậc nhất; ⑤ Đầu sỏ, trùm: 頭目 Người lãnh đạo một nhóm, đầu sỏ, thủ lãnh, đầu mục, kẻ đứng đầu; 特務頭子 Tên trùm đặc vụ; 財政寡頭 Đầu sỏ tài chính; ⑥ Bên, phía: 他們兩個一頭兒的 Hai anh ấy ở một bên (phía); ⑦ (loại) Con, củ, việc, người...: 牛一頭 Một con bò; 兩頭蒜 Hai củ tỏi; 一頭完了，又是一頭了 Hết việc này lại đến việc khác; 這頭親事不 合適 Việc cưới xin này không thích hợp; ⑧ Độ, khoảng, chừng (biểu thị sự ước tính hay ước chừng): 三 頭五百 Độ ba đến năm trăm; 十頭八塊錢不算多 Chừng 8 đến 10 đồng thôi không bao nhiêu; ⑨ 1. Đặt sau danh từ làm tiếng đệm, đọc [tou]: 木頭 Gỗ; 石頭 Đá; 拳 頭 Quả đấm; 2. Đặt sau tính từ: 糖頭兒 Ích lợi, lợi; 3. Đặt sau động từ: 有聽頭兒 Nghe hay hay; 沒有看頭兒 Xem chẳng ra gì; ⑩ Đằng, bên, phía (đặt sau từ phương vị chỉ nơi chốn): 前頭 Đằng trước, phía trước; 上頭 Bên trên; 外頭 Bên ngoài, phía ngoài.


meanings:
Còn gọi: Tuyết thượng gia sương (trên tuyết thêm sương). Trên cái đầu sẵn có đặt thêm một cái đầu khác nữa. Ý nói làm việc trùng lặp, quá dư, không cần thiết. Tắc 34, Bích Nham lục (Đại 48, 173 thượng) ghi: »白 雲 重 重 (千 重 百 匝。 頭 上 安 頭)。 – Mây trắng lớp lớp. (Trăm vòng ngàn lớp, trên đầu đặt thêm đầu!)«.


meanings:
Trên đầu mọc sừng. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc khởi lên ý niệm phiền não, hoặc phàm phu khởi tâm »hữu sở đắc«. Tắc 95, Bích Nham lục (Đại 48, 218 thượng) ghi: »有 佛 處 不 得 住。 住 著 頭 角 生。 無 佛 處 急 走 過。 不 走 過。 草 深 一 丈。 – (Phần lời dẫn:) Chỗ có Phật chẳng được dừng lại, nếu dừng lại thì trên đầu mọc sừng. Chỗ không có Phật hãy chạy qua cho mau, nếu chẳng chạy mau thì cỏ mọc dày một trượng«.


meanings:
6362梵語 dhūta，巴利語同。謂去除塵垢煩惱。苦行之一。又作杜荼、杜多、投多、偷多、塵吼多。意譯為抖擻、抖腖、斗藪、修治、棄除、沙汰、浣洗、紛彈、搖振。意即對衣、食、住等棄其貪著，以修鍊身心。亦稱頭陀行、頭陀事、頭陀功德（梵 dhūta-guṇa）。　對日常生活所立如下之十二種修行規定，即稱十二頭陀行：(一)在阿蘭若處，離世人居處而住於安靜之所。(二)常行乞食。(三)次第乞食，乞食時不分貧富之家，而沿門托鉢。(四)受一食法，一日一食。(五)節量食，指不過食，即鉢中只受一團飯。(六)中後不得飲漿，中食之後，不再飲漿。(七)著弊衲衣，穿著廢棄布所作之襤褸衣。(八)但三衣，除三衣外，無多餘之衣。(九)塚間住，住於墓地。(十)樹下止。(十一)露地坐，坐於露天之地。(十二)但坐不臥，即常坐。　行頭陀，或遊歷諸方時，大乘比丘所常攜帶之十八種道具，稱為頭陀十八物，簡稱十八物。至後世，頭陀行則轉為巡歷山野而能耐艱苦之行腳修行之意，或特指乞食之行法而言。行腳時，為防所用衣物染污而攜帶之盛物袋，稱為頭陀袋。後來埋葬死者時，掛其胸前，裝盛死者旅途用具之袋，亦稱為頭陀袋。〔十二頭陀經、善見律毘婆沙卷六、顯揚聖教論卷十三、大乘義章卷十五、慧琳音義卷四十七〕


meanings:
bowing one's head to the feet [of the Buddha]


meanings:
bowing one's head to the feet of the buddha


meanings:
Mọi việc, mọi nơi, tất cả. Phần »Tụng Vân Môn Tam ngữ cú – Hàm cái càn khôn« của Đức Sơn Duyên Mật phụ lục trong quyển cuối sách Vân Môn quảng lục q. hạ ghi: »乾 坤 并 萬 象、 地 獄 及 天 堂、 物 物 皆 眞 現、 頭 頭 總 不 傷。 – Đất trời cùng vạn vật, địa ngục với thiên đường, mọi vật đều từ chân tâm hiện ra, tất cả hoàn toàn chẳng gây trở ngại«.


meanings:
Ý nói mỗi chỗ đều có đạo pháp, mọi việc hiển bày thiền cơ. Bích Nham lục q. 1 ghi: »至 道 無 難 言 端 語 端 一 有 多 種 二 無 兩 般。 雖 無 許 多 事 天 際 日 上 時 月 便 下、 檻 前 山 深 時 水 便 寒。 到 這 裏 言 也 端 語 也 端、 頭 頭 是 道 物 物 全 眞、 豈 不 是 心 境 俱 忘、 打 成 一 片 處？ – ›Chí đạo không khó, ngôn ngữ vẫn đúng, một có nhiều thứ, hai không hai loại‹, câu này dạy người không nên nhiều việc khi mà ở chân trời mặt trời mọc mặt trăng lặn, khi mà ở trước thềm núi sâu suối lạnh. Đến cảnh giới ấy, lời cũng đúng, nói cũng đúng, mỗi chỗ đều có đạo pháp, vật vật toàn chân, há chẳng phải công phu tâm cảnh đều quên, nhồi thành một khối?‹«.


meanings:
Trong Thiền viện, chức sự tăng được chia làm hai ban đông tây; những vị đứng đầu ban Tây gọi là Đầu thủ. Tông Môn Võ Khố ghi: »洪 州 奉 新 縣 慧 安 院 門 臨 道 左。 衲 子 往 還 黃 龍 泐 潭 洞 山 黃 蘗 無 不 經 由。 偶 法 席 久 虛。 太 守 移 書 寶 峰 眞 淨 禪 師。 命 擇 人 主 之。 頭 首 知 事 耆 宿 輩 皆 憚 其 行。 時 有 淵 首 座。 向 北 人 孤 硬 自 立。 參 晦 堂 眞 淨。 實 有 契 悟 處。 泯 泯 與 眾 作 息。 人 無 知 者。 聞 頭 首 知 事 推 免 不 肯 應 命。 白 眞 淨 曰。 惠 淵 去 得 否。 眞 淨 曰。 汝 去 得。 – Viện Huệ An nằm ở bên trái đường Môn Lâm, huyện Phụng Tân, Hồng Châu. Chư tăng muốn đến núi Hoàng Long, Lặc Đàm, Động Sơn, Hoàng Bá không thể không đi ngang đó. Bất chợt thấy ngôi đạo tràng nầy từ lâu không có người coi sóc nên viên Thái thú liền gửi công văn đến thiền sư Chân Tịnh. Ngài ngỏ ý này với đại chúng thì các bậc kì túc, Thủ toạ, Tri sự đều sợ phải hành đạo nơi ấy. Lúc đó có Thủ toạ Uyên là người phương Bắc, tính tình cứng cỏi thích tự lập, tham vấn các ngài Hối Đường, Chân Tịnh đã có chỗ khế ngộ, nhưng khi cùng chúng sinh hoạt Sư vẫn giấu kín nên không ai biết. Sư nghe các vị Đầu thủ, Tri sự từ chối chẳng vâng lời (ngài Chân Tịnh đi trụ trì), Sư liền thưa với ngài: Huệ Uyên đi được chăng? Chân Tịnh nói: Ngươi đi được«.


meanings:
① Má. Hai má bên mặt gọi là giáp. Như lưỡng giáp phi hồng 兩頰緋紅 hai gò má ửng hồng.


meanings:
① Cằm. Chỗ cằm nở nang đầy đặn gọi là yến hạm 燕頷 (cằm yến), hổ đầu yến hạm 虎頭燕頷 đầu hổ cằm yến, cổ nhân cho là cái tướng phong hầu. ||② Hạm chi 頷之 gật đầu, sẽ gật đầu đáp lễ lại người gọi là hạm chi, lối chào của kẻ quyền quý.


meanings:
① Cằm (càm): 燕頷 Cằm én; ② Gật đầu. 【頷首】 hạm thủ [hànshôu] (văn) Gật đầu, gật: 頷首微笑 Gật đầu mỉm cười.


meanings:
① Cái cổ. Ðằng trước gọi là cảnh 頸, đằng sau gọi là hạng 項, cổ các đồ đạc cũng gọi là cảnh.


meanings:
Cổ (của người hoặc đồ vật); 長頸鹿 Hươu cao cổ; 瓶頸 Cổ chai.


meanings:
① Sụt lở. Kinh Lễ kí 禮記 có câu: Thái Sơn kì đồi hồ 泰山其頹呼 núi Thái Sơn sụt lở mất ư? Nguyên là câu nói lúc đức Khổng Tử 孔子 sắp mất. Núi Thái Sơn là chỗ người ta đều trông ngóng hâm mộ, nói núi Thái Sơn lở là nói ví như lúc hiền nhân quân tử sắp mất vậy. ||② Suy đồi, tả cái dáng lúc già yếu không được thích ý. Như đồi đường 頹唐, đồi táng 頹喪 đều chỉ về phần tinh thần nó suy tàn không phấn chấn lên được nữa. ||③ Gió dữ. ||④ Thuận. ||⑤ Nước chảy dốc.


meanings:
① Sụp đổ, đổ sập, đổ nát, té ngã: 頹垣斷壁 Nhà cửa đổ nát; 便房已頹 Căn nhà đơn sơ đã sập (Tạ Huệ Liên: Tế cổ trủng văn); 雖醉未嘗頹墮 Dù uống rượu say vẫn chưa bao giờ té ngã (Âu Dương Tu); 親小人，遠賢臣，此後漢所以傾頹也 Thân với kẻ tiểu nhân, xa lánh các bề tôi hiền đức, đó là lí do khiến nhà Hậu Hán sụp đổ (Gia Cát Lượng: Xuất sư biểu); ② Suy đồi, đồi bại, suy bại, uỷ mị, uể oải, sa sút: 頹風敗俗 Đồi phong bại tục; 衰頹 Suy đồi, suy yếu, suy tàn; 心頹如翁 Lòng nhũn đi như ông già (Vương An Thạch: Tế Chu Kỉ đạo văn); ③ (văn) (Nước) chảy xuống: 泣涕如頹 Nước mắt như nước chảy xuống (Tào Thực: Vương Trọng Tuyên luỵ); ④ (văn) Già yếu: 一別相逢十七春，頹顏衰髮互相詢 Gặp nhau rồi li biệt đã mười bảy năm trời, kẻ già yếu và người tóc bạc thăm hỏi lẫn nhau (Âu Dương Tu: Tống Trương sinh); ⑤ (văn) Xấu: 今日頹天 Hôm nay trời xấu (Tây sương kí); ⑥ (văn) Gió dữ: 習習谷風，維風及頹 Gió hang núi thổi, đó là gió lớn thổi tới (Thi Kinh); ⑦ (văn) Thuận.


meanings:
① Luôn. Phần nhiều dùng làm trợ từ. Như tần tần 頻頻 luôn luôn. ||② Kíp, gấp. ||③ Gồm, đều.


meanings:
① Nhiều lần, liên tiếp, dồn dập, luôn, thường: 捷報頻傳 Tin mừng liên tiếp truyền về; 頻來詢問 Đến hỏi nhiều (dồn dập); 是時地數震裂，衆火頻降 Lúc ấy đất thường động vỡ, nhiều trận hoả tai thường giáng xuống (Hậu Hán thư).【頻頻】tần tần [pínpín] Nhiều lần, lia lịa, tới tấp: 頻頻爲健康舉杯 Nhiều lần nâng cốc chúc sức khỏe; 頻頻點頭 Gật đầu lia lịa; ② (văn) Kíp, gấp; ③ (văn) Như 顰 (bộ 頁).


meanings:
（梵 Bimbi-dāra，巴 Bimbi-sāra，藏 Gzugs-can-sñiṅ-po）釋尊之世，中印度摩揭陀國國王。又稱頻毗娑羅王、頻頭娑羅王或瓶沙王；意譯影堅、模實。此王是沙依蘇那加（Śaiśunāga）王朝的第五世，姓洗尼（Śreṇika），于佛在世期間君臨中印度摩揭陀國。《有部毗奈耶出家事》卷一說王是大蓮華（Mahāpadma）王的太子，與釋尊同日誕生，幷記述其命名由來雲（大正23·1020c）︰<#>‘大蓮華王以誕子遇光，便謂子瑞，作是念言︰我子威德如日出時，我子威光能照世界。以其光影殊勝，用表休祥，因遂名爲影勝太子。’<#>此王有兩位夫人，一稱憍薩羅夫人，乃憍薩羅國舍衛城波斯匿王之妹；一稱韋提希夫人，爲東方彌絺羅城毗提呵族之女。兩人與王皆信仰釋尊之教法。<#>關于王歸依釋尊成爲優婆塞，供養僧伽，大力保護佛教等事，經律中有諸多記載。根據《佛本行集經》卷四十四及《佛所行贊》卷三以下所述，釋迦牟尼佛于未成道時，至摩揭陀國王舍城邊，就阿羅羅、郁陀羅二仙人受教。頻婆娑羅王得知後走訪釋尊，勸其改變出家學道之志，順從父命返回本國。後見其心志不可動搖，乃謂︰‘他日成道必先度我！’釋尊成道後，首先度化五比丘，旋即依約至王舍城。途中又度化三迦葉，相伴前往。王見而大驚，于迦蘭陀地建竹林精舍，供養佛陀及門弟子，成爲最初的外護者。<#>根據《撰集百緣經》卷六〈功德意供養塔生天緣〉所載，佛在王舍城迦蘭陀竹林時，頻婆娑羅王每日三時率諸官屬，往詣佛所，禮覲世尊，其後由于年漸老大，身體漸衰，無法日日前去禮拜，乃索佛發爪置于後宮塔寺，以香花明燈禮拜供養。又根據《有部毗奈耶破僧事》卷十七的記述，太子阿闍世與提婆達多共謀篡奪王位，將頻婆娑羅囚禁于後宮，予以種種折磨。但王仍由窗向耆闍崛山遙拜佛影，後以不堪苦刑，迷悶而死。依《大史》所載，王十五歲即位，在位五十二年，依此推算則其年壽應是六十七歲。<#>依《四分律》卷三十三所載，頻婆娑羅王初爲太子時，曾發下列六願︰(1)若父壽終我登位爲王，(2)當我治國時願佛出世，(3)使我身見世尊，(4)設我見佛已，生歡喜心于如來所。(5)發歡喜心得聞正法，(6)聞法已，尋得信解。在王之一生中，此六願皆已達成。<#>［參考資料］　《長阿含》卷五〈闍尼沙經〉、卷十七〈沙門果經〉；《雜阿含經》卷十七；《阿羅漢具德經》；《衆許摩呵帝經》卷十一；《佛本行集經》卷二十三；《五分律》卷十七、卷十八；《十誦律》卷三十六；《鼻奈耶》卷四；《大智度論》卷二；《大唐西域記》卷八；Nārada《The Buddha and His Teaching》。<#>


meanings:
6364 請參閱 金剛薩埵說頻那夜迦天成就儀軌經 [1]頻婆娑羅，梵名 Bimbisāra，巴利名同。又作頻毘娑羅王、頻頭娑羅王、頻浮婆王、民彌沙囉王、缾沙王、萍沙王、瓶沙王。意譯影勝王、影堅王、顏貌端正王、諦實王、光澤第一王、好顏色王、形牢王。即與釋尊同時代之摩揭陀國王。為西蘇納加王朝（梵 Śaiśunāga）之第五世。其皇后為韋提希夫人（巴 Vedehī），生一太子，即阿闍世王（梵Ajātaśatru）。　頻婆娑羅王與夫人均歸依釋尊，深信佛法。在釋尊證道之前，王曾祈請釋尊於得道後先至王舍城受其供養，釋尊默許之。後釋尊證得佛果，即先至王舍城說法，王亦於迦蘭陀建竹林精舍，供佛弟子止住，供養僧伽，護持佛教，為最初之外護者。晚年並於宮殿內之塔寺安置釋尊之髮、爪而禮拜之，後以太子阿闍世王篡奪王位，而卒於獄中。〔中阿含卷十一頻鞞娑邏王迎佛經、修行本起經卷下出家品、北本涅槃經卷二十九師子吼菩薩品、四分律卷三十三、大智度論卷二、俱舍論卷二十九、大唐西域記卷八〕


vietnamese:
tần bà sa la vương mộng điệp liệt trượng chiết <đpb>


vietnamese:
tần bà sa la vương vi phật tối sơ đàn việt <đpb>


meanings:
6365頻婆，梵語 bimba 或 bimbajā，巴利語 bimba 或 bimbajāla。意譯相思樹。學名 Momordica monadelpha。其果實為鮮紅色，稱為頻婆果、頻婆羅果，以之為赤色之譬喻。如新華嚴經卷六十五謂「唇口丹潔如頻婆果」。同經卷二十二以「百萬億頻婆羅香」等語形容兜率天宮之莊嚴。另據寂照堂谷響集卷一頻婆果條所載，頻婆樹屬喬木類，果實色紅，大如赤小豆。瑜伽論記卷二上則謂頻婆果即頻塀果（頻螺果）。〔方廣大莊嚴經卷一勝族品、翻梵語卷十、玄應音義卷三〕


vietnamese:
tần tì sa la độ nghênh hiện phật xứ <pttđ>


meanings:
6366頻螺，梵語 bilva，或 vilva，巴利語 billa。又作毘羅婆樹、必立皤樹、頻塀樹、毘利婆樹、比羅樹、避羅樹。意譯為莮樹。學名 Aegle marmelos，又有 Bengal quince, Bel-fruit-tree, Wood-apple-tree 等之稱。乃類似於榅桲之植物，印度教徒尊為聖樹。樹高可至十公尺，周圍達一公尺，有大棘。夏天開花，結球狀果實，似黃橙色，可飲其果汁。花可製香水，根、皮等可供藥用。瑜伽論記卷二上及瑜伽略纂卷二等謂頻塀果即頻婆果。然亦有以頻螺與頻婆實乃不同樹之說。〔長阿含經卷十八閻浮提洲品、瑜伽師地論卷五〕


meanings:
(văn) Cằm (càm) (như 頷); ② 【顄淡】hạm đạm [hàndàn] Nước sóng sánh.


meanings:
① Hột, viên. Một cái đồ gì tròn cũng gọi là nhất khoã 一顆. Phàm đếm vật gì tròn đều dùng chữ khoã.


meanings:
(loại) Hạt, viên, trái: 兩顆珠子 Hai hạt trai; 一顆心 Một trái tim (quả tim).


meanings:
① Cũng như chữ tuỵ 悴 trong hai chữ tiều tụy 憔悴.


meanings:
① Má, hai bên mặt gọi là tai. Có khi viết là 腮.


meanings:
① Cái trán. Tục mán miền nam ngày xưa hay chạm trổ vào trán rồi bôi thuốc đỏ thuốc xanh vào gọi là điêu đề 雕題. ||② Tiên đề lên, viết chữ lên trên khiến cho người trông thấy là biết ngay gọi là đề. Như viết vào cái thẻ gọi là đề tiêm 題籤, viết bức biển ngang gọi là đề ngạch 題額. Như nói đề thi 題詩 (đề thơ), đề từ 題辭 (đề lời văn), v.v. ||③ Ðề mục (đầu đề; đầu bài). Ðầu bài văn hay bài thơ, nêu cái ý chỉ lên để làm mẫu mực cho cả một bài gọi là đề mục 題目, có khi gọi tắt là đề. Như đoạn đầu văn giải thích cả đại ý trong bài gọi là phá đề 破題 (mở đầu). Ðoạn cuối kết lại cho đủ ý nghĩa là kết đề 結題 (đóng bài). ||④ Phẩm đề 品題. Cũng như nghĩa chữ bình phẩm 評品 hay phẩm bình 品評 vậy.


meanings:
① Đầu đề, đề mục: 題目 Đề mục, đầu đề, đề bài; 難題 Việc khó, bài toán khó; 離題太遠 Lạc đề quá xa; ② Đề chữ lên, viết lên: 在壁上題詩 Đề thơ lên vách; 題名 Ghi tên, đề tên; 題字 Đề chữ; ③ (văn) Phẩm đề, bình phẩm; ④ (văn) Gọi là: 悲夫，寶玉而題之以石 Đáng thương thay, ngọc quý mà lại gọi là đá! (Hàn Phi tử); ⑤ (văn) Dấu hiệu; ⑥ (văn) Lời chú thích; ⑦ (văn) Đầu mút, đoạn cuối: 結題 Đoạn kết; ⑧ (văn) Cái trán: 雕題 Khắc lên trán; 赤首圜題 Đầu đỏ trán tròn (Tư Mã Tương Như: Tử Hư phú); ⑨ (Họ) Đề.


meanings:
① Bộ trán, trên chỗ lông mày dưới mái tóc gọi là ngạch. ||② Cái số chế ra nhất định. Như số binh đã chế nhất định gọi là binh ngạch 兵額. Số lương đã chế nhất định gọi là ngạch hướng 額餉. ||③ Cái hoành phi. Cái hoành phi treo ở trên cửa trên mái. Như cái trán của người nên gọi là biển ngạch 匾額.


meanings:
① Trán: 短髮覆額 Tóc ngắn che lấp cả trán; ② Mức: 超額完成計划 Hoàn thành vượt mức kế hoạch; 額餉 Số lượng theo mức đã định; ③ (văn) Tấm hoành phi, bức hoành; ④ [É] (Họ) Ngạch.


meanings:
6648西藏名 Dge-lugs-pa。西藏佛教新派（藏 Gsar-ma-pa）之一。亦稱兜率教派、德行派、格魯派、新甘丹派（藏 Bkaḥ-gdams gsar-ma-pa）。為別於其他諸派之紅帽派（藏 Shwa-dmar cod-paṇ ḥchaṅ-pa，又作紅教），而稱黃帽派（藏 Shwa-ser cod-paṇ ḥchaṅ-pa 或 Shwa-ser ḥdsin-pa，又稱黃教）。本派現今最具勢力，普及西藏全土。開創者宗喀巴出生於諸宗派墮落而專事爭奪世俗權力之時代，遂萌改革佛教內部之志；研習各派教義及顯密兩義，被尊為大學者。其後以中觀論書、現觀莊嚴論為基礎，敷演阿提沙之教義；另又提倡以時輪（梵 Kālacakra）與密集（梵 Guhyasamāja）為中心之密教。特重儀規，嚴守戒律，實行嚴格的獨身主義，被尊為持律喇嘛，而其所創立之教派亦被稱為格魯派（藏 Dgaḥ-lugs-pa，意為善規、善行）。五十三歲時，於拉薩近郊建立噶勒丹寺（藏 Dgaḥ-ldan），組織大僧團。噶勒丹，意為兜率天。藏人信仰阿提沙居於兜率天，故求往生兜率天者多於求生阿彌陀佛淨土者。蓋該派本稱格魯派，後稱額爾德即噶勒丹寺寺名之轉音。　宗喀巴六十三歲示寂，座主之職由大弟子達爾麻仁欽（藏 Darma rin-po-chen, 1364～1432）繼席，次由凱珠（藏 Mkhas-grub, 1385～1438）繼任。一四一六年，宗喀巴之弟子於拉薩之西三哩處建別蚌寺（藏 Ḥbras-spuṇs）。一四一九年，又於拉薩北建色拉寺（藏 Se-ra）。一四五○年，宗喀巴之弟子根敦珠巴（藏 Dge-ḥdun grub-pa,1390～1475）於日喀則建札什倫布寺（藏 Bkra-śis lhun-po）。上述三寺與噶勒丹寺合稱四大寺，迄今俱為西藏黃教之中心。根敦珠巴與凱珠各傳黃教兩大法系，即達賴喇嘛與班禪喇嘛。額爾德派以宗喀巴兩大著作菩提道次第論（藏 Lam-rim chen-po）與祕密道次第論（藏 Sṅags-rim chen-po）為根本聖典。　自十七世紀後半至十八世紀，黃教掌握西藏主權，並將勢力伸張至西藏全土、蒙古、東北、華北，而建立鞏固之地位。〔蒙藏佛教史、蒙古佛教史、西藏（多田等觀）、西藏佛教研究、L.A. Waddell: The Buddhism of Tibet; Ch. Bell: The Religion of Tibet〕（參閱「宗喀巴」3164）


meanings:
second of eight stages of the human fetus


meanings:
① Cái xương gò má, (quyền) xương quai hàm gọi là hạ ngạc 下顎.


meanings:
(giải) Xương gò má, xương quai hàm, hàm: 上顎 Hàm trên; 下顎 Hàm dưới.


meanings:
① Dáng mặt. Như Kinh Thi 詩經 nói: Nhan như ác đan 顏如渥丹 dáng mặt đỏ như thoa son. ||② Sắc mùi. Như nhan sắc 顏色 sắc màu, sắc mặt, nhan liệu 顏料 chất dùng để hồ màu, để vẽ ngoài mặt, v.v. ||③ Chữ đề ở trên biển hay hoành phi cũng gọi là nhan.


meanings:
① Mặt, vẻ mặt, mặt mày: 笑逐顏開 Vẻ mặt tươi cười; 厚顏 Mặt mày dày dạn; 顏如渥 Vẻ mặt đỏ như bôi son (Thi Kinh); ② Bộ mặt, uy tín; ③ Màu: 五顏六色 Lắm màu lắm sắc; ④ Chữ đề trên biển (hay trên bức hoành phi); ⑤ [Yán] (Họ) Nhan.


meanings:
① Nghiêm chính (tả cái dáng mặt nghiêm nghị, chính đính). ||② To kếch xù.


meanings:
(văn) ① Nghiêm nghị; ② To lớn, kếch xù; ③ Có đầu lớn; ④ 【顒顒】ngung ngung [yóngyóng] (văn) Có vẻ ngưỡng mộ. Cg. 顒然.


meanings:
① Chuyên Húc 顓頊 tên một vị vua họ Cao Dương 高陽 ngày xưa. ||② Chuyên, cùng nghĩa với chữ chuyên 專. Như chuyên ngu 顓愚 đã ngu lại làm xằng, không bàn không hỏi ai.


meanings:
① Ngu muội: 顓愚 Ngu ngốc làm càn; ② Như 專 [zhuan]; ③ (văn) Thận trọng, cẩn thận; ④ 【顓孫】 Chuyên Tôn [Zhuansun] (Họ) Chuyên Tôn.


meanings:
(văn) ① Yên tĩnh, yên vui; ② Nghiêm cẩn.


meanings:
decide what one will seek after and long for its attainment


meanings:
① Muốn. Lòng mong cầu gọi là tâm nguyện 心願. Ðem cái quyền lợi mình muốn được hưởng mà yêu cầu pháp luật định cho gọi là thỉnh nguyện 請願. ||② Nguyện, dùng làm trợ từ, ý nói lòng muốn như thế. Như ông Mạnh Tử 孟子 nói: Bất cảm thỉnh nhĩ cố sở nguyện dã 不敢請耳固所願也 chẳng dám xin vậy, vốn vẫn muốn thế vậy. Như ta nói tình nguyện 情願 (thực tình muốn thế), phát nguyện 發願 (mở lòng muốn thế), thệ nguyện 誓願 (thề xin muốn được như thế), đều một ý ấy cả. ||③ Khen ngợi, hâm mộ.


meanings:
① Sự mong muốn, lòng mong muốn, nguyện vọng: 平生之願 Nguyện vọng bình sinh; 如願 Như mong muốn. 【願望】 nguyện vọng [yuànwàng] Nguyện vọng, ước vọng, (điều) mong muốn: 世世代代的願望 Một ước vọng từ bao đời; 符合人民的願望 Phù hợp nguyện vọng của nhân dân; ② Ước muốn, mong muốn, tình nguyện, bằng lòng: 我願參加籃球比賽 Tôi muốn tham gia đấu bóng rổ; 志願軍 Quân tình nguyện; 自覺自願 Tự nguyện tự giác; 不敢請耳，固所願 也 Chẳng dám xin, vốn muốn như thế vậy (Mạnh tử); 願大王毌愛財物 Mong đại vương chớ ham của cải (Sử kí); ③ Cầu nguyện: 許願 Cầu nguyện; ④ (văn) Hâm mộ, ngưỡng mộ: 名聲日聞，天下願 Tiếng tăm nghe thường ngày, thiên hạ đều ngưỡng mộ (Tuân tử). Xem 愿 (bộ 心).


meanings:
Buddha manifest as the original desire to save all sentient beings


vietnamese:
nguyện sai biệt kiến lập bổ đặc già la <pttđ>


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại. Tề còn gọi là Tế. Họ Giang, người Tiền Đường (nay là Hàng Châu). Thuở nhỏ xuất gia nơi chùa Thuỷ Tâm, sau khi thọ giới cụ túc sư tu tập giáo pháp Thiên Thai, chuyên nghiên cứu chỉ quán. Sư đắc pháp nơi Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Vào núi Nhạn Đãng ẩn tu. Ngô Việt Vương xuống chiếu thỉnh trụ trì chùa Tiêm Khánh ở cửa tây Hàng Châu, không bao lâu sư từ chối trở về núi. Thị tịch vào khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-983) đời Tống.


meanings:
① Cái trán. Lễ lạy của người có tang gọi là khể tảng 稽顙, cũng như chữ khể thủ 稽首.


meanings:
(văn) ① Cái trán: 稽顙 Lạy rập trán xuống đất (cách lạy của người có tang); ② Cúi lạy sát đất.


meanings:
overturn, invert; be inverted, upside-down


meanings:
① Ðỉnh đầu. ||② Gốc. Như điên mạt 顛末 gốc ngọn, nói về sự trước và sau. ||③ Ngã nghiêng. ||④ Cùng nghĩa với chữ điên 癲.


meanings:
① Đỉnh, ngọn, chóp, chỏm, đầu tóc: 山顛 Đỉnh núi; 顛 Chóp tháp; 華顛 Đầu tóc hoa râm; ② Đầu, gốc: 顛 末 Đầu cuối, gốc ngọn; ③ Xóc: 山路不平，車顛得很厲害 Đường núi gồ ghề, xe chạy xóc quá; ④ Đảo lộn, lật nhào, nghiêng ngã.【顛覆】điên phúc [dianfù] Lật đổ: 顛覆政權的陰謀 Âm mưu lật đổ chính quyền;【顛倒】 điên đảo [diandăo] a. Đảo lộn, đảo ngược, xáo lộn: 顛倒黑白 Đảo ngược trắng đen, đổi trắng thay đen; b. Đảo điên, rối rắm: 神魂顛倒 Hồn vía đảo điên, mê đắm; ⑤ (đph) Tung tăng: 整天跑跑顛顛 Chạy tung tăng suốt ngày; ⑥ (văn) Như 癲 (bộ 疒).


meanings:
6730梵語 viparīta，或 viparyāsa。略作倒。謂違背常道、正理，如以無常為常，以苦為樂等反於本真事理之妄見。對於顛倒妄見之分類，諸經論所說有異。(一)二顛倒，即：(1)眾生顛倒，眾生不知真理，為煩惱所迷惑。(2)世界顛倒，眾生迷失真性，住妄境界起諸倒見。所說出自首楞嚴經卷七、大明三藏法數卷八等。　(二)三顛倒，又作三倒，即：(1)想顛倒，對於對象錯誤之想法。(2)見顛倒，錯誤之見解。(3)心顛倒，具有上述二種顛倒之心之自體即虛妄。所說出自陰持入經卷上、大集法門經卷下、大品般若經卷十一、七處三觀經等。　(三)四顛倒，又作四倒，即：(1)有為之四顛倒，凡夫不知此世（迷界）之真實相，而以無常為常，以苦為樂，以不淨為淨，以無我為我。(2)無為之四顛倒，聲聞、緣覺雖對有為之四顛倒具有正見，然卻誤以為悟境是滅盡之世界，故不知悟界（涅槃）乃常、樂、我、淨者。以上八種妄見合稱八顛倒，或八倒。所說出自南本涅槃經卷二、卷七、大毘婆沙論卷一○四、大智度論卷三十一、大乘義章卷五末等。　(四)七顛倒，指想倒、見倒、心倒、於無常常倒、於苦樂倒、於不淨淨倒、於無我我倒等七者。乃上記三顛倒與四顛倒之合稱。所說出自瑜伽師地論卷八、瑜伽師地論略纂卷三等。　此外，圓測於仁王經疏卷下列舉常、樂、我、淨等四顛倒，及貪、瞋、癡、過去因、未來果、現在因果等六顛倒，合為十顛倒。並主張以「四念處觀」滅除四顛倒，以三善根觀滅除貪等三毒，而以三世觀滅除過、現、未三世之執著。又大集法門經卷上謂，有為之四顛倒，復個別具有想、心、見等三顛倒，總為十二顛倒。〔六十華嚴經卷十、法華經卷六、無量壽經卷下、俱舍論卷十九、往生論註卷上、慧琳音義卷十五〕


vietnamese:
điên đảo phân biệt cố tư tạo nghiệp <pttđ>


meanings:
① Loài giống. Như phân môn biệt loại 分門別類 chia từng môn, rẽ từng loài. ||② Giống. Không được giống gọi là bất loại 不類. ||③ Dùng làm trợ ngữ từ. Như đại loại 大類 cũng như ta nói đại loại, đại khái vậy. ||④ Lành, tốt. ||⑤ Tùy theo. ||⑥ Tế loại, lễ tế trời không phải thời. ||⑦ Một loài rùa.


meanings:
① Loài, loại, giống, thứ: 人類 Loài người, nhân loại; 分類 Phân loại; ② Giống: 類 乎神話 Giống như thần thoại; 畫虎 不成反類犬 Vẽ hổ ra chó; 其形不類生人之形 Hình dạng của nó không giống như người sống (Vương Sung: Luận hoành); ③ (văn) Đại loại, đại khái: 類非俗吏之所能爲也 Đại khái không phải là việc mà quan lại tầm thường có thể làm được (Hán thư: Giả Nghị truyện); ④ (văn) Lành, tốt; ⑤ (văn) Tùy theo; ⑥ (văn) Tế Loại (lễ tế trời không phải thời); ⑦ (văn) Điều lệ: 故法不能獨立，類不能自行 Vì vậy luật pháp không thể độc lập, điều lệ không thể tự thi hành ra được (Tuân tử: Quân đạo); ⑧ (văn) Một loài rùa; ⑨ [Lèi] (Họ) Loại.


meanings:
knowledge of particular things that works at removing the afflictions of the form realm and formless realm


meanings:
① Man han 顢頇. Xem chữ han 頇.


meanings:
【顢頇】 man han [manhan] Mập mờ lẫn lộn, lơ mơ, cẩu thả: 這個家伙太顢頇，什么事都做不好 Anh này lơ mơ lắm, chả làm được việc gì cả.


meanings:
① Tần túc 頻顣 cau mày (tả cái dáng lo buồn). Ta quen đọc là chữ xúc. Cũng như chữ túc 蹙.


meanings:
① Hạo hạo 顥顥 sáng quang, sáng trắng xoá. Có khi ta đọc là chữ hiệu.


meanings:
(văn) ① Trắng và sáng, sáng trắng; ② (Tóc) bạc; ③ Rất lớn.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Công Thần Giác Kha, tông Pháp Nhãn. Sư trụ Nghiêu Phong, Tô Châu.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Vân Môn Văn Yển, tông Vân Môn. Sư trụ chùa Tân Khai, Ba Lăng Nhạc Châu (nay là huyện Nhục Dương, tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc, người đời gọi sư là »Ba Lăng Hạo Giám«. Do giỏi biện luận nên sư còn có tên »Giám Đa Khẩu«.


meanings:
① Nguyên là chữ tiều 憔 trong hai chữ tiều tuỵ 憔悴.


meanings:
① Trông lại, đoái, chỉ về mối tình nhớ nhưng không sao quên được. Như dĩ khứ nhi phục cố 已去而復顧 đã đi mà lại trông lại, cha mẹ yêu con gọi là cố phục 顧復, lời di chiếu của vua gọi là cố mệnh 顧命 cũng là một nghĩa ấy cả. Quên hẳn đi mà không phải vì cố ý gọi là bất cố 不顧 (chẳng đoái hoài). ||② Ngắm nghía khắp cả. Như tứ cố 四顧 ngắm kĩ cả bốn mặt, kiêm cố 兼顧 gồm xét cả các nơi khác, sự khác, v.v. ||③ Tới thăm, khách qua thăm mình gọi là cố. Như huệ cố 惠顧 ra ơn đến thăm, uổng cố 枉顧 khuất mình đến thăm, đều là tiếng nói nhún trong sự giao tế cả. Trong nhà buôn bán gọi khách mua là chủ cố 主顧 cũng là nói nghĩa ấy. ||④ Dùng làm tiếng chuyển câu, nghĩa là nhưng, song.


meanings:
① Ngoảnh lại, trông lại, nhìn: 顧視左右 Ngoảnh đầu nhìn bên phải bên trái; 相顧 Nhìn nhau; 已去而復顧 Đi rồi mà còn ngoảnh lại; 四顧 Nhìn khắp bốn bề; ② Chú ý, săn sóc, trông nom, đoái hoài, chiếu cố: 太顧面子 Quá chú ý đến thể diện; 不顧一切 Bất chấp tất cả; 顧此失彼 Lo cái này mất cái kia (khó giữ cho được vẹn toàn); ③ Đến thăm: 惠顧 Ra ơn đến thăm; 枉顧 Khuất mình đến thăm; 三顧茅廬 Ba lần đến thăm lều tranh; ④ (văn) Nhưng, song (liên từ, dùng để chuyển ý nghịch lại): 嘗有志出遊天下，顧以學未成而不暇 Từng có ý muốn rong chơi trong thiên hạ, song vì việc học chưa thành nên không được nhàn rỗi (Tống Liêm). 【顧反】 cố phản [gùfăn] (văn) Trái lại, mà lại (biểu thị một sự thật trái với lẽ thường nêu trong đoạn câu sau của một câu phức): 今蕭何未嘗有汗馬之勞，徒特文墨議論，不戰，顧反居臣等上，何也？ Nay Tiêu Hà chưa từng có công lao hãn mã, chỉ chuyên việc chữ nghĩa và bàn luận suông về chính sự, chẳng đánh đấm gì cả, mà lại ở ngôi vị trên cả bọn thần, vì sao thế (Sử kí); ⑤ [Gù] (Họ) Cố.


meanings:
① Rét run. Nhân rét mà chân tay run lập cập gọi là hàn chiến 寒顫. ||② Cái gì nó rung động, đi lại nhanh chóng gọi là chiến động 顫動. ||③ Những tiếng sợ hãi, xót xa gọi là chiến thanh 顫聲. ||④ Ta quen đọc là chữ đản.


meanings:
① Rung, rung động: 顫舌 Rung lưỡi; 顫動 Rung rinh; ② Run.【顫抖】 chiến đẩu [chàndôu] Run, run rẩy: 嚇得直顫抖 Sợ đến nỗi run rẩy cả người; ③ Ỏe, trĩu: 這條扁擔擔上五六十斤就顫 Gánh năm sáu mươi cân thì cái đòn gánh này ỏe (trĩu) xuống. Xem 顫 [zhàn].


meanings:
① Nhiếp nhu 顳顬 cái xương vành tai.


meanings:
① Rõ rệt. Như hiển nhi dị kiến 顯而易見 rõ rệt dễ thấy. ||② Vẻ vang. Như hiển quý 顯貴, hiển đạt 顯達 đều nghĩa là sang trọng vẻ vang cả. Vì thế nên kẻ phú quý cũng gọi là hiển giả 顯者. ||③ Con cháu gọi tổ tiên cũng xưng là hiển. Như bố đã chết gọi là hiển khảo 顯考, mẹ đã chết gọi là hiển tỉ 顯妣.


meanings:
① Hiển nhiên, tỏ ra, lộ rõ, rõ rệt, rõ ràng: 顯而易見 Rõ ràng dễ thấy; 治療效果顯著 Hiệu quả điều trị rõ ràng; ② Hiển hách, hiển đạt, vẻ vang, có danh vọng.【顯赫】hiển hách [xiănhè] Hiển hách, vinh quang lừng lẫy: 戰功顯赫 Chiến công hiển hách; 顯赫一時 Vang dội một thời; ③ Từ đặt trước một danh xưng để chỉ tổ tiên: 顯考 Cha đã qua đời; 顯妣 Mẹ đã qua đời.


meanings:
一卷。唐·荷澤神會著。全稱《荷澤大師顯宗記》。收在《景德傳燈錄》卷三十、《全唐文》卷九一六。據傳本書是作者在天寶四年（745），于滑台爲北宗禪者攻擊時所著，主要叙述南宗頓悟之旨，幷論述傳衣在禪宗傳承中的重要性。<#>全篇爲六六０字之短文（參見附錄一），內容大體以《金剛般若經》之‘般若空智、應無所住而生其心’爲立足點，幷承繼後秦·僧肇之〈般若無知論〉、〈涅槃無名論〉，以及六祖慧能《法寶壇經》中〈定慧第四〉之思想。<#>在敦煌所發現之禪籍中有〈頓悟無生般若頌〉一文，爲本篇之異本，胡適所編《神會和尚遺集》卷四中對該文曾有介紹。<#>◎附一︰《景德傳燈錄》卷三十〈荷澤大師顯宗記〉<#>無念爲宗，無作爲本，真空爲體，妙有爲用。夫真如無念非想念而能知，實相無生豈色心而能見。無念念者即念真如，無生生者即生實相，無住而住常住涅槃，無行而行即超彼岸。如如不動，動用無窮；念念無求，求本無念。菩提無得淨五眼而了三身，般若無知運六通而弘四智，是知即定無定，即慧無慧，即行無行。<#>性等虛空體同法界，六度自茲圓滿，道品于是無虧，是知我法體空，有無雙泯。心本無作，道常無念，無念無思、無求無得、不彼不此、不去不來，體悟三明，心通八解，功成十力，富有七珍，入不二門，獲一乘理，妙中之妙即妙法身，天中之天乃金剛慧。湛然常寂，應用無方，用而常空，空而常用，用而不有即是真空，空而不無便成妙有。妙有即摩呵般若，真空即清淨涅槃。<#>般若是涅槃之因，涅槃是般若之果，般若無見能見涅槃，涅槃無生能生般若，涅槃般若名異體同，隨義立名，故雲法無定相。涅槃能生般若，即名真佛法身；般若能建涅槃，故號如來知見。知即知心空寂，見即見性無生，知見分明，不一不異，故能動寂常妙，理事皆如如，即處處能通達，即理事無礙。<#>六根不染即定慧之功，六識不生即如如之力。心如境謝，境滅心空，心境雙亡，體用不異。真如性淨，慧鑒無窮，如水分千月能見聞覺知，見聞覺知而常空寂。空即無相，寂即無生。不被善惡所拘，不被靜亂所攝，不厭生死，不樂涅槃，無不能無，有不能有，行住坐臥，心不動搖。一切時中獲無所得，三世諸佛教旨如斯，即菩薩慈悲，遞相傳受。<#>自世尊滅後，西天二十八祖共傳無住之心，同說如來知見，至于達磨，届此爲初，遞代相承，于今不絕。所傳秘教要藉得人，如王髻珠終不妄與。福德、智慧二種莊嚴，行解相應方能建立。衣爲法信，法是衣宗，唯指衣法相傳更無別法，內傳心印印契本心；外傳袈裟將表宗旨。非衣不傳于法，非法不受于衣。衣是法信之衣，法是無生之法，無生即無虛妄，乃是空寂之心，知空寂而了法身，了法身而真解脫。<#>◎附二︰胡適〈新校定的敦煌寫本神會和尚遺著兩種〉（摘錄自《胡適禪學案》第二部）<#>《頓悟無心般若頌》，又叫作《荷澤大師顯宗記》，現存三本︰<#>（甲）《景德傳燈錄》卷三十收的《荷澤大師顯宗記》。《全唐文》所收《神會顯宗記》即是根據《傳燈錄》。<#>（乙）矢吹慶輝影印倫敦英國博物院藏的敦煌寫本《頓悟無生般若頌》，原編號Stein296。收在矢吹慶輝編的《鳴沙餘韵》的第七十八版。《鳴沙餘韵》是矢吹博士影印的二百三十件倫敦英國博物院藏的敦煌寫本佛教‘珍篇佚書’，昭和五年（民國十九年，1930）十月出版。<#>此本有頭而無尾，殘存二十行，首題‘頓悟無生般若頌’。<#>（丙）胡適校寫倫敦英國博物院藏的敦煌寫本《頓悟無生般若頌》，原編號Stein 468，收在《神會和尚遺集》卷四，民國十九年（1930）四月出版。<#>此本有尾而無頭，殘存三十一行，尾題‘頓悟無生般若訟（頌）一卷’。我在民國十五年（1926）在倫敦發見此殘葉，偶然認得其中‘所（傳）秘教，意在得人，如王系（髻）珠，終不妄與’一句話，好像是我讀過的《荷澤大師顯宗記》的文字。後來翻檢《景德傳燈錄》卷三十收的《顯宗記》，與敦煌殘葉對照，我才考定這幾葉《頓悟無生般若頌》是神會的《顯宗記》的最古本的後半篇。（看《神會和尚遺集》）<#>我當時鈔了這殘卷，後來用《顯宗記》補了殘缺的前面二百三十三字，又詳記後半篇敦煌本與《傳燈錄》本的異同，寫作《神會遺集》的第四卷。我當時沒有夢想到《頓悟無生般若頌》的前半篇也在英國博物院裏，被編作Stei n 296號，在前一年（1925）已被日本的矢吹慶輝博士照了相片帶回東京去了。<#>昭和五年（1930）矢吹先生印行他的《鳴沙餘韵》，只有圖版一百零四幅，而沒有解說。目錄裏幷沒有記出那寥寥二十行的《頓悟無生般若頌》。<#>兩年之後（民國二十一年，昭和七年，1932），矢吹博士寫他的《鳴沙餘韵解說》時，他已讀了我的《神會和尚遺集》，已見了我校寫的《頓悟無生般若頌》和我的短跋了。所以他在《解說》（第二部）裏，特別提到那寫在‘無心論一卷’之後的《頓悟無生般若頌》二十行，還引我的短跋，說此頌即是神會的《顯宗記》，說此頌無‘西天二十八祖’的話而有‘傳衣’之說，故我推測‘似此頌真出于神會之手’，可能是《顯宗記》的原本。<#>但矢吹博士當時不曾仔細分析我用《顯宗記》補了二百三十三字的此頌全文，他沒有注意到我的校補本只有後面的三百十二字是倫敦鈔來的敦煌寫本。他誤把那補全的五百多字都看作倫敦的Stein 468號了，所以他說︰<#>‘斯坦因所搜集的寫本題作“頓悟無生般若頌”的，至少有兩本︰(一)第二九六號，鈔在《無心論》之後；(二)第四六八號，首有闕，尾題“頓■無生般若訟一卷”。兩相對比，異句異字不少，而(一)相當于(二)的首部。’<#>他又說︰‘對照(一)、(二)，(二)比(一)增出頗多，故近于《顯宗記》。若(二)爲(一)之原形，(一)更可認爲(二)的稿本。……’<#>我在今年十一月中，才得讀矢吹先生的《解說》。我試把他的圖版第七十八版的二十行《頓悟無生般若頌》校寫出來，方才發現他在三十三年前照相的二十行正是我在三十二年前校寫的三十一行的前半篇。這五十一行，原是一篇鈔在六葉粗紙上，每葉折成兩半。前面的兩葉半編作Stein 296號，被矢吹慶輝先生照了相片，影印在《鳴沙餘韵》裏了。後面的三葉半脫落了，被編作Stein 468號，被我鈔寫了，校印在《神會和尚遺集》第四卷裏，矢吹本末句到‘用而’兩字爲止，胡適本開頭是‘不有’二字，合起來正是‘用而不有’一句！這兩個殘本合幷起來正是一篇完整的《頓悟無生般若頌》！<#>矢吹先生說的‘(一)相當于(二)的首部’，本來不錯，他又說‘兩相對比，異句異字不少’，‘(二)比(一)增出頗多’，那就大錯了。(一)（即乙）與(二)（即丙）是一篇的前後兩半，故沒有異句異字可以互校。<#>［參考資料］　《禪籍志》卷上；印順《中國禪宗史》第七章；忽滑穀快天《禪學思想史》上卷；鈴木大拙《禪思想史研究》二。<#>


meanings:
Gọi đủ: Hà Trạch Đại Sư Hiển Tông Kí. Kí, 1 thiên, do Hà Trạch Thần Hội soạn vào đời Đường. Toàn thiên chỉ có 660 chữ, kể về tông yếu Thiền tông. Lời đầu quyển là: »Vô niệm là tông, Vô tác là bản, Chân không là thể, Diệu hữu là dụng«. Từ đó trở đi là giải thích vắn tắt ý nghĩa của chủ trương Vô niệm, Vô tác. Kế đến bàn luận đến lí Bát-nhã và Niết-bàn cùng về một mối. Theo các câu truyện truyền y của Thiền tông thì sự truyền thừa rất quan trọng. Toàn thiên lấy »Bát-nhã KHÔNG TRÍ, ưng vô sở trụ nhi sinh kì tâm« của Kinh Kim Cang Bát-nhã làm nền tảng, và kế thừa tư tưởng: Bát-nhã Vô Tri Luận, Niết-bàn Vô Danh Luận của Tăng Triệu đời Hậu Tần và Định Huệ nhất thể của Đàn Kinh. Lại trình bày về sự truyền y để chỉ rõ Huệ Năng là người chính thức được truyền thừa. Thiên này được xếp vào Cảnh Đức Truyền Đăng lục quyển 30, Toàn Đường Văn quyển 916, Đại Chính Tạng tập 51.


meanings:
6923指顯教與密教。又稱顯密、顯露祕密、顯示祕密。自言語文字上明顯說出教法者，稱為顯教；若祕密說，不可由表面得知者，則稱為密教。其分類法，或就說教之方式而別，或就教義之內容而別。　大智度論卷四（大二五‧八四下）：「佛法有二種：一祕密，二顯示。顯示中，佛、辟支佛、阿羅漢皆是福田，以其煩惱盡無餘故；祕密中，說諸菩薩得無生法忍，煩惱已斷，具六神通，利益眾生。」天台宗智顗大師即基於大智度論所說，在化儀四教中舉出顯露不定教、祕密不定教，此係就說教之方式而別。另據宋高僧傳卷三、淨土指歸集卷上等載，則以經、律、論等為顯教，以壇場作法、誦持密咒等為密教。　蓋於佛教諸宗派中，俱舍、唯識、三論、華嚴、天台、淨土等諸宗，一般皆以大小乘而別其意趣；然若自真言密宗之觀點而言，則不區別其大小乘，而一概皆以顯、密二教界分之，如上記所舉諸宗派，既以俱舍、唯識等諸論，或華嚴、法華等諸經為依用經典，皆被密教視為淺顯易解之教法，故總名為顯教；反之，以真言法「瑜伽觀行」、「即身成佛」等祕密奧旨為宗旨者，始稱為密教。在印度，以大日經之說為中心所產生之密教，稱為真言乘；以金剛頂經之說為中心所形成之密教，則稱為金剛乘。　在日本，東密、台密等對顯密之分類係就教義之內容而區別：(一)日本東密之教判，空海在辨顯密二教論中指出，應身佛釋迦牟尼應眾生之根機、能力，而說之一乘、三乘教，即為顯教；至若法身之大日如來，係為顯示其自身證悟內容（自受法樂）之三密教，即屬密教。又密教為唯佛所知之祕密教；相對於此，顯教則為權假方便之教。(二)台密（天台宗之密教）之教判，據圓仁、安然等諸師之說，三乘教為顯教，一乘教為密教。而在密教中，以華嚴、法華諸經典僅說世俗與勝義共一體之理論，而不說印相等具體之事相，故稱為理密教。另如大日、金剛頂等經典則兼說理、事兩方面，故稱為事理俱密教；於事、理之中，所說之理固然相同，而說事密之教法較為優勝，此即所謂「事勝理同」之說。然後世多主張法華與大日為同一圓教，並無優劣之別；或謂法華經等所說之密教為雜密，而大日經所說之密教為純密。　此外，顯密兼學，指修習顯教與密教，亦即修學佛陀一代之教法；顯密戒三學，指顯教之華嚴、法華等經典，與真言密教、戒律等三者。〔法華經卷十、蘇悉地經略疏卷一、十住心論卷九、卷十〕


vietnamese:
hiển mật viên thông thành phật tâm yếu tập <cm>

meanings:
Collection of Essentials for Becoming a Buddha Through the Perfect Penetration of the Exoteric and Esoteric


vietnamese:
hiển tất viên thông thành phật tâm yếu <đpb>


meanings:
(1888-1955) Tăng nhân hiện đại, người huyện Hương Sơn, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Năm 1922, sư tham thiền ở chùa Cao Mân, giữ chức Thủ toạ. Năm 1928, sư đến chùa Trích Tinh đóng cửa ẩn tu. Sau khi ra thất, sư vân du các nơi để hoằng giáo thuyết pháp. Tác phẩm: Tâm Kinh Quán Châu Giải, Lăng Nghiêm Nghĩa Giải Sớ, Viên Giác Kinh Thích Yếu, Kim Cang Kinh Chân Nghĩa Sớ.


meanings:
spread abroad, extol, exalt, praise, commend, acclaim


meanings:
(title) Acclamation of the Scriptural Teaching


meanings:
6923 請參閱 寶雨經 [1]梵名 Prakaraṇāryavācā-śāstra。凡二十卷。又稱總苞眾義論、廣苞眾義論、顯揚論。印度無著造，唐代玄奘譯。收於大正藏第二十一冊。本論為顯揚瑜伽師地論要義之最著者，古稱瑜伽論十支之一；為唯識宗十一論之一，成唯識論之所依。　本書凡十一品：(一)攝事品，(二)攝淨義品，(三)成善巧品，(四)成無常品，(五)成苦品，(六)成空品，(七)成無性品，(八)成現觀品，(九)成瑜伽品，(十)成不思議品，(十一)攝勝決擇品。共有二百五十二頌半，卷末附錄顯揚聖教論頌一卷。另有注釋書顯揚疏一卷（唐代窺基）、顯揚論疏八卷（新羅璟興）等，然皆已不傳。　此外，由於玄奘將顯揚論與顯揚聖教論頌分別譯出，以致引起學界對於論、頌之作者是否為同一人之議論。日本學者宇井伯壽主張顯揚論為世親所作，顯揚聖教論頌方為無著所作。其所提論點之一，謂南朝陳代真諦所譯之三無性論相當於顯揚論中成無性品之長行釋文，而三無性論與同為真諦所譯之轉識論，皆屬於無相論之一部分，又轉識論為世親三十唯識頌之同本異譯，故知無相論為世親所作；復由此推知顯揚論當為世親之釋文。〔大唐內典錄卷五、開元釋教錄卷八〕


meanings:
(title) Exposition of the Ārya Teachings, Verse Treatise


meanings:
(title) Treatise of Acclamation of the Sagely Teaching


vietnamese:
hiển dương luận trung tứ luận khả đắc <pttđ>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Chí Viên đời Ngũ Đại. X. Chí Viên.


meanings:
(1856-1909) Tăng nhân cận đại, họ Dương, tự Khôi Ấn, người xứ Hồ Nam, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Pháp Nhẫn. Sư trụ trì chùa Tì Lô ở Nam Kinh.


meanings:
6923 請參閱 阿毘達磨藏顯宗論<一>謂無穢惡垢染。無量壽經卷上（大一二‧二六六上）：「洗濯垢污，顯明清白；光融佛法，宣流正化。」　<二>（1917～ ）遼寧錦西人，俗姓雷。十二歲出家，親近倓虛、如光二師。十五歲禮營口楞嚴寺禪定法師受具足戒。畢業於浙江四明觀宗講寺弘法社，親炙諦閑、寶靜二師，專攻天台教學九年，為天台宗第四十五代法嗣。曾任觀宗講寺弘法研究社及香港弘法精舍之輔講、主講、廣西佛教會副會長。抗日戰爭期間，徵得太虛大師等認可，入軍籍，赴印、緬工作。來臺後參與黨務，六十歲自公職退休，重披緇衣。師數十年來講經、弘法於港臺佛教界，先後於汐止慈航佛學院等處擔任教席，並出任香港菩提佛學院院長、美國莊嚴寺、大覺寺住持。著有顯明大師法集行世。


vietnamese:
hiển tịnh độ giáo hạnh chứng văn loại <đpb>


vietnamese:
hiển tịnh độ chân thật giáo hạnh chứng văn loại <đpb>


vietnamese:
hiển vô biên phật độ công đức kinh <đpb>


meanings:
appear, be revealed, be discovered, emerge


meanings:
reveal, express, show, manifest, disclose


meanings:
explain the meaning; express the doctrine


meanings:
Còn gọi: Vân Môn Hiển Sơn Thánh Tự. Chùa nằm trong núi Vân Môn, thành phố Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Đời Minh, Thiền sư Trạm Nhiên Viên Trừng tông Tào Động ban đầu trụ chùa này. Sau đó các vị Thiền sư tông Tào Động như Nhĩ Mật Minh Phục, Thạch Vũ Minh Phương trụ chùa này.


meanings:
（梵 varṇa-rūpa，藏 kha-dog-gi gzugs）指眼識對境的色境中，顯然可見的色。‘形色’的對稱。俱舍家謂顯色有青、黃、赤、白、雲、烟、塵、霧、影、光、明、暗等十二種。此中，雲，是指龍氣。烟，是指火氣。塵，是指風吹細土。霧，是指地之水氣蒸騰。光，是指日焰。明，是指月、星、火藥、寶珠、電等諸焰。影，是指障礙光明之後所見之餘色。闇，是指全不能見。此中，青、黃、赤、白等四者爲本色，其餘皆系在其差別上所建立者。又，此十二種皆爲實色，有各別之極微。<#>唯識家在前述十二種中加上‘空一顯色’（天空中的琉璃色），合爲十三種。幷謂其中唯青、黃、赤、白等四者是實色，其餘皆爲假色。唯有眼識所緣者是實色，其餘皆爲五俱意識所緣。<#>此外，《阿毗達磨集論》卷一另加一色（無物之空處色），而合爲‘十四顯色’。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷十三、卷七十五、卷八十五；《識身足論》卷一；《阿毗達磨順正理論》卷一；《大乘成業論》；《成唯識論述記》卷二（本）。<#>


meanings:
6922梵語 varṇa-rūpa。指顯然可見之色。為「形色」之對稱。於一切色法中，其相狀顯著，可使眼見而識別者，有十二種，即：(一)青（梵 nīla）。(二)黃（梵 pīta）。(三)赤（梵 lohita）。(四)白（梵 avadāta）。(五)雲（梵 abhra），指龍氣。(六)煙（梵 dhūma），指火氣。(七)塵（梵 rajas），指被風吹起之細土。(八)霧（梵 mahikā），指地面之水蒸氣。(九)影（梵 chāyā），光明被障而不得明見物體或其餘諸色。(十)光（梵 ātapa），指日焰。(十一)明（梵 āloka），指月、星、寶珠、電等之光焰。(十二)闇（梵 andhakāra），全然無法見物。　其中，青、黃、赤、白等四種為本色，稱為四顯色，尤以白色最為殊勝；其餘八色均由本色之差別所立，故皆攝於此四本色中。　以上十二種顯色為小乘說一切有部所立，而唯識宗之瑜伽師地論卷一則增立「空一顯色」一項，總為十三種顯色；大乘阿毘達磨雜集論卷一增加「迥色」，共為十四種顯色。俱舍宗則於上記十二種外，另立長、短、方、圓、高、下、正、不正、空一顯色等九項，而成二十一種顯色。又在青、黃、赤、白外別加「黑」色，則為密宗之特論。又說一切有部認為此十二顯色有各別之「極微」，各有其別體；經部及唯識宗則主張僅有四本色為實色，其餘均為假色。〔識身足論卷一、大毘婆沙論卷七十八、卷八十五、俱舍論卷一、俱舍論光記卷一〕


meanings:
Chùa nằm phía Bắc thị trấn Đài Hoài, Ngũ Đài Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, là một trong năm đại thiền lâm của Ngũ Đài Sơn. Được xây cất vào niên hiệu Vĩnh Bình (58-75) đời Đông Hán, ban đầu gọi »Linh Thứu Tự«. Đời Bắc Nguỵ vua Hiếu Văn Đế ban tên là »Hoa Viên Tự«. Đời Đường đổi tên là »Đại Hoa Nghiêm Tự«. Vào niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh trùng tu, ban cho tấm biển »Đại Hiển Thông Tự«. Đời Thanh lại trùng tu, hình thành quy mô hiện hữu. Trên tuyến trục giữa điện vũ bảy tầng, không cái nào giống cái nào. Phối điện hai bên nghiêm chỉnh đầy đủ, Trai đường, Thiền viện hoàn hảo. Điện đồng 3 gian đúc rất tinh xảo. Điện Vô Lượng xây gạch mái chồng đỉnh yết sơn, quy mô hùng vĩ, gạch khắc tỉ mỉ. Lầu chuông trước cửa hùng vĩ tráng lệ, bên trong treo cái chuông đồng nặng vạn cân, khi đánh lên âm thanh vang khắp núi. Trong các núi ở Ngũ Đài Sơn, Hiển Thông Tự quy mô rất lớn, lịch sử rất lâu đời, tục gọi là »Chùa Tổ«. Những tín đồ lên chùa dâng hương lễ Phật thì trước hết phải bái kiến Hiển Thông Tự.


vietnamese:
hiển thông tự vô lương điện nội tháp <tttđ>

meanings:
Tháp nằm trong điện Vô Lương, chùa Hiển Thông, thị trấn Đài Hoài, huyện Ngũ Đài, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Tháp này là tháp trong điện xây trên một cái bệ gạch hình vuông, trên bệ là toà nền hình bát giác, trên toà xây tháp. Toàn bộ tháp dùng gỗ làm thành, là hình bát giác mặt bằng, 13 tầng, cao 15m. Tầng thứ nhất hình trụ có hành lang bao quanh tám mặt. Mỗi tầng đều mở ra cửa ngõ hình vuông. Tháp xây cất vào đời Minh, tạo dáng nhỏ mà cao. Thân tháp màu vàng kim phối hợp với toà nền màu hồng hiển bày sự to đẹp đàng hoàng.


meanings:
Tháp ở trong khuôn viên chùa Hiển Thông, thị trấn Đài Hoài, huyện Ngũ Đài, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Chùa Hiển Thông là ngôi chùa Phật lâu đời nhất trong lịch sử Ngũ Đài Sơn, là một trong năm đại thiền lâm. Phía sau chùa có ba toà kiến trúc đúc bằng đồng, chính giữa là một toà điện đồng, hai bên điện đồng có đặt một đôi tháp đồng do Thiền sư Diệu Phong tại Vân Nam hoá duyên đúc nên vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1620) đời Minh. Ngoại hình hai tháp gần giống nhau, tạo dáng kì đặc, do tổ hợp lâu các, đình các, bát úp tạo thành. Tháp cao 8m toạ lạc trên bệ đá điêu khắc tinh mỹ, phần dưới tháp là toà Tu-di, trên toà là bát úp, phía trên là thân tháp 13 tầng theo kiểu lâu các. Trên thân tháp lại có đình các mái chồng, trên cùng mới là tháp sát. Trên dưới thân tháp được trang trí hoa văn đúc bằng đồng, so với tháp sắt tinh tế hơn nhiều. Phía đông trên tháp có ghi tháp được đúc vào tháng 8 niên hiệu Vạn Lịch thứ 38 (1610) đời Minh.


meanings:
① Nhăn mày. Tả cái vẻ con gái đẹp gọi là tần tiếu 顰笑.


meanings:
Nhăn mày, nhíu mày. 【顰蹙】 tần túc (xúc) [píncù] (văn) Nhăn mày, nhíu mày, chau mày, xịu mặt, buồn rười rượi.


meanings:
① Cái sọ, cái đầu gọi là đầu lô 頭顱 đầu lâu.


meanings:
① Nhiếp nhu 顳顬. Xem chữ nhu 顬.


meanings:
【顳骨】 nhiếp cốt [niègư] (giải) Xương thái dương; 【顳顬】nhiếp nhu [nièrú] (giải) Thái dương (màng tang).


meanings:
Điện đường nằm trong chùa Quang Hiếu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Niên hiệu Nghi Phụng thứ 1 (676) đời Đường, Huệ Năng đến chùa Pháp Tính nghe Pháp sư Ấn Tông giảng kinh Niết Bàn, đúng lúc gặp gió thổi lá phướn động, thấy hai ông tăng tranh luận, một ông nói gió động, một ông nói phướn động, Huệ Năng bèn nói là tại tâm các ông động. Lời nói làm kinh ngạc tăng chúng, qua những lời hỏi han của Pháp sư Ấn Tông mới biết ngài là pháp tự của Tổ Hoằng Nhẫn. Do đây Huệ Năng công khai truyền bá Thiền Nam tông. Người đời sau xây cất Phong Phan Đường để kỉ niệm việc này. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 21 (1593) đời Minh bị chiếm làm quán xá, lâu năm bị sụp lở, những vị tăng trụ trì như Thông Húc, Siêu Kỳ, Siêu Trân bỏ của cải ra chuộc lại rồi trùng tu, đem Phong Phan Đường cùng Thùy Phật Lâu họp làm một.


meanings:
Còn gọi: Thiên Phong Tự, Bạch Vân Tự, Hương Tích Tự. Chùa nằm trong núi Phong Huyệt, phía nam chân núi Thiếu Thất, cách huyện Lâm Nhữ, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc 9km về hướng đông bắc. Đầu tiên được xây vào thời Bắc Nguỵ (385-475), đến các đời Tùy, Đường đều có sửa sang. Vào niên hiệu Trường Hưng thứ 2 (931), triều Hậu Đường thời Ngũ Đại, Thiền sư Diên Chiểu trụ trì chùa này. Lúc bấy giờ chùa đã hư mục sẵn, ngài Diên Chiểu ở đó 7 năm, hết lòng gầy dựng khiến trở thành 1 ngôi tòng lâm. Kiến trúc chủ yếu hiện còn: Thiên vương điện, Trung Phật điện, Tì lô điện, Huyền chung các, Tàng kinh các. Trung Phật điện là kiến trúc đời Kim, vào sâu có ba gian đình. Huyền chung các theo kiểu Yết Sơn, ba mái cao vút nguy nga, bên trong gác treo 1 chuông sắt lớn được đúc vào niên hiệu Tuyên Hoà thứ 7 (1125) đời Tống, hình dạng đơn sơ chất phác, âm thanh hùng hậu. Chung quanh chùa phong cảnh hữu tình, vốn là thắng cảnh du lịch. Các vị: Sầm Tham, Lưu Vũ Tích, Nguyên Kết đều từng đến chùa này làm thơ lưu niệm.


meanings:
Tháp nằm trong khuôn viên chùa Phong Huyệt cách thành phố huyện Lâm Nhữ, tỉnh Hà Nam Trung Quốc 10km về phía đông bắc. Xây vào niên hiệu Khai Nguyên thứ 26 (738) đời Đường, là bia ghi công đức Thiền sư Trinh, một cao tăng nổi tiếng, vua Đường Huyền Tông sắc tứ »Thất Tổ Tháp«. Đây là tháp gạch hình vuông chín tầng có vành mái cao khoảng 27 mét. Các bộ phận tỉ lệ cân xứng, tạo dáng ưu mỹ, mái kiểu chồng diêm, dưới mái có đường cong ngược hình cung do bát úp, tướng luân, bảo cái và ngọn lửa làm thành, đây là phong cách tháp có mái kín đời Đường. Tháp này là một ngôi tháp được giữ gìn hoàn hảo nhất trong các tháp thời kì đầu đời Đường. Như toà tháp nhỏ của Tiểu Nhạn Tháp ở Tây An, Pháp Vương Tự Tháp ở Đăng Phong đều hư huỷ, cho nên càng thấy được vẻ đẹp hoàn bích của tháp này.


meanings:
Gió thổi qua cây, tỷ dụ cho sau khi nghe người khác nói gì về mình, mình hoàn toàn chẳng để nơi lòng, chẳng câu nệ ngôn từ văn cú, khái niệm ý nghĩa. Mật Am ngữ lục ghi: »行 腳 高 士。 跳 出 荊 棘 林。 踏 翻 獅 子 窟。 周 行 無 轍 跡。 四 顧 絕 遮 攔。 見 佛 祖 如 生 冤 家。 聞 禪 道 如 風 過 樹。– Bậc cao sĩ hành cước, nhảy ra khỏi rừng gai góc, đá bật hang sư tử, đi khắp nơi mà không để lại dấu vết, nhìn bốn bên đều thông suốt, thấy Phật Tổ như gặp kẻ thù, nghe thiền đạo như gió qua cây«.


meanings:
① Gió động vào vật gì hay vật gì bị gió lay động đều gọi là chiểm.


meanings:
① Tiếng gió thổi vèo vèo. ||② Suy. Cây cỏ tàn rụng gọi là tiêu táp 蕭颯.


meanings:
① (Tiếng gió) vù vù, vi vu, xào xạc: 異哉！初淅瀝以瀟颯，忽奔騰而砰湃 Lạ thay! (tiếng động) lúc đầu rì rầm vi vu, rồi chợt xầm xập mạnh mẽ (Âu Dương Tu: Thu thanh phú); ② (văn) Suy, yếu đi.


meanings:
5949又作薩末鞬國。西域之古國名。爲現今俄屬土耳其斯坦（Russian Turkestan）之南部，布卡拉（Bokhara）之北，奧克薩斯河（Oxus）支流之河岸都市撒馬爾罕（Samarkand）附近之舊稱。據大唐西域記卷一載，此國周圍共一千六、七百里，東西長，南北狹，其都城周圍二十餘里，地勢險固，居民眾多，諸方寶貨多聚於此國；土地肥沃，稼穡備植，林木蓊鬱，花果滋茂，多出良馬；工藝機巧，勝於諸國；氣候和暢，風俗猛烈。　另據大慈恩寺三藏法師傳卷二載，該國朝野上下以事火爲道，不信佛法，雖有兩所寺院，卻無居僧，如有客僧投宿，即以火燒逐，不令停住，玄奘至此，爲之廣說人天因果，讚佛功德，王聞而歡喜，請受齋戒。後並設大會，度人居寺。　又此地之名稱，於歷代有多種異說，古稱「馬拉堪達」（Maracanda），東漢以其隸屬「康居國」（出自史記、漢書），魏書稱「悉萬斤」，隋書、新唐書皆稱「康國」，唐代以後始稱「薩末鞬」。元代之史書則將此國名解釋爲「繁華」之意，書中並記其名稱，如「尋思干」、「薛迷思干」（Semeg-kand）、「撒麻耳干」等，皆屬土語，其義即指康國。明史作 「撒馬兒罕」。此外，或謂此地即古代之「康居」，然漢代之康居應在此處之更北方。〔魏書列傳第九十、舊唐書列傳第一四八、唐書西域列傳第一四六〕


meanings:
① Gió bão. ||② Giông bể (gió lốc) thường cứ tháng bảy tháng tám thì trong bể hay nổi gió lớn, luồng gió xoáy tròn mà thổi đi, có phương hướng nhất định, tàu bè gặp phải rất là nguy hiểm. Nhưng vì nó đi có phương hướng nhất định nên các nhà thiên văn tính biết trước được để báo cho các tàu bè biết phương nó đi mà lánh trước.


meanings:
① Gió tốc lên, lật lên. ||② Bay đi. Kẻ phạm tội trốn thoát gọi là viễn dương 遠颺. ||③ Nói to mà nhanh gọi là dương ngôn 颺言. ||④ Bất dương 不颺 trạng mạo xấu xa.


meanings:
(văn) ① Tốc lên, lật lên (vì gió); ② Bay đi; ③ Tung, gieo, rải ra; ④ Dung mạo xuất chúng: 不颺Trạng mạo xấu xí.


meanings:
① Phiêu diêu 飄颻 phấp phới, tả cái hình dáng gió động vào vật gì.


meanings:
(đph) Thổi: 洗的衣服被風颼幹了 Những quần áo giặt xong gió thổi khô rồi; ② (văn) Tiếng vù vù (của gió, hay của một vật bay nhanh). 【颼飀】 sưu lưu [souliú] (Tiếng gió) vù vù.


meanings:
① Vì vèo, tả cái hình dáng gió thổi trên cao.


meanings:
(văn) ① Gió thổi trên cao; ② Tiếng gió: 飂戾 (Tiếng gió) vì vèo.


meanings:
① Thổi. Như Kinh Thi 經詩 nói phong kì phiêu nhữ 風其飄汝 gió thổi mày đi. ||② Nhẹ nhàng. Như phiêu phiêu dục tiên 飄飄欲仙 nhẹ nhàng muốn lên tiên.


meanings:
① Phấp phới, phất phơ, bay lộn, tung bay: 紅旗飄 Cờ đỏ tung bay (phấp phới); 外面飄着小雨 Bên ngoài phấp phới mưa bay; 雪花飄 Tuyết bay lộn trên không; ② (văn) Bồng bềnh, lềnh bềnh (dùng như 漂, bộ 氵): 樹葉在水上飄流差 Lá cây nổi lềnh bềnh trên mặt nước; ③ (văn) Thổi: 風飄葉落 Gió thổi lá rụng; 風其飄汝 Gió thổi mày đi (Thi Kinh); ④ (văn) Lung lay, lay động; ⑤ (văn) Nhẹ nhàng, lâng lâng: 飄飄慾仙 Nhẹ nhàng như muốn lên tiên; ⑥ (văn) Gió lốc.


meanings:
① Sưu lưu 颼飅 tiếng gió thổi vù vù.


meanings:
① Gió dữ, gió táp, gió giật. Như cuồng tiên 狂飆 giông tố, bão táp.


meanings:
(văn) Gió dữ, gió táp, gió giật, gió bão: 狂飆 Giông tố, bão táp. Cv. 飇, 飈.


meanings:
① Bay. Loài chim và loài sậu cất cánh bay cao gọi là phi. ||② Nhanh như bay. Như phi báo 飛報 báo nhanh như bay, kíp báo. ||③ Lời nói không có căn cứ. Như cái thơ giấu không kí tên gọi là phi thư 飛書, lời nói phỉ báng gọi là phi ngữ 飛語, v.v. ||④ Tiếng bổng. ||⑤ Cao, nói ví dụ như sự cao. ||⑥ Phi, phép chế thuốc hoặc dùng lửa đốt hoặc dùng nước gạn cho sạch gọi là phi.


meanings:
① Bay: 鳥飛 Chim bay; 飛沙走石 Cát bay đá chạy; ② Như bay, rất nhanh: 飛奔 Chạy như bay; 物價飛漲 Vật giá lên vùn vụt; ③ (kht) Bay hơi: 蓋上 瓶子吧，免得香味兒飛了 Đậy nắp lọ lại, kẻo bay mất mùi thơm; ④ Không đâu, ở đâu đâu, không ngờ, bất ngờ: 飛災 Tai nạn bất ngờ; 飛書 Bức thư không đề tên tác giả; 飛語 Lời nói phỉ báng; ⑤ (văn) Cao; ⑥ Phi (một công đoạn trong việc bào chế thuốc bắc, dùng lửa đốt cho khô hoặc dùng nước gạn cho sạch).


meanings:
Còn gọi: Hiệp Sơn Cổ Tự. Chùa ở sau khe Phi Lai, cách huyện Thanh Viễn, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 23km về phía bắc. Thời Nam Triều Lương Võ Đế (502-549) do tăng nhân Trinh Tuấn, Thuỵ Ai xây cất. Ban đầu tên »Chính Đức Tự«, đời Đường gọi »Thiền Cư Tự«, »Quảng Lăng Tự«. Tống Lí Tông ban tên »Quảng Khánh Thiền Tự«, »Hiệp Sơn Phi Lai Quảng Khánh Thiền Tự«. Qua nhiều đời đều có tu sửa, nền chùa nhiều lần bị di dời. Chùa hùng cứ bên bờ bắc Hiệp Sơn, tựa lưng vào núi trước mặt là sông, sơn môn đối diện Hiệp Giang. Vào cửa chùa đi qua thiên giới nhìn lên là Đại hùng bảo điện uy nghi sừng sững. Bên trái là Đế tử trì, Trai đường, Tinh xá; bên phải là Phương trượng thất, Bảo cảnh phòng, Thiền đường; hậu diện là Lục Tổ đường. Tương truyền vào thời Nam Bắc triều có Thiền sư Lí Phi đến đây cất chùa. Khi chùa cất xong Lí Phi làm kệ rằng: »Ta tên Phi, đến Nam Lai, chùa lạc thành, hiệu Phi Lai«. Bèn gọi là »Phi Lai Tự«. »Viên thị truyện« trong truyền kì đời Đường chính là lấy chùa này làm bối cảnh. Sau chùa có các thắng tích như Phi tuyền đình, Quán Âm các. Từng được »Pháp Uyển Châu Lâm« liệt vào phúc địa thứ 19.


meanings:
Vách núi cheo leo, hiểm trở. Thiền tông dùng từ nay để chỉ cho cửa ải Thiền. Tiết Bắc Viện Thông Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »後 辭 洞 山 擬 入 嶺、 山 曰： 善 爲！ 飛 猿 嶺 峻 好 看！ 師 良 久、 山 召： 通 闍 黎！ 師 應 諾。 山 曰： 何 不 入 嶺 去？ 師 因 有 省、 更 不 入 嶺。 – Sau đó, sư từ giã Động Sơn để tính vào núi. Sơn nói: Hãy bảo trọng! Nên cẩn thận vì vách núi cheo leo! Sư im lặng hồi lâu. Sơn gọi: Xà-lê Thông! Sư: Dạ! Sơn nói: Sao chẳng vào núi đi! Sư nhân đó có tỉnh, nên chẳng vào núi«.


meanings:
Thiền tăng Tri Huyễn đời Minh, đời gọi là Phi Bát Thiền sư. X. Tri Huyễn.


meanings:
（梵 āhāra，巴 āhāra，藏 zas）(一)‘食’的語義︰‘食’之梵文爲āhāra，此詞原有牽引、長養、任持等義。用現代詞彙來詮釋，相當于延長、培育、維持等義。綜言之，梵語中‘食’之語義，已不僅是中文之飲食意義之所指，而是指能牽引、維持、培育有情身心及聖者法身之精神或物質條件。關于食之義趣，《大毗婆沙論》卷一二九亦有規定，其文雲（大正27·674b）︰‘牽有義是食義，續有義、持有義、生有義、養有義、增有義，是食義。’<#>經論中對于食的種種繁複規定，屬于僧團中的生活規約的一環，所作的規定，也以專事修行的出家人爲對象，幷不包含一般在家佛教徒。<#>(二)食物的種類︰經論中所列之食物種類甚多。其中，可資養有情肉身的食物，《四分律》卷五十九載（大正22·1005c）︰‘有五種食︰飯、乾飯、■、肉、魚。’《有部毗奈耶》卷三十六雲（大正23·821b）︰‘有五種珂但尼食，若食不成足食。云何爲五？謂(一)根、(二)莖、(三)葉、(四)花、(五)果，食此五時不成足食。有五種蒲繕尼食，食成足食。云何爲五？(一)飯、(二)麥豆飯、(三)■、(四)肉、(五)餅，啖此五時名爲足食。’<#>此中，五種珂但尼食（pañca-khādanīya）又稱爲五種嚼食、五嚼食；又譯五不正食。五種蒲繕尼食（pañca-bhojanīya）又稱五種啖食、五啖食；又譯五正食。《四分律疏飾宗義記》又加上五種奢耶尼食，認爲總共有十五種。該書卷五（末）雲（卍續66·305上）︰‘十五種者，古來相傳，准義立有五種蒲闍尼，謂飯、■、乾飯、魚、肉。五種佉闍尼，謂枝、葉、華、果、細末磨食。五種奢耶尼，謂酥、油、生酥、蜜、石蜜。’<#>(三)食的種類︰各經論依不同標準而有各種不同的分類。計有四食、二食等種。其中，二食又分爲世間食（四種）與出世間食（五種）。而且，所食者也包含禪定、法喜，甚至于無明等精神成分，幷非僅以一般食物爲限。如《長阿含經》有四食之說，該經卷八〈衆集經〉雲（大正1·50c）︰‘複有四法，謂四種食，摶食、觸食、念食、識食。’《俱舍論》卷十謂（大正29· 55a）︰‘何等爲食？食有四種︰(一)段、(二)觸、(三)思、(四)識。’此即所謂的‘四食’說，其中，段食是指一般飯菜之食。<#>又《增一阿含經》卷四十一將食分爲世間食、出世間食二種，總共有九種，即（大正2·772b）︰<#>‘夫觀食有九事，四種人間食，五種出人間食。云何四種是人間食？一者揣食，二者更樂食，三者念食，四者識食。是謂世間有四種之食。彼云何名爲五種之食出世間食表？一者禪食，二者願食，三者念食，四者八解脫食，五者喜食。是謂名爲五種之食。如是比丘九種之食出世間食表，當共專念舍除四種之食，求于方便辦五種之食。’<#>此中，世間食即是所謂的四食，可藉以滋養人的肉身。出世間食是超出世間的食，可藉以長養保持聖者的慧命。《華嚴經疏》卷二十八解釋五種出世間食，謂禪悅食是指出世間修行之人由得定力自長養慧命，道品圓届諉心常喜樂；願食是指修行之人以願持身，不舍萬行長養一切善根；念食是指常持正念，長養一切善根；解脫食中的‘解脫’二字是自在之義，即指修行人離諸業縛，于法自在，長養一切菩提善根；法喜食是指愛樂大法資長道種，心常生歡喜。<#>《中阿含經》卷十〈食經〉雲（大正1·487c）︰‘有愛者則有食非無食，何謂有愛食？答曰︰無庚食。’《增一阿含經》又謂眼耳等六根也各有所‘食’的對象。如眼以眠爲食、耳以聲爲食等等。該經卷三十一（大正2·719a）︰<#>‘一切諸法由食而存，非食不存，眼者以眠爲食，耳者以聲爲食，鼻者以香爲食，舌者以味爲食，身者以細滑爲食，意者以法爲食。我今亦說涅槃有食。阿那律白佛言︰涅槃者以何等爲食？佛告阿那律︰涅槃者以無放逸爲食，乘無放逸得至于無爲。’◎附︰〈食法〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>即戒律對于出家人用餐事宜的各項規定。佛教聽許僧尼早晨食粥、中午吃飯，過午則不准進食，否則即爲犯戒。佛陀原制訂日止一食之法，僅允許僧尼于午時食。後因在舍衛城時，難陀之母以食粥而自覺身中風除食消，故請求佛陀允許比丘食粥，佛乃應允，幷說偈叙述粥之十利。此爲僧團早晨食粥之由來。因此十二頭陀行中有‘受一食法’，謂朝食應廢，僅以中食資養身命。然在佛教北傳至寒地之後，北傳佛教不僅以晨午二食爲合法，亦不以過午再食爲非法，而稱過午再食爲非時食或藥石。<#>關于比丘所食用的食物種類，據《南海寄歸內法傳》卷一〈受齋軌則〉條所載，有飯、麥豆飯、■、肉、餅等五啖食，以及根、莖、葉、菜、果等五嚼食。《四分律疏飾宗義記》卷五（末）又加酥、油、生酥、蜜、石蜜等五種（奢耶尼）合爲十五種。五啖食稱爲蒲闍尼（bhojan^）或正食，五嚼食稱爲珂但尼（khādanī）或不正食。十五種食物中，屬于三淨肉的肉類可以食用，但是三淨肉以外的不淨肉則被禁止。五辛與酒也在禁止之列。<#>關于出家的進食方式，《十二頭陀經》中列舉常乞食、受請食及衆僧食三種。(1)常乞食︰指爲使僧尼不對飲食起貪著，故應在每日早晨入聚落接受食物的施捨。 (2)受請食︰又稱赴請、赴齋，謂檀越設齋會。比丘如受請則列席應供；如未受請而强赴會者是爲非法，犯波逸提罪。(3)衆僧食︰指自爲現前大衆準備的常住物中所得的飲食。此上三種中，一、三兩項平常即得以行之，第二種‘受請食’則須有施主設齋邀請，始能前往。<#>《摩呵止觀》卷四之三也舉出食有三種︰(1)入深山絕人迹地，以松柏等果實及溪水資養身命，坐禪思惟而無餘事者是上士。(2)住阿蘭若處修道，分衛乞食者是中士。(3)不能絕穀以果爲食，不能頭陀乞食，而由外護檀越供養而食者稱爲下士。<#>關于齋食之法，載于《摩呵僧祇律》卷三十二等律典中，道宣的《教誡律儀》也載有二時食法六十條、食了出堂法十條。《法苑珠林》卷四十一〈受請篇〉及《釋氏要覽》卷上〈中食〉亦有叙述。茲略述如次︰聽聞鍾鳴三響時，停止工作，以澡豆淨手，把巰就位。而後行香、合掌，不得語笑喧擾。淨人先供飯予聖僧，其次行飯予大衆，最後留置少許飯粒于盂中施予鬼衆。米飯七粒，餅約半錢大；此稱爲‘生飯’或‘出生’。其後，作梵而食。自古皆唱如來唄，但後世則無定則。如曹洞宗是在十佛名後加唱‘粥有十利，饒益行人，果報無邊，究竟常樂’（食粥時），或‘三德六味，施佛及僧，法界有情，普同供養’（齋時）。日本淨土宗的壇林及真宗的學寮則唱《往生禮贊》偈︰‘欲求寂滅樂，當學沙門法，衣食支身命，精粗隨衆得。’<#>飲食以靜肅爲要，雖置巰碗亦不得出聲。食畢漱口，合掌唱‘處世界唄’。然後各自清洗食器，以齒木去除齒間食渣。食時必著三衣，具威儀，秩序井然。<#>印度傳統以右手爲淨。因此，食時不用匙■，而直接以手那和■而食。幷以爲左手是接觸污穢、大小便利時所用的，因此食時不用左手。但在我國及日本，因風俗不同，故未按照印度的風俗習慣。因此，《永平清規》〈幹卷〉的赴粥飯法雲（大正82·328a）︰<#>‘遐尋西天竺之佛儀，如來及如來弟子右手摶飯而食，未用匙■。佛子須知矣！諸天子及轉輪聖王、諸國王等，亦用手摶飯而食，當知是尊貴之法也。西天竺病比丘用匙，其餘皆用手矣。■未聞名未見形矣。■者，偏震旦以來諸國見用而已，今用之順土風方俗矣，既爲佛祖之兒孫，雖應順佛儀，而用手以飯，其儀久廢無師溫故，所以暫用匙■兼用■子矣！’<#>關于食量之多少，《增一阿含經》偈曰︰‘多食致患苦，少食氣力衰，處中而食者，如秤無高下。’《薩遮尼幹子經》亦有偈雲︰‘啖食太過人，身量多懈怠，現在未來世，于身失大利，睡眠自受苦，亦惱于他人，迷悶難寤寐。’<#>《釋氏要覽》雲食時當行五觀︰(1)計功多少，量彼來處；(2)忖己德行，全缺應供；(3)防心離過，貪等爲宗；(4)正事良藥，爲療形枯；(5)爲成道業故，應受此食。《永平清規》也認爲在食前應觀此五觀。按出家之食悉由檀越信施而來，因此食時須行五觀，以誡平白受食。<#>《大智度論》卷二十三載有食厭想，以防止行者對飲食起貪欲，其文雲（大正25·231b）︰<#>‘觀是食從不淨因緣生，如肉從精血水道生，是爲膿蟲住處，如酥乳酪血變所成，與爛膿無異，厨人污垢種種不淨，若著口中惱有爛涎，二道流下與唾和合，然後成味，其狀如吐從腹門入，地持水爛，風動火煮，如釜熟糜，滓濁下沉，清者在上，譬如釀酒，滓濁爲屎，清者爲尿，腰有三孔，風吹膩汁散入百脉，與先血和合凝變爲肉，從新肉生脂骨髓，從是中生身根，從新舊肉合生五情根，從此五根生五識，五識次第生意識，分別取相籌量好醜，然後生我我所心生等諸煩惱及諸罪業，（中略）計一巰之飯，作夫流汗集合，量之食少汗多，此食作之功重辛苦如是，入口食之即成不淨，無所一直宿昔之間變爲屎尿，本是美味，人之所嗜變成不淨。’<#>［參考資料］　《南海寄歸內法傳》卷二；《大比丘三千威儀》卷下；《正法念處經》卷六十一；《大般泥洹經》卷六；《四分律》卷十三；《摩呵僧祇律》卷十七。<#>


meanings:
3997梵語 āhāra，巴利語同。牽引、長養、持續之意。即牽引、養育眾生之肉身或聖者之法身，而使之存在，並永遠保持其狀態以及觸等精神作用（心、心所）之飲食。三界中能長養肉身之食物，稱作世間食；長養悟智（法身）之食物，稱出世間食。凡此，總別爲九種類（九食）。　(一)世間食有四食，即：(1)段食，亦作揣食、摶食、見取食，即以香、味、觸等色法爲體之飲食，資益諸根。(2)觸食，亦作更樂食、樂食、溫食，即精神之主體透過感覺器官，由取外境（客體）時所起主客接觸作 用的心之作用，依此能長養感覺、意志，或資益肉體，故稱爲食。(3)思食，亦作意思食、念食、意食、業食，即意志之作用（思），期求自己所好者存在之狀態；以其能延續生存狀態，故稱爲食。(4)識食，指精神之主體。依前三食之勢力能造作未來果報之主體，以其爲保持身命之主體，故稱爲食。　一切有漏法具有將存在者繼續生存於世間之作用，其中特以此四食具此作用最爲顯者，故稱爲食。觸、思、識等三食通於三界，然段食僅限於欲界。復次，依五趣、四生等有情之存在狀態不同，其主食有異，又依四食生存者有凡聖之區別，分爲：不淨依止住食（欲界凡夫之四食）、淨不淨依止住食（色界、無色界眾生之三食）、清淨依止住食（聲聞、緣覺之四食，但有學爲淨不淨依止住食）與能顯依止住食。能顯依止住食又稱示現（依止）住食，即諸佛菩薩之四食。　(二)出世間食分爲：(1)禪悅食，即行者以禪法資益心神，得禪定樂。(2)法喜食，即行者聞法歡喜，增長善根，資益慧命。(3)願食，即行者發弘誓願，欲度眾生，斷煩惱、證菩提，以願持身，常修萬行。(4)念食，即行者常憶持所得出世之善法，心存定意，護念不忘。(5)解脫食，即行者修出世聖道，斷煩惱業縛，不受生死逼迫之苦。此出世間五食之名，出自華嚴經疏卷二十八；然於增一阿含經卷四十一所說之名稱則略異。禪悅等五食即依禪定之力、正願、正思、離煩惱之自由、學佛法之喜悅，以此五者能養育悟種並保智慧之生命，故稱爲食。上記之四食（世間食）與五食（出世間食）合稱九食，又稱九種食。　(三)眼、耳、鼻、舌、身、意等六根，以其各依眠、聲、香、味、細滑、法來保養，故眠等以食爲喻，而稱爲六種食。六食再加上不放逸（涅槃之食），並稱爲七種食。　(四)一切食物歸納爲五類，即飯、麨、麥豆飯、肉、餅，或麨、飯、乾飯、魚、肉，稱爲五種蒲繕尼食（又稱五噉食、五正食。蒲繕尼爲梵語 bhojanīya 之音譯，意指食物，即軟食）。其他如枝、葉、花、果、細末磨食，或根、莖、葉、花、果等五種名爲五種佉闍尼食（又稱五種珂但尼食、五嚼食、五不正食。佉闍尼爲梵語 khādanīya 之音譯，意指咀嚼之物，即堅食），以上合稱二類十種。此外，再加上五種奢耶尼食（蘇油、生、蘇、蜜、石蜜），即爲十五種食。其中所稱之正食，係爲攝取足食（滿足之飲食）之意。於密教中，乳、酪、粳米稱三白食或三淨食，係爲修法之際，行者所用之飯食。　(五)比丘禁食具有生氣之食物，去生氣之食，有五種方法，即：火淨、刀淨、爪淨（分別用火、刀、爪來調理）、蔫乾淨（自然乾燥）與鳥啄淨（以鳥啄之）等五種，或拔根淨、手折淨、截斷淨、劈破淨、無子淨等五法（但有異說），以此所得之清淨食，稱爲五種淨食。　(六)出家者允許乞食生活之正命食，而以其他之生活方法爲邪命食，遂加以禁止。邪命食分爲：下口食（依耕作、賣藥等）、仰口食（依天文、術數等學）、方口食（依權勢、富豪使於四方）與四維口食（依占卜吉凶等）。　(七)有關飯食之時間（食時），佛教教團規定出家者當爲從朝至正午之間；過此時而食，即非時食。相傳早朝乃諸天用食之天食時；日午爲佛定制之出家食時，稱法食時；日暮爲畜生之食時；夜中爲鬼神之食時。以上稱爲四時食。　(八)齋食以外之粥爲不正食，自古即爲早餐時所食用；演至後世，寺院之朝食（粥）與中飯（飯）合稱粥飯，但至後來亦用爲夕食。於禪宗寺院，粥稱爲小食。爲特定之人所做之飯食，稱作特爲飯。於飯食之際，唱念咒文或佛名以示感謝者，稱爲唱食。〔增一阿含經卷三十一、毘羅三昧經、根本說一切有部毘奈耶卷三十六、俱舍論卷十、佛地經論卷一、大智度論卷三〕（參閱「淨肉」4697、「戒」6546）


meanings:
① Đồ để ăn. Các loài thóc gạo để ăn cho sống người gọi là thực. Nói rộng ra thì hết thảy các cái có thể ăn cho no bụng được đều gọi là thực. ||② Ăn. Như thực phạn 吃飯 ăn cơm. ||③ Lộc. Như sách Luận ngữ 論語 nói quân tử mưu đạo bất mưu thực 君子謀道不謀食 (Vệ Linh Công 衛靈公) người quân tử mưu đạo không mưu ăn lộc. ||④ Mòn, khuyết, cùng nghĩa với chữ thực 蝕. Như nhật thực 日蝕 mặt trời phải ăn, nguyệt thực 月蝕 mặt trăng phải ăn, v.v. ||⑤ Thực ngôn 食言 ăn lời, đã nói ra mà lại lật lại gọi là thực ngôn. ||⑥ Thực chỉ 食指 ngón tay trỏ, có khi dùng để đếm số người ăn. Như thực chỉ phồn đa 食指繁多 số người đợi mình kiếm ăn nhiều. ||⑦ Một âm là tự, cùng nghĩa với chữ tự 飼 cho ăn. Như ẩm chi tự chi 飲之食之 cho uống cho ăn. Có nghĩa là chăn nuôi. Như tự ngưu 食牛 chăn trâu.


meanings:
① Ăn: 食飯 Ăn cơm; 豐衣足食 Ăn no mặc ấm; 食言 Ăn lời, nuốt lời; ② Thức ăn, thực phẩm, món ăn: 主食 Thức ăn chính (chỉ lương thực); 副食 Thức ăn phụ, thực phẩm; 肉食 Món ăn thịt; 素食 Thức ăn chay, ăn chay; ③ (văn) Bổng lộc: 君子謀道不謀食 Người quân tử lo đạo chứ không lo (ăn) bổng lộc (Luận ngữ); ④ Thực, mòn khuyết (dùng như 蝕, bộ 虫): 月食 Nguyệt thực; 日食 Nhật thực; ⑤【食指】thực chỉ [shízhê] a. Ngón tay trỏ; b. (văn) Số người ăn: 食指繁多 Số người ăn nhiều, đông miệng ăn. Xem 食 [sì].


meanings:
(văn) ① (Đem thức ăn) cho người khác ăn, cho ăn, cung dưỡng (dùng như 飼): 飲之食之 Cho uống cho ăn; 食親 Cung dưỡng cha mẹ; ② Chăn nuôi: 食牛 Chăn nuôi trâu. Xem 食 [shí].


meanings:
4001梵語 āhāre pratikūla-saṃjñā，巴利語 āhāre patikūla-saññā。又作食不淨想、不耐食想、厭食想。十想之一，四十業處之一。世間飲食由不淨之因緣而生，觀其不淨，如肉從精血水道生，是爲膿蟲住處；又如蘇乳酪從血變所成，與爛膿無異。以此觀能遠離對食物之貪著而統一精神，故稱食厭想，係屬一種根本禪定之預備修行。〔法苑珠林卷四十二〕


meanings:
Chỉ số người ăn cơm trong chùa. Khai thị Thù Thiền nhân trong MANL ghi: »回 觀 此 山。 食 指 既 多。 常 住 不 給。 不 忍 坐 視 發 心。 爲 眾 持 鉢。 – Nhớ lại chùa này, số người ăn cơm trong chùa thì đông mà thường trụ chẳng chu cấp thức ăn, tôi chẳng nỡ ngồi nhìn, phát tâm cấp phần ăn cho chúng«.


meanings:
Ăn xong đập bát, ý nói thiền sư làm xong việc không để lại dấu vết, nghĩa là hướng dẫn cho người tu xong rồi thôi, không để lại một cái gì khiến cho người ta dính mắc với pháp đã dạy. Bài tựa của Tỉ-khâu Huệ Nguyên trong Trúc Lâm Tổ Sư Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục: »初 至 我 國、 脫 體 無 依、 執 竿 空 釣、 入 于 京 城、 食 畢 破 鉢 之 神 機 也。 – Khi đến nước ta, Thiền sư Tiêu Dao hoàn toàn giác ngộ, thong dong tự tại đi vào kinh thành, triệt để không vướng mắc vào bất cứ cái gì«.


meanings:
① Đói. Như cơ bão 飢飽 đói no. Có khi dùng như chữ ki 饑.


meanings:
① Đói: 飢飽 Đói no; 飢荒 Mất mùa đói kém; ② (Họ) Cơ.


vietnamese:
cơ tắc ngật phạn khốn tắc đả miên hàn tắc hướng hoả nhiệt tắc thừa lương <tttđ>

meanings:
Đói thì ăn, mệt thì ngủ, lạnh thì sưởi ấm, nóng thì hóng mát. Là một cách nói mà thiền gia đề xướng »bình thường tâm thị đạo«, cùng tự tâm là Phật, mọi người sẵn có không cần khổ hạnh tu luyện, làm nhiều việc và chấp trước ngữ ngôn tri thức; phản ánh đặc điểm bất đồng giữa Thiền tông với những tông phái Phật giáo khác. Mật Am ngữ lục ghi: »大 丈 夫 漢。 眼 裹 有 筋 皮 下 有 血。 二 六 時 中。 只 守 閑 閑 地。 飢 則 吃 飯。 困 則 打 眠。 寒 則 向 火。 熱 則 乘 涼。 上 無 諸 佛 可 仰。 下 無 眾 生 可 度。 人 與 非 人。 性 相 平 等。 – Bậc đại trượng phu ánh mắt lanh lợi, có khí phách hơn người, trong 24 giờ chỉ ở chỗ nhàn rỗi, đói thì ăn, mệt thì ngủ, lạnh thì sưởi ấm, nóng thì hóng mát. Trên không có chư Phật để cầu, dưới không có chúng sinh để độ, nhân cùng phi nhân tính tướng bình đẳng«.


meanings:
① Mâm ngũ quả. Bày xếp các thứ quả để chơi không ăn gọi là đính. Vì thế nên văn từ chắp nhặt mà thành bài gọi là đậu đính 餖飣.


meanings:
① Ăn chín. Bữa cơm sáng gọi là ung 饔, bữa cơm chiều gọi là sôn 飧. ||② Nước với cơm lẫn với nhau gọi là sôn. Cũng đọc là chữ tôn, chữ san.


meanings:
(văn) ① Bữa cơm chiều; ② Thức ăn nấu chín; ③ Cơm chan với nước.


meanings:
① Bánh bao. Tục gọi là hồn đồn 餛飩.


meanings:
① Nấu nướng. Đồ nấu ăn chín quá gọi là thất nhẫm 失飪.


meanings:
Nấu nướng, nấu ăn: 烹飪 Nấu ăn; 失飪 Nấu chín quá.


meanings:
① No nê, ăn uống chán thích. Ta quen đọc là chữ ốc. ||② Đứng mà ăn uống. ||③ Ăn uống riêng. ||④ Cho.


meanings:
(văn) ① No, no nê; ② Ăn hoặc uống no nê; ③ Dự tiệc, ăn cỗ; ④ Đứng ăn (hoặc uống); ⑤ Ăn uống riêng; ⑥ Cho.


meanings:
① Trang sức, tả cái dáng sắp sửa nghiêm cẩn. Như chỉnh sức 整飭 sắp đặt nghiêm trang, trang sức 裝飭 sắm sửa lệ bộ cho gọn ghẽ đẹp đẽ, v.v. ||② Mệnh lệnh. Lệnh của quan truyền xuống cho dân biết gọi là sức. Sai đầy tớ đưa trình thư từ nói là sức trình 飭呈 hay sức tống 飭送. ||③ Chỉnh bị. ||④ Sửa trị.


meanings:
(văn) ① Chỉnh lại, làm gọn lại: 整飭紀律 Chỉnh đốn kỉ luật; ② (cũ) Ra lệnh, sai: 飭令 Mệnh lệnh của quan trên; 飭呈 Sai đưa trình.


meanings:
① Đồ uống. Như rượu, tương gọi là ẩm. ||② Uống. Như ẩm tửu 飲酒 uống rượu, ẩm thuỷ 飲水 uống nước, v.v. ||③ Ngậm nuốt. Như ẩm hận 飲恨 nuốt giận, nghĩa là mang mối hận âm thầm ở trong không lộ ra ngoài. ||④ Một âm là ấm. Cho uống. Như ấm chi dĩ tửu 飲之以酒 cho uống rượu.


meanings:
precept (forbidding) the consumption of alcoholic beverages


meanings:
① Cơm. ||② Một âm là phãn. Ăn cơm. ||③ Cho giống súc ăn. ||④ Ngậm.


meanings:
① Cơm: 江米飯 Cơm nếp, xôi; 小米飯 Cơm kê; ② Bữa cơm: 午飯 (Bữa) cơm trưa; 一天三頓飯 Một ngày ba bữa cơm.


meanings:
Còn gọi: Phạn dũng (thùng cơm). Cái túi cơm. Đồ ăn hại. Chỉ cho hạng tầm thường chỉ biết ăn hại. Thiền tông mượn từ này để chỉ các vị tăng chẳng linh lợi, chẳng lãnh ngộ. Vân Môn quảng lục, q. hạ ghi: »師 云： 飯 袋 子 身 如 椰 兒。 大 開 與 麼 大 口。 – Sư nói: Đồ ăn hại! Thân lớn bằng cây dừa mà ăn to nói lớn như thế«.


vietnamese:
ẩm thực chuyển biến chủng loại quá hoạn <pttđ>


meanings:
① Kẹo mạch nha, kẹo mầm. ||② Một âm là tự. Ngọt quá. ||③ Đưa đồ ăn cho người ăn.


meanings:
(văn) ① Ngon ngọt; ② Đồ ăn ngon; ③ Đưa đồ ăn (cho người ăn), đưa quà tặng.


meanings:
① Mật: 甘之如飴 Ngọt như mật; ② Kẹo mạch nha, kẹo dẻo: 高梁飴 Kẹo dẻo cao lương.


meanings:
① Chăn nuôi: 飼雞 Nuôi gà; 飼育 Chăn nuôi; ② (văn) Cho ăn (như 食(2)).


meanings:
① No, ăn no. Nói rộng ra phàm sự gì được thoả thích đều gọi là bão. Như bão đức 飽德 được đội ơn đức nhiều.


meanings:
① No, ăn no: 吃飽 Ăn no; 溫飽 Ấm no, no ấm; 飽食暖衣 Ăn no, mặc ấm; 君子食無求飽 Người quân tử ăn chẳng cần no (Luận ngữ); ② Đầy đủ, nhiều. 【飽經風霜】 bão kinh phong sương [băojing feng shuang] Dãi dầu sương gió, lặn lội gió sương. (Ngb) Từng trải nhiều gian nan khó nhọc; ③ Mẩy, mẫm, đầy: 穀粒很飽 Thóc mẩy; ④ Làm thoả mãn, làm vừa lòng: 一飽眼褔 Xem thoả mãn, xem cho đã.


meanings:
Đối lại: Thiếu tùng lâm. Còn gọi: Cữu tham, lão tham, cựu tham. ① Người tham thiền học đạo lâu năm (d. từ); ② Tham thiền học đạo một cách lâu dài (đ. từ). Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 39 (Vạn Tục 118, 332 hạ) ghi: »所 以 趙 州 八 十 尚 自 行 脚、祇 是 要 飽 叢 林、又 且 不 擔 板。 – Sở dĩ ngài Triệu Châu 80 tuổi vẫn còn hành cước, chỉ vì muốn tham thiền tu tập một cách lâu dài và để cái thấy của mình không còn bị giới hạn«.


meanings:
① Văn sức. Vật gì đã làm, song lại trang sức thêm. Như sơn, như vẽ, như thêu, như khắc cho đẹp thêm đều gọi là sức. Như phục sức 服飾 quần áo đẹp, thủ sức 首飾 đồ trang sức trên đầu, v.v. ||② Che đậy, phấn sức bên ngoài, chỉ có bề ngoài, trong không có gì thực gọi là sức. Như phấn sức thái bình 粉飾太平 chính trị đã rối bét mà vẫn làm ra dáng thái bình yên tĩnh. ||③ Giả thác, giả bộ. Như sức từ 飾詞 lời giả thác, sức mạo 飾貌 nét mặt giả dạng. ||④ Sửa sang cho sạch sẽ.


meanings:
① Trang sức, trang điểm, trang hoàng: 油飾門窗 Sơn cửa sổ cho đẹp. (Ngb) Che giấu giả tạo, làm ra vẻ như thật, giả bộ: 飾辭 Lời nói giả tạo không thực; 文過飾非 Che đậy sai lầm; 飾貌 Nét mặt giả tạo; ② Đồ trang sức, đồ trang hoàng: 首飾 Đồ trang sức. Cg. 飾物 [shìwù]; ③ Đóng vai, sắm tuồng; ④ Áo quần.


meanings:
Cố tình khiêm nhường để tự làm nổi bật. Tiết Thanh Hoá Toàn Phô Thiền sư trong NĐHN q. 9 ghi: »忠 獻 王 賜 紫 方 袍、 師 不 受。 王 改 以 衲 衣、 仍 號 純 一 禪 師。 師 曰： 吾 非 飾 讓 也、 慮 後 人 倣 吾 而 逞 欲 耳。 – Trung Hiến Vương ban cho sư Tử phương bào (áo dài bằng lụa đỏ tím), sư chẳng nhận. Vương sửa thành nạp y (áo của tăng sĩ) còn ban cho sư hiệu Thuần Nhất Thiền sư. Sư nói: Tôi chẳng phải cố tình khiêm nhường làm gì, chỉ lo rằng người sau bắt chước tôi rồi sinh lòng ham hố mà thôi«.


meanings:
【餶飿】cốt đốt [gưduò] (văn) Một loại thức ăn làm bằng bột.


meanings:
Bánh cheo (làm bằng bột mì nhân thịt, hấp hay luộc): 餃子 Bánh cheo; 煮餃 Luộc bánh cheo, bánh cheo luộc; 蒸餃 Bánh cheo hấp, hấp bánh cheo.


meanings:
【餄餄】hợp lạc [héle] (Một loại) mì sợi làm bằng bột ngô hoặc bột kiều mạch. Cv. 合餄. Cg. 河漏 [hélou].


meanings:
① Bánh: 月餅 Bánh Trung thu; 糖果餅乾 Bánh mứt, bánh kẹo; ② Vật tròn như cái bánh: 鐵餅 Đĩa sắt (dùng để ném); 豆餅 Khô đậu.


meanings:
① Bánh dầy. Gạo thổi chín rồi đem giã nhuyễn gọi là tư.


meanings:
① Tặng cho, thết đãi. ||② Tiền lương dùng về việc quân.


meanings:
① (khn) Tiền lương, lương hướng (của quân lính): 只領了半個月的餉 Chỉ lãnh được nửa tháng lương; 發餉 Phát lương; ② (văn) Thết khách (với rượu và thức ăn).


meanings:
① Nuôi lớn. Như ông Mạnh Tử 孟子 nói: Cẩu đắc kì dưỡng vô vật bất trưởng 苟得其養無物不長 nếu được nuôi tốt không vật gì không lớn. ||② Bồi bếp, đầy tớ cũng gọi là tư dưỡng 廝養. ||③ Sinh con. ||④ Dưỡng khí, chất dưỡng. Một nguyên chất trong hoá học (oxygène, O2), là một chất hơi không sắc không mùi, người ta nhờ có nó mới sống, lửa có nó mới cháy, là một phần kết thành ba loài động vật, thực vật, khoáng vật rất cần có vậy. ||⑤ Một âm là dượng. Dưới dâng biếu người trên. Như phụng dượng 奉養 (ta nói là phụng dưỡng), cung dượng 供養 cúng dâng, v.v.


meanings:
① Nuôi, nuôi nấng, nuôi dưỡng: 養蠶 Nuôi tằm; 苟得其養，無物不長 Nếu được nuôi dưỡng đầy đủ thì không vật gì không lớn lên (Mạnh tử); ② Vun trồng; 養花 Trồng hoa; ③ Sinh, đẻ: 她養了一男一女 Chị ấy sinh được một trai một gái; ④ Nuôi (người ngoài làm con): 養子 Con nuôi; 養父 Cha nuôi; ⑤ Bồi dưỡng, tu dưỡng, trau dồi, rèn luyện (trí óc, thói quen): 他從小養成了好勞動的習慣 Anh ấy từ nhỏ đã bồi dưỡng cho mình thói quen yêu lao động; ⑥ Dưỡng (bệnh), săn sóc, giữ gìn, tu bổ: 養身體 Giữ gìn sức khỏe; 養路 Tu bổ đường sá; ⑦ Dưỡng khí, oxy (dùng như 氧, bộ 氣); ⑧ (Họ) Dưỡng.


meanings:
(văn) Dâng biếu (người trên), cấp dưỡng, phụng dưỡng: 奉養 Phụng dưỡng; 供養 Cúng dường.


meanings:
① Bánh bột, các chất bổ cho người ốm ăn gọi là dược nhị 葯餌. ||② Mồi câu câu cá. Nói rộng ra phàm lấy lợi mà dụ người cũng gọi là nhị nhử mồi, câu. Như nhị địch 餌敵 nhử quân địch. ||③ Ăn. ||④ Gân lớn của giống súc sinh.


meanings:
① Bánh bột, bánh ngọt; ② Mồi (câu cá); ③ (văn) Móc mồi, thả mồi. (Ngr) Nhử: 餌敵 Nhử quân địch; ④ (văn) Ăn; ⑤ (văn) Thức ăn; ⑥ (văn) Gân lớn của giống súc sinh.


meanings:
① Ăn, không có công mà ăn lộc gọi là tố xan 素餐. ||② Bận, chuyến. Ăn một bữa cơm gọi là nhất xan 一餐.


meanings:
① Ăn: 飽餐一頓 Ăn một bữa no nê; 素餐 Ngồi không ăn lộc; ② Bữa, bữa cơm: 一日三餐 Một ngày ba bữa; ③ Cơm, đồ ăn, thức ăn: 中餐 Cơm Trung Quốc; 西餐 Cơm tây.


meanings:
① Bánh bột, người phương bắc gọi bánh là bột bột 餑餑. ||② Bọt nước chè (trà).


meanings:
① Bánh bột. 【餑餑】bột bột [bobo] (đph) a. Các thứ bánh làm bằng bột mì; b. Bánh ngọt; ② (văn) Bọt nước chè (trà).


meanings:
① Đói, đói rét gọi là đống nỗi 凍餒. ||② Đuối. Như khí nỗi 氣餒 đuối hơi, kém sức. ||③ Ươn, thối. Như sách Luận Ngữ 論語 nói: Ngư nỗi nhi nhục bại bất thực 魚餒而肉敗不食 (Hương đảng 鄉黨) cá ươn, thịt thối chẳng ăn.


meanings:
① Đói; ② Chán nản, nản lòng: 勝不驕，敗不餒 Thắng không kiêu, bại không nản; ③ (văn) Thối, thối rữa, (cá) ươn: 魚餒而肉敗不食 Cá ươn và thịt thối (thì) không ăn (Luận ngữ).


meanings:
① Đói: 餓者 Người đói; 挨餓 Bị đói; 那男孩看起來肚子餓的樣子 Đứa bé trai này trông có vẻ đói bụng; ② Bỏ đói: 別餓着小雞 Đừng bắt gà con nhịn đói; ③ Thèm khát, thèm thuồng.


meanings:
（梵 preta，巴 peta，藏 yi-dwags）三惡道之一、五道之一、六道之一。音譯薜荔多、閉戾多、閉麗多、閉黎多、鞞禮多、卑禮多、辟荔多、彌荔多、閉多、薜荔。又稱鬼道、鬼趣，或餓鬼道。《立世阿毗曇論》卷六雲（大正32·197c）︰‘云何鬼道名閉多？閻摩羅王名閉多故，其生與王同類，故名閉多。複說此道與餘道往還，善惡相通，故名閉多。’所謂閉多（或■多），指人間最初的死者，亦即開劫初冥路之閻魔王。故諸經論多將閻魔王界（或稱薜荔多界、餓鬼世界）當作餓鬼的根本住所，其主爲閻魔王。如《正法念處經》卷十六雲（大正17·92a）︰‘餓鬼略有二種。（中略）一者人中住，二者住于餓鬼世界。’人中鬼者，若人夜行，有見者即是；餓鬼世界者，住于閻浮提下五百由旬。<#>關于餓鬼的種類，諸經論所說互有不同，如《大智度論》卷三十謂有弊鬼、餓鬼二種。弊鬼者，如天受樂，但與餓鬼同住，爲餓鬼之主；餓鬼者，腹如山谷，咽如針頭，唯有黑皮、筋、骨三事，無數百歲不聞飲食之名。《大毗婆沙論》卷一七二謂有有威德、無威德二種鬼。有威德者，住花林果林，乃至住余清淨處，受諸福樂；無威德者，住厠糞水坑，乃至住種種雜穢諸不淨處，薄福貧窮。<#>《瑜伽師地論》卷四則謂餓鬼略有三種︰<#>(1)由外障礙飲食者︰謂彼有情由習上品慳故，生鬼趣中，常與饑渴相應，處處馳走。所到泉池，餘有情手執刀杖等護，令不得食。或强趣之，便見其泉變成膿血，自不欲飲。<#>(2)由內障礙飲食者︰謂彼口或如針，或複頸癭，其腹寬大。由是因緣，縱得飲食，無他障礙，亦不能若啖若飲。<#>(3)飲食無有障礙者︰如猛焰鬘餓鬼，其所飲啖，皆被燒然；或如食糞穢餓鬼，唯能飲食糞溺或極可厭惡之生熟臭穢。縱得餘香美食物，竟不能食。<#>依《彰所知論》卷上所載，餓鬼有外障、內障、飲食障、障飲食等四種。《順正理論》卷三十一則分無財、少財、多財三種，此三者略如下列︰<#>(1)無財餓鬼︰包括炬口、針口、臭口三種餓鬼。此三者全無食物，常陷饑渴之苦。縱使偶獲食物，將食之際，又化作火焰，無法啖食。<#>(2)少財餓鬼︰包括針毛、臭毛、癭三種餓鬼，專食血、膿等。<#>(3)多財餓鬼︰包括希祠、希弃、大勢三種餓鬼，專食人殘物或布施物。<#>《正法念處經》卷十六則廣舉迦婆離，乃至魔羅迦耶等三十六種餓鬼之名，幷廣明其業因業果之相。<#>關于轉生于此餓鬼道之業因，諸經論多以慳貪、嫉妒爲此道之業因。《十地經論》卷四，則主張作下品惡者當生于此趣。《業報差別經》則謂令衆生得餓鬼報之業因有十，即(1)身行輕惡業；(2)口行輕惡業；(3)意行輕惡業；(4)起多貪；(5)起惡貪；(6)嫉妒；(7)邪見；(8)臨終愛著資生；(9)因饑而亡；(10)枯渴而死。<#>關于此餓鬼之受生方式，《雜阿毗曇心論》卷八雲（大正28·936a）︰‘餓鬼化生，亦有胎生。’關于其身長，《法苑珠林》卷六謂極大者身長一由旬，最小者如小兒，或僅長三寸。關于其壽命，《觀佛三昧經》謂極長壽者八萬四千歲，短者不定。《成實論》則謂極長壽者七萬歲，短者不定。《優婆塞戒經》卷七謂人間之五十（或謂五百）年，爲餓鬼中之一日一夜，其極長壽者一萬五千歲，即人間之二億七千萬餘歲。<#>◎附︰《大毗婆沙論》卷一七二（摘錄）<#>贍部洲下五百逾繕那有琰魔王界，是一切鬼本所住處。從彼流轉亦在餘處。于此洲中有二種鬼︰(一)有威德，(二)無威德。有威德者或住花林、果林，種種樹上、好山林中，亦有宮殿在空中者，乃至或住余清淨處，受諸福樂。無威德者或住厠混、糞壤、水竇、坑塹，乃至或住種種雜穢諸不淨處，薄福貧窮，饑渴所苦。東毗提呵、西瞿陀尼亦有此二。北拘盧洲惟有大威德者。有說，全無。（中略）四大王衆天及三十三天中雖有大威德鬼，與諸天衆守門、防邏、導從給使。有說，于此贍部洲西有五百渚、兩行而住。于兩行渚中有五百城，二百五十城有威德鬼住，二百五十城無威德鬼住。<#>［參考資料］　《阿毗曇毗婆沙論》卷七；《俱舍論》卷十一；《分別業報略經》；《餓鬼報應經》；《辯意長者子經》；《優婆塞戒經》卷七。<#>


meanings:
6366梵語 preta，巴利語 peta，音譯為薜荔多、閉戾多、俾禮多、卑利多、彌荔多、閉多；或梵語 pitṛ，音譯卑帝黎。三途之一，五趣（五道）之一，六趣（六道）之一。前生造惡業、多貪欲者，死後生為餓鬼，常苦於饑渴。又作鬼道、鬼趣、餓鬼道。　正法念處經卷十六舉出餓鬼之住處有二種：一住於人中，二住於閻浮提地下五百由旬之餓鬼世界。另又列舉三十六種餓鬼之名，如迦婆離（鑊身餓鬼）、揵陀（食氣餓鬼）、婆羅波叉（食小兒餓鬼）、阿吒毘（曠野餓鬼）、魔羅迦耶（殺身餓鬼）等。順正理論卷三十一則舉出三種餓鬼：(一)無財餓鬼，包括炬口餓鬼、鍼口餓鬼、臭口餓鬼等三種。全無食物，常陷於饑渴之苦惱，若偶爾獲食，於將食時，又化作火燄，無法下嚥。(二)少財餓鬼，包括鍼毛餓鬼、臭毛餓鬼、癭餓鬼等三種。專食膿、血等。(三)多財餓鬼，包括希祠餓鬼、希棄餓鬼、大勢餓鬼等三種。食人殘物或布施物；亦包括受富樂之天人。其中，少財、多財二種餓鬼，又作有財餓鬼。瑜伽師地論卷四列舉由外障礙飲食餓鬼、由內障礙飲食餓鬼、飲食無有障礙餓鬼三種。大智度論卷三十則稱無威德、常受饑渴之苦者為餓鬼，有威德、能享受多樂者為弊鬼。　餓鬼居於閻魔王界，由閻魔王統治。亦有居於人間墳地、黑山洞等處。餓鬼之受生，依雜阿毘曇心論卷八謂，彼等為化生，又為胎生。據法苑珠林卷六載，其身長最大者為一由旬，最小如小兒僅長三寸；壽命，或謂最長八萬四千歲、最短則不定，或謂人間五千歲為餓鬼中一日一夜，如此壽命達一萬五千歲。　業報差別經載，令眾生得餓鬼報之業有十種：(一)身行輕惡業，(二)口行輕惡業，(三)意行輕惡業，(四)起於多貪，(五)起於惡貪，(六)嫉妒，(七)邪見，(八)愛著資生即便命終， (九)因饑而亡，(十)枯渴而死。此外，世俗稱幼兒貪飲食為餓鬼，稱貪淫欲之徒為色餓鬼，稱富有而吝嗇之守財奴為有財餓鬼。〔五苦章句經、觀佛三昧海經卷五、優婆塞戒經卷七、大毘婆沙論卷一七二、彰所知論卷上、俱舍論卷十一〕


meanings:
6368巴利名 Peta-vatthu 之意譯。略稱卑多。為巴利小部經（Khuddaka-nikāya）之一。內容係解說餓鬼等之境界及其業因、得脫等。全篇共計四品五十一事七一七頌。其成立年代，依本經第四品之第三鬼事（Nandika-peta-vatthu）所載，推定最早為佛陀入滅後二百年左右。於大藏經中，此經無漢譯本。注釋書有達磨波羅（巴 Dhammapāla）之真諦燈（巴 Paramattha-dīpanī）。譯本有日本宮田菱道之日譯（南傳大藏經第二十五卷）。〔T.W. Rhys Davids: Buddhist India; Bimala Churn Law: Heaven and Hell in Buddhist Perspective; A History of Pali Literature, vol. I〕


meanings:
The rebirth into the existence of hungry ghost


meanings:
① Bữa cơm quá trưa, ăn vào khoảng một hai giờ chiều gọi là bô. ||② Nhật bô 日餔 xế chiều. ||③ Ăn, ăn uống tham lam gọi là bô xuyết 餔啜.


meanings:
(văn) ① Ăn: 餔啜 Ăn uống tham lam; ② Thời gian ăn tối; ③ Xế chiều: 日餔 Xế chiều.


meanings:
① Đồ ăn thừa. Như sách Lễ kí 禮記 nói: Tuấn dư bất tế 餕餘不祭 đồ ăn thừa không tế nữa. ||② Ăn thừa.


meanings:
(văn) ① Đồ ăn thừa: 餕餘不祭 Đồ ăn thừa thì không dùng để tế (Lễ kí); ② Ăn thừa.


meanings:
Món ăn dọn ra để trưng bày (không được ăn). 【餖釘】đậu đính [dòudìng] ① Món ăn trang điểm; ② Lời nói văn hoa không thiết thực.


meanings:
① Đồ ăn cơm, đồ đựng trong cái vạc. Kinh Dịch 易經 có câu: Đỉnh chiết túc, phúc công tốc 鼎折足，覆公餗 vạc gãy chân, đổ đồ chứa của nhà vua. Vì thế nên kẻ nào không làm nổi việc để đến hỏng việc gọi là phúc tốc 覆餗.


meanings:
(văn) Thức ăn đựng trong vạc: 鼎折足，覆公餗 Vạc gãy chân, đổ thức ăn của vua (Chu Dịch); 覆餗 Đổ thức ăn, (Ngb) làm rách việc (hỏng việc).


meanings:
① Thừa, phần cung nhiều hơn phần cầu, thì cái phần thừa ấy gọi là dư. Như nông hữu dư túc 農有餘栗 nhà làm ruộng có thóc thừa. ||② Ngoài ra, thừa ra, là một lời nói vơ qua, chỉ nói phần quan trọng, chỉ nói qua thôi. ||③ Rỗi nhàn. Như công dư 公餘 lúc việc quan xong còn thừa thì giờ rỗi nhàn. ||④ Số lẻ ra. ||⑤ Họ Dư.


meanings:
① Thừa, dư, dôi ra, còn lại: 餘錢 Số tiền thừa (dôi ra); 餘粟 Số thóc thừa; ② Trên, hơn (chỉ số lẻ sau số nguyên: Mười, trăm, nghìn...): 五十餘年 Trên 50 năm; 三百餘斤 Hơn 300 cân; ③ Ngoài..., sau khi..., lúc rỗi rảnh (ngoài lúc làm việc): 工作之 餘 Sau giờ làm việc; 公餘 Lúc rảnh việc công; ④ Số dư; ⑤ (văn) 【餘皇】dư hoàng [yúhuáng] Xem 艅 (bộ 舟); ⑥ [Yú] (Họ) Dư.


meanings:
Còn lại, cái khác. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »唯 有 一 乘 道、 餘 二 則 非 眞。 – Chỉ có con đường nhất thừa, còn những cái khác thì không phải chân thật«.


meanings:
【餛飩】hồn đồn [húntun] Mằn thắn, vằn thắn, hoành thánh (món ăn).


meanings:
① Một loại thức ăn chiên dầu; ② (đph) Ăn lót dạ theo lối cũ.


meanings:
① Rượu tiễn, làm tiệc để tiễn chân người đi xa gọi là tiễn. Như tiễn biệt 餞別 tiễn đưa. ||② Lấy đường ngâm các thứ quả gọi là mật tiễn 蜜餞 mứt.


meanings:
① Tiễn đưa: 餞別 Tiễn biệt; ② Tiệc tiễn hành: 餞行 Thết tiệc tiễn hành, bày rượu đưa khách lên đường; ③ Đưa quà; ④ Mứt: 她很喜歡吃密餞 Cô ấy rất thích ăn mứt.


meanings:
(văn) ① Cúng tế, cúng tế liên tục; ② Rưới rượu xuống đất lúc tế lễ.


meanings:
① Bánh. Nhào bột với đường nặn tròn tròn, cho vào lửa sấy chín để ăn gọi là bính. Người làm bánh gọi là bính sư 餅師, bột nấu gọi là thang bính 湯餅. Ngày xưa nhà nào đẻ con, phần nhiều làm bánh để thết khách gọi là thang bính hội 湯餅會.


meanings:
① Nhân bánh. Như đậu sa hãm 豆沙餡 nhân đậu xanh.


meanings:
① Chăn nuôi. Cho giống muông ăn gọi là uỷ. Một âm là nỗi. Đói.


meanings:
(văn) Cho (súc vật) ăn, chăn nuôi (như 喂, bộ 口).


meanings:
① Quán trọ. ||② Cho ở, để ở. ||③ Tên các sở quan. Như nhà Đường 唐 có Hoằng Văn quán 弘文館. Nhà Tống 宋 có Chiêu Văn quán 昭文館. Ban Hàn lâm viện nhà Thanh 清 có Thứ Thường quán 庶常館. Vì thế nên chức quan trong viện gọi là lưu quán 留館, bổ ra các bộ hay phủ huyện gọi là tản quán 散館. ||④ Nhà quan ở gọi là công quán 公館. ||⑤ Nhà học. Như thôn quán 村館 nhà học trong làng. ||⑥ Phàm nhà văn sĩ làm việc mà được miếng ăn của người cung đốn đều gọi là quán.


meanings:
① Quán, nhà: 賓館 Nhà khách; 大使館 Đại sứ quán; ② Hiệu: 飯館 Hiệu ăn; 茶館 Hiệu giải khát, tiệm nước; 理髮館 Hiệu cắt tóc; ③ Nhà, phòng: 博物館 Nhà bảo tàng; 文化館 Phòng văn hoá; 圖書館 Thư viện; 展覽館 Nhà triển lãm.


meanings:
Chùa nằm giữa phố Quán Sứ, Hà Nội, Việt Nam, mang biển số nhà 73. Cả khu vực này là đất thôn An Tập xưa. Tại đây, thời đầu đời Lê (thế kỉ XV) có lập một khu nhà gọi là Quán Sứ để tiếp đón sứ thần các nước Lão Qua, Chiêm Thành… khi họ tới Thăng Long. Vì họ đều theo đạo Phật nên một ngôi chùa được dựng ở cạnh Quán Sứ để tiện cho các sứ thần đó tụng niệm cúng bái. Về sau, nhà Quán Sứ bỏ đi nhưng ngôi chùa được giữ lại. Hiện nay trong chùa còn nhiều bia đá, đáng chú ý là bia do Lê Duy Trung soạn năm 1842 có đoạn ghi: »… Chùa Quán Sứ ở phía nam thành. Vị sư đến xin ta (tức Lê Duy Trung) bài văn bia nói rằng: Chùa ở thôn An Tập, huyện Thọ Xương, tiền đường thờ Phật, hậu đường thờ Lí Quốc Sư…«. Trải bao thay đổi, tới năm 1934, hội Phật Giáo Bắc Kỳ lấy chùa này làm hội quán. Năm 1942 chùa được xây lại theo quy mô kiến trúc và trang trí nội thất như ngày nay. Theo: VHVNTH 1989-1995.


meanings:
(văn) ① Nghẹn; ② Tiếng (phát ra sau khi) nghẹn.


meanings:
Đồ ăn bên nhà gái gởi cho sau khi cô dâu đã xuất giá ba ngày (thời xưa).


meanings:
① Cháo nhừ. ||② Hồ. Lấy bột hoà với nước đun chín để dán gọi là hồ. ||③ Hồ khẩu 餬口 lót miệng, ý nói ăn không cầu gì thích miệng, chỉ miễn là đủ sống thôi. Vì thế nên đi xa kiếm ăn gọi là hồ khẩu tứ phương 餬口四方.


meanings:
① (văn) Cháo nhừ; ② (văn) Hồ bột (để dán); ③ 【餬口】hồ khẩu [húkôu] Nuôi miệng, sống qua loa ngày tháng, kiếm bữa ăn: 窮人爲了餬口到處奔波 Người nghèo vì nuôi miệng phải chạy vạy khắp nơi; 寡人有弟，不能和協，而使餬其口於四方 Quả nhân có đứa em, không thể sống chung hoà thuận, khiến nó phải đi kiếm ăn lây lất đó đây (Tả truyện).


meanings:
Lương khô. 【瘊糧 lương [hóuliáng] (cũ) Lương khô.


meanings:
① Biến mùi. Như sách Luận Ngữ 論語 nói: Tự ý nhi ế bất thực 食饐而餲不食 (Hương đảng 鄉黨) cơm nát mà thiu chẳng ăn. Cũng đọc là chữ ái, chữ át.


meanings:
(văn) Thức ăn biến mùi, thức ăn ôi thiu (vì để lâu): 食饐而餲不食 Cơm nát mà thiu thì không ăn (Luận ngữ).


meanings:
(văn) ① Kẹo mạch nha; ② Dính, sánh; ③ (Mắt) yếu, mờ.


meanings:
① Chăn nuôi. Tục dùng như chữ uỷ 餧.


meanings:
① Như 糖 nghĩa ① (bộ 米); ② 【餹合】đường đề [tángtí] (văn) Kẹo mạch nha.


meanings:
① Bánh ngọt. Lục đậu cao 綠豆餻 bánh đậu xanh.


meanings:
Bánh ngọt, thức ăn đóng thành bánh: 雞旦餻 Bánh ga tô, bánh trứng gà; 綠豆餻 Bánh đậu xanh.


meanings:
① Tặng lương ăn. ||② Cấp lương. Phép nhà Minh 明, nhà Thanh 清 hễ học trò nào được vào hạng tốt thì nhà nước cấp lương cho ăn thì gọi là lẫm sinh 廩生, được bổ vào hạng lẫm sinh gọi là thực hí 食餼. ||③ Con muông sống. Như sách Luận Ngữ 論語 nói: Tử Cống dục khử cốc (cáo) sóc chi hí dương 子貢欲去告朔之餼羊 (Bát dật 八佾) Thầy Tử Cống muốn bỏ việc dâng dê sống trong lễ Cáo sóc (ngày mồng một) đi. Vì lúc bấy giờ cái lễ Cốc sóc đã bỏ rồi mà vẫn còn chiếu lệ dùng dê sống nên nói thế. Cũng đọc là chữ hi. Còn đọc là khái.


meanings:
(văn) ① Súc vật dùng để tế lễ và biếu xén: 子貢慾去告朔之餼羊 Tử Cống muốn bỏ con dê sống tế ngày mùng một đi (Luận ngữ); ② Ngũ cốc; ③ Cỏ cho súc vật ăn, cỏ khô; ④ Biếu xén thực phẩm, tặng lương thực để ăn.


meanings:
① Đưa tặng, đưa làm quà. Cùng nghĩa với chữ quỹ 饋.


meanings:
Đưa tặng, đưa làm quà, tặng quà (như 饋).


meanings:
① Hơi cơm bốc lên, cơm đã chín gọi là lựu.


meanings:
Cất, đã chưng cất: 蒸餾水 Nước cất. Xem 餾 [liù].


meanings:
Hâm, hấp: 菜涼了，把它餾一餾再吃 Món ăn đã nguội, đem hâm lại mới ăn. Xem 餾 [liú].


meanings:
① Meo chua, ôi, thiu. Đồ ăn để lâu sinh ra meo chua gọi là sưu.


meanings:
① Ôi, thiu: 飯餿了 Cơm đã thiu; ② Ghê tởm, xấu: 餿主意 Chủ trương xấu.


meanings:
① Đem cơm ra đồng cho người làm ruộng ăn (ta gọi là đưa cơm). Cũng đọc là chữ ấp.


meanings:
(văn) ① Đem cơm ra đồng ăn (cho người làm ruộng); ② Đem thú tế thần sau khi đi săn.


meanings:
① Bột ủ cho lên bọt rồi đem hấp ăn gọi là man đầu 饅頭 (bánh bò chén, bánh bột hấp).


meanings:
Bánh bột hấp. 【饅頭】man đầu [mántóu] ① Bánh mì hấp; ② (đph) Bánh bao.


meanings:
Thức ăn ngon (dùng như 羞, bộ 羊): 珍饈 Thức ăn quý và ngon.


meanings:
① Đói rau. Năm mất mùa gọi là cơ cận 饑饉.


meanings:
① Bánh rán, bánh rế. Ngày xưa gọi là hàn cụ 寒具, bây giờ gọi là tản tử 饊子.


meanings:
(văn) Bánh rán, bánh rế. Cg. 饊子 [sănzê], 寒具 [hánjù].


meanings:
① Biếu, đem các món ăn dâng biếu người trên gọi là quỹ. ||② Đưa tặng, làm quà.


meanings:
① Biếu, tặng (quà).【饋贈】quĩ tặng [kuì zèng] Biếu tặng, biếu xén; ② (văn) Dâng thức ăn (lên người trên).


meanings:
① Cỗ. Như sách Luận Ngữ 論語 nói: Hữu thịnh soạn tất biến sắc nhi tác 有盛饌必變色而作 (Hương đảng 鄉黨) có thết cỗ to ắt biến sắc mặt mà đứng dậy (tỏ ý cảm kích). ||② Ăn uống.


meanings:
(văn) ① Món ăn, cỗ, bữa cơm: 盛饌 Bữa cơm thịnh soạn; ② Ăn uống.


meanings:
(văn) ① Rượu và thức ăn; ② Lúa thóc; ③ Nấu chín.


meanings:
① Cơm nát, cơm thiu. Xem thêm chữ ế 餲.


meanings:
① Năm mất mùa, đói cơm, mất mùa lúa gọi là cơ. ||② Đói, cùng nghĩa với chữ cơ 飢. Có khi đọc là chữ ki.


meanings:
① Nhiều, đầy đủ. Như phú nhiêu 富饒 giàu có đầy đủ. ||② Khoan dung, tha, tha lỗi cho người gọi là nhiêu. ||③ Họ Nhiêu.


meanings:
Giả sử, dù cho. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »饒 你 學 得 三 賢 四 果 十 地 滿 心、 也 只 是 在 凡 聖 內 坐。 – Cho dù ngươi học được tam hiền tứ quả thập địa mãn tâm cũng chỉ là ngồi trong phàm thánh«.


meanings:
① Phong phú, nhiều, đầy đủ: 豐饒 Dồi dào đầy đủ; 饒有風趣 Nhiều thú vị; ② Tăng thêm: 有兩人去就行，不要 把他也饒在裡頭 Có hai người đi là được rồi, không nên kéo thêm anh ấy nữa; ③ Tha thứ: 饒他這一回 Lần này tha cho nó; ④ (khn) Mặc dầu: 饒這麼檢柦還有漏洞呢 Mặc dầu kiểm tra như thế mà vẫn còn sơ hở đấy; ⑤ [Ráo] (Họ) Nhiêu.


meanings:
precepts aimed at the improvement of the situation of sentient beings


vietnamese:
nhiêu ích hữu tình giới hữu phạm vô phạm thị nhiễm phi nhiễm phân biệt <pttđ>


meanings:
(văn) ① Ăn chín; ② Bữa ăn sáng, bữa cơm sáng; ③ Con vật bị giết mổ.


meanings:
① Thao thiết 饕餮 tên một giống ác thú. ||② Ngày xưa dùng làm cái tiếng riêng để gọi những kẻ hung ác, tham ăn tham uống.


meanings:
(văn) ① Con thao (một loài thú dữ trong huyền thoại); ② Kẻ hung ác; ③ Người tham ăn. 【饕餮】thao thiết [taotiè] a. Tên một loài thú dữ trong huyền thoại; b. Kẻ hung dữ tham tàn; c. Người tham ăn.


meanings:
① Thết. Lễ thết khách trọng thể nhất gọi là hưởng 饗, thứ nữa gọi là yến 宴. ||② Tế hợp đồng, tế chung cả làm một gọi là hưởng. ||③ Hưởng thụ, cùng nghĩa với chữ hưởng 享.


meanings:
(văn) ① Thết đãi (rượu và thức ăn). (Ngr) Thoả mãn nhu cầu (của người khác): 以饗讀者 Để thoả mãn nhu cầu của bạn đọc; ② Lễ tế chung; ③ Hưởng thụ (dùng như 享, bộ 亠).


meanings:
① Cháo đặc. Cháo đặc gọi là chiên 饘, cháo loãng gọi là chúc 粥.


meanings:
① No chán. Như yếm túc 饜足 no đủ, thoả mãn.


meanings:
(văn) ① No nê; ② Đầy đủ, thoả mãn: 饜足 Thoả mãn.


meanings:
① Người phương bắc gọi thứ bánh bột to là ma ma 饝饝.


meanings:
① Tham ăn, háu ăn: 這孩子眞饞 Thằng bé này háu ăn quá; 他不餓，只是嘴饞而 已 Nó không đói mà chỉ tham ăn; ② Thèm: 眼饞 Nhìn một cách thèm thuồng.


meanings:
(văn) ① Cơm chan nước canh; ② Lẫn lộn, lộn xộn.


meanings:
(Một thứ) bánh nướng của các dân tộc Uây-ua, Ka-dắc (miền Tân Cương, Trung Quốc) Xem 饢 [năng].


vietnamese:
nang, nãng, hướng [náng, năng, xiăng] <tvc>


meanings:
① Đầu. Như khể thủ 稽首 lạy dập đầu. Dân gọi là kiềm thủ 黔首 nói những kẻ trai trẻ tóc đen có thể gánh vác mọi việc cho nhà nước vậy. ||② Chúa, chức tổng thống hay vua cai trị cả nước gọi là nguyên thủ 元首. ||③ Kẻ trùm trưởng, kẻ lĩnh tụ một phái nào gọi là thủ lĩnh 首領. ||④ Người đứng bực nhất cũng gọi là thủ. Như người có công thứ nhất gọi là thủ công 首功, giàu có nhất gọi là thủ phú 首富, v.v. ||⑤ Trước nhất. Như chốn kinh sư gọi là thủ thiện chi khu 首善之區 một nơi phong khí mở mang trước nhất. ||⑥ Thiên, bài, một bài thơ hay một bài văn gọi là nhất thủ 一首. ||⑦ Một âm là thú. Tự ra thú tội gọi là xuất thú 出首 hay tự thú 自首.


meanings:
① Đầu: 昂首 Ngửng đầu; 稽首 Dập đầu lạy; 首級 Đầu người, thủ cấp; 首尾 Đầu đuôi, trước sau; ② Thủ lĩnh, người đứng đầu: 首長 Thủ trưởng; 國家元首 Vị đứng đầu Nhà nước, quốc trưởng; ③ Thứ nhất: 首要任務 Nhiệm vụ quan trọng nhất; ④ Lần đầu tiên, sớm nhất, trước nhất: 首次出國 Lần đầu tiên đi ra nước ngoài; 首先 Trước tiên; 首善之區 Nơi mở mang trước nhất (chỉ chốn kinh đô); ⑤ [đọc thú] Thú tội: 自首 Tự thú; ⑥ (loại) Bài: 一首詩 Một bài thơ; 唐詩三百首 Ba trăm bài thơ Đường; ⑦ [Shôu] (Họ) Thủ.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tỉnh Niệm, đời Tống. X. Tỉnh Niệm.


vietnamese:
thủ sơn tỉnh niệm thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
thủ sơn tỉnh niệm thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Gọi đủ: Nhữ Châu Thủ Sơn Tỉnh Niệm Hoà thượng ngữ lục. Còn gọi: Thủ Sơn Niệm Hoà thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Thủ Sơn Tỉnh Niệm soạn vào đời Tống, được xếp vào »Cổ Tôn Túc ngữ lục« quyển 8, Tục Tạng kinh tập 118, trang 242. Nội dung bao gồm các ngữ yếu thượng đường thị chúng của Tỉnh Niệm lúc đầu ở Thủ Sơn, kế đến trụ viện Quảng Giáo, còn có lời thượng đường ở Bảo Ứng Nam Viện, Tiểu tham thị chúng, 12 câu hỏi đáp đại ngữ ở Kính Thanh, Khám biện, Thị chúng kệ tụng, Tứ tân chủ tụng…


meanings:
Tăng tham thiền, đứng đầu các vị tăng trong tăng đường. Đây là người gương mẫu của tùng lâm, làm con mắt trí huệ soi sáng cho trời người. Nếu tăng đường phân làm 2 nhà thì có Tiền đường Thủ toạ và Hậu đường Thủ toạ. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »遂 叉 手 云： 孟 春 猶 寒。 伏 惟。 首 座 大 眾 洎 諸 知 事。 尊 體 起 居 萬 福。 – Sư chắp tay, nói: Tháng giêng vẫn còn lạnh, ngưỡng chúc tôn thể của Thủ toạ, các vị Tri sự và đại chúng được an lành«.


meanings:
(title) Sutra of the Concentration of Heroic Progress


meanings:
（梵 Śūraṃgama-mahā-sūtra、Śūraṃgama-samādhi-nirdeśa，藏 Dpaḥ-bar-ḥgro-baḥi tiṅ-ṅe-ḥdsin）二卷。後秦·鳩摩羅什譯。又稱《首楞嚴經》、《舊首楞嚴經》。收在《大正藏》第十五册。此經與唐代般剌蜜帝所譯的《大佛頂首楞嚴經》（即通常所謂的《楞嚴經》）內容所述幷不相同，然而常被誤以爲系一經之同本異譯。<#>‘首楞嚴三昧’是梵語，又作首楞伽摩三昧。意譯勇健定、健行定、健相定。菩薩得此三昧，則諸煩惱及惡魔皆不得破壞之，幷且恰如大將率領兵衆，一切三昧悉皆隨從。<#>此經內容叙述佛應堅意菩薩及舍利弗所問，爲說首楞嚴三昧法，幷示現其威力，且以百句義解釋此三昧，幷列舉化度魔女、彌勒之神通以揭示此三昧的神變不思議功德。<#>此經之譯本共有數種，據《出三藏記集》卷二的記載，計有後漢·支讖、吳·支謙、曹魏·白延、西晋·竺法護、西晋·竺叔蘭、後秦·鳩摩羅什，及譯者不詳的《蜀首楞嚴經》七部。另有西晋1·支敏度將支讖、支謙、竺法護及竺叔蘭等四人所譯本合爲《首楞嚴經》八卷。同書卷七又載，前凉·支施侖亦曾出此經。《法經錄》卷一及《歷代三寶紀》卷八，也載錄不知譯者的《後出首楞嚴經》二卷。可知，此經自後漢以來，屢被傳譯，但如今僅存鳩摩羅什之譯本。<#>又，此經自古即盛行于印度，故《大般涅槃經》卷四、《法滅盡經》、《大智度論》卷四、卷十、卷二十九、卷三十四、卷四十、卷七十五，以及《大乘集菩薩學論》卷一、卷六等，皆有所引用。現代考古學界曾在新疆省發現相當于本經末尾的梵文斷片。又，西晋·帛遠、東晋·支遁、南齊·弘充等人，皆嘗注解本經。<#>［參考資料］　《開元釋教錄》卷四；《至元法寶勘同總錄》卷三；《維摩經·首楞嚴三昧經》（《大乘佛典》{7}，中央公論社）；《Manuscript Remains ofBuddhist Literature found in Eastern Turkestan》。<#>


meanings:
(title) Shou lengyan jing The Śūraṃgama-sūtra


vietnamese:
thủ lăng nghiêm nghĩa sớ chú kinh <pqđtđ>

meanings:
4004請參閱 首楞嚴三昧經 請參閱 首楞嚴義疏注經 請參閱 大佛頂首楞嚴經會解 凡二十卷。北宋子璿集。又作首楞嚴經疏。係大佛頂首楞嚴經之注疏。收於大正藏第三十九冊。本書總分十門，一教起因緣，二藏乘分攝，三教義分齊，四所被機宜，五能詮體性，六所詮宗趣，七教迹前後，八傳譯時年，九通釋名題，十別解文義。


meanings:
4003梵名 Sūrpāraka 或 Śūrpāraka，巴利名 Suppā-raka。音譯作蘇波羅哥。位於孟買北方之泰那州（Thāna），即今印度西海岸之蘇帕拉港（Sopāra），自古即爲海外貿易之根據地。尊者富樓那（巴 Puṇṇa）即是該地商人之子，其後與大商隊至舍衛城（巴 Sāvatthī），遇釋尊而出家，後返蘇波羅哥傳道，計有在家信者、信女五百人。該港在佛陀時代已有貿易業者之組織，故禁止個人之單獨交易。經中多處提及此一地名。〔撰集百緣經卷十、摩訶僧祇律卷二十三〕


vietnamese:
thủ la tỉ khâu kiến nguyệt quang đồng tử kinh <pqđtđ>


meanings:
Công án này được thấy nơi tiết Hương Nghiêm Trí Nhàn Thiền sư trong NĐHN q. 9 như sau: »上 堂： 若 論 此 事、 如 人 上 樹、 口 銜 樹 枝、 腳 不 蹋 枝、 手 不 攀 枝、 樹 下 忽 有 人 問、 如 何 是祖 師 西 來 意？ 不 對 他、 又 違 他 所 問。 若 對 他、 又 喪 身 失 命。 當 恁 麼 時 作 麼 生 即 得？ 時 有 虎 頭 招 上 座 出 眾 云： 樹 上 即 不 問、 未 上 樹 時 請 和 尚 道。 師 乃 呵 呵 大 笑。 – Hương Nghiêm thượng đường nói: Nếu luận về việc này thì giống như người leo cây cao, miệng cắn vào một cành cây, hai chân buông thõng giữa hư không, hai tay không vin vào đâu hết. Chợt dưới gốc cây có người hỏi vọng lên: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Người trên cây không trả lời thì có lỗi với người hỏi, mà trả lời thì rơi chết hốt xương. Chính trong hoàn cảnh ấy phải làm sao? Lúc ấy có Thượng toạ Hổ Đầu Chiêu bước ra khỏi chúng nói: Lúc trên cây thì chẳng hỏi, lúc chưa leo lên cây thỉnh Hoà thượng nói! Sư liền cười lên ha hả«. Vấn đề do Hương Nghiêm đặt ra không thể dùng cách trả lời hợp lí bằng ngôn ngữ thông thường, ắt cần bỏ hết những tri giải tình niệm, thoát khỏi vọng tâm phân biệt, thấy suốt bản lai diện mục mới có thể lập tức ngộ nhập.


meanings:
Chùa ở núi Bạch Nhai, phía tây bắc thành phố Đặng Châu, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, được xây dựng bởi ngài Nhất Hạnh và Hổ Nhân đời Đường. Về sau, ngài Nhất Hạnh thị tịch ở Trường An, vua Túc Tông đích thân tống táng, trong núi bỗng có mùi hương nhè nhẹ, trải mấy tháng chẳng dứt, nên Vua đặt tên chùa là »Hương Nghiêm Tự«. Về sau, Nam Dương Huệ Trung trụ tích ở đây,người thời ấy gọi là »Hương Nghiêm Trường Thọ Tự«, sau khi Huệ Trung tịch cũng được an táng ở chùa này. Thiền sư Trí Nhàn của tông Quy Ngưỡng cũng trụ trì chùa này.


meanings:
→ kinh triệu hương thành hoà thượng 京兆香城和尚


meanings:
Chùa thuộc Long Môn Đông Sơn (Hương Sơn) thành phố Lạc Dương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Sáng lập vào thời Bắc Nguỵ (385-475), thời kì Võ Tắc Thiên (690-704) đời Đường trùng tu. Vào niên hiệu Nguyên Hoà (806-820) Phục Ngưu Tự Tại là pháp tự của Mã Tổ Đạo Nhất trụ tích tại đây, cùng với Đan Hà Thiên Nhiên nhiều lần giao du. Bạch Cư Dị từng đem của cải riêng mà trùng tu Hương Sơn Tự. Vào đời Tống chùa vẫn còn, nhưng đến đời Kim Nguyên bị phá huỷ. Niên hiệu Khang Hi thứ 47 (1708) đời Thanh xây cất lại nhưng không phải trên nền cũ. Niên hiệu Càn Long thứ 15 (1750) vua Càn Long đăng lâm Hương Sơn Tự và làm thơ khắc vào đá để kỉ niệm. Hiện còn đại Phật điện, hoạ tượng bi, ngự bi đình, y bát tháp.


meanings:
4013香港原屬廣東新安縣，唐代時爲南海貿易、交通必經之地，古稱屯門。一八四二年，清廷割讓予英國，始爲英屬地。迄今，已爲國際知名之東方港口。此地最早之佛教史蹟爲唐代杯度禪師駐錫之道場，有杯度庵與靈渡寺，今仍有杯度洞、杯度井等遺蹟。當地幾乎與廣州同時有佛教之存在，惟不甚發達。　民國以來，佛教才正式傳入香港。民國五年（1916）先有佛學會之組織，次有盧家昌等人之設極樂院，茂峰法師之弘揚天台教義，其次有九年太虛大師之講經法會，影響漸廣。十四年，成立以宣揚密教爲主之「居士林」。其後更有藉開設素菜館以傳揚中國佛教者，如蟠桃天、衛樂園、小祇園等素食處，形成香港佛教發展中之特色。同時，新界各地原有之佛教寺院，亦逐漸恢復。無論僧侶、居士皆積極推動發展佛教，有「哆哆佛學社」專弘淨土，另有竹林禪院、鹿野苑之創建。又有張蓮覺居士之建東蓮覺苑與創辦女子佛學院等。一時素食、講經、弘法之風頗盛，遂有香港佛學會、香港佛教青年會之成立與「人海燈」月刊之發行。　民國二十五年，東華醫院舉辦香港有史以來第一次之「萬善眾緣水陸大會」，由禪宗泰斗虛雲和尚主持。至此，天台、淨土、禪宗、密宗，乃至法相等宗，皆於此地次第展開，不論弘法、修持、文化，或佛教學院之教育上，均奠定相當之基礎，呈現多樣性發展之佛教。此種現象一直至二次世界大戰爆發時爲止。　二次大戰結束後，香港漸恢復原來之繁華景象。旋以大陸赤化，遂有甚多僧侶流亡此地。其中定居下來者，多自創小型寺院或精舍以安居，乃形成頗多公寓式之寺院與精舍，此亦爲香港佛教特色之一。目前香港佛教之僧伽教育及一般社會事業方興未艾。能仁書院，爲佛教界所創辦之大學，另有寶覺中學、大光中學等普通中學，又有佛教圖書館、「內明」、「香港佛教」等雜誌，及慈幼院、安老院、佛教墓園、佛教醫院等事業均在日益發展中。此外，居士佛教方面，也有法相學會、金剛乘學會、法住學會等團體。　大體而言，由於香港居民多爲廣東人，故香港佛教在本質上是廣東佛教之延伸。然近數十年來，由於社會型態之變易，乃逐漸發展出一種與舊日廣東佛教不全相同之型態。〔香港佛教（張曼濤，佛光學報第二期）〕


vietnamese:
hương vương bồ tát đà la ni chú kinh <đpb>


meanings:
Còn gọi: Đại Thánh Tự, Phổ Quang Tự. Chùa ở phía tây huyện Túc Thiên tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Vào khoảng niên hiệu Long Sóc (661-663) đời Đường, chùa được xây dựng, sau đổi tên là Phổ Chiếu Tự. Niên hiệu Tuyên Hoà thứ 6 (1124) đời Tống, Thiền sư Hoằng Trí Chính Giác nhận lời mời trụ chùa này hoằng pháp. Niên hiệu Vĩnh Đông thứ 1 (1403-1422) chùa xây dựng lại một lần nữa.


meanings:
（梵 Gandha-mādana，藏 Spos-kyi ṅad-ldan）又作犍陀摩羅，或譯作香水山、香積山、香山。即今喜馬拉雅山山脉中，馬納沙湖北岸聳出之開拉斯山。《長阿含經》卷十八雲（大正1·117a）︰‘雪山右面有城名毗舍離，其城北有七黑山，七黑山北有香山，其山常有歌唱伎樂音樂之聲。’<#>《起世因本經》卷一雲（大正1·313a）︰‘其山多有種種諸樹，其樹各出種種香熏。’《俱舍論光記》卷十一雲（大正41·186b）︰‘謂此山中有諸香氣，嗅令人醉，故名香醉。’<#>此山被認爲是忉利天主帝釋的乘禦善住象王，及其執樂神乾闥婆王等的住處。因此《起世經》卷一〈閻浮洲品〉說，香山中住有無量無邊的緊那羅，常有歌舞音樂聲，有諸種樹，各出種種香熏，爲大威德神所居止。山中有二寶窟，一名雜色，二名善雜色。殊妙可愛，乃至由瑪瑙七寶所成，各皆縱廣五十由旬，柔軟滑澤，觸之猶如迦旃連提迦衣。有一乾闥婆王，名無比喻，和五百緊那羅女住在雜色、善雜色二窟中，具受五欲之娛樂游戲，行住坐起。<#>二窟之北有大娑羅樹王，名善住，另有八千娑羅樹林，周匝圍繞。在彼善住娑羅林下有一龍象，亦名善住，游止其中，色甚鮮白，如拘牟陀華。七支拄地，騰空而行，頂骨隆高如因陀羅瞿波迦蟲，頭赤色，具足六牙，其牙纖利，金沙厠填，以八千諸余龍象爲眷屬。于善住娑羅林之北，爲善住大龍象王出生一池，名曼陀吉尼，縱廣正等五十由旬。善住龍象王與八千龍象眷屬共入彼池，出沒洗浴歡娛游戲，受諸快樂。<#>婆羅門教徒認爲此山上有濕婆（Śiva）的天界，或相傳是宮毗羅的神宮所在之處，現在是印度人所崇信的靈山。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷三十四；《大樓炭經》卷一；《六度集經》卷八；《大樹緊那羅王所問經》卷一；《雜寶藏經》卷七；《俱舍論》卷十一；《立世阿毗曇論》卷一、卷二。<#>


meanings:
4016<一>香醉，梵名 Gandha-mādana，巴利名同。音譯作乾陀摩訶術、犍陀摩羅。又作香水山、香積山、香山。於佛教世界觀須彌山說中，此山爲閻浮提洲最北端之山，其南有大雪山（即須彌山），阿耨達池即在此兩山之間。此山中因有諸香氣，嗅之能令人醉，故稱香醉。據起世因本經卷一、起世經卷一閻浮洲品記載，香山之中，有無量緊那羅居之，常傳歌舞音樂之聲，另有各種樹木，可出種種香薰，爲大威德神居止之處。山中有雜色、善雜色二寶窟，由瑪瑙等七寶所成，縱廣各五十由旬，乾闥婆王與五百緊那羅女居之。二窟之北，復有大娑羅樹王、八千娑羅樹林、曼陀吉尼池等。歷來，印度婆羅門教徒相信此山之巔乃濕婆神（梵 śiva）之天界，其間有宮毘羅之神宮。今之印度人亦視之爲靈山。據經典所記載之位置、形狀等，此山或即今喜馬拉雅山（Himalayas）山脈中，馬納沙湖（梵 Mānasa）北岸聳出之開拉斯山（梵 Kailāsa）。〔觀佛三昧海經卷一、大樓炭經卷一、俱舍論卷十一、立世阿毘曇論卷二〕　<二>位於北平市西北，重巖積嶂，以幽靜著稱。山中有泉，其味甘冽，土人引以種植稻、蓮，具有異香，故山名又稱小清涼境。古有香山寺在此山中。（參閱「香山寺」4008）


meanings:
offerings received from pilgrims and visitors


vietnamese:
hương man đồ sức sở hữu biến dị vô thường chi tính <pttđ>


meanings:
① Hơi thơm. Thơm ngạt ngào. Cũng đọc là chữ phức.


meanings:
(văn) Mùi thơm, hương thơm phức, hương thơm ngào ngạt.


meanings:
① Thơm lừng. Mùi thơm xa gọi là hinh. Làm được sự gì tốt tiếng thơm truyền mãi mãi cũng gọi là hinh. ||② Một âm là hấn. Ngày xưa dùng làm lời trợ từ. Như ninh hấn nhi 寧馨兒 đứa bé ấy.


meanings:
(văn) ① Hương thơm toả ra xa, hương thơm lừng: ¶Á稷非馨，明德惟馨Chẳng phải hương thơm ngào ngạt của lúa thử lúa tắc, mà chỉ có hương thơm của chính trị đạo đức anh minh (Thượng thư: Quân trần); ② Tiếng tốt lưu truyền lâu dài: 垂馨千祀 Tiếng tốt lưu truyền ngàn năm (Tấn thư); ③ Thơm: 折芳馨兮遺所思 Bẻ nhánh cỏ thơm hề trao cho người mà ta thương nhớ (Khuất Nguyên: Cửu ca); ④ Tốt: 斯是陋室，惟吾德馨 Đây tuy chỉ là căn nhà tồi tàn, nhưng phẩm hạnh ta tốt (thì không cảm thấy có gì tồi tàn) (Lưu Vũ Tích: Lậu thất minh).


meanings:
① Con ngựa. Xem tướng ngựa phải xem răng trước, vì thế nên nói nhún số tuổi của mình cũng kêu là mã xỉ 馬齒. ||② Cái thẻ ghi số đếm. ||③ Họ Mã.


meanings:
Thiền tăng Pháp Ninh đời Tống, trụ núi Mã Kỳ thuộc Nghi Châu, nên được gọi là Mã Kỳ. X. Pháp Ninh.


meanings:
Ngựa: 母馬 Ngựa cái; 種馬 Ngựa đực, ngựa giống. 【馬騾】mã loa [măluó] Con la; ② To, lớn: 馬蜂 Ong vẽ, ong bắp cày; ③ (văn) Thẻ ghi số đếm; ④ [Mă] (Họ) Mã.


meanings:
4343馬來西亞，原名馬來亞，梵名 Malaya，音譯摩賴耶，意譯山。摩賴耶一詞轉用於馬來半島上，至遲在十三世紀，惟至英人勢力入侵，組馬來聯邦（1895）後，才出現馬來亞、馬來半島之名稱。西元前四、五世紀，印度人已向東南亞各地經商，輸入和移植文化，阿育王時佛教大興，派佛教徒向各地傳教，據傳所遣須那、鬱多羅二僧布教之金地國，即今下緬甸迄馬來亞一帶。梁書卷五十四扶南傳、舊唐書卷一九七盤盤傳、南海寄歸內法傳卷一等所載虔信小乘之盤盤國疑即今馬來半島。此外，另有丹丹、羯荼、佛羅安、吉蘭丹、蓬豐等諸內外典中所記盛行佛教之地區，亦均在今馬來半島上。　十五世紀初，由於麻六甲王朝興起，提倡回教，馬來西亞早期佛教遂告衰亡。一八八七年，妙蓮法師於檳城創建極樂寺，開真正佛法弘傳之先河。本忠法師組念佛蓮社，為南洋群島有蓮社之始。芳蓮法師創辦菩提學院，並設菩提中、小學，推動佛化教育事業。慈航法師曾駐菩提學院講學，並創立佛學會，倡導研究佛學之風氣。虛雲老和尚亦曾來馬弘法，皈依者萬餘人。美國蘇曼迦羅法師曾倡組佛教青年團及佛教週日學校，開大馬青年團及週日學校等佛教組織之先河。　一九五五年，竺摩法師組織馬來亞佛教會，一九六九年更名為馬來西亞佛教總會。又於一九五六年，創建三慧講堂。現任馬佛總會會長之金明法師，曾於香林覺苑設香林小學及幼稚園，於教育上有重大貢獻。　近二十多年來，馬佛總會領導大馬華裔受華文教育之佛教徒，全國各地華人佛教寺院及佛教團體，皆參加為附屬團體，並於各州設州分會及區支會。在檳城，建有一座規模宏大的佛總大廈，總部即設於此。一九七○年成立之馬來西亞佛教青年總會，為大馬另一重要之全國性佛教組織，目前為全國最活躍之團體，附屬團體已超過一百個，分佈於全馬各地。馬來西亞佛學院出版無盡燈刊物，並設施醫贈藥所、圖書館及週日弘法會。北馬另有檳城佛學院、吉打佛學院；東海岸有吉蘭丹佛教會、丁加奴佛教會；東馬則有沙撈越佛教會、慈雲佛教正傳會等佛教機構。南傳佛教國家，如錫蘭、泰國、緬甸等，皆有僧人駐錫大馬，宣傳南傳佛教教義。衛塞節於一九六二年得到政府批准，訂為全國公共假期，全國各地佛教徒，均大事慶祝此重要之佛教盛典。〔馬來西亞早期佛教考略（淨海）、獨立後的馬來西亞佛教概況（繼程，普門雜誌第四二期）〕


vietnamese:
mã lai tây á phật giáo thanh niên tổng hội <pqđtđ>


meanings:
4343（Macdonell, Arthur Anthony; 1854～1931）英國梵文學者。嘗任牛津大學教授（1899～1927），復於加爾各答 Stephanos Nirmalendu Ghosh 學院，講述比較宗教學（1922）。主要著作有 Sanskrit Grammar for Students, 1886; Sanskrit English Dictionary, 1892; Vedic Mythology, 1897; A History of Sanskrit Literature, 1900; Vedic Grammar, 1910; A Vedic Grammar for Students, 1917; India's Past, 1927; Kātyāyanaś Sarvānukramaṇī of the Rigveda; Vedic Index of Names and Subjects, 2 vois.


meanings:
(Friedrich Max Muller 1823-1900)###Makesi Miule######德裔英國東方學家、宗教學家，尤擅佛學。早年在柏林大學學習，以後又在巴黎大學隨東方學家布爾諾夫研究梵文和佛學。1847年去英國定居，任牛津大學教授，專門從事印度宗教和哲學等研究工作，校勘、翻譯和出版佛典。他對印度宗教、神話、哲學、語言等都有比較廣博和深湛的研究，是19世紀興起的比較語言學、比較宗教學和比較神話學的創建人之一。他的主要著譯有《佛教及佛教巡禮者》、《古代梵文文學史》、《梵文文法入津》、《宗教的起源和發展》、《吠檀多哲學》、《印度六派哲學》；還主編《東方聖書》51卷（1875年以後）。在南條文雄和竺原研壽等協助下校勘、翻譯和出版了佛教文獻《阿彌陀經》（梵文1881，英譯1894）、《無量壽經》（梵文1883，英譯1894）、《金剛盤若經》（梵文1881，英譯1894）、《般若心經》（梵文1884，英譯1894）、《佛頂尊勝陀羅尼經》（1884）、《法集經》（1884）等。日本的梵文學家和佛學家南條文雄、南楠順次郎都出其門下。######


meanings:
4346<一>即唐代江西道一禪師，俗姓馬，故稱馬祖，又稱馬師、馬大師。〔景德傳燈錄卷六〕（參閱「馬祖道一」4347）　<二>梵名 Aśvajit。譯為馬勝，乃佛陀最先度化的五比丘之一。〔增一阿含經卷三〕（參閱「馬勝」4349）　<三>梵名 Aśvaka。音譯作阿說迦。又作馬宿。為佛陀在世時，經常聚黨滋事的六群比丘之一。（參閱「六群比丘」1297）


meanings:
4345（Gunapala Piyasena Malalasekera, 1899～1973）錫蘭人。巴利語佛教學者。畢業於英國倫敦大學，得文學、哲學博士學位。在世俗職務方面，曾任錫蘭駐蘇聯之首任大使及駐英國倫敦之高級專員。在佛教事業方面，曾任錫蘭大學教授及東方學院院長，一九五○年召集世界二十九個國家之佛教代表，在錫蘭可倫坡（Colombo）召開第一屆世界佛教徒大會，創立世界佛教徒聯誼會（World Fellowship of Buddhists），氏任首任會長。其後並蟬聯四屆，使該佛教徒聯誼會發展到世界各國。著作有錫蘭巴利語文獻、巴利語名詞字典、佛教與種族問題等，並主編英文「佛教百科全書」（Encyclopedia of Buddhism），未完成而逝世。氏自公職退休之後，嘗赴世界各地宣講佛學。先後曾赴歐洲、英國、印度、泰國、日本、夏威夷、美洲等地。為當代錫蘭推動佛教復興之重要人物。


meanings:
4349（1012～1097）西藏名 Mar-pa。乃羅拉格（藏 Lho-brag，位於拉薩與不丹間之南藏地方）人，為迦爾居派（藏 Bkaḥ-brgyud-pa）之創始者。少年時拜八蛇精為師，然習性頑劣，其父乃託之於羅克彌（藏 Ḥbrog-mi）之門下，時年十五。因一心欲為翻譯僧，故熱心學習梵語，並曾至印度留學。自印度歸鄉後，便化緣集金，赴尼泊爾達三年之久，其間努力學習諸種怛特羅（梵 tantra）。復由尼泊爾之潘達帕提迦（梵 Paiṇḍapātika）之引導，以那洛巴（藏 Nā-ro-pa）為師，成為其弟子，並蒙其面授呼金剛（梵 Hevajra）、成就法、究竟次第（梵 Utpanna-Krama）等之祕義。此外，曾與大乘教授師傑若那噶魯巴（梵 Jñānagarbha）共學祕密集會（梵 Guhyasamāja）之怛特羅；復從那洛巴學得燈作明（梵 Pradīpodyotana-nāma-ṭīkā），以及大幻輪（梵 Mahāmāyā-cakra）祕義之奧義。學成後歸返西藏，創立迦爾居派，而為此宗派之創始者。後聞彌特利（梵 Maitrī）之偉大，故三度赴印度受教，學大手印（梵 Mahā-mudrā）之教，而得直觀智。返西藏後，又二度至尼泊爾，訪求眾師，學得諸種教義。歸途中，夢見沙羅訶（梵 Saraha），並得其祕義，而生「全世界乃一味」之真實悟智，故返回西藏後，即至各處巡迴傳教。一○九七年歿，世壽八十六。嫡傳弟子為密勒日巴（藏 Mi-la-ras-pa）。〔J. Bacot: La Vie de Marpa; G.N. Roerich: The Blue Annals, 2 vols; S.C. Das: Pag Sam Jon Zang; Ch. Bell: The Religion of Tibet（橋本光寶譯，西藏之喇嘛教）〕


meanings:
→ giang tây mã tổ đạo nhất thiền sư 江西馬祖道一禪師


meanings:
(709-788) Thiền tăng nổi tiếng đời Đường, họ Mã, tên Đạo Nhất, hoặc được gọi »Mã Tổ Đạo Nhất«, người huyện Thập Phương, Hán Châu (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư xuất gia nơi Hoà thượng Đường ở Tứ Châu, thụ giới cụ túc nơi luật sư Viên ở Du Châu. Sư tập thiền ở viện truyền pháp tại Hành sơn, thờ Thiền sư Hoài Nhượng làm thầy, theo hầu suốt 10 năm, được truyền tâm ấn. Sư đến ngọn núi Phật Tích ở Kiến Dương, Lâm Xuyên, núi Cung Công ở Nam Khang để hoằng truyền thiền pháp. Khoảng niên hiệu Đại Lịch (766-779), sư ở chùa Khai Nguyên tại Chung Lăng, học giả bốn phương vân tập, là 1 trong những trung tâm truyền bá thiền pháp lớn nhất trong nước thời ấy. Chủ trương: »Ngoài tâm không có Phật nào khác, ngoài Phật không có tâm nào khác«. Thuỵ hiệu: Đại Tịch Thiền sư.


meanings:
Chỗ tu hành của Mã Tổ Đạo Nhất nên được gọi là Mã Tổ Am. X. Phật Quang tự.


meanings:
4346請參閱 四家語錄 請參閱 四家語錄 （709～788）唐代禪僧。南嶽懷讓之法嗣。漢州（四川廣漢）人，俗姓馬，世稱馬大師、馬祖。名道一。容貌奇異，牛行虎視，引舌過鼻，足下有二輪紋。依資州唐和尚（即處寂）剃染，就渝州圓律師受具足戒。開元年間，就懷讓習曹溪禪法，言下領旨，密受心法。初止於建陽之佛跡嶺，未久，遷至臨川之南康、龔公二山。大曆四年（769），駐錫鍾陵（江西進賢）開元寺，是時學者雲集，化緣大盛。馬祖以「平常心是道」、「即心是佛」大弘禪風，入室弟子有百丈懷海、南泉普願、大梅法常等一百三十九人。禪門甫啟時，禪僧皆寄居律院，法制有限，不得別住而齟齬時生，皆以為苦。馬祖乃創叢林，以安禪侶，由是宗門益盛，轉化無窮。貞元四年正月，登建昌石門山，經行林中託付後事，於二月四日示寂，世壽八十。唐憲宗諡其號為「大寂禪師」。其派發展甚大，稱為洪州宗。道一之於懷讓，恰如希遷之於行思，於禪法之弘揚二者並稱。馬祖因於江西闡揚南嶽系禪風，亦稱江西禪，故以「江西馬祖」聞名於世。〔宋高僧傳卷十、景德傳燈錄卷六、傳法正宗記、五燈會元卷三〕


meanings:
(title) Extensive Record of the Chan Master Mazu Daoyi


vietnamese:
mã tổ đạo nhất thiền sư quảng lục <pqđtđ>


vietnamese:
mã tổ đạo nhất thiền sư quảng lục <tttđ>

meanings:
Quảng lục 1 quyển, được xếp vào Tứ Gia ngữ lục q. 1 trong Tục Tạng kinh. Nội dung gom chép lược truyện Mã Tổ cùng ngữ yếu cơ duyên mài ngói của Hoài Nhượng và cơ duyên đối thoại với các vị như Tây Đường Trí Tạng, Bách Trượng Hoài Hải, Nam Tuyền Phổ Nguyện, Đại Châu Huệ Hải, cùng với lời dạy môn đồ v. v… nêu lên ý nghĩa: »Bình thường tâm thị đạo«. Riêng có Mã Tổ Đạo Nhất Thiền sư ngữ lục, 1 quyển, còn gọi Đại Tịch Thiền sư ngữ lục, Mã Tổ ngữ lục, được xếp vào Cổ Tôn Túc Ngữ Lục 1 quyển trong Tục Tạng kinh, là từ trong »Quảng Lục« mà viết về hành nghiệp cơ duyên ngữ yếu của Mã Tổ.


meanings:
(foreign) śrāmaṇeras who are 7-13 years old


meanings:
① Quynh quynh 駉駉 lực lưỡng, tả cái dáng ngựa lực lưỡng khỏe mạnh.


meanings:
① Ðóng. Xe ngựa đỗ lại nghỉ gọi là trú. Lưu ở lại chỗ nào cũng gọi là trú. Như đóng ở chỗ mỗ làm việc gọi là trú trát mỗ xứ 駐紮某處. Ði sứ đóng ở nước ngoài cũng gọi là trú. Như đóng ở nước Anh gọi là trú Anh 駐英, đóng ở nước Pháp gọi là trú Pháp 駐法.


meanings:
① Tại, ở, lưu lại, trú, trú đóng, thường trú: 駐英 Đóng ở nước Anh; 越南駐華大使館 Đại sứ quán Việt Nam tại Trung Quốc; 駐胡志明巾記者 Phóng viên thường trú tại Thành phố Hồ Chí Minh; ② Đóng: 駐軍 Đóng quân; 一連駐在永澤村 Trung đội 1 đóng tại làng Vĩnh Trạch.


meanings:
① Ngựa hèn nhát. ||② Phàm tài năng kém hèn cũng gọi là nô. Phần nhiều dùng làm chữ nói tự nhún mình. Như nô tài 駑才 tài hèn kém.


meanings:
(văn) ① Ngựa xấu, ngựa hèn; ② Người bất tài.


meanings:
① Ngựa hai tuổi gọi là câu. Phàm ngựa còn non còn khoẻ đều gọi là câu cả. Vì thế khen các con em có tài khí hơn người gọi là thiên lí câu 千里駒.


meanings:
① Ngựa hai tuổi, ngựa khỏe; ② Con: 駒子 Ngựa con, lừa con; ③ (Ngb) (Bóng) mặt trời: 駒光過隙 Bóng mặt trời chạy qua cửa sổ (thời gian đi quá nhanh); 駒隙 Thời gian trôi nhanh.


meanings:
① Ngựa khỏe. Kẻ lái chợ giảo hoạt gọi là tảng quái 駔儈. ||② Một âm là tổ. Cùng nghĩa với chữ tổ 組.


meanings:
(văn) ① Ngựa nhanh, ngựa giỏi; ② Như 組 (bộ 糸).


meanings:
① Ðóng xe ngựa (đóng ngựa vào xe). ||② Giá ngự. Như tràng giá viễn ngự 長駕遠馭 tiết chế được cả phương xa. ||③ Xe cộ. Như vua xuất hành có chia ra đại giá 大駕 và pháp giá 法駕. Ðại giá là nói về chuyến đi có nhiều xe theo hầu, pháp giá là nói về chuyến đi có ít xe theo hầu. Song đều gọi tắt là giá. Vì thế nên gọi sự vua xuất hành là giá. ||④ Một tiếng dùng để xưng hô tôn trọng người khác. Như tạ ơn người ta đến thăm mình gọi là lao giá 勞駕, ước hẹn đón người ta đến chơi gọi là túc giá 夙駕. ||⑤ Tiến hành. Như trình độ trình độ tiến ngang nhau gọi là tịnh giá tề khu 並駕齊驅. Cũng có khi gọi là phương giá tề khu 方駕齊驅. ||⑥ Biệt giá 別駕 một chức quan giúp việc quan thứ sử, cũng như chức thông phán bây giờ.


meanings:
① Đóng lừa ngựa vào xe, thắng (lừa, ngựa vào xe): 這輛車太重，得用兩匹馬駕 著 Cái xe này nặng quá, phải đóng hai ngựa mới được; ② Xe ngựa: 整駕出遊 Sửa soạn xe đi chơi; ③ Lái, bẻ lái: 駕飛機 Lái máy bay; 你會駕車嗎？ Anh biết lái xe không?; ④ Đánh (xe ngựa, xe bò...); ⑤ (văn) Trội hơn; ⑥ (văn) Chế ngự, tiết chế, điều khiển, lèo lái, kiểm soát: 長駕遠馭 Tiết chế tới những nơi xa; ⑦ (văn) Cách gọi có ý kính cẩn (để tôn xưng ngựa xe của người khác đến chơi nhà mình): 勞駕 Làm nhọc ngài đến thăm; 夙駕 Chực đón ngài đến chơi; ⑧ (văn) Vua chúa, hoàng đế.


meanings:
Chen vai nối gót, hình dung số người qua lại rất nhiều, nườm nượp chẳng dứt. Tiết Thiên Hoàng Đạo Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »後 卜 荊 州 當 陽 紫 陵 山、 學 徒 駕 肩 接 迹、 都 人 士 女、 向 風 而 至。 – Về sau, sư chọn núi Tử Lăng ở Đương Dương tại Kinh Châu để hoằng pháp. Người học nườm nượp chẳng dứt, gồm cả nam nữ nghe danh sư mà đến«.


meanings:
① Con ngựa hèn. Người hèn dốt cũng gọi là nô đài 駕駘. Có khi đọc là thai. ||② Một âm là đãi. Ðãi đãng 駘蕩 quang đãng bao la.


meanings:
(văn) Ngựa xấu, ngựa hèn: 駑駘 Ngựa xấu, (Ngb) Người bất tài.


meanings:
① Con ngựa đóng kèm bên xe. ||② Phụ mã đô uý 駙馬都尉 một quan chức đời nhà Hán 漢. Từ đời nhà Tấn 晉 trở về sau, ai lấy công chúa tất được phong vào chức ấy, vì thế nên chàng rể của vua gọi là phụ mã 駙馬. Cũng đọc là phò. ||③ Nhanh chóng.


meanings:
① (văn) Ngựa đóng kèm bên xe; ②【駙馬】phò mã [fùmă] Con rể vua, phò mã; ③ (văn) Nhanh; ④ (văn) Như 辅 (bộ 车).


meanings:
① Ngựa chạy nhanh. ||② Ði nhanh. ||③ Cho thuyền đi.


meanings:
① Lạc đà 駱駝 một giống thú ở châu Phi, trên lưng có bướu, rất tiện xếp đồ, trong bụng có túi chứa nước, dùng để đi qua các bể cát (sa mạc). Cổ nhân cho là một món ăn quý trong tám món ăn quý, bát trân 八珍.


meanings:
① Con lạc đà: 駱駝 Lạc đà; ② Gù, còng lưng; ③ (văn) Mang trên lưng; ④ (văn) Trả tiền; ⑤ (văn) Như 鴕(bộ 鳥).


meanings:
6200駝山位於山東雲門山之傍，其南面有大小石窟五座及摩崖一所，佛像共計六三八尊。第二、三窟完成於隋代，乃駝山石窟之主要特色所在，其他窟則較小，屬於隋唐時代。隋代所刻之二大洞窟為無比之傑作，其雕像極盡精緻，為隋代石佛中之代表作品。第一窟深約四公尺，廣約二點三公尺，於方座上，有本尊釋迦如來之坐像，高約一點二公尺，豐頰，衣紋雄勁。左右有兩羅漢，又左右兩壁有兩脅侍菩薩，高約一點四公尺，豐麗，衣紋優雅。又入口附近有兩菩薩、仁王，其他有四小龕。　第二窟為最優勝，廣約三公尺餘，高約四公尺餘，於正面中央圓座上，雕刻有本尊坐像，頭大手小，相好溫雅，衣紋簡單。左右兩壁有脅侍菩薩之立像，姿勢優美，衣紋俊挺，寶冠佩飾。又三面之壁上，雕有許多大小之佛菩薩、供養者、仁王等。　第三窟乃最大且最重要，入口廣約三點五公尺，中部廣約五點八公尺，深約七公尺餘，於正面方座上，有本尊釋迦如來之坐像，相好溫雅，面頰豐腴，衣紋簡素。左右有脅侍菩薩龕，菩薩戴寶冠，配玉佩，衣紋簡素。又於壁面雕刻千佛。　第四窟為廣、深、高皆約二公尺以上之佛龕，刻有中尊、兩菩薩、兩力士，壁面大小五龕，並雕刻甚多小佛，手法簡樸，然破損嚴重。摩崖分為二段，下段刻有五尊、一立佛、一小佛，上段刻有四小龕，手法古拙，且大半遭破壞。　第五窟方一點六公尺，正面有三尊像，其本尊相好優雅，另有四小佛，左右兩壁有大小佛龕。總之，駝山石窟為隋代造像之代表，亦為石窟藝術中之翹楚。


meanings:
① Cỗ xe bốn ngựa. Nhất ngôn kí xuất, tứ mã nan truy 一言既出，駟馬難追 một lời nói ra, xe bốn ngựa cũng khó đuổi kịp.


meanings:
(văn) ① Xe bốn ngựa kéo, xe tứ mã: 一言既出，駟馬難追 Một lời nói ra, xe bốn ngựa cũng khó đuổi kịp; ② Ngựa; ③ Bốn; ④ [Sì] Sao Tứ.


meanings:
Mắng, chửi: 駡了他一頓 Chửi cho hắn ta một trận; 她在駡孩子 Chị ấy đang mắng con.


meanings:
【駪駪】sân sân [shenshen] (văn) Đông đảo, nhiều.


meanings:
【騄駬】lục nhĩ [lùâr] (văn) Một giống ngựa giỏi.


meanings:
① Giật mình (tả cái dáng giật nẩy mình). Như kinh hãi 驚駭. ||② Ngựa sợ. ||③ Quấy nhiễu. ||④ Lấy làm lạ lùng. Như hãi dị 駭異. ||⑤ Tản đi.


meanings:
① Sợ, hãi, giật mình, khủng khiếp: 惊駭 Kinh hãi; 駭人聽聞 Khủng khiếp, đáng sợ, khiếp hãi; ② Ngạc nhiên, kinh ngạc, lấy làm lạ; ③ (văn) Quấy nhiễu; ④ (văn) Tản đi.


meanings:
① (văn) Ngựa trắng lông gáy đen; ② 【駱駝】 lạc đà [luòtuo] Con lạc đà: 單峰駱駝 Lạc đà một bướu; 雙峰駱駝 Lạc đà hai bướu; 駱駝被人稱為沙漠之舟 Lạc đà được người ta gọi là chiếc thuyền sa mạc; ③ [Luò] (Họ) Lạc.


meanings:
(văn) ① Trống đánh gấp và kêu to; ② Như 駭.


meanings:
① Xăm xăm, vùn vụt, tả dáng ngựa đi nhanh.


meanings:
【駸駸】xâm xâm [qinqin] (văn) (Ngựa chạy) rất nhanh, xăm xăm, vùn vụt: 駸駸日上 Tiến bộ rất nhanh, tiến lên vùn vụt.


meanings:
(văn) ① Ngựa hung hãn, ngựa chứng; ② Ngựa chạy bất ngờ; ③ Hung hãn.


meanings:
① Con ngựa tốt. Như tuấn mã 駿馬. Phàm sự gì cao lớn nhanh nhẹn đều gọi là gọi là tuấn cả. Như thần thái tuấn phát 神采駿發 tinh thần sung mãn, vẻ mặt tươi sáng. ||② Nghiêm chỉnh. ||③ Tài giỏi.


meanings:
① Ngựa tốt. 【駿馬】tuấn mã [jùnmă] Ngựa tốt, tuấn mã: 居數月，其馬將胡駿馬而歸 Vài tháng sau, con ngựa đó đem con ngựa Hồ tốt trở về (Hoài Nam tử); ② (văn) Lớn; ③ (văn) Nhanh; ④ (văn) Nghiêm khắc, nghiêm ngặt, chặt chẽ (như 峻, bộ 山) ⑤ (văn) Tài giỏi, nổi bật (như 俊, bộ 亻).


meanings:
① Thẳng dong, chạy thẳng miết một mạch, phi, phóng. Như mã sính 馬騁 ngựa phi. ||② Ý tứ văn tự trôi chảy cũng gọi là sính.


meanings:
① Chạy mau, thẳng dong, phi, phóng: 騁步 Bước mau; 馬騁 Ngựa chạy mau, ngựa phi; 汽車在公路上馳騁 Ô tô phóng trên đường cái; ② Mở rộng ra.【騁目】sính mục [chângmù] (văn) Mở mắt nhìn về phía xa; ③ Làm cho nhanh thêm.


meanings:
① Muông sinh sắc đỏ. Luận ngữ 論語: Lê ngưu chi tử tuynh thả giác, tuy dục vật dụng, sơn xuyên kì xả chư 犁牛之子騂且角，雖欲勿用，山川其舍諸 (Ung dã 雍也) Con của con bò lang lông đỏ mà sừng ngay ngắn, dù người ta không muốn dùng (để cúng tế, vì chê nó là bò lang), nhưng thần núi thần sông đâu có bỏ nó. ||② Ngựa lông đỏ, ngựa nhuôm nhuôm. ||③ Mặt đỏ lững. ||④ Cũng đọc là tinh.


meanings:
① Lẩn thẩn, ngu ngốc. Có khi đọc là chữ ngai.


meanings:
(văn) Ngu đần, ngu xuẩn, xuẩn ngốc, lần thần (như 呆nghĩa ①, bộ 犬).


meanings:
(văn) Ngựa có lông xanh trắng đen lẫn lộn.


meanings:
① Hai con ngựa cùng đóng kèm nhau. ||② Phàm vật gì liền kèm với nhau đều gọi là biền. Như biền hiếp 騈脅 xương sườn liền nhau. Thể văn hai vế đối nhau gọi là biền văn 騈文.


meanings:
① Song song, đối nhau, sát nhau, liền nhau: 騈句 Những câu văn có hai vế đối nhau; 騈肩 Sát cánh nhau; 騈胁 Xương sườn liền nhau; ② (văn) Hai ngựa đóng kèm nhau (chạy song song).


meanings:
(văn) Ngựa cao bảy thước trở lên: 騋牝三千 Có ba ngàn ngựa cao hơn bảy thước và ngựa cái (Thi Kinh).


meanings:
(Giống) cái. 【騍馬】khỏa mã [kèmă] Ngựa cái.


meanings:
① Cưỡi ngựa. ||② Phàm cưỡi lên cái gì mà buông hai chân xuống đều gọi là kị. Như kị tường 騎牆 xoạc chân trên tường. ||③ Ngựa đã đóng yên cương rồi gọi là kị. ||④ Quân cưỡi ngựa gọi là kị binh 騎兵.


meanings:
① Cưỡi, cỡi, đi: 騎馬 Cưỡi ngựa; 騎自行車 Đi xe đạp; ② Giữa. 【騎縫】 kị phùng [qífèng] Giữa: 騎縫兒蓋章 Kiềm giáp, đóng dấu giữa răng cưa (hai mép giấy); ③ Kị binh (quân cỡi ngựa): 輕騎 Kị binh nhẹ; ④ (văn) Ngựa đã đóng yên cương.


meanings:
Riding the thief's horse, chasing the thief


meanings:
Còn gọi: Kị ngưu mịch ngưu (cưỡi trâu tìm trâu). Cưỡi lừa tìm lừa, dụ cho phàm phu không thấy Phật tính của chính mình mà hướng ngoại tìm cầu, cũng như cưỡi lừa mà tìm lừa, chẳng biết dưới chỗ mình ngồi là con lừa mà mình đang tìm. Thanh Viễn ngữ lục trong CTTNL q. 31 ghi: »龍 門 （系 清 遠 禪 師 之 法 號） 道 只 有 兩 種 病： 一 是 騎 驢 覓 驢、 二 是 騎 却 驢 了 不 肯 下。 – Long Môn (là pháp hiệu của Thiền sư Thanh Viễn) nói chỉ có hai thứ bệnh: một là cưỡi lừa tìm lừa, hai là lỡ cưỡi lừa rồi mà chẳng chịu xuống«. Tiết Phúc Châu Đại An Thiền sư trong CĐTĐL q. 9 ghi: »師 即 造 于 百 丈。 禮 而 問 曰: 學 人 欲 心 識 佛。 何 者 即 是。 百 丈 曰: 大 似 騎 牛 覓 牛。 – Sư liền đến chỗ Bách Trượng, lễ bái rồi hỏi rằng: Học nhân muốn biết Phật, ai mới là Phật? Bách Trượng nói: Đúng là đang cưỡi trâu lại đi tìm trâu!«.


meanings:
Ngựa xám; ② (văn) Ngựa tốt; ③ (văn) Màu xanh thẫm.


meanings:
① Con ngựa đóng kèm hai bên. Xe tứ mã hai con trong gọi là phục, hai con ngoài gọi là phi 騑.


meanings:
① Chạy lồng. Như bàng vụ 旁騖, phiếm vụ 泛騖 đều nghĩa là đâm quàng, nói kẻ không noi đường chính mà đi. ||② Nhanh chóng. ||③ Phóng túng.


meanings:
(văn) ① Chạy lồng: 旁騖 (hay 泛騖) Đâm quàng, quàng xiên; ② Nhanh chóng; ③ Phóng túng.


meanings:
① Lừa đảo. Như phiến tiền 騙錢 lừa đảo tiền bạc. ||② Nhảy tót lên lưng ngựa.


meanings:
① Lừa, lừa dối, lừa bịp, lừa gạt, lừa phỉnh, lừa đảo, bịp, bịp bợm: 受騙 Mắc lừa; 這可騙不了他 Làm sao đánh lừa được anh ta; 騙錢 Lừa đảo tiền bạc; 別騙孩子 Đừng dối trẻ; ② Lừa đảo tiền bạc; ③ (văn) Nhảy lên lưng ngựa, nhảy qua, nhảy lên đi.


meanings:
(văn) Ngựa có lông trắng xen với lông đỏ.


meanings:
① Con ngựa mình vàng mõm đen. Có khi đọc là chữ quai.


meanings:
① Thiếu, sứt mẻ. ||② Hất lên, nghển đầu lên. ||③ Giật lấy. ||④ Tội lỗi. ||⑤ Một âm là kiển. Ngựa hèn.


meanings:
(văn) ① Thiếu, sứt mẻ; ② Hất lên, nghển đầu lên; ③ Bay lên; ④ Lôi lên, kéo lên; ⑤ Giật lấy; ⑥ Hoảng sợ, khiếp đảm; ⑦ Tội lỗi.


meanings:
① Ðịnh. Như âm chất 陰騭 tốt xấu hoạ phúc đều bởi trời định, người không thể biết được. ||② Phân biện, phán định. Như bình chất thị phi 評騭是非 phán xét phải trái. ||③ Ngựa cái. ||④ Lên, cưỡi ngựa lên núi.


meanings:
(văn) ① Định, sắp đặt: 評騭高低 Bình phẩm và sắp đặt cao thấp; 陰騭 Sự định hoạ phúc (của trời) không thể biết được; ② (văn) Ngựa cái, ngựa giống; ③ (văn) Đi lên (núi, bằng ngựa).


meanings:
① Ngựa nhảy chồm. ||② Bốc lên. Phàm cái gì nó bốc lên đều gọi là đằng. Như hoá khí thượng đằng 化氣上騰 hoá hơi bốc lên. Giá đồ vật gì bỗng đắt vọt lên gọi là đằng quý 騰貴. ||③ Nhảy. ||④ Cưỡi.


meanings:
① Nhảy chồm lên, nhảy, chạy nhanh: 奔騰 Chạy nhanh; 歡騰 Vui mừng nhảy nhót; ② Vọt lên cao, bốc lên cao, bay lên cao: 騰空 Vọt lên không; 飛騰 Bay bổng lên; 上騰 Bốc lên trên; ③ Dọn ra, dành ra: 騰出兩間房來 Dành ra hai căn nhà; 騰不出時間來 Không sao dành ra được thời gian; ④ (văn) Giao, chuyển giao; ⑤ (văn) Cưỡi, cỡi; ⑥ [Téng] (Họ) Đằng.


meanings:
Tự tại vô vi. Tiết Thường Am Sùng Thiền sư trong GTPĐL q. 30 ghi: »有 時 向 日 岩 前 坐。 有 時 乘 困 日 高 眠。 不 學 禪、 不 修 道。 只 麼 騰 騰 恣 顛 倒。 – Hữu thời hướng nhật nham tiền toạ, hữu thời thừa khốn nhật cao miên, bất học thiền, bất tu đạo, chỉ ma đằng đằng tứ điên đảo. – Có khi cả đêm ngồi trước động, có khi mệt mỏi ngủ đến trưa, chẳng học thiền, chẳng tu đạo, cứ muốn vô vi mặc điên đảo«.


meanings:
Tự tại vô vi, mặc tình tự nhiên. Tiết Đằng Đằng Hoà thượng trong Tổ Đường tập q. 3 ghi: »晨 時 以 鬻 充 飢、 仲 時 更 餐 一 頓。 今 日 任 運 騰 騰、 明 日 騰 騰 任 運。 – Thần thời dĩ chúc sung cơ, trọng thời cánh san nhất đốn, kim nhật nhậm vận đằng đằng, minh nhật đằng đằng nhậm vận. – Sáng sớm dùng cháo đỡ dạ, giữa trưa lại ăn một bữa, hôm nay tự tại vô vi, ngày mai vô vi tự tại«.


meanings:
Tùy ý tự nhiên, vô sự vô vi, có dáng điệu như người buồn ngủ. Phần Dương ngữ lục q. hạ ghi: »唯 有 隱 倫 高 手 者、 騰 騰 兀 兀 混 時 機。 – Chỉ có kẻ ẩn dật cao thủ mới an nhiên tự tại lẫn lộn cùng thời cơ«.


meanings:
Thiền tăng Nhân Kiệm đời Đường, phóng khoáng ở đồng ruộng ngoại thành, người đời gọi là »Đằng Đằng Hoà thượng«. X. Nhân Kiệm.


meanings:
Mái, cái, nái, con cái, giống cái: 騲驢 Lừa cái; 騲雞 Gà mái.


meanings:
(văn) ① Ngựa đỏ có bụng trắng; ② Ngựa giỏi.


meanings:
① Khi người quan quý đi ra, trước có kẻ dẹp đường, sau có kẻ hộ vệ đều gọi là sô. Vì thế nên gọi kẻ đi hầu của một người nào là tiền sô 前騶 hay sô tụng 騶從. ||② Chức quan coi về việc xe ngựa.


meanings:
(văn) ① Người cưỡi ngựa dẹp đường (thời xưa, cho quan lớn đi): 前騶 người cưỡi ngựa dẹp đường phía trước. 【騶從】sô tòng [zoucóng] (văn) Phu ngựa (thời cổ); ② Chức quan coi về việc xe ngựa (thời xưa); ③ [Zou] (Họ) Sô.


meanings:
① Quấy nhiễu. Như bắt phu thu thuế làm cho dân lo sợ không yên gọi là tao nhiễu 騷擾. ||② Ðời Chiến quốc 戰國 có ông Khuất Nguyên 屈原 làm ra thơ Li tao 離騷, nói gặp sự lo lắng vậy. Người bất đắc chí gọi là lao tao 牢騷 bồn chồn, cũng là noi cái ý ấy. Lại sự phong nhã cũng gọi là phong tao 風騷. Vì thế gọi các làng thơ là tao nhân 騷人.


meanings:
① Rối ren, quấy nhiễu: 騷動 Rối loạn; ② Như 臊 [sao] (bộ 肉); ③ (văn) Buồn rầu, lo lắng; ④ Thể văn li tao (chỉ tập thơ Li tao của nhà thơ nổi tiếng Khuất Nguyên thời Chiến quốc của Trung Quốc); ⑤ Giới văn thơ (chỉ văn học nói chung và nhà thơ, nhà văn thời xưa. 【騷客】tao khách [saokè] (văn) Nhà thơ, khách thơ; ⑥ Lẳng lơ, lăng nhăng.


meanings:
① Con ngựa đực thiến. ||② Tiếp cây. ||③ Thiến (hoạn) trâu, ngựa.


meanings:
① Thiến, hoạn (súc vật): 騸馬 Thiến ngựa; 騸豬 Thiến lợn; ② (văn) Ngựa đực thiến; ③ (văn) Tiếp cây.


meanings:
【𩥻騻】túc sương [sùshuang] (văn) Như 𩥻骦 [sùshuang].


meanings:
① Con loa. Lừa ngựa giao hợp nhau sinh ra con gọi là loa.


meanings:
Con la (con vật lai giữa lừa và ngựa). 【騾子】 loa tử [luózi] Con la. Xem 驢騾 [l\luó], 馬騾 [măluó].


meanings:
① Mạch nhiên 驀然 bỗng dưng, cũng như ta nói hốt nhiên, ý nói sực thấy mà giật mình. ||② Lên ngựa. ||③ Siêu việt.


meanings:
① Vượt qua, xuyên qua. Tiết Mật Am Khâm Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »蝦 䗫 𨁝 跳 上 梵 天、蚯 蚓 驀 過 東 海。 – Con ễnh ương nhảy lên trời Phạm Thiên, con giun đất vượt qua biển Đông«. ② Cất bước, di động. Tiết Thiên Bình Khế Ngu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »石 含 茶 居 士 問：法 無 動 搖 時 如 何？師 曰：你 從 潞 府 來？士 曰：一 步 也 不 曾 驀。師 曰：因 甚 得 到 這 裡？ – Cư sĩ Thạch Hàm Trà hỏi: Khi pháp không dao động thì sao? Sư bảo: Ngươi từ Lộ Phủ đến phải không? Sĩ đáp: Một bước cũng chưa từng cất lên. Sư nói: Vì sao đến đây được?«. ③ Đang, ngay lúc đó. Tiết Dược Sơn Duy Nghiễm Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »師 與 雲 巖 遊 山、腰 間 刀 響。 巖 問：甚 麼 物 作 聲？師 抽 刀 驀 口 作 斫 勢。 – Sư cùng Vân Nham đi dạo núi, dao trên lưng khua vang. Nham nói: Vật gì phát ra tiếng? Sư rút dao, ngay lúc đó miệng làm thế đẽo cây«.


meanings:
① Bỗng nhiên, đột nhiên; ② (văn) Lên ngựa; ③ (văn) Siêu việt.


meanings:
Một thứ dao dài được bộ binh đời Đường, Tống sử dụng. Tiết Minh Chiêu Đức Khiêm Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »驀 刀 叢 裡 逞 全 威。 – Dao dài trong đám ưa khoe tất cả uy thế«.


meanings:
Thẳng, thẳng tắt, hàm ẩn ý nghĩa dứt khoát lãnh ngộ, lập tức khế nhập. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »指 山 門： 截 斷 程 途 驀 直 來、 乾 坤 洞 徹 此 門 開。 – Sư chỉ cổng chùa, bảo: Cắt đứt con đường, lập tức khế nhập, đất trời rỗng suốt, cửa này mở ra«.


meanings:
Dứt khoát minh tâm ngộ đạo, không vướng mắc, không chần chừ, không kẹt ở giữa đường. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »如 今 欲 得 驀 直 悟 解、 但 人 法 俱 泯、 人 法 俱 絕、 人 法 俱 空。 – Nếu như hôm nay muốn được dứt khoát minh tâm ngộ đạo, chỉ cần nhân pháp đều quên, nhân pháp đều bặt, nhân pháp đều không«. Theo nhà thiền, một từ »Mạch trực« thường dùng trong các ngữ lục ẩn hàm nghĩa dứt khoát lãnh ngộ.


meanings:
① Ngựa bất kham. ||② Phàm người hay vật gì mà xấc lấc không thuần đều gọi là ngao. Có khi đọc là ngạo.


meanings:
(văn) ① Ngựa tốt; ② Ngựa bất kham; ③ Kiêu căng, kiêu ngạo, ngạo mạn, lấc xấc.


meanings:
① Con ngựa đóng kèm bên xe. ||② Ðóng xe ba ngựa. ||③ Kẻ ngồi bên xe gọi là tham thừa 驂乘.


meanings:
(văn) ① Ngựa đóng kèm hai bên (trong cỗ xe ba ngựa), ngựa tham; ② Đóng xe ba ngựa; ③ 【驂乘】tham thừa [canshèng] Người thứ ba ngồi bên cỗ xe. Cg. 陪乘 [péishéng].


meanings:
① Con ngựa vàng lang trắng. ||② Khoẻ mạnh. Nhà Hán 漢 có chức quan võ gọi là phiếu kị tướng quân 驃騎將軍. ||③ Dáng ngựa chạy nhanh.


meanings:
(văn) ① Ngựa phi; ② Dũng mãnh: 驃騎將軍 Phiếu kị tướng quân (chức quan võ đời Hán, Trung Quốc). Xem 驃 [biao].


meanings:
(văn) Ngựa màu xanh trắng (hoặc trắng xám).


meanings:
① Ruổi ngựa, đánh ngựa cho chạy nhanh. ||② Ðuổi. Như là khu trừ 驅除 xua đuổi. ||③ Giá ngự. Như khu sách 驅策 đứng cầm nọc cho kẻ dưới cứ tuân lệnh mà làm. ||④ Chạy vạy, bôn tẩu. Gắng sức vì người gọi là nguyện hiệu trì khu 願效馳驅.


meanings:
① Đi trước, tiến lên: 先驅者 Người đi trước, bậc tiền bối; 並駕齊驅 Cùng nhau tiến lên; ② (văn) Ruổi ngựa, thúc ngựa, đánh ngựa (cho chạy nhanh): 涉單車驅上茂陵 Thiệp một mình lên xe ruổi thẳng lên Mậu Lăng (Hán thư); ③ (văn) Ra lệnh, chỉ huy, điều khiển; ④ (văn) Bôn ba, chạy vạy: 願效馳驅 Nguyện ra sức lo toan; ⑤ Đuổi, xua, lùa: 驅羊 Lùa dê; 驅逐侵略者 Đánh đuổi quân xâm lược.


vietnamese:
khu canh phu chi ngưu đoạt cơ nhân chi thực <tttđ>

meanings:
Cướp trâu của người cày, đoạt cơm của người đói. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho thiền sư triệt để quét sạch mọi vọng tình tri giải, không còn mảy may chấp trước, không còn có chỗ để nương tựa. BNL q. 1 ghi: »到 這 裏 見 得 透、 方 知 古 人 有 驅 耕 夫 之 牛、奪 飢 人 之 食 底 手 段。 – Nếu thấu được chỗ này mới biết người xưa có thủ đoạn cướp trâu của người cày, đoạt cơm của người đói«.


meanings:
(văn) Ngựa đen có khoảng giữa háng màu trắng.


meanings:
① Hoa lưu 驊驑 tên một con ngựa tốt trong số tám con ngựa tốt của ông Chu Mục Vương 周穆王. Có khi dùng nghĩa bóng là người có tài đức tốt. Cũng viết là hoa lưu 驊騮.


meanings:
Tên một con ngựa tốt theo truyền thuyết (của Chu Mục vương). 【驊騮】hoa lưu [huáliú] (văn) ① Ngựa khỏe, tuấn mã; ② Người có tài đức.


meanings:
① Mạnh khỏe nhanh nhẹn. Tướng mạnh gọi là kiêu tướng 驍將.


meanings:
(văn) ① Vằn giống như vảy cá trên mình ngựa; ② 【騏驎】kì lân [qílín] a. Một giống ngựa tốt; b. Như 麒麟. Xem 麒 (bộ 鹿).


meanings:
① Ngựa lồng, ngựa cất. ||② Kiêu căng, lên mặt kiêu ngạo. Như kiêu binh tất bại 驕兵必敗 quân kiêu tất thua. ||③ Vạm vỡ, lực lưỡng.


meanings:
① Kiêu căng, kiêu ngạo, ngạo mạn, kiêu hãnh, tự kiêu: 戒驕戒躁 Chớ có kiêu căng nóng nảy; 勝不驕 Thắng không kiêu; ② (văn) Gắt: 驕陽 Nắng gắt; ③ (văn) Cứng đầu, ngoan cố, không chịu phục tùng; ④ (văn) Vạm vỡ, lực lưỡng; ⑤ (văn) Ngựa lồng.


meanings:
① Chứng nghiệm. ||② Nghiệm xem. Như thí nghiệm 試驗 thử nghiệm. ||③ Hiệu nghiệm. Phàm sự gì kết quả tốt không ra ngoài chỗ ý mình đoán đều gọi là nghiệm. Sự gì có thành hiệu cũng gọi là nghiệm.


meanings:
① Nghiệm, kiểm nghiệm, xét nghiệm, chứng nghiệm, khám nghiệm: 試驗 Thí nghiệm; 驗貨 Kiểm nghiệm hàng hoá; ② Hiệu nghiệm.


meanings:
① Ngựa sợ hãi. ||② Sợ. Phàm cái gì lấy làm sợ đều gọi là kinh. ||③ Chứng sài. Trẻ con phải chứng sài sợ giật mình mẩy, co chân co tay trợn mắt uốn lưng đều gọi là kinh.


meanings:
① Sợ hãi: 驚恐 Sợ hãi; ② Làm sợ, làm giật mình, làm hốt hoảng, làm kinh ngạc, làm kinh động: 打草驚蛇 Đập cỏ làm cho rắn sợ, bứt dây động rừng; ③ Lồng: 馬驚了 Ngựa lồng lên; ④ (văn) Ngạc nhiên, kinh ngạc; ⑤ Chứng làm kinh (ở trẻ con).


meanings:
6927 請參閱 靈驗記 請參閱 懸記 [1]謂驚動覺醒。有二義，一謂諸佛令眾生於不覺與昏眠中覺醒，一謂勸請諸佛從定而起，以救護眾生。大日經疏卷九載，諸佛驚覺眾生，因一切眾生皆在無明中昏睡不覺，故如來以誠言感動之，使得醒悟。金剛頂瑜伽千手千眼觀自在菩薩修行儀軌經卷上載，瑜伽行者由結印、誦驚覺真言，請一切如來出定。同時思惟：我身少慧少福，沈沒於苦海，今仗託諸佛威神力，惟願不捨大悲本願，慈悲矜愍觀察護念拔濟我。彼一切如來即以各神力加持護念，瑜伽行者自獲無量福聚，身心自在。此即真言行者驚覺諸佛，乞請救護之意。此外，又有驚覺顯教之佛菩薩，令入密教之義。〔金剛頂經卷上、祕藏記〕


meanings:
① Ngựa trạm, dùng ngựa đưa thư. Ngày xưa đặt các trạm để truyền đưa văn thư, mỗi trạm có một chức quan coi giữ, gọi là dịch thừa 驛丞. ||② Lạc dịch 絡驛 liền nối không dứt. Cũng viết là 駱驛.


meanings:
Ngựa trạm (để đưa thư từ, công văn thời xưa). 【驛站】dịch trạm [yìzhàn] (cũ) Trạm dịch (trạm truyền thư tín, công văn thời xưa).


meanings:
① Chợt, thốt nhiên xảy đến không kịp phòng bị gọi là sậu.


meanings:
① Chạy nhanh: 馳驟 Chạy nhanh như ngựa phi; 物之生者，若驟若馳 Sự sống của muôn vật như dong như ruổi (Trang tử); ② Bỗng, chợt, đột nhiên, đột ngột: 天氣驟變 Thời tiết thay đổi đột ngột; 風雨驟至 Gió mưa chợt đến (Âu Dương Tu). 【驟然】 sậu nhiên [zhòurán] Bỗng, bỗng nhiên, đột nhiên, đột ngột: 驟然響起雷鳴般的掌聲 Tiếng vỗ tay bỗng nhiên vang lên như sấm dậy; ③ (văn) Mau chóng, nhanh.


meanings:
Con lừa. 【驢騾】lư loa [l\luó] Con la. Cg. 馬騾 [măluó].


meanings:
Nghĩa đen là kẻ đầy tớ (làm thân nô lệ) chạy theo sau đuôi ngựa và chạy trước con lừa để làm bản phận hầu hạ cho chủ. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho kẻ chạy theo lời nói và việc làm của người khác còn chính mình thì không có cơ dụng riêng. Phần Tụng Cổ trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục: »舉： 陳 尊 者 問 僧： 什 麼 處 來？ 僧 瞪 目 視 之。 師 云： 驢 前 馬 後 漢、 道 將 一 句 來！ – Cử: Trần Tôn Túc hỏi một vị tăng ở đâu đến. Tăng trợn mắt nhìn sư. Sư nói: Cái gã đầy tớ kia, hãy nói một câu xem!«.


meanings:
Môi lừa mõm ngựa. Lời chê trách các thiền tăng không ngộ tâm mà hay bàn luận khoe khoang. Vân Môn quảng lục, q. thượng ghi: »若 是 一 般 掠 虛 漢。 食 人 膿 唾。 記 得 一 堆 一 擔 搕 𢶍。 到 處 馳 騁 驢 脣 馬 觜。 誇 我 解 問 十 轉 五 轉 話。 饒 你 從 朝 問 至 夜 答 到 夜 論 劫。 還 夢 見 麼。 – Nếu ăn đàm dãi của người, nhớ được một đống một gánh hèm, là bọn nói càn đi đến nơi nào cũng bàn luận khoe khoang, khoe ta đáp được năm, mười chuyển ngữ. Giả sử đáp được từ sáng đến tối, đến suốt đời cũng chưa mộng thấy!«.


meanings:
Năm lừa. Trong 12 địa chi, mỗi địa chi đều được tượng trưng bằng một con vật, trong ấy không có con lừa, tức không có năm con lừa. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho một thời hạn không bao giờ có. Chương Thần Tán trong CĐTĐL (Đại 51, 268 thượng) ghi: »其 師 又 一 日 在 窗 下 看 經。 蜂 子 投 窗 紙 心 出。 師 睹 之 曰： 世 界 如 許 廣 闊 不 肯 出。 鑽 他 故 紙 驢 年 去 得。 – Một hôm, Thầy của sư ngồi bên cửa sổ xem kinh. Có một con ong chui đầu vào giấy để tìm đường ra. Sư nhìn thấy liền nói: Thế giới rộng như vầy mà chẳng chịu ra, lại chui đầu vào giấy, đến năm lừa mới ra được«.


meanings:
Sữa lừa và sữa bò, màu sắc tuy giống nhau, nhưng sữa bò quậy đông lại thì thành bơ, còn sữa lừa quậy đông lại thì thành phân. Thiền tông dùng từ này để chỉ việc dường như giống nhau nhưng kì thật thì lại khác. Như Phật pháp và ngoại đạo tuy cùng có các điều răn (Giới), nhưng vì ngoại đạo chấp trước ngã kiến, cùng tận chỗ trở về là hư dối, nên khác với Phật pháp.


meanings:
Cầu yên lừa. Cầu yên lừa rất giống xương hàm của người ta nên có người quê mùa nhận lầm cầu yên lừa là xương hàm của cha mình. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho người mê muội không phân biệt được sự khác nhau giữa các pháp nghĩa chân, giả. Tiết Cốc Ẩn Uẩn Thông Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »莫 認 驢 鞍 橋 作 阿 爺 下 頷。 – Chớ nên nhận cầu yên lừa làm xương hàm dưới của cha!«.


meanings:
① Ngựa chạy nhanh mà cất đầu cao gọi là tương. Như ngựa nhảy vọt lên gọi là đằng tương 騰驤.


meanings:
① (văn) Ngựa nghển đầu lên phi nước đại: 腾驤 Ngựa nhảy vọt lên; ② (Đầu) ngẩng lên, dương cao.


meanings:
① Con ngựa kí, ngày đi nghìn dặm mà lại thuần. ||② Người tài giỏi. ||③ Kí vĩ 驥尾 theo được người giỏi. Người xưa khen ông Nhan Tử 顏子 phục tòng đức Khổng Tử 孔子 là phụ kí vĩ nhi hành ích hiển 附驥尾而行益顯 theo sau ngựa kí mà công hành càng rõ rệt. Bây giờ nói đánh bạn với người là phụ kí 附驥 là noi ý ấy.


meanings:
① (văn) Ngựa kí, ngựa bay, ngựa thiên lí; ② Người tài giỏi: 驥足 Chân ngựa thiên lí (người có thể gánh vác trách nhiệm lớn); 驥尾 Đuôi ngựa thiên lí (theo đòi người có tài).


meanings:
① Nguyên là tên một con ngựa. Cũng có khi dùng như chữ hoan 歡.


meanings:
(văn) ① Ngựa hoan (tên một con ngựa); ② Vui mừng (như 歡, bộ 欠).


meanings:
① Con ngựa ô. ||② Li câu 驪駒 một bài thơ tiễn biệt ngày xưa. Vì thế văn từ tặng kẻ đi xa gọi là li ca 驪歌. ||③ Li châu 驪珠 hòn ngọc châu ở dưới cổ con li long 驪龍. Tục gọi những câu văn lột được hết chỗ yếu ước là thâm li đắc châu 探驪得珠.


meanings:
(văn) ① Ngựa ô; ② Con li long (theo truyền thuyết là một loài động vật, dưới cằm có viên ngọc châu); ③ Lái chiếc xe do hai ngựa kéo; ④ Đặt kề nhau, ngang hàng; ⑤ [Lí] Núi Li (ở phía đông nam huyện Lâm Đồng, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc).


meanings:
① Ngựa (xe) phi nhanh: 光陰如駛 Ngày giờ trôi qua nhanh chóng; ② Lái: 駕駛飛機 Lái máy bay; 你會駕駛船嗎？ Anh biết lái tàu không?; ③ Nhanh.


meanings:
① Xương, là một phần cốt yếu trong thân thể người và vật. ||② Cái cốt, dùng để làm cái mẫu để đúc nắn các hình đứng đều gọi là cốt. ||③ Thứ cốt 次骨 khắc sâu vào. Giận người không quên gọi là hàm chi thứ cốt 銜之次骨. ||④ Cứng cỏi. Như kẻ cứ đứng thẳng mà can, không a dua nịnh hót gọi là cốt ngạnh 骨鯁 (xương cá). ||⑤ Người chết.


meanings:
①【骨朵兒】cốt đoá nhi [guduor] (khn) Nụ hoa; ② 【骨碌】cốt lục [gulu] Lăn long lóc. Xem 骨 [gú], [gư].


meanings:
Xương (từ được dùng trong một vài thành ngữ thông tục). Xem 骨 [gu], [gư].


meanings:
① Xương: 顱骨 Xương sọ; 肩胛骨 Xương bả vai; 鎖骨 Xương đòn (quai xanh); 肱骨 Xương cánh tay; 肋骨 Xương sườn; 胸骨 Xương mỏ ác; 脊柱骨 Xương cột sống; 撓骨 Xương quay; 尺骨 Xương trụ; 髂骨 Xương đai hông; 腕骨 Xương cổ tay; 掌骨 Xương bàn tay; 手指骨 Xương ngón tay; 骶骨 Xương cùng; 臏骨 Xương bánh chè; 股骨 Xương đùi; 脛骨 Xương chày; 腓骨 Xương mác; 蹠骨 Xương bàn chân; 趾骨 Xương ngón; 恥骨 Xương đuôi (mu); ② Nan, cốt, khung: 扇骨 Nan quạt; 鋼骨水泥 Xi măng cốt sắt; ③ Tinh thần, tính nết, tính cách, cốt cách: 梅骨格雪精神 Cốt cách thanh tao như mai, tinh thần trong như tuyết; ④ (văn) Cứng cỏi: 骨鯁 Thẳng thắn không a dua; ⑤ (văn) Người chết. Xem 骨 [gu], [gú].


meanings:
Còn gọi: Cốt đổng 骨 董. Người cổ lỗ, đồ ngoan cố, hàm ý khinh bỉ. Tiết Tịnh Cư Ni Diệu Đạo Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »尼 問： 如 何 是 佛？ 師 曰： 非 佛。 曰： 如 何 是 佛 法 大 意？ 師 曰： 骨 底 骨 董。 – Ni hỏi: Thế nào là Phật? Sư đáp: Chẳng phải Phật. Ni hỏi: Thế nào là đại ý Phật pháp? Sư đáp: Đồ cổ lỗ«.


vietnamese:
cốt tiết phiền đông nhân duyên kinh <đpb>


meanings:
Đồ lặt vặt đã cũ, không có giá trị bao nhiêu. Đồ lạc xon. Vân Môn quảng lục q. thượng ghi: »若 是 一 般 掠 虛 漢。 食 人 膿 唾。 記 得 一 堆 一 擔 骨 董。 到 處 馳 騁 驢 脣 馬 觜。 誇 我 解 問 十 轉 五 轉 話。 – Nếu người giống như đồ giả hiệu, ăn đàm dãi của người, nhớ được một đống một gánh đồ bỏ đi, chạy đến nơi nào cũng bàn luận khoe khoang. Khoe ta nói được năm, mười chuyển ngữ«.


meanings:
① Cong. Làm quan toà mà vì tình riêng làm mờ tối pháp luật gọi là uỷ pháp 骫法. ||② Chung đúc.


meanings:
(văn) ① Uốn cong, làm cong, bẻ cong: 骫法 Bẻ cong pháp luật (do thiên vị tình riêng); ② Cong; ③ Tụ họp.


meanings:
(văn) ① Bắp chân, cẳng chân; ② Xương sườn.


meanings:
① Khảng tảng 骯髒 mình mẩy béo mập. ||② Tục dùng làm tiếng gọi sự dơ bẩn.


meanings:
【骯髒】 khảng tảng [angzang] ① Bẩn thỉu, dơ bẩn, dơ dáy, nhơ nhớp: 沼地中的水是骯髒的 Nước trong đầm lầy dơ bẩn; 骯髒思想 Tư tưởng bẩn thỉu; ② (văn) Thân mình béo mập.


meanings:
① Con súc sắc, hột xí ngầu; ② Đánh súc sắc, đổ hột xí ngầu. 【骰子】đầu tử [tóuzi] (đph) Con thò lò, con súc sắc, hột xí ngầu.


meanings:
① Khớp xương. Ngã gãy xương, lòi khớp xương ra gọi là thoát giới 脫骱.


meanings:
【骫骳】uỷ bị [wâibèi] (văn) ① Bắp chân cong queo; ② Cong queo; ③ Ủy mị, ủ rũ, mềm yếu: 骫骳不武 Mềm yếu không uy vũ.


meanings:
【骶骨】để cốt [dêgư] (giải) Xương cùng. Cg. 骶椎 [dêzhui], 荐骨 [jiàngư] hoặc 荐椎 [jiànzhui].


meanings:
① Khô lâu 骷髏 cái đầu lâu người chết, xác người chết. Còn gọi là độc lâu 髑髏.


meanings:
【骷髏】khô lâu [kulóu] ① Đầu lâu; ② Bộ xương (người chết).


meanings:
① Xương đùi. ||② Hình hài, tiếng gọi tóm cả hình thể. Người nào phóng khoáng gọi là phóng lãng hình hài 放浪形骸. ||③ Xương chân. ||④ Xương khô.


meanings:
① Hài, xương, bộ xương: 尸骸 Thi hài, xác người chết; ② (văn) Xương đùi; ③ (văn) Xương khô; ④ Thân thể, hình hài, thể xác, xác: 遺骸 Di hài; 飛機殘骸 Xác máy bay.


meanings:
(giải) Mấu trên não, đầu xương: 骺炎 Viêm đầu xương.


meanings:
(văn) ① Như 胯 (bộ 肉); ② Khoảng giữa hai đùi; ③ Xương đùi.


meanings:
① Xương khô. ||② Xương cầm thú. ||③ Bộ xương. ||④ Ðánh. ||⑤ Cốt cách 骨格 tinh thần, tính nết, tính cách. Như mai cốt cách tuyết tinh thần 梅骨格雪精神 cốt cách thanh tao như mai, tinh thần trong như tuyết.


meanings:
① Xương, bộ xương. Xem 骨骼 [gưgé]; ② (văn) Xương khô; ③ (văn) Xương cầm thú; ④ (văn) Đánh.


meanings:
① Ðùi vế. ||② Xương mặt đầu gối. ||③ Cây nêu.


meanings:
① Đùi, bắp đùi, bắp vế: 其子好騎，墮而折其髀 Đứa con của ông ham cỡi ngựa, té gãy đùi (Hoài Nam tử); ② (văn) Xương chậu; ③ (văn) Cây nêu.


meanings:
① Ðộc lâu 髑髏 cái đầu lâu người chết.


meanings:
(văn) ① 【髐箭】 hiêu tiễn [xiaojiàn] Tên bắn có tiếng kêu; ② 【髐然】hiêu nhiên [xiaorán] Xương khô phơi trắng xóa.


meanings:
Sọ người, đầu lâu (người chết).【髑髏】độc lâu [dúlóu] Xương sọ, đầu lâu (người chết).


meanings:
Con mắt trong đầu lâu, ẩn dụ khi diệt hết các nhiễm tập trần tục, những tình thức hư vọng thì sẽ hiển bày con mắt trí huệ. Đây là sự thể nghiệm của người tham thiền ngộ đạo. Tắc 2, Bích Nham lục (Đại 48, 142 trung) ghi: »僧 問 香 嚴。 如 何 是 道。 嚴 云。 枯 木 裹 龍 吟。 僧 云。 如 何 是 道 中 人。 嚴 云。 髑 髏 裹 眼 睛。 – Tăng hỏi Hương Nghiêm: Thế nào là đạo? Sư đáp: Rồng đùa trong cây khô. Tăng hỏi: Thế nào là người trong đạo? Sư đáp: Con mắt trong đầu lâu«.


meanings:
Bẩn: 骯髒 Bẩn thỉu; 淡顏色的布容易髒 Vải màu nhạt dễ bẩn. Xem 臟 [zàng].


meanings:
① Tuỷ, chất mỡ ở trong xương. ||② Chẻ xương cho tuỷ chảy ra. ||③ Vật gì ở trong có chất đọng như mỡ đều gọi là tuỷ. ||④ Tinh tuỷ, phần tinh hoa của sự vật.


meanings:
(giải) ① Tuỷ: 敲骨吸髓 Bóc lột đến tận xương tuỷ; ② Tinh tuý, tinh tuỷ, tinh hoa: 簡潔乃機智之精髓 Sự ngắn gọn là tinh tuỷ của trí khôn; ③ Những thứ như tuỷ trong vật thể; ④ (văn) Chẻ xương cho tuỷ chảy ra.


meanings:
（梵 svabhāva、bhāva，巴 sabhāva、bhāva，藏 raṅ-bshin、ṅo-bo）指本質或體性，即法之本質，亦指可作爲‘法’存在之根本條件的實體。《摩呵止觀》卷五（上）雲（大正46·53b）︰‘如是體者，主質故名體，此十法界陰俱用色心爲體質也。’<#>在印度哲學諸派中，數論認爲一切法之體爲一；勝論主張一切法，其體各別。小乘說一切有部亦說諸法之體各別，皆爲實有。大乘唯識家則認爲一切諸法有遍計、依他、圓成三性之別，且以此中之圓成實性爲真實體性。<#>《佛性論》卷二〈三性品〉謂體有通、別二種，即遍計、依他、圓成之三性，通爲諸真諦之體，但三性中又各有實義，分別性（遍計）之體恒無所有，依他性之體有而不實，真實性（圓成）之體有無皆真實。<#>此外，《十八空論》謂七種真如即是一切法之體性，以是體性故，故說爲我。《究竟一乘寶性論》卷四雲（大正31·838c）︰‘真如清淨法，名爲如來體。’又，《大乘起信論》雲（大正32·576a）︰‘心真如者，即是一法界大總相法門體。’凡此所說，皆以真如爲一切現象諸法之實體。<#>［參考資料］　《佛性論》卷一；《成實論》卷十六〈六通智品〉；《維摩經玄疏》卷一；《大乘起信論義記》卷上；《華嚴五教章》卷四；《華嚴五教章通路記》卷二十六；印順《中觀今論》第八章。<#>


meanings:
6927梵語 svabhāva 或 bhāva，巴利語 sabhāva 或 bhāva。<一>實體或體性之意。乃法之本質，亦即法存立之根本條件。於古代印度，數論派主張一切法，其體為一；勝論派主張一切法，其體各別；說一切有部以為諸法其體各別，皆為實有；唯識宗則主張一切法有遍計所執、依他起、圓成實等三性之別，而以圓成實性為一切法之真實體性。此外，於十八空論、究竟一乘寶性論卷四、大乘起信論等諸論書中，則揭出「真如」為一切現象諸法之實體。〔佛性論卷一、卷二、摩訶止觀卷五上、大乘起信論義記卷上〕（參閱「有體無體」2461）　<二>因明用語。於因明論式中，稱宗（命題）之後陳（賓詞）為義，而稱前陳（主詞）為體。如「聲是無常」之命題中，「聲」為體，「無常」為義。蓋前陳與後陳僅能表示位置之不同，未能表示兩宗依（宗體之所依，即前陳與後陳）間之作用與關係，故因明學者另立「體」與「義」之名稱，以表示各宗依所特具之作用及其關係。所謂立宗，即是用後陳內所說之義，來論說前陳內所說之體（即用義顯示體之性能、特色，並以別於其他不同之類）。故體是「所論說者」，義是「用以論說者」。如「聲是無常」中，「聲」是體，「無常」是義。此命題以無常顯示聲之特色，同時亦令其與他物區別。體與義係相對而非絕對，體與義之互轉，因明學上稱為「得名不定」。於「聲是無常」中，「聲」是體，「無常」是義。若說「耳所聞是聲」，則「聲」為義。故知體與義之得名，取決於論說之關係而非名詞之本身。　體與義雖已表示各宗依之特色與兩宗依間之關係，然仍不夠周詳，故因明學者更進一步，為體與義各立三名，以詳示其作用與兩者間之分別及關係。體之三名為自性、有法、所別，義之三名為差別、法、能別。其中，自性與差別、有法與法、所別與能別各自成對，依次說明如下。　(一)自性與差別：自性與差別之區分標準有三：(1)局通對，以「局」與「通」為自性與差別之標準。前陳所說局限於本宗，不貫通宗外，故前陳又稱自性；後陳所說貫通至宗外，不局於本宗，故後陳又稱差別。自性局限於本宗，故範圍狹於差別。如「聲是無常」之命題，前陳之聲僅指本宗所說及之聲，不能貫通至本宗以外之色、香等，故前陳限於本宗；後陳「無常」則不限於聲音一種，可適用於本宗以外之其他事物，故後陳貫通於宗外，範圍寬於前陳。準此，自性與差別係用以顯示「體狹義寬」之關係。(2)先後對，「體」居於宗體之首，正待後陳為其顯示特色，說明其類別，並非其前別有他名待前陳論說，故前陳稱為自性；「義」居於宗體之末，其作用在於為前陳示性別類，故稱差別。前陳僅說「聲」，尚未顯示其所具之特色或所屬之種類，故稱自性，及至說出「無常」，於聲之特色與類別始明白顯示；後陳「無常」既將前陳之「聲」從異類中分別出來，亦將之歸入其應屬之種類，故稱差別。依此，自性與差別乃在顯示體與義間之歸類作用。(3)言許對，「言」指言陳，即言語所陳（以言語明白陳述）之意；「許」指意許，即意中所許（未形於言語而為意中所認許者）之意。然從自性與差別相對之觀點而言，言陳係指言語所陳與意中所許兩相一致，意許係指言語所陳與意中所許不完全一致。言陳表裏如一，故稱自性；意許表裏不同，故稱差別。蓋依「言許對」所成立之自性與差別，與依「局通對」及「先後對」所成立之自性與差別，其名稱雖同，意義不一。「局通對」與「先後對」中所說之自性一定為體，其所說之差別一定為義；「言許對」所說之自性可能是體，亦可能是義，所說之差別可能是義，亦可能是體。體中所說與其意許一致，則體為自性；若不一致，則體為差別；義中所說與其意許不相一致，固是差別，若相一致，則義亦為自性。　(二)有法與法：前陳又稱有法，後陳又稱法。法有二義：(1)能持自體，(2)軌生他解。必須兼具軌、持二義，方得稱為法。如「聲是無常」一命題中，前陳「聲」雖能保持自身，但並未界定他事，無從令生新解；後陳「無常」既能保持其自身為無常，又能界定前陳之「聲」，令其發生新解（是無常而非常住）。故後陳既具持義，又具軌義，得稱為法；前陳「聲」雖不是法，然能具有此「無常」法，故稱有法。準此而言，前陳是能有，後陳是所有。　(三)所別與能別：前陳又稱所別，後陳又稱能別。立宗係用後陳來論說前陳，以闡明其屬於後陳所說之類，並以別於其他之類。如「聲是無常」一命題中，以「無常」論說「聲」，闡明其屬於無常之類而別於常住之類。故「聲」為所別，「無常」為能別。此一名稱，係由自性與差別之「先後對」推衍而得，將差別分為能與所，以稱其義與體。　以上所說關於宗及其成分之各種名稱，列表如下：〔因明入正理論、因明入正理論悟他門淺釋〕


meanings:
① Thân thể. Nói tất cả một bộ phận gọi là toàn thể 全體. Nói riêng về một bộ phận gọi là nhất thể 一體. Bốn chân tay gọi là tứ thể 四體. ||② Hình thể. vật gì đủ các chiều dài chiều rộng chiều cao gọi là thể. ||③ Sự gì có quy mô cách thức nhất định đều gọi là thể. Như văn thể 文體 thể văn, tự thể 字體 thể chữ, chính thể 政體, quốc thể 國體, v.v. Lại nói như thể chế 體制 cách thức văn từ, thể tài 體裁 thể cách văn từ, đều do nghĩa ấy cả. ||④ Ðặt mình vào đấy. Như thể sát 體察 đặt mình vào đấy mà xét, thể tuất 體恤 đặt mình vào đấy mà xót thương, v.v. ||⑤ Cùng một bực. Như nhất khái, nhất thể 一體 suốt lượt thế cả. ||⑥ Một tiếng trái lại với chữ dụng 用 dùng. Còn cái nguyên lí nó bao hàm ở trong thì gọi là thể 體. Như nói về lễ, thì sự kính là thể, mà sự hoà là dụng vậy.


meanings:
【體己】thể kỉ [tiji] ① Của riêng. Cg. 梯己 [tiji]; ② Thân cận: 體己人 Người thân cận. Xem 體 [tê].


meanings:
① Thân thể: 身體 Thân thể; ② Thể, hình thể, chất: 物體 Vật thể; 全體 Toàn thể; 液體 Chất lỏng; 個體 Cá thể; ③ Thể, lối: 字體 Thể chữ, lối chữ; 文 體 Thể văn; ④ Lĩnh hội, thể hội, thể nghiệm, đặt mình vào đấy: 體驗 Thể nghiệm, nghiệm thấy; 體察 Đặt mình vào đấy để xét; 體恤 Đặt mình vào đấy mà thương xót; ⑤ Thể (bản chất bao hàm bên trong, trái với dụng 用), bản thể, bản chất; ⑥ Lí thuyết (trái với thực hành) Xem 體 [ti].


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thê Hiền Trừng Thực, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ núi Tây Dư ở An Cát (nay thuộc Chiết Giang). Một hôm, sư thượng đường, lặng lẽ một hồi rồi nói: Hãy đợi tuyết tan rồi, tự nhiên Xuân sẽ đến.


meanings:
(1834-1889) Thiền tăng đời Thanh, họ Lí, tự Duy Thanh, người xứ Hiếu Cảm, Hồ Bắc, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Như Giám Đạt Trừng, đời thứ 45 hệ Nam Nhạc. Niên hiệu Quang Tự thứ 7 (1881) sư sáng lập chùa Viên Chiếu ở Hán Dương để hoằng pháp.


meanings:
① Võng lượng 魍魎 giống yêu quái ở gỗ đá. Có khi viết là 罔兩. Còn viết là 罔閬.


meanings:
Một giống yêu quái: 魍魎 Một giống yêu quái ở gỗ đá.


meanings:
① Cao. Nguyên là chữ nguy 巍. ||② Nước Nguỵ 魏 (220—265), nay thuộc vào nam tỉnh Hà Nam 河南 và phía tây tỉnh Sơn Tây 山西. ||③ Nhà Ngụy 魏 (220-265). Tào Phi 曹丕 cướp ngôi nhà Hán 漢 lên làm vua gọi là nhà Ngụy. Sau mất về nhà Tấn 晉. Ðến đời Ðông Tấn 東晉 lại có Ðông Ngụy 東魏 (534-550) và Tây Ngụy 西魏 (534-556).


meanings:
① (văn) Cao ngất (như 巍 bộ 山); ② [Wèi] Nước Nguỵ (thời Tam Quốc, 220—265); ③ [Wèi] (Họ) Ngụy.


meanings:
① Si mị 魑魅 loài yêu quái ở gỗ đá hoá ra.


meanings:
Loài quỷ trên núi giống như cọp. 【魑魅】si mị [chimèi] (văn) Yêu quái, ma quỷ trong rừng (từ gỗ đá hoá ra).


meanings:
（梵 māra，巴 māra，藏 bdud）指奪人生命，且障礙善事之惡鬼神。全稱魔羅，又稱惡魔。意譯殺者、奪命、能奪命者、障礙。此外，若梵漢幷舉則稱爲‘魔障’。據《長阿含》卷二十〈忉利天品〉、《過去現在因果經》卷三、《瑜伽師地論》卷四等所說，魔王住于欲界第六他化自在天之高處。另據《長阿含》卷二〈游行經〉、《增一阿含經》卷二十七、《佛本行集經》卷二十五所述，魔王名爲波旬，有色力、聲力、香力、味力、細滑力等五力，又有魔女魔鬼等，常擾亂佛及其弟子等，妨礙善事。<#>此中之‘魔’字，古譯經論多作‘磨’，至南朝梁武帝時，以其爲能惱人者，遂改作‘魔’。按，梵語mara，系從有‘死’之詞義的語根mṛ轉來之名詞，即‘殺者’之義。原似根據夜摩（yama）之思想而來。依《梨俱吠陀》所述，夜摩爲死神，住在天界最遠之處，常以‘死’（mṛtyu，從mṛ而來之名詞）爲使者而奪取人之生命。由此可見，其意與具‘殺者’語義之‘魔’有相通之處。但至欲界六天之說興起，則認爲夜摩住于第三天，佛教另以濕婆（Śiva）爲魔神，而將之置于第六他化自在天，號破壞正法之惡魔，即天子魔。<#>此外，又有自內觀方面以解說‘魔’之語義者，由此乃有煩惱魔、五陰魔等四魔說。《大毗婆沙論》卷一九七雲（大正27·984c）︰‘以諸煩惱害善法，故說名爲魔。’《大智度論》卷五雲（大正25·99c）︰‘奪慧命，壞道法，功德善本，是故名爲魔。’此處之‘魔’主要以‘破壞’爲其語義。又，《大智度論》卷六十八說夜有煩惱魔、五衆魔、死魔、天子魔等四種，其下幷謂‘魔，秦言能奪命者，死魔實能奪命，而其餘亦能作奪命之因緣，亦奪智慧之命，是故名殺者’云云。《瑜伽師地論》卷二十九闡明五陰魔爲死之所依，煩惱魔令感當來之生而至死，死魔正是死之自性，天子魔障礙欲超越死者，故共名爲魔。此中，以‘死’通爲‘魔’之語義，即根據夜摩之思想而來，實則其中唯有死魔相當于夜摩，天子魔指破壞正法之濕婆，煩惱與五陰二魔則是從天子魔之義轉來者。<#>此外，舊譯《華嚴經》卷四十二謂魔有十種，貪著五陰稱爲五陰魔，煩惱能染污障礙稱爲煩惱魔，自憍慢稱爲心魔，遠離受生稱爲死魔，起憍慢放逸之心稱爲天魔，心無悔稱爲失善根魔，味著稱爲三昧魔，于彼生著心稱爲善知識魔，不能出生諸大願稱爲不知菩提正法魔；《大乘法苑義林章》卷六（本）又總括爲分段、變易二魔。‘煩惱障’障礙三乘稱爲分段魔，‘所知障’障礙菩薩稱爲變易魔。分段、變易二魔各有煩惱等四魔，故總成八魔。凡此皆系以廣義解釋‘魔’之語義。<#>另外，《法華經》卷五〈安樂品〉自煩惱魔等四魔中，除去天魔，而揭舉五陰魔、煩惱魔、死魔。《駡意經》更列出天、罪、行、惱、死等五魔，此系于上述四魔之外複加罪魔而來。《涅槃經》則在四魔之上另加無常、無我等四倒，而成八魔。其他，如《摩呵止觀》卷八（下），曾就修禪中所起之魔而廣加分別；《大乘起信論》亦說及有爲魔邪諸鬼所惱亂之事。<#>此外，依《普曜經》卷六〈降魔品〉所載，釋尊成道之際，魔王波旬曾派遣欲妃、悅彼、快觀、見從等四女前來擾亂。迦葉佛時，有頭師魔王出現。《雜阿含經》卷三十九、卷四十五等處曾述及佛陀降魔之事。《中阿含經》卷三十亦述及有關佛弟子目連降魔之事迹。而密教爲防止諸魔之侵迫，故于修法時常行結界等法以資防範。<#>◎附一︰〈魔〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>《大乘法苑義林章》卷六雲（大正45·348b）︰‘梵雲魔羅，此雲擾亂、障礙、破壞，擾亂身心，障礙善法，破壞勝事，故名魔羅。’《大毗婆沙論》卷五十二雲（大正27·272b）︰‘何故名魔？答︰斷慧命故，或常放逸而自害故。’《大智度論》卷五雲（大正25·99c）︰<#>‘奪慧命，壞道法、功德、善本，是故名爲魔；諸外道人輩言，是名欲主，亦名華箭，亦名五箭。破種種善事故，佛法中名爲魔羅；是業是事，名爲魔事。’<#>《瑜伽師地論》卷二十九雲（大正30·448a）︰<#>‘或見在家及出家衆歡娛雜處，或見惡友共相雜住，便生歡喜，心樂趣入，當知一切皆是魔事；于佛法僧苦集滅道，此世他世，若生疑惑，當知一切皆是魔事。（中略）若于利養恭敬稱譽，心樂趣入，（中略）當知一切皆是魔事。’<#>《大智度論》卷五又雲（大正25·99b）︰‘除諸法實相，餘殘一切法盡名爲魔，如諸煩惱、結使、欲縛、取纏、陰界入、魔王、魔民、魔人，如是等盡名爲魔。’同書卷五十六雲（大正25·458c）︰‘魔作龍身種種異形、可畏之像，夜來恐怖行者；或現上妙五欲，壞亂菩薩。’<#>魔之分類有︰<#>(1)內魔、外魔，內魔由自身産生障礙，外魔則系自他身而來之障礙。《定善義傳通記》卷三謂四魔之中，以天魔爲外魔，其他三魔爲內魔。又有就分段、變易二身而分，或從煩惱、所知二障而分。<#>(2)五陰魔、煩惱魔、死魔三者，《法華經》卷五〈安樂品〉雲（大正9·39a）‘見聖賢軍與五陰魔、煩惱魔、死魔共戰，有大功勛，滅三毒，出三界，破魔網。’此三魔乃自四魔中，除去天魔者。<#>(3)煩惱魔、五陰魔、死魔、天魔四者，出自北本《涅槃經》卷二、《瑜伽師地論》卷二十九等。又，《超日明三昧經》卷上所謂身魔、欲塵魔、死魔、天魔者，亦同于上述之四魔。《大乘法苑義林章》卷六釋之雲（大正45·348b）︰‘煩多擾亂名爲煩惱；色等積聚名之爲蘊；將盡、正盡、盡已名死；神用光潔自在名天。此四即魔。’<#>(4)天、罪、行、惱、死等五魔，出于《駡意經》。乃于上記四魔，複加罪魔。<#>(5)《涅槃經》謂四魔加無常、無我等四倒，而成八魔；又謂分段、變易二身各有四魔，故成八魔。<#>(6)《大乘法苑義林章》卷六列欲、憂愁、饑渴、愛、睡眠、怖畏、疑、毒、名利、自高慢等十魔，幷釋雲（大正45·348b）︰<#>‘可欣名欲，心戚名憂愁，悕求食飲名饑渴，耽欲名愛，令心昧略名睡眠，有所恐怯名怖畏，猶豫兩端名疑，損惱身心名毒，悕譽貪財曰名利，自舉陵他名高慢。欲等即魔，亦持業釋。’<#>《華嚴經大疏鈔》卷二十亦列舉蘊、煩惱、業、心、死、天、善根、三昧、善知識、菩提法智等十魔，幷釋之雲︰貪著五蘊爲蘊魔；執著五塵境，起一切煩惱爲煩惱魔；一切惡業爲業魔；高慢心爲心魔；命終爲死魔；他化天大魔王爲天魔；執著所修善根爲善根魔；耽著所得禪定，不求升進爲三昧魔；慳吝法，不開導他人爲善知識魔；著菩提智爲菩提法智魔。<#>◎附二︰《大方廣佛華嚴經》卷五十八〈離世間品〉（摘錄）<#>佛子！菩薩摩呵薩有十種魔。何等爲十？所謂︰蘊魔，生諸取故；煩惱魔，恒雜染故；業魔，能障礙故；心魔，起高慢故；死魔，舍生處故；天魔，自憍縱故；善根魔，恒執取故；三昧魔，久耽味故；善知識魔，起著心故；菩提法智魔，不願舍離故，是爲十。菩薩摩呵薩應作方便，速求遠離。<#>佛子！菩薩摩呵薩有十種魔業。何等爲十？所謂︰忘失菩提心修諸善根，是爲魔業；噁心布施，嗔心持戒，舍惡性人，遠懈怠者，輕慢亂意，譏嫌惡慧，是爲魔業；于甚深法心生慳吝，有堪化者而不爲說，若得財利恭敬供養，雖非法器而强爲說，是爲魔業；不樂聽聞諸波羅蜜，假使聞說而不修行，雖亦修行多生懈怠，以懈怠故，志意狹劣，不求無上大菩提法，是爲魔業；遠善知識，近惡知識，樂求二乘，不樂受生，志尚涅槃離欲寂靜，是爲魔業；于菩薩所起嗔恚心，惡眼視之，求其罪釁，說其過惡，斷彼所有財利供養，是爲魔業；誹謗正法不樂聽聞，假使得聞便生毀呰，見人說法不生尊重，言自說是，餘說悉非，是爲魔業；樂學世論巧述文詞，開闡二乘，隱覆深法，或以妙義授非其人，遠離菩提住于邪道，是爲魔業；已得解脫、已安隱者常樂親近而供養之，未得解脫、未安隱者不肯親近亦不教化，是爲魔業；增長我慢，無有恭敬，于諸衆生多行惱害，不求正法真實智慧，其心弊惡難可開悟，是爲魔業，是爲十。菩薩摩呵薩應速遠離，勤求佛業。<#>佛子！菩薩摩呵薩有十種舍離魔業。何等爲十？所謂︰近善知識恭敬供養，舍離魔業；不自尊舉，不自贊嘆，舍離魔業；于佛深法信解不謗，舍離魔業；未曾忘失一切智心，舍離魔業；勤修妙行恒不放逸，舍離魔業；常求一切菩薩藏法，舍離魔業；恒演說法，心無疲倦，舍離魔業；歸依十方一切諸佛，起救護想，舍離魔業；信受憶念一切諸佛，神力加持，舍離魔業；與一切菩薩同種善根，平等無二，舍離魔業，是爲十。若諸菩薩安住此法，則能出離一切魔道。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷二十六；《超日明三昧經》卷上；《大品般若經》卷十三〈魔事品〉；《大佛頂首楞嚴經》卷六；《大智度論》卷五十六、卷五十八；《大毗婆沙論》卷五十二；E. Windisch《Mara und Buddha》。<#>


meanings:
① Ma quỷ. Các cái làm cho người ta mê muội, làm mất lòng đạo đều gọi là ma cả. ||② Ham thích cái gì đã thành ra nghiện cũng gọi là ma. ||③ Ma chướng. Các thứ làm chướng ngại đường tu. Như ma do tâm sinh 魔由心生 ma chướng tự tâm mà ra.


meanings:
① Ma quỷ: 妖魔 Yêu ma; ② Kì lạ, huyền bí: 魔力 Sức huyền bí; ③ (văn) Mê nghiện.


meanings:
Việc làm nhiễu hại Phật pháp. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »末 代 弘 法、 魔 事 必 多。 貪 進 者 必 取 辱、 過 侈 者 必 招 非。 知 此、 即 爲 攝 伏 魔 軍 之 第 一 策。 – [i]Hoằng pháp vào thời mạt, ma sự ắt hẳn là nhiều. Kẻ ham tiến thân tất chịu nhục, kẻ sống xa xỉ ắt bị chê bai. Biết được điều này, chính là kế hay nhất để nhiếp phục ma quân«.


meanings:
Hành động tà ma, hành vi của ma quỷ. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ ba dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »只 如 今 於 一 切 有 無 等 法、 有 纖 毫 愛 染 心、 縱 然 腳 踏 蓮 華、 亦 同 魔 作。 – Nếu như hiện tại đối với tất cả pháp hữu vô còn có mảy may tâm ái nhiễm thì dù cho ngươi có được hoa sen đỡ gót, cũng đồng với hành vi của ma quỷ«.


meanings:
Thiên ma và ngoại đạo. Tiết Tống Lân Thủ toạ trụ Định Thuỷ trong MANL ghi: »一 棒 一 條 痕。 一 摑 一 掌 血。 不 是 向 上 機 關。 亦 非 單 傳 妙 訣。 佛 祖 見 之 攢 眉。 魔 外 聞 之 膽 折。 – Một gậy là hằn một dấu roi, một tát là hằn một bàn tay máu. Chẳng phải là cơ quan hướng thượng, cũng chẳng phải là diệu quyết đơn truyền, Phật Tổ thấy đó liền chau mày, thiên ma ngoại đạo nghe đó liền rớt mật«.


meanings:
Ma quỷ, ác ma. Phần lớn thường dùng từ này để mắng người nhiễu hại Phật pháp, thiền pháp. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »後 聞 南 方 禪 席 頗 盛、 師 氣 不 平、 乃 曰： 出 家 兒 千 劫 學 佛 威 儀、 萬 劫 學 佛 細 行、 不 得 成 佛。 南 方 魔 子 敢 言 直 指 人 心、 見 性 成 佛、 我 當 摟 其 窟 穴、 滅 其 種 類、 以 報 佛 恩。 – Sư nghe nói các thiền hội phương nam rất thạnh nên bất bình, bảo: Người xuất gia ngàn kiếp học oai nghi Phật, vạn kiếp học tế hạnh Phật còn chưa được thành Phật. Ma quỷ phương nam dám nói trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật! Ta cần phải ruồng tận hang ổ, diệt trừ thứ ấy để báo ân Phật«.


meanings:
Cung điện của ma vương Ba-tuần, ở cõi trời thứ 6 thuộc Dục giới. Chương Ưu-ba-cúc-đa Tổ thứ 4 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »隨 方 行 化 至 摩 突 羅 國。 得 度 者 甚 眾。 由 是 魔 宮 震 動。 波 旬 愁 怖 遂 竭 其 魔 力 以 害 正 法。 – Sư tùy phương đi giáo hoá, đến nước Ma-đột-la, độ được rất nhiều người, do đây mà cung điện của ma vương chấn động, Ba-tuần lo sợ liền dùng hết ma lực để phá hoại chính pháp«.


meanings:
5708（344～413，一說 350～409）梵名 Kumārajīva。又作究摩羅什、鳩摩羅什婆、拘摩羅耆婆。略稱羅什、什。意譯作童壽。東晉龜玆國（新疆疏勒）人。我國四大譯經家之一。父母俱奉佛出家，素有德行。羅什自幼聰敏，七歲從母入道，遊學天竺，徧參名宿，博聞強記，譽滿五天竺。後歸故國，王奉爲師。前秦苻堅聞其德，遣將呂光率兵迎之。呂光西征既利，遂迎羅什，然於途中聞苻堅敗沒，遂於河西自立爲王，羅什乃羈留涼州十六、七年。直至後秦姚興攻破呂氏，羅什始得東至長安，時爲東晉隆安五年（401）。姚興禮爲國師，居於逍遙園，與僧肇、僧嚴等從事譯經工作。　自後秦弘始五年（403）四月，羅什先後譯出中論、百論、十二門論（以上合稱三論）、般若、法華、大智度論、阿彌陀經、維摩經、十誦律等經論，有系統地介紹龍樹中觀學派之學說。其譯經之總數說法不一，出三藏記集稱三十五部，二九四卷；開元釋教錄則謂七十四部，三八四卷。自佛教入傳，漢譯佛經日多，但所譯多滯文格義，不與原本相應，羅什通達多種外國語言，所譯經論內容卓拔，文體簡潔曉暢，至後世頗受重視。其時，四方賢俊風從，羅什悉心作育，皆得玄悟。羅什一生致力弘通之法門，當爲般若系之大乘經典，與龍樹、提婆系之中觀部論書之翻譯。所譯之經典，對我國佛教之發展有很大之影響；中論、百論、十二門論，道生傳於南方，經僧朗、僧詮、法朗，至隋之吉藏而集三論宗之大成；再加上大智度論，而成四論學派。此外，所譯之法華經，肇啟天台宗之端緒；成實論爲成實學派之根本要典；阿彌陀經及十住毘婆沙論爲淨土宗所依之經論；彌勒成佛經促成了彌勒信仰之發達；坐禪三昧經之譯出，促成了「菩薩禪」之流行；梵網經一出，中土得傳大乘戒；十誦律則提供了研究律學之重要資料。　羅什門下有僧肇、道生、道融、僧叡、曇影、僧導等，名僧輩出，蔚成三論與成實兩學派。故羅什亦被尊爲三論宗之祖。居十二年而入寂，時爲晉義熙九年，世壽七十。或謂義熙五年示寂。又據梁高僧傳記載，姚興以羅什爲聰明超凡之輩，不欲其無嗣，遂以十女逼令受之。元魏孝文帝曾至洛陽，遣使覓羅什之後嗣，委任以官爵。迨至隋世，關中鳩摩氏猶有顯者，或即羅什之後人。〔大品般若經序、百論序、大智度論序、梁高僧傳卷二、廣弘明集卷二十三〕


meanings:
→ thập cửu tổ cưu ma la đa tôn giả 十九祖鳩摩羅多尊者


vietnamese:
cưu ma la viêm phụ đàn tượng truyện chấn đán <đpb>


meanings:
5710梵名 Kumāralabdha, Kumāralāta。付法藏第十八祖（禪宗第十九祖）。又作鳩摩羅多、鳩摩羅陀、鳩摩羅馱、矩摩邏多、拘摩羅邏多、究摩羅陀。意譯作童受、童首、豪童、童子。據付法藏因緣傳卷六所載，師生於呾叉始羅國，自幼聰慧，有「美名童子」之稱。後出家學道，從僧伽耶舍受法，才學超世。初於呾叉始羅國著述諸論，後至朅盤陀國專事教化。平生浸淫佛教典籍，極其玄旨，立正法，摧邪見，高論清舉。其後付法予闍夜多。　大唐西域記亦有類似之記載、惟以之爲經量部（即經部）之本師，又謂時人以「日出論師」尊稱之，而與馬鳴、龍樹、提婆並號「四日照世」。大唐西域記卷三呾叉始羅國（大五一‧八八五上）：「昔經部拘摩羅邏多（唐言童受）論師，於此製述諸論。」大唐西域記卷十二朅盤陀國（大五一‧九四二上）：「無憂王命世，即其宮中建窣堵波，其王於後遷居宮東北隅，以其故宮爲尊者童受論師建僧伽藍。臺閣高廣，佛像威嚴。尊者，呾叉始羅國人也。幼而穎悟，早離俗塵。（中略）其所製論，凡數十部，並盛宣行，莫不翫習，即經部本師也。」　出三藏記集卷十一訶梨跋摩傳，及三論玄義所引僧叡之成實論序等，則謂師乃罽賓之小乘學者，屬薩婆多部，係成實論作者訶梨跋摩之師。其生卒年不詳，然依訶梨跋摩之年代，及四日論師出現之傳說，與付法藏因緣傳等之說，其生存年代應置於龍樹與世親之間，即約於西元第三世紀之末。但成唯識論述記卷二則以爲師生於佛陀入滅後百餘年之際；而異部宗輪論謂經部於佛陀入滅四百年始行分派，師既爲經部本師，亦當於此四百年中。諸說紛紜，其間之異同則有待詳研。又據以上各書所載，師所著之書頗多，或謂數十部，或謂五百論，中觀論疏卷一本謂，師嘗造日出論；成唯識論述記卷四本謂，師造有結髮論；俱舍論光記卷二謂，師有喻鬘論、癡鬘論、顯了論等著作。另據僧叡之關中出禪經序所載，坐禪三昧經之初四十三偈係師所造者。此外，近年來學者將新疆所得大莊嚴經論之梵文斷片加以研究，而有主張此論係出自師之手者；蓋大莊嚴經論素被視爲馬鳴之著作，故此一研究頗受學界之注意。〔俱舍論卷二、阿毘達磨順正理論卷三十八、景德傳燈錄卷二、翻譯名義集卷二、小乘佛教概論、H. Lüders: Bruchstücke des Kalpanāmaṇḍitikā des Kumāralāta〕


meanings:
（梵 Kumbhāṇḍa，巴 Kumbhaṇḍa，藏 Grul-bum）增長天二部鬼類之一。或作吉槃荼、拘辨荼、弓槃荼、究槃荼、恭槃荼、鳩滿拿等。由于該詞被認爲是‘冬瓜’的梵名鳩摩拿（Kuṣ-māṇḍa）的轉訛語，因此此鬼又被稱爲‘冬瓜鬼’。此外，又作厭眉鬼或瓮形。又有一說，謂‘鳩槃陀’是陰囊，以此鬼衆之陰囊狀如冬瓜，行時擎置肩上，坐時便據之。由斯弊狀，特異諸類，故從之爲名。《圓覺經》則以其爲大力鬼王之名。《圓覺經略疏》卷下之二雲（大正39·576b）︰‘食人精血，其疾如風，變化稍多，住于林野，管諸鬼衆，故號爲王。’<#>［參考資料］　《慧苑音義》卷上；《大方等大集經》卷五十二；《玄應音義》卷四、卷二十一。<#>


meanings:
5708<一>梵語 kuṇāla 之音譯。又作駒那羅、拘那羅、鳩夷羅、拘浪拏。爲美眼之鳥名。意譯好眼鳥。　<二>乃阿育王的太子達磨婆陀那（梵 Dharmavardhana）之別名；以太子之眼酷似鳩那羅鳥，故名之。又稱拘那羅、駒那羅、俱那羅。太子生於阿育王起八萬四千塔之日，容貌俊秀，兩目清澈。及長，阿育王之第一夫人徵沙落起多（梵 Tiṣyarakṣitā）愛太子之美貌，密欲通好，太子泣謝罪，王夫人乃恨之，遊說於王，令遣征討德叉尸羅國之叛亂，其後又矯王命抉太子兩目，而放之於野。太子既失明，流離至父之都城，夜鼓箜篌悲吟。王聞其聲，疑是太子，乃引見盲人問之。太子悲泣告以實，王方知係其夫人所爲，欲加嚴刑，太子以偈諫云（大五○‧一四七上）：「一切諸凡夫，悉由業所造；善惡之業緣，時至必應受。一切諸眾生，自做自受報；我知此緣故，不說壞眼人。此苦我自作，無有他作者；如此眼因緣，不由於人作。」王不納太子之諫，乃定夫人之刑。其後，王護導太子至菩提樹伽藍瞿沙阿羅漢處，請其以法力醫太子之目。然未久，太子聞王夫人之刑決，病又復發，遂薨。鳩那羅太子之一生，深具濃厚之悲劇色彩，故至後世，成爲印度著名之戲劇性人物，諸經中亦不乏載述其故事者。〔雜阿含經卷二十三、阿育王經卷四、阿育王息壞目因緣經、經律異相卷三十三〕


meanings:
Con rắn lớn, dụ chỉ cơ phong bức bách người học của thiền sư hoặc dụ cho cơ ngữ nghiệt ngã, nghiêm khắc. Tiết Thiện Bản Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »上 堂： 上 不 見 天、 下 不 見 地。 偪 塞 虛 空、 無 處 回 避。 爲 君 明 破 即 不 中、 且 向 南 山 看 鱉 鼻。 擲 拄 杖 下 座。 – Sư thượng đường nói: Trên chẳng thấy trời, dưới chẳng thấy đất, đầy ắp hư không không có chỗ trốn tránh. Nếu nói công khai cho ngươi thì không trúng. Hãy đến Nam Sơn xem con rắn lớn đi! Sư ném cây gậy rồi bước xuống toà«.


meanings:
① Cái dược, một thứ như cái sáo có ba lỗ. ||② Ðồ để đong, đựng được 1200 hạt thóc. Ta quen đọc là chữ thược.


meanings:
① Cái dược (một loại ống sáo thời xưa, có ba lỗ); ② Đơn vị đong lường thời xưa (đựng được 1.200 hạt thóc, bằng 1/2 đấu).


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ xuý 吹 đi với chữ cổ xuý 鼓吹.


meanings:
① Ðiều hoà, hợp. Cùng nghĩa với chữ hoà 和.


meanings:
(văn) Gọi, kêu gọi (như 籲, bộ 𥫗và 吁 (2), bộ 口).


meanings:
① Lụa trắng; 江平如練 Mặt sông phẳng lặng như tấm lụa trắng; ② Luyện tơ lụa mới cho trắng, luyện lụa; ③ Tập, luyện: 練字 Tập víêt chữ; 練 跑 Tập chạy; ④ (Lão) luyện, thạo, sành, từng trải: 老練 Lão luyện; 熟練 Sành sỏi, thông thạo; ⑤ (văn) Kén chọn; ⑥ (văn) Tế tiểu tường; ⑦ [Liàn] (Họ) Luyện.


meanings:
(term) no obstruction between essence and function


meanings:
apprehension of the essential emptiness of existence


meanings:
essence and aspects; substance and connotations


meanings:
Vật thể hoàn toàn hiển bày tướng trạng chân thật, vĩnh hằng, là điều mà nhà Phật gọi là Chơn Như. Đây là cảnh giới của người ngộ thiền. Tiết Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »靈 光 獨 耀、 迥 脫 根 塵。 體 露 眞 常、 不 拘 文 字。 心 性 無 染、 本 自 圓 成。 但 離 妄 緣、 即 如 如 佛。 – Linh quang sáng tỏ, thoát hẳn căn trần, thể lộ chơn thường, chẳng mắc văn tự. Tâm tính không nhiễm, vốn tự viên thành, chỉ lìa vọng duyên, tức như như Phật«.


meanings:
Thân bày gió thu, dụ cho sự tự tại của người tu sau khi kiến tính. Tắc 27, Bích Nham Lục (Đại 48, 167 trung) ghi: »僧 問 雲 門： 樹 凋 葉 落 時 如 何？ 雲 門 云： 體 露 金 風。 – Tăng hỏi Vân Môn: Khi lá rụng cây trơ trụi thì thế nào? Vân Môn đáp: Thân bày gió thu«.


meanings:
① Cái xương cối đầu gối (cái xương che cả đầu gối). Có khi đọc là chữ tẫn. Thông dụng như chữ tẫn 臏.


meanings:
Xương bánh chè (như 臏, bộ 肉). 【髕骨】tẫn cốt [bìngư] Xương bánh chè. Cg. 膝蓋骨 [xigàigư].


meanings:
【髖骨】 khoan cốt [kuangư] (giải) Xương chậu, xương hông.


meanings:
high, tall, exalted, aged, high-priced, a high note, of high quality


meanings:
① Cao. Trái lại với thấp. Như sơn cao thuỷ thâm 山高水深 núi cao sông sâu. ||② Kiêu, đắt. Như nói giá kiêu giá hạ vậy. ||③ Không thể với tới được gọi là cao. Như đạo cao 道高. ||④ Cao thượng, khác hẳn thói tục. Như cao nhân 高人 người cao thượng. Nguyễn Du 阮攸: Thạch ẩn cao nhân ốc 石隱高人屋 (Ðào Hoa dịch đạo trung 桃化驛道中) đá che khuất nhà bậc cao nhân. ||⑤ Giọng tiếng lên cao. Như cao ca 高歌 hát to, hát lên giọng. ||⑥ Quý, kính. ||⑦ Nhiều, lớn hơn. Như cao niên 高年 bậc lão niên, nhiều tuổi.


meanings:
① Cao: 我比你高 Tôi cao hơn anh; 情緒高漲 Tinh thần lên cao; 塔高二十公尺 Tháp cao 20 mét; 高質量 Chất lượng cao; 高風格 Phong cách cao; ② Giỏi, hay, hơn, cao cường, cao thượng; 他的思想境界比我高 Tầm suy nghĩ của anh ấy hơn tôi; 這個主意眞高 Chủ trương này rất hay; 本領高 Bản lĩnh cao cường; ③ Lớn tiếng, (tiếng) cao to, to tiếng: 高聲喊叫 Lớn tiếng gọi; °的q Hát to tiếng; ④ Đắt đỏ: 價太高了 Giá đắt quá; ⑤ Nhiều tuổi, tuổi cao: 他已是七十高齡 Cụ ấy tuổi đã bảy mươi; ⑥ [Gao] (Họ) Cao; ⑦ [Gao] 【高麗】Cao Li [Gaolí] Nước Cao Li (tức Hàn Quốc ngày nay).


meanings:
4362請參閱 法顯傳 <一>集錄德高望重之僧伽傳記。自時代而言，最古之高僧傳為梁朝慧皎之高僧傳十四卷，繼之有唐代道宣之續高僧傳三十卷、宋代贊寧之宋高僧傳三十卷、明代如惺之大明高僧傳八卷。以上四傳合稱為四朝高僧傳。其後有明朝明河之補續高僧傳二十六卷、民國喻謙等人之新續高僧傳六十五卷。日僧堯如所編僧傳排韻一○六卷係我國高僧傳等四十八種僧傳之索引。韓國之高僧傳有高麗朝覺訓之海東高僧傳兩卷。日本則有師蠻之本朝高僧傳七十五卷。繼之，有道契之續日本高僧傳十一卷，性潡之東國高僧傳十卷。此外，尚有付法藏因緣傳、天台九祖傳。各高僧傳中，有僅限於一宗派之高僧傳，例如律苑僧寶傳、淨土本朝高僧傳；有僅限於一地方之高僧傳，例如武林西湖高僧事略、南都高僧傳；亦有僅編錄求法僧之高僧傳，例如大唐西域求法高僧傳、入唐五家傳等。　<二>凡十四卷。又作梁高僧傳、梁傳。梁朝慧皎（497～554）著。書成於梁天監十八年（519）。收於大正藏第五十冊。全書收錄自東漢明帝永平十年（67）佛教傳入我國以來，至梁朝天監十八年，凡四五三年間，二五七位高僧之傳記，加上旁出附見者，實收五百人之傳記。全書分為十科，前三卷為譯經僧攝摩騰以下三十五人之傳。卷四至卷八為義解僧朱士行以下一百零一人之傳。卷九、卷十為神異僧佛圖澄以下二十人之傳。卷十一為習禪僧僧顯以下二十一人，與明律僧慧猶以下十三人之傳記。卷十二為亡身僧僧群以下十一人，及誦經僧曇邃以下二十一人之傳。卷十三為興福僧慧達以下十四人，與經師帛法橋以下十一人，及唱導僧道照以下十人之傳。卷十四序錄為撰者慧皎之自序及本書總目錄，此外又收錄王曼頴與釋君白（慧皎之號）兩人往返文書二篇。以上十科自第六科亡身至第十科唱導，集錄直接度眾、致力教化者之傳，此為傳記類中所忽略者，乃本書之特色所在。　本書所採用之資料，依自序及與王曼頴之書信得見，包括現有僧傳類及晉法濟之高逸沙門傳、齊法安之志節、僧寶之遊方、法進之論傳、瑯琊王巾之僧史、僧祐之出三藏記集、郄景興之東山僧傳、治中張孝秀之廬山僧傳、宋臨川康王義慶之宣驗記、幽冥錄，太原王延秀之感應傳、朱君台之徵應傳、陶淵明之搜神錄、王琰之冥祥記、劉俊之益部寺記、宋曇景之京師塔寺記、齊文宣王之三寶記傳、中書陸明霞之沙門傳等十數種類。慧皎在自序中亦稱，搜撿雜錄數十餘家，及晉、宋、齊、梁之春秋書史，秦、趙、燕、涼之荒朝偽曆，並涉獵地理雜篇，孤文片記，博諮古老先達以收集資料。　又本書將後漢之竺法蘭、曇柯迦羅等人入於本傳，然在譯經史上佔重要地位之支謙、康僧鎧等反僅置於附傳中，此為本書缺點之一；又續高僧傳作者道宣評論其「緝裒吳越，敘略魏燕」，未能廣泛收錄各地僧傳，亦為一大缺點。然本書有關江南者詳密，而北地者蔺略，此因撰者係南朝梁代人物之故。本書雖有以上之缺失，仍不失為我國初期佛教史最可信賴之資料，其後唐代道宣之續高僧傳、宋贊寧之宋高僧傳、明如惺之大明高僧傳等，皆以本書為範本，確立了後世僧傳類之典型。〔續高僧傳卷六、歷代三寶紀卷十一、開元釋教錄卷六〕


vietnamese:
cao phong nguyên diệu thiền sư thiền yếu <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Cao Phong Hoà thượng thiền yếu. Ngữ lục, 1 quyển, do Nguyên Diệu soạn vào đời Nguyên, Hồng Kiều Tổ biên tập vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 701. Nội dung nói rõ yếu chỉ của việc tham thiền học đạo gồm: Khai đường phổ thuyết, Pháp ngữ thị chúng, Tiểu tham đêm 30, Thư từ. Sách chú thích quyển ngữ lục này có Cao Phong Hoà thượng Thiền Yếu Tư Kí, 1 quyển, do Bạch Pha Tuyên Truyền (là vị sư người Triều Tiên) soạn.


vietnamese:
cao phong nguyên diệu thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Cao Phong Đại Sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Nguyên Diệu soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 653. Nội dung bao gồm: Pháp ngữ thị chúng ở Song Kết Am, Hồ Châu, Ngữ yếu khai đường ở chùa Sử Tử Thiền, núi Tây Thiên Mục, Niêm cổ, Bổ di, Kệ tụng, Tán Phật Tổ, Hành trạng, Tháp minh, Âm thích. Dương Nhân Sơn bảo quyển ngữ lục này »Chỉ thẳng cội nguồn, vượt ra khuôn sáo, khiến người phát nguyện mạnh, lập chí lớn«.


vietnamese:
cao phong nguyên diệu thiền sư ngữ lục <pqđtđ>

meanings:
4357請參閱 唯識三十論頌 請參閱 高峰原妙禪師語錄 全一卷。又作高峰大師語錄。宋代僧原妙（1238～1295）撰，元代刊行。收於卍續藏第一二二冊。收錄湖州雙髻庵示眾法語、西天目山師子禪寺開堂語要、拈古、補遺、偈頌、讚佛祖、行狀、塔銘、音釋等。　元代洪喬祖另編有高峰原妙禪師禪要一卷，又作高峰和尚禪要，亦收於卍續藏第一二二冊。收錄開堂普說、示眾法語、除夜小參、書等，揭示參禪學道之旨要。本書之注釋書有朝鮮僧白坡亙璇所撰之高峰和尚禪要私記一卷。


meanings:
Học trò giỏi được vị thầy ưng ý nhất. Tông Môn Võ Khố ghi: »谷 山 禪 師、眞 凈 高 弟 也。 – Thiền sư Cốc Sơn Tổ là cao đệ của ngài Chân Tịnh«.


meanings:
Tự cao tự đại. Đại Châu ngữ lục q. hạ ghi: »傲 物 高 心 者 我 壯、執 空 執 有 者 皆 愚。 – Người tự cao tự đại khinh chê kẻ khác thì tăng thêm ngã chấp, còn người chấp không chấp có đều ngu«.


meanings:
Chùa nằm bên bờ phía tây của sông Tam Xoa, ngoài cửa nam của thành phố Dương Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Đây là l trong 8 ngôi chùa lớn nổi tiếng ở Dương Châu vào đời Thanh. Tương truyền chùa được xây dựng vào đời Tùy, về sau trải qua nhiều phen xây cất lại. Niên hiệu Thuận Trị (1644-1661) đời Thanh, chùa được Tổng đốc Nam Hà là Ngô Duy Hoa xây cất lại. Niên hiệu Khang Hi thứ 38 (1699), nhờ Lưỡng Hoài Diêm Thương quyên góp xây cất chùa lại. Tương truyền vua Khang Hi từng lên tháp Trung Thiên của chùa này và xây hành cung trong khuôn viên chùa vào năm 1699. Năm 1703, Vua ban bảng hiệu »Cao Mân Tự« do chính Vua viết. Chùa có liễn hoành do Vua viết, có thơ do Vua làm và tượng Phật bằng kim nhũ do Vua vẽ. Chùa có quan hệ mật thiết với nhiều triều đại của nhà Thanh. Pháp hệ chùa này thuộc phái Dương Kì tông Lâm Tế, bắt đầu từ ngài Ngọc Lâm Thông Tú (đệ tử của ngài Thiên Ẩn Viên Tu cuối đời Minh), sau đó truyền bốn đời đến ngài Thiên Huệ Thật Triệt, vị này trùng hưng chùa Cao Mân. Chùa này và hai chùa Kim Sơn, Thiên Ninh là ba tùng lâm lớn của tông Lâm Tế. Năm 1915, Thiền sư Lai Quả đến chùa này, quyết chí khôi phục quy chế Cao Mân. Sư phái người mộ hoá ở Đông Nam Á, thỉnh được 78 tượng ngọc Phật, 1 tượng Phật bằng đồng. Sư còn chấn chỉnh quy củ tòng lâm, đặt ra »Cao Mân Tự Quy Ước«.


meanings:
（1866～1945）日本近代佛教學者、教育家。爲大正、昭和時代日本佛教文化界之領袖人物。廣島縣人，舊姓澤井，號雪頂、樂山莊道人。畢業于西本願寺普通教校。在學期間，過繼爲神戶高楠孫三郎的養子，遂改用今名。曾留學英國牛津大學，從穆勒（Max Mu|ller）博士研習梵文、印度文學、哲學與比較宗教學。複游歷德、法、義等國的著名大學。明治三十年（1897）歸國。歷任東京帝國大學教授、東京外國語學校校長、東洋大學學長、千代田女子專門學校校長。幷創立武藏野女子學院。曾膺選爲英國皇家學士院會員、帝國學士院會員。大正十二年（1923），與渡邊海旭共同出版《大正新修大藏經》。昭和十年（1935），刊行《南傳大藏經》日譯本。十九年，榮獲文化勛章。翌年，病逝于靜岡縣，年八十。著有《釋尊傳》、《初期佛教年代學》、《佛教の根本思想》等書。此外，有英文著述《The Essentials ofBuddhist Philosophy》一書（有中譯本，譯名爲《佛教哲學要義》）。<#>


meanings:
Chỉ chung cho hàng sĩ phu cao thượng. Lược Tự Tứ Tông Đốn Tiệm Nghĩa trong Phần Dương ngữ lục ghi: »非 四 依 三 德 之 高 流、寧 得 弘 通 於 大 教。 – Nếu chẳng phải hạng cao lưu có đủ 3 đức và 4 y (4 chỗ nương), đâu được hoằng thông đại giáo«.


meanings:
4355請參閱 高王觀世音經 請參閱 高王觀世音經 全一卷。又稱高王白衣觀音經。略稱高王經。收於卍續藏第八十七冊。此經為東魏天平年間（534～537），孫敬德所感得之觀音經，然明代蓮池大師以之為偽經。據法苑珠林卷十七所載，魏天平年中，定州募士孫敬德造觀音像，自加禮敬，後為劫賊所引，不勝拷楚，妄承其罪。將斬決之前夕，夜夢一沙門令誦救生觀世音經千遍即可得脫。翌日，有司執縛向市，孫敬德且行且誦，臨刑滿千遍，刀斫自折，皮肉不傷，三換其刀，終折如故。視像項上，有刀三跡。有司以狀奏聞，丞相高歡表請免死，敕寫其經廣布於世，今謂高王觀世音經。清朝智敬有高王觀世音經註釋一卷，收於卍續藏第九十三冊。


meanings:
4363（Cao Dai）越南之新興宗教。越南啟定帝啟定二年至五年（1917～1920）間，由法印總督府之下級官吏吳文昭首創。吳文昭令信友膜拜一顆巨眼，此巨眼象徵至高無上之神（至高無上之神殿）「高臺」，並謂該教係神第三次化現，以救度世人。保大帝保大元年（1926），第一代教主黎文忠將信徒組織為教團，設本部於西寧，融合道教、佛教、基督教、儒教及傳統民間信仰為教義。保大十年，范公則（玉石）任第二代教主，信徒急遽增加，約有四十餘萬，遂仿羅馬天主教之教階制度以組織教團。　該教具有濃厚之政治色彩，對當權者常採取批判立場，於政局之影響至鉅，如保大十五年在西貢舉行大規模之反法活動（其時法國統治越南），史稱高臺教徒之亂。第二次世界大戰後，越南政府成立，該教仍擁護業已失勢之保大帝，吳廷琰乃企圖解散之，教中之阮文盛遂率領教徒軍一萬五千餘人與政府軍戰鬥，一九五六年終遭瓦解。或謂高臺教非佛教支派，然依其根本教義觀之，其信仰形式實係淨土教與道教融合者。（カオダイ教（大岩誠，新亞細亞 3-2～4）；G. Gobron：Histoire du Caodaisme, 1948〕


meanings:
Học trò giỏi. Lời nói kính trọng, nói về học trò của người đối thoại. Vân Cư Sơn Chí (134 hạ) ghi: »時 住 持 古 公 乃 靈 源 禪 師 高 足。 – Lúc ấy Cổ Công làm Trụ trì, vốn là cao túc của thiền sư Linh Nguyên«.


vietnamese:
cao dã xuân thu biên niên tập lục <pqđtđ>


vietnamese:
cao li quốc phổ chiếu thiền sư tu tâm quyết <pqđtđ>


meanings:
① Tóc dài lượt thượt. Cũng đọc là chư bưu.


meanings:
① Cắt tóc. Ngày xưa có một hình phạt cắt tóc, nhà Hán 漢 gọi là khôn kiềm 髠鉗. Nhà sư cắt tóc nên cũng gọi là khôn. ||② Cây trụi cành lá cũng gọi là khôn, nghĩa là xén hết cành lá. ||③ Cũng viết là khôn 髡.


meanings:
(văn) ① Hình phạt cắt tóc (thời xưa). Cg. 髠鉗 [kunqián]; ② Cây trụi cành lá.


meanings:
(văn) ① Tóc mượn (tóc giả để đội); ② 【髢髢】thế thế [dídí] (đph) Búi tóc giả, lọn tóc giả.


meanings:
① Phảng phất 髣髴 lờ mờ. Hình như có mà chưa thấy đích thực gọi là phảng phất. Có khi viết là 彷彿.


meanings:
(văn) Giống, tựa như: 這美麗的小女孩髣如一位小仙女 Cô bé xinh đẹp này giống như một nàng tiên nhỏ; 髣髴 (hay 彷彿) Giống, trông như.


meanings:
① Râu mép (ria). ||② Tục gọi người nhiều râu là nhiêm.


meanings:
① Râu: 虬髥客 Khách râu quăn; 白髮蒼髥 Râu sương tóc trắng, tóc sương râu bạc; ② Râu hai bên má, râu quai nón. Xem 白口; ③ (văn) Người có nhiều râu.


meanings:
① Cái cút. Trẻ con để mái tóc chấm lông mày gọi là mao. Vì thế nên học trò trẻ có tài gọi là mao sĩ 髦士, cũng gọi là thời mao 時髦 nghĩa là đang thì tuổi trẻ vậy. ||② Bờm ngựa. ||③ Kén chọn. ||④ Tài giỏi.


meanings:
① Cái cút (mái tóc để chấm lông mày của trẻ con); ② Xem 時髦 [shímáo].


meanings:
① Trái đào. Trẻ con để hai trái tóc hai bên đầu gọi là thiều. Vì thế nên gọi lúc còn bé là thùy thiều chi niên 垂髫之年 tuổi còn để trái đào. Xem thêm chữ phát 髮.


meanings:
(văn) ① Trái đào (mái tóc xoã xuống của trẻ con): 垂髫 Mái tóc xoã của trẻ con; 垂髫之年 Tuổi còn để trái đào, thời thơ ấu; ② (văn) Đứa bé con.


meanings:
① Râu trên mồm. Râu mọc chung quanh trên mồm trên gọi là tì.


meanings:
① Tóc. Lễ đời xưa lúc nhỏ đều bỏ xoã tóc, lúc lớn lên thì búi tóc. Như nói thúc phát thụ thư 束髮受書 búi tóc đi học, kết phát tòng nhung 結髮從戎 búi tóc ra lính, đều nói về thì trai trẻ cả. Ðến lúc già gọi là hoàng phát 黃髮. Ðào Uyên Minh 陶淵明: Nam nữ y trước, tất như ngoại nhân, hoàng phát thùy thiều, tịnh di nhiên tự lạc 男女衣著，悉如外人，黃髮垂髫，並怡然自樂 (Ðào hoa nguyên kí 桃花源記) đàn ông đàn bà ăn bận đều giống người bên ngoài, từ những người già tóc bạc tới những trẻ để trái đào, đều hớn hở vui vẻ. ||② Một phần nghìn của một tấc gọi là một phát.


meanings:
① Tóc: 頭髮 Đầu tóc; 白髮 Tóc bạc; 理髮 Cắt tóc, hớt tóc; 束髮受書 Búi tóc đi học; 鶴髮童顏 (Cụ già) tóc bạc nhưng sắc mặt hồng hào như trẻ con; ② (văn) Đường tơ kẽ tóc, một li, một tí. Xem 發 [fa].


meanings:
① Sơn. ||② Sơn các đồ đạc cũng gọi là hưu.


meanings:
(văn) ① Một loại sơn màu đỏ sẫm (thẫm); ② Sơn (đồ đạc).


meanings:
① Cái búi tóc. Cũng đọc là chữ kết. ||② Một âm là cát. Thần bếp, thần táo.


meanings:
Búi tóc: 抓髻 Tóc uốn cúp; 蝴兒髻 Tóc tết con bướm.


meanings:
6370梵名 Kelikila。乃髻利吉羅金剛之略稱。又作計里吉羅、計利枳攞。意譯作金剛喜悅、觸金剛。乃密教金剛界曼荼羅理趣會十七尊之一，位列中尊金剛薩埵之右方。梵語 kelikila 意譯為觸，乃男女相觸著之義。據般若經義述之說，此尊以不捨眾生，欲令眾生皆得解脫之故， 遂明示觸性即菩提。其形像呈抱持之相，二臂相交於胸前，手執三股杵，全身白色，頭戴五佛寶冠。〔大樂金剛薩埵修行成就儀軌、理趣釋卷上〕


meanings:
Còn gọi: Kế trung châu 髻 中 珠. Hạt minh châu trên búi tóc, thí dụ cho yếu chỉ vi diệu của thiền pháp. Điển tích rút từ phẩm An Lạc Hạnh trong kinh Pháp Hoa, trong ấy dùng »Kế châu« để tỷ dụ cho diệu nghĩa của kinh Pháp Hoa. Tiết Trí Oai truyện trong TCTT q. 9 ghi: »既 穫 髻 珠、淡 然 閑 放、形 容 溫 潤、面 如 滿 月。 – Sư đã được yếu chỉ vi diệu của thiền pháp nên (tính tình) dửng dưng thanh thản, dáng vẻ ôn hoà, gương mặt như trăng rằm«.


meanings:
Bím tóc, tóc tết bím. Chỉ cho thiếu niên, tuổi trẻ. Pháp Khâm truyện trong TCTT q. 9 ghi: »在 於 髻 辮、則 好 爲 佛 事、立 性 溫 柔、雅 好 高 尚。 – Ở tuổi thiếu niên, sư thích làm Phật sự, lập tính ôn hoà mềm mỏng, thường thích việc cao thượng«.


meanings:
① Búi tóc để tang tết bằng sợi gai của phụ nữ thời xưa; ② 【髽髻】qua kế [zhuaji] Búi tóc chải ở hai bên đầu.


meanings:
① Thích lị 鬎鬁 sẹo đầu trụi tóc, chỗ nhọt mọc thành sẹo tóc không mọc được.


meanings:
① Bờm, lông: 那匹 馬鬃稀 Con ngựa này có bờm thưa; 馬鬃 Bờm ngựa; 豬鬃 Lông gáy lợn; 鬃刷 Bàn chải lông (làm bằng lông gáy lợn); ② Búi tóc trong kiểu tóc thiếu nữ.


meanings:
(văn) ① Tóc giả, tóc mượn (như 髢); ② Cắt tóc, hình phạt cắt tóc (như 髡 nghĩa ①); ③ Cắt mổ súc vật ra.


meanings:
① Tóc rời rạc lỏng lẻo; ②【鬅鬙】bằng tăng [péng seng] (văn) Tóc rối bung (rối bời).


meanings:
① Tóc rối bù, tục gọi là bồng tông 蓬鬆. ||② Lỏng lẻo, không được chắc chắn bén sắc gọi là phóng tông 放鬆.


meanings:
① Lỏng 捆得太鬆 Buộc lỏng quá; 土質鬆 Chất đất xốp; ② Lỏng lẻo: 規矩鬆 Quy tắc lỏng lẻo; ③ Buông ra: 把雙手鬆開 Buông hai tay ra; ④ Ruốc: 牛肉鬆 Ruốc thịt bò; ⑤ (văn) Tóc rối bù: 蓬鬆 Tóc rối (như cỏ bồng).


meanings:
【鬇鬡】 tranh nanh (ninh) [zhengníng] (văn) Tóc rối bời, râu ria bờm xờm.


meanings:
① Tóc tốt đẹp. ||② Tóc chia ra từng múi, búi ra nhiều búi tóc con. Như quyền phát 鬈髮 tóc quăn.


meanings:
① Tóc mây, tóc đẹp; ② Tóc quăn: 鬈髮 Tóc quăn.


meanings:
① Bờm, lông trên cổ các giống thú gọi là tông. Có khi viết là 鬃. ||② Tóc rối.


meanings:
① Tóc mai của đàn bà buông thõng xuống (tóc mai lòng thòng).


meanings:
① Cái chỏm. Trẻ con cạo đầu còn bớt ít tóc lại gọi là đoả.


meanings:
(văn) ① Rụng tóc; ② Chỏm tóc (của trẻ con).


meanings:
Râu chòm, râu cằm.【鬍子】hồ tử [húzê] ① Râu chòm, râu cằm; ② Thổ phỉ (cách gọi thổ phỉ của 9 tỉnh ở Đông Bắc Trung Quốc).


meanings:
(văn) 【鬎鬁】thích lị [làlì] Sẹo đầu trụi tóc (chỗ nhọt mọc thành sẹo làm cho tóc không mọc được). Cv. 瘌痢.


meanings:
① Bờm ngựa. Cg. 馬鬃 [măzong] hay 馬鬐 [măliè]; ② (văn) Vây cá. Cv. 鰭.


meanings:
(văn) ① Tóc mai rủ xuống; ② Tóc dài; ③ 【鬑鬑】 liêm liêm [liánlián] Râu tóc lưa thưa (mọc lún phún): 鬑鬑頗有鬚 Lún phún một ít râu.


meanings:
① Tóc mượt đẹp. Thi Kinh 詩經: Chẩn phát như vân 鬒髮如雲 tóc mượt như mây.


meanings:
① Hằm hằm, giận dữ. ||② Giống thú phát khùng gầm thét cũng gọi là hám.


meanings:
(văn) ① Giận hằm hằm; ② (Thú vật) gầm hét (vì giận).


meanings:
① Chiến tranh, đánh nhau, dùng sức mà tranh hơn nhau gọi là đấu. ||② Ganh tị. Phàm những sự tranh hơn nhau đều gọi là đấu cả. Như đấu trí 鬬智, đấu pháp 鬬法 nghĩa là dùng trí dùng phép mà tranh hơn nhau. Tục viết là 鬪.


meanings:
① Đánh nhau: 械鬬 Đánh nhau bằng giáo mác, gậy gộc; 拳鬬 Đấm đá nhau; 鬬牛 Chọi bò, chọi trâu; 鬬雞 Chọi gà, đá gà; 鬬蛐蛐兒 Chọi dế, đá dế; 鬬智 Đấu trí; 鬬嘴 Cãi nhau; 鬬牌 Đánh bài; 鬬不過他 Đấu không lại hắn; ② Ghép lại với nhau: 鬬榫兒 Ghép mộng; 這件小袄兒是用各色花布鬬起來的 Cái áo cộc này ghép bằng các thứ vải hoa. Xem 鬥 [dôu].


vietnamese:
đấu tránh kiếp trung hữu quá thất <pttđ>


meanings:
① Gión lấy, gắp lấy. Phàm làm một sự gì mà mượn một vật khác để bói xem nên hay không gọi là thám cưu 探鬮 rút thẻ. Tục gọi sự mở sách khấn bói để quyết nên chăng là niêm cưu 拈鬮.


meanings:
① Thẻ, thăm (để rút): 探鬮 Rút thẻ (để bói); 他們抽鬮兒決定由誰開始 Họ rút thăm để quyết định ai bắt đầu trước; ② (văn) Gión lấy, gắp lấy.


meanings:
① Rượu nếp. Dùng nghệ ướp gạo nếp gây thành rượu gọi là sưởng. Dùng để cúng tế quỷ thần gọi là rượu cự sưởng 秬鬯. ||② Cùng nghĩa với chữ sướng 暢.


meanings:
(văn) ① Rượu nếp; ② Hộp đựng cung; ③ Như 暢 (bộ 日).


meanings:
① Uất kết, uất tức, khí nó tụ không tan ra, hở ra gọi là uất. Như uất kết 鬱結 uất ức, uất muộn 鬱悶 bậm bực, v.v. Có khi viết là 欝.||② Hôi thối. ||③ Hơi xông lên, hơi nóng hun lên. ||④ Uất kim 鬱金 cây nghệ.


meanings:
① (Cây, hoa) uất kim hương; ② Cây mận (Prunus japonica); ③ Uất kết, ứ đọng (không tan, không thoát ra được); ④ Buồn rầu, ấm ức: 憂鬱 Âu sầu; ⑤ (Cây cỏ) sum sê, um tùm, rậm rạp (như 郁 bộ 邑); ⑥ Mùi thơm nồng: 馥鬱 Thơm phức. Xem 郁 [yù].


meanings:
3982郁伽，梵名 Ugra，巴利名 Ugga。爲憍薩羅國（梵 Kośala）之都城。亦爲郁伽比丘之誕生地。郁伽比丘爲此市長者之子，於成長後出家得道；長老偈經（巴 Thera-gāthā）之八十偈即彼所作詩。據法句經註（巴 Dhammapada-Atthakathā）三所述，釋尊曾命阿那律（巴 Anuruddha）留於此地弘法。


meanings:
6979梵名 Uḍḍiyāna 或 Oḍiyāna, Oddiyāna。位於北印度之古地名，乃怛特羅佛教之起源地。為四聖地之一。於近世，此地引起學界廣泛注意，其中，關於其地理位置，有多種異說，代表看法有下列數說：(一)地理學者猶雷（H. Yule）以為鬱地延那位於蘇瓦特河（Swat）流域之白夏瓦（Peshawal）北方，並據玄奘之記錄，進一步推定為興都庫什（Hindu Kush）山脈南方之丘陵地帶之大部分。(二)華德爾（L.A. Waddell）繼承其說，認為此地係指喀什米爾（Kashmīra）西北部之加慈尼（Ghazni），即烏仗那（梵 Udyāna）或烏長（梵 Urgan）。(三)萊維（S. Lévi）認為在喀什噶爾（Kashgarh）地方；又以為係哈拉帕拉沙得薩斯特立（Haraprasāda śāstrī），即奧立沙（Orissa）地方。(四)巴達恰利亞（Benoytosh Bhattacharyya）則主張在阿薩密（Assam）或孟加拉之說。巴氏提出四項理由以支持其主張：(1)西藏史書之記事：烏仗那國王因陀羅浦諦（梵 Indrabhūti），其子蓮華生（梵 Padmasambhava）曾於加荷爾（Jāhor）娶寂護（梵 Śāntirakṣita）之妹；而加荷爾被推定在東孟加拉之達卡（Dacca）地方，即現今之沙波爾村（Sābhār）。準此，烏仗那應在加荷爾附近。(2)除烏仗那以外，另被認為四聖地之一的迦摩基耶（梵 Kāmākhyā）與西利喝達（梵 Sirihaṭṭa）位置鄰近，故烏仗那應亦在不遠之處。(3)據云烏仗那國與楞伽普羅（梵 Laṅkāpuri）為姊妹國。楞伽普羅為阿摩羅犍多迦（梵 Amarakaṇṭaka）山脈之一峰，或在阿薩密或中央印度，或錫蘭。故楞伽普羅之位置若在阿薩密，則烏仗那亦應在同一國，因而推定烏仗那在阿薩密。(4)據著名的印度、西藏、蒙古之佛教史「如意寶樹史」（藏 Dpag bsam ljoṅ bzaṅ）之記載，怛特羅成就者之一的螺巴（藏 Luipā）曾出仕烏仗那國，又據西藏大藏經丹珠爾目錄所述，螺巴乃孟加拉人，其著作多以孟加拉語撰寫。若烏仗那在孟加拉，則此二記述不約而同。然現代學者支持此說者不多，因其所根據西藏史書之記載，未脫傳說之範圍，故未得學界承認。(5)圖吉（G.Tucci）認為鬱地延那即是西北印度蘇瓦特溪谷地帶之烏仗那或鬱地引那（梵 Udnvānaka），此說於諸說之中較為有力。圖吉近年在此地進行考古學發掘，發現多數有關怛特羅佛教之遺品。　圖吉之說如能確定，則此地與佛教有極深之淵源，蓋 Udnvānaka 在漢文典籍中音譯為烏仗那、烏場、烏萇、烏長那、烏填那、烏填曩、越底延、鬱地引那，古來為東西交通之要地。雖在紀元前曾被亞歷山大大帝征服，其後又被匈奴侵略，然於西元一千年頃被回教徒滅亡以前，此處佛教文化一直盛行；經典中所記述佛陀之事蹟及本生故事，如割肉餵鷹、聞半偈而捨身、降伏惡龍等著名故事，皆發生於此地。　大唐西域記卷三詳錄烏仗那國之記載，謂此國之周圍有五千餘里，山谷相屬，川澤連緜，雖有穀稼，然地利不肥。金、鐵極豐，多產蒲萄、鬱金香等，林樹蓊鬱，花果茂盛，寒暑和暢，風雨順序。人性怯懦，俗情譎詭，好學而不切。時人多以禁咒為業。多著白岁，少有餘服。語言大致與印度相同，文字、禮儀亦頗類似。崇重佛法，敬信大乘。沿蘇婆伐窣堵河之河岸，舊有一千四百伽藍，多已荒蕪。昔有僧徒一萬八千，後漸減少。僧徒並學大小乘，而以「寂定」為業；又善於持誦文句，然未究深義；戒行清淨，而特嫺禁咒。律儀傳訓有五部：法密部、化地部、飲光部、說一切有部、大眾部。另有十餘所天祠，異道雜居。又國中有四、五座堅固小城，其王大多治於瞢揭釐城，該城周圍有十六、七里，居民殷盛。　上述記載中之「蘇婆伐窣堵河」，梵名為 Śubhavastu 或 Subhavastu，即是蘇瓦特河，亦即如意寶樹史上所謂之「鬱地延那乃怛特羅教最初發生地」。另據八十四成就者傳一書所記述，鬱地延那係擁有五十萬都市之國，分為二王國，一為三婆羅國（梵 Sambhala），由因陀羅浦諦王統治；另一為楞伽普羅國，由加拉因陀羅王（梵 Jalendra）統治。加拉因陀羅王之子娶因陀羅浦諦王之妹羅珂修明迦羅（梵 Lakṣmīkarā）為妻。彼女得因陀羅浦諦之印可而成為成就者時，因陀羅浦諦乃讓國與子而退位。又據西藏之傳說，佛陀曾在鬱地延那傳授金剛乘（梵 Vajrayāna）之教法予因陀羅浦諦。大抵而言，關於鬱地延那之傳說，皆極具神話色彩，記載此類傳說者，有不少西藏典籍。如布頓（藏 Bu-ston）所作，開啟怛特羅部深義門之寶鑰（藏 Rgyud-sdeḥi zab-don sgo-ḥbyed Rin-chen gces-paḥi lde-mig）、怛特羅概論（藏Rgyud-sde spyiḥi rnam-par-gshag-pa）、青冊（藏 Deb-ther sṅon-po）等書，惟各書記載略有不同。　此外，西藏又有一傳說，謂因陀羅浦諦王常見僧侶於午前由東往西，午後由西往東，成群飛行空中。王知是佛陀之聲聞弟子以神變力往還舍衛城行乞，即請降臨傳授金剛乘教。此一傳說或因 uḍḍīyana 一詞與 uḍḍayana（飛翔）類似而來。然據近人研究，謂鬱地延那國王因陀羅浦諦與祕密集會怛特羅之間並無密切關係；並以為所謂「怛特羅佛教之樂園、理想國土」之鬱地延那，未必真有其地，而係怛特羅佛教徒之空想世界而已。要之，由於該地曾被回教徒侵入，並徹底破壞，故後世怛特羅佛教徒在憧憬昔日佛國鬱地延那之餘，乃將其理想化，種種傳說，或係由是而來。〔布頓佛教史、多羅那他印度佛教史、H. Yule: The book of Ser Marco Polo.ed.H. Cordier 3rd edn; L.A. Waddell: Lamaism; B. Bhattacharyya: An Introduction to Buddhist Esoterism; G. Tucci: Tibetan Painted Scrolls vol. I〕（參閱「烏仗那國」4175）


vietnamese:
uất đầu sinh phi tưởng thiên hậu vi phi li <đpb>


meanings:
① Tên một nước ngày xưa. ||② Một âm là lịch. Một thứ đồ ngày xưa giống như cái đỉnh.


meanings:
① Nước Cách (thời xưa); ② Tên một nhà hiền triết thời xưa; ③ Như 隔 (bộ 阝): 是以親戚之路鬲塞而不通 Vì vậy con đường liên lạc với họ hàng thân thích bị cách trở không thông (Hán thư: Võ Ngũ Tử truyện); ④ Như 膈 (bộ 肉): 佗針鬲，隨手而差 Hoa Đà dùng kim châm vào huyệt ở khoảng giữa ngực và bụng, châm tới đâu hết đau tới đó (Tam quốc chí: Nguỵ thư, Hoa Đà truyện) (差= 瘥); ⑤ [Gé] 【鬲津】Cách Tân [Géjin] Tên sông (bắt nguồn ở Hà Bắc, chảy vào tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).


meanings:
Dụng cụ nấu ăn thời xưa (giống như cái vạc).


meanings:
① Cái phũ, một thứ để đong ngày xưa, đựng hết sáu đấu bốn thưng.


meanings:
① Cái chõ lớn; ② Cái vạc trên lớn dưới nhỏ giống như cái nồi đất; ③ Bệnh.


meanings:
(văn) ① Một loại chõ; ② Tổng hợp, tập hợp; ③ [Zong] (Họ) Tông.


meanings:
① Nguyên là chữ chúc 粥 cháo. ||② Một âm là dục. Bán. Như dục văn vị sinh 鬻文爲生 bán chữ để sống, viết văn làm kế sinh nhai. ||③ Sinh dưỡng. ||④ Non, trẻ thơ. ||⑤ Nước chảy trong khe.


meanings:
(văn) ① Bán: 鬻畫 Bán tranh; 鬻文爲生 Bán chữ để sống, viết văn làm kế sinh nhai; 賣官鬻爵 Mua quan bán tước; ② Nuôi dưỡng, sinh dưỡng; ③ Non trẻ, trẻ thơ.


meanings:
4365梵語 preta，巴利語 peta。即具有恐怖形相、令人惱害之怪物。為五道之一，六道之一。通常指逝者、死人之精魂而言。大乘佛教經典於六道中所立之餓鬼道，為遭諸天驅使而常苦飢渴者。另有弊鬼、有威德鬼、無威德鬼、多財餓鬼、無財餓鬼等，皆住於閻魔王界。古代印度，人死後不被供養，則被推測為鬼，而收集此類餓鬼之事蹟，稱為餓鬼事經（巴 Petavatthu），為南傳大藏經小部經之一。佛經中所言之阿傍、羅剎、山精、雜魅等，皆為鬼神。另兇暴之精靈、地獄之獄卒，亦為鬼之一種。　此外，據俱舍論卷八載，鬼有胎生、化生二種。另據阿毘達磨順正理論卷三十一舉出炬口鬼、鍼口鬼、臭口鬼、鍼鐵毛鬼、臭毛鬼、癭鬼、希祀鬼、希棄鬼、大勢鬼等九種鬼。又佛典中，冠以「鬼」字之名相極多，如鬼類世界，稱為鬼趣；閻羅王之使者，稱為鬼使；陷於種種邪見，稱為鬼家、鬼家活計、鬼窟裡；鬼魅所造成之災難，稱為鬼難；受鬼魅附著而生病，稱為鬼病；缺乏見識，所知未徹，稱為鬼解；若畜生道與餓鬼道合稱之，則稱鬼畜。〔賢愚經卷十三、佛本行集經卷四十九〕（參閱「九類鬼」161、「鬼神」4366）


meanings:
① Ma, người chết gọi là quỷ. ||② Quỷ quái. Người tính ấm hiểm gọi là quỷ vực 鬼蜮. ||③ Sao Quỷ, một ngôi sao trong nhị thập bát tú.


meanings:
① Ma, quỷ: 妖魔鬼怪 Yêu ma quỷ quái; ② (chửi) Đồ, người, con vật, con quỷ: 酒鬼 Người nghiện rượu; 膽小鬼 Đồ nhát gan; 淫鬼 Con quỷ dâm dục; ③ Đáng ghét, đáng trách, đáng nguyền rủa, ghê tởm, khủng khiếp, dễ sợ: 鬼天氣 Khí trời đáng ghét; 鬼地方 Nơi khủng khiếp; ④ Giấu giếm, lén lút, vụng trộm; ⑤ Bí ẩn, xấu xa, mánh khóe, nham hiểm, mờ ám: 心裡有鬼 Trong bụng có điều bí ẩn; 這裡邊有鬼 Trong đó có điều mờ ám; ⑥ (khn) Tinh ma, láu, quỷ, quỷ quyệt, xảo trá: 這孩子眞鬼 Thằng bé ranh ma thật; 誰也鬼不過他 Không ai ranh bằng nó; ⑦ Sao Quỷ (một ngôi sao trong nhị thập bát tú).


meanings:
Thiền sinh bị quỷ ám. Quỷ khuất lí tử: Trong lòng bị quỷ ám. Thiền hoà tử: Thiền sinh, người tu học theo đạo Thiền. Đây là thuật ngữ để chỉ cho những người có tâm hắc ám, nhiều thiên kiến. Tông Lâm Tế ở Nhật Bản thường sử dụng thuật ngữ này để trách mắng các vị Thiền tăng nhiều ngã mạn cống cao. Sư Bạch Ẩn Huệ Hạc đến tham vấn Thiền sư Lão Ông ở chùa Chính Thọ Am. Thiền sư vừa thấy Bạch Ẩn vào cửa liền nói: -Thiền sinh bị quỷ ám.


meanings:
Con mắt quỷ quái. Tỷ dụ cho cái thấy chẳng chân chính, hoặc kiến giải nông cạn, không có chút giá trị. Phần giáp chú trong tắc 5, Bích Nham Lục (Đại 48, 144 hạ) ghi: »山 僧 從 來 不 弄 鬼 眼 睛。 – Xưa nay Sơn tăng không có đùa giỡn với những kiến giải vô giá trị«.


meanings:
Còn gọi: Giả giải thoát khanh. Trong hang quỷ, là chỗ rất âm u, tỷ dụ cho cảnh giới vướng mắc trong tình thức nên mê mờ chẳng thấy được chân lý. Chỉ cho trạng thái ngoan không mà thiền giả chấp trước cho là cảnh giới ngộ. Từ đó bị vướng mắc chẳng thông trở thành tà kiến. Tắc 1, Bích Nham Lục (Đại 48, 141 thượng) ghi: »休 相 憶 （道 什 麼。 向 鬼 窟 裏 作 活 計）。 – Thôi nhớ nhau (Nói cái gì? Đây là tìm kế sống trong hang quỷ!)«.


meanings:
Thần khóc quỷ gào. Mô tả dáng vẻ mừng giận, buồn vui đến cực điểm giống như sự gào khóc của quỷ thần. Tắc 59, Bích Nham Lục (Đại 48, 192 thượng) ghi: »水 灑 不 著。 風 吹 不 入。 虎 步 龍 行。 鬼 號 神 泣… 非 但 這 僧。 直 得 鬼 也 號 神 也 泣。 風 行 草 偃 相 似。– Nước rưới chẳng dính, gió thổi chẳng vào. Hùm sải rồng lượn, thần khóc quỷ gào… chẳng những một vị tăng này cho đến cả thần cũng khóc quỷ cũng gào, giống như gió lướt làm cỏ rạp«.


meanings:
Còn gọi: quỷ quật. Chỉ cho tình thức ý tưởng. Tiết Đầu Tử Nghĩa Thanh trong NĐHN q. 14 ghi: »諸 禪 德 到 這 裡、 進 則 落 於 天 魔、 退 則 沉 於 鬼 趣。 不 進 不 退、 正 在 死 水 中。 – Các vị thiền đức đến chỗ này, tiến thì rơi vào thiên ma, lùi thì kẹt trong tình thức ý tưởng, không tiến không lùi thì đang ở trong nước tù đọng«.


meanings:
① Ðầu sỏ, kẻ làm đầu sỏ cả một đảng gọi là khôi. ||② Ðỗ đầu, đời khoa cử lấy năm kinh thi các học trò, mỗi kinh lọc lấy một người đầu gọi là khôi, cho nên gọi là ngũ khôi 五魁 hay là kinh khôi 經魁. Ðỗ trạng nguyên gọi là đại khôi 大魁. ||③ Cao lớn. Như người trạng mạo vạm vỡ phương phi gọi là khôi ngô 魁梧. ||④ Sao Khôi, sao Bắc đẩu 北斗 từ ngôi thứ nhất đến ngôi thứ tư gọi là khôi. Tục gọi sao Khuê 奎 là khôi tinh 魁星. Ðời khoa cử cho ngôi sao ấy làm chủ về văn học nên thường thờ sao ấy. ||⑤ Cái môi, cái môi múc canh gọi là canh khôi 羹魁. ||⑥ Các loài ở dưới nước có mai như cái gáo như con cua, con sò, v.v. cũng gọi là khôi. ||⑦ Củ, các loài thực vật đầu rễ mọc ra củ gọi là khôi.


meanings:
① Người đứng đầu, kẻ đầu sỏ: 奪魁 Đoạt giải đầu (giải nhất); 罪魁 Thủ phạm; ② Người đỗ đầu (trong một kì thi): 大魁 (Người đỗ) trạng nguyên; ③ To lớn, cao lớn (vóc người): 身魁力壯 Người to sức khỏe; ④ (văn) Cái môi: 羹魁 Môi múc canh; ⑤ (văn) Loài có mai sống dưới nước (như cua, sò...); ⑥ (văn) (thực) Củ; ⑦ [Kuí] Sao Khôi (trong chòm sao Bắc Đẩu).


meanings:
① Phần hồn, là cái làm chúa tể cả phần tinh thần. Người ta lúc sống thì hồn phách cùng quấn với nhau, đến lúc chết thì hồn phách lìa nhau. Vì thế mới bảo thần với quỷ đều là hồn hoá ra cả, vì nó là một vật rất thiêng, thiêng hơn cả muôn vật, cho nên lại gọi là linh hồn 靈魂. ||② Tả về cái cảnh của ý thức. Như tiêu hồn 消魂 thích mê, đoạn hồn 斷魂 mất hồn.


meanings:
Hồn, linh hồn, hồn vía, hồn phách: 民族魂 Hồn dân tộc; 鬼魂 Hồn ma; 招魂 Gọi hồn. Cv. 夙.


meanings:
5950指眾生之心識，亦泛指人之神識或物之精。又作精神、精靈、精識、魂神。無量壽經卷下（大一二‧二七六上）：「改形易道，所受壽命或長或短，魂神精識，自然趣之。」又首楞嚴經卷一所謂之（大一九‧一○八下）：「識精元明，能生諸緣。」與首楞嚴經義疏注經卷一之二之解釋（大三九‧八三七下）：「第八瓈耶於諸識中最極微細，名爲識精。」則指第八識而言。　蓋此類魂神、精靈、魂魄、識精等用語，早爲我國古代經典所用，如淮南子之「天氣云魂，地氣爲魄。」春秋左氏傳之「心精靈，是謂魂魄。」儀 孝馫角均u出入之氣謂之魂，耳目聰明謂之魄，死者魂神去則魄離。」此外，古代又稱陽氣爲魂，陰氣爲魄，二氣和合爲人，故有人死則魂魄昇天之說。　佛教經典傳譯之時，常借此類用語泛指精神、心識；或作爲身心之異名，而統稱精神與形體。如諸經要集卷十九（大五四‧一七八下）：「魂是靈，魄是屍，故禮以初亡之時，以己所著之衣，將向屍魄之上，以魂外出故，將衣喚魂，魂識己衣，尋衣歸魄。若魂歸於魄，則屍口纊動；若魂不歸於魄，則口纊不動。以理而言，故云招魂，不言喚魄。」　此外，首楞嚴義疏注經卷九之一謂，主肝爲魂，主肺爲魄。該書云（大三九‧九四九中）：「又以此心內外精研，其時魂魄意志精神，除執受身，餘皆涉入，互爲賓主。（中略）主肝曰魂，主肺曰魄，主脾爲意，主腎爲志，主心爲精神，根身種子，皆爲第八所執受故。」故謂若肝、肺、心、腎、脾等五臟俱傷，則五神亦去。〔首楞嚴經卷九〕


meanings:
① Vía. Phàm vật gì tinh khí hết kiệt, chỉ còn hình chất lại gọi là phách. ||② Chỗ không có ánh sáng. Vì thế mặt trăng ngày mồng một gọi là tử phách 死魄, mặt trăng ngày rằm gọi là sinh phách 生魄. ||③ Một âm là thác. Lạc thác 落魄 bơ vơ, người thất nghiệp không nơi nương tựa vậy. ||④ Một âm là bạc. Bàng bạc 旁魄 rộng mông mênh.


meanings:
【落魄（泊）】 lạc bạc [luòbó] (văn) Khốn đốn; 【旁魄】 bàng bạc [pángbó] (văn) Mênh mông. Xem 魄 [pò], [tuò].


meanings:
① (cũ) Vía; ② Tinh lực hoặc tinh thần mạnh mẽ: 氣魄 Khí phách. Xem 魄 [bó], [tuò].


meanings:
【落魄】 lạc thác [luòtuò] Bơ vơ, long đong. Cg. 落拓. Xem 魄 [bó], [pò].


meanings:
① Ma quỷ, yêu quái, yêu ma; ② Làm mê hoặc, làm cho mê muội, quyến rũ.


meanings:
① Sơn tiêu 山魈 một vật yêu quái đêm hay ra nạt người.


meanings:
① Cũng như chữ vực 蜮 dùng với chữ quỷ vực 鬼蜮. Một con vật theo truyền thuyết có thể ngậm cát để bắn vào người.


meanings:
(văn) Một con vật theo truyền thuyết có thể ngậm cát để bắn vào người. Như 蜮 (bộ 虫).


meanings:
(văn) Một giống thú (giống con gấu nhỏ).


meanings:
Sự trói buộc của đường ma, pháp tà. Minh Chân tụng trong PKNL q. 18 ghi: »大 有 世 間 癡 漢、 隨 他 聲 色 流 轉。 不 知 萬 境 樅 然、 總 是 心 靈 所 變。 墮 在 塵 勞 海 中、 無 由 脫 離 魔 羂 – Thế gian có rất nhiều kẻ ngu si, chạy theo thanh sắc mà chẳng biết muôn cảnh diễn ra tưng bừng đều là do tâm linh biến hiện. Rơi vào trong biển trần lao, không có cách nào thoát khỏi sự trói buộc của đường ma, pháp tà«.


meanings:
→ duyện châu hàng ma tạng thiền sư 兗州降魔藏禪師


meanings:
Quân đội của ác ma. Trong các tác phẩm Thiền tông gọi các nhân tố làm phương hại đến Phật pháp, Thiền đạo là »ma quân«. Uyển Lăng lục ghi: »祖 師 門 中、 只 論 息 機 忘 見。 所 以 忘 機 則 佛 道 隆、 分 別 則 魔 軍 熾。 – Trong cửa Tổ sư chỉ luận về dừng cơ quên kiến. Thế nên quên cơ thì Phật đạo thạnh, phân biệt thì ma quân lừng«.


meanings:
Đường ma, pháp tà. Nhà thiền nhấn mạnh vào điều gọi là »đối lập giữa Phật đạo và ma đạo« cũng là kiến giải hư vọng. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »學 道 人 一 念 計 生 死 即 落 魔 道。 – Người học đạo một niệm nghĩ đến sinh tử liền rơi vào ma đạo«.


meanings:
(title) The Moxi shouluo shuo aweishe fa


meanings:
Mê hoặc, đầu độc. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong LĐHI q. 20 ghi: »你 被 他 諸 方 老 禿 奴 魔 魅 著、 便 道 我 是 修 行 人、 打 硬 作 模 作 樣、 恰 似 得 道 底 人 面 孔。 – Ngươi bị các lão trọc khắp nơi mê hoặc, nên nói ta là người tu hành, gắng gượng làm bộ làm tịch giống như bộ mặt của người đắc đạo«.


meanings:
① Bóng đè, nằm mơ thấy ma đè, giật mình tỉnh dậy. Yểm mị 魘魅 dùng phép phù chú yểm cầu cho người ta chết.


meanings:
① Bị bóng đè; ② Mớ, nói mê; ③ (văn) Ếm (bùa).


meanings:
① Con cá. Có rất nhiều thứ, mà thường dùng để làm đồ ăn, vì thế nên gọi sự hà hiếp người khác là ngư nhục 魚肉. Như thế hào ngư nhục hương lí 勢豪魚肉鄉里 kẻ cường hào hà hiếp dân trong làng xóm.


meanings:
① Cá: 兩條魚 Hai con cá; 淵深而魚生之 Vực có sâu thì cá mới sinh ra ở đó (Sử kí); ② (văn) Ngư phù (gọi tắt) (cái thẻ làm tin trao cho các bầy tôi có hình con cá đúc bằng vàng, bạc, đồng, đời Đường, Trung Quốc); ③ Ngựa có lông trắng ở hai mắt; ④ (văn) Chỗ gồ lên ở phía ngoài bàn tay; ⑤ [Yú] (Họ) Ngư.


meanings:
Mắt cá lẫn lộn với trân châu. Theo »Ngọc Thanh Kinh« ghi chép: Thời xưa có một người tên là Mãn Nguyện, rất thích trân châu (tức ngọc trai). Một hôm đi chợ, ông phát hiện ra một hạt trân châu rất đẹp, ông bỏ món tiền lớn để mua về. Ông hàng xóm tên là Thọ Lượng cũng là người rất thích trân châu. Một lần trên đường đi nhìn thấy một mắt cá to, tưởng là trân châu, liền nhặt về nhà cất đi. Về sau có người bị ốm, cần có trân châu để chữa bệnh. Mãn Nguyện và Thọ Lượng đều mang trân châu của mình ra, mọi người so sánh, phát hiện ra trân châu của Thọ Lượng là mắt cá. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho việc nhận định, đánh giá sai lầm. Tiết Lang Sơn Huệ Ôn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »佛 意 祖 意、 如 將 魚 目 作 明 珠。 大 乘 小 乘、 似 認 橘 皮 爲 猛 火。 – Nhận lầm Phật ý với Tổ ý như cho mắt cá là minh châu, hiểu sai Tiểu thừa với Đại thừa như cho vỏ quít là lửa đỏ«.


meanings:
【魛魚】đao ngư [daoyú] ① Cá đao; ② (Miền bắc Trung Quốc chỉ) cá hố.


meanings:
Một loại cá sống ở đáy biển cạn gồm rất nhiều chủng loại, mình dẹt, đầu nhỏ, không vảy, da rất dày, hình dạng giống như con dơi, đuôi nhỏ và dài như cây roi, có gai đuôi, rất độc.


meanings:
① Cá lợn bể. Còn có tên là hà đồn 河豚. Một thứ cá to hơn một thước, miệng bé bụng lớn, không có vẩy, lưng xanh đen mà có hoa lang lổ, bụng trắng, hễ có vật gì chạm đến nó thì nó phồng to như quả bóng, nổi lên mặt nước, thịt rất ngon, nhưng có chỗ độc lạ, thường thường ăn rồi chết ngay.


meanings:
① Ðần độn. Tư chất không được sáng suốt lanh lợi gọi là lỗ. ||② Nước Lỗ 魯, thuộc vùng Sơn Ðông 山東 bây giờ. Nguyễn Du 阮攸: Hà xứ thánh hiền tùng bách hạ? Biệt thành huyền tụng Lỗ Trâu dư 何處聖賢松柏下，別城絃誦魯鄒餘 Dưới cây tùng cây bá, thánh hiền ở nơi nào? Trong thành nước Lỗ nước Trâu, tiếng đàn tiếng đọc sách vẫn còn lưu.


meanings:
① Chậm chạp, đần độn: 愚魯 Dại dột; 魯鈍 Ngu đần; ② Tục tằn, thô bỉ: 粗魯 Thô lỗ; ③ [Lư] Nước Lỗ (thời nhà Chu, ở miền nam tỉnh Sơn Đông hiện nay); ④ [Lư] (Tên gọi tắt của) tỉnh Sơn Đông; ⑤ [Lư] (Họ) Lỗ.


meanings:
6202魯任，西藏名 Rwa-sgreṅ。位於拉薩東北旁多地方，基丘河上游支流之峽谷。又作熱振寺、惹真寺、惹珍寺。原係甘丹派（藏 Bkaḥ-gdams-pa）之本山，創建於北宋嘉祐元年（1056），十五世紀後屬於黃教僧院。據西藏史書「青冊」（藏Deb-ther sṅon-po）載，阿提沙（梵 Atīśa）逝世後，洛姆東（藏 Ḥbrom-ston，亦作種敦巴）成為眾弟子之指導者，因眾等合議懇請，於嘉祐元年正月肇建此寺。寺中藏有大量之古經論。又本寺之魯任呼圖克圖，乃清代以來西藏四大呼圖克圖之一，曾於清道光二十七年（1847）及民國二十二年（1933）兩度出任西藏地方政府之攝政。寺位於山腰，古柏遍山，溪流潺潺，為風景秀麗清幽之遊覽勝地。〔カ｜ダム派史（羽田野伯猷，東北大學文學部研究年報五）、G.N. Roerich: The Blue Annals; Dpag-bsam ljon-bzaṅ; Ch. Bell: The Religion of Tibet; A Ferrari: Mk'yen Brtse's Guide to the Holy Places of Central Tibet〕


meanings:
① Con cá nhỏ hay chúm miệng thổi cát. Tức cá mẫn 鰵 cá sủ.


meanings:
【魴鮄】 phường phất [fángfú] Cá lửa (một loài cá mình dài có thể bò dưới đáy biển, sống ở vùng biển ôn đới và á nhiệt đới).


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ tễ 鱭 con cá đao.


meanings:
① Một loài cá mình dài và dẹt, đầu có nhiều hình gai nổi lên, miệng lớn răng nhỏ, sống ở giữa những tảng đá gần biển; ② (văn) Cá nhỏ.


meanings:
① Cá niêm, cá măng. Mình tròn mà dài, đầu to đuôi dẹt, không có vẩy, nhiều chất dính, mồm cong mà rộng, hai bên hàm mọc răng nanh nhỏ, có râu, lưng xanh đen, bụng trắng, có con lớn dài đến hai thước (Parasilurus asotus).


meanings:
(động) Cá ngát, cá nheo, cá măng, cá niêm (Parasilurus asotus, một loại cá có thân tròn và dài, đầu to đuôi dẹt, không vẩy, có râu, lưng đen xanh, bụng trắng).


meanings:
① Cá ướp, mùi tanh lại thối. Vì thế những nơi dơ dáy xấu xa gọi là bảo ngư chi tứ 鮑魚之肆. ||② Một thứ cá có mai, ta gọi là bào ngư 鮑魚.


meanings:
① (văn) Cá ướp: 鮑魚之肆 Chỗ dơ dáy xấu xa; ② 【鮑魚】bào ngư [bàoyú] Bào ngư; ③ [Bào] Tên sông. 【鮑河】Bào hà [Bàohé] Sông Bào (ở tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc). Cv. 瀑河; ④ [Bào] (Họ) Bào.


meanings:
Cá diếc: 涸轍之鮒 Cá mắc cạn. (Ngb) kẻ cùng cực.


meanings:
① Cá hộp, cá muối đóng hộp để dành ăn dần gọi là trả.


meanings:
① Cá ướp; ② Món trộn, nộm; ③ (văn) Cá mắn.


meanings:
(văn) ① Ốc mượn hồn; ② 【鮚埼亭】Cát Kì Đình [Jiéqítíng] Tên đất (thuộc huyện Ngân, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
(văn) ① Cá giống; ② Một loại cá có thịt ngon.


meanings:
① Cá ngôi, giống như cá niêm mà to (Leiocassis longirostris). Cũng đọc là nguy.


meanings:
Cá nguy (Leiocassis longirostris). Cg. 江團, 白吉.


meanings:
① Cá giao, vây nó ăn rất ngon. Có khi gọi là sa ngư 沙魚.


meanings:
① Một tên riêng của con lợn bể, cá hồi. ||② Một âm là hài. Người đất Ngô gọi đầu cá là hài.


meanings:
① Cá tươi. Ngày xưa gọi các thứ cá ba ba là tiên thực 鮮食. ||② Tươi, cá thịt mới làm, rau quả mới hái đều gọi là tiên. Như tiên hoa 鮮花 hoa tươi. ||③ Tục gọi mùi ngon là tiên. ||④ Tốt đẹp. Như tiên minh 鮮明 tươi đẹp, rực rỡ, tiên nghiên 鮮妍 tươi đẹp. ||⑤ Một âm là tiển. Ít.


meanings:
① (văn) Cá tươi; ② Tươi, mới: 鮮魚 Cá tươi; 鮮花 Hoa tươi; ③ Ngọt, ngon: 雞湯眞鮮 Canh gà ngọt quá; ④ (Những) thức ăn tươi mới: 桌上擺滿各種時鮮 Trên bàn bày đầy các thức ăn tươi mới đầu mùa; ⑤ (Màu) tươi, sáng 這塊布顏色太鮮了 Miếng vải này màu sáng quá; ⑥ [Xian] (Họ) Tiên. Xem 鮮 [xiăn].


meanings:
Hiếm, ít, ít có ai: 夫謀而鮮過，惠訓不倦者，叔向有焉 Mưu việc nước mà ít có sai lầm, dạy dỗ người không mệt mỏi, Thúc Hướng đều có được như thế (Tả truyện: Tương công nhị thập nhất niên); 人莫不飲食者，鮮能知味也 Người ta không ai không ăn không uống, nhưng ít ai biết thế nào là ngon (Luận ngữ). Xem 鮮 [xian].


meanings:
① Cá con; ② Bé tí tẹo, nhỏ xíu, hèn mọn, nhỏ nhen.


meanings:
① Cá hỗn. Nó hay ăn cỏ nên cũng gọi là thảo lư 草魚.


meanings:
① Ô tặc 烏鰂 cá mực, có khi gọi là mặc ngư 墨魚. Một tên là hải tiêu sao 海鰾鮹.


meanings:
① Cá điệp, cá bơn, thứ cá mắt dính liền nhau lệch về bên hữu. Một tên là vương dư ngư 王餘魚. Cũng có tên là tị mục ngư 比目魚.


meanings:
① Cá hoàng dài tới hai trượng, lưng có xương bọc như áo giáp, mũi dài, mỡ vàng như sáp ong, cứ một từng thịt lại có một từng mỡ, xương sống mà mũi đều mềm sụn, dùng nấu ăn được. Một tên là tầm ngư cốt 鱘魚骨.


meanings:
① Con hàu nhỏ. Cũng gọi là bào ngư 鮑魚. Thứ to gọi là thạch quyết minh 石决明 vỏ dùng làm thuốc.


meanings:
Con hàu nhỏ. 【鰒魚】phục ngư [fùyú] Bào ngư.


meanings:
① Cá bơn, thứ cá mắt dính liền ở bên tay trái.


meanings:
① Cá lớn. ||② Người goá vợ, người lớn tuổi mà không có vợ.


meanings:
① Người không vợ, người góa vợ, người chưa vợ; ② (văn) Một loài cá khổng lồ ăn thịt sống.


meanings:
① Thứ cá mắt dính liền về một bên. Có chỗ gọi là bản ngư. Có chỗ gọi là tị mục ngư 比目魚.


meanings:
(động) Cá bơn cát. Cg. 版魚 [pănyú], 比目魚 [bêmùyú].


meanings:
① Cá bo, thứ cá hay chúi ở dưới bùn, có thứ gọi là văn diêu ngư 文鰩魚. Bay được, cho nên cũng gọi là phi ngư 飛魚 cá bay.


meanings:
① Vây cá, cá có vây mới bơi đi được. Vây ở trên lưng gọi là tích kì 脊鰭, vây ở ngực gọi là hung kì 胸鰭, vây ở bụng gọi là phúc kì 腹鰭, vây ở gần đuôi là vĩ kì 尾鰭.


meanings:
Vây cá: 脊鰭 Vây sống lưng cá; 腹鰭 Vây bụng (lườn) cá; 臀鰭 Vây cuối lườn cá.


meanings:
① Cá liên. Tục gọi là liên ngư đầu 鰱魚頭.


meanings:
① Con ngao, con trạch, con ba ba loại lớn. Cũng như chữ ngao 鼇. Xem thêm chữ kình 鯨.


meanings:
① Bạch điều 白鰷 cá vền, mình trắng mà dẹt.


meanings:
Cá điều, cá vền (Hemiculeer leucisculus). Cg. 白鰷 [báitiáo].


meanings:
① Cá sộp, cá chình. Tục gọi là man li 鰻鱺. Cũng gọi là bạch thiện 白鱔.


meanings:
【鰻鱺】 man li [mánlí] Cá chình. Cg. 白𢋨 [báishàn].


meanings:
① Cái bong bóng cá, là bộ máy lên xuống của cá.


meanings:
① Bong bóng cá; ② Keo (cồn nấu bằng) bong bóng cá; ③ Gắn bằng keo bong bóng cá.


meanings:
① Cá tuyết. Một giống cá sinh ở đáy bể xứ lạnh, thịt trắng như tuyết, nên gọi là tuyết ngư 鱈魚. Trong bộ gan nó có dầu là một thứ rất bổ, ta gọi là dầu cá, ngư can du 魚肝油.


meanings:
① (động) Vảy: 魚鱗 Vảy cá; 穿山甲鱗 Vảy tê tê; ② (thực) (Hình) vảy: 鱗莖 Thân vảy; 遍體鱗傷 Thương tích đầy mình; ③ (văn) Xếp hàng.


meanings:
【鱘魚】tầm ngư [xúnyú] (động) Cá chiên, cá tầm (Sturgeon).


meanings:
① (động) Con sam (Limulus phemus). Cg. 鱟魚 [hòuyú]; ② (đph) Cầu vồng.


meanings:
① Cũng như chữ quái 膾. Cũng đọc là khoái.


meanings:
① (văn) Thái thịt cá nhỏ ra; ② 【鱠魚】 khoái ngư [kuàiyú] Cá bẹ. Cv. 快魚; ③ Như 膾 (bộ 肉).


meanings:
(động) Một loại cá tầm (Acipenser mikadoi), cá chiên.


meanings:
① Cá kim, cá thu đao. ||② Một tên là châm ngư 針魚.


meanings:
① Cá lư. Cổ nhân gọi là ngân lư 銀鱸 hay ngọc hoa lư 玉花鱸. Xuất sản ở Tùng Giang gọi là tứ tai lư 四鰓鱸 là một giống cá rất ngon.


meanings:
(động) Cá lư, cá pecca (một loại cá rất ngon). Cg. 銀鱸 [yínlú], 玉花鱸 [yùhualú].


meanings:
4843佛教經典中常提及鳥類。或謂鳥即佛陀之化身，有宣示佛法之功用，故被視作神聖之物。佛教特有之鳥於印度神話中有迦樓羅（梵 garuḍa，食龍，守護佛法，其羽金色，故亦稱金翅鳥）、迦陵頻伽（梵 kalaviṅka，相傳棲於極樂之境）、俱翅羅（梵 kokila）、共命鳥（梵 jīvajīva）、拘崙闍（梵 krauñca）、迦蘭陀（梵 kalandaka）、迦頻闍羅（梵 kapiñjala）、迦旃鄰陀（梵 kācilindika）、孔雀（梵 mayūra）、沙羅鄰提（梵 sārasakāraṇḍa）、遮吒迦（梵 cātaka）、鸚鵡（梵 śuka）等。於孔雀明王、佛母大孔雀明王經中，可見及孔雀之名。另於經典中，亦載有孔雀咒法、孔雀修法等。鸚鵡則為佛陀之化身。　其他有關動物之故事與譬喻則散見於雜寶藏經、三寶感應錄卷上、金藏經、正法念經、僧伽羅剎經、鸚鵡諫王經、百喻經、本生經等。例如鵞王（梵 haṃsarāja）之手足與縵網相（佛三十二相之一，即手足指間之膜）相似，故用於譬喻佛陀；又如鵞王眼，比喻為能識別諸法是非之眼；空鳥，以其聲辨識真空妙理，譬如講說空之道理者；鳥迹，譬如無實體者；兩翅，比喻禪定、智慧等。此外以鳥為題材之圖繪亦成為傑出之藝術品，於佛教美術中占有極重要之地位。


vietnamese:
điểu sào thương hải để ngư dược thạch sơn đầu <tttđ>

meanings:
Chim làm ổ dưới đáy biển cả, cá nhảy qua ngọn núi đá. Cơ ngữ kì đặc của nhà Thiền, ý ở chỗ chỉ dạy người học thoát khỏi sự hiểu biết về nghĩa lí, dẹp trừ vọng tâm phân biệt. Tiết Đại Quy Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂： 雨 下 階 頭 濕、 晴 乾 水 不 流。 鳥 巢 滄 海 底、 魚 躍 石 山 頭。 眾 中 大 有 商 量、 前 頭 兩 句 是 平 實 語、 後 頭 兩 句 是 格 外 談。 若 如 是 會、 祇 見 石 磊 磊、 不 見 玉 落 落。 若 見 玉 落 落、 方 知 道 寬 廓。 咦！ – Sư thượng đường nói: Mưa xuống ướt thềm nhà, trời tạnh thì khô chẳng có nước; chim làm ổ dưới đáy biển cả, cá nhảy qua ngọn núi đá. Trong chúng có nhiều người thương lượng: Hai câu trước là lời bình thường, hai câu sau là lời vượt mức bình thường. Nếu ông hiểu như thế, thì chỉ là thấy đá lục cục, chẳng thấy ngọc sáng ngời. Nếu thấy ngọc sáng ngời thì ông mới biết đại đạo thênh thang rộng rãi. Ôi chao!«.


meanings:
Công án. Thiền sư Điểu Khoà người Chiết Giang đời Đường (tên Đạo Lâm) rút từ trong áo sợi vải thổi trước mặt thị giả, thị giả lập tức tỏ ngộ. Tiết Đông Lâm Đạo Nhan Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »上 堂： 一 葉 落、 天 下 秋。 一 塵 起、 大 地 收。 鳥 窠 吹 布 毛、 便 有 人 悟 去。 今 時 學 者、 爲 甚 麼 卻 不 識 自 己？ – Sư thượng đường: Một chiếc lá rơi thiên hạ vào thu, một hạt bụi dấy cả mặt đất toàn thâu. Điểu Khoà thổi sợi vải liền có người tỉnh ngộ. Người học thời nay vì sao không biết tự kỉ?«.


meanings:
the patterns traced by birds in the empty sky


meanings:
Dấu vết chim bay, tỷ dụ cho sự vật hư huyễn, linh hoạt kì ảo. Tiết »Cô tịch ngâm« của Hoà thượng Đan Hà trong TĐT q. 4 ghi: »直 似 長 空 搜 鳥 迹、 始 得 玄 中 又 更 玄。 – Cần phải như tìm dấu vết chim bay trong hư không mới được trong huyền lại thêm huyền«.


meanings:
Đạo pháp của Thiền tông thẳng tắt, không lưu lại dấu vết giống như đường chim bay. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »大 眾、 須 是 過 得 祖 師 關、 會 鳥 道 玄 路、 始 會 此 般 說 話。 – Sư nói: Đại chúng! Cần phải qua được Tổ sư quan, biết được đạo thiền huyền diệu mới biết được lời nói này«.


meanings:
Con đường huyền diệu, linh hoạt kì ảo, ẩn chỉ cho đạo pháp Thiền tông. Tiết Hộ Thánh Cư Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »參 學 至 要、 不 出 先 南 堂 道： 最 初 句 及 末 後 句、 透 得 過 者、 一 生 事 畢。 儻 或 未 然、 更 與 你 分 作 十 門、 各 各 印 證 自 心、 還 得 穩 當 也 未？ 一 、 須 信 有 教 外 別 傳。 二… 六、 須 行 鳥 道 玄 路。 – Tham học rất cần phải như Nam Đường nói: Câu đầu tiên và câu cuối cùng nếu thấu qua được thì việc một đời đã xong. Nếu như chưa được như thế thì lại chia ra mười môn cho ngươi, mỗi người ấn chứng tự tâm có được thoả đáng chưa? Một là phải tin có việc truyền ngoài giáo điển. Hai là… Sáu là phải đi con đường huyền diệu linh hoạt kì ảo«.


meanings:
① Vịt trời, le; ② Bơi lội: 鳧水 Bơi nước. Cv. 鳬.


meanings:
① Con tu hú. Tính nó vụng không biết làm tổ, nên hay dùng để nói ví những kẻ không biết kinh doanh việc nhà. Nó lại là một loài chim ăn không mắc nghẹn bao giờ, cho nên những gậy của người già chống hay khắc hình con cưu vào. Như cưu trượng 鳩杖 gậy khắc hình chim cưu. ||② Họp. Như cưu công tí tài 鳩工庇材 họp thợ sắm gỗ để làm nhà. ||③ Cưu hình hộc diện 鳩形鵠面 hình dung đói khát (như chim cưu), mặt mày vàng võ (như con hộc). Cũng như nói hình dung khô cảo 形容枯槁.


meanings:
① Chim gáy, chim sen, chim ngói, tu hú; ② (văn) Họp lại: 鳩工庇材 Họp thợ sắm gỗ để cất nhà.


meanings:
① Thi cưu 鳲鳩 con chim bố cốc, chim cu, chim gáy. Qua tiết cốc vũ rồi nó mới kêu, qua tiết hạ chí rồi mới thôi. Tiếng nó như thể giục người cấy lúa, cho nên gọi là chim bố cốc 布穀. Lại gọi là chim quách công 郭公.


meanings:
Chim cu, chim gáy. Cg. 布穀 [bùgư], 郭公 [guo gong], 鳲鳩 [shijiu].


meanings:
① Chim phượng. Ðời xưa bảo chim phượng hoàng ra là điềm có đế vương. Con đực gọi là phượng 鳳, con cái gọi là hoàng 凰.


meanings:
① Chim phượng: 龍鳳 Long phượng; ② [Fèng] (Họ) Phượng.


vietnamese:
phụng hoàng sơn thánh quả tự chí <pqđtđ>


meanings:
① Tiếng chim hót. Nói rộng ra phàm cái gì phát ra tiếng đều gọi là minh. Như minh cổ 鳴鼓 đánh trống.


meanings:
(thanh) ① (Tiếng) u u: 工廠汽笛鳴鳴地叫 Tiếng còi nhà máy u u; ② (thán) Ôi!.【鳴呼】ô hô [wuhu] a. Ô hô!, hỡi ôi! than ôi! (thán từ dùng trong cổ văn): Xem 鳴呼哀哉; b. (Ngr) Chết, bỏ (mạng): 一命鳴呼 Bỏ mạng, đi đời nhà ma. Cv. 烏呼; 【鳴呼哀哉】 ô hô ai tai [wuhu-aizai] a. Ô hô! Thương thay!; b. Bỏ mạng, đi đời nhà ma; ③ (văn) Khóc sụt sùi: 觀者皆歔欷，行路亦鳴鳴 Người xem đều sùi sụt, người đi đường cũng thút thít (Thái Viêm: Bi phẫn); ④ (văn) Thổi còi.


meanings:
① Kêu (chim muông, côn trùng hoặc những vật khác): 鳥鳴 Chim hót; 蛇鳴 Ve sầu kêu; 物不得其平則鳴 Vật không đạt được trạng thái quân bình của nó thì kêu lên (Hàn Dũ); ② Tiếng kêu, làm cho kêu, đánh cho kêu: 耳鳴 Ù tai; 雷鳴 Tiếng sấm dậy; 鳴鼓 Đánh trống; ③ Kêu lên, bày tỏ (tình cảm, ý kiến, chủ trương): 鳴冤 Minh oan; 鳴不平 Tỏ lòng bất bình; 自鳴得意 Tỏ ra đắc ý; 百家爭鳴 Trăm nhà đua tiếng.


meanings:
① Chim diều hâu. ||② Chỉ diên 紙鳶 cái diều giấy. Còn gọi là phong tranh 風箏.


meanings:
① Ninh quyết 寧鴂 chim ninh quyết. ||② Một âm là quých. Cùng nghĩa với chữ quyết 鵙.


meanings:
Chim bách thanh, chim đồ tể. Cv. 鴃. Cg. 寧鴂


meanings:
① Một loài chim rất độc, ngày xưa bảo lấy cánh nó khuấy vào rượu uống thì chết ngay. ||② Rượu có chất độc. Như chậm độc 鴆酒 rượu độc.


meanings:
① Một loài chim độc; ② Rượu có chất độc.


meanings:
① Chim bảo, giống như con mòng mà lang lổ, chân không có ngón sau. Ngày xưa bảo nó là giống rất dâm, cho nên gọi đĩ nhà thổ là bảo nhi 鴇兒, mẹ giầu, tú bà là bảo mẫu 鴇母.


meanings:
① Chim sấm, chim ôtit; ② Mụ “tú bà”, mụ trùm gái điếm, mụ trùm nhà thổ.


meanings:
① Con quạ khoang. Giống quạ đen biết mớm trả mẹ gọi là ô 烏, không biết mớm trả gọi là nha 鴉. ||② Sắc đen cũng gọi là nha. Như nha hoàn 鴉鬟 búi tóc đen nhẫy.


meanings:
① (Con) quạ, ác; ② (văn) Màu đen: 鴉鬟 Búi tóc đen.


meanings:
【鴐鵝】gia nga [jiaé] (văn) Ngỗng trời. Cv. 𩶛.


meanings:
① Tích linh 鶺鴒 con chim chìa vôi. Kinh Thi 詩經 có câu: Tích linh tại nguyên, huynh đệ cấp nạn 鶺鴒在原，兄弟急難 con chim chìa vôi ở đồng, anh em hoạn nạn vội vàng cứu vớt nhau. Vì thế nói về anh em hay dùng hai chữ linh nguyên 鴒原.


meanings:
① Ðà điểu, một giống chim lớn ở trong bể cát (sa mạc). Cũng viết là đà điểu 駝鳥.


meanings:
① Uyên ương 鴛鴦 một giống chim ở nước hình như con vịt mà bé (con le). Con đực thì trên cổ có lông mã trắng và dài, cánh to mà đẹp, con cái thì không có lông mã, cánh cũng xấu, thường ở trong sông trong hồ. Con đực gọi là uyên, con cái gọi là ương, đi đâu cũng có đôi không rời nhau, vì thế nên người xưa nói ví sự vợ chồng hoà mục Cũng viết là 鵷鷺.


meanings:
【鴛鴦】 uyên ương [yuanyang] (động) Uyên ương (loài chim thường đi có đôi với nhau, con trống gọi là uyên, con mái là ương, trong văn học thường dùng để ví vợ chồng).


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Diệu Dụng đời Minh. X. Diệu Dụng.


meanings:
① Cù dục 鴝鵒 con yểng, con sáo. Mình và đầu nó đen, dưới hai cánh lốm đốm trắng, đem cạo lưỡi đi, học nói được tiếng người. Tục gọi là bát kha 八哥.


meanings:
Con yểng. 【鴝鵒】cù dục [quýù] (động) Con yểng, con sáo. Cg. 八哥兒 [bager].


meanings:
① Con vọ. Xem thêm chữ kiêu 梟, bộ Mộc 木.


meanings:
① Con cú tai mèo. Thường gọi là giốc si 角鴟. Tục gọi là miêu đầu ưng 貓頭鷹.


meanings:
① Cú tai mèo; ② Diều hâu; ③ Chén uống rượu.


meanings:
（梵 Aṅguttarāpa，巴 Aṅguttarāpa）印度古國名。音譯又作央瞿多羅國、阿牟多羅國。意譯體勝。據《律藏》〈大品〉之記載，世尊嘗暫住于跋提（Bhaddiya，鴦伽國之一邑），其後向鴦掘多羅國方向游化，其後又至阿婆那。在暫住阿婆那不久之後，又繼續向拘尸那羅（Kusināra，末羅國之一邑）游方教化。可知鴦掘多羅國位于鴦伽國與末羅國之間，阿婆那爲其都城。<#>當世尊游化此國，在阿婆那居住之時，嘗受鶏泥耶結髮行者（Keṇiya Jaṭila）之供養。鶏泥耶是結髮行者，也是拜火教徒，有大財富，白天著黃衣，結髮（jaṭa）過苦行生活，夜間則享五欲之樂。其人雖非佛教徒，但對世尊極爲恭敬，常行供養。鶏耶泥有一友人施羅（Sela）婆羅門，即由其處得知世尊之行持，而皈投世尊，成爲佛弟子。<#>［參考資料］　《中部》第九十二〈施羅經〉；《經集注》卷三；《五分律》卷二十二；《四分律》卷四十二。<#>


meanings:
6371梵名 Aṅguttarāpa，巴利名同。又作央瞿多羅國、阿牟多羅國。意譯體勝國。為印度古代小國，位於十六大國中鴦伽國與末羅國之間，都城為阿波那（巴 Āpaṇa）。據南傳律藏大品所載，世尊曾遊行至阿波那，受螺髻梵志翅㝹（巴 Keṇiya Jaṭila）之供養。翅㝹為結髮行者、拜火教徒，白日著黃衣並修苦行，夜間則享五欲之樂；雖非佛弟子，卻對世尊極為恭敬，常行供養。翅㝹之友婆羅門施羅（巴 Sela），經翅㝹之引介而成為佛弟子。此外，據四分律疏飾宗義記卷八末載，鴦掘多羅國位在摩揭陀國北方，或稱鴦伽國。〔五分律卷二十二、四分律卷四十二、中部經九十二施羅經〕


meanings:
6372鴦輸伐摩，梵名 Aṃśu-varman。意譯光冑王。為西元七世紀時之尼波羅（梵 Nepāla，即今尼泊爾）國王。又作鴦輪伐摩王，輪乃輸之誤。碩學聰敏，自造聲明論，又重學敬德，名聲遠播。其女波利庫姬（梵 Bhṛkuṭi）嫁予西藏雙贊恩甘菩王（藏 Sroṅ-btsan gam-po），後並接引藏王歸依佛教。〔大唐西域記卷七、L.A. Waddell: The Buddhism of Tibet; S. Beal: Buddhist Records of the Western World, vol. Ⅱ〕


meanings:
【鴯鶓】nhi miêu [érmiáo] (động) Đà điểu sa mạc Úc, chim êmu.


meanings:
① Thương quát 鶬鴰 quạ, con dang. Có tên khác là bạch đỉnh hạc 白頂鶴. Còn gọi là lão quát 老鴰.


meanings:
① (động) Thiên nga, ngỗng trời, ngan trời, chim hộc; ② Đứng thẳng. Xem 鴰 [gư].


meanings:
(động) Chim choi choi: 金鴴 Chim choi choi vàng.


meanings:
① Chim hồng. Một loài chim ở ven nước, to hơn con mòng, lưng và cổ màu tro, cánh đen bụng trắng, mỏ dẹp, chân ngắn, khi bay sắp thành hàng. Hồng là con nhạn lớn. ||② Lớn, cùng nghĩa với chữ hồng 洪. Như hồng hi 鴻禧 phúc lớn. ||③ Họ Hồng.


meanings:
① (động) Ngỗng trời, chim hồng; ② Lớn (dùng như 洪, bộ 氵 ): 鴻禧 Phúc lớn.【鴻圖】 hồng đồ [hóngtú] Kế hoạch lớn: 發展經濟的鴻圖 Kế hoạch lớn phát triển nền kinh tế. Cv. 宏圖; ③ [Hóng] (Họ) Hồng.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Nam Tháp Quang Dũng, tông Quy Ngưỡng. Sư trụ chùa Huệ Lâm ở Thiều Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Thuỵ hiệu »Diệu Tế Đại Sư«.


meanings:
① Chim như (Trunix blakistoni, một loài chim cun cút).


meanings:
Chim như (Trunix blakistoni, một loài chim cun cút).


meanings:
① Con chim bồ câu. Có hai giống, giống dã cáp 野鴿 ở rừng hay ăn hại lúa, giống gia cáp 家鴿 là do dã cáp biến giống ra, bay rất cao, trí nhớ tốt, cho đem đi thật xa mới thả cũng biết bay về, vì thế nên ngày xưa hay dùng nó để đưa thư từ về việc quân. Tục gọi là bột cáp 鵓鴿.


meanings:
Chim bồ câu: 通訊鴿 Bồ câu đưa thư, bồ câu truyền tin; 野鴿 Bồ câu rừng; 家鴿 Bồ câu nuôi. Cg. 鵓鴿 [bóge].


meanings:
6543<一>梵名 Kapotika-saṃghārāma。音譯迦布德迦伽藍。位於中印度摩揭陀國東部之精舍。佛陀過去世曾為大鴿，為引導獵者入正道，於此地投火而死。英國考古學家康林罕（A. Cunningham, 1814～1893）指其地即大唐西域記中因陀羅窟北北東十六公里處。〔大唐西域記卷九、大慈恩寺三藏法師傳卷三、A. Cunningham: The Ancient Geography of India〕　<二>位於迦溼彌羅國。為五百僧園之一。異部宗輪論述記（卍續八三‧二一六下）：「爾時，雞園諍猶未息，後隨異見，遂分二部，一上座部，二大眾部。時諸賢聖知眾乖違，便捨雞園，欲住佗處。（中略）王聞既瞋，便敕臣曰：『宜皆別至殑伽河邊，載以破般（疑作船），中流墜溺，即驗斯輩是聖是凡?』臣奉王言，便將驗試，時諸賢聖各起神通，猶如鴈王，凌虛而往，復以神力攝取船中同捨雞園未得通者，現諸神變，作種種形，相次乘空，西北而去。王聞見已，深生愧悔，（中略）速即遣人尋其所趣，使還，知在迦溼彌羅，後固請還，僧皆辭命。王遂總捨迦溼彌羅國，造僧伽藍，安置賢聖眾，隨先所變作種種形，即以標題僧伽藍，號謂鴿園等。」


meanings:
① Hưu lưu 鵂鶹 cú tai mèo. Còn gọi là miêu đầu ưng 貓頭鷹.


meanings:
Chim cú.【鵂鶹】hưu lưu [xiuliú] (Chim) cú tai mèo. Cg. 梟 [xiao] (bộ 木).


meanings:
① Ðỗ quyên 杜鵑 con quốc. Có chỗ gọi là tử quy 子規. Còn gọi là đỗ vũ 杜宇. Nguyễn Du 阮攸: Ai trung xúc xứ minh kim thạch, Oán huyết quy thời hoá đỗ quyên 哀衷觸處鳴金石，怨血歸時化杜鵑 (Ðộ Hoài hữu cảm Văn Thừa Tướng 渡淮有感文丞相) Nỗi thương cảm thốt ra chỗ nào đều reo tiếng vàng tiếng đá, Máu oán hận lúc trở về hoá thành chim cuốc. Quách Tấn dịch thơ: Lòng thơm chạm trổ lời kim thạch, Máu hận trào sôi kiếp tử quy. ||② Hoa đỗ quyên. Có khi gọi tắt là hoa quyên.


meanings:
① Con quốc, đỗ quyên; ② Hoa đỗ quyên. Cg. 杜鵑 [dùjuan].


meanings:
① Xem chữ cù 鴝 trong cù dục 鴝鵒.


meanings:
【鵓鴣】bột cô [bógu] Một loài bồ câu (chim mỏ đỏ và dài, lưng và cánh có đốm, thường hót trên cành khi trời sắp mưa hay trời đã tạnh; tục gọi là chim ban cưu, có nơi còn gọi là 水鴣鴣 [shuêgugu]).


meanings:
① Con chim bách thiệt. Có khi gọi là con bách lao 百勞 nó kêu được trăm thứ tiếng.


meanings:
Chim bách thiệt, chim bách thanh, chim bách lao (kêu được trăm thứ tiếng). Như 鴂


meanings:
① Ðề hồ 鵜鶘 một thứ chim ở nước, lông màu đỏ, đầu nhỏ, mỏ dài, dưới hàm có cái túi, bắt được cá thì đựng ở cái túi ấy. Tục gọi là đào hà 淘河 có lẽ là con bồ nông. Cũng viết là đào nga 淘鵝. Còn viết là già lam điểu 伽藍鳥.


meanings:
【鵜鶘】đề hồ [tíhú] (động) Con bồ nông. Cg. 淘河 [táohé].


meanings:
① Con ngan, con ngỗng. Giống đen gọi là thương nga 蒼鵝.


meanings:
Còn gọi: Nga vương cật nhũ. Ngỗng chúa biết lựa chọn sữa trong hỗn hợp sữa pha nước. Tỷ dụ cho bậc kiến tính biết phân biệt rõ chân giả, thánh phàm. Phần Dương ngữ lục, q. thượng ghi: »上 堂 云： 鵝 王 擇 乳、 素 非 鴨 類。 – Sư thượng đường nói: Ngỗng chúa biết lựa chọn sữa, vốn không phải là loại vịt«.


meanings:
① Chim hộc, con ngỗng trời. ||② Một âm là cốc. Cái đĩa để tập bắn. Trong cái bia vẽ một cái vòng, bắn vào giữa vòng là trúng, người xưa gọi là chánh 正 hay là cốc 鵠. Vì thế cho nên làm cái gì khả dĩ làm nêu làm mốc cho việc làm cũng gọi là chánh cốc 正鵠.


meanings:
① Tên riêng của con vọ. Người xưa cho là giống bất tường.


meanings:
【鵪鶉】am thuần [anchún] Chim cun cút. Cg. 鶉 [chún].


meanings:
① Chim bằng. Ngày xưa cho là loài chim to nhất.


meanings:
Chim bằng (theo truyền thuyết là một loài chim to nhất trong tất cả các chim).


meanings:
① Kên kên, một giống chim cắt lớn ở vùng Tây-tị-lợi-á 西比利亞.


meanings:
① Con chim bồ các, chim khách. Tục bảo nó kêu là báo điềm lành nên gọi là hỉ thước 喜鵲.


meanings:
6731梵名 Veṇuvana kāraṇḍaka nivāpa。即指迦蘭陀竹林。梵語 kāraṇḍaka，意指好聲鳥，譯為鵲，故有將迦蘭陀竹林譯為竹林鵲園者。諸經中本無鵲園之語，然以阿育王之雞雀寺亦稱雀園，故取其音同而名為鵲園。例如廣弘明集卷二十內典碑銘集序所載（大五二‧二四四下）：「鵲園善誘，馬苑弘宣。」上引「馬苑」一詞，即指漢之白馬寺。


meanings:
Đời Đường, thiền tăng Đạo Lâm của tông Ngưu Đầu ở trên cây tùng cao của núi Tần Vọng, kế chỗ sư ở có tổ chim thước (khách), nên sư được gọi là Thước Sào Hoà thượng. X. Đạo Lâm.


meanings:
① Uyên sồ 鵷雛 một loài chim phượng.


meanings:
【鵷雛】 uyên sồ [yuanchú] Một loài chim giống như phượng.


meanings:
① Am thuần 鵪鶉 một giống chim hình như con gà con, đầu nhỏ đuôi cộc, tính nhanh nhẩu, hay nhảy nhót, nuôi quen cho chọi nhau chơi được.


meanings:
① Thương canh 鶬鶊 tức là con chim vàng anh, hoàng oanh 黃鶯.


meanings:
（梵 Kurkuṭārāma，巴 Kukkuṭārāma，藏 Byagag-gi kun-dgat-ra-ba）古印度佛寺，位于中印度摩揭陀國華子城東南。又稱鶏林精舍、鶏雀精舍、鶏頭末寺、鶏寺、鶏園。音譯屈屈咤阿濫摩。依《大唐西域記》卷八所載，鶏園寺系阿育王所建，唯已傾圮，僅存基址。其文雲（大正51·912b）︰<#>‘故城東南有屈屈咤阿濫摩僧伽藍。無憂王之所建焉。無憂王初信佛法也，式遵崇建，修植善種，召集千僧，凡聖兩衆。四事供養，什物周給。頽毀已久，基址尚存。’<#>然《阿育王經》卷一則謂在阿育王歸依佛教以前，鶏園寺即已存在。因此，有人以爲阿育王只是將舊寺加以修葺裝飾，使成爲朝廷保護的大寺而已。<#>又，據《大毗婆沙論》卷九十九、《異部宗輪論述記》等書所述，大天比丘在此寺出家，因提倡五事非法，以致僧衆分爲二部，五百賢聖逃至西北迦濕彌羅國云云。《雜阿含經》卷二十五謂，阿育王晚年曾發誓願，擬贈與鶏園寺十萬億金。然至臨終之時，仍未足數，而已無財可施矣。時王不得已，乃施半阿摩勒果而卒。其後，由王子補贈四億，始得圓滿王之誓願。此外，《西域記》亦載，此寺旁有阿摩落迦大窣堵波，其中藏有阿育王最後供養之半阿摩勒果核云云。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷二十三；《阿育王傳》卷一、卷三；《善見律毗婆沙》卷二；《島史》第七章；《中阿含經》卷六十〈八城經〉；《舍利弗問經》；《大史》第五章。<#>


meanings:
① Chim ngạc, mỏ ngắn, chân có mạng, sống ở mặt nước, bắt tôm cá. Ngày xưa gọi là chim thư cưu 睢鳩.


meanings:
① Hạt kê 鶡雞 giống như con trĩ mà to, sắc lông đỏ kềnh kệch, đầu có lông mao, tính mạnh tợn, hay đánh nhau, chết không chịu lùi, vì thế mũ của các quan võ ngày xưa đều cắm lông nó gọi là hạt quan 鶡冠.


meanings:
(động) ① Một loại chim sơn ca; ② Một loại gà lôi (giống chim như con trĩ hay chọi nhau, nói trong sách cổ, còn gọi là 鶡雞 [héji]).


meanings:
(văn) Con vịt trời: 趨之若鶩 Chạy xô nhau như đàn vịt trời.


meanings:
① Thương quát 鶬鴰 con dang. Xem chữ quát 鴰.


meanings:
① Chim oanh. Hoàng oanh 黃鶯 chim vàng anh.


meanings:
(Chim) oanh, vàng anh: 黃鶯 Hoàng oanh, vàng anh, chim oanh.


meanings:
→ nhị thập tam tổ hạc lặc na tôn giả 二十三祖鶴勒那尊者


meanings:
Chùa nằm dưới núi Hoàng Hạc, thành phố Trấn Giang, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Tên cũ là »Trúc Lâm Tự«. Niên hiệu Đại Hưng thứ 4 (321) đời Tấn sáng lập. Lúc Lưu Tống Vũ Đế chưa đăng cơ từng nghỉ ngơi nơi đây, sau khi lên ngôi vua cho thi công việc lớn, gọi là »Hạc Lâm Luật Viện«. Vào niên hiệu Khai Nguyên, Thiên Bảo (713-755) Thiền sư Huyền Sách tông Ngưu Đầu trụ trì chùa này, tăng đồ ngày càng đông mới đổi làm Thiền tự. Còn gọi »Cổ Trúc Viện«. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) đời Tống xây cất lại, đổi tên là »Báo Ân Quang Hiếu Thiền Tự«. Khoảng niên hiệu Hàm Thuần (1265-1274) tăng Khánh Thanh trùng tu. Các niên hiệu Vĩnh Lạc, Hoằng Trị, Vạn Lịch đời Minh đều có xây cất lại.


meanings:
Chí, 4 quyển, do Minh Hiền soạn vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 10 (1582), và được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Chí Toàn tập. Vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh, Hứa Quốc Thành và Cao Nhất Phúc sửa quyển »Kinh Khẩu Tam Sơn Toàn Chí«, và phụ lục vào phần sau quyển Hạc Lâm Tự Chí. Cùng lúc ấy, Minh Hiền cũng biên soạn Hạc Lâm Tự Chí, phần sưu tập so ra đầy đủ hơn quyển kể trên. Nội dung chia làm 14 loại: Sơn xuyên, Kiến trí, Sơn giới, Điền thổ, Bi minh, Cổ kiệt, Cao tăng, Nhân vật, Kỉ dị (phụ Tạp kí), Kí, Tự, Sớ văn, Thuyết, Thi. Riêng phần Bí minh và Cổ kiệt có giá trị sử liệu khá cao..


meanings:
【鶺鴒】tích linh [jílíng] (động) Chim chìa vôi: 鶺鴒在原，兄弟急難 Con chim chìa vôi ở đồng, anh em hoạn nạn (vội vàng cứu nhau) (Thi Kinh).


meanings:
① Cốt cưu 鶻鳩 chim cốt cưu, tục gọi là ban cưu 斑鳩. ||② Một loài chim cắt, tính hung ác. ||③ Hồi Cốt 回鶻 tên một nước ngày xưa, thuộc vùng ngoại Mông Cổ bây giờ. Cũng viết là Hồi Hột 回紇. Một âm là hoạt.


meanings:
① Kiêm kiêm 鶼鶼 một loài chim chắp liền cánh vào với nhau mới bay được.


meanings:
Một loài chim phải chắp cánh lại mới bay được.


meanings:
① Lô từ 鸕鷀 một giống chim ở nước, lông đen mỏ dài, hơi khum khum, tài lặn xuống nước mò cá ăn. Cũng viết là lô tư 鸕鷥. Một tên là ô quỷ 烏鬼. Tục gọi là thuỷ lão nha 水老鴉.


meanings:
① Một giống chim ở nước, giống như con lô tư mà lông trắng, tài liệng không sợ gió, người ta thường vẽ hình nó ở đầu thuyền cho nên gọi cái thuyền là nghịch thủ 鷁首. Có khi viết là dật thủ 艗首.


meanings:
① Diều mướp, diều hâu, một giống chim hung ác, giống như con cắt như bé kém con cắt.


meanings:
Chim cắt bay qua Tân La. Chỉ cho thiền cơ chớp nhoáng đã qua đi xa lơ xa lắc. Thường dùng khi ứng cơ đối cơ, chỉ rõ đối phương đã vuột mất thiền cơ. Lời nói ngụ ý chê bai. Bích Nham lục q. 1 ghi: »如 擊 石 火 似 閃 電 光。 這 箇 些 子 不 落 心 機 意 識 情 想 等。 你 開 口 堪 作 什 麼 ？ 計 較 生 時 鷂 子 過 新 羅。 – Việc này như lửa nháng, tợ ánh điện chớp, một chút xíu cũng chẳng để rơi vào tâm cơ, ý thức, tình tưởng… Các ông làm sao mở miệng được! Khi vừa tính toán thì thiền cơ chớp nhoáng đã qua đi xa lơ xa lắc«.


meanings:
① Con voi chúa, voi quý. Phần Đối Cơ trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »師 云： 龍 象 蹴 踏、 非 驢 所 堪。 – Sư đáp: Cái đạp của voi chúa, chẳng phải lừa chịu nổi«. ② Thiền tăng kiệt xuất. Sở Thạch Hoà thượng Hành Trạng trong Phạm Kỳ ngữ lục ghi: »徑 山 虛 谷 靈、 天 童 雲 外 岫、 凈 慈 晦 機 熙、 各 有 龍 象 數 百。 – Kính Sơn như hang sâu thẳm, Thiên Đồng như núi chọc trời, Tịnh Từ trong cơ pháp tối có sáng. Mỗi vị đều có vài trăm Thiền tăng kiệt xuất«.


meanings:
6381位於河南洛陽南方十四公里處之伊河入口兩岸之龍門山（西山）和香山（東山）。為伊河東西兩岸的石窟群之一。龍門山岩屬大理石，堅硬細密，極難雕琢，但不易風化。因山谷成門闕狀，因而古時稱其為伊闕石窟。係將岩石開鑿為洞窟，在窟內刻龕及佛像，故又稱龍門龕、伊闕佛龕。與莫高窟、雲岡石窟並稱我國古代佛教石窟之藝術三大寶庫。北魏初期，首於大同雲岡石窟大事雕刻，至太和十八年（494），自大同遷都洛陽後，為追念先帝之遺緒，石窟之建造自然由雲岡轉移至龍門，乃於龍門大興土木，營造石像。　歷經東魏、西魏、北周、北齊、隋、唐，及五代、北宋、金，直至清末，先後營造達一千多年，造像作品中，北魏佔百分之三十，唐代佔百分之六十，分布於東、西兩山之崖壁上。洞窟較大者有三十餘處，且大部分在西山。現存窟龕二千一百多個，造像十萬餘尊，題記碑碣二千七百多塊，並有佛塔四十多座。其中，以唐開元（713～741）前，尤其武則天時期之作品為最多，然目前唐代之石窟，只剩下七處。　又多數之石窟均與帝王之祈求冥福有關，茲分別概述西山、東山之石窟群。西山以創設於北魏太和年間之古陽洞年代最古。又稱老君洞。係由一批支持北魏孝文帝遷都之王公貴族及高級將領所開龕鑿像之集中地。廣約七公尺，高、深各約十公尺，洞之後方呈半圓狀。左壁有一刻於太和十九年之彌勒像龕，其中之刻銘，為龍門現存最古之銘文。　賓陽洞，係北魏宣武帝為其父母孝文帝、文昭皇太后而營造者。廣約十二公尺，深約十一公尺。後壁之本尊釋迦坐像，面帶微笑，相好威儀，背光呈圭形，並以忍冬、蓮花、天人及火炎莊嚴之，日本法隆寺金堂所安置之釋迦佛像，即與本尊近似；另外，金堂天蓋之垂帳，亦與本洞天井周緣之寶帳吻合。中壁之內壁雕有釋迦五尊坐像、三尊立像，洞頂飾有蓮花紋、飛天神像，地面亦刻有蓮花紋、龜甲紋，其前壁上雕刻皇妃祭祀行列圖等，規模宏大，雕飾壯麗，不愧為豪華之皇室建築。又入口外壁左右之仁王像，氣象雄偉。　伊闕洞，俗稱蓮花洞，廣約六公尺，深約十公尺，後方亦如古陽洞之呈半圓形。其天井中央有六飛天環繞之大蓮花，手法精麗，蓮花洞即由此而得名。　奉先寺，為今規模最壯大之無蓋石窟，分內、外二陣，內陣廣約三十八公尺，深約二十三公尺；外陣廣約三十六公尺，深約十四公尺，為唐代石窟中規模最大、藝術精美，且具代表性之重要石窟。其後壁中央鐫刻盧舍那佛坐像，高約十六公尺，相好莊嚴，軀幹雄偉，頭髮成波狀，衣紋細膩，然今兩手已失，兩足亦破損；臺座並列三重蓮花，蓮瓣各刻有小佛，表示蓮花藏世界；背後中央之蓮花，周緣為化佛、飛天及唐草、火炎等陽刻，極其豐麗；為龍門最大、最優之佛像。侍立於大佛兩旁之菩薩、迦葉、阿難，高十一公尺餘，又菩薩之寶冠、瓔珞等，豐美纖巧。左右兩壁有高約十公尺之金剛力士，又有高達十一公尺之兩神王，雄渾豪宕，氣宇橫溢，頗富真實性。綜言上記諸窟之風格特點，乃窟形單純、變化少，題材趨向於簡明集中以突出主題。　除上述諸窟之外，尚有藥方洞、敬善寺洞、大洞、破洞、塔洞、永隆洞（萬佛洞）、南極洞等窟。東山諸窟中，以石窟寺較為著名，分左、右二窟。左窟廣約九公尺，深約六公尺餘；右窟廣約七公尺，深約六公尺。均屬唐代之作品。此外，東山之北半部，尚有著名之香山寺，白居易曾在此住過。　蓋龍門屬堅緻之大理石岩質，適宜細工，加上傾斜約三十度，致難以掘成大窟，故天井均作穹窿狀造像形式，乃受印度犍陀羅、笈多之影響，而融以中國風尚。如北朝之石窟主要佛像為釋迦牟尼佛、彌勒佛，及釋迦與多寶如來並坐像，三世佛和七佛；佛像大抵魁偉，厚唇、高鼻，雖表現拓跋氏之風貌，然已較大同石窟傾向漢人形貌。隋唐時，坐像多為阿彌陀佛、彌勒佛、盧舍那佛、藥師佛等，反映唐代淨土宗之興起與石窟造像藝術世俗化之趨向；同時散於各窟中之大量碑碣石銘，為我國書體演變之重要資料，亦為一部石窟資料之編年史；此期之佛像面貌豐麗，衣紋細膩，佛髮多作渦狀，甚少波形；又本尊像之脅侍，多為二羅漢、二菩薩；凡此，均可見隋唐雕刻之特色。又北魏以迄唐代中期，佛教藝術對日本佛教美術亦有很大之影響。　近代因遭受帝國主義破壞，加上無智之人貪利而盜像賣予外人；致小型佛像十之八九均失去頭部，賓陽洞中著名之兩塊北魏「帝后禮佛圖」浮雕，亦被竊走。〔佛祖統紀卷三十九、卷四十四、卷五十三、洛陽伽藍記卷五、廣弘明集卷二、古今圖書集成神異典第六十一、支那佛教史蹟卷二、佛教藝術論集（現代佛教學術叢刊(20)）〕


meanings:
① Chim non. Chim còn phải nhờ mẹ mớm mồi cho gọi là cấu.


meanings:
① Chá cô 鷓鴣 chim chá cô, chim ngói, gà gô. Ngày xưa bảo nó bao giờ bay cũng bay về hướng nam, cho nên các lời thơ ca bị thiên bị đày về phương bắc hay mượn nó mà ví dụ mà khởi hứng. Tục ta quen đọc là chữ gia.


meanings:
(động) Gà gô, chim ngói. 【鷓鴣】giá cô [zhè gu] (động) Chim ngói.


meanings:
(văn) ① Con cò biển; ② Chim phượng hoàng; ③ Màu xanh đen.


meanings:
① Con cò bể. Mỏ khoằm mà cứng, lông trắng toát, cánh nhơ nhơ như màu tro mà dài quá đuôi, thường hay liệng trên mặt bể để bắt cá ăn.


meanings:
① Loài chim mạnh tợn. ||② Tính mạnh tợn.


meanings:
(văn) ① Loài chim dữ; ② Dữ tợn, hung ác, tàn bạo. 【鷙鳥】chí điểu [zhìniăo] (Loài) chim dữ.


meanings:
① Sương cưu 鷞鳩 tức là con cắt. Có khi đọc là sảng. Túc sương 鷫鷞 một giống chim sắc xanh cổ dài, giống như con nhạn.


meanings:
① Tiêu liêu 鷦鷯 con chim ri, chim hồng tước, quanh quách. Trang Tử 莊子: Tiêu liêu sào ư thâm lâm bất quá nhất chi 鷦鷯巢於深林不過一枝 (Tiêu dao du 逍遙遊) quanh quách làm tổ ở rừng sâu chẳng qua một cành.


meanings:
鷦鷯】tiêu liêu [jiaoliáo] Chim hồng tước, chim ri: 鷦鷯巢於深林不過一枝 Chim ri làm tổ trong rừng sâu, chẳng qua một cành (Trang tử).


meanings:
① Con trĩ, con dẽ, lông cánh rất đẹp. Cũng gọi là cẩm kê 錦雞. Một âm là miết.


meanings:
Một loài thiên nga rừng. 【鷫鸘】túc sương [sùshuang] (văn) ① Một loài chim nước cổ dài giống như nhạn, màu lục, lông có thể làm áo cừu; ② Chim thần ở hướng tây (theo truyền thuyết).


meanings:
① Kên kên, một giống chim hung tợn. ||② Linh Thứu sơn 靈鷲山 núi Linh Thứu. Một núi nhỏ gần Vương Xá 王舍, nơi đức Phật Thích Ca hay dừng chân. Theo truyền thuyết, đức Phật giảng Diệu Pháp Liên Hoa kinh tại đây. Tên núi Kên Kên xuất phát từ tích nói rằng, Ma Vương đã tìm cách quấy phá thiền định của A-nan-đà bằng cách hiện hình với dạng của một con chim kên kên. Có sách cho rằng, các tảng đá ở núi này có hình chim kên kên.


meanings:
Còn gọi: Linh Thứu sơn, Linh sơn. Tên núi, ở Trung Ấn Độ, vì ở trong núi có nhiều kên kên. Hơn nữa đỉnh núi có hình dáng giống con kên kên nên lấy đó làm tên gọi. Là nơi đức Phật Thích-ca Mâu-ni thuyết pháp. Tông Môn Võ Khố ghi: »三 問 逆 摧。 超 玄 機 於 鷲 嶺。 一 拳 垂 示。 露 赤 體 於 龍 峰。 – Ba câu hỏi khó phá, vượt cơ nhiệm mầu ở Thứu Lãnh. Giơ nắm tay để khai thị bày thể chân thật nơi Long Phong«.


meanings:
① Bạch nhàn 白鷴 gà lôi, một giống chim giống như con gà rừng sắc trắng có vằn đen, đuôi dài ba bốn thước, mỏ và móng chân đều đỏ.


meanings:
① Chim dẽ giun, một giống chim mỏ dài, ngoài đầu mỏ thì rắn, trong có da mỏng bao bọc, lưng sắc như tro, có hoa trắng, ngực và bụng trắng toát, hay ở ngoài đồng ăn sâu, cá nhỏ.


meanings:
① Chim ưng, con cắt, giống chim rất mạnh, chuyên bắt các chim khác ăn thịt, người đi săn thường nuôi nó để săn các chim khác. Nguyễn Du 阮攸: Cao nguyên phong thảo hô ưng lộ 高原豐草呼鷹路 (Hàm Ðan tức sự 邯鄲即事) bãi cỏ tươi xanh trên cao nguyên là đường gọi chim ưng (đi săn).


meanings:
① Con cò trắng. Cũng gọi là lộ tư 鷺鷥 hay bạch lộ 白鷺.


meanings:
(động) Con cò: 鷺鷥 Cò trắng; 鷺亦羽蟲中之一 Cò cũng là một trong những loài có lông vũ (Nguyễn Công Trứ).


meanings:
① Khê xích 鸂鶒 một giống chim ở nước, giống như con le mà cánh biếc. Tục gọi là tử uyên ương 紫鴛鴦.


meanings:
Một loài chim dữ săn mồi (nói trong sách cổ).


meanings:
① Nhạc trạc 鸑鷟 một loài chim phượng hoàng nhỏ.


meanings:
【鸑鷟】 nhạc trạc [yuèzhuó] Một loài chim nước (nói trong sách cổ).


meanings:
① Anh vũ 鸚鵡 chim anh vũ, con vẹt.


meanings:
【鸚鵡】anh vũ [yingwư] (động) Con vẹt, chim anh vũ.


meanings:
① Chim khoang, chim quán. Giống con hạc mà đầu không đỏ, cổ dài, mỏ dài, suốt mình màu tro, đuôi và cánh đen, làm tổ ở trên cây cao.


meanings:
(động) Chim khoang (tương tự con hạc nhưng đầu không đỏ, cổ và mỏ đều dài, mình màu tro, đuôi và cánh đen, thường làm tổ trên cây cao).


meanings:
① Hoàng li 黃鸝 tức là con vàng anh, hoàng oanh 黃鶯.


meanings:
【黃鸝】hoàng li [huánglí] (động) Chim hoàng oanh (vàng anh). Cg. 鶬鶊 [cang geng],黃鶯 [huángying]: 杜鵑已逐黃鸝老，青柳樓前語意兒 Nay quyên đã giục oanh già, ý nhi lại gáy trước nhà líu lo (Chinh phụ ngâm khúc).


meanings:
① Chim loan, một loài chim phượng. ||② Cái chuông nhỏ, nhạc đồng.


meanings:
① Chim loan (theo truyền thuyết là một loài phượng hoàng); ② (văn) Chuông hàm thiếc ngựa.


meanings:
① Ðất mặn. Ðất hàm có chất mặn không cày cấy được gọi là lỗ. ||② Mỏ muối. Muối bởi trời sinh ra tự nhiên gọi là lỗ 鹵, bởi người làm ra gọi là diêm 鹽. ||③ Lỗ mãng 鹵莽 cẩu thả khinh xuất. Cũng viết là 魯莽. ||④ Nghi vệ của thiên tử gọi là lỗ bạ 鹵簿 nói số đồ binh áo giáp đều ghi vào sổ sách vậy.


meanings:
① Đất mặn; ② Muối mỏ, muối thiên nhiên; ③ (hoá) Halogen; ④ Rim: 鹵雞 Gà rim; 鹵鴨 Vịt rim; ⑤ Nước sốt, nước dùng đặc (nấu bằng thịt, trứng gà và bột lọc, để chan lên mì sợi hoặc thức ăn khác): 打鹵麵 Mì chan nước sốt; ⑥ Chất uống đậm đặc: 茶鹵兒 Nước chè đặc; ⑦ (văn) Lỗ mãng, thô lỗ (dùng như 魯, bộ 魚); ⑧ (văn) Bắt giữ quân giặc (dùng như 擄, bộ 扌).


meanings:
Mặn: 鹹魚 Cá mặn; 這個菜太鹹了 Món ăn này mặn quá.


meanings:
① Mặn, đậm muối. Có khi dùng như chữ diêm 鹽. Như ta vụ 鹺務 công việc muối.


meanings:
① Chất dảm. Một chất lẫn ở trong đất, tính trơn mà vị mặn, có thể dùng để giặt quần áo, là một nguyên liệu làm sà phòng là thạch giảm 石鹼. Ta quen đọc là thiêm. Có chỗ đọc là kiềm.


meanings:
① Muối, gạn ở nước bể ra. Lại có ruộng muối, mỏ muối nữa.


meanings:
① Muối, muối ăn: 海鹽 Muối bể; 礦鹽 Muối mỏ; ② (hoá) Clohyđric, bazơ, muối.【鹽酸】diêm toan [yán suan] Axit clohyđric.


meanings:
6947請參閱 鹽山拔隊和尚語錄 請參閱 鹽山拔隊和尚語錄（?～842）唐代僧。即杭州鹽官縣鎮國海昌院之齊安禪師。海門郡（位於江蘇）人，俗姓李。生時神光照室。少依本郡雲琮出家，並從南嶽智嚴受具足戒。後聞馬祖道一行化於龔公山，乃往參詣。道一見而器之，密示正法。元和末年（820 頃），遊越州（浙江）蕭山法樂寺，法昕等延請任首座，道化大行。後住鎮國海昌院，會昌二年示寂。宣宗敕諡「悟空大師」。盧簡求撰塔銘。〔宋高僧傳卷十一、祖堂集卷十五、景德傳燈錄卷七〕


vietnamese:
diêm sơn bạt đội hoà thượng ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
① Mặn, đậm muối; ② Muối (dùng như 鹽): 鹺務 Công việc làm muối.


meanings:
① Con hươu. Con đực có sừng mỗi năm thay một lần, gọi là lộc nhung 鹿茸 rất bổ. Con cái không có sừng. Giống hươu sắc lông lổ đổ, nên tục gọi là mai hoa lộc 梅花鹿. ||② Họ Lộc.


meanings:
4846梵名 Mṛgāra-mātṛ。音譯密利伽羅磨多。意譯為鹿母、鹿母夫人。又稱彌佉羅母、彌迦羅長者母。本名為毘舍佉（梵 Viśākhā），故又作毘舍佉母、毘舍佉彌伽羅母、鹿子母毘舍佉。巴利本法句經註載，毘舍佉乃鴦伽國（梵 Aṅga，巴同）長者之女，遇佛之遊化而證預流果，嫁彌伽羅（巴 Migāra）之子，後勸其翁彌伽羅歸依佛門，彌伽羅甚為歡喜，遂呼毘舍佉為母，後人由此而稱其為彌伽羅母，即指鹿子母，後生一子，名為鹿紐（巴 Migajāla）。關於鹿母稱呼之來源，俱舍論光記卷八、五分律卷五、大毘婆沙論卷一二四等所說不同。　鹿子母曾向佛陀發八大願，即：供食外來之比丘、遠行之比丘、病中之比丘，施藥物予病中之比丘，供食予看護病人者，施粥予比丘，施雨衣、澡浴之衣等。結婚時，又捐捨價值九億錢之嫁衣，請求建造精舍，獲得佛之允許，由目犍連監督工事，歷時九月而成，上下二層，各有五百室，稱為東園鹿子母講堂，或稱鹿母講堂。〔中阿含經卷五十八、四分律卷十、大智度論卷八〕


meanings:
(foreign) An abbreviation of luyeyuan         鹿野苑


meanings:
（梵 Mṛgadāva，巴 Migadāya，藏 Ri-dags-kyi-gna）佛陀初轉法輪之地。位于中印度婆羅■斯國的園林，即今之薩爾那特（Sāranāth）。位在貝那勒斯（Benares）北方六公里。又譯鹿野園、鹿苑、鹿野、鹿野場或施鹿林。具稱仙人住處鹿野苑（R!ṣipatana mr!gadāva），又作仙人鹿野苑、仙人鹿苑所、仙人之處鹿苑、神仙鹿苑、仙人墮處施鹿林、鹿野苑中仙人所墮處、鹿野苑中仙人住所等，略稱利師、律師或仙人論處、古仙林、仙居、仙面處。《雜阿含經》卷二十三雲（大正2·167b）︰‘此處仙人園鹿野苑，如來于中爲五比丘三轉十二行法輪。’<#>關于其名稱的由來，衆說紛紜。依《出曜經》卷十四〈道品〉所述，此地爲諸仙及得道五通學者游止之所，幷非凡夫住處，故名仙人住處。相傳婆羅國王曾于此地游獵，群鹿千頭悉入網中。時，鹿王屈膝哀求釋放群鹿。國王遂放群鹿，令其還山而得自安。由此之故，乃號曰鹿野苑。《大唐西域記》卷七所載亦略同于上述。《六度集經》卷三、《大智度論》卷十六及巴利《本生》等所出的尼拘律鹿本生譚，即系發生于此苑之事。故以之爲鹿野苑名稱的起源。<#>又，《大毗婆沙論》卷一八三列出多說，略述如次︰一說諸佛是最勝仙人，皆于此處初轉法輪，故名仙人論處。一說諸佛非定于此轉法輪。謂在佛出世時，有佛及聖弟子仙衆住之，然在無佛出世時，亦有獨覺仙住。無獨覺時，則有世俗五通仙人住。以此處恒有諸仙住故名‘仙人住處’。一說謂昔有五百仙人飛行空中，至此處遇退道因緣，一時墮落，故名仙人墮處。一說謂恒有諸鹿游止此林，故名鹿林。一說謂昔有國王名梵達多，以此林施與群鹿，故名施鹿林云云。<#>此地在玄奘時代極爲發達，依《大唐西域記》卷七〈婆羅■9a39斯國〉條下所述，可知其地狀勢（大正51·905b）︰<#>‘婆羅■河東北行十余裏至鹿野伽藍。區界八分，連垣周堵，層軒重閣，麗窮規矩，僧徒一千五百人幷學小乘正量部法。大垣中有精舍，高二百餘尺。（中略）精舍之中有■石佛像，量等如來身，作轉法輪勢。精舍西南有石窣堵波，無憂王建也，基雖傾陷，尚餘百尺，前建石柱，高七十余尺，石含玉潤，鑒照映徹，殷勤祈請影見衆像，善惡之相時有見者，是如來成正覺已初轉法輪處也。’<#>又說此地附近有五比丘習定處、五百獨覺入涅槃地等。<#>西元十三世紀左右，由于受到回教徒的入侵與印度教徒的摧毀，此地遂成廢墟。經近代多次考古發掘，有阿育王時代（西元前三世紀中葉）到十二世紀所建之建築，遺址及甚多雕刻出土。其中最古老者，爲阿育王所建塔的遺迹，有塔頂所裝飾的石雕小欄楯，及刻有阿育王法勒的石柱斷片與其石柱上的獅子柱頭。尤其獅子柱頭是印度雕刻史上最早且最優秀的裝飾作品。<#>其次，阿育王塔遺迹左方有一群佛立像，系摩突羅（Mathura）所作早期禮拜像的代表作。中有迦膩色迦王三年（二世紀）的紀年銘，而鹿野苑最繁榮的時期，是在西元六至七世紀的笈多朝後期。此時期之石雕優美華麗，佛像以著薄衣爲其特徵，屬薩爾那特派之風格。其中最具代表性的杰作爲轉法輪印佛坐像，堪稱爲印度佛像中最優美且華麗之作。<#>現今在遺迹之南建有考古博物館，收藏此地出土古物。另在遺迹四周，有近人所建的中華佛寺（新加坡華僑李俊承建于1939年）、緬甸佛寺、摩呵菩提協會、印度教古物保存所、耆那教教堂等。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷三十九；《大般涅槃經》卷中；《普曜經》卷七；《賢愚經》卷五、卷六；《八大靈塔名號經》；《四分律》卷三十二；《阿育王傳》卷二；《解說西域記》；中村元、肥冢隆合著《印度佛教史論集》；B. Majumdar《A Guide to Sar-nath》；D. R. Sahni《Catalogue of the Museum of Archaeology at Sarnath》。<#>


meanings:
4848梵名 Mṛgadāva。為釋尊成道後初轉法輪之地，即今之沙爾那斯（Sārnāth，即梵名 Sāraṅganātha，鹿主之意），位於今北印度瓦拉那西市（Varanasi）以北約六公里處。又譯作仙人鹿野苑、鹿野園、鹿野、鹿苑、仙苑、仙人園。關於地名之由來，諸說紛異，出曜經卷十四以此地乃諸神仙及得道五通之學者遊止之所，非凡夫所居，故稱之為「仙人住處」；又謂昔有婆羅奈國王遊獵至此，網鹿千頭，經鹿王哀求以日送一鹿供王食用，王始放群鹿，故地名「鹿野苑」。大毘婆沙論卷一八三博採眾說，以佛過去世為最勝仙人，嘗於此地初轉法輪，故稱「仙人論處」；以佛未出世或出世時，恆有諸神仙住此不絕，故稱「仙人住處」；以昔有五百仙人飛行空中，至此處見王之婇女，發欲心而失神通，墮墜於此，故稱「仙人墮處」。此外，大唐西域記卷七以鹿王為代有孕之母鹿捨身就死，因而感動梵達多國王，使王釋放鹿群，並布施樹林，而稱之為「施鹿林」。　鹿野苑自阿育王起，即備受景仰崇拜。八世紀初，玄奘西遊時，此地層軒重閣，連垣周堵，垣中有高二百尺之精舍，其西南有阿育王所建高七十餘尺之石柱，石含玉潤，鑒照映徹，僧徒千餘眾，為最隆盛之時代。逮至十三世紀頃，先後遭回教徒與印度教徒之蹂躪，盡成廢墟，今僅存周壁鏤刻右旋卍字之二層圓塔一座，及以鐵欄圍護之半截阿育王石柱等，供人憑弔。　現今鹿野苑中，寺院林立，有中華佛寺（華裔李俊承創建）、緬甸佛寺、摩訶菩提協會、印度教古物保存所、耆那教教堂，與佛教古物館等。其中，佛教古物館藏有千年佛像及各類法器、石柱，均係佛教珍貴之遺物。〔雜阿含經卷二十三、卷三十九、三卷本大般涅槃經卷中、賢愚經卷五、四分律卷三十二、大智度論卷十六、阿育王傳卷二、高僧法顯傳、慧琳音義卷一、B. Majumdar：A Guide to Sārnāth, 1937〕


meanings:
Chùa ở núi Lộc Môn cách trung tâm huyện Tương Dương, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc 15km về phía đông nam. Khoảng niên hiệu Kiến Vũ (25-56) đời Đông Hán, Tập Úc lập đền thờ thần ở sườn phía bắc núi, khắc hai con nai đá chen giữa cửa thần đạo, nhân đó gọi đền thờ này là »Lộc Môn Tự«. Đời Tây Tấn đổi tên là »Vạn Thọ Tự«. Đời Đường gọi lại »Lộc Môn Tự«, có nhiều cao tăng Thiền tông như Xử Chân, Đan Hà trụ chùa này, Mạnh Hạo Nhiên, Bàng Uẩn cư sĩ, Bì Nhật Hưu cũng nối tiếp nhau ẩn cư nơi này. Khoảng niên hiệu Chính Hoà (1111-1118) đời Tống rất là hưng thịnh, đương thời có Phật điện, Tăng liêu, Trai đường, Phương trượng thất tổng cộng hơn 500 gian. Hiện còn đại điện, Phật đường, liêu phòng, trai xá đều xây vào cuối đời Minh. Nai đá vẫn còn một con cũng là tác phẩm cuối đời Minh. Trong chùa còn có Đăng Thiền Sư Tháp Bi niên hiệu Kiến Viêm thứ 1 (1127) đời Tống và vài chục tấm bia khắc đời Minh Thanh ghi chép sự tích cao tăng và sự hưng phế của chùa Lộc Môn.


meanings:
① Con hươu cái. ||② Tụ ưu 聚麀 cha con loạn dâm.


meanings:
the sluggish, or dense aspect of the store consciousness


meanings:
the afflictive binding of inability and inflexibility


meanings:
① Con hoẵng, con kỉ. Một loài thú giống như con nai, con đực có sừng ngắn, chân ngắn mà khoẻ, tài nhảy, da mềm nhũn, phần nhiều thuộc dùng làm ví, có khi dùng để may áo.


meanings:
① Tiêu tiêu 麃麃 lực lưỡng, tả cái vẻ oai võ. ||② Làm cỏ lúa. ||③ Một âm là bào. Con nai.


meanings:
(văn) ① Giẫy cỏ; ② 【麃麃】tiêu tiêu [biaobiao] (văn) Lực lưỡng, uy vũ.


meanings:
① Con bào. Một giống thú thuộc về giống nai. Tục gọi là bào tử 麅子 da nó chỉ dùng làm mui xe, thịt ăn ngon.


meanings:
① Tên riêng của con chương. ||② Một âm là quần. Họp từng đàn từng lũ. Tu họp nhau lại mà kéo đến gọi là quần chí 麇至. Có khi viết là 麕. Ta quen đọc là chữ khuân.


meanings:
Họp lại từng bầy. 【麇集】quần tập [qúnjí] Tụ tập, quần tụ.


meanings:
① Một giống thú thuộc về giống nai, giống như con hươu mà to, lúc đi đàn hươu theo sau, đuôi nó phẩy sạch bụi, nên ngày xưa thường dùng làm cái phất trần. Vì thế nên có khi gọi cái phất trần là chủ vĩ 麈尾.


meanings:
① (Một loại) hươu (nói trong sách cổ); ② (văn) Vẩy (bụi) (gà, chim ...): 塵尾 Cái phất trần.


meanings:
① Con nai, mỗi năm cũng thay sừng một lần, chỉ khác là sừng hươu thì cuối xuân mới thay mà nai thì sang mùa đông mới thay.


meanings:
① Con khuân cái. ||② Ngu ngu 麌麌 xúm xít. Tả cái hình trạng tụ đông đúc.


meanings:
① Con khuân cái; ② 【麌麌】ngu ngu [yuýú] (văn) Tụ tập đông đúc, xúm xít.


meanings:
Một con thú cái trong thần thoại tương tự con hươu. Như 麟.


meanings:
① Con hươu con. ||② Cùng nghĩa với chữ nghê. Toan nghê 狻麑 là con sư sử.


meanings:
① Con hươu con (nói trong sách cổ); ② (văn) Như 猊 (bộ 犭): 狻麑 Con sư tử.


meanings:
① Kì lân 麒麟 ngày xưa gọi là giống thú nhân đức. Con đực gọi là kì, con cái gọi là lân. Nguyễn Du 阮攸: Hu ta, nhân thú hề, kì lân 吁嗟，仁獸兮麒麟 (Kì lân mộ 麒麟墓) than ôi, lân là loài thú nhân từ.


meanings:
Một con thú đực trong thần thoại tương tự con hươu. 【麒麟】kì lân [qílín] Con kì lân (một con thú thần thoại chỉ xuất hiện trong thời thái bình).


meanings:
① Chân núi. Như Thái Sơn chi lộc 泰山之麓 chân núi Thái Sơn ||② Chức quan coi công viên.


meanings:
(văn) ① Chân núi: 泰山之麓 Chân núi Thái Sơn; ② Chức quan coi công viên (thời xưa).


meanings:
① Ðẹp. Như diễm lệ 豔麗 tươi đẹp, đẹp lộng lẫy. ||② Dính bám. Như nhật nguyệt lệ hồ thiên 日月麗乎天 (Dịch Kinh 易經, quẻ Li 離卦) mặt trời mặt trăng dính bám vào trời. ||③ Một âm là li. Như Cao Li 高麗 nước Cao Li, tức là nước Triều Tiên 朝鮮.


meanings:
① Đẹp đẽ, mĩ lệ: 秀麗 Xinh đẹp; 風和日麗 Trời quang mây tạnh; ② (văn) Dính bám: 日月麗乎天 Mặt trời mặt trăng dính bám vào trời; 附麗 Nương tựa; ③ (văn) Đôi (như 儷, bộ 亻); ④【高麗】Cao Li [Gao lì] Xem 高 nghĩa ⑦.


meanings:
(văn) ① Con nai con; ② (Chỉ chung) con thú con: 麛卯 Chim thú con (còn nhỏ).


meanings:
① Con xạ, con hươu xạ. Một giống thú giống như con hươu mà bé, không có sừng, lông đen, bụng có một cái bọng da to bằng cái trứng gà, gọi là xạ hương 麝香 dùng để làm thuốc, giá rất đắt.


meanings:
(động) Hươu xạ, con xạ; ② (dược) Xạ hương. 【麝香】 xạ hương [shèxiang] a. (động) Con cầy hương, con xạ hương, hươu xạ; b. (dược) Xạ hương.


meanings:
① Con chương. Giống như con hươu mà nhỏ, không có sừng, lông hơi vàng vàng, núi rừng nào cũng có.


meanings:
Con chương (Moschus chinloo, tương tự con hươu nhưng nhỏ hơn).


meanings:
① Con lân. Ngày xưa nói hễ có đấng vương giả chí nhân ra đời thì có con lân hiện ra. Nay ở bên châu Phi có một giống hươu cao cổ, hình thù giống như con lân ngày xưa đã nói, nên cũng gọi là kì lân 麒麟. ||② Rực rỡ. Như bỉnh bỉnh lân lân 炳炳麟麟 chói lói rực rỡ.


meanings:
(văn) ① Kì lân: 鳳毛麟角 Lông phượng sừng lân. Xem 麒麟; ② Rực rỡ: 炳炳麟麟 Chói lọi rực rỡ.


meanings:
① Thô sơ. Không được tinh tế gọi là thô. Cùng nghĩa với chữ thô 粗. ||② To lớn. ||③ Lược qua. ||④ Gạo giã dối.


vietnamese:
thô trọng tướng chủng cập khinh an tướng chủng <pttđ>


meanings:
① Lúa tẻ.Thông thường chia ra hai thứ (1) tiểu mạch 小麥 hột không có tua, nhiều phấn, hột dùng để làm miến, làm bánh, làm tương, (2) đại mạch 大麥 hột có tua dài, chuyên để thổi cơm ăn, thân nó dùng để đan mũ.


meanings:
Trấu, cám (vỏ hạt lúa mì).【麩子】phu tử [fuzi] Cám (lúa mì).


meanings:
① Bột gạo. ||② Tục dùng bột chế thành sợi dài cũng gọi là miến.


meanings:
Lúa đại mạch: 啤酒是麰製成的 Rược bia làm từ lúa đại mạch.口


meanings:
① Bột: 白麵 Bột mì; 豆麵 Bột đậu; 玉米麵 Bột ngô; 江米麵 Bột nếp 胡椒麵 Bột tiêu; ② Mì: 挂麵 Mì sợi; 切麵 Mì sợi (còn ướt); 湯麵 Mì nước; 一碗麵 Một bát mì; ③ (đph) Bở: 這塊白薯眞麵 Củ khoai lang này rất bở.


meanings:
alcoholic beverages made from wheat or barley


meanings:
① Ðại ma 大麻 cây gai. Có khi gọi là hoả ma 火麻 hay hoàng ma 黃麻. Có hai giống đực và cái, giống đực gọi là mẫu ma 牡麻, giống cái gọi là tử ma 子麻. Sang tiết xuân phân mới gieo hạt, trước sau tiết hạ chí mới nở hoa, sắc trắng xanh xanh. Gai đực có năm nhị, gai cái có một nhị. Gai đực thì khi hoa rụng hết liền nhổ, ngâm nước bóc lấy vỏ, mềm nhũn mà có thớ dài, dùng để dệt vải thưa. Gai cái thì đến mùa thu mới cắt, bóc lấy hạt rồi mới đem ngâm, dùng để dệt sô gai, vì nó đen và xù xì nên chỉ dùng làm đồ tang và túi đựng đồ thôi. Hạt nó cũng ăn được. ||② Hồ ma 胡麻 cây vừng, có khi gọi là chi ma 脂麻 hay du ma 油麻. Hạt nó có hai thứ đen và trắng. Tương truyền rằng ông Trương Khiên đem giống ở Tây Vực 西域 về, nên gọi là hồ ma.


meanings:
【麻麻黑】ma ma hắc [mamahei] (đph) Chạng vạng, nhá nhem tối: 天剛麻麻黑 Trời vừa nhá nhem tối. Xem 麻 [má].


meanings:
① Đay, gai và các loại cây có sợi; ② Sợi đay (của các thứ cây như đay, gai, dứa dùng trong ngành dệt); ③ Vừng, mè: 麻醬 Tương vừng; 麻油 Dầu vừng; ④ Nhám: 這種紙一面光，一面麻 Thứ giấy này một mặt nhẵn, một mặt nhám; ⑤ Rỗ: 麻臉 Mặt rỗ; ⑥ Tê: 腿麻了 Tê chân; 手發麻 Tê tay; ⑦ Sự ngứa, có cảm giác ngứa; ⑧ Có đốm, lốm đốm: 他臉上有麻點 Nó bị lốm đốm trên mặt; ⑨ [Má] (Họ) Ma. Xem 麻 [ma].


meanings:
Thiền tăng Bảo Triệt đời Đường ở núi Ma Cốc thuộc Bồ Châu cử xướng thiền phong, nên gọi là Ma Cốc Triệt. X. Bảo Triệt.


meanings:
Mắt lèm nhèm, mắt mù. Ma có nghĩa là không cảm giác; mê là híp mắt, tức là vật lạ như cát bụi… rơi vào mắt, khiến không thể thấy. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để hình dung trạng thái mơ hồ thấy không rõ ràng. Tiết Đông Lâm Hoà thượng trong Vân Môn Am Chủ Tụng Cổ (Vạn Tục 118, 399 thượng) ghi: »啞 子 得 夢 與 誰 說、 起 來 相 對 眼 麻 迷。 – Á tử đắc mộng dữ thùy thuyết? Khởi lai tương đối nhãn ma mê. – Kẻ câm nằm mộng nói cùng ai? Thức dậy đối diện với kẻ mù«.


meanings:
① Yêu ma 么麼 bé nhỏ, nhỏ xíu. ||② Tục dùng làm trợ ngữ. Như thập ma 什麼 cái gì vậy?


meanings:
Trợ từ dùng trong 幹麼 [ganmá] Làm gì, tại sao?: 你來此幹麼？ Anh đến đây làm gì? Xem 麼 [me], [mó].


meanings:
Gì, nào, bao, thế (từ đặt sau câu để khẳng định hoặc tỏ ý hỏi): 這麼 Như thế, như vậy; 甚麼 Cái gì; 怎麼 Thế nào; 那麼 Thế thì; 多麼 Biết bao. Xem 嘛[ma], 幺[yao], 麼 [má], [mó], 末 [mò].


meanings:
Bé nhỏ: 幺麼 Nhỏ, nhỏ mọn, nhỏ nhen. Xem 麼 [me], [mó].


meanings:
5953<一>悉曇字???（ba）。悉曇五十字門之一，四十二字門之一。又作摩、波、婆。瑜伽金剛頂經釋字母品（大一八‧三三九上）：「???，麽字門，一切法縛不可得故。」方廣大莊嚴經卷四示書品（大三‧五六○上）：「唱婆（上聲）字時，出解脫一切繫縛聲。」即因梵語 bandhana（婆陀）爲縛之義，其語首有 ba 字，故古來稱???字爲縛之???字。六十華嚴經卷五十七（大九‧七六五下）：「唱婆字時，入般若波羅蜜門，名金剛場。」〔南本涅槃經卷八文字品、大品般若經卷五廣乘品、放光般若經卷四陀鄰尼品、大日經卷二具緣品、佛本行集經卷十一習學技藝品、光讚般若經卷七觀品、文殊師利問經卷上字母品〕　<二>又作磨、摩、嗎、么。(一)爲置於句末之疑問助詞，語錄多用之。禪關策進（大四八‧一一○一上）：「次後被問：『日間浩浩作得主麽?』答曰：『作得。』又問：『睡夢中作得主麽?』答云：『作得。』」又用於文中之疑問語句，即含有不定之意味。或有反問、反語之語氣。(二)置於條件句之句末，強調假定等語氣，即「如果…則……」之意。又用於提示主題之時，即「關於……而言，則……」之意。禪關策進（大四八‧一○九八下）：「爾諸人要參禪麽?須是放下著。」(三)接尾詞。如甚麽、什麽、那麽、恁麽、作麽、與麽。〔祖堂集卷二「六祖慧能章」〕


meanings:
（梵 māsa，巴 māsa，藏 zla-ba）又譯莽娑。意譯爲‘月’。如《梵語雜名》雲（大正54·1233b）︰‘月，莽娑。’《十二緣生祥瑞經》卷上雲（大正16·845a）︰‘此十二支，始從寶沙（十）麽洗（月），一日無明，二日老死（中略），十二行支。’<#>印度曆法將每個月分爲黑分（kṛṣṇa-pakṣa）與白分（śukla-paksa），從唐曆的十六日起，至次月的十五日爲一個月。前半個月（十六日至三十日）爲黑分，後半個月（一日至十五日）爲白分。如《宿曜經》卷下雲（大正21·393c）︰<#>‘西國每一月分爲白黑兩分。入月一日至十五日爲白月分（以其光生漸明白之謂也），入月十六日至三十日爲黑月分（以其光漸减黑之謂也）。’<#>此外，《大唐西域記》卷二亦雲（大正51·875c）︰‘月盈至滿謂之白分，月虧至晦謂之黑分。黑分或十四日十五日，月有小大故也。黑前白後合爲一月。’<#>又，印度曆與唐曆所定之歲首不同，如《宿曜經》卷上雲（大正21·388a）︰‘大唐以建寅爲歲初，天竺以建卯爲歲首。然則大唐令月皆以正月、二、三、四，至于十二，則天竺皆據白月十五日夜太陰所在宿爲月名，故呼建卯爲角月，建辰爲氐月。’<#>按，唐曆以建寅（相當于印度曆第十二月）爲歲初，而印度曆以建卯（相當于唐曆二月）爲歲首，因此可推定印度曆是以唐曆正月十六日至二月十五日爲第一個月，以十二月十六日至翌年正月十五日爲第十二個月。此中，第一月稱爲制呾羅（Citrā，角月），第二月稱爲吠舍佉（Vaiśākhā，氐月），第三月稱爲逝瑟咤（Jyeṣṭhā，心月），第四月稱爲頞沙荼（Āṣādhā，箕月），第五月稱爲室羅伐拿（Śrāvanā，女月），第六月稱爲婆羅鉢陀（Bhadrapadā，室月），第七月稱爲頞瀑縛庾闍（Asvayujā，婁月），第八月稱爲迦剌底迦（Kṛttikā，昂月），第九月稱爲末伽始羅（Mṛgaśirā，觜月），第十月稱爲報沙（Puṣyā，鬼月），第十一月稱爲磨袪（Māghā，星月），第十二月稱爲頗勒窶拿（Phalgunī，翼月）。<#>［參考資料］　《大方等大集經》卷四十一、卷四十二；《摩登伽經》；《立世阿毗曇論》卷五；《俱舍論光記》卷十一；《四分律疏飾宗義記》卷六（末）；《大日經疏》卷四。<#>


meanings:
5954梵語 malayū。又作麽囉庾。指白檀之香料。學名 Ficus oppositifolia。大日經疏卷七（大三九‧六五八中）：「白檀香，西方名爲麽囉庾，是山名。即智論所云，除摩梨山更無出旃檀處是也。」據慧苑音義卷下載，白旃檀木產於摩羅耶山（梵 Malaya，即摩梨山）。慧琳音義卷二十六則載摩羅耶山在南印度，因其山出白旃檀香，凡入者必香潔，故又稱除垢山。〔大智度論卷二〕


meanings:
① Cờ đầu, cờ chỉ huy. Vọng huy nhi tiến, thính cổ nhi động 望麾而進，聽鼓而動 (Nam sử, Lương Vũ Ðế kỉ thượng 南史，梁武帝紀上) trông cờ đầu mà tiến lên, nghe trống mà động quân. ||② Chỉ huy. Như huy quân 麾軍 chỉ huy quân. ||③ Vậy.


meanings:
(văn) Cờ đầu, cờ chỉ huy. (Ngr) Chỉ huy: 麾軍前進 Chỉ huy quân lính tiến lên.


vietnamese:
hoàng bá sơn đoạn tế thiền sư truyền tâm pháp yếu <cm>

meanings:
(title) Huangboshan duanji chanshi zhuanxin fayao


vietnamese:
hoàng bá sơn đoạn tế thiền sư truyện tâm pháp yếu <bktt>


vietnamese:
hoàng bách sơn đoạn tế thiền sư truyện tâm pháp yếu <đpb>


vietnamese:
hoàng bách sơn đoạn tế thiền sư truyện tâm pháp yếu <pqđtđ>


vietnamese:
hoàng bá sơn đoạn tế thiền sư uyển lăng lục <cm>

meanings:
(title) Huangboshan duanji chanshi wanling lu


vietnamese:
hoàng bá vô niệm thiền sư ngữ lục <bktt>


meanings:
5377[1]　【黃檗斷際禪師宛陵錄→】請參閱 宛陵錄 或 黃檗斷際語錄禪宗公案名。敘述黃檗於佛殿上禮佛，與當時爲沙彌之唐代宣宗所作之問答。黃檗宛陵錄（卍續一一九‧四一九下）：「師在鹽官會裏，大中帝爲沙彌，師於佛殿上禮佛。沙彌云：『不著佛求，不著法求，不著眾求，長老禮拜當何所求?』師云：『不著佛求，不著法求，不著眾求，常禮如是事。』沙彌云：『用禮何爲?』師便掌。沙彌云：『太麤生！』師云：『這裏是什麼所在?說麤說細。』隨後又掌，沙彌便走。」蓋唐大中帝宣宗，只見黃檗禮佛之形相，未見其心髓，而徒然說粗說細，遂遭致黃檗之痛掌。〔五燈會元卷四〕


meanings:
Chỉ cho vàng bạc. Tông Môn Võ Khố ghi: »入 塔 時 門 人 恐 平 （指 大 陽 平 禪 師） 將 不 利 於 師 （明 安 禪 師）。 遂 作 李 和 文 都 尉 所 施 黃 白 器 物。 書 於 塔 銘。 而 實 無 也。 – Khi nhập tháp, môn nhân lo sợ thiền sư Đại Dương Bình gây bất lợi cho sư (thiền sư Minh An), bèn giả vờ đem việc Lí Hoà Văn Đô uý cúng vàng bạc ghi vào tháp minh, nhưng sự thực là không có«.


meanings:
Cơ ngữ qua lại giữa Hoàng Bá và Thầy của sư là Bách Trượng Hoài Hải. Công án này được thấy nơi tiết Hoài Hải đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 như sau: »師 問 黃 蘗： 甚 處 來？ 蘗 云： 山 下 采 菌 子 來。 師 云： 山 下 有 一 虎 子、 汝 還 見 麼？ 蘗 便 作 虎 聲、 師 於 腰 下 取 斧 作 斫 势。 蘗 約 住 便 掌。 師 至 晚 上 堂 云： 大 眾、 山 下 有 一 虎 子、 汝 等 諸 人 出 入 好 看、 老 僧 今 朝 親 遭 一 口。– Hoài Hải hỏi Hoàng Bá: Ở đâu đến? Bá đáp: Nhổ nấm dưới núi đến. Hải hỏi: Dưới núi có một con cọp ngươi có thấy chăng? Bá liền làm tiếng cọp rống. Hải rút chiếc búa bên lưng làm bộ chém. Bá ra hiệu bảo Hải dừng lại rồi tát Hải một tát. Buổi chiều, Hải thượng đường nói: Đại chúng, dưới núi có một con cọp, các ngươi ra vào phải chú ý, sáng nay lão tăng bị nó ngoặm một miếng«. Công án phản ánh sự tiếp cơ nhạy bén và tùy chỗ làm chủ của Hoàng Bá Hi Vận cùng với sự tán thành của Hoài Hải đối với Hoàng Bá.


vietnamese:
hoàng kim đảm tử thiên quân trọng <pqđtđ>


meanings:
5369梵語 paṇḍaka。音譯半擇迦、般吒、般荼迦、半擇、半挓迦。意譯爲閹人、不男。即指男根損壞之人。據十誦律卷二十一、四分律卷三十五、卷五十九等記載，將黃門分爲五種，故又稱五種黃門（梵 pañca paṇḍakāḥ）、五種不能男、五種不男，即：(一)生不能男，又作生黃門（梵 jāti-paṇḍaka），指天生即不能行淫者。(二)半月不能男，又作半不男、半月黃門（梵 pakṣa-paṇḍaka），乃半月能淫，半月不能淫者。(三)妒不能男，又作妒黃門（梵 īrṣyā-paṇḍaka），指見他人行淫而起淫心者。(四)變不能男，又作變黃門、抱生黃門、精不能男、觸抱黃門（梵 āsaktaprādurbhāvī-paṇḍaka），指欲行淫時，忽失男根者。(五)病不能男，又作犍黃門、犍不男、形殘黃門（梵 āpat-paṇḍaka），指生已腐爛，或因蟲噉等而截去男根者。俱舍論卷十五將黃門分爲扇搋（梵 ṣaṇḍha）、半擇迦（梵 paṇḍaka）。俱舍論光記卷三復加以解釋而舉出五種黃門，即本性扇搋（相當於生不能男）、損壞扇搋（相當於病不能男）、嫉妒半擇迦（見他人行淫時，男根方能勃起）、半月半擇迦（相當於半月不能男）、灌灑半擇迦（澡浴時，男根方能勃起）。又摩訶僧祇律卷二十三有「六種不男」之說，即生、捺破、割卻、因他、妒、半月六種。其中，捺破不男，指妻妾同時生子，因兩女彼此嫉妒，故於對方之子幼時即捺破其根。割卻不男，指王公大臣取人割卻男根，以備作爲閹吏役使。因他不男，指因前人之觸，故身根勃然而起。戒律規定上述諸種人皆不得出家受具足戒。〔毘曇毘婆沙論卷三、大乘阿毘達磨雜集論卷八、四分律行事鈔資持記卷上三之一、俱舍論光記卷十五、玄應音義卷二十四〕


meanings:
5370指釋迦牟尼佛。又稱黃面瞿曇、黃面老、黃頭大士、黃頭老、黃面、黃老、黃頭。如來爲金色身，故有黃面之稱。又迦毘羅衛城，梵名 Kapilavastu，其中 Kapila 意爲黃色、黃赤色，vastu 意爲住所、城。故迦毘羅衛城之梵語意即迦毘羅仙、黃頭仙人之住居。以釋尊出生於該城，故稱其黃面老子。　禪宗多以此語表現訶佛罵祖之機法，如無門關世尊拈花條（大四八‧二九三下）：「黃面老子誑謼閭閻，若道無傳授，爲甚蛱獨許迦葉?」〔翻譯名義集卷三〕


vietnamese:
hoàng long huệ nam thiền sư ngữ lục <bktt>


vietnamese:
hoàng long huệ nam thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
5373[1]　【黃龍四家錄→】請參閱 四家語錄 請參閱 寶覺祖心禪師語錄 [1]請參閱 寶覺祖心禪師語錄爲臨濟禪之支派。禪宗五家七宗之一。又稱黃龍宗。以黃龍慧南（1002～1069）爲宗祖。慧南爲臨濟宗第七祖石霜楚圓之門下，於宋景祐三年（1036）住江西隆興黃龍山，盛弘教化，遂成黃龍派。石霜接化手段一向峻嚴毒辣，慧南得其骨髓，亦有嚴厲之風。其時楊岐方會亦爲石霜門下俊傑，別開楊岐一派；或以龍喻慧南，以虎喻楊岐方會。慧南常設生緣、佛手、驢腳三轉語勘辨學者，世稱黃龍三關。入南宋後，楊岐派隆盛，黃龍派日漸衰頹。　黃龍會下有真淨克文、東林常總、晦堂祖心等，與文人、士大夫頗有交往。宋版大藏經之成立，黃龍派出力甚多。克文門下有兜率從悅、泐潭文準、慧日文雅等；祖心門下有死心悟新、靈源惟清、泐潭善清等。宋淳熙十三年（1186），日僧明菴榮西來我國，受學於此派之虛菴懷敞，歸國之後，開日本臨濟宗建仁寺一派，成爲日本禪宗二十四流中之黃龍派。〔禪林僧寶傳卷二十二、五燈會元卷七、禪宗正脈卷九〕（參閱「黃龍三關」5372）


meanings:
① Sắc vàng, sắc ngũ cốc chín. Ngày xưa lấy năm sắc chia sánh với năm phương. Màu vàng cho là sắc ở giữa, cho nên coi màu vàng là màu quý nhất. Về đời quân chủ các tờ chiếu mệnh đều dùng màu vàng, cho đến các đồ trang sức chỉ vua là được dùng màu vàng thôi. ||② Huyền hoàng 玄黄 trời đất. Như huyền hoàng phẩu phán 玄黄剖判 lúc mới chia ra trời đất. ||③ Người già lông tóc đều vàng, cho nên gọi là hoàng phát 黄髮 và hoàng củ 黄耇. ||④ Trẻ con. Phép tính số dân của nhà Ðường 唐, cứ ba tuổi trở xuống là hoàng. Cho nên trẻ con gọi là hoàng khẩu 黄口. ||⑤ Sắc loài kim (sắc vàng), cho nên vàng bạc gọi là hoàng bạch vật 黄白物. ||⑥ Họ Hoàng.


meanings:
① (Màu) vàng: 麥子都黃了 Lúa mì đã chín vàng rồi; ② [Huáng] Sông Hoàng, sông Hoàng Hà: 黃泛區 Vùng lụt sông Hoàng; ③ (khn) Thất bại: 買賣黃了 Mua bán thất bại rồi; ④ (văn) Trẻ con ba tuổi trở xuống: 黄口 (Số) trẻ con; ⑤ (văn) Xem 玄黄 [xuánhuáng]; ⑥ [Huáng] (Họ) Hoàng, Huỳnh.


meanings:
(1045-1105) Cư sĩ đời Tống, tự là Lỗ Trực, hiệu là Sơn Cốc Đạo Nhân, Bồi Ông, người Phần Ninh, Hồng Châu (nay là Tu Thuỷ, Giang Tây), Trung Quốc. Niên hiệu Trị Bình thứ 4 (1067) đỗ Tiến sĩ. Lần lượt nhậm chức Quốc tử giám Giáo thọ, Khởi cư xá nhân, Bí thư thừa. Bởi mắc tội sửa chữa sách »Thần Tông Thực lục« không chân thật nên bị giáng chức làm Biệt giá ở Bồi Châu. Sau lại phạm tội »Văn chương báng quốc« nên bị quản thúc ở Nghi Châu. Ông có khuynh hướng chính trị cựu đảng, là một nhân vật đại biểu cho phái Thục Học. Sáng lập »Giang Tây Thi Phái« có ảnh hưởng rất lớn đối với đời sau. Từng hỏi đạo với Thiền sư Hối Đường, lại yết kiến Thiền sư Tử Tâm, có chỗ tỉnh ngộ. Ngoài ra ông còn viết bài tựa các ngữ lục của các Thiền sư Thuý Nham Chân, Vân Cư Hựu, Đại Quy Triết, Thuý Nham Duyệt v.v… lại làm bài minh trên bia tháp của các Đại sư Hoàng Long Tâm, Phúc Xương Tín, Pháp An, Trí Ngộ. Bởi trên đường chính trị ông bị bao nỗi thăng trầm, nên không những ông thích giáo lí »chư hành vô thường, nhất thiết giai khổ; chư pháp vô ngã, tịch diệt vi lạc«, mà còn say mê cảnh giới tự tại nhất thiết tùy duyên. Tác phẩm: Sơn Cốc tập.


meanings:
Thiền pháp như cây Hoàng Dương. Lời quở mắng kẻ độn căn tham thiền hoài mà không tỏ ngộ. Tục bảo rằng cây Hoàng Dương lớn lên rất chậm, nếu gặp năm nhuận thì thân bị co rút lại 3cm. Tiết Tẩm thực lưỡng vong trong Thiền Quan Sách Tiến ghi: »見 密 菴 傑、 隨 問 隨 答、 密 歎 曰： 黃 楊 木 禪 耳！ 奪 勵 彌 切、 至 忘 寢 食。 – Sư đến học với Mật Am Kiệt. Kiệt hỏi đến đâu, Sư trả lời đều thông suốt cả. Kiệt than: Thiền pháp như cây Hoàng Dương mà thôi! Sư càng cố gắng tinh tấn hơn, cho đến quên ăn quên ngủ«.


meanings:
Thiền viện dùng giấy vàng làm tờ yết thị thông báo công việc phải làm gọi là Hoàng bảng thức. Như quy định trong chương Chúc Li, Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy, thì vào ngày sinh của Hoàng đế (Thiên thọ thánh tiết) phải thiết lập đạo tràng Kim Cang Vô Lượng Thọ và viết trên »Tấm giấy vàng« hàng chữ: »Kim Thượng Hoàng Đế thánh thọ vạn tuế«, ghi pháp hiệu của Trụ trì dán trên miếng gỗ rồi đem gắn lên bên phải cửa chùa.


meanings:
(?-1645) Cư sĩ đời Minh, tự Nguyên Công, hiệu Hải Ngạn Đạo Nhân, người Tân Thành (nay thuộc Giang Tây) Trung Quốc. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 1(1628) đậu Tiến sĩ, làm quan Lễ bộ lang trung. Sau vì quân lính nhà Thanh bắt giam, ông bất khuất chịu chết. Ông rất thích Phật pháp, từng tham học với Thiền sư Vô Minh Huệ Kinh tông Tào Động. Ngày đêm tham cứu công án »Cây bách trước sân« có chỗ tỉnh ngộ. Tác phẩm »Di sớ«, »Dao Quang Các tập«.


meanings:
(?-1933) Học giả Phật giáo cận đại, người tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Ông tinh thông Anh văn, từng ở Hongkong và nước Anh để nghiên cứu về tư tưởng Tiểu thừa. Sau ông quy y với đại sư Thái Hư và tin theo Đại thừa. Tác phẩm: Ông dịch sang Anh văn các quyển kinh: Pháp Bảo Đàn, Thập Thiện Nghiệp Đạo và sáng lập tạp chí Phật giáo Trung Quốc.


meanings:
① Còn gọi: Thứu Phong Sơn. Núi thuộc huyện Nghi Phong, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, cách trung tâm huyện 57km về phía tây. Đời Đường Tống, Thiền sư Hi Vận đến đây khai sơn. Chẳng bao lâu người học khắp nơi nghe danh Ngài nên tụ hội về, số người vãng lai có hơn ngàn vị. Đường Tuyên Tông từng đến núi này, cùng với Hi Vận ngắm thác nước, làm thơ phú. Từ đó, tông phong Hoàng Bá thạnh hành ở Giang Nam. Các vị trụ trì nối tiếp Thiền sư Hi Vận gồm có: Pháp Tế, Chí Nhân, Duy Sơ, Duy Thắng, Đạo Toàn, Vĩnh Thái, núi càng thêm nổi tiếng. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 9 (1139) đời Tống, Vua Cao Tông ban cho chùa tên »Báo Ân Quang Hiếu Thiền Tự«, cốt để truy niệm chỗ Vua cha xuất gia (Tống Huy Tông). Niên hiệu Trung Hiệp đời Minh, chùa đã bị phá huỷ một lần. Về sau, sư Thường Huệ v.v… từng phục hưng lại chùa. ② Còn gọi: Nam Sơn. Núi thuộc huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến, nằm cách Tây thành 17km. Vì núi sản xuất rất nhiều cây Hoàng Bá nên có tên như thế. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 5 (789) đời Đường, Thiền sư Chính Can khai sơn cất chùa, tên là Bát-nhã Đường. Về sau bị nạn phá bỏ chùa miếu, trải qua 8 năm, chùa đổi tên là Kiến Phúc Tự. Thiền sư Hi Vận đến trụ núi này, danh tiếng Hoàng Bá nổi lên nhanh chóng. Về sau trở thành đại đạo tràng của tông Lâm Tế, rất hưng thạnh vào đời Tống. Sau đó chùa trải qua bao phen thăng trầm. Minh Thần Tông ban cho tấm biển »Vạn Phúc Thiền Tự«. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 14 (1641) đời Minh, sư Ẩn Nguyên trùng hưng núi này. Về sau, Ẩn Nguyên đi sang Nhật Bản, khai sáng Vũ Trị Đại Hoà Sơn, phỏng theo quy mô của chùa này và đặt tên là »Hoàng Bá Sơn Vạn Phúc Thiền Tự«. (Obaku-san Manpuku-ji)


meanings:
Chí, 8 quyển, do Tính U biên tập vào đời Thanh, Ẩn Nguyên sửa lại, ghi chép lại lúc bắt đầu, lịch trình thay đổi và phát triển Vạn Phúc Thiền Tự ở núi Hoàng Bá, huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Nội dung chia làm 8 loại: Sơn, Tự, Tăng, Pháp, Tháp, Ngoại hộ, Văn, Thi kệ dật sự. Quyển đầu có phụ bản đồ cảnh chùa và tháp đài. Hơn nữa còn ghi lại nguồn gốc và sự phát triển dòng chính của Thiền sư Hoàng Bá Hi Vận cho đến pháp hệ của Thiền sư Ẩn Nguyên. Sách được biên tập xong vào niên hiệu Đạo Quang thứ 4 (1824) và được khắc bản vào niên hiệu Đạo Quang thứ 10 (1830) đời Thanh.


vietnamese:
hoàng bá sơn đoạn tế thiền sư truyền tâm pháp yếu <tttđ>

meanings:
Ngữ lục, 1 quyển, do Hoàng Bá Hi Vận soạn vào đời Đường. Vào niên hiệu Đại Trung thứ 11 (857) đời Đường, Bùi Hưu ghi chép lại những pháp ngữ của Hi Vận mà ông đích thân nghe được trong những năm tháng gần gũi Ngài. Đầu quyển có bài tựa của Bùi Hưu, cuối quyển có phụ Uyển Lăng lục, và được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 379 Cảnh Đức Truyền Đăng lục quyển 9. Các chương đều bỏ bớt năm tháng, cuối quyển lại tỉnh lược 1/3 và phụ thêm bằng kệ Truyền Tâm, thể tứ ngôn trường thiên của Bùi Hưu.


meanings:
Còn gọi: Đoạn Tế Thiền sư ngữ lục, Hoàng Bá Hi Vận Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Hoàng Bá Hi Vận soạn vào đời Đường, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 118, trang 180. Nội dung bao gồm cơ duyên ngữ cú của Hoàng Bá Hi Vận tham yết ngài Bách Trượng Hoài Hải, cho đến các lời thượng đường, pháp ngữ vấn đáp thị chúng.


meanings:
Sách, 1 quyển, do Cao Tuyền Tính Xích biên tu vào đời Thanh, Mộc Am Tính Đạo hiệu duyệt, được xếp vào Đại chính Tạng tập 82, trang 766. Sách này phỏng theo thể lệ của »Bách Trượng Thanh Quy«, trình bày về những quy tắc nghi thức do Ẩn Nguyên Long Kì chế định. Ẩn Nguyên là Trụ trì pháp hội núi Hoàng Bá, sau đó sang Nhật Bản sáng lập ra tông Hoàng Bá, nên sách này có tên là Hoàng Bá Thanh Quy. Nội dung gồm 10 chương: Chúc hi, Báo ân, Tôn tổ, Trụ trì, Phạm hạnh, Phúng tụng, Tiết tự, Lễ pháp, Phổ thỉnh, Thiên hoá và phụ lục Phật sự Phạm bối tán, Khai sơn dự chúc ngữ, Tháp viện quy ước, Cổ đức tập yếu, Pháp cụ đồ.


meanings:
Chỉ cho già lam. Ngày xưa ở Ấn Độ, trưởng giả Tu Đạt muốn mua mảnh vuờn của Thái tử Kì Đà để xây cất tinh xá. Thái tử nói chơi: Nếu lát vàng ròng khắp vườn thì mới chịu bán. Trưởng giả y theo lời cho lát vàng khắp vườn. Thái tử cảm kích lòng chí thành của ông bèn hiến cúng mảnh vườn, trưởng giả liền xây dựng tinh xá Kì Viên.


vietnamese:
hoàng kim đảm tử thiên quân trọng <tttđ>

meanings:
Kẻ gánh vàng ròng nặng ngàn cân, Thiền tông dùng thuật ngữ này dụ cho khí thế mạnh mẽ của người ngộ đạo. Hư Đường lục q. 9 (Đại 47, 1055 thượng) ghi: »僧 云： 世 尊 云： 吾 有 正 法 眼 藏、 分 付 摩 訶 大 迦 葉。 此 意 又 作 麼 生？ 師 云： 黃 金 擔 子 千 鈞 重。 – Tăng hỏi: Thế Tôn nói: Ta có Chính Pháp Nhãn Tạng phó chúc cho Ma-ha Ca-diếp, ý này thế nào? Sư đáp: Kẻ gánh vàng ròng nặng ngàn cân«.


meanings:
Còn gọi: Hoàng diện Cù-đàm, Hoàng diện lão, Hoàng đầu đại sĩ, Hoàng đầu lão, Hoàng diện, Hoàng lão, Hoàng đầu. Chỉ Đức Phật Thích-ca Mâu-ni. Thân của Ngài là thân kim sắc nên có tên là Hoàng diện (mặt vàng). Lại, thành Ca-tì-la-vệ, tên Phạn là: Kapilavastu, trong đó, Kapila là màu vàng, vastu là thành, trụ sở. Bởi Đức Thích-ca sinh ra nơi thành này nên gọi Ngài là Hoàng diện lão tử (Ông già mặt vàng). Thiền tông dùng từ này chỉ cho cơ pháp chửi Phật mắng Tổ. Điều Thế Tôn Niêm Hoa trong Vô Môn Quan (Đại 48, 293 hạ) ghi: »黃 面 老 子 誑 謼 閭 閻 若 道 無 傳 授 爲 甚 麼 獨 許 迦 葉。 – Ông già mặt vàng dối gạt nhân gian, nếu nói không truyền thọ tại sao lại riêng trao cho ngài Ca-diếp?«.


meanings:
Người vàng, chỉ cho Đức Phật. Bài tụng thứ tư trong phần Tụng Cổ của Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »黃 頭 饒 舌 賺 眾 生。 處 處 眠 時 獨 自 行。 不 管 夜 闌 猶 夢 裏。 丁 東 鳳 闕 曉 催 更。 – Hoàng đầu nhiêu thiệt trám chúng sinh, xứ xứ miên thời độc tự hành, bất quản dạ lạn du mộng lí, đinh đông phụng khuyết hiểu thôi canh. – Người vàng (Phật) khua lưỡi gạt chúng sinh, chốn chốn ngủ say ---- dạo một mình. Chẳng quản đêm tàn còn mộng mị. Đinh, đông cửa phượng giục tàn canh«.


meanings:
Ngữ lục, 4 quyển do Huệ Tuyền biên tập vào đời Tống, bao gồm ngữ lục của 4 vị Thiền sư thuộc phái Hoàng Long, tông Lâm Tế, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120. Theo thứ tự là: ① Hoàng Long Huệ Nam Thiền sư ngữ lục. ② Bảo Giác Tổ Tâm Thiền sư ngữ lục của Hối Đường Tổ Tâm, đệ tử ngài Huệ Nam. ③ Tử Tâm Ngộ Tân Thiền sư ngữ lục[/i] của Tử Tâm Ngộ Tân, đệ tử ngài Tổ Tâm. ④ [i]Siêu Tông Huệ Phương Thiền sư ngữ lục của Hoà Sơn Huệ Phương, đệ tử ngài Ngộ Tân. Huệ Tuyền – Người biên tập ngữ lục này – Chính là bạn đồng môn với Hoà Sơn Huệ Phương. Quyển đầu có bài tựa do Tiền Mật viết vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 11 (1141) đời Tống.


meanings:
Núi nằm ở nơi giáp ranh của 3 tỉnh Tương (Hồ Nam), Ngạc (Hồ Bắc), Cám (Giang Tây), phía tây huyện Tu Thuỷ, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Là ngọn núi chính trong dãy núi Mạc Phụ, cách mặt biển hơn 1. 500m, diện tích khoảng 27. Tương truyền trên đỉnh núi có một con rồng vàng có thể kêu gió gọi mưa nên núi này được đặt tên »Hoàng Long«. Đời Đường, ngài Hối Cơ khai sơn, đến đời Tống ngài Huệ Nam hoằng dương thiền pháp ở núi này. Các đời sau kế thừa ngài làm thành pháp hệ »Hoàng Long phái«, các vị đó là: Tổ Tâm, Ngộ Tân, Duy Thanh, Trí Minh, Đức Phùng, Đạo Chấn, Pháp Trung. Họ nối tiếp trụ trì ở núi này hơn 150 năm, tông phong rất thạnh. Dưới núi là chùa Hoàng Long, chỉ còn 2 gian điện sót lại, mé bên trái chùa có »Tinh tỉnh« (giếng sao) và Tứ phương Thạch Tỉnh đình được xây vào đời Minh là vẫn còn hoàn hảo.


vietnamese:
hoàng long huệ nam thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Phổ Giác Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Hoàng Long Huệ Nam nói vào đời Tống, Huệ Tuyền biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120 trang 187. Nội dung bao gồm các ngữ yếu, kệ tụng của Thiền sư Huệ Nam. Đầu tiên là 11 điều Thượng đường ngữ của Hoàng Long buổi đầu trụ Thiền viện Đồng An Sùng Thắng. Sau đó theo thứ tự là: 13 điều ngữ lục của sư khi đời về chùa Quy Tông. 14 điều pháp ngữ lúc ở núi Hoàng Bá, Quân Châu. 14 điều ngữ lục ở núi Hoàng Long. Phần sau có 40 bài kệ tụng. Trong ngữ yếu cũng có thu thập các cơ ngữ của những bậc cổ đức như: Dược Sơn, Hoài Nhượng, Hi Vận, Vân Môn, Đại Điên, Nghiêm Dương, Lâm Tế, Đức Sơn, Cảnh Thanh, Lặc Đàm, Vĩnh Gia, Bàng cư sĩ, Đại Châu.


vietnamese:
hoàng long huệ nam thiền sư ngữ lục tục bổ <tttđ>

meanings:
Ngữ lục, do Hoàng Long Huệ Nam soạn vào đời Tống, Cao Phong Đông Tuấn ở viện Lưỡng Túc, chùa Kiến Nhân, Kyoto, Nhật Bản biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120 trang 201. Tác giả thu thập hơn 50 điều ngữ yếu của Thiền sư Hoàng Long Huệ Nam từ các sách: Liên Đăng Hội Yếu, Gia Thái Phổ Đăng lục, Tục Cổ Tôn Túc Ngữ Yếu, Thiền Môn Niêm Tụng tập, Vĩnh Bình quảng lục, Vô Thị Giới Kham, Thiền sư ngữ lục và thu thập 12 bài kệ tụng từ các sách: Gia Thái Phổ Đăng lục, Ngũ Đăng Hội Nguyên, Lâm Gian lục, Vân Ngoạ Kỉ Đàm để biên thành sách này.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, tên Kế Đạt, ở Hoàng Long, Mi Châu, người đời gọi là »Hoàng Long Đạt«. X. Kế Đạt.


meanings:
【黇鹿】chiêm lộc [tianlù] (động) Hươu đama.


meanings:
(văn) ① Màu vàng; ② Tăng thêm: 黈益 Tăng thêm.


meanings:
① Tràng học. Các tràng học ngày xưa thường trang sức sắc vàng cho nên gọi là huỳnh cung 黌宮. Còn gọi là huỳnh môn 黌門 hay huỳnh hiệu 黌校.


meanings:
Trường học (thời cổ). Cg. 黉宫 [hóng gong].


meanings:
① Lúa, lúa mùa. Vì hột lúa đều nhau nên ngày xưa lấy thóc mà chế định tấc thước và cân lạng.


meanings:
① Ðen. Bách tính, dân chúng gọi là lê dân 黎民 nghĩa là kể số người tóc đen vậy. Cũng gọi là lê nguyên 黎元. ||② Lê minh 黎明 tờ mờ sáng. ||③ Họ Lê.


meanings:
① (văn) Đông đảo: 黎民 Dân chúng; 民靡有黎 Dân không đông đúc (Thi Kinh: Đại nhã, Tang nhu); ② Tối tăm: 黎明 Tờ mờ sáng; ③ (văn) Màu đen (hoặc đen hơi vàng): 厥土青黎 Đất nơi ấy màu xanh đen (Thượng thư: Vũ cống); 面目黎黑 Mặt màu đen hơi vàng (đen sạm) (Sử kí: Lí Tư liệt truyện); ④ (văn) Chậm chậm, từ từ: 黎收而拜 Từ từ tươi tỉnh lại mà quỳ xuống lạy (Phó Nghị: Vũ phú); ⑤ (văn) Keo dán giày (như 黐 nghĩa ②); ⑥ [Lí] Nước Lê (thời cổ, thuộc tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc ngày nay; xưa bị Chu Văn vương tiêu diệt, thời Xuân thu sáp nhập vào nước Tấn); ⑦ [Lí] Dân tộc Lê (dân bản địa của đảo Hải Nam, Trung Quốc); ⑧ [Lí] (Họ) Lê.


meanings:
① Dính, vật gì ướt mà có chất dính gọi là niêm 黏. ||② Dán vào.


meanings:
① Dính, sánh: 這漿糊不黏 Hồ này không dính; ② Dán vào, dính vào: 蒼蠅黏於捕蠅紙上 Ruồi dính trên giấy bắt ruồi.


meanings:
① Đen: 黑頭髪 Tóc đen; ② Tối đen, tối tăm, tối mờ: 天黑了 Trời đã tối rồi; 屋子里太黑 Trong nhà tối thui; 月黑雁飛高 Trăng tối mờ nhạn bay cao (Lư Luân: Tái hạ khúc); ③ Tối, chiều tối: 從早忙到黑 Từ sáng bận đến chiều tối; ④ Bí mật, bất hợp pháp, đen: 黑貨 Hàng lậu; 黑市價 Giá chợ đen; ⑤ Phản động: 黑帮 Bọn phản động lén lút; ⑥ Lóng. 【黑話】hắc thoại [heihuà] Tiếng lóng, nói lóng; ⑦ Độc ác, nham hiểm. 【黑心】hắc tâm [heixin] a. Bụng dạ độc ác, lòng dạ thâm độc, lòng đen tối; b. Âm mưu đen tối, mưu toan thâm độc; ⑧ [Hei] Tỉnh Hắc Long Giang (gọi tắt); ⑨ [Hei] (Họ) Hắc.


meanings:
5378<一>梵名 Kṛṣṇa。又稱吉栗瑟拏。爲印度教所崇奉大神之一。係毘濕奴之第八位化身。印度民族敘事詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata），記述其爲足智多謀之英雄。印度教經典薄伽梵歌（梵 Bhagavadgītā），稱其爲「最高之宇宙精神」。其形像及英勇事蹟，於印度民間文學、繪畫、音樂等藝術中，屢有述及。（參閱「吉栗瑟拏」2237）　<二>梵名 Kālaḥ。爲大自在天之化身。或謂其爲嚕捺羅（梵 Rudra）之化身，或即爲大黑天。又據大日經疏卷二載，黑天梵音嚕捺羅，爲自在天眷屬。是則指黑天即爲嚕捺羅。然據廣理趣經卷三之記載，則黑天、嚕捺羅、大黑天三者各不相同。〔大日經疏卷十〕


meanings:
Núi tối đen. Luận Câu-xá q. 11 ghi: Phía bắc Nam Thiệm Bộ châu, ba chỗ đều có ba lớp Hắc sơn. Nơi ấy tối tăm, là chỗ ở của các ác quỷ. Trong Thiền tông mượn từ này dụ cho sự chấp trước tình thức phân biệt, như sa vào hang tối của Hắc sơn không cách nào ra được. Tắc 41, Bích Nham lục (Đại 48, 179 trung) ghi: »銀 山 鐵 壁、 擬 議 則 髑 髏 前 見 鬼、 尋 思 則 黑 山 下 打 坐。 – Núi bạc vách sắt, do dự thì quỷ hiện trước đầu lâu, suy nghĩ thì ngồi trong núi tối đen«.


meanings:
5384位於今阿富汗東部，喀布爾河（Kabul）支流卡瓦河（Kao）及畢齊河（Picha）上游處。又稱黑山。玄奘昔時遊印度，從迦畢試國（梵 Kapiśa）入濫波國（梵 Lampāka）時，即曾跋涉峻峭峰巖而越過黑嶺。大慈恩寺三藏法師傳卷二（大五○‧二二九中）：「東進行六百餘里，越黑嶺，入北印度境，至濫波國。」大唐西域記卷二（大五一‧八七八中）：「濫波國，周千餘里，北背雪山，三垂黑嶺。」　另據長阿含經卷十八閻浮提洲品、俱舍論卷十一載，雪山附近亦有稱爲黑山之山脈。又崑崙山脈與興都庫什山脈（Hindukush）間之喀喇崑崙山（Karakorum），其梵名 Kṛṣṇa-giri，亦係黑山之意。〔大唐西域記卷一、S. Beal: Buddhist Records of The Western World, vol. I；N.L. Dey: The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India〕


meanings:
（梵 kṛṣṇa-pakṣa，巴 kaṇha-pakkha，藏 zla-ba mar-gyi ṅo）即印度曆法每月的前十五日。爲‘白月’的對稱。音譯訖哩史拿博乞史，又稱黑分、黑半。印度人根據月的盈虧，將一個月分爲二部分，從滿月的翌日至新月的前日之前半月稱黑月，相當于中國陰曆的十六日至三十日；從新月至滿月的後半月則稱白月（或白分），相當于陰曆的初一至十五日。又因月有大小，故黑月爲十五日或十四日。<#>［參考資料］　《立世阿毗曇論》卷六；《俱舍論》卷十一；《大唐西域記》卷二。<#>


meanings:
5379蒙古語 khara-khoto。音譯卡拉荷多、哈拉荷多，黑色都城之意。位於河西走廊北端之大戈壁地區，黑水下流之綠洲東端，本爲西夏之地，後爲成吉思汗所滅。據傳爲西夏黑水鎮燕軍之地，馬可波羅之旅行記稱爲「亦集乃邑」，現已成爲乾燥荒涼之砂礫地，當時此地盛行農耕，爲通往東北喀喇崑崙山方面之要道。十九世紀末，俄國學者婆達寧（Grigorii Nikokaevich Potanin, 1835～1920）率領中、英、美諸國著名之探險家發掘調查此城，其遺蹟爲不等四邊形之城壁所圍繞，城壁以木筋磚造，四邊皆有城門，城內有寺院、佛塔等建築物遺蹟，城外有佛塔及回教寺院墳墓之遺蹟。由此一遺蹟發現大量之遺物、古文書。文書以漢文、西夏文爲多，亦有不少刊本；其次爲西藏文，又有少數回鶻、突厥、波斯等文字之資料。另有塑像、浮雕之佛像，及以麻、絹、紙描繪之圖像、幢畫、壁畫等，其中之木版畫、水墨畫顯示出中國之畫風。與佛教有關之繪畫、雕像則顯著傾向於西藏風味，值得與敦煌出土之遺品作比較研究。書籍中有骨勒茂才所撰「番漢合時掌中珠」（夏漢對譯字典），其他有文字音韻書、西夏法律集、詩文集等，乃研究西夏之重要資料。


meanings:
① Còn gọi: Tất dũng. Thùng sơn. Vô minh nhiều kiếp của chúng sinh kết tập dính chặt khiến che mất Phật tính sẵn có, giống như thùng sơn đen tối thui không thấy một vật. Tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 140 trung) ghi: »一 等 是 打 破 葛 藤、 不 妨 與 他 打 破 漆 桶。 – Một hạng người đả phá ngôn ngữ song chẳng ngại gì việc Đạt-ma đạp vỡ thùng sơn cho họ«. Cũng có người lấy từ »Tất dũng«, »Tất dũng bối« để quở mắng bọn ngu độn, không hiểu chân lí Phật pháp. ② Nghĩa là đen thui không thấy một vật gì. Dụ cho cảnh giới tuyệt đối siêu việt mọi sai biệt đối lập. Như Tịnh Hoà thượng ngữ lục q. hạ (Vạn Tục 124, 487 hạ) ghi: »平 地 起 骨 堆、 慿 空 剜 窟 籠；驀 透 兩 重 關、拈 卻 黑 漆 桶。 – Đất bằng nổi phần mộ, hư không khoét hang lỗ, vượt qua hai lớp ải, liền vào cảnh giới tuyệt đối«. Lại, nhà thiền dùng từ »Tất dũng bất hội« cũng có 2 nghĩa, một chỉ cho tâm vọng tưởng phân biệt, không rõ sự lí; hai chỉ cho vũ trụ pháp giới siêu tuyệt suy nghĩ phân biệt. Tắc 5, Bích Nham lục (Đại 48, 144 hạ) ghi: »舉：雪 峰 示 眾 云： 盡 大 地 撮 來 如 粟 米 粒 大、 拋 向 面 前。 漆 桶 不 會。 打 鼓 普 請 看。 – Tuyết Phong dạy chúng: Gom cả đất đai rồi vò lại lớn bằng hạt thóc, ném ra trước mặt, nếu không rõ được sự lí thì đánh trống mời hết đi!«.


meanings:
Nguyên chỉ dòng sông mênh mang đen tối. Trong Thiền tông mượn dùng để chỉ trạng thái vô tri không phân biệt thị phi, thiện ác. Tắc 44, Bích Nham lục (Đại 48, 181 trung) ghi: »報 君 知、 莫 莽 鹵、 甜 者 甜 兮 苦 者 苦。 （謝 答 話、 錯 下 注 腳、 好 與 三 十 棒、 喫 棒 得 也 未？ 便 打。 依 舊 黑 漫 漫）。 – Báo cho ông biết, chớ có lỗ mãng. Ngọt thì ngọt còn đắng thì đắng. (Cảm ơn lời đáp, lầm buông lời giải thích bậy, đáng cho 30 gậy, ăn gậy được chưa? Liền đánh. Vẫn như lối cũ tối mênh mang)«.


vietnamese:
hắc sinh loại bổ đặc già la sinh khởi phi hắc phi bạch niết bàn pháp <pttđ>


vietnamese:
hắc bạch loại bổ đặc già la sinh khởi bạch pháp <pttđ>


vietnamese:
hắc bạch loại bổ đặc già la sinh khởi hắc pháp <pttđ>


vietnamese:
hắc bạch hắc bạch dị thục nghiệp sở cảm quả <pttđ>


meanings:
hell in which beings are restrained with iron chains


meanings:
（梵 Kāla-sūtra，巴 Kāḷa-sūtta，藏 Thig-nag）八熱地獄的第二處。位于等活地獄之下，衆合地獄之上，又稱黑耳地獄、黑地獄。乃造殺生、偷盜等罪業者所墮之處。<#>據《長阿含經》卷十九所載，此地獄縱廣各五百由旬，周匝有十六小地獄圍繞。若罪人墮此處，則遭獄卒所捉，臥于熱鐵上，以熱鐵繩縱橫劃之。隨繩痕或以熱鐵斧截切，或鋸解，或刀屠，血肉散亂成千百段。又，左右有大鐵山，山上各建鐵幢，幢頭張鐵繩，罪人被驅至鐵繩上，隨令墮熱鑊中烹煮。苦毒辛酸，不可稱計。<#>［參考資料］　《大樓炭經》卷二；《起世經》卷三；《起世因本經》卷二；《正法念處經》卷六；《大智度論》卷十六。<#>


meanings:
Một mình, chân trần đi trong đêm tối ở đảo Côn Lôn. Côn Lôn là một hòn đảo tối tăm mờ mịt và cô quạnh. Một mình đi trong đêm tối ở đó cũng chẳng khác nào người thuỷ thủ lạc hướng trong biển cả mênh mông, không biết đâu là bờ bến. Sau khi ngài Oánh Sơn tham công án »Bình thường tâm thị đạo« được liễu ngộ, ngài đảnh lễ tạ ơn thầy là Thiền sư Triệt Thông Nghĩa Giới. Ngài Triệt Thông liền hỏi: Ngươi đã ngộ được đạo lí gì? – Một mình, chân trần đi trong đêm tối ở đảo Côn Lôn.


vietnamese:
hắc cốc thượng nhân ngữ đăng lục <pqđtđ>


meanings:
Lúc đậu đen chưa nẩy mầm. Thiền tông dùng cụm từ này để dụ cho dáng dấp xưa nay hoàn toàn không hình tướng; tức là mặt mũi lúc cha mẹ chưa sinh. Tào Sơn Nguyên Chứng Sư ngữ lục (Đại 47, 531 hạ) ghi: »無 語 中 有 語、 如 云 黑 豆 未 生 芽 時、 十 方 諸 佛 出 身 處。 – Có lời trong không lời, như nói lúc hạt đậu đen chưa nẩy mầm, là chỗ xuất thân của chư Phật mười phương«.


meanings:
Phép đậu đen. Thiền tông dùng đậu đen để chỉ cho văn tự. Nghĩa là nghiên cứu văn tự, ngôn cú, pháp số trong kinh điển một cách miên mật chi li, giống như đếm số đậu đen; do quá chú trọng mặt chữ nghĩa mà không thấy được nghĩa chân thật. Thiền tông dùng từ này để chê cười thái độ chấp chặt vào văn tự, ngôn cú. Hư Đường lục q. 8 (Đại 47, 1047 hạ) ghi: »松 源 師 祖 臨 示 寂 告 眾 云： 久 參 兄 弟、 正 路 上 行 者 有、 只 不 能 用 黑 豆 法。 – Sư tổ Tùng Nguyên trước khi tịch bảo chúng: Các huynh đệ tham cứu lâu nay, mặc dù đi trên đường chính, nhưng không nên chấp chặt vào văn tự«. Lại »Án hắc đậu« cũng chỉ cho thái độ chấp trước kinh văn. Ngoài ra, »Hắc đậu khám định« cũng dùng để châm biếm kẻ chỉ nghiên cứu Phật giáo trên văn tự.


meanings:
Chỉ cho cây gậy đen bóng hình vảy cá. Phá Am Tổ Tiên Thiền sư ngữ lục (Vạn Tục 121, 417 hạ) ghi: »萬 化 千 變、 惟 有 拄 杖 子、 黑 輪 皴、 沒 思 算！ – Muôn ngàn sự biến hoá chỉ có một cây gậy đen bóng hình vảy cá, không có so đo«.


meanings:
Bà-la-môn mặt đen. Từ để gọi Bồ-đề-đạt-ma, hàm ý khinh tiện. Tiết Hoàng Long Đạo Chấn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »師 上 堂： 少 林 冷 坐 、 門 人 各 說 異 端、 大 似 眾 盲 摸 象。 神 光 禮 三 拜、 依 位 而 立。 達 磨 云： 汝 得 吾 髓。 這 黑 面 婆 羅 門、 腳 跟 也 未 點 地 在。 – Sư thượng đường: Thiếu Lâm ngồi lặng lẽ, mỗi vị đệ tử nói mỗi khác, rất giống lũ mù sờ voi. Thần Quang lạy ba lạy rồi trở về đứng chỗ cũ. Đạt-ma nói: Ngươi được tuỷ của ta. Gã Bà-la-môn mặt đen này, gót chân còn chưa chấm đất‹«.


vietnamese:
hắc hắc dị thục nghiệp sở cảm quả <pttđ>


meanings:
① Ðen. Nhà Tần 秦 gọi dân đen là kiềm thủ 黔首, cũng như chữ lê dân 黎民. ||② Tỉnh Quý Châu 貴州 gọi là tỉnh Kiềm 黔. ||③ Họ Kiềm.


meanings:
① Đen: 黔首 Dân đen; ② [Qián] Tên riêng tỉnh Quý Châu (Trung Quốc).


meanings:
Đăng lục, 8 quyển, do vị tăng Thiện Nhất Như Thuần soạn vào niên hiệu Khang Hi thứ 41 đời Thanh (1702), được xếp vào Tục Tạng kinh tập 145 trang 739. Sách này thuộc về đăng lục địa phương, gom chép các sách vở của tỉnh Quý Châu hoặc các quan hệ về truyền thừa, tóm lược về cuộc đời, cơ duyên ngữ cú và các trứ tác linh tinh. Thiền tông vùng Quý Châu hưng thịnh vào cuối đời Minh, năm tông lúc ấy chỉ còn Lâm Tế và Tào Động, đất Kiềm (Quý Châu) lấy tông Lâm Tế làm chính nên sách này đa số thu thập lược sử của các vị tăng tông Lâm Tế và vài vị thuộc tông Tào Động mà thôi.


meanings:
① Lặng yên, không nói không cười gọi là mặc. Như mặc toạ 默坐 ngồi im.


meanings:
① Im lặng, lặng yên: 默不作聲 Im lặng không lên tiếng; 默坐 Ngồi im; 他是一個沈默多思 慮的孩子 Nó là một chú bé lặng lẽ (trầm mặc) ưa nghĩ ngợi; ② Viết ra theo trí nhớ, thầm: 默寫 Viết chính tả.


meanings:
Thiền phong do Thiền sư Hoằng Trí Chính Giác của tông Tào Động đời Tống đề xướng. Mặc chỉ cho lặng lẽ chuyên tâm toạ thiền. Chiếu tức là dùng HUỆ để chiếu soi tâm tính linh tri bản nguyên thanh tịnh. Chính Giác cho rằng: Thật tướng tức là tướng của vô tướng. Chân tâm tức là tâm của vô tâm. Chân đắc tức là đắc của vô đắc. Chân dụng tức là dụng của vô dụng, nên chủ trương rằng »Toạ không trần lự« (ngồi không lo toan) để lặng lẽ tịnh chiếu, ngây ngây ngồi định, không cần mong cầu đại ngộ, chỉ đem thái độ vô sở đắc, vô sở ngộ để toạ thiền. Thiền phong này bị Đại Huệ Tông Cảo, là thiền sư tông Lâm Tế cùng thời, đả kích kịch liệt, chê thiền pháp của sư là: Mặc chiếu tà thiền, Vô sự thiền, Khô mộc tử khôi thiền. Bởi vì thiền phong của Tông Cảo vốn khác xa với thiền phong của Chính Giác, nhấn mạnh đến việc nhờ cổ tắc công án để khế nhập tâm tính, gặp cơ duyên liền triệt ngộ, nên cực lực phê bình phương pháp của các đệ tử của Chính Giác là toạ thiền lặng lẽ xoay mặt vào vách, bỏ mất việc tham ngộ tu chứng. Đối lại, Thiền sư Chính Giác làm 1 bài văn »Mặc Chiếu minh« (Toàn thiên gồm 72 câu thơ mỗi câu 4 chữ) để phản bác lại, đưa ra tác dụng hoạt bát của HUỆ mà Mặc chiếu thiền sử dụng được, tự nhiên có năng lực soi thấu nguồn gốc của tâm tính, là chân thiền chính truyền của Phật Tổ, mỉa mai thiền pháp của Tông Cảo chỉ là câu nệ vào »Khán thoại thiền« của công án mà thôi. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Thuốc đen của đàn bà vẽ lông mày. Vì thế gọi đồ trang sức là phấn đại 粉黛. Cũng để ví người đàn bà đẹp. Bạch Cư Dị 白居易: Hồi mâu nhất tiếu bách mị sinh, Lục cung phấn đại vô nhan sắc 回眸一笑百媚生，六宮粉黛無顏色 (Trường hận ca 長恨歌) Nàng liếc mắt lại, mỉm một nụ cười, trăm vẻ đẹp phát sinh, (khiến cho) các phi tần trong sáu cung đều như không có nhan sắc. Tản Ðà dịch thơ: Một cười trăm vẻ thiên nhiên, Sáu cung nhan sắc thua hờn phấn son. ||② Thanh đại 青黛 bột chàm, dùng để làm thuốc, màu nó xanh sẫm. ||③ Cái gì xanh sẫm cũng gọi là đại.


meanings:
(Một thứ) than vẽ lông mày (của phụ nữ thời xưa): 粉黛 Phấn son. (Ngr) Phụ nữ đẹp, người đẹp (thời xưa).


meanings:
① Gạt đi, xua đi không dùng nữa. Vì thế quan bị giáng hay bị cách đều gọi là truất. ||② Bỏ.


meanings:
(văn) Cách, truất bỏ (chức...): 黜職 Cách chức; 黜退 Thải hồi, cách chức.


meanings:
① Sắc đen hơi xanh xanh. Như ửu hắc 黝黑 đen xanh.


meanings:
Đen xanh. 【黝黑】 ửu hắc [yôuhei] Đen xanh.


meanings:
① Cái vật bé tí. Tục nói cái gì bé tí gọi là là nhất điểm 一點. Cái gì tế toái vụn vặt gọi là điểm điểm 點點. ||② Nét chấm. Nói rộng ra phàm cái gì dính líu vào một tí liền buông ra ngay đều gọi là điểm. ||③ Dấu chấm câu. ||④ Chỗ xoá hay chỗ chữa trong bài văn cũng gọi là điểm. Như văn bất gia điểm 文不加點 ý nói tài tứ nhanh nhẹn, làm văn xong không phải chữa nữa. ||⑤ Giờ. Như thập điểm 十點 mười giờ. ||⑥ Xét nét. Như kiểm điểm 檢點, tra điểm 查點. ||⑦ Chỉ định cho, chỉ điểm cho. ||⑧ Ăn lót dạ. Như điểm tâm 點心. ||⑨ Trong phép tính (môn hình học), cho phần chỉ có vị trí mà không có lớn bé, dài ngắn, dày mỏng gọi là điểm. Như lưỡng tuyến đích giao điểm 兩線的交點 điểm gặp nhau của hai đường chéo. ||⑩ Nhơ bẩn. ||⑪ Giọt nước rớt vào. ||⑫ Hơ nóng.


meanings:
① Châm trà, rót nước. Mật Am ngữ lục ghi: »山 僧 點 一 盞 薄 荷 湯。 與 伊 濕 口。 – Sơn tăng rót một li nước bạc hà, cùng ông nhấm nháp«. ② Dính đến, chạm đến. Tiết Huyền Sa Sư Bị Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »老 和 尚 腳 跟 猶 未 點 地。 – Lão Hoà thượng gót chân chưa chạm đất«.


meanings:
① Hạt, giọt: 雨點 Hạt mưa; ② Chấm, vết: 墨點 Vết mực; 污點 Vết bẩn; ③ Nét chữ (trong chữ Hán “丶”); ④ (toán) Điểm: 兩線的交點 Điểm giao nhau của hai đường chéo; 基準點 Điểm mốc; ⑤ Chấm, nét chấm, dấu chấm, điểm: 句點 Dấu chấm; ⑥ Chút ít, một ít, một tí: 吃一點點心 Ăn một ít bánh điểm tâm; ⑦ Điểm, điều, việc: 有兩點建議 Đề nghị hai điểm; 這一點，我們是不同意的 Chúng tôi không đồng ý điều đó; ⑧ Nơi, chỗ, điểm: 起點 Khởi điểm, chỗ bắt đầu; 沸點 Điểm sôi; ⑨ Phần, điểm, nét: 特點 Đặc điểm, nét riêng biệt; ⑩ Chấm, điểm: 點句 Chấm câu; 點一個點兒 Chấm một điểm nhỏ; ⑪ Gật (đầu): 他點了點頭 Anh ta gật gật đầu; ⑫ Nhỏ, tra: 點眼藥 Nhỏ thuốc đau mắt; ⑬ Trồng, tra: 點花生 Trồng lạc, trồng đậu phộng; 點玉米 Tra ngô; ⑭ Kiểm soát, xét, kiểm, đếm, điểm, gọi: 把錢點一點 Kiểm tiền, đếm tiền; 點名 Điểm danh, gọi tên; ⑮ Chọn ra, gọi, kêu: 點菜 Chọn thức ăn, gọi món ăn; ⑯ Bảo, dạy bảo: 他是聰明的人，一點就明白了 Anh ta là người sáng dạ, bảo một tí là hiểu ngay; ⑰ Châm, đốt, thắp, nhóm: 點燈 Thắp đèn, 點火 Nhóm lửa; ⑱ Giờ: 上午十點鐘 Mười giờ sáng; 現在幾點了？ Bây giờ đã mấy giờ rồi?; ⑲ Lúc, giờ: 到點了，開始吧 Đến giờ rồi, bắt đầu đi!; ⑳ (Bánh) điểm tâm, (bánh) ăn lót dạ: 糕點 Bánh điểm tâm; 早點 Bánh ăn lót dạ buổi sáng; ㉑ (in) Cỡ chữ in; ㉒ Nhằm vào, nói đến.


meanings:
Đối lại: Đáo tức bất điểm. Lúc tăng chúng tụ tập để điểm danh, vị nào vắng mặt sẽ được ghi một chấm ngay tên người đó, gọi là Điểm tức bất đáo. Còn những vị có mặt, trên tên của họ chẳng ghi dấu, gọi là Đáo tức bất điểm. Nghĩa mở rộng là trong Thiền tông, người nào lãnh hội được yếu chỉ thì ít nói ra, còn người không lãnh hội được lại la lối om sòm. Ngoài ra, »Đáo tức bất điểm« còn chỉ cho người học đã đạt đến cảnh giới ngộ nên chẳng cần Thầy chỉ điểm nhiều.


meanings:
Kiểm tra, so sánh. Lời bạt của Bạch Vạn Sơn trong NTNL ghi: »再 展 兩 本,沈 思 點 對，寫 手 不 同,互 有 得 失 。 – Tái triển lưỡng bổn, trầm tư điểm đối, tả thủ bất đồng, hỗ hữu đắc thất. – Giở hai bản ra xem lại, trầm tư so sánh thấy bản chép tay không giống nhau cho nên có chỗ hay chỗ dở«.


vietnamese:
điểm huệ đệ nhất dữ mẫn tiệp đệ nhất sai biệt <pttđ>


meanings:
① Kiểm tra. Tiết Lương Sơn Sư Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »浴 佛 上 堂、 舉 藥 山 浴 佛 公 案、 拈 云： 這 僧 問 處、 依 稀 越 國、 髣 彿 楊 州。 藥 山 答 來、 眼 似 流 星、 機 如 掣 電。 點 檢 將 來、 二 俱 不 了。 – Tắm Phật xong, sư thượng đường nêu ra công án tắm Phật của Dược Sơn, bình rằng: Câu hỏi của vị tăng kia mang máng Việt Quốc, na ná Dương Châu; lời đáp của Dược Sơn, mắt như sao băng, cơ như điện chớp. Kiểm tra lại thì cả hai đều không hiểu«. ② Phân biệt rõ. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »上 堂 舉。 法 眼 道。 識 得 橙 子 周 匝 有 餘。 雲 門 道。 識 得 橙 子 天 地 懸 殊。 師 云。 這 兩 人。 一 人 過 船。 一 人 渡 水。 若 點 檢 得 出。 許 儞 具 正 法 眼。 – Thượng đường nêu công án Pháp Nhãn nói: Biết được quả cam thì xung quanh có dư. Vân Môn nói: Biết được quả cam thì trời đất khác nhau xa. Sư nói: Hai người này, một người qua bằng thuyền, một người lội qua sông, nếu phân biệt được thì ta chấp nhận ngươi có con mắt chính pháp«. ③ Trách móc. Bích Nham lục q. 1 ghi: »擧 翠 嵒 夏 末 示 眾 云。 一 夏 以 來。 爲 兄 弟 說　話、 看 翠 嵒 眉 毛 在 麼… 夏 末 先 自 說 過。 先 自 點 檢。 免 得 別 人 點 檢 他。 – Nêu công án, Thuý Nham cuối hạ dạy chúng: Từ đầu hạ đến nay ta vì các huynh đệ nói pháp, các ông xem lông mày của ta còn chăng?… Lúc cuối hạ trước tự nói lỗi của mình ra, trước tự trách móc để khỏi bị người khác trách móc«.


meanings:
Vạch mắt mở ra, tức làm cho người thấu rõ được Thiền pháp giáo ngoại biệt truyền (Kiến tính). Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »凈 慈 借 詩 說 教、 要 與 衲 僧 點 眼。 – Tịnh Từ mượn thi ca để chỉ dạy, cốt muốn cho các thiền tăng được kiến tính«.


meanings:
① Dùng tay chỉ vào giữa ngực. Tiết Tuyết Phong Nghĩa Tồn Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »師 自 點 胸 曰： 我 這 裡 未 穩 在、 不 敢 自 謾 。 – Sư tự lấy tay chỉ vào ngực rồi nói: Tôi trong đây chưa ổn, chẳng dám tự dối«. ② Vỗ ngực. Động tác cao ngạo, khoe khoang. Tiết Chư Phương Quảng Ngữ, Nhân Vương Khâm Thiền sư trong NĐHN q. 25 ghi: »如 是 之 流、 皆 是 造 作、 忽 若 一 旦 被 些 福 緣 推 出 來、 便 即 點 胸 自 負、 爭 人 爭 我、 爭 胜 爭 負、 恣 意 亂 統、 貶 剝 諸 方。 – Các giòng như thế, đều là tạo tác, chợt một mai được chút phúc duyên làm nên danh phận liền khoe khoang tự phụ, tranh nhân tranh ngã, tranh hơn tranh thua, phóng túng càn bậy, chê bai các thiền sư khác«.


meanings:
Con ba ba. 【黿魚】nguyên ngư [yuán yú] (khn) Ba ba. Cv. 元魚. Cg. 鱉[bie].


meanings:
① Chữ trào 朝 cổ. Có khi viết là 晁. ||② Họ Trào.


meanings:
① Một loại rùa biển; ② [Cháo] (Họ) Trào. Cv. 晁(bộ 日).


meanings:
【鼅鼄】tri thù [zhizhu] (văn) Như 蜘蛛 (bộ 虫).


meanings:
Con ngao, con trạnh (một loại ba ba lớn ở biển).


meanings:
Con ba ba. Cg. 甲魚 [jiăyú], 團魚 [tuányú], 元魚 [yuányú], 王八 [wángba].


meanings:
① Con đà. Một loài như cá sấu, dài hơn hai trượng, bốn chân, da nó dùng để bưng trống.


meanings:
① Cái đỉnh. Ðúc bằng loài kim, ba chân hai tai, lớn bé khác nhau, công dụng cũng khác. Vua Vũ 禹 nhà Hạ 夏 thu vàng trong chín châu lại, đúc làm chín cái đỉnh. Về đời Tam Ðại 三代 (Hạ 夏, Thương 商, Chu 周) cho là một vật rất trọng lưu truyền trong nước. Cho nên ai lấy được thiên hạ gọi là định đỉnh 定鼎. ||② Cái đồ đựng đồ ăn. Như đỉnh chung 鼎鍾 nói về nhà quý hiển. Lệ ngày xưa ai có công thì khắc công đức vào cái đỉnh. Vì thế chữ triện ngày xưa có lối chữ viết như cái chuông cái đỉnh gọi là chung đỉnh văn 鐘鼎文. ||③ Cái vạc. ||④ Cái lư đốt trầm. ||⑤ Ðang. Như xuân thu đỉnh thịnh 春秋鼎盛 đang lúc mạnh khỏe trai trẻ. ||⑥ Ðỉnh đỉnh 鼎鼎 lừng lẫy. Như đại danh đỉnh đỉnh 大名鼎鼎 tiếng cả lừng lẫy. ||⑦ Ba mặt đứng đều nhau gọi là đỉnh. Như đỉnh trị 鼎峙 ba mặt đứng đối ngang nhau. ||⑧ Ngày xưa nói vị chức tam công như ba chân đỉnh, nên đời sau gọi chức tể tướng là đỉnh.


meanings:
① Cái vạc, cái đỉnh (ba chân), cái lư đốt trầm: 三足鼎 Đỉnh ba chân; ② Mạnh mẽ, thịnh vượng, hiển hách, lừng lẫy: 其居則高門鼎貴 Ở thì ở chỗ nhà cao sang thịnh (Tả Tư: Ngô đô phú); ③ Gồm ba mặt, ba bên, cùng đứng đối lập ở ba phía (thành thế chân vạc): 鼎峙 Ba mặt đứng đối ngang nhau; 三家鼎立 Ba nhà đứng thành thế chân vạc (Tam quốc chí); ④ (văn) Đang: 天子春秋鼎盛 Thiên tử xuân thu đang thịnh (Hán thư). Cv.𪔂.


meanings:
① Cái nắp đỉnh. ||② Cái đậy đồ ăn, cái lồng bàn. ||③ Phủ lên.


meanings:
(văn) ① Nắp vạc (đỉnh); ② Khăn phủ (như 冪, bộ 冖); ③ Phủ lên.


meanings:
① Cái đỉnh bóp miệng. Cũng đọc là chữ tài.


meanings:
(văn) ① Cái vạc miệng nhỏ; ② Cái vạc nhỏ.


meanings:
5712敲打樂器之一。由金、玉、木、石等所製，有各種形狀及大小，爲寺院中常用之法器。其種類有：羯鼓、魚鼓、雲鼓、搖鼓、金鼓、石鼓、懸鼓等。其用途則可分爲；齋鼓（食時所用之雲鼓）、浴鼓（浴時所用）、誦經、梵唄（佛教聲樂）等。於印度，鼓多作爲報時、警報之用。我國初時用於儀式、舞樂、軍陣等，唐代以後亦用於僧堂規律、行事報時。傳至日本後，亦多爲誦經唱題之用，然種類變化繁多，例如太鼓、一枚皮（單面鼓）、團扇太鼓等皆爲日本獨有者。　安置鼓之建築物，稱爲鼓樓。一般寺院中，鼓與梵鐘相對安置於大殿前之左右兩方，故自古有「左鐘右鼓」之稱。　傳說，忉利天善法堂之鼓，不打自鳴，聞其聲者即起懼惡生善之心，故稱爲天鼓。亦有於鼓上塗毒藥後敲打，聞其聲者則死，此鼓稱爲毒鼓。又天鼓比喻爲能生善，毒鼓比喻爲破惡。另有喻信佛法者爲天鼓，喻謗佛法者爲毒鼓之說。然謗佛法者，終亦能成佛，故有「毒鼓結緣」之說。　鼓之原語有多種，其中，陛哩（梵 bherī，巴 bheri）即指鑵鼓（巴 dindima），犍椎（梵 ghaṇṭā，巴同）指用於報時之金屬板。又梵語 dundubhi 爲大鑵鼓，梵語 mṛdaṅga（巴 mutiṅga）乃指小鼓（tabor）。故知經典中所載之鼓，並非皆屬同一種類。在我國，自古即有種種不同之鼓，有起源於我國者，有傳自西域者。其形狀大小不一，小形者稱爲應鼓，大形者稱爲藪鼓。有足者稱爲足鼓，以柱貫穿者稱爲楹鼓，高懸以擊者稱爲懸鼓。以羯戎製作，形如漆桶，兩頭皆可擊打者，稱爲羯鼓。〔勅修百丈清規卷下法器章、禪林象器箋唄器門〕


meanings:
① Cái trống. ||② Ðánh trống. ||③ Gảy, khua. ||④ Quạt lên, cổ động. ||⑤ Trống canh.


meanings:
① Trống: 銅鼓 Trống đồng; 更鼓 Trống canh; ② (văn) Đánh trống; ③ Đánh, gảy, khua, làm cho kêu, vỗ: 鼓琴Đánh đàn; 波浪鼓岸 Sóng vỗ vào bờ; ④ (Làm) phấn khởi lên (hăng lên), cổ vũ, cổ động, kích thích: 鼓足幹勁 Cổ vũ lòng hăng hái. 【鼓吹】 cổ xuý [gưchui] a. Tuyên truyền, quảng cáo, cổ xúy; b. Thổi phồng, tán tụng, tâng bốc: 大肆鼓吹 Ra sức thổi phồng; ⑤ Gồ lên, phồng ra, lồi lên: 鼓起嘴來 Phồng mồm lên.


meanings:
Cổ động. Bài thơ »Phổ Hoá« trong NTNL q. hạ ghi: 者 漢 走 從 何 處 來 。 鼓 合 臨 濟 白 拈 賊。 鐸 聲 搖 撼 動 風 雷。 至 今 大 地 俱 狼 藉。 – Giả hán tẩu tùng hà xứ lai?, cổ hợp Lâm Tế-Bạch niêm tặc, đạc thanh diêu hám động phong lôi, chí kim đại địa câu lang tạ. – Gã này từ đâu lại đến đây? cổ động (cho) Lâm Tế-tay trộm giỏi, iếng linh chấn động gió và sấm, đến nay thế giới còn bừa bộn«.


vietnamese:
cổ sơn vi bái thiền sư hoàn sơn lục <tttđ>


vietnamese:
cổ sơn thần yến thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
Gọi đủ: Cổ Sơn Tiên Hưng Thánh Quốc Sư, Hoà thượng Pháp Đường Huyền Yếu Quảng tập. Còn gọi: Hưng Thánh Quốc Sư Huyền Yếu Quảng tập. Ngữ lục, 1 quyển, do Thần Yến soạn vào đời Đường, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 37, và Tục Tạng kinh tập 118, trang 619. Nội dung gồm có: Các ngữ yếu thượng đường, lời của sư khám nghiệm tăng, lời đàm đạo với bậc Lão túc các nơi, lời thăm hỏi các bậc Đế vương, kệ tụng, sau cùng có lời bạt của Sĩ Khuê.


meanings:
5714請參閱 秉拂語錄 請參閱 還山錄 [1]禪宗公案名。爲唐代雪峰義存禪師對於弟子鼓山神晏之能力表示讚許與信任之公案。據禪苑蒙求卷下記載，一日，鼓山赴大王之招請，其師雪峰送行至山門，回至法堂，歎曰（卍續一四八‧一三九下）：「一隻聖箭直射九重城裏去也。」其「聖箭」一語係比喻心地開達且能力優秀之人。其時，雪峰之另一弟子太原孚上座聞言，頗不以爲然，乃趕至半路勘驗鼓山：「師兄向甚麼處去?」鼓山套用其師之語答道：「九重城裏去。」孚上座又問：「忽遇三軍圍繞時如何?」蓋九重之城雖層層嚴飭，戒備整然，然若遭三軍圍困，亦必險逆難料。孚上座即以之比況鼓山之悟境，暗指其所悟未徹，臨危必亂。鼓山不以爲意，答以：「他家自有通霄路。」一句輕描淡寫，既顯示鼓山胸有成竹，屆時自能逢凶化吉，又寓含「即便三軍圍繞，干卿底事」之意。如此一挨一拶，孚上座雖漸失機鋒，猶緊追不捨，復問：「恁麼則離宮失殿去也。」鼓山則答：「何處不稱尊?」離宮失殿而無礙於處處稱尊，則鼓山悟境之如如不動亦可想知，孚上座聞罷此語，唯拂袖而歸。由是益顯先前雪峰對鼓山認可之程度，不僅徹底信任鼓山之能力，亦能預知鼓山無論至何處皆能充分發揮其見地。


meanings:
Cổ động, đưa đường dẫn lối. Phần thượng của Trung Phong quảng lục q. 4 ghi: »乃 至 奇 言 妙 語、 與 奪 抑 揚、 鼓 引 學 人 向 他 一 棒 一 喝 之 下 邪 知 曲 解 者、今 古 以 來 比 比 皆 是。 – Đối với người có tri giải tà vạy, thiền sư dùng ngôn ngữ kì đặc, khen chê, thưởng phạt đánh hét để đưa đường dẫn lối cho họ; từ xưa tới nay các ngài đều làm như vậy«.


meanings:
5714請參閱 阿彌陀鼓音聲王陀羅尼經 [1]請參閱 阿彌陀鼓音聲王陀羅尼經 懸掛鼓之建築物。其位置在大殿或講堂之右，而與鐘樓相對望，故自古有「左鐘右鼓」之稱。鼓乃置於鼓樓最頂之處，法會之時，爲僧俗集會之報時器具。我國現存最古之鼓樓爲河南登封少林寺大雄寶殿前之鼓樓，係建於元代大德（1297～1307）年間。


meanings:
Lung lay như cái lưỡi gà trong ống sáo, chỉ cho lời nói khéo léo. Thư đáp Đổng Văn Thừa Thiền nhân trong HSLNMDT q. 1 ghi: »千 七 百 人、鼓 簧 播 弄、 亦 不 過 递 相 發 明 此 心 地 法 門、豈 此 心 外 別 求 妙 悟 耶？ – 1.700 vị thiền sư dùng lời nói khéo léo để truyền bá, cũng chẳng qua là giúp nhau phát minh pháp môn tâm địa này, há ngoài tâm này mà tìm diệu ngộ nào khác được sao?«.


meanings:
(title) Dhāraṇī Sūtra the King of Sound of the Drum


meanings:
(title) Dhāraṇī Sūtra of the Sound of the Drum


meanings:
① Ðông đông 鼕鼕 tiếng trống kêu tùng tùng. Nguyễn Du 阮攸: Tiêu cổ đông đông sơ xuất môn 簫鼓鼕鼕初出門 (Minh Giang chu phát 明江舟發) tiếng tiêu, tiếng trống ầm ĩ lúc mới ra đến cửa (sông).


meanings:
(thanh) (Tiếng trống) thùng thùng, tùng tùng: 鼕鼕 Tùng tùng.


meanings:
Cái trống lớn hai mặt dùng trong quân đội thời xưa.


meanings:
① Cái trống cơm. Hình giống như cái trống mà bé, bên có hai tai, cầm chuôi mà lắc, tự khắc nó kêu.


meanings:
Trống trận: 鼓鼙聲動長城月 Trống Tràng Thành lung lay bóng nguyệt (Chinh phụ ngâm khúc). 【鼙鼓】bề cổ [pígư] (văn) Trống trận (một loại trống nhỏ dùng trong quân đội thời xưa).


meanings:
(văn) ① (thanh) Tiếng trống tung tung; ② Động.


meanings:
Trống lớn thời xưa đánh lên để triệu tập.


meanings:
(văn) 【鼝鼝】 (thanh) Tiếng trống tung tung.


meanings:
(thanh) Thùng thùng: 鼟的鼓聲 Tiếng trống thùng thùng.


meanings:
① Con chuột. ||② Chuột hay truyền bệnh dịch hạch cho người, nên gọi chứng dịch hạch là thử dịch 鼠疫. ||③ Người hay trù trừ, du di, ba phải gọi là thủ thử 首鼠. Cũng gọi là thủ thí 首施.


meanings:
① Chuột: 鼠患貓 Chuột sợ mèo; ②【首鼠】thủ thử [shôushư] Người ba phải.


meanings:
Con chuột lỗ (đào hang dưới đất), con chuột chù, con dúi.【鼢鼠】phân thử [fénshư] Chuột chù, con dúi.


meanings:
① Ðà bạt 鼧鼥 một giống chuột rất lớn ở lỗ, tục gọi là thổ bát thử 土撥鼠 hình như con rái cá, da lông nó làm áo cừu rất ấm.


meanings:
【鼧鼥】đà bạt [tuóbá] Một giống chuột lớn ở hang (có hình như con rái cá, da lông dùng làm áo cừu). Cg. 旱獺 [hàntă], 土撥鼠[tư bo shư].


meanings:
(động) (Một loại) chuột xạ (da rất quý).


meanings:
① Thạch thử 鼫鼠 một giống thú giống như con chuột mà lớn, đuôi to mà dài, làm hang ở trong núi hay dưới cây cổ thụ, hay ăn các thứ quả, có khi gọi là thạc thử 碩鼠 hay tước thử 雀鼠.


meanings:
【鼫鼠】thạch thử [shíshư] Một loài thú giống như chuột nhưng lớn hơn, có cánh như dơi, bay được.


meanings:
① Con chồn sóc. Một giống thú mình dài hơn một thước, có con sắc đỏ kềnh kệch, có con sắc vàng, bốn chân nhỏ mà ngắn, lúc đi vẫn khuất khúc tự do, cho nên nên chui qua hang hốc như rắn được, tài bắt chuột, đêm hay bắt trộm gà ăn thịt, hễ bị đuổi quẫn quá thì trong lỗ đít phun ra một thứ hơi rất thối hăng, khiến cho người khó chịu mà không đuổi nữa, tục gọi là hoàng thử lang 黃鼠狼 hay tì tử 貔子, lông dùng làm bút gọi là lang hào 狼毫.


meanings:
① Con chuột vá, thứ chuột có vằn như con báo.


meanings:
(văn) Chuột beo (chuột lớn có vằn như con beo). Cg. 鼮鼠.


meanings:
① Ngô thử 鼯鼠 con sóc bay, một giống chuột bé, dài độ bảy tám tấc, giống như con thỏ, tai nhỏ đuôi dài, có cánh mạng thịt như con dơi, bay được. Còn gọi là phi thử 飛鼠.


meanings:
① Chuột chũi. Một giống chuột sinh hoạt ở trong đất, mình dài hơn năm tấc, lông nâu nâu mà rậm và mượt, hình trông y như con chuột, chỉ khác rằng cổ ngắn chân ngắn, chân trước kề sát với đầu, móng chân to và cứng như răng bồ cào, mắt bé mà sâu hoắm, mũi nhọn hoắt mà rất thính, hay dũi đất bắt giun ăn. Cũng gọi là yển thử 鼴鼠.


meanings:
Chuột chũi. 【鼴鼠】 yển thử [yănshư] (động) Chuột chũi.


meanings:
① Con chuột nhắt. Còn gọi là hề thử 鼷鼠, cam thử 甘鼠 hay tiểu gia thử 小家鼠.


meanings:
Chuột nhắt.【鼷鼠】hề thử [xishư] (động) Chuột nhắt, chuột lắt.


meanings:
① Cái mũi. ||② Trước tiên. Như ông thuỷ tổ gọi là tị tổ 鼻祖. ||③ Xỏ mũi. ||④ Cái chuôi ấm. ||⑤ Cái núm ấn.


meanings:
① Mũi, vòi, núm: 剖之，如有煙撲口鼻 Bửa nó (quả cam) ra thì như có hơi khói hắt lên miệng mũi (Lưu Cơ: Mại cam giả ngôn); 象鼻子 Vòi voi; 印鼻 Núm con dấu; ② (văn) Xỏ mũi (thú vật): 鼻赤象 Xỏ mũi voi đỏ (Trương Hoành: Tây kinh phú); ③ (văn) Ngửi thấy (mùi): 可鼻，則有荷葉之清香 Có thể ngửi, ngửi thì có mùi thơm mát của lá sen (Lí Ngư: Phù cừ); ④ Lỗ, trôn: 針鼻兒 Trôn kim; 釦鼻兒 Lỗ khuy; 針鼻細而穿空 Trôn kim nhỏ mà xuyên được vào khoảng trống (Canh Tín: Thất tịch phú); ⑤ Tổ, thuỷ tổ, trước tiên, đầu tiên: 鼻祖 Ông tổ đầu tiên, tị tổ.


meanings:
(title) Sutra of the Causes and Conditions of the Vinaya


meanings:
Lỗ mũi, dụ chỉ chỗ then chốt của việc tham thiền, con đường đốn ngộ. Như Tịnh Tục ngữ lục ghi: »老 僧 見 今 時 師 僧、 皆 是 無 鼻 孔、 而 誇 名 誇 利、 未 曾 休 歇。 – Lão tăng xem thấy các bậc thầy ngày nay đều không có lỗ mũi mà hay khoe danh khoe lợi, chưa từng thôi nghỉ«.


meanings:
Lỗ mũi ngay ngắn. Thiền tông muợn hình tượng này để chỉ cho người tỏ ngộ được pháp thân một cách triệt để. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 ghi: »用 姪 尋 常 廉 約 不 點 常 住 油。 華 姪 因 戲 之 曰： 異 時 做 長 老。 須 是 鼻 孔 端 正 始 得。 豈 可 以 此 爲 得 耶。 – Dụng Điệt là người luôn luôn thanh liêm kiệm ước, không thắp đèn dầu của thường trụ. Hoa Điệt thấy thế nói bỡn rằng: Một ngày kia ông làm Trưởng lão, cần phải là người có lỗ mũi ngay ngắn mới được, đâu thể lấy việc nhỏ này làm chỗ sở đắc vậy ư?«.


meanings:
Lỗ mũi chọc trời, chỉ cho người triệt ngộ. Gia Thái Phổ Đăng lục q. 28 ghi: »眼 空 四 海 四 樅 橫、 鼻 孔 遼 天 信 腳 行。 – Nhãn không tứ hải tứ tung hoành, tỵ khổng liêu thiên tín cước hành. – Mắt trùm bốn biển dọc ngang, mũi xuyên trời thẳm bước chân vững vàng«.


meanings:
5954 請參閱 毘伽羅論梵語 ghrāṇendriya，巴利語 ghān'indriya。音譯揭邏拏因姪唎焰。爲五根之一，六根之一，十二處之一，十八界之一，二十二根之一。單稱鼻。指鼻識所依之無見有對之感覺器官，即嗅覺器官。色界二禪以上五識皆無，故鼻根於彼並無作用，唯爲莊嚴身之故而有之。又鼻根於十二處中稱鼻處（梵 ghrāṇāyatana），十八界中稱鼻界（梵 ghrāṇa-dhātu）。〔大毘婆沙論卷九十、卷一四二、卷一四五、俱舍論卷二、瑜伽師地論卷一、卷三、大乘法苑義林章卷三本〕（參閱「五根」1137）


meanings:
集論一卷三頁云：何等鼻根？謂四大種所造，鼻識所依清淨色。二解 五蘊論一頁云：云何鼻根？謂香為境，清淨色。三解 廣五蘊論一頁云：云何鼻根？謂以香為境，淨色為性。謂於鼻中一分淨色、此性有故；鼻識得生。無卽不生。四解 法蘊足論九卷二頁云：云何鼻根？謂鼻於香、已正當嗅，及彼同分；是名鼻根。又鼻根增上，發鼻識；於香已正當了別，及彼同分；是名鼻根。又鼻於香，已正當礙，及彼同分；是名鼻根。又鼻於香，已正當行，及彼同分；是名鼻根。如是過去未來現在諸所有鼻、名為鼻根；亦名所知，乃至所等證。此復云何？謂四大種所造淨色、或地獄、乃至或中有，非修所成，所有名號異語增語想等想施設言說，謂名鼻，名鼻處，名鼻界，名鼻根，名嗅，名道路，乃至名此岸。如是鼻根、是內處攝。五解 品類足論一卷二頁云：鼻根云何？謂鼻識所依淨色。


meanings:
① Ngáy. Ngủ ngáy khè khè gọi là hãn 鼾. Có khi đọc là chữ han.


meanings:
Ngáy: 祖父打鼾的聲音很大 Tiếng ngáy của ông nội tôi rất to.【鼾聲】han thanh [han sheng] Tiếng ngáy: 鼾聲如雷 Tiếng ngáy như sấm.


meanings:
① Ngáy. 【齁聲】 câu thanh [housheng] Tiếng ngáy. Cg. 鼾聲 [hansheng]; ② (đph) Quá, lắm: 齁鹹 Mặn quá; 天氣齁熱 Khí trời nóng quá; 齁酸 Chua lắm.


meanings:
Ngạt (nghẹt) mũi. 【齆鼻兒】úng tị nhi [wèngbír] ① Ngạt (nghẹt) mũi; ② Người ngạt mũi.


meanings:
① Mũi xùi đỏ lên, mũi mọc nốt đỏ gọi là tra 齇.


meanings:
adjust, to line up, to straighten up, to put in line, to equalize


meanings:
① Chỉnh tề, không có so le lẫn lộn gọi là tề. ||② Ðều. Cái trình độ tiến hành đều ngang nhau gọi là tịnh giá tề khu 並駕齊驅. ||③ Tuẫn tề 徇齊 nhanh chóng, mẫn tiệp, thông tuệ. ||④ Nước Tề, thuộc tỉnh Sơn Ðông 山東 bây giờ. Vì thế có khi gọi tỉnh Sơn Ðông là tỉnh Tề. ||⑤ Nhà Tề 齊. Tề Cao Ðế 齊高帝 là Tiêu Ðạo Thành 蕭道成 được nhà Tống 宋 trao ngôi cho làm vua gọi là nhà Nam Tề 南齊 (409-502). Cao Dương 高洋 được nhà Ðông Nguỵ 東魏 trao ngôi cho làm vua gọi là nhà Bắc Tề 北齊 (550-577). ||⑥ Tục gọi sự gì được đủ cả gọi là tề. ||⑦ Cùng khởi lên làm trong một lúc cũng gọi là tề. ||⑧ Một âm là tư. Cái gấu áo. Áo tang vén gấu gọi là tư thôi 齊衰. ||⑨ Lại một âm nữa là trai. Cùng nghĩa với chữ trai 齋.


meanings:
Như 躋 (bộ 足): 地氣上齊，天氣下降 Khí đất bay lên, khí trời giáng xuống (Lễ kí).


meanings:
Bào chế thuốc (như 劑, bộ 刂): 醫者齊藥也 Thầy thuốc là người bào chế thuốc (Hàn Phi tử).


meanings:
① Đều nhau, chỉnh tề, tề chỉnh: 步伐很齊 Bước đi rất đều; ② Đủ: 來齊了 Đến đủ rồi; ③ Ngang, bằng, mấp mé: 河水齊腰深 Nước sông sâu ngang lưng; 水漲得齊岸 Nước lên mấp mé bờ sông; 並駕齊驅 Tiến đều ngang nhau; ④ Như nhau, cùng một: 齊心 Cùng một lòng, đồng lòng; ⑤ Cùng (một lúc): 百花齊放 Trăm hoa (cùng) đua nở; 落霞與孤騖齊飛 Ráng chiều sa xuống, cùng cánh cò đơn chiếc đều bay (Vương Bột: Đằng vương các tự). Xem 一齊 [yiqí]; ⑥ Sát: 齊着根剪斷 Cắt sát tận gốc; ⑦ (văn) Đầy đủ; ⑧ (văn) Nhanh nhẹn: 徇齊 Nhanh chóng; 齊疾而均，速若飄風 Nhanh chóng mà chỉnh tề, mau như gió thổi (Thương Quân thư: Nhược dân); ⑨ (văn) Cái rốn (như 臍, bộ 肉); ⑩ [Qí] Nước Tề (đời Chu, Trung Quốc); ⑪ [Qí] (Họ) Tề.


meanings:
(?-842) ① Thiền tăng đời Đường, người Hải Môn Trung Quốc. Thuở nhỏ sư lập chí xuất gia, theo học với Thiền sư Vân Tông nơi quận nhà rồi xuất gia, sau thụ giới cụ túc với Luật sư Trí Nghiêm ở Nam Nhạc, tập học luật nghi. Về sau tham kiến Mã Tổ Đạo Nhất ở núi Cung Công rất được trọng vọng, thầm truyền chính pháp được ngộ đạo nối pháp. Cuối niên hiệu Nguyên Hoà (806-820) tuổi đã 70 sư trùng tu chùa Pháp Lạc ở Tiên Sơn (Chiết Giang) hoang phế đã lâu. Lúc bấy giờ Pháp Hân ở Diêm Quan (Tây Nam Hải Ninh, Chiết Giang) kiến thiết viện Hải Xương thỉnh Tề An về ở, người đời gọi là »Diêm Quan Tề An«. Một thời kẻ tham học khắp nơi tụ hội, sư xiển dương mạnh mẽ thiền phong Mã Tổ. Niên hiệu Hội Xương thứ 2 (842) sư ngồi yên mà thị tịch, thọ hơn 90 tuổi. Vua Tuyên Tông ban thuỵ »Ngộ Không Đại Sư« và làm thơ truy điệu. Sau khi Võ Tông huỷ Phật, Tuyên Tông được sư cảm hoá mà chấn hưng lại Phật pháp. ② Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Hoa Nghiêm Trí Tạng. Về sau hoằng dương thiền pháp ở Hoàng Châu (nay là Hoàng Cương tỉnh Hồ Bắc), người đời gọi sư là »Hoàng Châu An« để phân biệt với Thiền sư Tề An ở Diêm Quan. Sư dời đến Phụng Tường (nay thuộc Thiểm Tây) rồi thị tịch.


meanings:
5956（1918～ ）北平人。先後畢業於南開大學（學士）、英國牛津大學（碩士）、劍橋大學（哲學博士）。一九六四年至美國，曾任印第安那大學東方語文與文化系教授，並任佛教哲學學報主編。氏以現代西方符號邏輯來解釋佛教之名相語言，頗有深入與獨到之見地。常以學者身分參加國際性之佛教會議。著作有：A Comparative Study of Propositions in the Western and Indian Logic, 1972（西方邏輯與印度因明命題之比較研究）、A Semantic Study of Propositions, East and West, 1976（東西方命題之語意研究）等書，尤以 Buddhist Formal Logic, 1969（佛教形式論理學）一書，備受學界之好評與推崇。


meanings:
Còn gọi: Kết mi. Tương đương, ngang bằng. Bài tán của Trúc Lâm thị giả Tuệ Nghiêm trong Tuệ Trung Thượng sĩ Ngữ lục: »和 其 光 彩、 同 其 素 緇、 毗 耶 把 手、 衡 陽 結 眉。– Hoà kì quang thái, đồng kì tố truy, Tì-da bả thủ, Hoành Dương kết mi. – Thượng sĩ sống trong đời cũng như ánh sáng hoà với bụi bặm, dù hình tướng là thế tục nhưng tâm ngài như tăng sĩ xuất gia. Thượng sĩ tương đương với Duy-ma-cật và Bàng Uẩn về đạo pháp«.


meanings:
→ tân hưng tề thiền sư 新興齊禪師; → thanh nguyên tề thiền sư 青原齊禪師


meanings:
Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Nghĩa Huyền thuộc tông Lâm Tế. Một hôm có vị tăng hỏi: Phật là gì? Sư đáp: Lão tăng hoàn toàn chẳng biết. Tăng nói: Hoà thượng là bậc đại thiện tri thức vì sao chẳng biết? Sư đáp: Lão tăng chẳng từng tiếp căn cơ bậc hạ. Tăng lại hỏi: Đạo là gì? Sư đáp: Qua lại không chướng ngại. Sư nói thêm: Chợt gặp biển lớn làm sao qua? Tăng do dự, sư liền đánh.


meanings:
Còn gọi: Kết kiên. Tương đương. Tiết Bảo Phúc Tùng Triển Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »諸 仁 者 還 識 麼？若 識 得、便 是 與 古 佛 齊 肩。– Này chư vị! Có biết chưa? Nếu biết được thì ngang bằng với chư cổ Phật rồi đấy«.


meanings:
（梵 upoṣadha、upavāsa，巴 uposatha、upavāsa）清淨之意，謂懺悔罪障，或謂謹言慎行、齋戒沐浴。佛教未創之前，印度早已使用此語，佛教沿用後逐漸衍生成各種不同意義，如︰<#>(1)過午不食。《釋氏要覽》卷上（大正54·274a）︰‘佛教以過中不食名齋。’<#>(2)在家信徒于六齋日（每月之一、八、十四、十五、二十三、三十日）謹守八齋戒，過著近似出家的清淨生活。<#>(3)叢林中白天所食之米飯曰齋，又稱齋食。其後又轉指素食爲齋。<#>此外，設齋食供養僧衆，謂之齋僧；齋僧之法會稱爲齋會（如水陸大齋、千僧齋）；寺院內之食堂稱爲齋堂；令僧衆知道齋時之鼓稱爲齋鼓；應食朝食時稱爲開齋；食後稱爲齋退或齋罷。信徒出資以素食宴請寺內大衆，謂之打齋。打齋之種類，依內容之優劣而有上堂齋、吉祥齋、如意齋等。<#>◎附︰J. Gernet著·耿升譯《中國五至十世紀的寺院經濟》第五章（摘錄）<#>中國對于使他們獲福的‘功德’的看法相當于各種性質的活動︰建築佛刹、寺院、藏聖骨的塔、鑄鍾和佛像、轉經、組織佛教節日等等。所有這一套宗教生活的中心是佛教道場，而其目的又是爲了建築寺院或裝飾之。但其中也有一種表現爲根本性的慈善活動，幷爲其它活動的模式，這就是‘齋’。‘齋’譯自梵文upoṣadha，作爲一個印度字，它的最早意義是‘淨化性的禁食’。然而，如果要指出此字義變化也幷非無益。當然，我們完全知道，在守齋期或真正的守齋前後吃得最多。但是，在中國，尤其是齋供形成了農村宗教生活的主要事件，更爲籠統地說，如果沒有齋會，村民之間就不會有社交生活。中國的具體作法促使此字的具體意義發生了變化，它在中國佛教中的長期沿用又證明了這種解釋。另外，佛教供齋的新穎性即出于此，幷且最終證實了最早對‘齋’字的用法。‘齋’是素食，無論如何也要有禁忌，或者是禁食，因爲在齋會上不吃肉。這種新鮮事物表現得非常引人注目，因爲一直到那時爲止，中國人的節日特點是大量食用羊肉、猪肉、鶏肉、魚肉以及其它保存下來以備重大節日食用的豐富食品。非常有意義的是，中國和尚們在農村最早所作的努力，是爲了在傳統節日中禁止食肉和宰殺牲畜。<#>爲了正確研究供齋這一社交生活的特別時刻的意義，也可能應該努力作出一番設想︰在那些食物較少或很容易匱缺的地區，食品則具有更重要的價值。食品不僅僅是一種物質財富，因爲一些思想和宗教原因也與對食物的消耗密切地聯繫在一起了。人們不單獨吃喝，更爲重要的是他們只有藉由家庭和村莊生活所確定的機會才大吃大喝。我們懷疑齋會的作法在中國佛教中起的中心作用。‘齋’是受皈依而進入佛門的第一個行動，因爲教理中的主要內容都與戒食肉有所聯繫，也就是有關轉生和因果報應的內容。‘齋’也會引起世俗人和出家人之間的合作，使和尚們積極地參加世俗生活，甚至導致産生了作爲中國大乘佛教典型特點之一的世俗人與出家人的混淆。最後，‘齋’不僅僅是一種‘聖餐’，按照中國一種可能是相當古老的傳統來看，供齋還會導致各位成員必須交納共同開支的份額。然而，這種份額具有宗教、經濟和准法律的形態和意義，它們之間具有密切的聯繫，而且正是由于對它們進行研究，才使我們于此費了更多的筆墨。<#>因此，‘齋’出現于中國‘佛教化’的伊始，它成了各類慈善活動的楷模。信徒和僧侶們的合作、在開支中分攤份額和互相競爭，所有這一切都形成了中國佛教生活中具有普遍性和經常性的特點。但是，所涉及到的始終是城市坊裏中、或農村鄉鎮中的地方集團。供齋聚餐儀式會定期地加强各戶之間的友好聯繫，和信徒與僧侶之間的團結。當時人們應該牢記在心的就是這一共同性和地方性生活的基礎，即使是文獻中沒有强調這一點也罷。<#>在北魏時代洛陽的禦裏，三千余家，自立巷寺。由于該寺位于魚市附近，故時人謂爲‘魚龜寺’。<#>當荊州玉泉寺于公元六世紀末鑄鍾時，佛俗競相爲這一功德供物。<#>但是，在這一基本輪廓之外，還應該補充其它一些內容。這其中還可能存在有各村莊或互爲毗鄰的鄉鎮之間的競爭，當這種地方虛榮心一旦涉及到了節日、宗教性裝飾和建築物時，就成了一種不容忽視的心理學因素。<#>盧淵在他呈奏北魏高祖皇帝（471～499）的一道表章中指出︰‘臣又聞流言，關右之民，自比年以來，競設齋會，假稱豪貴，以相扇惑。顯然于衆坐之中，以謗朝廷。無上之心，莫此之甚。愚謂宜連懲絕，戮其魁帥。不爾懼成黃巾、赤眉之禍。’<#>這段文獻無意識地泄露了那種已擺脫了世俗政權控制的獨立的宗教生活可能會産生的政治牽連。我們由此而看到了這種宗教生活自發性的一例證和一種新的解釋因素；民間佛教進行顛覆破壞的意圖可以部分地解釋皇權對于它無法控制的宗教運動的仇視。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷四十七；《齋經》；《薩婆多毗尼毗婆沙》卷一；《大佛頂首楞嚴經》卷一；《梵網經》卷下；《大智度論》卷十三；《俱舍論》卷十四；《 敕修百丈清規》卷一。<#>


meanings:
① Tâm chí chuyên chú cả vào một cái. Ngày xưa sắp tế lễ tất kiêng rượu, kiêng thịt, ngủ nhà riêng gọi là trai giới 齋戒. ||② Cái chái ngoài, cái nhà riêng để ở trong lúc sắp tế lễ gọi là trai. Cái phòng riêng để học gọi là thư trai 書齋. ||③ Ăn chay, ăn rau dưa. ||④ Cơm của sư ăn gọi là trai. ||⑤ Thết cơm sư ăn cũng gọi là trai. ||⑥ Sư làm đàn cầu cúng gọi là trai tiếu 齋醮.


meanings:
① Phòng: 書齋Thư trai, phòng đọc sách; ② Lầu, nhà (trong nhà trường): 新齋Lầu mới; 第一齋Lầu một; ③ Chay, trai giới: 吃齋 Ăn chay.


meanings:
Thí chủ cúng dường bữa ăn trưa cho chư tăng. Kinh Lăng Nghiêm q. 1 (Đại 19, 106 hạ) ghi: »即 時 阿 難 執 持 應 器、 於 所 遊 城 次 第 循 乞、 心 中 初 求 最 後 檀 越、 以 爲 齋 主。 – Ngay khi ấy, A-nan tay ôm bình bát đi vào thành thứ lớp khất thực, trong tâm mong cầu được người đàn việt sau cùng vì mình mà làm trai chủ«.


meanings:
Nhà ăn của các tự viện Thiền tông. Môn Điện Đường trong Thiền Lâm Tượng Khí Tiên ghi: »齋 堂 即 食 堂 也、 食 堂 即 僧 堂 也。 今 日 本 黃 蘗 山 僧 堂 外 別 設 齋 堂、 蓋 大 清 規 禪 林 如 是、 非 古 也。 – Trai đường là nhà ăn, nhà ăn cũng là nhà ở của chư tăng. Ngày nay, tại núi Hoàng Bá này, ngoài nhà ở của chư tăng còn cất riêng nhà ăn; bởi theo thanh quy của Thiền lâm là như thế, chẳng phải như xưa«.


meanings:
6546廣義言之，指清淨身心，而慎防身心之懈怠；狹義而言，則指八關齋戒，或特指過午不食之戒法。齋之梵語為 upoṣadha，巴利語 uposatha，音譯烏逋沙他、布薩陀婆，略譯為布薩。原為古印度之祭法，即每隔十五日舉行一次集會，令各自懺悔罪過、清淨身心，於此日，祭主並行斷食而住於清淨戒之法。至佛陀時代，尼乾子等外道亦沿用此風，集會一處而持斷食等四戒；由是，佛陀亦允於僧團中採用此一行事，此乃僧團布薩之由來。　準此可知，「齋」之本意原為清淨之謂，後漸轉指不過中食（過午不食）之法；能持守此法者，稱為持齋；持齋期間所食之物，或法會時所供養之食，稱為齋食。此外，以食物供養僧侶亦稱為齋；此類之法會則稱齋會。於原始佛教、部派佛教時代，齋食乃特指午前所食之食（又稱中食），午後食者即非齋法，此係就其「食時」而言；至大乘佛教時代，乃以慈悲禁殺之意，轉而側重於「食體」，故以素食為齋，如我國佛教徒多將素食習稱為「吃齋」、「持齋」；然嚴格言之，其與戒律中「齋」之本意並無直接關係。　中阿含卷十四大天㮈林經、增一阿含經卷十六等，舉出每月八日、十四日、十五日、二十三日、二十九日、三十日等六日為六齋日，惟不以斷食等苦行為旨，而強調懺悔、清淨等精神。於此六日必集僧眾誦唄說戒經，使比丘安住於淨戒中以長養善法；在家二眾亦須於六齋日持守八戒而增長善法。又雜阿含經卷五十、長阿含經卷二十忉利天品等，於六齋日外，另舉出每年正月、五月、九月等「三長齋月」之說。　蓋凡有持齋，則必有戒，故齋戒二字自古並稱。上文所述即為齋戒之廣義含義，狹義言之，即指中阿含卷五十五持齋經中所謂「聖八支齋」者，亦即今日教內習稱之八關齋戒（又稱八關齋、八戒），此一戒律乃專供優婆塞、優婆夷等在家二眾於一日一夜受持出家之戒。其內容於諸經所舉頗有異說，然通常所謂之八戒者列舉如下：(一)離殺生。(二)離不與取，「不與取」係指未經他人允諾而自行取用他人之物，亦即偷盜之意。(三)離非梵行，梵行即清淨不婬之行。(四)離虛誑語，舉凡兩舌、惡口、妄言、綺語等均屬之。(五)離飲諸酒，酒能亂性昏智，妨礙修行，故須遠離。(六)離眠坐高廣嚴麗床座，不坐臥於一尺六寸以上或寬大華麗之床座，以免養尊處優，習於放逸。(七)離塗飾香鬘及歌舞觀聽，即不以香花、花鬘佩戴於身，不以香油等塗抹於身，不作歌舞倡伎，亦不無故前往觀聽。(八)離食非時食，即上記所謂之不過中食，此係八戒中之最重要者。　此外，菩薩善戒經亦列舉：不殺、不盜、不婬、不妄語、不自讚毀他、不慳惜財法、不瞋受悔、不謗亂正法等八種。大智度論卷十三則舉出：不惱害、不劫盜、不邪婬、不妄語、不兩舌、不惡語、不綺語、不飲酒等八者。諸經中舉出多種有關持守八齋戒之功德者，例如中阿含卷五十五持齋經、增一阿含經卷十六均謂，受持者於命終後必生於欲界六天，不墮三途八難；優婆塞戒經卷五之八戒齋品亦云，可除去五逆罪，並滅除其餘一切之罪障。　我國儒家自古亦有齋戒之說，論語謂：「齋必變食，居必遷坐。」蓋古人於祭祀之前，必先變食遷坐，以自齊潔。「齋」字於古經傳中與「齊」字通用，係取其「齊一意志」之義。禮記曲禮所謂：「齊戒以告鬼神。」禮記祭義謂：「致齊於內，散齊於外；齊之日，思其居處，思其笑語，思其志意，思其所樂，思其所嗜。」易經繫辭注亦云：「洗心曰齊，防患曰戒。」準此而言，則儒家重視齋時「虔篤專注、齊一意志」之意，與佛教之齋戒強調懺悔、清淨之意，可謂不謀而合。〔中阿含卷三十六瞿默目揵連經、起世因本經卷二、大佛頂首楞嚴經卷一、五分律卷十八、十誦律卷二十二、摩訶僧祇律卷十七、四分律刪繁補闕行事鈔卷上四、佛祖統紀卷三十三、卷三十七〕


meanings:
6549又稱白衣佛教、持齋宗、齋門。係融合儒、釋、道，主張三教同源的一種宗教，含有白蓮教之成分。於明、清兩代流行於福建、浙江、江西、臺灣等，以禪宗六祖慧能為祖師，設教所在稱為齋堂，不稱寺院。　在清代，齋教又稱老官齋教，崇奉彌勒佛，稱為無極聖祖。入教者以「普」字為法名，會眾統稱老官。以「代天行事」、「天國普有」為宗旨。各地齋教之教規儀式亦有一些不同之規定。農民常以之為起義之工具，例如明萬曆三十二年（1604），福建甌寧有吳建領導之齋教起義；清乾隆十三年（1748），福建建寧有普少、魏現領導之老官齋教起義；同治五年（1866），福建崇安等有安壽子、陳順光等領導之齋教起義；民國四年（1915），則有臺灣之齋教教徒以齋堂為據點，組織義民抗日。　臺灣有龍華、金幢、先天三派，均傳自大陸。三派多以觀音、釋迦為本尊，然龍華派亦以阿彌陀佛、三寶佛、關帝為本尊；金幢派亦以阿彌陀佛、彌勒為本尊，間亦以三官大帝、太子爺、媽祖、註生娘娘等配祀於本尊之側。一般而言，三派之教義大同小異，皆注重戒律，嚴守五戒十善，尤以戒殺生而勸人素食為要旨，信徒均稱素食為「食菜」或「持齋」，僅持早餐素食者，稱為「食早齋」；信徒則稱「食菜人」，男子稱「齋公」，婦女稱「齋姑」，教徒之間亦互稱「齋友」。教徒雖不拘僧俗，但主其事者及信仰者，以在家眾居多。又教徒雖於市井營生，然皆嚴禁賭博、燒冥錢、吸食鴉片、嚼檳榔等。在三派中，除先天派禁婚娶，採絕對素食外，龍華、金幢二派則不禁婚娶；素食亦限於特定之時日，稱為持「花齋」，間亦有畢生持長齋者。　齋教所課誦之經典，三派皆採用金剛經（早課）與阿彌陀經（晚課），然龍華派亦念誦其教祖羅祖之五部六冊、羅祖行腳十字妙頌、三祖行腳因由寶卷等文獻。大抵而言，三派皆含有儒釋道三教融合之風格，然其中以金幢派較具道教色彩；先天派較具儒教色彩；而龍華派最具社會色彩，持戒較緩，易為群眾接受，故齋友人數在三派中為最多。　又三派之中，最早來臺傳教者為龍華派，其時約在清代乾隆（1736～1795）末年，有楊仔林於臺南「培養書院」聚徒授經。其後為金幢派於道光（1821～1850）初年由蔡權在臺南創建慎德堂；先天派於咸豐年間（1851～1861）由黃昌成傳至臺南，設立報恩堂。此外，齋教在臺早期所設之齋堂另有龍華派在臺南之化善堂、德善堂，金幢派之慎齋堂等。齋教在臺之勢力遂大興，信徒亦遍布全臺。然民國四十年以後，大陸正統佛教傳入臺灣，齋教遂漸沒落。目前尚存齋教之古老齋堂，有臺南慎德堂、臺中慎齋堂，然其中多數已改成純粹之佛教寺院。〔臺灣佛教漫談（林子青）、臺灣的齋教由來（庭嘉）、羅教の成立と流傳について（塚本善隆，東方學報京都十七）、現代中國に於ける祕密結社（酒井忠夫，近代中國研究所收）、J.J.M. De Groot: Sectarianism and Religious Persecution in China〕（參閱「先天派」2186、「金幢派」3587、「龍華派」6390）


meanings:
(term) (uposadha) maintenance of moral discipline


meanings:
Còn gọi: Trai bãi. Chỉ cho sau khi ăn trưa, khoảng thời gian sau ngọ 3 giờ. Chương Trụ Trì trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy, q. thượng (Đại 48, 1126 trung) ghi: »齋 退、 鳴 鼓 集 眾。 – Ăn trưa xong đánh trống tập hợp chúng«.


meanings:
① Tễ nộ 齌怒 nổi xung, nổi máu giận lên.


meanings:
【齌怒】tễ nộ [jìnù] (văn) Nổi giận, nổi xung.


meanings:
① Ðem cho, mang cho. ||② Tiễn đưa. ||③ Hành trang. ||④ Tiếng than thở.


meanings:
(văn) ① Ôm trong lòng: 齎志 Ôm theo cái chí nguyện (chưa thành); 齎恨 Ôm hận; ② Đem cho, mang cho, tặng: 齎送 Biếu tặng; ③ Tiễn đưa; ④ Mang theo hành trang; ⑤ Tiếng than thở.


meanings:
① Ðồ gia vị. Như các thứ gừng tỏi băm nhỏ để hoà vào đồ ăn gọi là tê.


meanings:
(văn) ① Đồ gia vị (như gừng, tỏi v.v... giã nhỏ); ② Vụn, bột. 【齏粉】tê phấn [jifân] (văn) Vụn, bột: 碾成齏粉 Tán (nghiền) thành bột.


vietnamese:
tê, tế, tề, trai [ji, jì, qí, zhai] <tvc>


meanings:
① Răng. Mọc lúc nhỏ gọi là nhũ xỉ 乳齒 răng sữa, mọc lúc lớn gọi là vĩnh cửu xỉ 永乆齒 răng già. ||② Tuổi. ||③ Kể tuổi mà định trên dưới gọi là tự xỉ 序齒. ||④ Kể. Kể làm người cùng bọn với mình gọi là xỉ 齒, không kể làm bọn với mình gọi là bất xỉ 不齒. ||⑤ Vật gì xếp bày như hàm răng đều gọi là xỉ. Như cứ xỉ 鋸齒 răng cưa. ||⑥ Lượng số tuổi ngựa cũng gọi là xỉ.


meanings:
① Răng (hoặc vật có hình răng): 長齒 Mọc răng; 拔齒 Nhổ răng; 乳齒 Răng sữa; 鋸齒兒 Răng cưa; ② (cũ) Tuổi, tuổi tác: 齒德 Tuổi tác và đức hạnh; 序齒 Kể tuổi (để định trên dưới); 退而甘食其土之有，以盡吾齒 (Tôi) trở về được ăn những món ngon của miền này cho đến hết tuổi đời (Liễu Tôn Nguyên: Bổ xà giả thuyết); ③ (văn) Kể, kể đến, nói tới, coi trọng, kể là cùng một loại người, đặt ngang hàng (dùng 不齒 với ý phủ định, tỏ ý khinh bỉ): 行動惡劣，人所不齒 Hành động xấu xa, ai cũng thấy không còn là người nữa; 不足掛齒 Không đáng kể; 巫醫樂師百工之人，君子不齒 Thầy cúng, thầy thuốc, nhạc sư và những người làm thợ các nghề, bậc quân tử không kể họ là cùng một loại (không xếp ngang hàng với mình) (Hàn Dũ: Sư thuyết); 不爲其家所齒 Không được nhà mình coi trọng (Tư trị thông giám: Lương kỉ); ④ (văn) Tính số tuổi ngựa; ⑤ (văn) Đụng, chạm: 腐肉之齒利劍 Thịt nát chạm phải gươm bén (Mai Thừa: Thượng thư trùng gián Ngô vương); ⑥ (văn) Con xúc xắc.


meanings:
（梵 danta-kaṣṭha，巴 danta-kaṭṭha、dan-ta-pona，藏 so-śiṅ）指用來磨齒刮舌以除去口中污物之木片。爲印度僧團之日常用品，十八物之一。梵語音譯憚哆家瑟詑、禪多抳瑟插。又作楊枝。《南海寄歸內法傳》卷一雲（大正54·208c）︰‘每日旦朝，須嚼齒木，揩齒刮舌，務令如法。盥漱清淨，方行敬禮。若其不然，受禮禮他，悉皆得罪。’又，《五分律》卷二十六雲（大正22·176b）︰‘有諸比丘不嚼楊枝，口臭食不消。有諸比丘與上座共語，惡其口臭，諸比丘以是白佛。佛言，應嚼楊枝。嚼楊枝有五功德，消食、除冷熱涎唾、善能別味、口不臭、眼明。’由此可知嚼齒木主要有清除口臭、兼爲消化等作用。<#>關于齒木之嚼法及其應注意事項，《南海寄歸內法傳》卷一雲（大正54·208c）︰<#>‘一頭緩須熟嚼，良久淨刷牙關。若也逼近尊人，宜將左手掩口，用罷擘破，屈而刮舌。或可別用銅鐵作刮舌之篦，或取竹木薄片如小指面許，一頭纖細以剔斷牙，屈而刮舌，勿令傷損。亦既用罷，即可俱洗，弃之屏處。凡弃齒木，若口中吐水，及以洟唾，皆須彈指經三，或時謦咳過兩，如不爾者，弃便有罪。’<#>《五分律》卷二十七亦舉(1)比丘應于阿練若處嚼楊枝；(2)不可臨井嚼楊枝；(3)楊枝用盡，淨洗乃弃；(4)楊枝應截去已用處，餘更畜用；(5)不以盛革屣囊盛楊枝；(6)不應于溫室、講堂、食堂、作食處，和尚、阿闍梨、上座前嚼楊枝；(7)不于患病之比丘前嚼楊枝等。<#>關于齒木之長短，《五分律》卷二十七雲（大正22·177b）︰<#>‘有諸比丘，作楊枝太長。佛言不應爾，極長聽一■手。有一比丘，嚼短楊枝，見佛恭敬，便吞咽之。佛威神令得無患。佛言不應爾，極短聽長幷五指，亦不應太粗太細。’<#>《四分律》卷五十三雲（大正22·960c）︰‘極短者長四指。’《有部毗奈耶雜事》卷十三雲（大正24·264c）︰‘此有三種，謂長中短。長者十二指，短者八指，二內名中。’《玄應音義》卷十五雲︰‘長者十二指，短者六指。’《十誦律》謂六寸至一尺二寸間。<#>關于齒木之卷，《玄應音義》卷十五雲︰‘多角竭陀羅木作之。今此多用楊枝，爲無此木也。’《大日經疏》、《略出經》、《瞿醯經》等，則謂當多用優曇鉢羅木、阿修他木，若無此等樹木時，當求如桑等有乳之木；或謂當用竭陀羅木。《南海寄歸內法傳》卷一雲（大正54·208c）︰<#>‘或可大木破用，或可小條截爲。近山莊者，則柞條葛蔓爲先；處平疇者，乃楮桃槐柳隨意預收，備擬無令闕乏。濕者即須他授，乾者許自執持。少壯者任取嚼之，耆宿者乃椎頭使碎。其木條以苦澀辛辣者爲佳，嚼頭成絮者爲最，粗胡■根極爲精也。（中略）豈容不識齒木名作楊枝。西國柳樹全稀，譯者輒傳斯號，佛齒木樹實非楊柳。’<#>又，《五分律》卷二十六列舉五種不應嚼之樹木，即︰漆樹、毒樹、舍夷樹、摩頭樹、菩提樹。<#>此外，密教在入灌頂道場時，先于三摩耶戒壇，由阿闍梨授弟子齒木以嚼之。又，據《法顯傳》沙只太國條，及《西域記》卷五鞞索迦國條所載，佛往昔游化憍薩羅國時，嚼楊枝後弃其遺枝，乃生根而繁茂至今云云。<#>［參考資料］　《有部毗奈耶雜事》卷十三；《金剛頂瑜伽中略出念誦經》卷四；《大日經疏》卷五；《大日經》卷一〈具緣品〉；《增一阿含經》卷二十八；《十一面觀自在菩薩心密言念誦儀軌經》卷中；《蕤呬耶經》卷上；《十誦律》卷十三；《摩呵僧祇律》卷十六。<#>


meanings:
6203梵語 danta-kāṣṭha，巴利語 danta-kaṭṭha，或 danta-poṇa。音譯禪多抳瑟插、憚哆家瑟詑。又作楊枝。即磨齒刮舌之木片。為印度僧團日常用品。比丘常持十八物之一。五分律卷二十六（大二二‧一七六中）：「有諸比丘，不嚼楊枝，口臭食不消。有諸比丘，與上座共語，惡其口臭，諸比丘以是白佛，佛言：『應嚼楊枝。嚼楊枝有五功德，消食、除冷熱唌唾、善能別味、口不臭、眼明。』」可知嚼齒木主要在於除口中臭氣，兼為消化等。　五分律卷二十七舉出關於其嚼法之種種事例。即（大二二‧一七七中）：「諸比丘不住一處嚼楊枝，處處污地，佛言：『不應爾。有阿練若處，比丘住一處嚼楊枝。』（中略）有諸比丘臨井嚼楊枝，佛言：『不應爾。』有諸比丘用楊枝竟不洗，虫食而死，佛言：『不應爾，用竟，淨洗乃棄。』有諸比丘乏楊枝，佛言：『聽截去已用處，餘更畜用。』有一比丘以盛革屣囊盛楊枝，革屣糞污之，佛言：『應更以餘物盛。』有諸比丘於溫室、講堂、食堂、作食處、和尚、阿闍梨、上座前嚼楊枝，佛言：『不應爾。』有諸比丘病，和尚阿闍梨上座看之，不敢於前嚼楊枝，佛言：『病時聽。』」關於其長短，有部毘奈耶雜事卷十三載有長、中、短三種。長者十二指，短者八指，介於長、短間之長度為中。玄應音義卷十五載，長者十二指，短者六指。　關於質料，五分律卷二十六載，除漆樹、毒樹、舍夷樹、摩頭樹、菩提樹等五種木不應嚼外，其餘皆可嚼。毘尼日用切要之夾注（卍續一○六‧六七下）：「今咸以柳條當楊枝。柳條垂下，乃小楊也。若無柳處，將何梳齒?須知一切木皆可梳齒，皆名齒木，但取性和有苦味者嚼之，不獨謂柳木一種。」此外，密教特於入灌頂道場時，先於三摩耶戒壇由阿闍梨授弟子嚼之。〔增一阿含經卷二十八、大日經卷一具緣品、十一面觀自在菩薩心密言念誦儀軌經卷中、蕤呬耶經卷上、四分律卷十五、卷五十三、十誦律卷十三、摩訶僧祇律卷十六、薩婆多毘尼毘婆沙卷八、有部毘奈耶卷三十六、南海寄歸內法傳卷一朝嚼齒木條〕


meanings:
Kể ra và ghi chép. Đại Châu ngữ lục q. hạ ghi: »迷 人 不 知、 法 身 無 象、 應 物 現 形、 遂 喚： 青 青 翠 竹、 總 是 法 身、 郁 郁 黃 花、 無 非 般 若。 黃 花 若 是 般 若、 般 若 即 同 無 情； 翠 竹 若 是 法 身、 法 身 即 同 草 木、 如 人 喫 笋、 應 總 喫 法 身 也。 如此 之 言、 寧 堪 齒 錄。– Người mê chẳng biết pháp thân vô tướng, ứng vật hiện hình nên bảo: Trúc biếc xanh xanh đều là pháp thân; hoa vàng rậm rạp chỉ là Bát-nhã. Hoa vàng nếu là Bát-nhã, Bát-nhã tức đồng với vô tình, trúc biếc nếu là pháp thân, pháp thân tức đồng với cây cỏ, như người ăn măng lí đáng ăn cả pháp thân. Kiểu nói như thế, đâu thể kể ra và ghi chép hết«.


meanings:
① Gãy răng sữa, mọc răng già. Vì thế lúc còn trẻ gọi là điều sấn 齠齔.


meanings:
(văn) ① Thay răng sữa (mọc răng già); ② Trẻ con. 齠齔 Thời măng sữa.


meanings:
① Lợi (thịt chân răng). ||② Ngân ngân 齗齗 gân gổ, tả cái dáng cãi lẽ với nhau.


meanings:
(văn) ① Lợi răng, nướu răng; ② Gân cổ cãi.


meanings:
① (khn) Nhe, nhăn (răng): 齜着牙 Nhăn răng; 齜牙一笑 Nhe răng ra cười; ② Răng không đều, vẩu.


meanings:
① Trở ngữ 齟齬 răng vẩu (răng so le không đều nhau). ||② Ý kiến không hợp nhau cũng gọi là trở ngữ 齟齬. ||③ Ta quen đọc là trở ngỡ.


meanings:
(Răng) không đều, khểnh, vẩu.【齟齬】trở ngữ (ngỡ) [jưyư] (văn) Khấp khểnh, lủng củng, lục đục: 雙方發生齟齬 Hai bên lục đục với nhau.


meanings:
① Ðiều sấn 齠齔. Xem chữ sấn 齔.


meanings:
(văn) (Trẻ) thay răng sữa: 齠年 Thời thơ ấu; 齠齔 Thời măng sữa.


meanings:
① (Các lứa) tuổi: 學齡兒童 Trẻ em đến tuổi đi học; 高齡 Tuổi già; ② Tuổi, niên hạn (thời gian có thể sử dụng): 工齡 Tuổi thợ; 團齡 Tuổi đoàn; 爐齡 Niên hạn của cái lò.


meanings:
① Hết một tấn tuồng gọi là nhất sích 一齣. Cũng đọc là nhất xuất.


meanings:
Vở, tấn, lớp, hồi (tuồng, kịch, truyện chương hồi thời xưa): 一齣 Một tấn tuồng; 你將在這齣劇中演出嗎？ Có phải anh sắp diễn vở này không?


meanings:
① Lợi, chân răng. ||② Một âm là khẩn. Cắn xương, nhá xương.


meanings:
Lợi, lợi răng, nướu răng, chân răng: 齒齦 Lợi răng. Xem 啮[kân].


meanings:
① Cắn, lấy răng cắn đứt gọi là niết. ||② Khuyết, sứt. ||③ Ăn mòn. Ta quen đọc là chữ khiết.


meanings:
① Cắn, ngoạm: 齩一口餅Cắn một mẩu bánh; 齩緊牙關 Cắn răng mà chịu; ② Sủa: 雞叫狗齩 Gà gáy chó sủa; ③ Vu vạ: 不准亂齩好人 Không được vu vạ bừa người tốt; ④ Nói, đọc, phát âm: 齩字不清 Phát âm (đọc) không rõ; ⑤ Kẹp chặt, siết chặt: 齩不住 Siết không chặt.


meanings:
① Ác xúc 齷齪 hẹp hòi, cẩu nhẩu, người lượng hẹp, tính hay bẳn hay cáu gọi là ác xúc.


meanings:
① Trở ngữ 齟齬. Xem chữ trở 齟.


meanings:
① Cắn. Như nghĩ hột 齮齕 nhai nghiến. ||② Cầy bẩy, ghen ghét người có tài mà xô đẩy người ta ra.


meanings:
(văn) ① Cắn; ② 【齮齕】nghĩ hột [yêhé] (văn) a. Nhai nghiến; b. Làm tổn hại, cầy bẩy (người có tài), khuynh loát.


meanings:
(văn) Răng của người già rụng rồi mọc lại.


meanings:
① Sâu răng, sún răng. Cũng đọc là chữ khủ.


meanings:
Sâu răng.【齲齒】 củ xỉ [qưchê] ① (y) Bệnh sâu răng; ② Răng sâu.


meanings:
① Ác xúc 齷齪. Xem chữ xúc 齪.


meanings:
【齷齪】ác xúc [wòchuò] ① (đph) Bẩn thỉu, nhơ nhớp, dơ bẩn: 卑鄙齷齪 Đê hèn bẩn thỉu; ② Hẹp, nhỏ.


meanings:
snake-shaped demigod who brings clouds and rain


meanings:
（梵 nāga，巴 nāga，藏 klu）［名義·掌故］　音譯那伽、曩哦。八部衆之一。一般謂其爲住于水中，能呼雲起雨之蛇形鬼類，亦爲守護佛法之異類。其首領稱作龍王或龍神。<#>經論中有關龍的記載頗多，如《過去現在因果經》卷一、《修行本起經》卷上等載，佛誕生時，難陀及優波難陀二龍王在虛空中吐清淨水，一溫一凉，以灌洗太子之身。《佛本行集經》卷三十一、《有部毗奈耶破僧事》卷五等處記載，佛從菩提樹下起，往牟枝磷陀龍王池邊，坐一樹下思惟，時七日洪雨不止，牟枝磷陀龍王乃出，以身繞佛七匝，引頭覆佛頭上，守護佛陀，使不受諸惱亂。《增一阿含經》卷十四、《太子瑞應本起經》卷下載，佛在教化優樓頻螺迦葉時，嘗于火神堂中降伏毒龍。此等傳說，現今印度的巴路特（Bharhut）、山崎（Sanci）、阿摩羅婆提（Amarāvatī），及爪哇的波羅浮屠（Buro-budur）等古塔，皆存有其雕刻。其中之龍，多作人身蛇形之像。<#>［種類］　關于龍的種類，《翻譯名義集》卷二雲（大正54·1078b）︰‘龍有四種，一守天宮殿，持令不落，人間屋上作龍像之爾；二興雲致雨，益人間者；三地龍，决江開瀆；四伏藏，守轉輪王大福人藏也。’又雲（大正54·1078b）︰‘墮龍中有四因緣︰(一)多布施，(二)嗔恚，(三)輕慢他人，(四)自貢高。’<#>［龍王（nāgarāja）］　《正法念處經》卷十八〈畜生品〉謂，龍王攝屬畜生趣，愚痴嗔恚者承受此報，生于戲樂城，分爲法行龍王、非法行龍王二種。‘法行龍王’有七頭、如象面、婆修吉、得叉迦、跋陀羅、一切道等龍王，嗔恚之心薄，憶念福德，隨順法行，故不受熱沙之苦，且以善心依時降雨，令世間五穀成熟。‘非法行龍王’有波羅摩梯、毗諶林婆、迦羅、侯樓侯樓等龍王，不順法行，行不善法，不孝父母，不敬沙門及婆羅門，故常受熱沙燒身之苦，又于閻浮提現大惡身，起惡雲雨，令一切五穀皆悉鉍。<#>《長阿含經》卷十八〈閻浮提洲品〉雲，閻浮提之龍王（阿耨達池龍王除外）有三患︰(1)諸龍皆被熱風、熱沙著身，受皮肉骨髓燒灼之苦惱。(2)諸龍宮內，惡風暴起，諸龍受失寶飾衣、龍身自現之苦惱。(3)諸龍各在宮中相娛樂時，金翅大鳥入宮捉搏欲食，諸龍怖懼，常懷熱惱。又，同經卷十九〈龍鳥品〉說，龍有卵生、胎生、濕生、化生之別，依次爲卵、胎、濕、化四生之金翅鳥所食。<#>《佛母大孔雀明王經》卷上雲，龍王或行地上，常居空中，恒依妙高山或水中。或有一首、二頭，乃至多頭之龍王，或有無足、二足、四足，乃至多足之龍王。又，《法華經》卷一〈序品〉謂有難陀、跋難陀、娑伽羅、和修吉、德叉迦、阿那婆達多、摩那斯、優鉢羅等八大龍王來會聽法。《瑜伽師地論》卷二載，七金山八支德水中之龍宮住有持地、歡喜近喜、馬騾、目支鄰陀、意猛、持國、大黑、黳羅葉等八大龍王。<#>《佛母大孔雀明王經》卷中舉出佛世尊龍王以下，乃至小白龍王等一百六十余種龍王之名，且謂此等皆爲福德龍王，若稱其名，能獲得大利益。且彼等于此大地，或時震響，或放光明，或降甘雨，成熟苗稼。《大雲輪請雨經》卷上則舉難那龍王，乃至尾羯咤龍王等名，且彼等龍王各有陀羅尼，爲一切衆生施安樂，于贍部洲依時降注甘雨，令一切樹木叢林藥草苗稼皆得增長。又，《海龍王經》卷二〈授决品〉謂海龍王有子名威首，獲佛作記■。同經卷三〈女寶錦受决品〉謂海龍王有女名寶錦，獲佛作記■。此外，《法華經》卷四〈提婆達多品〉有八歲龍女成佛之說。<#>［龍宮］　龍王之住處稱爲龍宮。如《長阿含經》卷十九〈龍鳥品〉雲（大正1·127b）︰‘大海水底有娑竭龍王宮，縱廣八萬由旬，宮墻七重，七重欄楯，七重羅網，七重行樹，周匝嚴飾皆七寶成，乃至無數衆鳥相和而鳴。’《正法念處經》卷六十八雲（大正17·402b）︰<#>‘過軍闍羅山，（中略）有一大海，于海水下五百由旬，有龍王宮，種種衆寶以爲莊嚴，毗琉璃寶，因陀青寶，頗梨欄楯，七寶莊嚴，光明摩尼種種衆寶，莊嚴殿堂，重閣之殿，猶如日光，有如是等無量宮殿，德叉迦龍王以自業故，住此宮殿。’<#>此外，《龍樹菩薩傳》載有龍樹菩薩獲大龍菩薩接入龍宮，開七寶藏，授與諸方等深奧經典等事。按，印度傳說，以爲在佛法隱沒時，龍宮即爲護持、秘藏佛典的地方。<#>［神話］　梵語nāga（那伽）乃蛇之神格化。在印度神話中，爲人面蛇尾之半神，其種族有一千，爲迦葉波（Kaśyapa）之妻歌頭（Kadrū）所生，住于地下或地下龍宮（pātāla）。<#>［龍族］　印度自古以來即有名爲‘那伽’（龍）之種族，幷非雅利安人種。現今散居于東北印度阿薩姆（Assam）地方，及緬甸西北部等地，崇拜龍蛇。佛典中有關龍王教化之故事，有學者以爲系意指此那伽種族之歸依佛教。<#>［中國人與龍］　至于中國古代所信仰的龍，與印度人截然異趣，依《翻譯名義集》卷二雲（大正54·1087c）︰‘那伽，秦雲龍。說文雲︰龍，鱗蟲之長，能幽能明，能大能小，能長能短，春分而登天，秋分而入地，順也。廣雅雲︰有鱗曰蛟龍，有翼曰應龍，有角曰虬龍，無角曰螭龍，未升天曰蟠龍。’<#>中國人常以‘龍的傳人’自居，且以龍爲尊，故以龍比喻天子。<#>［參考資料］　《中阿含經》卷二十九〈龍象經〉；新譯《華嚴經》卷六十四、卷六十七；《菩薩處胎經》卷七；《摩呵僧祇律》卷二十；《大智度論》卷三、卷四、卷十二、卷十六；《立世阿毗曇論》卷六；龍谷大學史學會《龍谷史壇》雜志第七十三、第七十四期（《二葉博士還曆紀念特集》）。<#>


meanings:
6374梵語 nāga，巴利語同。音譯那伽、曩誐。八部眾之一。群龍之首，稱為龍王或龍神。一般謂龍為住於水中之蛇形鬼類（或謂屬畜生趣），具有呼雲喚雨之神力，亦為守護佛法之異類。經典中有關龍之故事甚多，並繪有種種龍王像。梵語 nāga為蛇之神格化，在印度神話中，乃人面蛇尾之半神，種族有一千，為迦葉波（梵 Kaśyapa）之妻歌頭（梵 Kadru）所生，住於地下或地下龍宮（梵 Pātāla）。又印度自古以來即有稱為那伽之種族，其種族有多數之種別，非屬於雅利安人種，散居於現今印度東北阿薩密（Assam）地方及緬甸西北部等地，崇拜龍蛇。又龍城（梵 Nāgapura）之名，今仍存於各地。關於龍王教化等之故事，或意味那伽種族之歸依佛教。　據正法念處經卷十八畜生品載，龍王攝屬於畜生趣，乃愚癡、瞋恚之人所受之果報，其住所稱為戲樂城，分為法行龍王、非法行龍王二種。法行龍王有七頭，如象面、婆修吉、得叉迦、跋陀羅等諸龍王，瞋恚之心薄，憶念福德，隨順法行，故不受熱沙之苦，以善心依時降雨，令世間五穀成熟。非法行龍王有波羅摩梯、毘謀林婆、迦羅等龍王，不順法行，行不善法，不敬沙門、婆羅門之故，常受熱沙之苦，以惡心起惡雲雨，令一切五穀皆悉弊惡。又長阿含經卷十九龍鳥品載，龍有卵、胎、濕、化生等之別，為卵、胎、濕、化生等四種金翅鳥所吞食。　據佛母大孔雀明王經卷上載，龍王或行於地上，或常居於空中，或恆依妙高山，或住於水中。或一首、二頭乃至多頭之龍王。或無足、二足、四足乃至多足之龍王等。此外，亦有守護佛法之八大龍王，及「龍女成佛」之記載。　至於中國古代所信仰之龍，則指一般所謂「長鱗動物」，於春分之際登天，秋分之際入地。有鱗者，稱為蛟龍；有翼者，稱為應龍；有角者，稱為虬龍；無角者，稱為螭龍；不昇天者，稱為蟠龍。至如比喻天子為龍者，則有所謂「龍顏」、「龍座」之說。〔中阿含卷二十九龍象經、過去現在因果經卷一、普曜經卷二、修行本起經卷上、佛本行集經卷一、大智度論卷三、卷十四、卷三十、大唐西域記卷三、卷八、慧琳音義卷九〕


meanings:
① Con rồng. ||② Người xưa nói nó hay làm mây làm mưa, lợi cả muôn vật, cho nên cho nó là một trong bốn giống linh. ||③ Lại dùng để ví với các ông vua. Cho nên vua lên ngôi gọi là long phi 龍飛. ||④ Ngựa cao tám thước trở lên gọi là long. ||⑤ Lối mạch núi đi gọi là long. Như nhà xem đất (thầy địa lí) kêu là long mạch 龍脈 vậy. ||⑥ Nói ví dụ người phi thường. ||⑦ Một âm là sủng. Cùng nghĩa với chữ sủng 寵.


meanings:
① Con rồng; ② Long, rồng, thuộc về vua chúa: 龍袍 Long bào; 龍床 Long sàng; ③ (Một số) loài bò sát khổng lồ đã tuyệt chủng: 恐龍 Khủng long; ④ (văn) Con ngựa cao to: 馬八尺以上爲龍 Ngựa cao tám thước trở lên gọi là long (Chu lễ: Hạ quan, Canh nhân); ⑤ Khí thế của mạch núi (nói về phép xem phong thuỷ); ⑥ [Lóng] Sao Long: 龍見而雩 Sao Long xuất hiện mà tế cầu mưa (Tả truyện: Hoàn công ngũ niên); ⑦ [Lóng] (Họ) Long. Cv. 麫.


meanings:
Chùa nằm cách thành phố Tuân Nghĩa, tỉnh Quý Châu, Trung Quốc 20km về phía đông nam, nguyên tên là »Phục Hưng Thiền Viện«. Được xây cất vào khoảng niên hiệu Chính Đức (1506-1521) đời Minh. Đời Thanh lại tu sửa thêm, kiến trúc hiện còn gồm sơn môn, tiền viện, tiền điện, lưỡng lang phối điện, trung viện, đại hùng bảo điện, hậu hoa viên, quần thể tăng mộ. Đại hùng bảo điện bày trí nhiều trân phẩm điêu khắc gỗ, lấy nhân vật tạo hình làm chủ, có các loại phù điêu, thấu điêu, viên điêu (đều là khắc nổi nhưng mức độ sâu cạn khác nhau), có nội dung tôn giáo như Thích-ca thuyết pháp, Ngư ông độ Phật, thầy trò Đường Tăng đi Tây Thiên thỉnh kinh. Trong đó những hình tượng núi sông, động vật, hoa cỏ, yêu ma, thần Phật, được điêu khắc tinh xảo, sinh động.


meanings:
6385為龍王或龍神之住處。又稱龍戶。據傳在大海之底，龍王以神力化作宮殿，為現世佛法隱沒時龍王護持財寶、經卷之所在。蓋印度守財寶之蛇為那伽（梵 nāga），即眼鏡蛇，亦譯作龍。但據印度古傳，那伽為人面蛇尾之半神，住於地下龍宮（梵 pātāla），以和修吉（梵 Vāsuki）為諸那伽之王。　據長阿含經卷十九載，大海水之底有娑竭龍王之宮殿；須彌山與佉陀羅山間有難陀、跋難陀二龍王之宮殿。大方等大集經卷四十三日藏分送使品載，此世界諸地中，各有龍王，於龍宮中護持地、水、風、樹、花、果等諸物。　又正法念處經卷十八畜生品載，大海中有名為戲樂之城，其中住有二種龍王，即：世界之守護者，稱為法行龍王；世界之破壞者，稱為非法行龍王。　另據海龍王經卷三請佛品載，海龍王詣靈鷲山，聞佛陀說法，得信心歡喜，欲請佛至海中龍宮供養之，遂以神力化作宮殿。據蓮華面經卷下載，閻浮提及十方所有佛鉢及佛舍利，皆在婆伽羅龍王之宮中。又據菩薩處胎經卷七、摩訶摩耶經卷下、龍樹菩薩傳、賢首華嚴傳卷一等載，龍宮中藏有勝妙之經典。〔大寶積經卷八十六、樓炭經卷一、新華嚴經卷四十三、起世因本經卷二、施設論卷六、大智度論卷三、卷十四、瑜伽師地論卷二、止觀輔行傳弘決卷一、付法藏傳卷五〕


meanings:
（梵 Nāgabodhi，藏 Kluḥi byaṅ-chub）印度密教史上之傳奇性人物。密教付法之第四祖，南印度人。依空海《秘密漫荼羅教付法傳》卷一所述，師爲龍猛菩薩付法之上足，位登聖地，神力難思，德被五天，名熏十方，上天入地，無礙自在。或住南天竺，弘法利人，或游師子國，勸接有緣。又，西藏《多羅那他佛教史》謂師家貧，夙爲龍樹所救恤，後，遂從之出家，通達三藏。至龍樹寂後，乃住吉祥山。又，《金剛頂瑜伽三十七尊出生義》亦雲（大正18·299a）︰‘金剛薩埵得之，數百年傳龍猛菩薩，龍猛菩薩受之，又數百年傳龍智阿闍梨。又住持數百年，傳金剛智阿闍梨。’以上所述，皆以師爲龍猛（即龍樹）之高足。<#>依《貞元新定釋教目錄》卷十四所載呂光〈金剛智行狀記〉所述，金剛智年三十一時，往南天竺，承事供養龍智七年，受學《金剛頂瑜伽經》、《毗盧遮那總持陀羅尼法門》，及諸大乘經典及五明論，複受五部灌頂，且謂師時年七百歲。同書所載混倫〈金剛智三藏塔銘序〉亦記金剛智至南天竺師事龍智之事。《不空三藏表制集》卷六所載嚴郢撰〈三藏和尚當院碑〉，及《付法傳》卷二〈不空傳〉謂不空于唐·開元二十九年（741）金剛智圓寂後，爲請大本《金剛頂經》及大本《毗盧遮那經》等最上乘教，而往師子國，遇師而受其法教。此謂師于開元二十九年尚存于師子國，幷傳法予不空。<#>師之著作，在《西藏大藏經》中列有《吉祥秘密集會曼荼羅儀軌二十》（Dpal-gsaṅ-ba-h!dus pah!i dkyil-hkho r-gyi cho-ga ñi-su-pa shes-bya-ba）、《五次第義作明》（Rim-pa lṅah!i don gsal-bar-byed-pa shes-bya-ba）、《聖金剛手青衣怛特羅釋》（H!phags-palag-na-rdo-rje gos-sṅon-po-can she-bya-bah!irgyud-kyi rnam-par-bṣ ad-pa）、《供物莊嚴》（Gtor-mah!irgyan）、《聖金剛手青衣成就法》（H!phags-pa lag-na-rdo-rje gos-sṅon-po-can-gyi sgrub-thabs）、《聖金剛手青衣成就法優波提舍廣釋注》（H!phags-pa lag-nardo-rje gos-sṅon-pa-can-gyi sgrub-thab s-kyinam-ṅag rgya-cher bśad-pah!i h!grel-pa）、《閻魔敵成就輪成就法》（Gśin-rje-dgra grub-pah!i h!khor-loh!i sgrub-thabs）、《阿底瑜伽修習法》（A-ti rnal-h!byor-gyi sgom-pah!ithabs shes-bya-ba）。<#>［參考資料］　〈大唐故大德贈司空大辨正廣智不空三藏行狀〉；《宋高僧傳》卷一〈不空傳〉；《大慈恩寺三藏法師傳》卷二；《密教發達志》卷一。<#>


meanings:
6387梵名 Nāgabodhi，西藏名 Kluḥi byaṅ-chub。南印度人。依密教之傳說，曾向龍猛（龍樹）學密教，為密教付法之第四祖。神力難思，德被五天，名播十方，上天入地皆自在無礙。或住南印度，弘法度眾生；或遊師子國，度化有緣。傳說曾住世數百年之久，八世紀初葉，傳法與金剛智（梵 Vajra-bodhi）。另據西藏所傳多羅那他之印度佛教史載，師生於東方芒哥拉（梵 Bhaṅgala）之婆羅門族，家貧，夙受龍樹之救恤，遂依龍樹出家。於三年間，通達教法。龍樹示寂後，住於吉祥山。關於師之生平，異說紛紜。　於西藏大藏經中，師之著作有吉祥祕密集會曼荼羅儀軌二十卷（藏 Dpal-gsaṅ-ba-ḥdus-paḥi dkyil-ḥkhor-gyi cho-ga ñi-su-pa shes-bya-ba）、五次第義作明（藏 Rim-pa lṅaḥi don gsal-bar-byed-pa shes-bya-ba）、供物莊嚴（藏 Gtor-maḥi rgyan）、阿底瑜伽修習法（藏 A-ti rnal-ḥbyor-gyi sgom-paḥithabs shes-bya-ba）等。〔金剛頂瑜伽三十七尊出生義、宋高僧傳卷一不空傳、卷二善無畏傳、大慈恩寺三藏法師傳卷二、貞元新定釋教目錄卷十四、祕密漫荼羅教付法傳卷一（空海）、密教發達志卷一、卷三、新龍樹傳の研究〕


meanings:
（梵 Nāgārjuna，藏 Klu-sgrub；約150～250）印度大乘佛教史上最偉大的論師，也是中觀學派（空宗）的奠基者。梵名意譯又作︰龍猛、龍勝。音譯亦有︰那伽閼剌樹那、那伽夷離淳那、那伽曷樹那、那伽阿順那等名。<#>龍樹出身于南天竺的婆羅門種姓，自幼聰慧奇悟，博聞强記。于世學技藝，多所練達。曾經與三位密友共習隱身術，幷入王宮淫亂宮女。事發，其三友皆遭國王殺害，獨龍樹一人運智逃脫。自此乃悟‘欲爲苦本’之理，而出家學佛。先後學得小乘三藏及大乘教，幷入龍宮學習各種方等深經，而證入無生法忍。其後，在南天竺，得國王之護持，而大弘佛法，幷摧伏各種外道。著述有《中論》、《大智度論》、《十二門論》、《十住毗婆沙論》等數十部書。其學問，以‘體大思精’四字來形容，可謂最得其實。<#>在釋尊以後的印度祖師中，龍樹在佛教史上的貢獻是無與倫匹的。由于他的創發性思想，使印度佛教的教義體系局面大開，大乘教義由于他的闡揚而告光芒萬丈。大乘佛教可以說是由他確立的。西元六、七世紀印度大乘二大系統之一的中觀宗（Mādhyamika School），便是紹述龍樹思想的學派。此外，龍樹的思想，是西藏佛學的重要支流；是我國三論宗的義理支柱，與天臺宗的重要思想根源；其易行道思想，也頗爲中日淨土宗徒所取資。在佛教史上，論義理規模之閎大與影響之深遠，龍樹真可謂是釋尊以外的第一人。<#>◎附一︰呂澄〈龍樹的學說〉（摘錄自《印度佛學源流略講》第三講第二節）<#>［龍樹學習、宏揚大乘的經過］　龍樹，梵文Nāgārjuna，分析爲nāga，arjuna（梵文連音規則，頭一個單字尾與第二個單字頭是相同的母音組成一複合詞時，要發生音變，如兩個a連用時，讀a的長音，所以玄奘把它音譯成‘那伽閼樹剌’），玄奘譯爲龍猛。Nāga是‘龍’義，arjuna譯爲‘猛’，可能是取了印度大史詩《摩呵婆羅多》裏般度族五兄弟第三人arjuna的意思。因爲史詩中他是最勇猛的一個，所以arjuna也就代表勇猛。這是新譯。羅什舊譯爲‘龍樹’，傳說其師姓龍，他是在樹下出生的。西藏譯爲‘龍成’，這是照原文字義譯的，因arjuna的語根ar是‘成’的意思。<#>由于龍樹是大乘學說的創始人，後人對他備加崇敬，因此關于他的生平，有不少附會的傳說。比較可靠的原始記載，是鳩摩羅什譯的《龍樹菩薩傳》。羅什是最先介紹龍樹學說來中國的人，他編譯的這本傳是有些根據的。傳中說龍樹是南印的婆羅門族，小時即通曉婆羅門經典，後來皈依佛教。當時南印已經有大乘經典流行，所以他就接受了大乘思想。《龍樹菩薩傳》說他出家時是到山裏的佛塔受的戒，這就暗示了這樣一點︰龍樹出家的地方，是大衆系有大乘思想的一部分人所常住的塔廟裏。當時流行的大乘經本不多，他憑著聰明，很快就通達了。他感到不足，又到北印雪山地方，也是住在相信大乘的塔廟裏，那裏一個老比丘給他一些大乘經典，讀了後仍感不足，于是周游各地。在這過程中，可能還陸續學了一些大乘經。他還與諸外道和部派佛學者們辯論，所向無敵，因之産生驕傲，認爲佛教理論不過如此，便想獨出心裁，自創一派。就在此時，有個大龍（可能是宣傳大乘經典的人）把他引去龍宮（大概是北印龍族所住之處），給他看了很多而更深奧的經典，他于是滿足了，感到在龍宮看見的一部分已比外間流行的多十倍。這一點暗示了︰龍樹後來組織學說所根據的經典不只是當時流行的，還有一部分是個人保存尚未流行的。從龍樹所著的《十住毗婆沙》與《大智度論》中所提到的諸經，同中國譯經史上比較地來看，在此之前中國未譯的大乘經，大都是經龍樹的宣揚才問世的。<#>龍樹在通達了大乘經以後，又回到南印，著手創立學說，廣事宣傳。他得到了住地憍薩羅國王的支持，爲他在黑峰山用九億金錢修建一座五層伽藍（法顯、玄奘去印度時，還見到這個伽藍的遺址）。晚年，他還到了東南印度靠近阿摩羅縛底大塔西北五十公里的吉祥山，一直住在那裏，最後便自殺了。龍樹自殺的原因，大約與政治有關。據玄奘傳說，他得了長生術，也使信仰他的皇帝長命不死，最年輕的太子久久不得繼承王位，于是有人給太子出主意說，菩薩一切都能舍的，你可以向龍樹要求把他的頭施捨給你吧。龍樹只好自殺（見《西域記》卷十）。另外據傳記說，龍樹宣揚大乘，與部派佛學以及婆羅門等教派有鬥爭，後來有位小乘法師給他一重逼迫，他就死了。從這兩個材料看，當時不但有思想鬥爭，也有政治鬥爭，而且鬥爭相當激烈。<#>關于龍樹的年代，有許多說法，羅什說他是佛滅後八百年的人。不過羅什所信佛滅年代（稱爲羅氏年紀）爲公元前637年，與一般要相差二百年左右。據他所說的推算，龍樹生年應是公元三、四世紀。佛徒們傳說龍樹活了二百歲、三百歲，大概是因爲他自殺，未得終其天年，乃以長壽之說來彌補其缺陷的吧，實際上頂多活上一百歲。所以，龍樹的年代在公元三世紀比較合理。三世紀初（225）案達羅王朝滅亡，繼之而來的又是分裂割據的局面。東南印度是屬甘蔗王朝統治，時間約有百年的光景。二十世紀初，在那一帶發掘出許多塔廟遺迹，這種塔與阿摩羅縛底大塔一樣，四面有伸展出的牙柱，柱上刻有奉獻者的姓名，從那些姓名看，都是這一王朝的皇帝、皇妃和皇室中人物。由于這一發現，連帶也找到了吉祥山，當地土人稱爲龍樹山，可見此山確是龍樹住過的。這些考古資料與《龍樹傳》記載是符合的。<#>從龍樹組織學說經過看，他的大乘思想原是東南印大衆系發展出來的那一部分。隨後他到各地訪求以及最後大龍把他引入龍宮，見到當時尚未流行的大乘經，這一部分則是由他才開始介紹的。《龍樹傳》裏有這個記載，龍樹自著的《大智度論》最後一卷也說到有許多大部頭的大乘經是在龍宮、阿修羅宮裏藏著的。說最小的篇幅也有十萬頌。當時流行的《二萬五千頌般若》，人們已感到分量大，難于接受了，十萬頌則只能藏之龍宮，待人而傳了。這種傳說，據後人研究，還是有事實根據的。北印一帶，對龍的傳說很普遍，他們說的龍不在天上，而是在雪山。地上常年流著的江河，都發源于雪山，所以北印傳說山上有雪水積成的大湖，龍就住在那湖裏，稱之謂龍宮。如果說龍樹確由龍宮中得到大乘經，這就是說他從北印雪山深處去取得的。至于說雪山有老比丘等，也只是暗示分布在那裏的部派佛教中思想比較前進一些的學者而已。<#>龍樹後來仍回到了南方，幷在那裏度他的晚年，這與支持他的王朝有關。其先，案達羅王朝是不信佛的，到甘蔗王朝則有幾代由于新興的大乘而引起了他們的信仰。當時要宣揚、推廣一種新的學說，得不到强有力的支持，是很困難的。所以，宣傳的範圍，也就只限于這一帶。而在這裏，龍樹也得到了他的繼承人提婆，大乘思想以此爲中心，就逐漸傳播、擴展開來了。<#>［主要著述］　龍樹的著作很多，有‘千部論主’之稱。他的學說傳播以後，特別在西域一帶，得到了相當的發展。鳩摩羅什又儘量把它傳譯到我國，因此，他的著作漢譯現存的約二十種，其中有托名的僞書，據考證，真正屬于他的只有十七種，但大都是很重要的。<#>在龍樹著作中，有一類是釋經的，主要有《大智度論》。這部書在他的傳記裏也提到過，說他著有《優婆提舍》（議論）十萬頌。這種體裁是解釋經文，幷加以發揮的，可能即是指《大智度論》。它解釋了當時最大的一部經《大品般若》，譯本一百卷，尚非全書。據說對《般若》第一品的解釋是全譯了的，即達三十四卷，其他各品照此譯下去，當在千卷以上。羅什認爲中國人不習慣這種繁瑣的議論，從第二品起，就擇要譯出，共成一百卷。另一部是《十住毗婆沙論》，是注釋《華嚴十住經》（後來譯本名《十地經》。此經是《華嚴》的中心部分）的。‘毗婆沙’爲廣論之意，注釋的不是經的正文而是經的重頌部分（經有正文，有頌，頌又有前有後，後邊的叫重頌）。漢譯有十七卷，只講到第二住，也非全文。此書是羅什之師佛陀耶舍口傳的誦本，他只記得這些，所以譯得不全。但是此書在龍樹學說中地位是頗爲重要的。<#>另有一類組織學說的著作，主要有《菩提資糧論》。這書是隋代譯傳的，頌本計一六五頌，是龍樹寫的，釋文是自在比丘寫的。書的分量不大，譯本只有六卷。《龍樹傳》中也提到這本書，說龍樹作《莊嚴佛道論》五千頌，大概包括了他自己的注解。在《十住毗婆沙論》裏也提到這本書，名〈助道品〉。因此，書的譯傳雖然較後，仍可信爲龍樹的著作。<#>再有一類論戰性質的，是對部派小乘以及其他學派進行破斥，從而顯示自宗的所謂立破之作。最主要的是《中論》，書中對部派的偏見做了徹底的破斥，也是龍樹基本理論之所在。羅什譯。本文五百頌，加上青目的注共四卷（此書在羅什時就有七十多家的注，羅什認爲青目注最好，所以一同譯出）。《龍樹傳》中提到此書說‘……造《無畏論》十萬頌，于《無畏》中出《中論》也。’意思是說，《中論》的注解包括在《無畏論》中。印度有這種著作習慣︰寫作一種對自己多種著作的自注。《無畏論》十萬頌，其中有《中論》的注。此外，有《十二門論》，是《中論》入門的書。《中論》二十七品，《十二門論》只有十二門，就簡化多了，它是解釋《中論》的根本道理的。書的分量不大，只有很少的頌，大概全文都出自龍樹之手。內容系破除小乘偏見，顯示自己主張。針對佛教以外其他學派的，漢譯有《回諍論》一書，主要針對正理派。正理派是從認識論角度立說的，講種種量，以量成立各種的實在，這與龍樹主張空、無自性的自然是直接衝突的。龍樹要使對方放下最有力的武器，所以做了仔細的辯破。此書也是後來才傳譯的。<#>最後一類是與政治有關的著作。大乘學說與以前佛學不同，是將世俗事與出世事融合起來的。當時龍樹受到甘蔗王的支持，因而有對統治者的說教。此類著作漢譯有兩種︰一是頌文體裁的《寶行王正論》（陳·真諦譯）。‘寶行王’即玄奘、義淨譯的‘引正王’，梵文‘婆羅婆漢那’，原是案達羅王朝的姓，因爲過去人們的歷史知識不足，此時雖已改朝換代成了甘蔗族，還錯誤地把前一朝代的族姓沿用下來。此書是專門對甘蔗王講如何治理國家，如何信仰佛教等等，表達了大乘的政治觀點。二是書信形式的《勸誡王頌》，我國前後經過三譯。王，也是指的引正王。據《南海寄歸傳》卷四介紹，印度當時流行許多著名的贊頌，龍樹此書就是其中之一，稱爲《密友書》。它以詩代信，勸引正王相信三寶，如何對待臣民，特別是勸王要支持佛法。信的內容也尋常，但文字很優美，所以在印度十分流行，有點像中國過去的《千字文》之類，成了家喻戶曉的讀物。<#>龍樹著作重要部分，已經漢譯的，有上述八種。這些書大都已無梵本，只有《中論》的頌文，保存在月稱釋的牒引中，1903至1913年的十年間，俄國編印的《佛教文庫》內將其校訂出版了。另外，《寶行王正論》，尼泊爾還藏有梵本，1934年，被西洋人發現後也印出來了。除此兩種外，其餘的梵文原本，尚未發現。又《十二門論》，印度國際大學在1954年已將它從漢文還原爲梵文了。<#>在西藏文譯本中，龍樹著作保存得相當多。因爲西藏把龍樹看成是密教的祖師，十分重視。在《西藏大藏經》裏，計有譯本一一八種，內容相當蕪雜，許多是密教的。分類而言︰(1)贊頌十九種，(2)密教解釋五十一種，(3)顯教解釋及雜著四十八種。其中與漢譯重複的，只有十一種。所以研究龍樹學說，應當注意藏文中保存的資料。這些著作中，主要是有關顯教方面的，開頭是《正理聚》，共計五種︰(1)《中論》，(2)《六十頌正理論》（趙宋時有漢譯，譯得不好），(3)《七十頌空性論》（漢譯《十二門論》中提到過此書），(4)《回諍論》（有漢譯），(5)《廣破論》（此書比《回諍論》更進一步詳細破了正理派的十六諦）。以後到了宗喀巴時代還加了一部《寶鬘論》，即《寶行王正論》。此外，還有一部值得懷疑的書︰《二十頌大乘論》，西藏人相信它是龍樹的著作，幷發現了梵本，1956年，義大利羅馬將其列入《東方叢書》的一種印行。另外，還有一種把許多大乘經貫串起來的書《一切經集論》，宋代有過漢譯，名《大乘寶要義論》。以上是西藏方面保存龍樹著作的情况。<#>［主要學說］　據《龍樹傳》記載，龍樹開始讀大乘經，感到道理還欠完備，想加以推演，創立學派，後來在所謂龍宮看到了大量的大乘經，就又感到不是少，而是多得研究不完，便打消了獨樹一幟的念頭，仍照佛學的基礎進行組織。本來，大乘思想的産生，是適應當時內外環境的需要，從佛學內部講，在流行了大約五百年的時期內，部派分裂，主張各異，其中不少學說趨向極端，致使內部很不統一。從佛學外部講，其他教派這段時期都有較大的發展，勢力日趨强盛，佛學要是還繼續分裂下去，連存在都會成問題的，因此這時就有統一幷使之面貌一新的要求。適應這一形勢，大乘經典陸續地出現了，幷取得佛學內外一部分人的信仰，已不感到突如其來。到了龍樹時期，印度重又分裂，社會處在顯著變遷之中，反映到意識形態上也不能照老樣子下去，至此，醞釀了一百年的大乘思想應該有個總結，應該有所組織，龍樹就是在這一形勢下來擔任組織大乘學說的工作的。要想完成這項任務，使之向前發展一步，就要從兩方面著手︰第一，要從廣的方面做工作，從佛教根本精神出發，以當時已有的大乘思想爲中心，吸收和概括佛教各方面的學說，比較全面地組成大乘的思想體系。第二，從深的方面做工作，應儘量批判一切學說（包括內外各學派），加以鑒別，采取其中對大乘學說有用的，以豐富自己的理論。龍樹所組織的大乘學說體系，在深廣兩方面，都做得相當好，相當出色。<#>從學說廣的方面看，他首先抓住了佛學的根本問題，即究竟的境界問題（佛的境界）。他認爲最究竟的境界應以菩提爲目標。而部派佛學則多偏重解脫，如《異部宗輪論》說三乘之不同在于解脫之不同，幷辨解脫之道有同不同。大乘則著重于菩提、智慧。佛陀，就是覺者，已含有菩提的意義在內。但是，完全把菩提當作佛體，在部派時代還不是大家能同意的，如《論事》是上座系的主張，它所反對的論點之一，即有以菩提爲佛說。這種論點是那時北道部的主張，北道部屬大衆系，後來的發展接近大乘。龍樹此時，即抓住這一根本問題，然後從多方面來豐富它，組成大乘學說的體系。菩提的內容，從《般若經》中看，它包括了‘一切智’、‘道相智’、‘一切相智’三個方面。‘一切智’是部派佛學的最高智慧，意思是甚麽法相都能知道（其實是一種‘共相智’）。‘道相智’，不僅有了懂得一切的智慧，還連帶知道得此智慧的方法，方法還不限于一種，包括大小乘的道都在內。‘一切相智’，則非但知道一切法的共相，而且知道一切法的自相。從這三方面來闡述菩提，內容顯然比部派佛學講得更完備了。<#>所有大乘思想，都是爲了成就這個菩提，爲了菩提得以形成的資糧（條件、材料），用這一思想組成的著作，名《菩提資糧論》。龍樹寫的是頌本，還有他本人的注釋，據《龍樹傳》的記載，注釋有五千頌，已經失傳，現在只有自在比丘的一個簡注，還很扼要。從注釋看，論的體系，是把有關大乘的說法都融合在六度之中，幷旁通四處（實、舍、寂、智）、四無量（慈、悲、喜、舍）。不僅四處爲部派佛學所公認，而四無量還是佛教外諸學派都相信的梵行（認爲四無量可以帶來往生梵天的幸福，是諸學派共同追求的目的）。《菩提資糧論》把這些思想都貫穿在裏面，可見包括得很寬。（中略）<#>再從學說的深度方面看，對方法論更有一番創新，這就是《寶積經》裏講的‘中道觀’，它比空觀更進一層，有空觀而不著空觀。但龍樹對空觀的運用和解釋，又比《寶積經》前進了。他以此作爲根本的方法論，在意義上與《寶積經》也不盡同，是對部派偏執一邊的說法，給與徹底批判的。對這問題的具體闡述，見于所著《中論》一書。<#>《中論》對‘中觀’下了一個定義，見該論第二十四品〈觀四諦品〉的末頌（印度寫作習慣，無一定格式，看行文方便，到要緊處，畫龍點睛，一語道破全書要義。定義不一定在論的開頭提出。《中論》有五百頌，二十七品；論的本宗二十五品，此頌見于第二十四品）︰‘衆因緣生法，我說即是空。亦爲是假名，亦是中道義。’漢譯把原意的精神基本上表示出來了，但仔細推敲，還覺意有未盡，原文尚在，可以勘對。中國佛學家，也很重視這一頌，特別是後來由此論立宗的各派，如三論宗，天臺宗，更爲注意。因頌中有三個‘是’字，遂稱爲‘三是偈’。天臺把‘空、假、中’看成是實在的諦，所以又稱此頌爲‘三諦偈’。頌的原意是批判部派佛學的偏見。佛學的根本原理是緣起，部派佛學對緣起的說法不盡相同，其中有部的說法，最爲片面，他們主張‘一切有’就以緣起爲根據，如講六因、四緣，結果把凡是從因緣而生的法，都說成是實有的了。龍樹此頌，主要就是針對有部。‘衆因緣生法’，就是指緣起。緣起之法有兩個方面，第一，是無自性，即空，‘我說即是空’。這個空是存在認識之中的，是以言說表現出來的，所以說‘我說’。所謂‘法’，事物、現象等本身，無所謂空與不空。有部的說法則認爲法在概念上是實有。龍樹又指出，僅僅這樣來認識空還不够，所以第二，還應明白諸法是一種‘假名’︰‘亦爲是假名’。這就是說，如果光說空，不就否定一切了嗎？世界上何以又有千差萬別的事物呢？爲了不産生這樣的誤會，所以說法雖然是空，而還有假名。《大智度論》把‘假’音譯成‘波羅聶提’，別處也譯爲‘施設’、‘假設’，意思一樣，都是指概念的表示。概念表示不外乎語言、文字（佛學也叫‘名言’）。由此看來，對緣起法，不僅要看到無自性（空），而且還要看到假設（假有）。二者又是相互聯繫的，因其無自性才是假設，因爲是假設才是空。用這種方法看待緣起法就是‘中道觀’──既不著有（實有），也不著空（虛無的空）。這就是龍樹講的中觀方法，是他對中觀所下的定義。實際上，中觀思想是直接由緣起空思想發展來的。<#>中觀思想是怎樣發展的？〈觀四諦品〉對這問題的來龍去脉也有明白的解釋。‘中’是從‘空’發展出來的，是對‘空’的進一步認識，由此而連帶著産生‘假’，又綜合‘空’‘假’而成立‘中’。但一般人不這樣認識，把‘空’看成極端而發展到‘零’、‘否定’。部派佛學者的認識就是如此。他們講，如果把緣起看成無自性、空，就會破壞佛說的一切。佛首先講了四諦，如否定了四諦，依之修習的人也不會得到四果，四果既被否定，作爲它預備階段的四向也沒有了，這樣就無僧寶，無僧寶也就無法寶、無佛寶，總之，一切都沒有了。非但如此，佛說的因果既已全無，世間因果也不能離佛說因果而存在，也就破壞了世間法。但龍樹認爲這不過是對空的一種誤解。爲了清除這種誤解，對空的真義作進一步說明，也有一頌︰‘汝今實不能，知空空因緣，及知于空義，是故自生惱。’意思是說，你們對空的三重意義不瞭解，所以才産生誤解。空的三重意義是︰(1)空的本身，(2)空的因緣（所爲），(3)空的意義（空義之‘義’原有兩重含義︰一作境界、對象解，二作用處、意義解。此處是第二種意思）。這意思就是說，應該首先瞭解空的本身是甚麽，同時也要知道爲甚麽要講空，最後還要瞭解空的實際應用，它的意義所在。空的所爲，乃在于顯示勝義諦。佛學把佛所說法分成層次，有了層次才能瞭解佛法的真義，要分層次就得有個標準，這標準叫諦。一般以二諦爲標準，以世俗諦來說一切法是有，以勝義諦來說一切法空。所以說‘空’的作用之一是它可以顯示勝義諦。空的實際應用就在于有空才能有種種設施，如四諦、四果、四句、三寶等等。如果沒有空，一切法都有决定的自性，那就無法作這些安排。對于‘空’能做這種理解，就不會把它看成是簡單的虛無了。佛學所施設的一切，都是放在空的方面來講的，要先將不正確的看法去掉（空），才能給予正確的安排。由此看來，中觀把空同假名連帶起來看，乃是對空進一步認識所必然得到的結論。<#>龍樹的主要思想，集中地表現于所著《中論》一書中，如果原始要終地講，就是該《論》所提出的‘八不緣起’和‘實相涅槃’兩種理論。前者屬于他學說體系中‘境’的部分，後者則與‘行’、‘果’部分相聯繫。從哲學角度看，八不緣起相當于對世界的解釋，實相涅槃相當于變革、改造世界。掌握了這兩種理論，對掌握這一家學說的要點也就差不多了。（中略）<#>［龍樹學說的影響］　最後，講一下龍樹學說對以後大乘發展的影響。這種影響主要有四點︰<#>(一)他的理論完全是從認識論角度來講的，處處與認識論聯繫在一起，如講對宇宙現象應該如何認識，怎樣認識才算正確，還講到應當怎樣運用概念才得到正確認識等等。這個方向指出來以後，就决定了後來大乘佛學發展變化的途徑。龍樹的主張，有的同意，有的反對，所以既有發展，也有分裂，但是都沒有超出他所指出的方向，也就是說，都建立在認識論的基礎上。例如，‘三是偈’中提到的‘假名’這一概念的發展就是一個例證。‘假名’的原意是‘假設’、‘施設’，梵文是prajñāpti。後來從這個字又引出vijñapti一字，漢文常譯作‘了’或‘表’（如表業、無表業）。vijñapti這個字是由‘識’（vijñana）變化而來，是識的過去分詞，不但是識義，且有‘識所表現出來的’意義。龍樹第一次提出‘假名’這一範疇，‘假’用語言表示謂之‘假名’，而在思想上的表現則謂之‘了’，即‘識’。後來就說成緣起法是空，但另一方面是‘唯假’。向後發展，就說緣起法但有思想上的表現，謂之‘唯表’，也就是‘唯了’。由‘唯假’到‘唯了’（唯識）的思想變化，是很值得注意的。初期把‘假’與‘表’兩字看成一個字，曾經通用，後來才分清界限，表示兩個不同的意思。這就說明︰‘唯假’、‘唯識’這兩種思想是有先後的、內在的關係。龍樹的思想是指示了向唯識發展的這一方向。<#>(二)龍樹的思想帶有濃厚的唯心主義色彩。如他所說的‘實相’，所謂正確的認識，幷不是從客觀實際出發的，所以他講到‘根本般若’部分就不能不帶有神秘直觀的性質。再從社會根源看，他的學說是爲統治階級服務的，也得到了當時統治者更多的支持，這就注定了他爲維護統治者的利益而不能不具有唯心論的色彩。當然，他所依據的《般若經》也有唯心論的傾向，但其程度遠不如他所組織的學說那樣濃厚。他在《大智度論》（二十九卷）講念佛三昧時，也就引到《華嚴》〈十地經〉關于‘三界唯心’的說法。在其他地方，他也儘量貫穿唯心思想。這對以後大乘的發展，特別是對無著、世親等建立的瑜伽行學派，影響是相當大的。瑜伽行派以唯識爲中心，唯心論更濃厚了，其根源不能不追溯到龍樹。<#>(三)龍樹的學說有立有破，但主要的還是破。這種以破爲立的方法，到了他的弟子提婆，更是發展了。建立得不多，對反面批駁用的力量却很大。一部《中論》二十七品，有二十五品是以破的方式出現的。既然要破人家，就要以理服人，這就牽涉到思維的邏輯性問題。這也是印度的一種傳統，他們是很注意邏輯的，其先叫‘正理’，佛教加以發展後叫‘因明’。龍樹所著《回諍論》、《廣破論》都是專破正理派的。正理派的‘量’是正面的認識。‘量’的應用就是推理，正面的是‘論證’，反面的是‘駁斥’，都有一定規則。正理派在邏輯上比佛學先走一步，有所發展，龍樹此時以破爲立，對其學說加以駁斥。他在《回諍論》中根本駁倒了認爲‘量’可以認識一切的說法。龍樹認爲‘現量’和‘比量’都不可以作爲認識的手段，這不與他自己的學說矛盾嗎？不然。龍樹對正理論的駁斥只駁斥他們片面的、執著的方面，駁斥他們不能超過單純地推理階段，不是全部否定的。龍樹所用的方法，超過單純的邏輯推理，雖也用邏輯的方法，但不片面、單純而是帶有辯證的意味，這與他的中觀思想相一致的。中觀不片面講空，不片面講假，二者統一不分離才是中，就是比較辯證的看問題的。這種方法對大乘發生了極大的指導作用，後來的大乘學者對此都有進一步的發展。龍樹在這裏指出了方向，也提出了問題，這就是人們在思想上怎樣運用概念的問題。龍樹以爲若運用概念會落入戲論，這是很自然的，如果叫它不落入戲論就會有矛盾，矛盾怎樣解决，這就是他所提出的問題。他所指出的這個方向以及他的解决問題的方法，對後來大乘的理論發展是有影響的。<#>(四)在實踐觀上，由于龍樹把世間與涅槃打成一片，因而主張對世間服務的知識都要研究，後來歸結爲‘五明’（聲、內、因、醫方、工藝）。不僅包括世間的哲學學說，而且有文字學、工藝、醫術等等。在他所著的《菩提資糧論》中已經可以看到這些主張。據傳記記載，龍樹本人是多才多藝的，他懂得化學（煉金術），會繪畫、雕刻、制香等等。關于這方面的著作，西藏還有譯本。漢譯的《五明論》，已佚。這種對世間學多方面的研究，也促使了大乘的發展，幷制約著大乘發展的方向。到後來瑜伽派，五明幷重，在那爛陀寺學府還是實際貫徹了的。這種風氣還流傳到蒙藏地區，喇嘛廟宇對天文地理、醫藥藝術，各種都學。從一方面講，佛教對一般文化的研究，其目的在把它作爲幫助推廣學說的手段，另一方面，從而也影響到文化的發展與交流。例如，中國不僅受到大乘佛學的影響，同時也受到了他們所帶來的印度文化的影響。佛學所以源源不斷地傳入中國，從文化交流這個角度看也是一種很自然的現象。<#>◎附二︰印順〈龍樹的思想〉（摘錄自《印度佛教思想史》第四章第二節）<#>龍樹學被稱爲中觀派，可見《中（觀）論》所受到的重視。龍樹是大乘行者，本于深觀而修廣大行的，所以更應從《大智度論》、《十住毗婆沙論》，去理解大乘的全貌。龍樹生于南印度，在北方修學，所以龍樹論有綜貫南北的特色；抉擇、貫通一切，撥荊棘而啓大乘的坦途，不是爲理論而理論的說明者。‘佛法’的‘四部阿含’以外，大乘經的傳出，部類衆多，宗趣不一，所以龍樹依據古說，依‘四阿含’的不同特性，立四種悉檀（siddhānta）以貫攝一切佛法。（中略）<#>‘佛法’以緣起爲先，‘大乘佛法’以空性、真如等爲量。龍樹面對佛教界的相互抗拒，于是探求佛法的真義，以‘佛法’的中道緣起，貫通大乘空義，寫出最著名的一偈，如《中論》卷四說（大正30·33b）︰‘衆因緣生法，我說即是無（空），亦爲是假名，亦是中道義。’<#>‘衆因緣生法’，是緣起法的異譯。第二句，依梵本是‘我等說是空性’。緣起與空性的統一，可見當時的經文及大乘行者，已有這種見解，龍樹不過是論述得更精密更完成而已。緣起與空性，不是對立的，緣起就是空性，空性就是緣起。從依緣而起說，名爲緣起；從現起而本性空說，名爲空性。出發于緣起或空性的經典，所說各有所重，而實際是同一的；說得不同，只是應機的方便。龍樹是大乘行者，所以依空性成立一切，如《中論》說︰‘以有空義故，一切法得成，若無空義者，一切則不成。’《回諍論》說︰‘若人信于空，彼人信一切；若人不信空，彼不信一切。’空，是成立世出世間一切法的法則。大乘經說空性，大都是︰‘空中無色，……無智亦無得。’一切無所得，一切不可安立，一切法空而隨順世俗說有，不免引起誤解︰真實義幷沒有善惡因果，說善惡因果，只是化導愚人的方便。說空而有輕視或破壞世俗事的傾向，問題就在這裏。所以龍樹重空性，而說緣起與空性，不但不是對立，而且是相成的。《般若經》廣說空，重在勝義，但空也有虛妄不實的意義，龍樹著重這點，專依無自性明空性。爲什麽一切法空？因爲一切法是沒有自性的。爲什麽無自性？因爲是緣起有的。《中論》貫徹了有自性就不是緣起，緣起就沒有自性的原則，如說︰‘如諸法自性，不在于緣中’；‘衆緣中有（自）性，是事則不然’。這樣，緣起是無自性的，無自性所以是空的；空無自性，所以從緣起，明確的說明了緣起與空性的統一，如《回諍論》說︰<#>‘若法依緣起，即說彼爲空；若法依緣起，即說無自性。’（頌）<#>諸緣起法即是空性。何以故？是無自性故。諸緣起法其性非有，無自性故。（中略）無自性故說爲空。’<#>緣起與空性的統一，關鍵在沒有自性。緣起是無自性的、空的，所以可依緣起而契會空性。空性是無自性的，所以依空而緣起一切。緣起即空，也就是‘世間即涅槃’了。（中略）<#>龍樹以無自性義，成立緣起即空，空即緣起，也就貫通了‘佛法’（大乘稱之爲‘聲聞法’）與‘大乘佛法’的對立。（中略）<#>依龍樹論意，說無我，說一切法空，只是應機不同；有些說得含渾些，有些說得徹底些。所以‘佛法’說無我，‘大乘佛法’說一切法空，是相通而不相礙的。修行者從觀法而契入實相，《中論》的〈觀法品〉，是觀五蘊無我入門的，如說︰‘若無有我者，何得有我所？滅我我所故，名得無我智。（中略）諸法實相者，心行言語斷，無生亦無滅，寂滅如涅槃。’可見佛法本來不二，隨機而方便不同，真正的解脫門是沒有別異的。<#>大乘經說一切法空，一切不可得，對于根性鈍的，或沒有善知識引導的，可能會引起誤解，從《佛印三昧經》等，可見《般若經》等，已引起不重正行的流弊。同時，外道也有觀空的，所以龍樹論一再辨別，主要是二諦說︰‘若不依俗諦，不得第一義。’衆生生活在世俗中，沒有世俗諦的名、相、分別，不可能契入第一義空；不依世俗諦的善行，怎麽能趣向甚深空義？如《大智度論》說︰‘觀真空人，先有無量布施、持戒、禪定，其心柔軟，諸結使薄，然後得真空’；‘不行諸功德，但欲得空，是爲邪見’。所以雖一切法空平等，沒有染淨可得，而衆生不了，要依世俗的正見、善行，才能深入。《金剛般若經》也說︰‘是法平等，無有高下，是名阿耨多羅三藐三菩提。以無我、無人、無衆生、無壽者，修一切善法，則得阿耨多羅三藐三菩提。’要知道，空性即緣起，也就是不離如幻、如化的因果。如《論》說︰‘若無常、空相，則不可取，如幻如化，是名爲空。’空是如幻如化的，幻化等譬喻，是‘以易解空，喻難解空’；‘十喻爲解空法故’。一切法空，一切是如幻如化的︰‘如幻化象馬及種種諸物，雖知無實，然色可見、聲可聞，與六情（根）相對，不相錯亂。諸法亦如是，雖空而可見可聞，不相錯亂。’所以，‘大聖說空法，爲離諸見故’。爲離情執而勝解一切法空不可得，不是否定一切善惡邪正；善行、正行，是與第一義空相順而能趣入的。即使徹悟無生的菩薩，也修度化衆生，莊嚴佛土的善行，决不如中國所傳的野狐禪，‘大修行人不落因果’。龍樹‘性空唯名’的正確解行，是學佛者良好的指南！<#>龍樹的時代，部派紛諍，而‘佛法’與‘大乘佛法’，又處于嚴重的對抗局面。所以龍樹論的特色，是確立不二的中道，能適應多方，兼容幷蓄。龍樹《中論》的中道，是八不的緣起說。不斷不常，不一不異，不來不出，《阿含經》是約中道緣起說的；不生不滅，《阿含經》是約涅槃說的。（中略）<#>龍樹會通了《般若經》的性空、但名，《阿含經》的中道、緣起，也就貫通了‘大乘佛法’與‘佛法’，互不相礙。一切法義的成立，不是爲了論議，論議是可破的，惟有修行以契入實相──第一義，才是龍樹論意的所在。（中略）<#>文殊法門，與《般若》同源而異流，每說煩惱即菩提，如說︰‘貪欲是涅槃，恚痴亦如是，如此三事中，有無量佛道。’龍樹怎樣解說這些文句？對于淫欲，《智論》依《般若經》，說三種菩薩︰‘初者，如世間受五欲，後舍離出家，得菩提道。二者，大功德牢固，初發心時斷于淫欲，乃至成佛道。是菩薩或法身，或肉身；或離欲，或未離欲。三者，清淨法身菩薩，（中略）與衆生同事而攝取之。’第一類菩薩，如釋尊。第二類，‘從初發心常作童真行，不與色欲共會’，也就是發菩提心以來，生生世世，過著清淨梵行的生活。即使是得了無生忍的法身菩薩，也是這樣。《大智度論》卷三十五說（大正25·317b）︰<#>‘有人言︰菩薩雖受五欲，心不著故，不妨于道。’<#>‘菩薩應作童真修行梵行，當得阿耨多羅三藐三菩提。梵行菩薩不著世間故，速成菩薩道。若淫欲者，譬如膠漆，難可得離。’<#>有大乘人以爲︰受五欲，對修道是不妨礙的，只要不執著他。對于這種見解，龍樹是不以爲然的。認爲始終修童真梵行，能‘速成菩薩道’，也就是成佛要容易得多。《龍樹傳》說︰起初，龍樹與友人，到王宮中去淫亂，幾乎被殺，這才深感‘欲爲苦本’而出家。龍樹有過這一番經歷，當然會稱贊始終修梵行的。這是‘大功德牢固’，不是一般人都能這樣的。先受欲而後出家（第一類），應該是最一般的。第三類是法身菩薩，爲了攝化衆生，如維摩詰長者那樣。大菩薩的善巧方便，不是初學者所能行的。說到‘煩惱是菩提’，如《大智度論》說︰<#>‘因緣生故無實，（中略）不從三世十方來，是法定相不可得。何以故？一切法入如故。若（不）得是無明定相，即是智慧，不名爲痴。是故痴相、智慧相無異，痴實相即是智慧，取相智慧者即是痴。’<#>‘諸法如入法性中，無有別異。（中略）愚痴實相即是智慧，若分別著此智慧即是愚痴。如是愚痴智慧，有何別異？’<#>龍樹的解說，是依據《思益梵天所問經》的。《思益經》明如來以‘五力’說法，‘二者、隨宜’︰‘如來或垢法說淨，淨法說垢。……何謂垢法說淨？不得垢法性故。何謂淨法說垢？貪著淨法故。’這就是《智度論》所說︰‘痴實相即是智慧，取相智慧者即是痴’的意義。一般不知道這是‘隨宜’說法，以爲究竟理趣。只知煩惱即菩提，而不知取相菩提就是煩惱！如通達性空，般若現前，那裏還有煩惱？如誤解煩惱即是菩提，那真是顛倒了！<#>　［參考資料］　《龍樹菩薩傳》；《付法藏因緣傳》卷五；《中觀與空義》、《中觀思想》、《中觀哲學》（《世界佛學名著譯叢》{62}～{65}）；《中觀思想論集》、《佛教文史雜考》（《現代佛教學術叢刊》{46}、{100}）；《諦觀》雜志第三十八、第五十、第五十四期；壬生台舜編《龍樹教學の研究》；寺本婉雅《新龍樹傳》；M. Winternitz著·中野義照譯《佛教文獻》第八章；M.Walleser《The Life of Nagarjuna from Tibeten andChinese Sources》；David J. Kalupahana《Nāgār-juna| The Philosophy of the Middle Way》。<#>


