# tbl_dictionary

meanings:
① Sửa trị giúp. Như tán tương 贊襄 giúp giập. ||② Tương sự 襄事 nên việc, xong việc. ||③ Ngựa kéo xe. Như thượng tương 上襄 con ngựa rất tốt. ||④ Cao. ||⑤ Thư sướng. ||⑥ Trừ đi. ||⑦ Sao đổi ngôi.


meanings:
① (văn) Giúp, giúp đỡ: 共襄義舉 Chung sức làm việc nghĩa; ② Làm xong, hoàn thành: 襄事 Xong việc; ③ Tăng lên; ④ Cao; ⑤ Loại bỏ, tẩy trừ, trừ đi; ⑥ (Sao) đổi ngôi; ⑦ Thư sướng; ⑧ Ngựa kéo xe: 上襄 Ngựa kéo xe loại rất tốt; ⑨ [Xiang] (Họ) Tương.


meanings:
① Xiêm may giảm bớt bức đi. ||② Bộc bị 襆被 gấp chăn lại.


meanings:
(văn) ① Khăn trải giường, chăn đơn; ② Gói bọc; ③ Cái xiêm bớt khổ đi (viết lầm ra từ chữ 纀, bộ 糸); ④ Như 幞 (bộ 巾).


meanings:
① Bức quần, nếp quần. Cũng đọc là chữ giản.


meanings:
① Bát thích 襏襫 áo vải dày, thứ vải may áo cho người lao động mặc. ||② Áo đi mưa.


meanings:
(văn) ① Áo vải dày. Cg. 襏襫; ② Áo đi mưa.


meanings:
Áo choàng: 夾襖 Áo kép; 棉襖 Áo bông; 皮襖 Áo da.


meanings:
(văn) ① Chăn áo gởi cho người chết; ② (Chỉ chung) quần áo và đồ dùng gởi cho người; ③ Mặc áo cho người chết; ④ Tặng chăn áo cho người chết: 襚以一品禮服 Tặng một bộ áo lễ (Tống sử); ⑤ Tặng quần áo cho người sống.


meanings:
(văn) ① Quần áo dày; ② Rậm rạp, đông đúc; ③ Mập, béo.


meanings:
① Cái áo choàng trước ngực. ||② Cái màn xe. ||③ Chững chạc, ngay ngắn. ||④ Nách áo.


meanings:
(văn) ① Áo choàng ngực; ② Nách áo; ③ Màn xe; ④ Ngay ngắn, chững chạc.


meanings:
襝衽】 liễm nhẫm [liănrèn] Sửa vạt áo cho ngay ngắn để lạy (chỉ phụ nữ lúc hành lễ thời xưa). Cg. 斂衽, 歛衽.


meanings:
① Gấp áo. Bích tích 襞襀 chăng vải lụa cho thẳng ra rồi gấp lại từng nếp.


meanings:
(văn) ① Gấp nếp quần áo; ② Nếp gấp (lằn xếp) của quần áo.


meanings:
① Vạt áo, cổ áo. ||② Anh em rể gọi là liên khâm 連襟. ||③ Ôm ấp, ôm một mối tình hay chí gì ở trong lòng gọi là khâm. ||④ Phía nam nhà ở.


meanings:
① Vạt (áo), tà (áo): 大襟 Vạt lớn; 底襟 Vạt con; 對襟 Hai vạt cài giữa; 長使英雄淚滿襟 Mãi mãi khiến cho người anh hùng phải rơi lệ đẫm cả vạt áo (Đỗ Phủ: Vũ hầu từ); ②【連襟】liên khâm [liánjin] Anh em bạn rể; ③ (văn) Tấm lòng, hoài bão; ④ (văn) (Nước) cùng đổ về một nơi; ⑤ (văn) Phía nam nhà ở.


meanings:
① Đũng (quần), trôn (quần): 褲襠 Đũng quần; 開襠褲 Quần hở đũng; ② (giải) Đáy chậu; ③ Xem 裲.


meanings:
① Áo không viền. ||② Lam lũ 襤褸 lam lũ, quần áo rách rưới bẩn thỉu.


meanings:
① (văn) Áo không viền; ② 【襤褸】lam lũ [lánl=] Lam lũ, rách rưới bẩn thỉu: 衣衫襤褸 Áo quần lam lũ.


meanings:
① Áo cánh, áo lót mình gọi là hãn nhu 汗襦. ||② Là lượt đặc (nhỏ mà khít). ||③ Cái yếm dãi.


meanings:
（Theodor Stcherbatsky；1866～1942）俄國佛教學者。1866年生于波蘭。嘗從學于明那耶夫（I. P. Minayeff）及布勒（J. G.Bu|hler）。精通梵語、藏語及英語。爲二十世紀最著名的因明學及佛教哲學研究者之一。<#>1897年起，氏于俄國主持《佛教文庫》（Bibliotheca Buddhica）的編纂工作。1900年前往蒙古，研究藏語及西藏、蒙古的佛教哲學；又到印度調查梵語文獻。1910年訪問西藏。1918年被選任俄國科學院院士。1928年主持列寧格勒大學佛教文化研究所（蘇聯科學院東方學研究所之前身）。1942年逝世。門下有羅先貝塔（O. Rosenberg；1867～1934）、歐柏米勒（E. Obermiller；1901～1935）等人。<#>氏于佛教論理學（因明）之造詣甚深，其所作之《Teoriya poznaniya i logika poucheniyu pozdneishchikh buddistov》（後期佛教徒的認識論與論理學，二卷，1903～1909）及《Buddhist logic》（佛教論理學，二卷，1930～1932）二書，頗馳名于學界。尤其是後者，系將陳那（Dignāga）及法稱（Dharmakīrti）論理學說之特徵與西洋論理學作比較與闡釋。系近代佛教研究史上之劃時代作品。此外，另著有《The Central Concep-tion of Buddhism and the Meaning of theWord"Dharma"》（佛教的中心概念與法的意義）、《The Conception of BuddhistNirvāṇa》（佛教的涅槃概念）等書。又，氏亦嘗將《俱舍論》〈破我品〉及《中邊分別論》譯成英文。<#>［參考資料］　《西洋佛教學者傳》（《世界佛學名著譯叢》{84}）；《現代世界的佛教學》（《現代佛教學術叢刊》{85}）。<#>


meanings:
(văn) Nghi ngờ, ngờ vực, hoài nghi: 天道不謟Đạo trời không ngờ vực.


meanings:
① Ca dao: 民謠 Ca dao dân gian; ② Tin nhảm, tin đồn, lời bịa đặt: 造謠 Phao tin nhảm.


meanings:
① Câu vè, bài hát có chương có khúc gọi là ca 歌, không có chương có khúc gọi là dao 謡. Như phong dao, ca dao, v.v. ||② Lời bịa đặt, như dao ngôn 謡言 lời nói bịa đặt.


meanings:
① Khánh khái 謦欬 tiếng cười nói. Tiếng nói nhẹ nhàng gọi là khánh, tiếng nói nặng mạnh gọi là khái.


meanings:
① Mưu đã định hẳn rồi gọi là mô. Như viễn mô 遠謨 mưu định sâu xa. ||② Mưu làm.


meanings:
① Kế hoạch, sách lược, mưu mô đã định: 宏謨 Kế hoạch lớn lao; 遠謨 Mưu định sâu xa; ② (văn) Mưu tính (làm việc gì).


meanings:
① Khiển trách, trách phạt. Quan phạm tội phải đày ra ngoài biên thùy gọi là trích thú 謫戍 hay trích giáng 謫降. ||② Lỗi lầm. ||③ Biến khí.


meanings:
Condemn, blame, censure, charge, accuse, criticize


meanings:
(văn) ① Chỉ trích, khiển trách: 衆口交謫 Mọi người khiển trách; ② Giáng chức đày đi xa, trích giáng, biếm đi (nói về việc xử phạt các quan lại phạm tội).


meanings:
① Nói xằng, nói bậy. ||② Sai lầm. Sai chi hào li, mậu dĩ thiên lí 差之毫厘，謬以千里 sai một li, đi một dặm.


meanings:
① Sai lầm: 荒謬 Sai lầm, hoang đường; 差之毫厘，謬以千里 Sai một li, đi một dặm; ② (văn) Nói xằng, nói bậy.


meanings:
① Cất tiếng cùng hát, ngợi hát. Âu ca tiên liệt anh hùng sự tích 謳歌先烈英雄事跡 ca ngợi sự tích anh hùng của các bậc tiên liệt. ||② Tiếng trẻ con.


meanings:
① Ca ngợi. 【謳歌】âu ca [ouge] Ca ngợi, ca tụng, khen ngợi: 謳歌先烈英雄事跡 Ca ngợi sự tích anh hùng của các bậc tiên liệt; ② Dân ca: 吳謳 Dân ca nước Ngô; ③ (văn) Tiếng trẻ con.


meanings:
① Mỉa mai, chê. Mọi người cùng than thở gọi là ngao ngao 謷謷. ||② Rộng lớn, mông mênh.


meanings:
(văn) ① Nói xấu, chửi rủa, chê bai; ② 【謷謷】 ngao ngao [áoáo] a. Chửi rủa; b. Tiếng than thở của dân chúng; ③ Rộng lớn, mênh mông.


meanings:
① Cẩn thận, cẩn trọng, nghĩa là làm việc để ý kĩ lưỡng không dám coi thường. ||② Kính. Như cẩn bạch 謹白 kính bạch.


meanings:
① Cẩn thận, thận trọng, chú ý: 謹防小偷 Chú ý đề phòng kẻ cắp; ② Xin, kính: 我謹代表 Tôi xin thay mặt...; 謹白 Kính bạch; 謹致謝意 Xin nhận sự cám ơn chân thành của tôi.


meanings:
6614（1038～1103）西藏名 Spyan-sṇa-ba。西藏佛教迦當派僧。幼年出家。年二十，往魯任寺從洛姆東（又作種敦巴）學法，常隨侍洛姆東左右，故稱之為謹哦瓦（意為侍奉者、眼前人）。洛姆東示寂後，依止於大瑜伽師、阿蘭若師、慧金剛等。深究二諦義，通曉梵文，能譯經論，開迦當派支派教授派傳承之始，弟子眾多，以朵壠巴寶藏（藏 Stod-luns-pa Rin-chen sñin-pa）、賈宇瓦（藏 Bya-yul-ba）為上首。弘法事業亦極宏偉。


meanings:
① Cái nhà hay cái đài làm biệt ra hẳn một chỗ.


meanings:
① Lừa dối, lấy lời nói bịp người gọi là mạn. ||② Trễ nải. ||③ Man mạc. Cũng đọc là chữ man.


meanings:
Uổng phí, phí công vô ích. Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »上 堂： 假 言 唱 道、 落 在 今 時。 設 使 無 舌 人 解 語、 無 腳 人 能 行、 要 且 未 能 與 那 一 人 相 應。 還 會 麼？ 龍 吟 徒 側 耳、 虎 嘯 謾 沉 吟。 – Sư thượng đường: Mở miệng thì mắc kẹt. Dù cho người không lưỡi biết nói, người không chân lại hay đi nhưng vẫn chưa thể cùng người ấy tương ưng. Có biết chăng? Rồng ngâm luống lắng tai, cọp gầm uổng trầm ngâm«.


meanings:
① Khinh thường; ② Thiếu tôn kính, vô lễ. Xem 謾 [mán].


meanings:
① Cong, bị cái địa vị bó buộc không cựa ra được, chật hẹp gọi là cục. Như cục xúc 跼促 co quắp, loanh quanh. Nhô lên lại sụt lại không tiến lên được. Cũng viết là 局促 hay 侷促.


meanings:
(văn) ① Cong; ② Co lại, rút lại, gò bó, hạn chế. 【跼促】cục xúc [júcù] a. Đầu óc chật hẹp, cục xúc; b. Khó chịu, không thoải mái.


meanings:
① Khiêu lương 跳踉 chân đi lăng quăng. ||② Một âm là lượng. Lượng thương 踉蹡 đi tập tễnh, đi thất thểu.


meanings:
【踉蹌】 lượng thương [liàngqiàng] Đi loạng choạng, lảo đảo, thất thểu. Cv. 踉蹡.


meanings:
① Nhảy. Như dũng dược 踊躍 nhảy nhót. Hăng hái làm việc cũng gọi là dũng dược. Giá hàng cao lên gọi là dũng quý 踊貴 cao vọt lên.


meanings:
① Chân sát xuống đất. Làm việc vững chãi không mạo hiểm gọi là cước đạp thực địa 腳踏實地. ||② Xéo, lấy chân xéo vào vật gì. ||③ Bước đi.


meanings:
【踏實】đạp thực [tashí] ① Thận trọng, cẩn thận, thiết thực: 他工作很踏實 Anh ấy làm việc thận trọng lắm; ② Chắc chắn, yên bụng: 事情辦完就踏實了 Việc làm xong xuôi thì yên bụng. Xem 踏 [tà].


meanings:
① Đạp, giẫm, xéo lên, đặt chân: 大踏步地前進 Mạnh bước tiến lên; 勿踏草地 Đừng đạp cỏ, đừng giẫm lên bãi cỏ; ② Đến tận nơi (thăm dò): 踏看 Đến xem tận nơi; ③ (văn) Bước đi. Xem 踏 [ta].


meanings:
Đi rách giày cỏ. Chỉ cho việc hành cước tham vấn các nơi của các thiền tăng. Tiết Trí Môn Quang Tộ Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »祇 如 四 種 叢 林、 是 汝 諸 人 在 阿 那 箇 叢 林 裡 安 身 立 命？ 若 無 安 身 立 命 處、 虛 踏 破 草 鞋、 閻 羅 王 徵 你 草 鞋 錢 有 日 在。 – Như có bốn hạng tùng lâm, các ông ở trong tùng lâm nào để an thân lập mạng? Nếu không có chỗ an thân lập mạng thì uổng công hành cước tham vấn, có ngày vua Diêm La sẽ tính tiền giày cỏ với ông«.


meanings:
① Xéo, giẫm vào. ||② Để chân tới, vua lên ngôi gọi là tiễn tộ 踐祚. ||③ Theo, noi. Như sách Luận ngữ 論語 nói: Bất tiễn tích 不踐迹 chẳng theo cái lối cũ. ||④ Xứng, đúng ý. Như tiễn ước 踐約 làm được y lời ước, tiễn ngôn 踐言 đúng như lời nói. ||⑤ Hàng lối. ||⑥ Thực hành.


meanings:
① Giẫm, xéo: 以足踐之 Lấy chân giẫm lên; ② Thực hành; ③ (văn) Lên, chiếm giữ: 踐祚 (Vua) lên ngôi; ④ (văn) Noi theo: 不踐跡 Không theo lề lối cũ (Luận ngữ); ⑤ (văn) Hàng lối.


meanings:
(văn) ① Nhảy, nhảy nhót; ② Vượt hơn, siêu việt, cao xa (như 逴, bộ 辶): 踔絕 Hết sức cao siêu, trác tuyệt; ③ Vượt qua; ④ Què, thọt, khoèo chân.


meanings:
① Vượt qua. ||② Túc tích 踧踖 lật đật, tả cái dáng cung kính không yên.


meanings:
① Cái mắt cá chân. ||② Gót chân. Ta quen đọc là chữ khoã.


meanings:
(giải) ① Mắt cá chân, mắt cá; ② (văn) Gót chân.


meanings:
① Ngồi dãi thẻ, người xưa ngồi ở chiếu xoạc chân ra, ngồi xoạc chân chữ bát.


meanings:
① Ngồi, ngồi xổm, ngồi xoạc chân chữ bát; ② Chiếm giữ.


meanings:
① Trì trù 踟躕 lần lữa, dùng dằng, chần chừ không bước đi được.


meanings:
【踟𨆼】trì trù [chíchú] Do dự, chần chừ, tần ngần: 踟𨆼不前 Tần ngần không tiến bước.


meanings:
① Co quắp. Như quyền ngoạ 踡臥 nằm co.


meanings:
Cong, co, co quắp, cong queo: 踡臥 Nằm co; 踡曲身體 Co quắp người lại.


meanings:
① Đá. Như quyền đả cước thích 拳打腳踢 tay đấm chân đá.


meanings:
Đá: 踢球 Đá bóng; 踢一腳 Đá một cái; 拳打腳踢 Tay đấm chân đá.


meanings:
① Ngã, té. Như Phấu địa bất khởi 踣地不起 té xuống đất không dậy. ||② Ngã chết giữa đường gọi là phấu. Cũng đọc là chữ bặc.


meanings:
① Ngã, té: 屢踣屢起 Trăm phen vấp váp không sờn; ② (văn) Ngã chết.


meanings:
① Thiếp điệp 踥蹀 bước rảo, dáng đi vội vã.


meanings:
① Dây chặp ba lần, vì thế cái gì do mọi cái kết hợp lại mà thành đều gọi là củ, như củ chúng 糾眾 nhóm họp mọi người. ||② Ðốc trách, như củ sát 糾察 coi xét. Phàm kiểu chính lại sự lầm lỗi cũng đều gọi là củ, như thằng khiên củ mậu 繩愆糾謬 kiểu chính chỗ lầm lạc, vì thế hặc bẻ lỗi người cũng gọi là củ cử 糾舉. ||③ Thu lại, họp lại. ||④ Vội, gấp. ||⑤ Một âm là kiểu. Yểu kiểu 窈糾 tả cái vẻ thư thái.


meanings:
① V ương víu, vướng mắc, rắc rối, xích mích: 糾纏 Vương víu; 鬧糾紛 Gây sự bất hoà, tranh chấp; ② Tập hợp, kết hợp lại, tụ họp: 糾衆 Tập hợp mọi người; ③ Uốn nắn, sửa chữa: 糾偏 Sửa sai; 繩愆糾繆 Uốn nắn sai lầm; ④ (văn) Vội, gấp; ⑤ (văn) Sợi dây thừng; ⑥ (văn) Xem xét, trông coi.


meanings:
① Gỡ sợi tơ, gỡ mối tơ rối, vì thế nên liệu lí xong công việc gọi là kinh kỉ 經紀. ||② Kỉ cương bộc 紀綱僕 chức coi tất cả mọi việc về điển chương pháp độ. Tục gọi đầy tớ là kỉ cương 紀綱, có khi gọi tắt là kỉ 紀. ||③ Giường mối, như cương kỉ 綱紀 cái dây lớn ngoài mép lưới gọi là cương 綱, cái dây bé gọi là kỉ 紀, vì thế nên cái gì quan hệ đến lễ phép đều gọi là kỉ. Như kỉ luật 紀律, luân kỉ 倫紀, ý nói có có đầu có ngành như giường lưới mắt lưới vậy. ||④ Mười hai năm gọi là nhất kỉ 一紀. Bây giờ gọi năm tuổi là niên kỉ 年紀. ||⑤ Ghi chép, như kỉ niên 紀年 ghi chép chuyện hàng năm. Như sử chép chuyện cứ y thứ tự mà chép gọi là lối kỉ niên. ||⑥ Hội họp. ||⑦ Ðạo. ||⑧ Nước Kỉ.


meanings:
① Nước Kỉ (thời xưa ở Trung Quốc); ② (Họ) Kỉ. Xem 紀 [jì].


meanings:
① Ghi: 紀念 Ghi nhớ, kỉ niệm; ② Kỉ luật: 軍紀 Kỉ luật quân đội; 違法亂紀 Phạm pháp và trái kỉ luật; ③ (văn) Gỡ mối tơ rối; ④ (văn) Đầy tớ. Cg. 紀 綱; ⑤ (văn) Giềng mối; ⑤ (văn) Mười hai năm; ⑦ (văn) Hội họp; ⑧ (văn) Đạo. Xem 紀 [jê].


meanings:
① Chữ dùng để đặt tên hèm, kẻ nào tàn nhẫn bất nghĩa thì gọi là trụ. Vua Ðế Tân 帝辛 nhà Ân 殷 đốt chết kẻ trung lương, mổ đàn bà chửa, cho nên thiên hạ gọi là vua Trụ 紂王. ||② Dây câu đuôi ngựa.


meanings:
① Vua Trụ (một bạo chúa đời Ân, Trung Quốc); ② Kẻ ác ôn, kẻ tàn ác; ③ (văn) Dây câu đuôi ngựa.


meanings:
① Dây tơ, dây đánh mỏng mà to (bẹt) gọi là tổ 組, tròn mà nhỏ gọi là xuyên 紃.


meanings:
concerning...; seen from such-and-such a standpoint


meanings:
① Thắt, bó, như ước phát 約髮 búi tóc, ước túc 約足 bó chân. ||② Hạn chế, như ước thúc 約束 thắt buộc, kiểm ước 檢約 ràng buộc, ý nói lấy lễ phép làm khuôn mà bắt phải theo để cho không vượt ra ngoài được. ||③ Ðiều ước, hai bên lấy quyền lợi nghĩa vụ cùng ước hẹn với nhau gọi là ước, như người nước này vào trong nước kia buôn bán, phải kí kết mọi điều với nhau để cùng noi giữ gọi là điều ước 條約. ||④ Ước hẹn, hẹn nhau ngày nào giờ nào đến gọi là ước, như tiễn ước 踐約 y hẹn, thất ước 失約 sai hẹn, v.v. Nguyễn Trãi 阮廌: Tha niên Nhị Khê ước, đoản lạp hạ xuân sừ 他年淽溪約，短笠荷春鋤 năm nào hẹn về Nhị Khê (quê hương của Nguyễn Trãi), đội nón lá, vác cuốc đi làm vụ xuân. ||⑤ Giản ước, tự xử một cách sơ sài gọi là kiệm ước 儉約, ở cảnh nghèo khổ gọi là khốn ước 困約. ||⑥ Ước lược, như đại ước 大約 cũng như ta nói đại khái, đại suất 大率, v.v. Nói không được tường tận gọi là ẩn ước 隱約, sự vật gì không biết được đích số gọi là ước, như ta nói ước chừng, phỏng chừng, v.v. ||⑦ Lúc cùng túng.


meanings:
① Động tác ra hiệu bảo người lui ra phía sau hoặc bảo người dừng lại. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »復 問 第 二 人。 求 朋 須 勝 己。 似 我 不 如 無。 師 以 拄 杖 指 參 頭 云： 爾 爲 什 麼 隨 者 漆 桶。 僧 云： 某 甲 新 戒。 師 亦 約 云： 過 者 邊 立。 – Lại hỏi người thứ hai rằng: Tìm bạn phải giỏi hơn mình, nếu giống như mình thì cũng bằng không. Sư lấy cây gậy chỉ vị Tham đầu, nói: Vì sao ngươi theo cái thùng sơn này? Tăng nói: Con mới thụ giới. Sư làm động tác bảo ông tăng dừng lại rồi nói: Qua bên này đứng!«. Tiết Kính Sơn Tông Cảo Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »及 冬 至、 秉 拂 昭 覺 元 禪 師 出 眾 問 云： 眉 間 挂 劍 時 如 何？ 師 曰： 血 濺 梵 天。 圜 悟 於 座 下、 以 手 約 云： 住！ 住！ 問 得 極 好、 答 得 更 奇。 – Ngày đông chí, sư được cử làm Thủ toạ, thiền sư Chiêu Giác Nguyên bước ra khỏi chúng, thưa rằng: Lúc treo kiếm giữa chặng mày thì thế nào? Sư (tức Tông Cảo) đáp: Máu bắn tung toé trời Phạm thiên. Viên Ngộ đang ngồi dưới toà giơ tay ra hiệu dừng lại bảo: Hãy dừng lại! Người hỏi rất hay, người đáp càng hay hơn nữa!«. ② Theo, chiếu theo. Uyển Lăng lục ghi: »若 約 三 乘 教、 即 說 有 佛 性 有 眾 生 性、 遂 有 三 乘 因 果、 即 有 同 異。 若 約 佛 乘 及 祖 師 相 傳、 即 不 說 如 是 事、 唯 有 一 心、 非 同 非 異、 非 因 非 果。 – Nếu theo giáo lí Tam thừa thì nói có Phật tính, có chúng sinh tính liền có nhân quả Tam thừa, tức có đồng dị. Nếu theo Phật thừa và Tổ sư truyền nhau thì chẳng nói việc như thế, chỉ có Nhất tâm, phi đồng phi dị, phi nhân phi quả«.


meanings:
(khn) Cân: 約一約有多重 Cân xem nặng bao nhiêu. Xem 約 [yue].


meanings:
① Quy ước: 契約 Khế ước; ② Hẹn, ước hẹn, mời: 失約 Sai hẹn; 約她來 Hẹn (mời) cô ta đến; ③ Hạn chế, ràng buộc: 約束 Ràng buộc; ④ Ước chừng, độ, khoảng: 約二十分鐘 Khoảng chừng 20 phút; 漸近之，約三四里許 Dần dần đến gần, độ chừng ba bốn dặm (Liêu trai chí dị: Thanh Nga).【約略】ước lược [yuelđè] Đại để, đại khái: 這件事 我也約略知道一些 Việc này tôi cũng chỉ biết đại khái; 【約莫】 ước mạc [yuemo] Ước chừng, khoảng chừng: 她約莫二十五歲 Cô ta khoảng chừng 25 tuổi; ⑤ Tiết kiệm; ⑥ Giản yếu, giản ước, ước lược, rút gọn: 約言之 Nói tóm lại; 博觀而約取，厚積而薄發 Xem xét rộng rãi mà tóm thu vào gọn, tích chứa nhiều mà phát ra ít (Tô Thức: Giá thuyết); ⑦ (toán) Phép rút gọn: 四分之二可以約成二分 之一 Có thể rút gọn 2/4 thành 1/2; ⑧ (văn) Thắt, bó: 約髮 Búi tóc; 約髮 Bó chân; ⑨ (văn) Lúc cùng túng, lúc túng quẫn. Xem 約 [yao].


meanings:
seeing from the viewpoint of a particular doctrine.


meanings:
3926（Edkins, Joseph; 1823～1905）英國之漢學學者。一八四八年，以傳教師之身分抵上海。一八六一年，在天津開教，一八六三年入北京。同時兼任稅關通譯，轉住各地，後歿於上海。氏精通中國語言及中國史學，著作頗多，其中有從基督教立場批判佛教者。有關宗教之著書如下：The religious condition of Chinese, 1859; Religion in China, 1877; Chinese Buddhism, 1880; The Nirvana of the Northern Buddhists, 1881; Notice of the Chinese Buddhism, 1885，嘗於同治五年（1866）出版漢文之「釋教正謬」，該書出版後，佛教學者著書加以評破者頗多。


meanings:
① Ðỏ hồng (sắc hồng nhạt). ||② Sắc hồng là màu đỏ tươi hơn các sắc đỏ khác, cho nên gọi các kẻ được yêu dấu vẻ vang là hồng. ||③ Ðẹp đẽ, rộn rịp, như hồng trần 紅塵 chốn bụi hồng (nói các nơi đô hội), hồng nhan 紅顏 đàn bà đẹp, v.v. ||④ Giống cây phần nhiều hoa đỏ, nên hoa rụng cũng gọi là lạc hồng 落紅. ||⑤ Ðời xưa dùng như chữ 工 hay 功.


meanings:
① Đỏ, hồng: 又紅又專 Vừa hồng vừa chuyên; 鮮紅 Đỏ thắm (tươi); ② Hoa đỏ, vải điều (tượng trưng điều vui mừng): 掛紅 Treo hoa đỏ, phủ vải điều; ③ Nổi tiếng, được hoan nghênh: 紅演員 Diễn viên nổi tiếng; ④ Lời, lãi, hoa hồng: 分紅 Chia hoa hồng; ⑤ (văn) Như 工 (bộ 工), 功 (bộ 力). Xem 紅 [gong].


meanings:
（藏 Deb-gter dmar-po）藏文佛教史籍。藏傳佛教蔡巴噶舉派學者貢噶多吉（藏Kun-dgaḥ-rdo-rje，意譯慶喜金剛）著。成書于元·至正六年（1346）。爲研究西藏歷史的重要史料。向以抄本傳世，故異本頗多。<#>全書計分四部分︰<#>(1)印度古代王統及釋尊事迹，包括佛教中關于宇宙與人類發生、發展的傳說。<#>(2)中原各王朝歷史，上自周朝，下迄宋末。一般只記朝代更迭，然而對唐代，除記載帝系之外，更加上玄奘取經，以及文成、金城兩公主與吐蕃贊普聯姻的事迹，且申明資料取自漢文史籍。此外，對南宋恭帝趙■，即合尊大師皈依藏傳佛教薩迦派後，又被元帝賜死的事迹記述甚詳，足以補漢文史籍之不足。<#>(3)記載元末以前的蒙古王統、帝系。<#>(4)吐蕃王朝至薩迦派掌權的藏族歷史、教派史。對吐蕃王統，以及薩迦派、噶當派、噶舉派等的源流及世系有扼要的記載。對噶舉派中塔布噶舉系的噶瑪巴、帕木竹巴、止貢巴等支系的歷史，也分別有所介紹。<#>明·嘉靖十七年（1538）格魯派僧人班欽·索南札巴所撰《新紅史》，系據此書改編而成。又，西藏另一史書──後出的《青史》──其古代史部分，也曾經參照引用《紅史》的內容。《紅史》一書的公開出現，是在1961年由幹托（Gangtok）的西藏學研究所用藏文鉛字刊行問世。1964年，日本的西藏學專家，京都大學佐藤長與大谷大學的稻葉正就，曾依據該鉛字本，對照以相機拍攝的《紅史》原版本譯之爲日文本。此外，1971年義大利藏學家圖齊（G. Tucci）有《新紅史》英譯本問世。在漢譯本方面，中國大陸在1981年曾刊行陳慶英·周潤年的合譯本。<#>◎附︰林傳芳〈紅史〉（摘錄自《內明》雜志第六期）<#>《紅史》的西藏名爲︰《Deb-gter dmar-po》，蒙古語爲︰《Hu-lan deb-ther》。藏語的dmar-po和蒙語的hu-lan同爲‘紅色’的意思，藏語的deb-gter和蒙語的deb-ther又同有‘書册’之意。合起來，即爲‘紅色的書册’的意思，取其義，簡稱作《紅史》。<#>《紅史》中有兩個地方表明它的撰作年代，一在第二章的前段，另一在第四章的最後段。兩處均說此書成于‘丙戌年’，而這個丙戌年，被比定爲西元1346年。布頓的《教法史》成于西元1322年，那麽《紅史》僅後于《教法史》二十四年，兩書差不多可以說是同時代的作品，它的價值自然也是相當高的。例如後出的《青史》（Deb-ther sṅon-po）的古代史部份，就曾提到《紅史》，說︰‘自松贊崗薄至達爾瑪的事迹，在喇嘛·林謙塔巴譯爲藏文的《支那紀事錄》（Rgya-yig-tshaṅ）一書中，有詳細的記載。此（按指《青史》的古代史部份）系依據彌達薄·昆噶德爾覺（Kun-dgaḥ rdo-rje）再改寫的作品，加以叙述。’<#>這裏說的昆噶德爾覺（Kun-dgaḥ是慶喜，rdo-rje是金剛的意思，故意譯爲慶喜金剛），就是《紅史》的作者，所以上面一段文的意思是說，《青史》的古代史部份曾參照引用了《紅史》的內容，可知此書的重要性了。<#>作者昆噶德爾覺（慶喜金剛）是十四世紀間西藏佛教的一系──刹巴系（Tshal-pa）的領袖人物。刹巴系出于迦舉派（Bkaḥ-rgyud-pa），故亦可以稱爲刹巴迦舉系（Tshal-pa-bkaḥ-rgyud）。說到迦舉派，我們就很容易聯想到布頓（Bu-ston），因爲他也是出身于迦舉派的綴樸系（Khro-phu）。這樣看來，昆噶德爾覺和布頓，不但在世時代相近，而且屬于同一派（只是不同系而已）。但是，《紅史》裏面只有一處提到布頓，即在第六章述迦當派（Bkaḥ-gdams-pa）系統的後段附帶說到綴樸寺的傳承時，有‘霞爐派布頓喀伽（Sha-lu-pa Bu-ston Kha-che）’的字句。除這以外，沒有談及布頓的事，也沒有說他曾看過或參考過布頓的《教法史》。而我們對于昆噶德爾覺的生平，除了上面的片鱗半爪之外，也無法瞭解其詳細事迹。<#>《紅史》的成立年代較早，且爲《青史》等書所引用，價值很高，是可以認定的。西方的西藏學家，很早以來就注意尋找此書，可是自近代西藏學發達以來，一直未曾發現到此書的真本。西方學者之中，對于此書寄予最大關心的，要算義大利的西藏學家杜奇（G. Tucci）教授了。他在日本發表的〈西藏的歷史文獻〉一篇演講詞裏，述及他尋找此書的苦心和失敗的經驗談時，曾說︰‘我從其他書中，發現了此書（紅史），幷從其斷片裏，得悉了此書的重要性。昆噶德爾覺大量搜集古代傳說，而對于歷史年代的問題則利用漢文及蒙古文的資料。尤其善用漢藏紀事錄（Rgya-bod yig-ts haṅ）的一點，更值得重視。’因此，他到西藏作史料探查旅行時，也就特別注意此書。一日在拉薩附近某寺獲得名叫《紅史》的一書時，曾興奮得全身發抖。可是，經過詳細調查之後，發覺這部《紅史》乃1538年由別蚌寺的高僧所寫的，與昆噶德爾覺所作者不同。同時也因此才明白，原來《紅史》有新舊兩種本子。<#>真正舊本《紅史》（昆噶德爾覺所作）的公開出現，乃是近十幾年前的事。那是因爲錫金（Sikkim）的一個古籍收藏家登沙巴（T.B. Densapa）氏，不知從何處獲得原書後，于1961年由幹托（Gangtok）的西藏學研究所（藏語︰Rnam-rgyal bod-kyi śes-rig-namsshib-khaṅ，英語︰Namgyal Institute ofTibetology）用藏文鉛字刊行問世，立即引起西藏學專家的注目。該書標題爲‘Deb-therdmar-po’，幷附上英文書名曰《The RedAnnals》。（中略）<#>《紅史》卷首的序言是這樣寫著的︰<#>願吉祥！<#>歸命言語自在者。<#>爲求在學者前，依學者教，得生歡喜，<#>依大智慧，得大果位的緣故。<#>編纂種種歷史和歷史記錄的此書<#>系由爲求歡喜而命名爲歡喜者所造。<#>依據往昔及現時的種種歷史與種種體裁的<#>記錄，<#>紅史的最初部份，將在此開始叙述。<#>從此以下便入正文。原書的正文沒有分章，日譯本則依照書中內容，分爲八章。茲據日譯本簡述各章大要于後︰<#>第一章，印度的王統──從人類有始以來的第一位國王（衆所貴王）的系譜說起，溯及南贍部洲的人類的起源，幷述及釋迦族的出現，釋尊的應化事迹，乃至佛法在印度的流通情形，佛典結集經過等佛教史事。<#>第二章，支那的王統──引‘支那人的記錄’（Rgya-nag-poḥi yig-tshaṅ）叙佛法在漢土流行的經過，諸如漢明時梵僧來華，玄奘往天竺求法等史實和故事。從時代言，上自周朝，下迄宋末。<#>第三章，彌涅、蒙古的王統──彌涅（Mi-ñag）是藏人對黨項族的稱呼，以後對黨項族所建的西夏國也用這個稱呼。所以這章是叙述黨項、蒙古二族在歷史上的活動經過。前段說黨項族的起源及西夏開國傳說。尤其開國傳說與漢文文獻的記載不同，故對于瞭解黨項民族史的方面，有所幫助。後段則說元朝的開國故事和成吉思汗的英雄事迹，下至戊申（洪武元年，1368）八月二十九日黃昏，元順帝從大都逃走時爲止。<#>第四章，西藏的王統──從太古時代說起，以至觀音化身的猿猴和救度母化身的岩石精靈女結合而生西藏人種的故事等等，神話色彩極爲濃厚。西藏人深信他們的元祖是觀音菩薩，西藏是觀音所選的樂土，他們以此爲榮，也因此而生優越感。這種神話故事，以及信仰，可說是固有的民族神話和印度傳入的佛教混合而生的。後出的《王統抵》一書中也有類此的詳細記述。本章的最後一段有文說︰‘于陽火·犬之年（me-pho-khyi＝丙戌）寫此王統記（指紅史的西藏王統的一章）。’<#>如上文說的，丙戌即1346年，西藏王統的叙述，也就到此年爲止。<#>第五章，薩迦派的系統──薩迦派（Sa-skya-pa）是西藏佛教的一派，創始人爲卓彌（Ḥbrog-mi）譯師，特別以道果教授爲最著。以薩迦寺爲本山，故有此名（按薩迦爲白土之意）。在西藏佛教各宗派中，屬于半改革派。本章即叙述此派的傳承經過。<#>第六章，迦當派的系統──迦當派（Bkaḥ-gdams-pa）是從印度入藏重興佛法的阿底峽（Atiśa）尊者所開創的西藏佛教的一派，屬于改革派。本章即叙述此派的傳承經過。<#>第七章，迦舉派的系統──迦舉派（Bkaḥ-rgyud-pa）是瑪巴（Mar-pa）譯師所創的一派，與薩迦派同樣，屬于半改革派。此派又分出許多支系，作者昆噶德爾覺即屬其中一系的刹巴系的人。本章即叙述此系的傳承經過。<#>第八章，伯摩都派、拉派的系統及雜記──這一章把流行于西藏的佛教其他各宗派的傳承情形作綜合的叙述，伯摩都派（Phag-mo-gru-pa）和拉派（Lha-pa）是其中兩派的名稱。雜記則是相當于編後記和結語。<#>以上是全書八章的大要。前四章是王統史，後四章是宗派史，從此也不難看出《紅史》之合政治史和宗教史爲一的西藏史書特有的性格了。<#>然而，《紅史》是參照了那些文獻資料寫成的呢？這是值得考究的問題。關于這點，《紅史》的日文本譯者之一的稻葉教授在〈紅史研究序說〉一文中，曾指出以下七種爲《紅史》的原始材料︰<#>(1)戒律事中的《破僧事》（Dge-ḥdun-gyidbyen-gyi-gshi）。述印度王統的部份，多據此。<#>(2)《支那紀事錄》（Rgya-yig-tshaṅ）。述西藏古代史時，曾依據此書。對于這點，《青史》也曾說過。但這《支那紀事錄》，我們只約莫知其系抄譯了《新唐書》〈吐蕃傳〉及《通鑒》〈唐紀〉中有關漢藏關係的部份，在臨洮印行問世的藏文典籍。至于它的真面目，則無從知道，因爲還沒有發現到此書的緣故。又此書與所謂《漢藏紀事錄》（Rgya-bod yig-tshaṅ）關係如何？這些都是留待後考的問題。<#>(3)姜巴拉帝師貢（Jambhala Tu-śri Mgon）的證言。本書第二章最後有一句說︰關于蒙古帝國大元的史事，系采取占巴拉拖西貢（Ḥdsam-bha-la sogs-śrḥi Mgon）所說的加以記錄。據西洋的西藏學家魯力希（G. N.Roerich）說，占巴拉拖西貢，就是指1344年奉順帝命到過西藏的姜巴拉帝師貢。從時間上說，《紅史》的撰就僅後于他的來藏兩年，故相當可信。<#>(4)協臘耶協禪師（Rtsen-rtsi Śes-rab-ye-śes）的證言。在第五章述彌涅（黨項）建國神話之後，說以上系據協臘耶協禪師所言。然而這人物的事迹不詳。<#>(5)《大實錄》（Ye-ka thob-can）。在第三章述蒙古王統時說，這些系依據《大史》（Ye-ka thob-can），記述其重要的部份。這所謂《大實錄》諒系指《元朝秘史》、《十三朝實錄》等類的史籍。<#>(6)《王統如意樹史》（Rgyal-rabs Dpag-bsam ljon-śiṅ）。在第四章述西藏王統的地方，說是曾向Dpag-thog-pa-Rin-rdor其人探問《王統如意樹史》的內容，而加以引用。由此可知，作者幷沒有直接看到《王統如意樹史》一書，而是從Rin-rdor處聞悉的。<#>(7)原始材料不明的部份。第五章至第八章的內容，到底根據什麽資料，作者未加說明，故無從知道。或者是根據作者直接的見聞，也未可知。<#>除了上列的七點以外，《紅史》曾充分地采用了漢文資料，這是《紅史》與布頓的《教法史》最大不同的地方。如述支那王統的第二章的開頭第一句就說︰‘據支那人的記錄（Rgya-nag-poḥi yig-tshaṅ）說，周朝第四代的昭王即位後二十六年的陽木·虎之歲（Śiṅ-stag＝甲寅）的四月八日，世尊誕生于印度。其光明與種種祥瑞，遠在支那，亦能得見。占星家舉行占卜，始知道是佛陀的降世。’<#>以下，如漢明感夢，白馬西來，唐三藏西竺求法等等佛教故事，想絕不是光據抄譯的《支那紀事錄》一書即能知道其詳細的。而且關于中國佛教史的資料，多與《佛祖歷代通載》等書所記載者相同。所以，‘支那人的記錄’一語不是專有名詞（書名），而是泛指漢文史書而言。不但一般史書，就是漢文的佛教史籍，《紅史》也有引用的迹象。<#>《紅史》可以說是卷豐富，包羅廣闊的一部藏文的歷史文獻。可是，此書仍有許多使人懷疑的地方。我們試舉出書中明知其爲附加的部份和脫落的部份來說一說。<#>述迦當派系統的第六章裏，說到第二十一代的羅奔羅禿先格（Slod-dpon Blo-gros-seṅ-ge）的地方時忽然中斷。接著又忽然從1320年的事迹寫起，一直寫到1387年的史事。這段後面之文，顯然是後人附加的，因原書作于1346年，不可能預言及未來的事。而且從忽然中斷，忽然續起的文筆，也看出後人蛇足痕迹。<#>還有一個極明顯的附加的痕迹出在第三章彌涅、蒙古王統的尾段。在這裏，對明朝洪武帝的興起，以及元朝皇帝之從大都大宮殿逃走的經過，寫得非常詳細而且生動。但是，該段史事的最遲年次爲1368年（洪武元年），後于《紅史》的成書二十二年。此外，在第四章西藏王統之中，也有類此可疑之處。<#>以上是說後人所附加的地方。至于應該記述而把它脫漏的，也可以說是此書應受指摘的缺點。如第七章迦舉派的系統裏，說到瑪巴弟子中被稱爲東方大柱的楚路通邦得（Mtshul-ston dbaṅ-de）的事迹時，文章有脫落。因對于南西北方的大柱均作詳細的描寫，唯獨對東方大柱略而不叙，殊爲可疑。<#>最後尚有一點應予指出。即第八章的尾段，有如下的文句︰‘這部紅史（Hu-lan deb-ther），聰慧的後生若能讀到它，定能博識故事，成爲有學識的人。’<#>這是全文結束時的筆調。可是，下面却連續著將近兩頁的長文，而且一開始就從堯、舜、禹、湯等中國古代帝王的故事說起，與本章的上文完全牛頭不對馬嘴。其系出于後人的附加，當可推知。<#>我們在上文曾經說過，《紅史》有新舊兩種本子，作者與內容均不同，而書名則一樣。舊本（即西藏學研究所刊印的）成于1346年，新本（即杜奇氏所發現的）作于 1538年。其間相差一九二年。基于這一認識，我們還可以推想如下的幾個要點出來︰<#>從《紅史》卷首的序言中的Deb-gter dmar-po-rnams（rnams表示複數）一詞，就可以知道寫這序言時，已經有了複數的《紅史》。而在結束文氣的地方，《紅史》不但沒有複數表示，而且用了蒙古語古形的Hu-lan deb-ther。這點，一方面意味著序言系後人所加，其所加年代不會早于1538年──即新本《紅史》出現以前，同時，又可以反轉證明‘這部紅史……成爲有學識的人’這段結語，確爲日本《紅史》所有的，而其後的贅文，則又是後人所加的，在各章各處所附加的部份，雖不能確知其增補的年代，但應不出于舊本成立以至新本問世的一九二年之間。<#>雖然《紅史》有種種的缺點，但無損于它的史料價值。此書所被指摘的部份，均屬枝末細節，重要的地方，還是極其完整且堅實的。《紅史》的公開出現于世，對于古代西藏史，尤其是對佛教史的瞭解上，帶來了一道光明，使許多向來無從解知的史事，都能漸漸地獲得解决。當前面臨的一個問題，就是要如何去尋找另一文獻，那是《紅史》最根本的資料之一的《支那紀事錄》了。此書若能發現出來的話，不但漢藏關係史上的許多難題可以獲得解决，就是《紅史》所蘊藏著的一些疑問，也可以得到答案。<#>


meanings:
Một mảnh tuyết ném vào lò đang rực cháy. Có 2 nghĩa: ① Vô thường, hư huyễn. Chương Trường Thử Hoà thượng trong CĐTĐL q. 14 (Đại 51, 413 thượng) ghi: »石 頭 問： 爾 見 箇 什 麼 道 理 便 禮 拜？ 髭 云： 據 某 甲 所 見、 如 紅 爐 上 有 一 點 雪。– Thạch Đầu hỏi: Ông thấy đạo lí gì mà lễ bái? Trường Thử nói: Theo chỗ thấy của con thì như ném mảnh tuyết vào lò đang rực cháy«. ② Không để lại dấu vết. Tắc 69, Bích Nham lục (Đại 48, 198 hạ) ghi: »透 荊 棘 林、 衲 僧 家、 如 紅 爐 上 一 點 雪。 – Việc vượt qua rừng gai góc đối với nạp tăng giống như việc làm không để lại dấu vết«.


meanings:
① Quanh co. ||② Trong lòng uất kết cũng gọi là hu. Cũng đọc là chữ u.


meanings:
(văn) ① Quanh co; ② Sự rối rắm trong lòng, sự sầu muộn.


meanings:
① Tên người, Thúc Lương Hột 叔梁紇 ông thân sinh ra đức Khổng Tử 孔子. ||② Hồi hột 回紇 giống Hồi Hột. ||③ Sợi tơ rủ xuống.


meanings:
【紇繨】hột đáp [geda] ① Như 疙瘩 [geda] nghĩa ②; ② Gùn, gút (trên hàng dệt); ③ (văn) Sợi tơ rủ xuống. Xem 紇 [hé].


meanings:
① Lụa nõn, cũng có khi dùng làm quạt, cho nên gọi quạt tròn là hoàn phiến 紈扇.


meanings:
① Xỏ chỉ, sợi phải xe lại rồi mới xỏ vào kim mà khâu được, cho nên may áo gọi là phùng nhân 縫紉. ||② Tâm phục, như cảm nhân thịnh tình 感紉盛情 cảm phục tình hậu. ||③ Xe sợi. Ta quen đọc là chữ nhận.


meanings:
① Xâu kim, xỏ kim, xỏ chỉ: 紉針 Xâu kim, xỏ kim; ② Khâu vá: 縫紉機 Máy khâu; ③ (văn) Xe sợi; ④ (văn) Cảm phục, tâm phục, cảm kích: 紉佩 Cảm phục; 至紉言高誼 Hết sức cảm kích tình cảm cao đẹp.


meanings:
① Rối, như hữu điều bất vặn 有條不紊 có ngành thớ không rối.


meanings:
Rối, rối ren: 有條不紊 Có ngăn nắp, đâu vào đấy.


meanings:
① Vân, vằn gấm vóc. Vật gì có vằn có ngấn cũng gọi là văn, như ba văn 波紋 vằn sóng. ||② Văn ngân 紋銀 bạc nén, bạc đúc thành thoi trên có hoa vằn gọi là văn ngân, gọi tắt là văn.


meanings:
① Vân, vằn: 紋石 Đá vân; 木上有紋 Gỗ có vân; ② Nếp (nhăn): 皺紋 Nếp nhăn. Xem 紋 [wèn].


meanings:
① Vào, như xuất nạp 出納 số ra vào. Nói rộng ra phàm cái gì làm cho đến gần mình đều gọi là nạp, như duyên nạp 延納, tiếp nạp 接納 đều nghĩa là mời vào chơi cả, bây giờ gọi sự lấy vợ là nạp phụ 納婦 cũng là do nghĩa ấy. ||② Dâng nộp, như nạp thuế 納稅 nộp thuế, nạp khoản 納款 dâng nộp khoản gì làm lễ xin hàng phục, v.v. ||③ Thu nhận, như tiếu nạp 笑納 vui lòng nhận cho.


meanings:
① Nhận, tiếp nhận, chấp nhận: 不納 Không nhận; 采納 Chấp nhận; 笑納 Vui lòng nhận cho; ② Hóng: 納涼 Hóng mát; ③ Đưa vào: 納入正軌 Đưa vào nền nếp; ④ Đóng, nộp, nạp, dâng nạp, giao nộp: 納税 Đóng thuế; ⑤ Khâu: 納鞋底 Khâu đế giày.


meanings:
Người xuất gia, Tăng hành cước. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »若 云 言 中 有 響 句 裏 呈 機。 猶 曲 爲 中 下 之 流。 向 本 分 衲 僧。 遠 之 遠 矣。 – Nếu nói trong lời có vang, trong câu hiện cơ, còn là phương tiện tiếp dẫn hàng trung hạ, đối với tăng hành cước lão luyện còn cách xa lắm vậy!«.


meanings:
Gọi đủ: Nạp bại khuyết. Bị thua. Tiết Thiên Đồng Hàm Kiệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂、 舉 婆 子 燒 庵 話、 師 曰： 這 箇 公 案、 叢 林 中 少 有 拈 提 者。 傑 上 座 裂 破 面 皮、 不 免 納 敗 一 上 、 也 要 諸 方 檢 點。 – Thượng đường, cử công án ›Bà già đốt am‹, sư nói: Công án này, trong tùng lâm ít có người niêm đề. Thượng toạ Kiệt xé toạc da mặt, chẳng khỏi bị thua một phen, cũng cần các nơi kiểm điểm«.


meanings:
Bị thua, làm cho khổ. Tiết Hoa Tạng Trí Thâm Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »兜 率 降 生、 雙 林 示 滅。 掘 地 討 天、 虛 空 釘 橛。 四 十 九 年、 播 土 揚 塵。 三 百 餘 會、 納 盡 敗 缺。 – Đâu Suất giáng sinh, Song Lâm thị tịch, đào đất tìm trời, đóng đinh vào hư không. Bốn mươi chín năm vãi đất tung bụi, hơn ba trăm hội bị thua mất rồi«.


meanings:
Hàng phục. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong Duy Tắc ngữ lục q. 3 ghi: »你 若 有 者 箇 操 略、 管 取 諸 佛 諸 祖、 向 你 面 前 納 欵 有 分、 就 你 手 裏 乞 命 無 由。 – Nếu ngươi có tài thao lược, quản lí chư Phật chư Tổ. Các ngài có phần bị ngươi hàng phục, các ngài bằng mọi cách xin ngươi tha mạng!«.


meanings:
Thầy chùa ăn hại, là lời trách mắng các tăng sĩ giống như cái thùng cơm. Vân Môn quảng lục q. thượng ghi: »似 這 般 滅 胡 種。 長 連 床 上 納 飯 阿 師。 堪 什 麼 共 語 處。 – Bọn phá hoại Thiền tông chính là bọn thầy chùa ăn hại ngồi trên giường thiền, đâu có gì đáng nói với bọn họ«.


meanings:
① Cái quạt, cái núm. ||② Buộc, thắt. Tục gọi cái cúc áo là nữu khấu 紐扣.


meanings:
① Núm, quai: 秤紐 Núm cân; ② Cái khuy: 衣紐 Khuy (cúc) áo; ③ (văn) Buộc, thắt.


meanings:
4275（Neumann, Karl Eugen, 1865～1915）為十九至二十世紀初奧地利之印度學、佛教學學者。尤以巴利語之研究有極深造詣。曾出版巴利經藏（Sutta Piṭaka）之長部、中部、經集之德譯本（Die Reden des Gotamo Buddhos，四卷），及長老偈之德譯本（Die Lieder der Mönche und Nonnen Gotamo Buddhos, 1899）、法句經之德譯本（Der Wahrheitspfad, 1893）等書。


meanings:
① Hoãn. ||② Giải, gỡ, như huỷ gia thư nạn 毀家紓難 phá nhà gỡ nạn.


meanings:
① (văn) Cởi, gỡ, giải trừ: 紓難 Giải trừ khó khăn nguy hiểm; 紓禍 Vượt qua tai hoạ; ② Hoãn, thư hoãn, hoà hoãn; ③ Dư dật.


meanings:
① Thành thực, như thuần hiếu 純孝 người hiếu thực. ||② Thuần, không lẫn lộn gì, như thuần tuý 純粹. ||③ Toàn, như thuần bạch 純白 trắng tuyền. ||④ Ðều. ||⑤ Lớn. ||⑥ Một âm là chuẩn. Ven, vệ, mép áo dày viền màu khác để cho đẹp đều gọi là chuẩn. ||⑦ Lại một âm là đồn. Bó, buộc, một xếp vải hay lụa cũng gọi là đồn. ||⑧ Lại một âm là nữa là truy. Cùng nghĩa với chữ truy 緇.


meanings:
① Ròng, thuần tuý, nguyên chất, không pha tạp: 純金 Vàng ròng; 純水 Nước ròng; ② Thuần, đặc, rặt, toàn, đều một loạt: 純白 Thuần màu trắng; ③ Thuần thục, thành thạo, thông thạo: 工夫不純 Kĩ thuật chưa được thành thạo; ④ (văn) Thành thực; ⑤ (văn) Lớn; ⑥ (văn) Tốt, đẹp; ⑦ (văn) Tơ.


meanings:
(văn) Cột, bao, bọc: 野有死鹿，白芧純束 Ngoài đồng có con nai chết, cỏ tranh trắng bọc lấy thây nó (Thi Kinh).


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Toàn Phó đời Ngũ Đại. X. Toàn Phó.


meanings:
(?-1101) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 12, nối pháp Thiền sư Pháp Bảo. Sư họ Đào quê làng Cửu Ông, huyện Tế Giang (tức huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên ngày nay). Sư thuở nhỏ thông thạo kinh sử, đi đến đâu bọn Nho sĩ tranh nhau theo về. Chẳng bao lâu, sư mở tung được cánh cửa áo diệu, tia sáng giác ngộ xuất hiện. Từ đó, sư trụ trì chùa Hoa Quang, làng Tây Kết, Thượng Nghi. Tùy người đến thưa hỏi, sư phát huy tông chỉ, dẫn dắt những kẻ mờ tối. Ngày 7 tháng 2 năm Ất Dậu nhằm niên hiệu Nguyên Phù thứ 1 đời Lí Nhân Tông (1101), sư báo tin sắp tịch. Có đệ tử là Bản Tịch vào thất thưa hỏi thêm, sư nói kệ dạy: »眞 性 常 無 性、 何 曾 有 生 滅。 身 是 生 滅 法、 法 性 未 曾 滅。 – Chân tính thường vô tính, hà tằng hữu sinh diệt. Thân thị sinh diệt pháp, pháp tính vị tằng diệt. – Chân tính thường không tính, đâu từng có sinh diệt. Thân là pháp sinh diệt, pháp tính chưa từng diệt«. Nói xong sư thị tịch. Phụ Quốc Thái Bảo là Cao Công trông nom việc hoả thiêu và dựng tháp. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


vietnamese:
thuần chân đà la sở vấn như lai tam muội kinh <đpb>


meanings:
（梵 Cunda，巴 Cunda，藏 Skul bye）佛入滅前，對佛行最後供養者。又作窮達、准陀、淳陀、周那，或單作‘淳’。意譯稚小或妙。中印度波婆城（Pāvā）人，鍛工之子。<#>《長阿含經》卷三〈游行經〉雲（大正1·18a）︰<#>‘爾時世尊（中略），由末羅至波婆城闍頭園中，時有工師子，名曰周那，聞佛從彼末羅來至此城，即自嚴服至世尊所，頭面禮足，在一面坐。時，佛漸爲周那說法正化，示教利喜。周那聞佛說法，信心歡喜，即請世尊，明日舍食。時，佛默然受請。周那知佛許可，即從座起，禮佛而歸。（中略）是時，周那尋設飯食供佛及僧，別煮旃檀樹耳，世所奇珍，獨奉世尊。佛告周那︰勿以此耳與諸比丘。周那受教，不敢輒與。’<#>佛受供後，率衆續往前行，途中突患背痛（一說患血痢），其後便取涅槃。故阿難曾白佛言︰‘周那設供，無有福利，所以者何？如來最後于其舍食，便取涅槃。’然佛告阿難︰‘勿作是言！勿作是言！今者周那爲獲大利，爲得壽命、得色、得力、得善名譽，生多財寶，死得生天，所欲自然。所以者何？佛初成道，能施食者；佛臨滅度，能施食者，此二功德，正等無異。’<#>又，有關純陀之出生地，《長阿含經》及巴利文《長部》、《大般涅槃經》等謂波婆城。《大般泥洹經》卷一〈長者純陀品〉及《大般涅槃經》卷二則謂拘尸那城。《大唐西域記》卷六〈拘尸那揭羅國〉條亦揭有准陀之故宅。<#>此外，有關純陀所供養的旃檀樹耳，有些西洋學者將巴利文《大般涅槃經》所記載者，解釋爲‘豖肉’。若從《長阿含經》之譯語，則當爲菌類之一種。<#>◎附︰巴宙譯《南傳大般涅槃經》（摘錄）<#>十四、鐵匠窮達聞佛已到達波婆，且住于彼之芒果林，于是彼走向如來的住處，向佛作禮，就座其側以後，薄伽梵向其宣示法要，使之歡喜愉快。<#>十五、窮達對佛所開示的法要甚爲喜悅，他白佛言︰唯願世尊慈允于明天與大比丘僧衆赴舍間午餐。佛陀默然受請。<#>十六、窮達知佛已許可，即從座起，向佛作禮，右繞而去。<#>十七、爾時鐵匠窮達于其夜清旦，在自己家裏備辦甜粥糕餅及旃檀樹耳，即白佛言︰世尊諸事已備，唯聖知時。<#>十八、爾時薄伽梵于清晨著衣持鉢，與大比丘僧衆走向鐵匠窮達家裏。到已，坐于敷座後，佛告窮達說︰窮達，凡是你所備辦的旃檀樹耳盡奉獻與我，其他食物如甜粥等則分給比丘僧衆。是，世尊。窮達回答說。于是他將所備辦的旃檀樹耳獻佛，其他食物如甜粥等，則分奉給比丘僧衆。<#>十九、爾時薄伽梵告窮達說︰窮達，所有剩餘的旃檀樹耳應埋藏一小孔裏。窮達，我不見地上任何人，或魔天與梵天，或沙門、婆羅門，或神，或人，除如來外，若服食該物能有適宜的消化。是，世尊。窮達回答說。他將剩餘的旃檀樹耳埋藏于一小孔後，走向佛前向佛作禮，他就座其側以後，佛陀向窮達開示法要，使之發心喜悅，即從座起而去。<#>二十、爾時薄伽梵于服食鐵匠窮達所設齋供後，忽患嚴重性血痢，劇痛幾瀕于死，但彼攝心自持，忍受而無怨言，于是薄伽梵語尊者阿難說︰來，阿難，我等去拘尸那羅。是，世尊。尊者阿難回答說。我聞彼服食鐵匠窮達的齋供以後，彼忍受幾瀕于死的劇痛，因進用旃檀樹耳，慈尊所以患此嚴重性疾病。薄伽梵于清瀉後說︰我等去拘尸那羅城。<#>［參考資料］　《佛般泥洹經》卷上；《大般涅槃經》卷中；《雜阿含經》卷三十七；《大毗婆沙論》卷六十六；《大般涅槃經疏》卷三；《俱舍光記》卷十五。<#>


meanings:
① Trang sức. ||② Viền mép. ||③ Một âm là phi. Phi mậu 紕繆 lầm lẫn.


meanings:
【紕漏】phi lậu [pilòu] Sai sót: 出了紕漏 Xảy ra sai sót.


meanings:
① Sa, lụa mỏng. Một thứ dệt bằng tơ mỏng mà thưa để làm mũ hay áo mặc mát gọi là sa, như ta nói sa Tàu, sa Tây vậy. Vương Duy 王維: Thùy liên Việt nữ nhan như ngọc, Bần tiện giang đầu tự hoán sa 誰憐越女顏如玉，貧賤江頭自浣紗 ai thương cho cô gái Việt mặt đẹp như ngọc, lại nghèo hèn tự mình giặt lụa ở đầu sông? ||② Sợi vải.


meanings:
① Sợi: 紡紗 Kéo sợi; ② Sa, lụa mỏng, vải sô, lưới mịn: 紗衣 Áo sa; 窗紗 Vải sô che cửa; 鐵紗 Lưới sắt.


meanings:
① Tua lèo mũ, thắt ở dưới cằm, có tua chỉ hạt bột rủ xuống. ||② Mối giường. ||③ Rộng lớn.


meanings:
(văn) ① Tua lèo mũ; ② Mối giềng; ③ Rộng lớn.


meanings:
① Giấy. Sái Luân nhà Hán sáng tạo ra phép làm giấy trước nhất.


meanings:
① Giấy: 包裝紙 Giấy đóng gói; 吸墨紙 Giấy thấm (chặm); 一張紙 Một tờ giấy; ② (loại) Tờ, bản: 單據三紙 Ba tờ biên lai; 一紙公文 Một bản công văn.


meanings:
① Bậc, mỗi một bậc thềm gọi là một cấp, vì thế lên thềm gọi là thập cấp 拾級. Phàm sự gì có thứ bậc cũng gọi là cấp cả, như làm quan lên một bậc gọi là nhất cấp 一級. ||② Phép nhà Tần cứ chém được một đầu giặc được thăng một cấp, nên gọi cái đầu là thủ cấp 首級.


meanings:
① Cấp: 上級 Cấp trên; 縣級 Cấp huyện; 一級運 動員 Vận động viên cấp một (cấp A); ② Bậc, bực: 三級工 Công nhân bậc ba; 台階有三級 Thềm nhà có ba bực; 同級不同班 Cùng bậc (học) không cùng lớp; ③ Tầng, từng: 九級浮屠 Tháp chín tầng; ④ (văn) Đầu quân giặc, thủ cấp.


meanings:
① Rối rít. ||② Nhiều nhõi, như phân phiền 紛煩, phân vân 紛紜 đều nghĩa là ngổn ngang nhiều việc, bối rối.


meanings:
① Nhiều, tới tấp: 雪花紛飛 Tuyết bay tới tấp; ② Rối rắm, tá lả.


meanings:
① Phân vân 紛紜 bối rối. ||② Nhung nhúc, bộn rộn.


meanings:
【紛紜】phân vân [fenyún] ① Xôn xao, mỗi người một ý kiến: 衆說紛紜 Mọi người bàn tán xôn xao; ② Rối ren. 【紜紜】vân vân [yúnyún] Nhan nhản, đầy rẫy, la liệt.


meanings:
5193絍婆，梵語 nimba，巴利語同，又作賃婆、任婆。學名 Azadirachta indica。為產於印度之喬木。形似我國之苦楝子（學名 Picrasma quassio-ides），春季開白色芬芳之小花，葉類似旃那樹葉，其樹皮、小枝、花、葉、果實皆有苦味，可供藥用。印度人取其小枝為楊枝，於葬儀時嚙之。印度教徒且以此木作神像。〔陀羅尼集經卷十、有部毘奈耶藥事卷一、俱舍論卷十八、玄應音義卷二、慧琳音義卷二十六〕


meanings:
① Tơ trắng. ||② Trắng nõn, như tố thủ 素手 tay trắng nõn. Người có phẩm hạnh cao khiết cũng gọi là tố, như tố tâm 素心 lòng trong sạch. Nói rộng ra phàm cái gì nhan sắc mộc mạc cũng gọi là tố cả, như phác tố 朴素 mộc mạc, để tang mặc áo vải trắng to gọi là xuyên tố 穿素. Ðồ gì không có chạm vẽ cũng gọi là tố, như tố đoạn 素緞 đoạn trơn. ||③ Không, không làm gì mà hưởng lộc gọi là tố xan 素餐. Tấn Ðỗ Dư gọi đức Khổng Tử 孔子 là tố vương 素王 nghĩa là không có chức tước gì mà thế lực như vua vậy. Không có tước vị gì mà giàu gọi là tố phong 素封 cũng là do nghĩa ấy. ||④ Chất, nhà hoá học gọi nguyên chất là nguyên tố 原素. Bản tính người gọi là tình tố 情素. ||⑤ Chỗ quen cũ, như dữ mỗ hữu tố 與某有素 cùng mỗ là chỗ biết nhau đã lâu, tố giao 素交 người bạn vẫn chơi với nhau từ trước, bình tố 平素 vốn xưa, v.v. ||⑥ Vốn thường, như Trung Dong nói tố phú quý 素富貴 vốn giàu sang, tố bần tiện 素貧賤 vốn nghèo hèn, đều là nói không đổi cái địa vị ngày thường vậy. ||⑦ Tục gọi rau dưa là tố, cho nên ăn chay gọi là nhự tố 茹素.


meanings:
① Trắng, trắng nõn, nguyên màu: 素服 Quần áo vải mộc; 素絲Lụa trắng; ② Không có hoa, không hoa hoè, nhã: 這塊布很素凈 Miếng vải này màu nhã lắm; ③ Nguyên chất, chất: 毒素 Chất độc; ④ (Ăn) chay, không, suông: 吃素 Ăn chay; 素王 Vua không ngai; ⑤ Từ trước, xưa nay, bình thường, vốn dĩ: 素不相識 Xưa nay chưa hề quen biết; 素富貴 Vốn giàu sang. 【素來】tố lai [sùlái] Từ trước đến nay, xưa nay: 素來不相識 Xưa nay không quen biết nhau; ⑥ (văn) Chỗ quen biết cũ: 與某有素 Có quen biết với ông Mỗ đã lâu; ⑦ Lụa trắng, vóc trơn.


meanings:
(term) An old transliteration of the Sanskrit sūtra


meanings:
① Các thứ dệt bằng tơ đông đặc mềm nhũn tục gọi là phưởng trù 紡綢. ||② Xe sợi, đánh sợi.


meanings:
① Xe, đánh (sợi): 紡紗 Xe sợi; 紡線 Xe chỉ; ② The (một thứ tơ mỏng hơn lụa).


meanings:
① Dây tơ. ||② Huyền tác 弦索 đồ âm nhạc bằng dây. ||③ Phép độ. ||④ Tan tác, như hứng vị tác nhiên 興味索然 hứng thú tan tác, li quần tác cư 離群索居 lìa đàn ở một mình, v.v. ||⑤ Hết, như tất tác tệ phú 悉索敝賦 nhặt nhạnh hết cả của sở hữu. ||⑥ Một âm là sách. Lục lọi, đòi, cầu. ta quen đọc là chữ sách cả.


meanings:
① Thừng to, chão: 麻索 Thừng đay; 船索 Thừng kéo thuyền; 鐵索橋 Cầu xích sắt; ② Tìm tòi, lục: 搜索 Lục soát; ③ Đòi, yêu cầu, yêu sách, lấy: 索錢 Đòi tiền; 索價 Đòi giá; 索欠 Đòi nợ; ④ Không chút nào, tan tác, lẻ loi: 索然無味 Không chút mùi vị nào; 離群索居 Lìa đàn ở riêng, sống lẻ loi; ⑤ (văn) Hết: 索絕 Đứt hết. 【索性】sách tính [suôxìng] (pht) Quách, phắt, béng, dứt khoát: 索性走了 Đi quách cho rồi; ⑥ (văn) Khuôn phép, phép độ, quy tắc.


meanings:
4280（1002～1062）西藏名 Zurpo-che sakya hbyun-gnas。又作素薄且釋迦生。西藏佛教寧瑪派新派創始者之一。嘗從卻壠仰智生受學幻變與心品教授，從傑釋迦勝（藏 Lce sakya mchog）受學甘露教授，從寧拏自在稱（藏 Gnan-nag dhan grags）受學祕密灌頂與方便道等法，親近眾多善知識，為寧瑪派中心人物，並將當時寧瑪派典籍作系統性整理。曾創建鄔巴壠寺（藏 Hug-pa lun），故亦稱鄔巴壠巴。上首弟子五人，最能廣弘師業者為索爾迥喜饒札巴（1014～1074）。（參閱「寧瑪派」5783）


meanings:
4281（1014～1074）西藏名 Zur-chun ses-rab grags。又作素穹慧稱。西藏佛教寧瑪派僧，為寧瑪派新派創始者之一。係索爾波且釋迦生之養子，繼任鄔巴壠寺寺主。曾於札賈窩（藏 Brag-rgya-bo）勤修三十年得大成就，故又稱善逝賈窩瓦（藏 Bde-gsegs rgya-bo-ba）。弟子甚多，有四柱、八梁、十六棟等稱，以其子卓浦巴釋迦獅子（藏 Sgro-phug-pa sakya senge）最為著名。


meanings:
Dáng vẻ nhanh nhẹn dứt khoát. Tiết Nham Đầu Hoà thượng trong TĐT q. 7 ghi: »若 是 得 意 底 人、自 解 作 活 計。 舉 措 悉 皆 索 索 底、 時 常 恬 恬 底。 觸 物 則 轉、 意 在 轉 處、 住 則 獲 住、 去 則 獲 去。 – Nếu là người lãnh ngộ thiền ý thì tự biết vận dụng thiền pháp. Mỗi hành động đều nhanh nhẹn dứt khoát, lúc nào cũng điềm tĩnh. Chạm vật liền chuyển, ý tại chỗ chuyển. Muốn đứng thì đứng, muốn đi thì đi«.


meanings:
4281（1543～1588）西藏名 Bsod-nams rgya-mtsho。又稱瑣朗嘉穆錯。為第三世達賴喇嘛。誕生於西藏衛州（藏 Dbus）。嘉靖二十六年（1547），年四歲被認為係達賴喇嘛二世根敦嘉穆錯之轉世，迎入別蚌寺（藏 Ḥbras-spuṅs），隨大班底達（藏 Bsod-nams grags-pa）受優婆塞戒。七歲時，從索諾木達庫帕受沙彌戒，跟隨其師里庫頓（藏 Legs-don）與芭矻帖（藏 Ḥphags-sde）翻譯官等研習顯密諸經論與灌頂。十歲時任別蚌寺堪布，十一歲主持拉薩祈願大會，十六歲兼任色拉寺住持，二十二歲，依甘丹寺座主格里庫貝桑保（藏 Dge-legs dpal-bzaṅ-po）受具足戒。　當時，土默特部之俺答汗為東蒙古之有勢力者，常入寇明朝。至穆宗（1567～1572 在位）時歸服，受封為順義王。其後則迎接喇嘛僧，信仰喇嘛教，復因從甥徹辰鴻台吉之勸，招請第三世達賴喇嘛。萬曆五年（1577），達賴遂自別蚌寺出發。翌年，抵達蒙古展開教化。王賜號「法王持金剛達賴喇嘛」（藏 Dalaḥi bla-ma Vajradhara），達賴喇嘛一稱即源於此，其後，由其身轉世之喇嘛，皆稱達賴。俺答汗嘗為法王建立一仰華寺，並受西藏甘珠爾之教，宣布禁止部族之殺戮、殉葬之俗。法王又授灌頂於甘肅、寧夏、青海、蒙古諸部，凡紅教之諸法王皆俯首稱弟子，其後又受明神宗招請至內地巡錫，並赴安土、康、裏塘等地弘法。萬曆八年，在裏塘建立寺院。次年又往察木多（藏 Chabmdo）弘法。十年，俺答汗歿，王子敬格爾圖克隆（藏 Seṅ-ge tā-gu-ruṅ）繼承王位。索諾木嘉穆錯亦應新王招請，於萬曆十四年入蒙古。黃衣派之聲威，遍於蒙藏諸部，教化所及東西數萬里。十六年一月，神宗賜號「灌頂大國師」，又招請之，以病不能前往，二月即歿，享年四十六。　第三世達賴入滅之際，眾人皆感悲歎，蒙古王侯遂勸請轉生為蒙古人。次年（1589），即發現轉生者為圖克隆汗之王子，即第四世達賴喇嘛榮丹嘉穆錯。〔聖武記、蒙藏佛教史、蒙古佛教史、G. Schulemann: Die Geschichte der Dalailamas; C. Bell: The Religion of Tibet〕


meanings:
4281（1142～1185）西藏名 Bsod-nams rtse-mo。為西藏佛教新派薩迦派之第二世孔迦寧保（藏 Kun-dgaḥsñin-po）之第二子。三歲時，禮拜文殊、大悲空智金剛、多羅等三尊，通解三祕經、勝樂根本祕經等。十六歲時，習祕密經與祕義，且得金剛大阿闍梨蓮華生（梵 Padmasambhava）之教義。其次，於法獅子（藏 Chos-kyiseṅ-ge）處學般若與量論。十八歲，承襲薩迦寺主座之位，即薩迦派之第三世，專致於講學、論儀、著述以弘法。至二十八歲，能於一時現三身。其後，從事真言及無量之教授等說法。西元一一八五年，於說法中入滅，享年四十四。「蒙古佛教史、Deb-ther sṅon-po（The Blue Annals）〕


meanings:
Sau khi chết bị Diêm Vương đòi tiền cơm, chỉ cho một phen hành cước tham học, không thu được kết quả gì, chỉ toi cơm của thí chủ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 眼 不 明。 盡 須 抵 債。 索 飯 錢 有 日 在。 – Đạo nhãn chẳng sáng, cuối cùng đành mang nợ, có ngày bị Diêm Vương đòi tiền cơm«.


meanings:
① Sắc tía, sắc tím. ||② Dây thao, đời xưa có chức kim tử quang lộc đại phu 金紫光祿大夫 nghĩa là chức quan được dùng ấn vàng dây thao tím, vì thế nên gọi những người bỗng dưng mà phú quý là thủ thanh tử như thập giới 取青紫如拾芥.


meanings:
① (Màu) tím, tía: 紫色的衣服 Quần áo màu tím; ② (văn) Dây thao; ③ [Zê] (Họ) Tử.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Chân Khả sống vào đời Minh. X. Chân Khả.


meanings:
Trướng gấm. Nguyên chỉ cho tấm màn làm bằng gấm mỏng màu tía, căng treo ở nơi cửa quan lớn, cửa nhà kẻ giàu sang. Trong Thiền lâm mượn cụm từ này để chỉ cho một cửa ải hướng thượng. Tắc 10, Bích Nham Lục (Đại 48, 150 hạ) ghi: »興 化 未 曾 向 紫 羅 帳 裏 撤 眞 珠。 與 爾 諸 人 在。 只 管 胡 喝 亂 喝 作 什 麼？ – Từ trong trướng gấm, Hưng Hoá chưa từng ném chân châu cho các ông, các ông cứ hét loạn xạ làm cái gì?«.


meanings:
① Trừu, một thứ dệt bằng tơ to. ||② Quấn sợi, xe sợi. ||③ Kéo ra, như trừu dịch 紬繹 gỡ kéo đầu mối ra. ||④ Chắp nhặt.


meanings:
① Trừu (dệt bằng tơ to); ② (văn) Quấn sợi, xe sợi; ③ (văn) Chắp nhặt.


meanings:
① Chét, bó, một gói đồ cũng gọi là nhất trát. ||② Ðóng quân, như trát doanh 紮營 đóng dinh.


meanings:
① Châm, thêu, đâm, chọc: 紮針 Châm (kim); 紮花 Thêu hoa; 樹枝把手紮破了 Cành cây đâm xước cả tay; ② Hụp xuống, lặn xuống, xen, rúc: 扎猛子 Hụp xuống nước; 紮在人群裡 Xen vào đám đông người; 小孩紮到母親懷裡 Đứa bé rúc vào lòng mẹ. Xem 紮 [zhá].


meanings:
① Bó, tết, dựng, buộc: 摁紮起來Bó lại; 紮彩牌樓Dựng cổng chào; 她紮起她的頭髮Cô ta tết tóc của mình lại; ② (loại) Bó, cuộn: 一紮線 Một cuộn chỉ.


meanings:
Giãy: 掙紮 Giãy giụa. Xem 紮 [zha], 紮 [zha].


meanings:
Đóng, cắm: 紮營 Đóng dinh, cắm trại; 駐紮Đóng quân, đóng chốt, cắm chốt.


meanings:
① Trói. ||② Một âm là luỹ. Thêm, như tích luỹ 積累 tích thêm mãi, luỹ thứ 累次 nhiều lần, lần ấy, lần khác. ||③ Lại một âm là luỵ. Liên lụy, chịu lụy, như thụ lụy bất thiển 受累不淺 chịu lụy không ít, tục lụy 俗累 thói tục làm lụy mình, gia lụy 家累 vì gia đình làm lụy mình, v.v. Phàm sự gì phiền đến thân đều gọi là lụy cả. Mang nợ cũng gọi là khuy lụy 虧累.


meanings:
① Chồng chất, nhiều: 日積月累 Ngày dồn tháng chứa, hết năm này qua năm khác; 成千累萬 Hàng ngàn hàng vạn; ② Liên miên: 連篇累牘 Dài dòng văn tự; ③ Như 壘 [lâi]. Xem 累 [lèi].


meanings:
① Mệt mỏi, mệt nhọc, mệt: 一點也不覺得累 Chẳng biết mệt mỏi tí nào; ② Làm mệt nhọc, làm phiền luỵ: 看小字累眼睛 Xem chữ nhỏ mỏi mắt; 這件事別人做不了，還得累你 Việc này người khác làm không xong, vẫn phải phiền đến anh thôi; ③ Vất vả: 累了一天， 該休息了 Vất vả suốt ngày rồi hãy nghỉ thôi; ④ Liên luỵ, dính dấp, dây dưa: 牽累 Dây dưa; 連累 Liên luỵ; ⑤ (văn) Mối lo, tai hoạ; ⑥ (văn) Tật, khuyết điểm: 而有好盡之累 Mà có tật ưa nói thẳng hết ra không kiêng dè (Kê Khang: Dữ Sơn Cự Nguyên tuyệt giao thư). Xem 累 [lâi].


meanings:
Rủ xuống. Tiết »Đáp Từ Long Đồ Ca« của Thiền sư Pháp Xương Ngộ trong GTPĐL q. 30 ghi: »那 箇 驢、 更 奇 異、 兩 耳 累 垂、 四 腳 著 地。 – Con lừa kia càng lạ kì, hai tai rủ xuống, bốn cẳng chấm đất«.


meanings:
① Nhỏ, như tế cố 細故 cớ nhỏ, tế ngữ 細語 nói nhỏ. ||② Tinh tế, tế mật, trái lại với thô suất gọi là tế.


meanings:
① Nhỏ, bé, mịn, tinh vi: 一 條細鐵絲 Một sợi dây thép nhỏ; 磨得很細 Xay rất mịn; 細語 Nói nhỏ; 細故 Cớ nhỏ; ② Kĩ càng, cặn kẽ, tỉ mỉ, tinh tế: 她問 得很細 Cô ta hỏi rất cặn kẽ; 深耕細作 Cày sâu bừa kĩ; 細看物理須行樂 Nghĩ kĩ việc đời thì nên vui chơi cũng phải (Đỗ Phủ: Khúc giang); ③ Tằn tiện: 他過日子很細 Ông ta sống rất tằn tiện.


meanings:
(term) subtle hindrances regarding manifest activity


meanings:
（梵 sūkṣma-mano-vijñāna，藏 phra-moḥi rnam-par śes-pa）又名細心。即指微細之心識。此心識爲輪回流轉之主體。經部末計稱之爲‘一味蘊’，根本大衆部末計稱爲‘根本識’，化地部末計稱爲‘窮生死蘊’，正量部稱爲‘果報識’，上座部稱爲‘有分識’。<#>此中，就經部而言，本師鳩摩羅多立色心互熏說，尚未談及細意識，至末師室利羅多始論及細意識，而名之爲一味蘊。對此，《異部宗輪論》雲（大正49·17b）︰<#>‘謂說諸蘊有從前世轉至後世，立說轉名非離聖道，有蘊永滅，有根邊蘊，有一味蘊。’<#>《異部宗輪論述記》詳釋之雲（卍續83·465下）︰<#>‘一味者，即無始來展轉和合一味而轉，即細意識，曾不間斷。此具四蘊，有根邊蘊者，根謂向前細意識，住生死根本，故說爲根。由此根故，有五蘊起，即同諸宗所說五蘊。然一味蘊是根本，故不說言邊，其餘間斷五蘊之法是末起，故名根邊蘊。’<#>依此可知，一味蘊的細意識是無始以來不間斷的流轉主體，且由此而生起五蘊。此與後世大乘佛教所說的阿賴耶識相似。<#>關于諸部中提倡細意識說之先後，《攝大乘論本》卷上雲（大正31·134a）︰‘于大衆部阿笈摩中，亦以異門密意說此。’可知是大衆部最先提出此說，但是詳情未明。在諸部中盛行此說者，首推經部末計。<#>◎附︰印順《唯識學探源》下編第二章第一節（摘錄）<#>細心相續，是唯識學上本識思想的前驅。要理解相續的細心，應先從間斷的粗識說起。一切心理的活動，可以分爲心與心所二類。心所是依心所起的作用，心是精神的主體。這心，或者叫意，叫識，雖各有不同的意義，但各派都認爲是可以通用的。心識覺知作用的生起，需要種種條件，主要的要有感覺機構（六根）作所依，認識對象（六塵）作所緣。因所依、所緣的差別，識就分爲眼識、耳識、鼻識、舌識、身識、意識──六識。<#>據常識的自覺的經驗，六識是生滅無常的、間斷的。像悶絕、熟睡無夢，都覺得當時沒有心識的活動。拿聖教來說，無想定、滅盡定、無想天，都稱爲無心。無心的有情，似乎是釋尊所認可的。但從另一方面觀察，就有完全不同的見解。有情，就是有識，心識的活動與生命，是不可分離的。假使有無心的有情，試問這離却心識的身體，與死、草木，有什麽差別？佛教只許動物是有情，有生命，不承認草木也是有情，如不從有無心識著眼，草木與動物的有無生命，又憑什麽去分別？經上雖說滅受想定是無心定，但也說入滅受想定的‘識不離身’；所以，有情必然是有心的。悶絕等僅是沒有粗顯的心識，微細的意識還是存在，只是不容易發覺罷了。相續的細心，就在這樣的思想下展開。<#>不論是大衆部，或是上座分別論者、經部譬喻論者，在初期，都把細心看成意識的細分。經過長時期的思考，才一律明確的提出六識以外別有細心的主張。原來細心說，也有它的困難︰凡是識，必有它所依的根，所緣的境。釋尊從依根、緣境的不同，建立六識，這不但小乘經，就是一分大乘經，也還在這樣說。如離六識別有細心，那不是有七識嗎？這似乎違反聖教的明文。細心的所依、所緣（根境），也是很難說的。所以初期的細心說，都認爲是意識的細分。後來，發見了釋尊細心說的根據，像十八界中的‘意界’，緣起支中的‘識’支；理論上也漸次完備，這才在間斷的六識以外，建立起一味恒在的細心。<#>細心，是受生命終者、根身的執持者、縛解的連系者。它爲了業果緣起的要求而建立，它就是生命的本質。部派佛教關于生命本質的探發，幷不限于細心，這不妨給它個全面的叙述。從代表原始佛教的《阿含經》考察起來，衆生的生命現象，只是名色或五蘊或六界的和合。在三世輪回中，名色等都是不息的生滅演變，幷沒有一個恒存不變的東西，可以說是作者、受者。這刹那生滅的無常論，在業果緣起的建立上，成爲非常的困難。前後不斷的演變，怎樣能成立連系？佛教的思想就在這裏分化了。大衆與分別說系，在心識的統一中；說一切有與犢子系，在五蘊和合的補特伽羅中，建立前後的移轉。依原始佛教‘名色縛、名色解’的見地，五蘊統一論者要適當些吧！但心識在系縛、解脫中，占有主動領導的地位，也是不可否認的。那末，在從來不斷的心法上，建立業果的中樞，如不超出他應有的範圍，也自有它的卓見。可以說，五蘊統一論是平等門；心識統一論是殊勝門。論到怎樣的統一，意見又有不同。說一切有部，在五蘊和合的作用上，建立假名我。實法各不相關，假名我的和合相續，才可以說移轉。犢子系却不然，它在五蘊不息的演變中，發現它內在的統一，所以建立真我。有部的統一，像後浪推前浪的波波相次；犢子系却像在波浪的起伏中，指出那海水的統一。也可以說，一是無機的集合，一是有機的統一。在心識統一的見地中，大衆、分別說系的本義，似乎沒有明確的論述。後來，說一切有系的經量部，本著有部假名相續的觀點，采用了一心論。大衆、分別說系，却傾向‘一心是常’與‘意界是常’論，與經部的一心論對立。這兩個思想，都有它的困難︰假名相續的統一，是機械的；常一的統一，是形而上的、想像的。這兩極端，將在大乘佛教的虛妄唯心論與真常唯心論，互張旗鼓。不論是五蘊或心心所，凡作三世統一的說明，都與業果緣起有關，也就都是本識思想的前驅。雖好像補特伽羅與本識無關，其實本識是這些思想的合流。像唯識學中的阿賴耶，與如來藏有密切的關係；如來藏與不可說我，也有不可分別的地方。<#>［參考資料］　《成唯識論述記》卷四（本）；《成唯識論了義燈》卷四（本）；《大毗婆沙論》卷一五一；《俱舍論》卷五；《業成就論》；《順正理論》卷十三；《大乘成業論》；《攝大乘論釋》卷三；《俱舍論光記》卷五；《大乘法苑義林章》卷一（本）。<#>


meanings:
sexual attraction to softness, or smoothness


meanings:
rarefied, or pliant aspect of the store consciousness,


meanings:
(văn) ① Thừng, dây: 縲紲 Xiềng xích; ② Cương ngựa; ③ Trói, buộc.


meanings:
① Cái dải áo to. ||② Cái đai áo chầu. Thường gọi các nhà quan là tấn thân 縉紳. Vì thế nên khi quan về hưu gọi là thân sĩ 紳士 hay thân khâm 紳衿, gọi tắt là thân 紳.


meanings:
① Đai áo chầu (thắt lưng to của các sĩ đại phu [quan lại và trí thức] thời xưa); ② Thân sĩ: 土豪劣紳 Cường hào ác bá; 開明紳士 Thân sĩ tiến bộ.


meanings:
① Sợi gai, vải mặc mùa hè thường gọi là trữ.


meanings:
① Như 苧 [zhù] (bộ 艹); ② (văn) Vải gai, vải lanh.


meanings:
① Nối, con em nối được nghiệp của ông cha, gọi là khắc thiệu cơ cừu 克紹箕裘. ||② Nối liền, làm cho hai bên được biết nhau gọi là thiệu giới 紹介. Cũng như giới thiệu 介紹.


meanings:
Nối tiếp, nối liền: 紹過 Tiếp tục, nối tiếp; 克紹箕裘 Nối được nghiệp của cha ông; 紹介 Giới thiệu (nối kết hai bên).


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Mân, nối pháp Thiền sư La Hán Quế Sâm. Sư ở núi Long Tế, Phủ Châu. Sư chẳng kêu gọi tụ tập đồ chúng, mà người học vẫn tìm đến. Sư học rộng giỏi văn chương. Tác phẩm: Quần Kinh Lược Yếu và hơn 60 bài kệ tụng truyền bá ở đời.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Tuyền Châu, Trung Quốc. Thuở bé ở chùa Linh Nham tập Kinh Luận, lớn lên yết kiến Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư đi trên núi, thấy lá khoai lay động, Tuyết Phong chỉ lá lay động để dạy sư, Thiệu Khanh nhờ đây có tỉnh ngộ. Ban đầu sư ở Long Khê, sau dời sang viện Long Thọ ở Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến). Hiệu: Hưng Pháp Đại Sư.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư La-hán Đạo Nhàn, kế vị Trụ trì. Khi Mân Việt được bình định, sư đến Kim Lăng (nay là Nam Kinh) ra mắt Nam Đường Trung Chủ, tuyên dương thiền chỉ được vua ban thưởng, đãi ngộ.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Quốc sư Đức Thiều ở núi Thiên Thai, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Báo Ân ở Hàng Châu. Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hoà thượng?. Sư đáp: Tất cả chỗ sẵn sàng. Hiệu: Thông Biện Minh Đức Thiền sư.


meanings:
→ khai tiên thiệu tông thiền sư 開先紹宗禪師; → thọ châu thiệu tông thiền sư 壽州紹宗禪師


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Tô Châu, sư thờ Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng làm thầy, theo học và đắc pháp nơi Ngài. Ban đầu sư cất am ở Nha Sơn, Kiền Châu trong 20 năm, đạo đức vang xa. Về sau sư ở chùa Khai Tiên, Lô sơn. Nam Đường Trung Chủ từng vào núi để yết kiến sư. Hiệu: Viên Trí Thiền sư.


meanings:
(899-971) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lưu, người xứ Ung Châu (nay là huyện Phượng Tường, tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc. Năm lên 7 tuổi, sư xuất gia nơi Thiền sư Cao An. Đến 18 tuổi sư thụ giới cụ túc nơi Luật sư Hoài Huy, du phương tham vấn Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, nối pháp ngài thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Chân Thân Bảo Tháp ở Hàng Châu, Ngô Việt Vương thỉnh sư khai pháp và ban hiệu »Liễu Không Đại Trí Thường Chiếu Thiền sư«. Trước khi lâm chung, sư có bảo với đệ tử rằng: »Chư hành vô thường tức thường trụ tướng« (các hiện tượng vô thường tức tướng thường trụ).


meanings:
(1235-1308) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Nam Phố Thiệu Minh, hiệu Viên Thông, người xứ Tuấn Châu, xuất thân vọng tộc Đằng Thị. Tại Nhật Bản sư là đệ tử của Đạo Long. Niên hiệu Khai Khánh thứ 1 (1259) sang nhà Tống (Trung Quốc) đến chùa Tịnh Từ nối pháp Thiền sư Trí Ngu, đời thứ 22 hệ Nam Nhạc, đời thứ 4 tông Lâm Tế Nhật Bản. Niên hiệu Hàm Thuần thứ 3 (1267) sư trở về nước khai sơn hoằng pháp nơi chùa Gia Nguyên.


meanings:
Thiền tăng đời Tống. Sư tham vấn Thiền sư La-hán Hạnh Lâm và đắc ngộ, nối pháp Ngài thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Huệ Lực thuộc quận Lâm Giang (nay là huyện Thanh Giang, tỉnh Giang Tây). Một hôm, có vị tăng hỏi: Lúc gà vàng chưa gáy thì sao? Sư đáp: Là thời tiết gì? Lại hỏi: Sau khi gáy thì sao? Sư đáp: Lại chẳng biết thời.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Pháp Đoan, sống vào đời Đường. X. Pháp Đoan.


meanings:
→ lục thông viện thiệu thiền sư 六通院紹禪師; → ngũ phong thiệu thiền sư 五峰紹禪師


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư đến chùa Thạch Môn ở Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc) tham vấn Thiền sư Huệ Triệt, nối pháp Ngài thuộc tông Tào Động. Lúc mới đến sư làm Điền đầu (quản lí ruộng nương). Sau sư kế vị Trụ trì. Có vị tăng hỏi: Thế nào là tâm cổ Phật? Sư đáp: Trâu trắng sờ sờ nằm bờ khe biếc. Lại hỏi: Đạo là gì? Sư đáp: Núi sâu nước lạnh.


meanings:
(1077-1136) Thiền tăng đời Tống, họ Cổ người xứ Hàm Sơn, Hoà Châu (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Năm lên 9, sư vào viện Phật Huệ, nghiên cứu tinh tường Luật tạng. Tham vấn các vị: Tịnh Chiếu Sùng Tín, Trạm Đường Văn Chuẩn, Tử Tâm Ngộ Tân. Sau đó, sư đến Giáp Sơn theo hầu Viên Ngộ Khắc Cần 20 năm và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 12. Kệ ngộ đạo: »Thoát thân dĩ hiểu Nam Kha mộng, thử giác nhân gian vạn sự không, xuy khứ hoàn hương vô khổng địch, tịch dương tà chiếu bích vân hồng. – Thân đã tỉnh rồi Nam Kha mộng, mới biết nhân gian muôn việc không, trổi khúc về quê, sáo không lỗ, mây xanh ửng đỏ, xế vầng hồng«. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 4 (1130), sư trụ Vân Nham Thiền Tự ở núi Hổ Khâu thuộc Bình Giang (nay là Tô châu) làm hưng thịnh thiền phong của Viên Ngộ, dần dà trở thành một phái, tức là phái Hổ Khâu, rất thịnh ở Nhật Bản. Tác phẩm: Hổ Khâu Long Hoà thượng ngữ lục 1 quyển.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Hồng Tiến, sống vào đời Ngũ Đại. X. Hồng Tiến.


meanings:
Tiếp nối và làm rạng rỡ dòng giống của Thánh hiền. Quy Sơn Cảnh Sách của Thiền sư Linh Hựu ghi: »夫 出 家 者、 發 足 超 方、 心 形 異 俗、 紹 隆 聖 種、 震 懾 魔 軍、 用 報 四 恩、 拔 濟 三 有。 – Nói đến người xuất gia: Cất bước du phương, thân tâm khác với kẻ thế tục, tiếp nối và làm rạng rỡ dòng giống của Thánh hiền, nhiếp phục ma quân để đền đáp bốn ơn, cùng cứu giúp ba cõi«.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Đồng An, núi Phụng Thê, Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây).


meanings:
① Xanh biếc, tục gọi là màu thiên thanh, màu xanh sẫm ánh đỏ.


meanings:
4767<一>梵語 kaṃboja。又作劍蒲、甘菩遮。為產於西域之菓名。色赤而 形圓，其上有三道橫紋，佛頸呈此相，稱為紺蒲成就。〔慧苑音義卷下〕　<二>梵名 Kaṃboja。佛世時印度十六大國之一。紺蒲原為菓名，以此國之人，面形多如此菓，故為國名。新華嚴經卷四十五稱甘菩遮國。約在今阿富汗一帶，古代以多美女稱名於世。〔長阿含卷五闍尼沙經、中阿含卷五十五持齋經、華嚴經疏卷四十六〕（參閱「甘菩遮國」2051）


meanings:
① Dây tam cố, dây để buộc quan tài. ||② Dây giong quan, vì thế nên đưa ma gọi là chấp phất 執紼.


meanings:
(văn) ① Dây thừng to; ② Dây thừng to để giong quan, dây giong quan: 執紼 Đi đưa ma.


meanings:
① Chuyển, dây xoăn lại. ||② Vặn, như chẩn kì huynh chi tí nhi đoạt chi thực 紾其兄之臂而奪之食 (Mạnh Tử 孟子) vặn tay anh mà cướp lấy ăn. ||③ Một âm là diễn. Lớp xớp, không nhẵn.


meanings:
(văn) ① Dây xoăn lại, xoăn dây; ② Vặn: 紾臂 Vặn tay.


meanings:
① Khíu, may. ||② Thiếu, không đủ. Như doanh truất 嬴絀 thừa thiếu. Cũng đọc là chuyết, tương hình kiến chuyết 相形見絀 cùng so thấy vụng, thiếu.


meanings:
(văn) Kém, thiếu hụt, không đủ: 嬴絀 Thừa thiếu; 相形見絀 So nhau thấy kém hơn nhiều.


meanings:
① Hết, như chung nhật bất thực 終日不食 hết ngày chẳng ăn. Nguyễn Trãi 阮廌: chung tiêu thính vũ thanh 終宵聽雨聲 suốt đêm nghe tiếng mưa. ||② Sau, như thuỷ chung 始終 trước sau. ||③ Trọn, như chung chí bại vong 終至敗亡 trọn đến hỏng mất. ||④ Chết, như thọ chung 壽終 chết lành, được hết tuổi trời. ||⑤ Kết cục, như hết một khúc nhạc gọi là nhất chung 一終. ||⑥ Một năm cũng gọi là chung. ||⑦ Ðã. ||⑧ Ðất vuông nghìn dặm gọi là chung.


meanings:
① Hết, cuối, cuối cùng, kết cục, dứt: 一典已終 Hết một bản nhạc (bài ca); 年 終 Cuối năm. (Ngb) Chết mất: 臨 終 Sắp chết. 【終歸】chung quy [zhonggui] Tóm lại, nói cho cùng, chung quy, rốt cuộc: 終歸能做到 Rốt cuộc sẽ làm nên; 【終竟】 chung cánh [zhongjìng] Như 終究;【終究】chung cứu [zhong jiu] Chung quy, xét đến (cho) cùng: 一個人的力量終究有限 Sức mạnh của một người xét cho cùng cũng chỉ có hạn; 【終于】 chung vu [zhongyú] Rốt cuộc, tóm lại, nói cho cùng, chung quy: 試驗終于成功了 Rốt cuộc đã thí nghiệm thành công; ② Suốt, cả: 終年 Suốt năm, cả năm; 終身 Suốt đời, cả đời, trọn đời; ③ (văn) Năm: 一終 Một năm; ④ (văn) Đã; ⑤ (văn) Đất vuông nghìn dặm; ⑥ [Zhòng] (Họ) Chung.


meanings:
Còn gọi: Trung Nam Sơn, Thái Ất Sơn, Địa Phế Sơn. Gọi tắt: Nam Sơn. Núi ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, cách huyện Trường An độ 29km về phía tây. Trải dài hơn 40 dặm, phía đông bắt đầu từ huyện Lam Điền đến phía tây huyện Mi, là một phần của dãy núi Thái Lãnh. Khoảng giữa thế kỉ V và VI, có các vị cao tăng đến ở núi này rất đông. Như vào năm 574, vua Vũ Đế đàn áp Phật giáo, hơn 30 vị cao tăng ở kinh đô và các nơi khác vào trong núi này để tỵ nạn. Người đời thường lấy tên núi để gọi các đại sư như: –Chung Nam Pháp Thuận (Tổ thứ 1 tông Hoa Nghiêm). –Chung Nam Đại sư (Tổ Thiện Đạo). –Nam Sơn Luật sư (ngài Đạo Tuyên). Chùa tháp nổi tiếng ở núi Chung Nam gồm có mộ tháp của ngài Huyền Trang ở chùa Hưng Giáo, tháp Từ Ân và tháp Viên Trắc ở chùa Tây Minh, hai tháp gạch lớn nhỏ ở chùa Hưng Tích, các tháp ở chùa Bách Tháp. Ngoài ra trên núi này còn có rất nhiều bi minh (bài văn khắc trên bia đá).


vietnamese:
chung nam sơn phong đức hoà thượng <nđhn>


meanings:
Qua hết thời kì an cư, ở trọn hạ. Mật Am ngữ lục ghi: »傑 上 座 今 夏、蔣 山 結 夏、褒 禪 破 夏、華 藏 終 夏。 – Mùa hạ năm nay, Thượng toạ Hàm Kiệt đến Tưởng Sơn kiết hạ, ngài Bao Thiền phá hạ, còn Ngài Hoa Tạng ở trọn hạ«.


meanings:
① Dây đàn. ||② Xe tơ sống xát keo vào để làm dây đàn gọi là huyền. ||③ Ðời xưa ví vợ chồng như đàn sắt đàn cầm, cho nên vợ chết gọi là đoạn huyền 斷絃, lại lấy vợ nữa gọi là tục huyền 續絃. ||④ Có khi viết là huyền 弦.


meanings:
① Dây thao, đời xưa dùng dây thao để đeo ấn, cho nên gọi người bỏ chức quan về là giải tổ 解組. ||② Liên lạc, như tổ chức 組織 liên lạc nhau lại làm một sự gì, một bộ đồ cũng gọi là nhất tổ 一組.


meanings:
① Hợp lại, tổ chức (lại): 組成一隊 Hợp (tổ chức) thành một đội; ② Tổ, nhóm, bộ: 讀報組 Nhóm (tổ) đọc báo; 詞組 Nhóm từ; ③ Dây thao (ngày xưa dùng để đeo ấn): 解組 Cổi bỏ dây thao (bỏ chức quan về).


meanings:
① Mặc lồng, như ý cẩm thượng quýnh 衣錦尚絅 áo gấm chuộng mặc lồng, nghĩa là mặc áo gấm trong ngoài mặc phủ một cái áo đơn nữa.


meanings:
(văn) Mặc lồng, mặc thêm lớp áo ngoài: 衣 錦尚絅 Áo gấm chuộng mặc lồng.


meanings:
① Cùm ngựa. ||② Buộc chân, làm mất tự do, ngăn trở người ta không làm được gì gọi là bán trụ 絆住.


meanings:
① Vướng, vấp: 絆馬索 Vướng phải dây cương; 被 石頭絆倒了 Vấp phải hòn đá ngã lăn ra; ② (văn) Cái cùm (để cùm ngựa).


meanings:
① Cương ngựa, nguyên là chữ tiết 紲, có khi viết là 緤. ||② Luy tiết 縲絏 dây trói kẻ có tội, xiềng xích.


meanings:
5179<一>梵語 bandhana 或 saṃyojana。又作結使。即使煩惱。結，為繫縛之義；蓋煩惱繫縛眾生於迷境，令不出離生死之苦，故有此異稱。諸經論所說結之類別有多種，略舉如下：　(一)二結。據中阿含經卷三十三載，結有慳、嫉二種。　(二)三結。(1)增一阿含經卷十七舉出身邪結（又作身見結）、戒盜結（又作戒禁取見結）、疑結等三結。五見與疑等六煩惱，亦包含於此三結之中。(2)阿毘曇甘露味論、俱舍論卷二十一等謂，愛、恚、無明三者稱為三結。若斷滅此三結，則可得預流果，能斷一切見惑。(3)光讚般若經卷二則舉出貪身、狐疑、毀戒等三者為三結。　(三)四結。(1)增一阿含經卷二十舉出欲結、瞋結、癡結、利養結等四種。(2)又作四身結、四縛。即成實論卷十、鞞婆沙論卷二、大乘義章卷五本等所列舉之貪嫉身結、瞋恚身結、戒取身結、貪著是實取身結（又作見取身結）。　(四)五結。(1)中阿含經卷五十六、阿毘達磨發智論卷三、集異門足論卷十二、俱舍論卷二十一等所說之五結。分為五下分結與五上分結兩種。五下分結，係將眾生結縛於欲界之五種煩惱，即：有身見結、戒禁取見結、疑結、欲貪結、瞋恚結等五結。五上分結，係將眾生結縛於色界、無色界之五種煩惱，即：色貪結、無色貪結、掉舉結、慢結、無明結等五結。(2)總攝上記欲界、色界、無色界等之五結為貪結、瞋結、慢結、嫉結、慳結等五項。　(五)九結。雜阿含經卷十八、阿毘達磨發智論卷三、辯中邊論卷上等列舉愛、恚、慢、無明、見、取、疑、嫉、慳等九種煩惱為九結。此係六種根本煩惱（將「見」分身、邊、邪三見，稱為見結；見取見與戒禁取見合併為取結）加上嫉結、慳結，而成九結。大毘婆沙論卷五十說九結之體（自性）共有一百種。〔雜阿含經卷三十二、大毘婆沙論卷四十六、卷四十九、成實論卷十雜煩惱品、大乘阿毘達磨雜集論卷六〕（參閱「九結」148、「四結」1779）　<二>梵語 nigamana。因明用語。為古因明所立五支作法中之第五支。即全部論式之結論，亦即宗支（命題）經過論據之肯定後再次加以複述。印度自古即普遍流行因明之法，其時係以宗、因、喻、合、結等五部分組成一論式，至六世紀之陳那銳意改革古因明之缺點後，後人稱為新因明。陳那以為結支為多餘者，遂將之刪除；蓋其作用，歸攝於宗支即可，而因明組織之嚴密，至此更趨完備。（參閱「五支作法」1069）


meanings:
① Thắt nút dây. Ðời xưa chưa có chữ, cứ mỗi việc thắt một nút dây để làm ghi gọi là kết thằng chi thế 結繩 hay kết thằng kí sự 結繩記事. Tết dây thao đỏ lại để làm đồ trang sức cũng gọi là kết. ||② Cùng kết liên với nhau, như kết giao 結交 kết bạn với nhau, kết hôn 結婚 kết làm vợ chồng, v.v. ||③ Cố kết, như kết oán 結怨, kết hận 結恨 đều nghĩa là cố kết sự oán hận cả. Nhà Phật cũng gọi những mối oan thù kiếp trước là kết. ||④ Ðông lại, đọng lại. Như kết băng 結冰 nước đóng lại thành băng, kết hạch 結核 khí huyết đọng lại thành cái hạch, v.v. ||⑤ Kết thành quả, các loài thực vật ra hoa thành quả gọi là kết quả 結果. ||⑥ Thắt gọn, như tổng kết 總結 tóm tắt lại, thắt gọn lại bằng một câu; cam kết 甘結 làm tờ cam đoan để cho quan xử cho xong án, v.v.


meanings:
Tức »kết hạ«. Mật Am ngữ lục ghi: »四 月 十 五 日 結、七 月 十 五 日 解。 – Ngày rằm tháng tư kết hạ, ngày rằm tháng bảy giải hạ«.


meanings:
① Thắt, đan, tết, buộc: 結繩 Thắt mối dây; 結網 Đan lưới; 張燈結彩 Treo đèn kết hoa; 結鞋帶 Buộc dây giày; ② Nút: 打結 Thắt nút; ③ Kết liền, kết lại, kết tụ, tụ lại, đóng lại: 結成一塊塊的 Kết lại từng mảng; 結氷 Đóng băng; 結怨 Kết oán; ④ Kết thúc, chấm dứt, cuối cùng, xong xuôi: 結算 Kết toán; 這不結了嗎！ Thế thì xong xuôi cả rồi!; 總結 Tổng kết; ⑤ Giấy cam kết, tờ cam kết. Xem 結 [jie].


meanings:
Lúc hoặc thời gian tiếp nối thay thế. Mật Am ngữ lục ghi: »歲 夜 小 參… 一 年 三 百 六 十 日。今 宵 正 是 結 交 頭。 – Buổi tiểu tham đêm giao thừa… một năm có 360 ngày, đêm nay chính là lúc tiếp nối thay thế«.


meanings:
stay with resolve in the meditation retreat


meanings:
beginning of the summer meditation retreat


meanings:
Khi Thiền sư thượng đường thuyết pháp kết thúc, phần nhiều hay nêu ra công án hoặc tụng niệm kệ thi, gọi là »kết toà«. Tiết Thượng Phong Bản Tài Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »一 夕 汎 掃 次、 印 （指 海 印 和 尚） 適 夜 參、至 則 遇 結 座、 擲 拄 杖 曰： 了 即 毛 端 吞 巨 海、始 知 大 地 一 微 塵。 師 豁 然 有 省。 – Một đêm nọ sư đang quét dọn, Hoà thượng Hải Ấn đi dạ tham, khi đến nơi thì gặp kết toà, liền ném chiếc gậy nói: Liễu ngộ thì đầu sợi lông chứa cả biển lớn, mới biết quả đất trong một hạt bụi. Sư bỗng nhiên tỉnh ngộ«.


meanings:
linking of rebirths; conception; continuity of rebirth


vietnamese:
kết sinh tương tục lược hữu thất chủng <pttđ>


meanings:
5181梵語 sīmā-bandha，或 bandhaya-sīman（音譯畔陀也死曼）。依作法而區劃一定之地域。<一>乃依「白二羯磨」之法，隨處劃定一定之界區，以免僧眾動輒違犯別眾、離宿、宿煮等過失。有關結界之範圍、方法等，諸律所說頗有出入，今依四分律所整理者，大別為攝僧界、攝衣界、攝食界等三種。　(一)攝僧界，即此丘集聚一處，為便利布薩（共住而行說戒懺悔之儀式）等行事，避免境域太廣而疲於奔馳所設之地區。分為自然界與作法界二類。自然界，又稱不作法界，係指不須特別加以建立，而依天然地形所劃定之地區。略分四種：(1)聚落界，有可分別聚落與不可分別聚落兩種。可分別聚落，依準十誦律之說，係指以一聚落為界。不可分別聚落，依準摩訶僧祇律之說，係以六十三步（六尺為一步）為界。(2)蘭若界，有二種，若無訶法之人，則於距離聚落一拘盧舍（一說相當於六百步，雜寶藏經謂五里）之空靜處為界；其中若有訶法之人反對之，則得以五十八餘步為限（善見律毘婆沙謂七槃陀之量），彼等反對者則於此範圍之外自行作羯磨等法。(3)道行界，比丘遊行時，可隨所住之處以縱橫一拘盧舍為界；於此範圍內，則不得有別食、別布薩之情形。(4)水界，即於離開陸地之船結界。上記四界之中，由於聚落界及蘭若界各有二種情形，故凡有六相之不同。　作法界分為三種，即：(1)大界，有人法二同、法食二同、法同食別（又稱單法同）。其中以「人法二同」為主，其餘二種隨緣別開。所謂「人同」，係指於同一住處、同一說戒之界區內，僧眾和合共住；所謂「法同」，係指每半月集合，行布薩說戒之法。大界之範圍，以一伽藍地之外界為最小極限，廣至十里，乃至百里。結此大界，為欲令說戒等僧事時，使一聚之僧和集，無一人乖隔。又大界宜以其地明顯可見之山、河、樹林等為界畔，稱為界相。四分律卷三十五舉出樹下、空處、山、谷、村界等十九種界相；善見律毘婆沙卷十七列舉山相、石相、林相、樹相、路相、江相、蟻封相、水相等八種界相。大界之形狀，諸律所說亦不一，善見律毘婆沙卷十七以方形、圓形、鼓形、半月形、三角形等五種為「結界五相」。此外，結大界時，界相內眾僧會集後，久住之僧須宣唱四方之界相（山或石等），而作「同一住處、同一說戒以為結界」之告白，此即稱唱相。(2)戒場，僧中有犯戒之事端，為行懺罪，或行受戒等之法，須會同四人眾乃至二十人眾，為避免僧之疲極，特結四方形之戒場，稱為四方界相。此戒場最少要容二十一人。按印度之戒場，原是露地，其內不得建僧房，但得以置佛殿及菩提樹；又因戒場僅係秉受戒法之處所，故以揀擇精粗為主。起初戒場結於大界之外，後因賊難而聽許在大界內結。結界之次第為先結戒場，後結大界；若已先結大界，必須解去大界，再結戒場，次結大界。　結界圖（出自四分律刪繁補闕行事鈔）於大界內結戒場，必先豎立三重之標相（見圖）。即戒場四周，以自然之空地圍住，大界以自然界圍起，外部四週之黑格為大牆，內部之黑格為小牆，最內部之長方形為戒場，內部之東北兩面以小牆為標相，即小牆之下上（下即牆際，上謂地面）為自然界之體；南西兩面之大牆內，若無標相，距大牆一尺八寸之遠，以戒場之東南、西南、西北之三角形以繩連起為戒場之界。小牆之外，大牆之內，稱為大界。以小牆內院及繩標結戒場，稱為「戒場外相自然界內標」；以小牆及大牆結大界，稱為「自然界外大界內相標」；大牆四周，稱為「大界外相標」。又若大界與戒場並結，則於解界時，須先解大界，次解戒場，次第不得顛倒。(3)小界，恐因惡比丘等之從中作梗而退廢法事，故特限於某時所結之暫時界區。亦分三種，即為受戒、說戒、自恣等三種情形而結者。據四分律刪繁補闕行事鈔卷上二（大四○‧一四中）：「明小界者，此並因難事，恐廢法事，佛隨前緣，故開結之。並無正量，隨人坐處即為界相。一為受戒，開結小界，舊準戒場身外有界，今依文取義，全無外相，如正加中。二為說戒事，下至四人直坐。三為自恣事，下至五人圓坐。此三無外量者，由是難開，隨人多少，若限約外量，終非遮難。故文云，今有爾許比丘集者，止取現集之僧，坐處有地，依地結之，若事作已，即制令解，不同前二以久固作法，人所依止。」亦即為遮難而臨時所結之界，稱為小界，無範圍、形狀等之限制，又非如大界及戒場之久固作法，完成所作之事即行解界。其羯磨結法，亦準前可知。總之，攝僧界之自然界中，就處所而言，有四種不同；就範圍大小而言，有六種差別。作法界中之大界、小界各有三種，再加上戒場，即成七界。　(二)攝衣界，又作不失衣界、不離衣宿界。即劃定一範圍，避免比丘動輒違犯離宿之過；然亦可視為以此特定範圍限制比丘不可違犯此過。離宿，意指比丘離其三衣而宿；若劃定一特定範圍，則於此範圍內即可不須時時攜其三衣，而免除不必要之羈絆。波羅提木叉三十捨墮法第二條即為離宿之規定。亦分自然界與作法界二種。　(三)攝食界，即規定結界食物之貯藏所、許可烹煮食物之界區，使比丘不犯宿煮之罪。所指定之地，稱為淨地（或稱淨廚）；於此區域內煮食，即不犯此過。其實際作法，分為通結與別結兩種。如欲解除上述之結界，則如結界時，亦須經白二羯磨之作法方可解除。　四分律行事鈔資持記卷上二之一（大四○‧二○二下）：「衣界者，攝衣以屬人，令無離宿罪；食界者，攝食以障僧，令無宿煮罪；僧界者，攝人以同處，令無別眾罪。」〔毘尼母經卷二、卷七、卷八、摩訶僧祇律卷八、五分律卷十八、根本薩婆多部律攝卷一、四分律卷四十三、四分律刪補隨機羯磨卷上、四分律刪繁補闕行事鈔卷上一、卷上二、卷中二、卷下一、卷下二、四分律刪補隨機羯磨疏卷二、釋氏要覽卷下〕（參閱「五種結界相」1187）　<二>指「女人結界」，即禁止女性出入之場所。　<三>佛堂內之內陣（係安置佛像之中央部分）與外陣（指內陣之周圍，或一般參拜席位之外側），此兩陣之地區，以欄杆圈圍，亦稱結界。　<四>指密教之結界法。密教於修法時，為防止魔障侵入，劃一定之地區，以保護道場與行者，稱為結界、結護（結界護身之意）。其結界之法有多種，據不空羂索經卷二、陀羅尼集經卷一等載，可加持白芥子，並散之於四方上下以為結界。蘇悉地經卷下供養品謂，以地方界、空界、金剛牆、金剛城等真言結界之。　一般密教修法常用之結界，多依準陀羅尼集經卷三、軍荼利儀軌等之說，而行下列之五種結界，即：(一)地結，又作金剛橛，立橛於大地。其橛之根或謂至金輪際，或謂至水輪際等，為十八道契印之第六。(二)四方結，又作金剛牆，若無四方之牆，則以三胡牆為牆，為十八道契印之第七。(三)虛室網，又作金剛網，以金剛網張於虛空，網端垂於金剛壇上，為十八道契印之第十四。(四)火院，又作金剛炎，以火炎旋遶於彼空網四周，可退除天魔波旬之障難，為十八道契印之第十五。(五)大三昧耶，為前火院以外之總結界。此大三昧耶，於十八道契印法及如意輪軌均未記載。　上記五種結界，於修法時各依三部、五部之別而結誦該部部主明王之印明，即佛部時用不動明王之印明，蓮華部時用馬頭明王（或大威德明王）之印明，金剛部用降三世明王之印明，寶部用軍荼利明王之印明，羯磨部則用無能勝明王（或金剛夜叉）之印明。　結界區域之廣狹，依經軌之說，極大者可至一千由旬，其次九百、七百、五百、三百、一百，乃至一由旬，小者或七肘、五肘、三肘、一肘等之量，乃至一手掌、一指甲之量。要之，皆以行者自心之廣狹而建立壇場之界區；然實際修法時，常局限於修法壇之四周，或以道場之殿堂為結界之域。　結界之形狀，多依所修之法而異，若修息災法，採用圓相，修增益法用方相，修降伏法用三角相，修敬愛法用蓮花相。又密教之結界亦以事、理而別為二種，如上記所說劃定區域、結誦印明等之實際作法即屬於「事結界」；若行者僅以觀想之法完成結界，則屬於「理結界」。〔守護國界主陀羅尼經卷九、准提大明陀羅尼經、大日經疏卷十、祕藏記鈔卷六、十八道鈔卷上〕（參閱「十八契印」354、「十八道」359）


meanings:
community dedicated to a common goal in religious practice


meanings:
commission of an offense; the consummation of a crime


meanings:
Ngậm miệng, không nói được. Tiết Hiếu Nghĩa Tính Không Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »僧 參 人 事 畢、師 曰：與 麼 下 去、還 有 佛 法 道 理 也 無？曰： 某 甲 結 舌 有 分。 – Tăng tham vấn, mọi việc đã xong, sư nói: Lui ra như thế có còn Phật pháp đạo lí không? Đáp: Con có phần ngậm miệng«.


meanings:
completion of an offense; the commission of a crime


meanings:
buddhist council which is held to settle questions of orthodoxy


meanings:
（梵 saṃgīti，巴 saṃgīti，藏 bkaḥ-bsdu-ba）意爲合誦或會誦。即集合諸僧，誦出佛陀遺教，幷加以審訂、編次的集會。又稱集法、集法藏、結經。蓋往古印度書寫不備，佛法唯藉憶持傳承，因此于佛滅以後，諸弟子即須集會，各誦出其所親聞之法，甄別異同，辨明邪正，以集成佛所說之法藏，如此既可防止遺教之散逸，又可確立教權。<#>結集的過程，大致有三階段︰<#>(1)誦出︰由聖弟子就其記憶所及而誦出。<#>(2)共同審定︰將誦出的文句，經與會大衆共同審定，以判定是否佛說，是否佛法，如《摩呵僧祇律》卷三十三雲（大正22·491b）︰‘阿難言︰諸長老若使我集者，如法者隨喜，不如法者應遮，若不相應應遮，勿見尊重而不遮，是義非義，願見告示。’<#>(3)編成次第︰即將誦出的經與律，分爲部類，編成次第，甚至結爲嗢拖南頌以便憶持，如《瑜伽師地論》卷八十五雲（大正30·772c）︰‘結集者，爲令聖教久住，結嗢拖南頌，隨其所應，次第安布。’結嗢拖南頌，即《分別功德論》卷一所說的‘錄十經爲一偈’。<#>佛涅槃後不久有第一次結集，其後，就律藏等之異議，相繼舉行第二次、第三次。但南傳與北傳佛教文獻的記載幷不一致，因此結集次數稍有異說。然若綜合兩傳文獻，加以推定，可知大致有下列四次。茲略述如下︰<#>第一結集系于佛入滅之年，在阿闍世王保護之下舉行。當時五百阿羅漢會集于摩揭陀國王舍城外七葉窟，以摩呵迦葉爲上首。此次結集又稱五百集法、五百結集、五百出。《有部毗奈耶雜事》卷三十九載有當時結集的情形。<#>關于此次結集的誦出者，《五分律》卷三十、《摩呵僧祇律》卷三十二、《善見律毗婆沙》卷一等書，謂優波離結集律、阿難結集經；《有部毗奈耶雜事》卷三十九、《阿育王經》卷六、《阿育王傳》卷四、《付法藏因緣傳》卷一、《大唐西域記》卷九、《大慈恩寺三藏法師傳》卷三等書，謂摩呵迦葉另外自行結集阿毗曇。《十誦律》卷六十、《四分律》卷五十四、《大智度論》卷二等書，以阿毗曇之結集者爲阿難。《部執異論疏》、《大乘法苑義林章》卷二（本）認爲是富樓那。緬甸所傳說是阿■婁婉。此外，《迦葉結經》及《撰集三藏及雜藏傳》等書，認爲三藏皆爲阿難所結集。<#>關于與會者之人數，《五分律》卷三十、《薩婆多毗尼摩得勒伽》卷五等書，皆說五百人；但《大智度論》卷二、《大唐西域記》卷九等書，說有一千人。按，依據《四分律》卷五十四、《毗尼母經》卷四等書所載，富樓那聞及五百阿羅漢舉行結集大會時，曾與五百比丘俱往王舍城會合。因此，一千之數，也許是五百羅漢加上富樓那之徒五百人，合計而成。<#>此次結集之會期，諸律皆未載。《大唐西域記》卷九說三個月，錫蘭及緬甸所傳則作七個月。當時所結集而成者，即所謂小乘法藏。關于大乘經典之結集，《菩薩處胎經》卷七〈出經品〉記載，五百阿羅漢受大迦葉之教，至十方恒沙刹土，集八億四千比丘，以阿難爲上首，結集菩薩藏、聲聞藏、戒律藏；又集胎化藏、中陰藏、摩呵衍方等藏、戒律藏、十住菩薩藏、雜藏、金剛藏、佛藏等八藏。《大智度論》卷一百謂文殊尸利及彌勒等，與阿難共集摩呵衍。但此等記載之是否可信仍無法確知。<#>第二結集，系在佛滅百年時，毗舍離附近的跋耆族比丘就戒律産生異見，行‘十事非法’。爲此，七百比丘集會于毗舍離城，以耶舍爲上首而舉行結集。此次結集又稱爲七百集法、第二集法藏、第二集。蓋此次合誦，單集律藏，主要目標在定跋耆族比丘所行十事爲非法。關于此事之年代，《十誦律》卷五十六及卷六十、《有部毗奈耶雜事》卷四、《大唐西域記》卷七等書，認爲是在佛滅一一０年；《善見律毗婆沙》卷一、《島史》、《大史》及緬甸所傳，認爲是在佛滅一百年。又，《大史》載其會期爲八個月。<#>此次結集又稱爲‘毗舍離結集’，由于參加者多爲佛教長老，故又稱爲‘上座部結集’。然而，當時毗舍離的比丘不服上座部的决定，于是另召集約萬人之集會，定十事爲合法。由于參與者衆多，故被稱爲‘大衆部結集’。<#>第三結集，相傳系于佛滅二三六年舉行。當時曾得阿育王之護持，一千比丘會集于摩揭陀國波咤厘子城之阿育僧伽藍，以目犍連子帝須爲上首。此次結集，僅載于南方所傳。如《善見律毗婆沙》卷二、《島史》、《大史》及緬甸文獻。至于北方所傳諸律論則未見記載。當時所結集的是上座部的三藏聖典，幷編輯《論事》一書。<#>第四結集，相傳系于佛滅四百年舉行。在迦膩色迦王護持下，會集迦濕彌羅國之五百阿羅漢，以脅、世友二人爲上首，共同結集三藏，幷附加解釋。當時所集論藏的解釋即現存之《大毗婆沙論》，故又稱之爲‘婆沙結集’。此次結集，載于《阿毗曇毗婆沙論》序、《婆藪槃豆法師傳》、《三論玄義》、《大唐西域記》卷三、《大毗婆沙論》卷二百、《大慈恩寺三藏法師傳》卷二等書，然而印度諸論及南傳佛典皆未記載。另外，南傳佛教將十九世紀在斯里蘭卡舉行的五百僧人結集，作爲第四次結集。該次結集首次將巴利語三藏輯錄成册。<#>此外，緬甸敏東王于1871年，召集二千四百位高僧，在首都曼德勒（Mandalay，梵文意爲多寶城）舉行三藏結集。此次結集以律藏爲中心，考訂校對聖典原文的異同，經五個月完成，而且將結集三藏文字分別鐫刻于七二九塊方形大理石上，竪立于曼德勒山下之拘他陀塔寺（Kuthodaw）內。在周圍又有四十五個佛塔圍繞著。此又稱爲第五次結集。此外，1954年五月十七日的‘衛塞節’，緬甸佛教徒在國家贊助下，于仰光北郊五裏處的藝固山崗上結集、排印緬文三藏聖典，幷邀請世界各地僧衆參加，此稱第六次結集。<#>另據《結集史》（1789年泰國伐奈那親王著，經拉瑪六世于1923年敕令出版）所載，南傳上座部共舉行九次結集，前三次在印度，中間四次在斯里蘭卡，最後二次在泰國。前五次結集，經考證與《大史》所記相同，而第六次至第九次則未能取得泰國以外的南傳諸國之認可。<#>◎附一︰水野弘元《佛教要語的基礎知識》第二章（摘錄）<#>釋尊八十歲時入滅于拘尸那羅的娑羅雙樹間，爲了使‘法與律’這個法財能正確地流傳于後世，于是經由摩呵迦葉提議，在這年雨季的三個月期間中，在摩揭陀國首都王舍城外的‘七葉窟’，由佛弟子中最優秀的五百位阿羅漢，將佛一生中所說的‘法與律’結集起來，這就是第一次結集。又稱爲王舍城結集或五百人結集。<#>這裏所謂的‘結集’（saṅgīti）是‘合誦’的意思。由與會的阿羅漢們背誦出佛生前所說的法與律，然後再互相討論確定是否與佛說相違背。所以這個集會可說是爲了確定佛陀教法而開的佛典編集會議。當時當然是有文字的，但只用于商業貿易與國家公文書信等方面；而宗教、哲學等神聖的文獻則是沒有筆錄的，這些思想資料完全靠記憶來保存，以一種由口入耳的口誦法傳承。這是印度自古以來的風俗習慣，佛教也依循這個風俗，古代經與律的內容也都是經由口誦記憶的方式而得以承續流傳。（中略）<#>在第一次結集裏，由佛弟子中第一長老摩呵迦葉擔任主席，由多聞第一的阿難負責背誦‘法’的部份，持律第一的優波離負責背誦‘律’的部份。<#>在佛滅的時候，阿難（Ānanda，慶喜）還沒有證得阿羅漢。但因爲他是釋尊的堂弟，侍奉釋尊無微不至，在佛陀最後二十五年的說法裏，常隨侍于釋尊左右，因此在這段時期中，佛所說的法他不但得以完全聽聞，同時他也能完全的背誦記憶起來。而佛陀以前的說法，他也從佛陀及其他佛弟子處聞知。對佛陀一生所說之法，阿難是保持記憶最深的弟子，他是多聞第一的人。因此，阿難如果沒有參與盛會的話，那麽佛的教法就不可能完全結集起來了。<#>因此，摩呵迦葉就將尚未證得阿羅漢的阿難也加入其他的阿羅漢中，而成爲五百人。阿難在結集開始時，爲了必須要證悟阿羅漢才得參與結集的事感到焦急憂慮，于是異常勤奮的加緊修行，然而却無論如何都無法達成心願。就在召開結集會議的前一天晚上，他仍然不能開悟。在萬般無奈的情形下只好放弃努力，準備上床就寢。就在他要躺下的時候，雙脚才剛離開地面，而頭尚未著枕，在這將躺未躺、半起半臥之際，却突然開悟，而終于證得阿羅漢的果位。<#>會議開始時，阿難就登上釋尊生前的法座，背誦出佛所說的法，由與會的其他阿羅漢們共同表示贊成與否。就這樣，將佛陀一生所說的一切法確定之後，結集成爲經典。<#>優波離（Upāli）是理髮師，是一個釋迦族的奴隸。他聽說阿難、阿耶律、提婆達多、金毗羅等釋迦族的青年們，都皈依佛教而先後出家了，因此請求釋尊也同意他出家。佛陀就讓他比他的主人們──釋迦族青年，早一步出家受戒。于是釋尊就把他安排在佛教團內釋迦族青年的上席。釋尊這麽做是爲了要除去釋迦族憍慢的心態。在佛教出家教團中，比丘的席次是依出家受戒時間之先後來决定的。<#>優波離對戒律特別有興趣，對釋尊爲教團所制定的戒律規定，不論大小他都記了下來。在佛弟子中被公認爲持律第一。因此在第一次結集裏，所有的戒律就由優波離負責背誦，再由其他人表示贊同與否，就這樣也把戒律結集了下來。<#>在這次的結集中，摩呵迦葉（Mahākāś-yapa,Mahākāssapa，大迦葉、大飲光）是佛弟子的首席，由他執行佛陀遺骸的荼毗（火葬）儀式。儀式過後，他建議舉辦一次教團中的結集，最後通過這項提議，决定實行，幷由他擔任結集會議的主持人。于是在佛滅後，迦葉就成爲佛教教團的代表。附帶一提的是︰摩呵迦葉去世後，則由阿難繼任，教法由釋尊傳給摩呵迦葉，再由摩呵迦葉傳給阿難。<#>在第一次結集中誦出‘法與律’或‘經與律’，這件事是古代比較可信的記錄，這個大概可以顯示出史實。可是到了後代新成立的記錄，經律論三藏都在第一次結集中出來，甚至有人說大乘經典也是在這次結集中結集出來的。事實上，當時幷沒有論藏，大乘經典也必須在佛滅五百年後才出現，當然不是在佛滅的那個時候所結集的。另外所謂的‘法與律’，幷不是我們今天所看到的阿含經與律藏那樣經過組織的東西，不過是一些素材的結集而已。<#>◎附二︰呂澄《印度佛學源流略講》第二講第一節（摘錄）<#>第一次分派以摩揭陀的强大爲背景。摩揭陀先後吞幷了跋耆、憍薩羅等國，勢力日盛，使原來受到摩揭陀統治者支持的佛教，也就隨著擴展了。如本來是耆那教盤踞的吠舍離（跋耆），這時也盛行佛教。另外，佛教還向印度西邊的摩偷羅擴張了。這樣，由于東西兩地風習不同，加上兩個教團的領導者（上座）對佛說理解的方法原來就有分歧，自然就逐漸地趨向分裂。<#>佛滅一一０年前後，摩揭陀正處于尸修那伽王朝最後一代的迦羅瓦爾那（俗稱黑阿育，以與後來法阿育相區別）時期，那時吠舍離的比丘，違背原有教規，已出現向人乞錢的現象。據說當時西方（摩偷羅）的耶舍比丘來到該地後，對此加以反對，發生了爭議。耶舍回去反映其事，幷約集東西兩方的長老們對這一行爲作了判决︰要錢是犯戒的。當時集會的有七百人，爲了把經律的內容進行統一認識，又用會誦方式，舉行了一次結集。這次結集就以參加的人數命名‘七百人結集’。從結集地點來稱，又名‘吠舍離結集’。對這次决議，多數人都不同意，只是由于作决議的少數是有地位的上座，大家也無可如何。持反對意見的多數只好另外集會一處，也用會誦辦法，另外訂正經律，據說參加的人上萬，就名之曰‘大結集’。從此，上座、大衆兩派公開分裂，各行其是。不過兩派之間，幷沒有發生誰是正統的問題。<#>‘七百人結集’之外還有個‘大結集’，這一說法出于南方所傳。這個傳說比較合理也是符合歷史情况的，從此以後，佛教就根本分裂了。但是，如北傳《異部宗輪論》所說，根本分裂是另外一次結集産生的，幷說分裂的原因是由大天所說五事引起的，幷把阿育王也聯繫進去，說的相當支離且有明顯的年代錯誤。阿育王是佛滅二百年的人，南傳說的這次分裂是佛滅百年左右的事，相差一百年。日本·宇井伯壽在處理這一問題時依北方傳說，因阿育王年代（佛滅二百年）不可改動，只好把佛滅年代推遲了一百年。<#>關于‘七百結集’爭論的問題，各派律中記載不同。上座部諸律，就說開端于乞錢一事。除此一大爭端外，還有九件瑣碎的事也被認爲是非法的（如吃飯能否留一點等等），結集的結果，就明文規定了這‘十非法事’。大衆部諸律（只有漢文資料）的記載就與上說有異，認爲結集的內容，不是十非法，而是五淨法（淨是許開的意思）。不是肯定哪些不應做，而是肯定哪些可以做，精神就完全不一樣。特別是肯定了金銀錢財的布施可以接受（此事見于法顯帶回的《摩呵僧祇律》中）。這一規定，就與當時社會條件有關。吠舍離當時商業發達，豪商很多（如後來用做代表人物的維摩詰就很有錢），佛教又特別受到他們的支持，所以常常有金錢的布施，不能不接受。<#>［參考資料］　《佛般泥洹經》卷下；《高僧法顯傳》；《大乘法苑義林章》卷二（本）；《佛典結集》；《多羅那他佛教史》；淨海《南傳佛教史》；印順《原始佛教聖典之集成》；A. K. Warder著·王世安譯《印度佛教史》；C. Eliot著·李榮熙譯《印度教與佛教史綱》；冢本啓祥《初期佛教教團史の研究》；赤沼智善《佛教經典史論》〈小乘經典史論〉；深浦正文《佛教文學概論》。<#>


meanings:
5186梵語 saṃgīti，巴利語同。又作集法、集法藏、結經、經典結集。乃合誦之意。即諸比丘聚集誦出佛陀之遺法。佛陀在世時，直接由佛陀為弟子們釋疑、指導、依止等，至佛陀入滅後，即有必要將佛陀之說法共同誦出，一方面為防止佛陀遺教散佚，一方面為教權之確立，故佛弟子們集會於一處，將口口相傳之教法整理編集，稱為結集。玆列舉如下：　第一次結集：於佛陀入滅之年，在阿闍世王之保護下，五百阿羅漢會聚於摩揭陀國王舍城郊外之七葉窟中，以摩訶迦葉為上首，舉行第一次結集，故稱為五百結集、五百集法、五百出。此次結集，據五分律卷三十、摩訶僧祇律卷三十二等載，係由阿難誦經（修多羅或法藏）、優婆離誦律（毘尼藏），再由諸長老將所誦出之經、律檢討修訂，編輯而成。此一說法，為史學界所普遍認為較可信者。此外，另有以下諸種說法：(一)結集經、律、論三藏。依四分律卷五十四、十誦律卷六十、大智度論卷二等所舉，阿難誦經、論（阿毘曇藏）、優婆離誦律。又付法藏因緣傳卷一謂阿難誦經、優婆離誦律、迦葉誦論。然據迦葉結經、撰集三藏及雜藏傳等書所舉，則稱三藏皆由阿難誦出。(二)結集經、律、論、雜集、禁咒五藏。據大唐西域記卷九、部執異論疏等載，迦葉召集五百阿羅漢舉行第一次結集之時，尚有數百千人以婆師婆為首，而另行結集五藏，稱為窟外結集、大眾部結集，以別於迦葉之窟內結集、上座部結集。然學者之間對此說之看法不一，或謂此說恐係諸部分裂之後，上座部之徒所虛構之說法，而予以否定。(三)大乘經結集。據菩薩處胎經卷七出經品所載，迦葉命阿難誦出菩薩、聲聞、戒律諸藏，共集出八藏，即：胎化藏、中陰藏、摩訶衍方等藏、戒律藏、十住菩薩藏、雜藏、金剛藏、佛藏。此外，據大智度論卷一○○、金剛仙論卷一等載，迦葉於耆闍崛山結集小乘三藏之同時，文殊、彌勒等於鐵圍山，與阿難共同結集大乘經典，此稱鐵圍山大乘結集。然此說疑係大乘佛教興起後之傳說。　第二次結集：於佛陀入滅後一百年左右，印度東部跋耆族比丘對戒律發生異議，提出十條戒律新主張。為此，七百比丘會於毘舍離城，以耶舍為上首，舉行第二次結集，稱為七百結集、七百集法、第二集法藏、第二集。此次結集以律藏為主，訂定跋耆族比丘所行之十事為非法。　第三次結集：於佛陀入滅後二百三十六年，在阿育王之護持下，一千比丘會於摩揭陀國華氏城，以目犍連子帝須為上首，舉行第三次結集。此次結集以經、律、論三藏為主。目犍連子帝須並自撰「論事」，對當時外道之各種異議邪說加以批駁；結集後，選派一批比丘至恆河流域以外之地區，及印度境外弘布佛教。第一、二次結集之說，北方與南方佛教皆有流傳，第三次結集之說則只流傳於南方。　第四次結集：有北傳、南傅二說。(一)北傳佛教有二種記載：(1)據婆藪槃豆法師傳載，佛陀入滅後五百年，說一切有部僧迦旃延子往印度西北之罽賓國，召集五百阿羅漢及五百菩薩進行結集，馬鳴菩薩筆之為文，撰成說一切有部阿毘達磨毘婆沙（即大毘婆沙論）百萬頌。(2)依大唐西域記卷三所載，佛陀入滅後四百年，於迦膩色迦王（梵 Kaniṣka）護持之下，以脅尊者（梵 Pārśva）、世友（梵 Vasumitra）為上首，聚集迦濕彌羅國（梵 Kaśmir，即罽賓）之比丘五百人造論解釋三藏，先作鄔波第鑠論十萬頌，解釋素呾纜（經）藏；次造毘奈耶毘婆沙論十萬頌，解釋毘奈耶（律）藏；後作阿毘達磨毘婆沙論十萬頌，解釋阿毘達磨（論）藏；凡三十萬頌、九百六十萬言，迦膩色迦王以赤銅為鍱，鏤寫論文，石函緘封，建塔藏於其中。此二說以後者較為可信。但在南傳佛教中被認為值得懷疑。(二)南傳上座部佛教據「大史」等之記載，謂第四次結集係於錫蘭國王婆他伽馬尼（巴 Vaṭṭagāmaṇi）統治期間，於馬特列村之阿盧迦洞（阿盧寺）舉行，羅希多大上座主持，五百比丘參加。會中誦上座部佛教三藏，修訂三藏注釋，重新安排經典次序，寫成第一部巴利文三藏及僧伽羅文注釋。　第五次結集：據巴利「教史」第六章、緬甸史等之記載，西元一八七一年，緬甸國王敏東（Mindon， 1853～1878 在位）召集二四○○位高僧，於首都曼德勒舉行第五次三藏結集，國王為護法人。此次結集以律藏為中心，考訂校對聖典原文之同異，共同合誦，經過五個月完成。更將結集三藏文字，分別鐫刻於七二九塊方形大理石上，豎立於曼德勒山麓拘他陀塔寺（Kuthodaw）中，外有四十五座佛塔圍繞，今尚存於曼德勒古都。　第六次結集：西元一九五四年五月十七日「衛塞節」（Visākha Day，世界佛陀日），緬甸佛教於國家贊助下，舉行第六次結集。此次結集之意義，在於團結佛教徒，增進上座部佛教之隆盛，提高緬甸獨立國之地位。結集地點位於仰光北郊藝固山崗上，建築仿傚印度第一次結集時之七葉窟。此次結集以第五次結集所鐫刻之七二九塊大理石刻文為依據，並廣採錫蘭、泰國、高棉、倫敦巴利聖典協會，以及緬甸各種巴利文版本，作詳細考訂。結集完成，印刷流通。此次結集並邀請南傳各國比丘參加，北傳國家比丘亦受邀觀禮，費時二年多，至一九五六年（佛曆二五○○年）之衛塞節完成。〔佛般泥洹經卷下、福蓋正行所集經卷三、高僧法顯傳、大乘法苑義林章卷二本、四分律行事鈔資持記卷中一之二、原始佛教聖典之集成（印順）、初期大乘佛教之起源與開展（印順）、阿毘達磨論の研究〕（參閱「十事非法」442）


meanings:
(samgiti)   jijei######佛教名詞。意為合誦或會誦。即由佛教徒集會，對佛陀學說進行會誦。經過討論、甄別、審核，最後用文字確定下來，成為經典。這種會議稱為結集。關於佛教史上的幾次結集，南傳佛教和北傳佛教文獻的記載並不一致，但綜合兩傳文獻，可以認為，佛教史上先後共有四次結集。######第一次結集 傳說佛陀涅槃後不久，以其著名弟子大迦葉為首的五百人，在王舍城外毗婆羅山的七葉窟進行結集。這次結集的主要內容是由號稱持律第一的優婆離和號稱多聞第一的阿難陀誦出毗奈耶（戒律）和法（經），然後經會議確定，編纂成書。因這次結集在王舍城附近，故又稱為王舍城結集或五百人結集。######第二次結集 王舍城結集後一百年左右，以耶舍為首的七百僧眾，在毗舍離進行結集。此次結集的原因是毗舍離的僧侶違犯了原定的戒律，其中特別是出現了向人乞錢的事，於是又重新就戒律進行結集，確定了“十非法事”：①鹽薑合共宿（鹽姜允許儲下供日後使用）；②兩指抄食（比丘原定正午前進食，但如果中午太陽的影子過二個指頭時進食還可算正午算）；③複座食（吃完了，還可再坐就食）；④趣聚落食（食後，還可到附近村落再吃）；⑤酥油蜜石蜜和酪（不到時候，也能吃酥油、蜜、糖和乳酪）；⑥飲闍樓伽酒（比丘在有病時，可吃一些經發酵的酒）；⑦作座具隨意大小（比丘從具可隨意大小）；⑧習先所習（出家前所習的東西在出家以後仍可學習）；⑨求聽（僧團有事需大家商量，但有些場合，可先作，事後再求承諾）；⑩受蓄金銀錢（可以受蓄金銀財物）。######此次結集稱為毗舍離結集或七百人結集，又由於參加此次結集的多為佛教長老，故又稱為上座部結集。######對於上座部的決定，毗舍離的僧侶不服，於是另召集約有萬人參加的會議，並決定上述十事為合法。由於參加這一結集的人數很多，因而被稱為大眾部結集。這是佛教內部部派分裂的開始，此後，派別日益增多，從而佛教教義、學說和戒律也因部派之不同而有許多歧異和變化。######以上是南傳佛教關於第二次結集的說法，但據北傳佛教著作《異部宗輪論》所載，上座、大眾兩部分裂原因則是由大天提倡異說而引起的，即所謂“大天五事”。五事即：①餘所誘(雖為阿羅漢,只要有生理欲望的存在,還有夢遺等事)；②無知（還為無明所覆蓋）；③猶豫（還有對教理和戒律、三寶的存疑）；④他令人（還需要佛和其他先輩的指示）；⑤道因聲故起（雖為阿羅漢，有時如不發出“苦”的聲音，仍有世無常、苦等痛切的感覺）。######第三次結集 根據南傳佛教的傳說，在阿育王時期，每天在雞園寺中供養上萬名出家人，其中也有許多外道，因而經常引起爭端。於是以目犍連子帝須為首的一千僧眾，在華氏城（即波多厘子城）進行了第三次結集，重新整理佛教經典，並編輯了一部《論呈》。論事，就是爭論的問題，把不同派別的論點整理出來，正反面各五百條，合計一千條。觀僅存一百十六條，都是目犍連子帝須所反對的論點。從《論事》中可以看出，當時佛教內部又有了進一步的分裂，部派林立，爭論十分激烈。其中就涉及到補特伽羅的有無問題，犢子部分然主張有補特伽羅，而代表化地部的目犍連子帝須則堅決反對此說。######關於這次結集，北傳佛教文獻中並無任何記載，因之也不為北傳佛教所承認。######第四次結集 據說在上述三次結集之外，在貴霜王朝的迦膩色迦王時期，還進行過一次結集。這次結集是在以脅尊者為首的五百人在迦濕彌羅（今喀什米爾）進行的，並對經、律、論都作了注釋。現在，前兩種注釋已經失傳，只有後一種注釋保存下來，稱為《大毗婆沙論》。這是北傳佛教的說法。南傳佛教則把19世紀在期裏蘭卡舉行的五百僧人結集，作為第四次結集。這次結集首次把巴厘語三藏輯錄成冊。######此外，又據1789年泰國伐奈那親王著、經拉瑪六世於1923年敕令出版的《結集史》一書所載，南傳上座部共舉行了九次結集。前三次在印度，中間四次在斯里蘭卡，最後兩次在泰國。前五次結集，經考證，與期裏蘭卡的《大史》的說法相同。至於第六次至第九次的結集，並未能取得泰國以外的其他南傳佛教諸國的認可。（高楊）######


meanings:
5187巴利名 Saṅgītivaṃsa。泰國伐奈那親王（Somdej Phra Vanarat）著。書成於西元一七八九年。一九二三年拉瑪六世（Rama VI）敕令出版。總結南傳上座部佛教之九次結集，內載頭三次結集於印度舉行，第四至第七次在錫蘭舉行，後兩次則於泰國舉行。據考證，其第一次至第五次結集之內容與錫蘭之大史等所載一致，後四次結集並未得其他南傳上座部佛教國家之承認。


meanings:
① Ðứt, phàm cái gì sấn đứt ngang đều gọi là tuyệt, nhì tuyệt lưu nhi độ 絕流而渡 rẽ ngang dòng nước mà sang. ||② Dứt, hết. Như tuyệt mệnh 絕命 chết mất, tuyệt tự 絕嗣 không có con cháu gì, v.v. ||③ Tuyệt vô, như tuyệt đối tán thành 絕對贊成 hết sức tán thành, ý nói tán thành đến kì cùng. ||④ Có một không hai, như tuyệt sắc 絕色 đẹp lạ. ||⑤ Cách tuyệt không thông, như tuyệt địa 絕地 nơi cách tuyệt không thông ra đâu cả. ||⑥ Cự tuyệt, tuyệt hẳn không chơi với nữa là tuyệt giao 絕交. ||⑦ Rất, tiếng trợ từ, như tuyệt trọng kì nhân 絕重其人 rất trọng người ấy. ||⑧ Tuyệt cú 絕句, lối thơ có bốn câu, cũng gọi là tứ tuyệt 四絕. Câu có bảy chữ gọi là thất tuyệt 七絕. Câu có năm chữ gọi là ngũ tuyệt 五絕.


meanings:
① Dứt, đứt, ngớt: 源源不絕 Ùn ùn không ngớt; 絕流而渡Rẽ ngang dòng nước mà qua; ② Bặt: 音信久絕 Bặt tin từ lâu; ③ Hết, sạch, tiệt: 法子都想絕了 Nghĩ hết cách; 斬盡殺絕Chém sạch giết sạch; ④ Rất, hết sức, vô cùng, có một không hai, tuyệt: 絕早 Rất sớm; 絕大的錯誤 Hết sức sai lầm; 絕重其人 Rất trọng người ấy; 絕色 Tuyệt sắc; ⑤ Cùng, hết (hi vọng): 絕路 Đường cùng; 絕望 Tuyệt vọng, hết hi vọng; ⑥ Tuyệt đối, tuyệt nhiên, hoàn toàn: 絕不是這樣 Tuyệt đối không phải như thế; 絕無此意 Tuyệt nhiên không có ý định ấy. 【絕對】tuyệt đối [jué duì] Tuyệt đối: 絕對安全 Tuyệt đối an toàn; 絕對不容許 Tuyệt đối không cho phép; 絕對領導 Sự lãnh đạo tuyệt đối; 絕對服從 Tuyệt đối phục tùng; ⑦ Cách tuyệt, cách biệt; ⑧ Cắt đứt, đoạn tuyệt: 絕交 Cắt đứt mối quan hệ, đoạn tuyệt giao du; 歸去來兮，請息交以絕遊 Về đi thôi hề, xin đoạn tuyệt giao du (Đào Uyên Minh: Quy khứ lai từ); ⑨ Thể cơ cổ: 四絕 Thơ tứ tuyệt; 五言四絕 Thơ ngũ ngôn tứ tuyệt.


meanings:
Hoàn toàn không còn những suy nghĩ về thế gian, siêu việt tục trần. Bác Sơn Hoà thượng truyện trong NLQL q. 35 ghi: »　庶　子 始 心 服、 愿 厠 弟 子 列、 受 菩 薩 毘 尼 焉、 鞭 影 頻 加、 絕 塵 而 犇 矣。 – Người ấy mới tâm phục, nguyện dự vào hàng đệ tử, thọ giới Bồ Tát ở đấy, luôn luôn cần đến thủ đoạn cao siêu của thiền sư tiếp dẫn, hoàn toàn không còn những suy nghĩ gì về thế gian«.


meanings:
5192請參閱 絕海和尚語錄 [1]請參閱 絕海和尚語錄 <一>佛教與基督教之別，乃在於佛教不主張有一絕對者存在，而認為一切萬法皆由因緣而起，並以「緣起」為佛教之基本教義。所謂「緣起」（梵 pratītya-samutpāda），即謂一切諸法皆由相互關聯而存在。至於大乘佛教所說「諸法實相」之人生觀，實亦本於緣起之立場。萬法由因緣聚合而生起，亦由因緣散離而滅謝，故無一定之自性，亦無絕對者存在，此實為佛教人生觀之表現，與基督教以「神」為絕對者、創造者，而認為人類必須服從其意旨之思想，大異其趣。（參閱「緣起」6126）　<二>又作絕待。與「相對」、「相待」對稱。絕，泯絕、斷絕之意；對，對立、對待之意。一切萬法，自現象界之觀點而言，存在著長與短、大與小、東與西、有與無、是與非，乃至淨與穢、迷與悟、生與死等之對立狀態，佛教稱之為相對、相待；然若自至極平等之絕對立場觀之，則諸法實相，自然法爾，不虛不妄，而真實一際。世間本無千差萬別之相對性質，法性、法相既同為一實之義，有無、真俗亦兩兩平等不二。此一真如平等之法界，自是超越、泯絕各種兩端相對立場之分別見解，故稱絕對。（參閱「自然法爾」2532、「真如」4197）


meanings:
Chết đi sống lại. Người tham thiền đến chỗ sạch hết mọi phiền não chấp trước, tịch diệt không còn, luôn cả cái không còn cũng chẳng còn, ấy là chết đi (tuyệt hậu), rồi sử dụng một cách hoạt bát cái tâm chân thật sẵn có của mình (tái tô). Thiền Quan Sách Tiến (Đại 48, 1101 hạ) ghi: »若 要 超 凡 入 聖、 永 脫 塵 勞、 直 須 皮 換 骨、 絕 後 再 甦、 如 寒 灰 發 燄、 枯 木 重 榮、 豈 可 作 容 易 想。 – Nếu muốn siêu phàm nhập thánh, thoát khỏi trần lao, cần phải thay xương đổi thịt, chết đi sống lại, như trong tro lạnh phát lửa, cây khô nẩy chồi, đâu nên tưởng là việc dễ dàng!«.


meanings:
5192 【舒州佛眼和尚語錄→】請參閱 佛眼清遠禪師語錄 請參閱 投子義青禪師語錄訴諸言語讚歎之詞，稱為「寄言歎」；以言詞不能盡述，而僅能於內心咨嗟讚歎，稱為絕言歎。〔法華文句卷三下〕（參閱「讚歎」6976）


meanings:
Hoàn toàn không giải thích, hết cách giải thích. Tiết Tư Phúc Ni Diệu Tổng Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »宗 乘 一 唱、 三 藏 絕 詮。 祖 令 當 行、 十 方 坐 斷。 – Thiền tông một phen cất tiếng thì hàng Giáo tông hết cách giải thích, Tổ lệnh đang được thi hành thì mười phương khoáng đãng«.


meanings:
① Dây đánh bằng tơ. ||② Thao trùng 絛蟲 giun, sán. Một thứ sâu dài mà giẹp sống nhờ ở trong thân thể giống động vật. Có khi viết là 縧.


meanings:
① Dây đánh bằng tơ, dải tơ; ② 【絛蟲】thao trùng [taochóng] (động) Sán, sán dây, sán xơ mít: 絛蟲病 Bệnh sán.


meanings:
① Sạch sẽ. ||② Một âm là hiệt. Ðo, độ. Sách Ðại Học 大學 có câu: Thị dĩ quân tử hữu hiệt củ chi đạo 是以君子有絜矩之道 vì thế nên người quân tử có cái đạo đo vuông. Ta quen đọc là khiết.


meanings:
(văn) ① Đo: 是以君子有絜矩之道 Vì thế người quân tử có cái đạo hiệt củ (đo chu vi) (Đại học); ② Kiềm chế, điều hoà.


meanings:
① Vắt, thắt chặt, như giảo thủ cân 絞毛巾 vắt khăn tay. ||② Hình giảo, hình thắt cổ cho chết gọi là giảo. ||③ Sỗ sàng. ||④ Một âm là hào. Màu xanh vàng. ||⑤ Cái đai liệm xác.


meanings:
① Bện lại, thắt: 鋼索是由鋼絲絞成的 Dây cáp là do nhiều dây thép bện lại; ② Quấn quýt vào nhau: 好多問題絞在一起，閙不清楚了 Nhiều vấn đề quấn vào nhau khó mà phân rõ; ③ Vặn, vắt: 絞手巾Vắt khăn tay; 絞腦汁 Vắt óc; 絞出水Vắt ra nước; ④ Thắt cổ, treo cổ, hình phạt treo cổ (thời xưa); ⑤ Quay (tời): 絞着轆轆汲水Quay tời kéo nước; ⑥ Khoan, xoáy: 絞孔 Xoáy lỗ; ⑦ Cuộn: 一絞毛線 Một cuộn len; ⑧ (văn) Sỗ sàng; ⑨ (văn) Quấn quanh; ⑩ (văn) Cấp thiết, vội, gấp rút: 叔孫絞而婉 Thúc Tôn trong lòng gấp gáp nhưng nói chuyện vẫn uyển chuyển (Tả truyện); ⑪ (văn) Khắt khe, khắc nghiệt: 直而無禮則絞 Thẳng thắn mà không có lễ thì trở nên khắc nghiệt (Luận ngữ); ⑫ (văn) Màu xanh vàng; ⑬ (văn) Dây đai cột để liệm xác.


meanings:
① Quấn quanh, xe, quay. Như lạc ti 絡絲 quay tơ, nghĩa là quấn tơ vào cái vòng quay tơ, vì thế nên cái gì có ý ràng buộc đều gọi là lạc, như lung lạc 籠絡, liên lạc 連絡, lạc dịch 絡繹 đều nói về ý nghĩa ràng buộc cả. ||② Ðan lưới, mạng. Lấy dây màu đan ra giềng mối để đựng đồ hay trùm vào mình đều gọi là lạc. Như võng lạc 網絡, anh lạc 纓絡 tức như chân chỉ hạt bột bây giờ. ||③ Cái dàm ngựa. ||④ Khuôn vậy, như thiên duy địa lạc 天維地絡 nói địa thế liên lạc như lưới chăng vậy. ||⑤ Bao la, như võng lạc cổ kim 網絡古今 bao la cả xưa nay. ||⑥ Các thần kinh và mạch máu ngang ở thân thể người gọi là lạc, như kinh lạc 經絡, mạch lạc 脈絡, v.v. ||⑦ Thớ quả, trong quả cây cũng có chất ràng rịt như lưới, nên cũng gọi là lạc, như quất lạc 橘絡 thớ quả quít.


meanings:
【洛子】lạc tử [làozi] ① Túi lưới; ② Dụng cụ quấn chỉ (cuộn dây), guồng sợi; ③ (văn) Bao la, bao quát: 網洛古今 Bao quát cả xưa nay. Xem 洛 [luò].


meanings:
① Xơ, thớ: 絲瓜洛 Xơ mướp; ② (y) Kinh lạc; ③ Chụp lại, bọc lại, trùm lại (bằng một vật có dạng như lưới): 頭上洛着一個髮網 Trên đầu chụp cái lưới bọc tóc; ④ Quấn, xe, quay: 洛絲 Quấn tơ; ⑤ (văn) Cái dàm ngựa. Xem 洛 [lào].


meanings:
Sặc sỡ. 【絢爛】huyến lạn [xuànlàn] Rực rỡ, sặc sỡ, xán lạn.


meanings:
① Ðủ dùng, như gia cấp nhân túc 家給人足 nhà no người đủ. ||② Ðủ, cấp giúp, giúp thêm cho. Chức quan chực sẵn chờ khi sai khiến gọi là cấp sự 給事, về sau dùng như chức ngự sử là cấp gián 給諫. ||③ Bẻo lẻo, lém mép, như ngữ nhân dĩ khẩu cấp 禦人以口給 (Luận ngữ 論語) lấy lời bẻo lẻo mà chống người. ||④ Cung cấp.


meanings:
① Cho, đưa cho, giao cho, trao cho: 送給他一 本書 Cho anh ấy một cuốn sách; 連長給他一個任務 Đại đội trưởng trao cho anh ấy một nhiệm vụ; 他給我們當翻譯 Anh ấy làm phiên dịch cho chúng tôi; ② Hộ, giúp, dùm: 請你給看看 Nhờ anh trông hộ; 給火燒掉了 Bị cháy mất. Xem 給 [jê].


meanings:
① Cấp, cung cấp: 給水 (Cung) cấp nước; 自給自足 Tự cấp tự túc; ② Đầy đủ, phong túc: 家給人足 Nhà no người đủ; ③ (văn) Lẻo mép, bẻm mép: 禦人以口給 Lấy lời bẻm mép mà chống người. Xem 給 [gâi].


meanings:
① Hầu hạ. Tiết Tín Tương Tông Hiển Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »師 給 侍 之 久、祖 （指 五 祖 法 演）鍾 愛 之。 – Sư hầu hạ Tổ đã lâu, Tổ (Ngũ Tổ Pháp Diễn) một lòng yêu mến«. ② Thị giả. Chương Tổ thứ 3 Thương Na Hoà Tu trong CĐTĐL q. 1 ghi: »尊 者 （指 商 那 和 修）化 緣 既 久 思 付 正 法。 尋 於 吒 利 國 得 優 波 鞠 多 以 爲 給 侍。 – Tôn giả (Thương Na Hoà Tu) hoá duyên đã lâu, ngài muốn giao phó chính pháp nên tìm được Ưu Ba Cúc Đa ở nước Trá Lợi cho làm thị giả«.


meanings:
5194梵名 Jetavanānāthapiṇḍadasyārāma，巴利名 Jetavanānāthapiṇḍikārāma。位於中印度憍薩羅國舍衛城之南，相當於今尼泊爾南境，近於拉波提河（Rapti）南岸之塞赫特馬赫特（Sahet-mahet），為佛陀說法遺蹟中最著名者。全稱祇樹給孤獨園。又稱祇洹阿難邠坻阿藍、祇園阿難邠低阿藍、逝多林給孤獨園、祇氏之樹給孤獨聚。略稱祇洹精舍、祇園精舍（梵 Jetavana）、祇陀婆那、逝多飯那、耆陀精舍、祇陀園、祇陀林、祇桓寺、祇樹、祇園。又譯作松林、勝林。祇樹，即祇陀太子（梵 Jeta）所有之樹林（梵 Jeta-vana）之略稱；給孤獨園，意謂給孤獨長者（梵 Anāthapiṇḍada，即須達）所獻之僧園。　關於給孤獨園之創建由來，據北本大般涅槃經卷二十九、五分律卷二十五所載，舍衛城須達長者（梵 Sudatta）夙憐孤獨，好行布施，人譽為給孤獨長者。彼皈依佛陀後，欲覓一地為佛陀建築精舍，見祇陀太子之花園頗為清淨閑曠，乃欲購之，然為太子所拒。太子為令長者卻步，遂以黃金鋪滿花園為出售之條件，須達長者乃以象馱黃金鋪地，太子為其誠心所感，遂將園中所有林木奉施佛陀，故以二人名字命名為祇樹給孤獨園。又太子乃憍薩羅國波斯匿王之子，因太子誕生之日，王大破敵軍，故以「勝」為太子之名；以樹林為太子勝所有，故稱祇園為勝林、勝子林、勝子樹。精舍竣工後，佛陀曾於此度過許多雨季，大多數之經典亦說於此。與王舍城之竹林精舍並稱為佛教最早之兩大精舍。　精舍之建築，中央為佛殿，周圍築有八十小屋，有禪房六十三所，廚、廁、浴舍、病室、洗腳處等無不具備，頗為壯觀，惜精舍之原構，早已不存。今所見之精舍遺蹟，係後期所建，其規模遠不及給孤獨長者之所建。〔雜阿含經卷二十三、中阿含經卷四十三、增一阿含經卷四十九、法句譬喻經卷一、中本起經卷下、賢愚經卷十、四分律卷五十、十誦律卷三十四、大智度論卷三、釋氏要覽卷下、大唐西域記卷六室羅伐悉底國條、玄應音義卷九〕（參閱「祇樹給孤獨園」3920）


vietnamese:
cấp cô độc trưởng giả nữ đắc độ nhân duyên kinh <đpb>


meanings:
① Nhung, một thứ dệt bằng lông giống thú vừa dày vừa ấm gọi là nhung. ||② Sợi tơ bông gọi là nhung tuyến 絨線.


meanings:
① Lông tơ, lông măng, lông mịn: 絨線 Sợi tơ bông; ② Nhung (hàng dệt bằng bông, tơ, hoặc lông thú, rất mềm và mượt): 絨毯 Thảm nhung; 絲絨衣 Áo nhung; 燈心絨 Nhung kẻ.


meanings:
① Nhân uân 絪縕 nguyên khí un đúc đầy dẫy. Dịch Kinh 易經: Thiên địa nhân uân, vạn vật hoá thuần 天地絪縕，萬物化醇 trời đất un đúc giao cảm mà vạn vật hoá thuần.


meanings:
(văn) Đầy sương mù: 絪縕 Đầy sương mù, nguyên khí un đúc đầy rẫy. Cv. 氤氳.


meanings:
① Như 累; ② Đơn vị trọng lượng thời xưa (10 hạt lúa là 1 luỹ, 10 luỹ là một thù. Xem 銖, bộ 金).


meanings:
① Cho kén vào nước sôi rồi gỡ ra chỗ nào săn đẹp gọi là miên 綿, chỗ nào sù sì gọi là nhứ 絮. ||② Sợi bông. ||③ Thứ hoa nào chất mềm nhẹ bay bốc ra được đều gọi là nhứ, như liễu nhứ 柳絮 bông liễu, lư nhứ 蘆絮 bông lau, v.v. Nguyễn Du 阮攸: Nhứ phi hoa lạc vô nhân quản, Nhất dạ tùy lưu đáo Quảng Ðông 絮飛花落無人管，一夜隨流到廣東 tơ bay, hoa rụng không ai để ý, một đêm chảy theo dòng đến Quảng Ðông. ||④ Nhai nhải, như nhứ ngữ 絮語 nói nhai nhải.


meanings:
① Bông; ② Vật có dạng như tơ bông: 剖其中，乾若敗絮 Cắt ở trong ra thì ruột (quả cam) khô vụn như bông nát (Lưu Cơ: Mại cam giả ngôn); ③ Dàn bông (ra cho đều): 絮棉襖 Dàn bông làm áo; ④【絮叨】nhứ thao [xùdao] Lè nhè, lải nhải.


meanings:
① Thứ gai để làm đồ tang. ||② Mũ gai, thắt lưng gai đều gọi là điệt.


meanings:
(văn) ① Gai để làm đồ tang; ② Mũ gai; ③ Thắt lưng gai.


meanings:
① Mối tơ. Sự gì có manh mối có thể tìm ra được gọi là thống hệ 統系. Ðời đời nối dõi không dứt cũng gọi là thống, như ngôi vua truyền nối nhau gọi là hoàng thống 皇統, thánh hiền nối nhau gọi là đạo thống 道統, v.v. ||② Tóm trị, như thống lĩnh 統領 tóm lĩnh cả. Chức quan cầm đầu một nước dân chủ gọi là tổng thống 總統. ||③ Hợp lại, như thống nhất 統一 hợp cả làm một. ||④ Ðầu gốc.


meanings:
① Tất cả, gồm cả, tổng quát: 統括 Bao quát; 統統 Tất cả, hết thảy; ② Manh mối, hệ thống: 統領 Huyết thống; ③ (văn) Mối tơ.


meanings:
① Tơ tằm. ||② Phàm thứ gì nhỏ mà hình như đan sợi đều gọi là ti, như thù ti 蛛絲 mạng nhện, vũ ti 雨絲 mưa dây, v.v. ||③ Tiếng ti, như đàn nhị phải dùng dây tơ mới gảy mới kéo ra tiếng được nên gọi là tiếng ti. ||④ Ti, một phần trong mười vạn phần gọi là một ti 絲. Mười ti 絲 là một hào 毫.


meanings:
① Tơ: 𧕽絲 Tơ tằm; ② Một chút: 没有一絲笑容 Không chút tươi cười; ③ Dây, sợi: 鐵絲 Dây thép; 蘿菔絲 Củ cải thái sợi nhỏ; ④ Có dạng như sợi nhỏ: 蛛絲 Mạng nhện; 雨絲 Mưa dây; ⑤ Tiếng tơ; ⑥ Đềximilimét, một phần nghìn phân: 一絲米 Một đềximilimét; ⑦ Một phần mười vạn, một li một tí, tơ hào.【絲毫】ti hào [siháo] Tơ hào, một li một tí: 絲毫不差 Không sai tí nào.


meanings:
古代經由中亞以溝通歐洲與亞洲的陸運交通路綫。經由此一路綫，中國的絲綢乃得以運往西方。絲路之名，即由此而來。其路綫系由中國河西走廊西行，之後再分南北二道，南道沿昆侖山北麓，經和闐至疏勒，北道經羅布泊沿天山南麓，經庫車、阿克蘇至疏勒。由疏勒越嶔嶺，或南往印度，或西經波斯（今之伊朗）往地中海諸國。<#>‘絲路’之稱，最早系由德國地理學家理蒙芬（Ferdinand van Richthofen）于其著述《China》書中所使用，德語謂之‘Seidentrassen’。其後，此語漸爲世界學者所采用，各國語言中，漸有此詞。如英語是‘Silk road’，法文是‘Route soie’，中國則稱爲‘絲綢之路’或‘絲路’。<#>自古東西文化因絲路而交流，波斯及希臘文化藉以東傳，中國文化藉以西播。此外，佛教、祅教、摩尼教、景教等亦經絲路而東傳。其中，印度佛教從犍陀羅，經絲路傳至中國、日本等地，其所産生的影響，不僅範圍較其他宗教廣大，時代亦最悠長。而且，由于受絲路沿綫的風土、文化、宗教的影響，在絲路各地所衍生出來的佛教，具有不同于其他地區佛教的特質。<#>◎附︰井ノ口泰淳著·張桐生譯〈絲路出土的佛典〉（摘錄自《絲路與佛教文化》）<#>我們從地域上來看，現在的巴基斯坦北部，阿富汗中、北部當然也都包括在絲路裏面，可是在這裏，我們把絲路的範圍限定在西土耳其斯坦（前俄屬中亞）、東土耳其斯坦（現在是中國領土），以及敦煌的範圍之內。而其中有關西土耳其斯坦的佛教，最近蘇俄的學者們雖然不停地在從事考古學上的研究，可是幾乎沒有發掘到什麽有價值的文獻資料。此外，在有名的通往東方的交通綫──天山北路（天山山脉的北麓、西伯利亞南部）也極少發現有佛教流通的痕迹，所以這些地方都不在我們的討論範圍之內。簡單的說，我們在這裏要考察的‘絲路出土的佛典’的出土地，大體是在東土耳其斯坦的天山［南路］北道（天山山脉南麓，塔里木盆地北側）和南道（昆侖山脉北麓，塔里木盆地南側），以及這兩道的交會點──敦煌。至于出土佛典的年代，大約上自三世紀，下到十一世紀初，也包括一部分元朝（十三、四世紀）文獻。（中略）<#>曾在天山北道的庫車、吐魯蕃地域從事挖掘調查，把貴重資料帶回柏林的白夏瓦吐魯蕃探險隊的魯可古（Albert von Le Cog；1860～1930）在他的著作中有下面的叙述︰<#>‘八世紀中葉以前，土耳其斯坦幷不是如同這個地名所顯示的一樣是土耳其人的國家，沿絲路住的是印歐民族，也就是伊朗人、印度人乃至于歐洲人。在許多古寫本裏面，我們發現了好幾種語言，有的語言除了名字以外我們對它一無所知，有的甚至連名字也不知道。這些東西都帶回了柏林，幷且加以解讀、翻譯以及用科學的方法加以研究。這些寫本的數量非常龐大，裏面的語言不下十七種，文字的形態不會少于二十四種。’<#>魯可古的文章中所叙述的雖然只限于帶到德國去的資料，而我們已經很清楚地知道了這些資料的種類是多麽的繁多。不過，我們不清楚他用什麽標準來區別語言和文字，以及他所舉的數目字是否確實。所以，他所舉的數目字幷不具備什麽嚴肅的意義。上面的文章所告訴我們的只是多種多樣的語言和文字的存在這個事實罷了。<#>下面列表舉出出土佛典中所使用的語言和文字的關係。<#>(1)古代印歐語──卡羅休提文、梵文<#>(2)吐火羅語A·B──梵文<#>(3)中亞細亞撒卡語──梵文<#>(4)粟特語──粟特文<#>(5)古代土耳其語──粟特文、維吾爾文、梵<#>文<#>(6)西藏語──西藏文（有頭、無頭）<#>(7)西夏語──西夏文<#>(8)漢語──漢字、梵文<#>上面所列的語言和文字關係只表示了一個大略的情形，除此以外雖然還有其他的組合關係，但由于出現的次數很少，在此予以省略。（中略）<#>絲路出土的佛典，由于在文字、語言、書寫的素材和形狀上面過于雜亂繁多，所以我們很難構想出一個完整的形象，尤其是除了敦煌出土的以外，東土耳其斯坦出土的佛典全是斷片或不完全的形狀，所以要將其內容一一歸類和研究是極端困難的。此外，絲路出土品（包括佛典）又分散于世界各地，這也倍增了研究上的困難。<#>在研究上雖然有這麽多的難題，可是絲路出土佛典的研究仍然是非常重要，同時也是非常有趣的，其中最大的理由是，還有許多未知的資料等待我們去發掘。<#>剛才我們詳細地叙述了佛典的各種各樣的文字、語言和形狀，至于這些佛典究竟具有怎樣的內容？它們之間有什麽相互關係？還有，這些佛典究竟有著怎樣的歷史背景？在這些問題上面還有許多未解明的地方。在研究這些問題的時候，我們首先必須解讀那些零碎的斷片，再將本文作正確的校訂和翻譯。中亞細亞出土的佛典雖然使用了各種不同的文字，不過這些文字當初都不是無法解讀的未知的文字。只是，人們雖然具有文字方面的知識，却往往不懂其中的語言，所以才會産生一些糾纏不清的命名問題、人種問題。<#>目前，在各種出土佛典的本文校訂和翻譯上大致已經有了一個頭緒，不過，有關各各佛典的歷史背景、相互關係等問題的解明，還有待今後的努力。個人的能力有限，在利用專門的語言資料上有其限度，往往怎麽努力也理解不了另外一種語言的資料，這件事也增加了研究上的困難。<#>下面就來看一下出土佛典裏面所用的語言的分類情形。<#>我們先來看一下用梵文所表示的古代印度雅利安語（普通稱作梵語或梵本），吐火羅語A·B和中亞撒卡語的情形，使用這些語言的佛典大致上分爲北道系和南道系兩種，如果我們比較單純地用小乘、大乘來區分的話，則北道系大體上是小乘的經典，南道大體上是大乘的經典。古代印度雅利安語寫本的出土地主要是敦煌、吐魯蕃地域、和闐一帶等，出土寫本的樣式非常繁多。其中，在質量上都應該特別注意的有《法華經》寫本。<#>梵文《法華經》可大別爲三個系統，一是尼泊爾系，一是吉爾吉特系，一是中亞細亞系。尼泊爾系是尼泊爾佛教的九法之一，曾流傳于尼泊爾境內，所以具有最完整的形狀，另外兩個系統的都是不完全的斷片類。現在受人議論最多的是中亞細亞系，這個系統的大部分取名爲培特羅夫斯基本或喀什噶爾本，目前保存于列寧格勒，這是1903年蘇聯總領事培特羅夫斯基在喀什噶爾所找到的，所以取了這樣的名稱。原來的出土地幷不明確，大概是和闐地區中的某一個地點吧！在和闐地區，除了這個培特羅夫斯基本以外，還于各處出土了梵文《法華經》的斷片，這些都是七、八世紀左右的寫本，大概相互之間有很深的關係吧！尼泊爾系與吉爾吉特系的關係相當接近，而中亞細亞系與尼泊爾系之間則有很大的差異，這個系統的《法華經》與以龜茲本爲原典的鳩摩羅什所譯的《妙法蓮華經》之間的關係，一直很受人注意，可是還沒有明確的解答。<#>吐魯蕃地區出土的梵本（梵文寫本），都是有關小乘有部的文獻，其中有不少保存了經典的原形或者以佛教劇爲內容的非常珍貴的資料，特別值得注意的是其中的印刷經典，印度的佛教經典的印刷是近世（十七世紀以後），歐洲導入了活版印刷的技術以後的事，在這以前完全沒有用木版和木活字的印刷，可是，在吐魯蕃出土的佛典裏面有不少漢字的以及梵文、維吾爾文、西夏文等的印刷經典的斷片。這些印刷經典的刊行年代尚未明瞭。木版印刷技術是中國文化的偉大發明之一，寫有紀年的最古印刷經典是敦煌出土的鹹通九年（868）刊行的《金剛般若經》，不過，這個《金剛般若經》的印刷技術相當高明，我們無法判斷它究竟是在敦煌刊行的，還是在中國本土印刷的？一般來說，經典印刷的開始年代大概可以上溯到七世紀左右。這個《金剛經》是敦煌出土的，而吐魯蕃出土的印刷經典裏面，漢字的經典以漢文大藏經的蜀版系統最古，其他文字則時代更遲，其中也有元朝的。其他文字經典的雕板技術者似乎也是漢人，在頁數等的符號上使用了漢字。吐魯蕃出土的異文字的印刷佛典大概是在吐魯蕃印刷的，將梵文經典印刷出來的在印度文化圈裏面大概只有吐魯蕃一地吧！<#>吐火羅語A·B的佛典的出土地是北道，所以是小乘的說一切有部系。和闐、撒卡語的佛典中有許多是大乘經典或贊頌類，可見受了密教的影響。和闐、撒卡語的資料裏面有和闐、敦煌接受回教化以前不久的文獻，可藉以瞭解南道的中亞佛教的最末期的狀况。<#>西藏語佛典以及與佛教有關的西藏語文書類，以敦煌出土的最多。西藏（當時稱作吐蕃）趁唐朝因安史之亂而衰微之際，擴張勢力于中國，敦煌地方從781 年到851年之間處于吐蕃的支配之下。敦煌在那段時期裏面，或將漢文經典翻譯成西藏語，或將西藏語文獻翻譯成漢文，中國佛教與西藏佛教的交流非常密切。對敦煌出土的西藏資料的正式研究，特別值得注意的是，這些資料裏面有的顯示出了中國北宗禪對西藏佛教的影響。（北宗禪是中國本土別于具有正統性的南宗禪系統的另外一個系統，傳播于敦煌。）<#>維吾爾語的佛典裏面包含有許多中亞的最晚期的資料，不過，九世紀的吐魯蕃支配期以後，敦煌佛教、和闐、吐魯蕃（天山維吾爾王國）的佛教，相互之間都具有很密切的關連，所以，在研究漢文、西藏文、和闐、撒卡語、維吾爾語等的佛典的時候，如果對這些語言的經典不能作一個綜合性的把握的話，則這種研究是無法進行的。<#>對日本人來說，漢文經典是關係最深的經典，而當我們研究漢文經典的時候，所使用的資料都在大藏經裏面，而且，其中最常利用的是《大正新修大藏經》。在引用經典的時候，大部分都是引用《大正大藏經》的文本，即使在特別需要的情形下，也只是把《大正大藏經》以前的各種活版、木版的大藏經拿來作比較、校定的工作而已，沒有人去考察大藏經編集以前的資料。可是，當我們考察了絲路各地，尤其是敦煌所出土的大量的漢文佛典以後，我們不能不推測，大藏經裏面所收的原典只是在好幾種系統當中的一種而已，其他應該還有好幾種的原典存在。<#>一般人可能認爲，大藏經的編集是在中國佛教中心地長安進行的，所以必然具有更高的原典價值，而且，東土耳其斯坦和敦煌這些僻地的傳統只是地方性的，應該不是中國佛教的中樞部分。可是，如果把經錄等記錄拿來和現在的大藏經比較的話，我們會發現居然有那麽多隻留下名字而現在已不存在的經典。此外，現在的大藏經在編集的時候（以《開元錄》爲基本），把認爲不是正統的經典，也就是一些僞經以及三階教關係的典籍都故意的剔除了。像這些大藏經在資料價值上的缺陷，正好可以藉著絲路出土的佛典來彌補。從這個角度來看，絲路的佛典是具有重大的價值的。此外，絲路上還有許多雖然算不上是佛典，可是却透露各時代的佛教信仰實態的資料，這些資料可以說是沒有登上大藏經的金榜的落選者。從這些資料裏面我們可以獲得只靠研究大藏經中的經典所無法得到的新的知識。<#>［參考資料］　《絲路佛教》（《世界佛學名著譯叢》{55}）。<#>


meanings:
（藏 Ḥjam-dbyaṅs chos-rje ；1379～1449）音譯又作甲養曲吉，意爲文殊法王。其名爲札西貝舟（Bkra-śis dpal-ldan，吉祥德）。系藏傳佛教格魯派開祖宗喀巴的弟子。自幼聰穎，于澤當寺出家，又曆訪桑浦、覺摩壟諸寺，後依止宗喀巴。曾奉宗喀巴之命，于拉薩西方約五哩之丘陵上創建別蚌寺（Ḥbras-spuṅs）。此寺歷時七年始告完成，爲格魯派四大寺之一，至達賴五世爲止，向爲法王之宮殿。別蚌寺完成後，絳央却杰即任該寺座主，于三十余年間致力推展別蚌寺之佛學研究。<#>


meanings:
cut off, to sever, interrupt, finish, be done with, end, stop, put a stop to, exhaust, end, die


meanings:
Hoàn toàn không còn mọi dấu vết, chỉ cho không còn mảy may chấp trước, hết sức siêu thoát, tự tại. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »打 破 黑 漆 桶、 十 方 空 豁 豁、 爆 雷 一 喝 變 通、 掣 電 千 機 頓 發、 便 可 以 東 行 撑 架 門 庭、 西 班 怒 罵 佛 祖、 收 放 絕 來 由、 縱 橫 透 今 古。 – Đập vỡ thùng sơn đen, mười phương thật khoáng đãng, một tiếng hét biến thông như sấm nổ, ngàn cơ chóng phát như điện chớp, mới có thể qua phương Đông chống đỡ môn đình, trở về Tây quở mắng Phật Tổ, buông hay bắt thật tự tại, tung hoành suốt cổ kim«.


meanings:
① Hoàn toàn thôi hết việc học, bao hàm ý nghĩa tự tâm sẵn đủ, không cần cái học bên ngoài, tìm cầu bên ngoài. Đoạn Tế Tâm Yếu: »沙 門 果 者、 息 慮 而 成、 不 從 學 得。 汝 如 今 將 心 求 心、 傍 他 家 舍、 只 擬 學 取、 有 什 麼 得 時？ 古 人 心 利、 纔 聞 一 言、 便 乃 絕 學、 所 以 喚 作 絕 學 無 爲 閑 道 人。 – Quả vị sa môn là do dừng vọng tưởng mà thành chứ không từ nơi học mà được. Hôm nay ngươi đem tâm tìm tâm, chỉ định học lấy bên nhà hàng xóm, có bao giờ được? Người xưa tâm tính bén nhạy, vừa nghe một lời, liền hoàn toàn thôi hết việc học cho nên nói: Tuyệt học vô vi nhàn đạo nhân«. ② Hiệu của thiền tăng Thế Thành đời Nguyên. X. Thế Thành. ③ Hiệu của thiền tăng Minh Thông đời Minh. X. Minh Thông.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Khả Tương sống vào đời cuối Tống đầu Nguyên. X. Khả Tương.


meanings:
Hoàn toàn không có đối đãi, đối với muôn sự muôn vật đều không sinh tâm phân biệt, chủ thể và đối tượng quán chiếu hoà làm một. Đây là cách nhận thức thế giới của người giác ngộ, là dấu hiệu của việc tham thiền tỉnh ngộ. Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »不 得 將 心 待 悟、 以 吾 人 妙 圓 眞 心、 本 來 絕 待、 向 因 妄 想 凝 結、 心 境 根 塵、 對 待 角 立、 故 起 惑 造 業。 – Chẳng được đem tâm đợi ngộ. Vì chân tâm củ chúng ta vi diệu tròn đầy, xưa nay vốn không có đối đãi. Từ nhân vọng tưởng kết tụ, tâm cảnh căn trần đối đãi, nên khởi hoặc tạo nghiệp«.


meanings:
Hoàn toàn không còn nghĩ ngợi, không theo suy nghĩ. Ý nói thiền chỉ huyền áo, siêu việt ý niệm đắn đo. Bài thơ »Đạt đạo trường dữ Thành Âm hành giả« của Hương Nghiêm Tập Đăng Đại sư trong CĐTĐL q. 29 ghi: »理 奧 絕 思 量。 根 尋 徑 路 長。 – Lí đạo sâu kín siêu việt ý niệm đắn đo, tìm đến cội nguồn là rút ngắn con đường dài«.


meanings:
Hoàn toàn không còn phiền não, triệt để thoát khỏi phiền não trần tục. Tín Tâm minh ghi: »放 之 自 然、 體 無 去 住。 任 性 合 道、 逍 遙 絕 惱。 – Buông (vô trụ) thì bản thể tự nhiên, vốn chẳng có đi và ở. Tùy thích hợp đạo, ung dung không còn phiền não«.


meanings:
Trừ sạch vọng lự tục tình, siêu việt nhân duyên sự vật. Đây là cảnh giới thiền ngộ. Tiết Lại Toản Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »我 有 一 言、 絶 慮 忘 緣、 巧 說 不 得、 只 用 心 傳。 – Ta có một lời trừ sạch vọng lự tục tình siêu việt nhân duyên sự vật, nói khéo chẳng được, chỉ dùng tâm truyền«.


meanings:
the wisdom that is free from conceptual play


meanings:
wisdom that is free from conceptual elaboration


meanings:
Hoàn toàn không còn một mảy may vọng niệm, lo nghĩ trần tục. Tiết Pháp Luân Ngạn Tư Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »若 是 諦 當 漢、 通 身 無 隔 礙。 舉 措 絕 毫 釐、 把 手 出 紅 塵。– Nếu là bậc tài giỏi, toàn thân tự tại, hành động hoàn toàn không còn một mảy may vọng niệm, dắt tay bước ra khỏi cõi bụi hồng«.


meanings:
Hoàn toàn không còn mảy may vọng niệm trần lự, siêu việt tục trần. Bài »Ly Long châu ngâm« của Đan Hà Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »虛 用 意、 損 精 神、 不 如 閑 處 絕 纖 塵、 停 心 息 意 珠 常 在、 莫 向 途 中 問 別 人。– Luống dụng ý, tổn tinh thần; đâu bằng chốn rảnh bặt mảy trần. Dừng tâm dứt ý châu thường tại, chớ hướng nơi người chạy hỏi tìm«.


meanings:
Treatise on the Transcendence of Cognition


meanings:
Hoàn toàn không có giáp giới, giới hạn, cũng chính là không có trong, ngoài, chặng giữa, siêu việt tất cả khái niệm về không gian như lớn nhỏ, trong ngoài v.v… Bài »Ngoạn châu ngâm« của Hoà thượng Đan Hà trong TĐT q. 4 ghi: »»識 得 衣 中 寶、 無 明 醉 自 醒。 百 骸 俱 潰 散、 一 物 鎮 長 靈。 … 絕 邊 彌 瀚 漫、 三 際 等 空 平。 – Biết được ngọc chéo áo, liền tỉnh cơn vô minh, khi thân thể tan rã, một vật mãi còn linh… Mênh mông không giới hạn, bát ngát tợ hư không«.


meanings:
Ngôi nhà dùng để gởi kinh sách Phật giáo nằm trong khuôn viên tự viện. Tiết Hoàng Long Đạo Chấn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »師 自 以 爲 礙、 棄 依 草 堂、 一 見 契 合。 日 取 藏 經 讀 之。 一 夕、 聞 晚 參 鼓、 步 出 經 堂、 舉 頭 見 月、 遂 大 悟。 – Sư tự thấy chướng ngại nên bỏ đi mà nương ngài Thảo Đường, vừa gặp liền khế hợp. Hàng ngày sư giữ Tàng Kinh và đọc qua. Một buổi chiều kia, sư nghe tiếng trống tham vấn, vừa bước ra khỏi Kinh đường, ngẩng đầu thấy mặt trăng, sư liền đại ngộ«.


meanings:
main doctrinal theme of a particular scripture


meanings:
primary audience of the teaching of a scripture


meanings:
5553<一>通曉經典或善於讀誦經文、諷吟梵唄之僧。在印度，原指通曉經典之僧侶。四分律卷十三第二十九單提法條，解釋教化之語中，列舉讚偈、多聞、法師、持律、坐禪等五項，與此文相應之巴利律藏所列舉者爲：bhāṅaka（說者）、bahussuta（多聞者）、suttantika（經師）、vinaya-dhara（持律者）、dhamm-kathika（說法者）。此外，同書卷三十八自恣揵度載有「通阿含」、卷五十房舍揵度載有「法師者」，巴利律藏中與此二者相當之處皆載爲 suttantika。善見律毘婆沙卷十四亦舉出學律眾（巴 vinaya-gaṇa）、學阿毘曇眾（巴 abhidhammika-gaṇa）、學修多羅眾（巴 suttantika-gaṇa）之語。由此可知漢譯之法師、通阿含、學修多羅等，皆相當於巴利語 suttantika，意指通曉三藏中之經藏者。然據南海寄歸內法傳卷四讚詠之禮（大五四‧二二七上）：「令一經師昇師子座讀誦少經。」可推知印度已有用以指善於讀誦經文者。　所謂經師，在我國專指巧於諷誦經文者。梁高僧傳卷十三慧忍傳（大五○‧四一四下）：「齊文宣感夢之後，集諸經師，乃共忍斟酌舊聲，詮品新異，製瑞應四十二契。」同書卷十三亦設經師一科，列舉晉代帛法橋以下，至南齊慧忍等十一位經師之傳，並詳述經師之沿革。〔辯正論卷三隋文帝條、續高僧傳卷三十雜科聲德篇〕　<二>對於從事書寫經典之人，亦稱爲經師，在日本天平時代則稱爲經生，此種經生並未入僧籍。至後世，轉稱裱潢經卷者爲經師。


meanings:
Vị tăng tinh thông tạng kinh, sở trường về tụng giảng kinh văn. Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »經 師 自 有 經 師 在、 論 師 自 有 論 師 在、 律 師 自 有 律 師 在。 – Kinh sư tự có Kinh sư, Luận sư tự có Luận sư, Luật sư tự có Luật sư«.


meanings:
5550巴利名 Suttanta-mātikā。錫蘭大寺派巴利七論中之法集論（Dhammasaṅgaṇi），於卷首所揭出之四十二門，稱爲經本母。係與卷首所揭之論本母同爲分別觀察諸法之標準。四十二門：(一)明分法、無明分法。(二)電光喻法、金剛喻法。(三)愚法、賢法。(四)黑法、白法。(五)苦行法、非苦行法。(六)增語法、增語道法。(七)詞法、詞道法。(八)施設法、施設道法。(九)名、色。(十)無明、有愛。(十一)有見、無有見。(十二)常見、斷見。(十三)邊見、無邊見。(十四)前際見、後際見。(十五)無慚、無愧。(十六)慚、愧。(十七)惡言、惡友。(十八)善言、善友。(十九)入罪善巧、出罪善巧。(廿)入定善巧、出定善巧。(廿一)界善巧、作意善巧。(廿二)處善巧、緣起善巧。(廿三)處善巧、非處善巧。(廿四)質直、柔和。(廿五)堪忍、可樂。(廿六)和順、供養。(廿七)不護根門、食不知量。(廿八)能護根門、於食知量。(廿九)失念、不正知。(卅十)念、正知。(卅一)思擇力、修習力。(卅二)止、觀。(卅三)止相、勤勵相。(卅四)勤勵、不散亂。(卅五)观戒、观見。(卅六)具戒、具見。(卅七)淨戒、淨見。(卅八)見清淨、如見精進。(卅九)於順厭處之厭、厭者之如理精勤。(四十)於善法不喜足、於精勤不被遮止。(四十一)明、解脫。(四十二)盡智、無生智。法集第三總說品，即以上述四十二門解釋一切法。〔南方上座部論書解說、B.C. Law: A History of Pāli Literature, vol. Ⅱ〕


meanings:
Dùng kinh Phật làm nội dung của học nghiệp. Sùng Khuê truyện trong TCTT ghi: »至 年 十 八、 經 業 蔚 通 得 度。 – Đến năm 18 tuổi, Sư học nội điển thông thạo rồi được độ«.


meanings:
Tên gọi chức vụ của người trông coi Kinh tạng trong Thiền viện. Trên chức Đường chủ có chức Tạng chủ, nhưng Tạng chủ không ở nơi Tạng điện mà do Đường chủ giữ kinh. Ngoài việc quản lí Kinh sách, Kinh tạng Đường chủ còn có nhiệm vụ cho Tăng chúng mượn kinh sách, cho nên ông có mặt thường trực tại Tạng điện. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
（梵 caṅkramana，巴 caṅkamana，藏 ḥchag-sar-hchag-pa）謂在一定的處所緩慢地往返步行。《釋氏要覽》卷下雲（大正54·299a）︰‘西域地濕，叠磚爲道，于中往來如布之經，故曰經行。’<#>關于經行的方法，據《十誦律》卷五十七所述，應直行，不急不緩；若不能直，當畫地爲相，隨相直行。《四分律》卷五十雲（大正22·938a）︰<#>‘時諸比丘露地經行，患風雨日曝得患。佛言︰聽作經行堂。不知云何作？佛言︰聽長行作。作堂所須一切給與。時彼上座老病羸頓，經行時倒地。佛言︰聽繩索系兩頭循索行。捉索行手軟破手。佛言︰聽作卷若竹筒，以繩穿筒手捉循行。經行時疲極，聽兩頭安床。’<#>至于經行的場所，《大比丘三千威儀經》說有五處，即︰(1)閑處，(2)戶前，(3)講堂前，(4)塔下，(5)閣下。至于經行的效果，《十誦律》謂有五種利益。即︰(1)剿健，(2)有力，(3)不病，(4)消食，(5)意堅固；《四分律》卷五十九謂︰(1)堪遠行，(2)能思惟，(3)少病，(4)消食，(5)得定久住。此外，關于繞塔行道與經行的差別，《南海寄歸傳》卷三說右繞佛殿，旋游制底，別爲生福，本欲虔恭；經行乃是銷散之儀，意在養身療病。<#>據《修禪要决》所述，經行時，覆左手，大指屈著掌中，餘四指抱大指作拳，然後覆右手，抱左手腕；端立少時，攝心令住。行時勿太急太緩，行至界畔，回身還向來處，住立少時，如前複行。行時開目，住時輒閉，如是久行，稍倦即休。且唯在白晝行之。<#>此外，《無畏三藏禪要》又載有密教之經行法。略謂︰于一靜處平治淨地，面長二十五肘，兩頭竪標，通頭系索，才與胸齊，以竹筒盛索，長可手執。其筒隨日右轉平直來往，融心普周視前六尺，乘三昧覺任持本心，諦了分明無令忘失。但下一足，便誦一真言，如是四真言從初至後，終而複始，誦念勿住，稍覺疲懈，即隨所安坐。<#>［參考資料］　《法華經》卷一；《十誦律》卷十五；《五分律》卷二十五；《法華經文句》卷五（上）；《釋氏要覽》卷下；《禪林象器箋》〈叢軌門〉。<#>


meanings:
Chỉ chung sách vở Phật giáo, hoặc chỉ cho tạng Kinh và tạng Luận trong sách vở Phật giáo. Lâm Tế ngữ lục ghi: »如 山 僧。 往 日 曾 向 毘 尼 中 留 心。 亦 曾 於 經 論 尋 討。 後 方 知 是 濟 世 藥 表 顯 之 説。 – Ngay như Sơn tăng ngày trước từng lưu tâm vào Luật tạng, cũng từng tìm tòi trong Kinh Luận. Về sau mới biết là lời nói biểu hiển phương thuốc cứu đời«.


meanings:
(Từ mà nhà thiền gọi) những vị tăng tin nhận, thực hành, nghiên cứu tu tập theo Kinh luận Phật giáo. Lâm Tế ngữ lục ghi: »據 經 論 家。 取 三 種 身 爲 極 則。 約 山 僧 見 處 不 然。 此 三 種 身 是 名 言。 亦 是 三 種 依。 – Theo các Kinh Luận gia thì lấy ba loại thân làm lí cùng tột, đại khái theo chỗ thấy của sơn tăng thì không như thế. Ba loại thân này là danh tự, cũng là ba loại nương gá«.


meanings:
5558全稱佛經變相。爲描繪經典所記述情景之圖畫。以唐代寺院壁畫爲主。唐代張彥遠所著歷代名畫記卷三之長安慈恩寺條：「塔北殿前靵間，吳畫菩薩；殿內，楊庭光畫經變。」爲其例。其種類甚多。例如：維摩變、千鉢文殊、金剛經變、本行經變、彌勒變、華嚴變、除災患變、法華變、日藏月藏變、業報差別變、十輪經變、藥師變、寶積經變、楞嚴經變相、智度論色偈變等。諸書之中，以歷代名畫記所存有關經變之記事最多。其他，除散見於諸書外，尚有現存遺品若干。以下略述經變中之較著名者：　(一)維摩變：歷代名畫記卷三長安薦福寺條：「西廊菩提院，吳畫維摩詰本行變。」同書長安安國寺條：「殿內維摩變，吳畫。」同書洛陽敬愛寺條：「大殿內東西面壁畫，劉行臣描維摩詰、盧舍那。」同書洛陽聖慈寺條：「維摩詰並諸功德，楊廷光畫。」同書卷六劉宋袁倩條：「又維摩詰變一卷，百有餘事，運思高妙，六法備呈，置位無差。若神靈感會，精光指顧，得瞻仰威容，前使顧陸知慙，後得張閻駭歎。」此外，如宋代黃休復之茅亭客談卷四所載，益州大聖慈寺創興於開元中，其周迴廊廡皆累朝名畫，東廊有維摩居士堂，係李唐之洪度所畫，其筆絕妙。又如唐代段成式之寺塔記所載，平康坊菩薩寺之佛殿內槽東壁有維摩變。維摩變之遺品留傳迄今者，有敦煌千佛洞第一、五十二、七十四、八十四、一一七、一四九窟之維摩文殊法論壁畫，以及山西龍門古陽洞之浮彫、日本奈良縣法隆寺之五重塔內有維摩文殊法論之塑像。　(二)千鉢文殊：歷代名畫記卷三長安慈恩寺條：「（塔）西壁千鉢文殊，尉遲畫。」此變相圖或依據大乘瑜伽金剛性海曼殊室利千鉢大教王經所說而畫者。遺品有敦煌千佛洞第六、七十二窟之壁畫，於同窟出土品中亦有畫軸。　(三)淨土經變：歷代名畫記卷三長安光宅寺條：「（佛）殿內，吳生、楊廷光畫，又尹琳畫西方變。」同書長安淨土院條：「小殿內，吳畫神、菩薩、帝釋，西壁西方變，亦吳畫。」同書長安安國寺條：「（殿內）西壁西方變，吳畫。」同書洛陽敬愛寺條：「（大殿）西壁西方佛會，趙武端描。十六觀及閻羅王變，劉阿祖描。（中略）（東禪院殿內）東壁西方變，蘇思忠描，陳慶子成（色）。」同書長安雲花寺條：「小佛殿，有趙武端畫淨土變。」同書洛陽大雲寺條：「佛殿上菩薩六軀、淨土經變、閣上婆叟仙，並尉遲畫。」同書洛陽昭成寺條：「香爐兩頭淨土變、藥師變，程遜畫。」此外，李白之金銀泥畫淨土變相讚（大四七‧一七九中）：「金銀泥畫西方淨土變相，蓋憑翊郡秦夫人，奉爲亡夫湖州刺史韋公之所建也。（中略）八法功德波動青蓮之池，七寶香華光映黃金之地。清風所拂，如生五音，百千妙樂，咸疑動作。」凡此，或係指觀經曼陀羅之類；十六觀者，或指觀經曼陀羅外緣之十六正觀。遺品有敦煌千佛洞第八、十四、十九ｂ、三十一、三十三、三十四、四十四、五十一Ｅ、五十三Ｂ、七十、一一四窟之壁畫與畫軸、日本法隆寺壁畫、當麻曼陀羅等畫軸。　(四)金剛經變：歷代名畫記卷三長安淨土院條：「院內次北廊向東塔院內西壁，吳畫金剛變，工人成色，損。次南廊，吳畫金剛經變，及郗后等，並自題。」或係依金剛般若經描繪者。遺品無。　(五)金光明經變：歷代名畫記卷三長安淨土院條：「（小殿內）東南角，吳弟子李生畫金光明經變。」遺品見於敦煌千佛洞第一三五窟之壁畫、日本法隆寺金堂玉蟲廚子密陀繪等之投身餓虎圖，此係依據金光明經捨身品之經變。　(六)本行經變：歷代名畫記卷三長安菩提寺條：「（佛殿）東壁，董諤畫本行經變。」同書長安化度寺條：「楊廷光、楊仙喬畫本行經變。」同書長安大雲寺條：「（塔）外邊四面，楊契丹畫本行經。」同書洛陽聖慈寺條：「西北禪院，程遜畫本行經變。」此類變相圖或係根據佛本行經或佛本行集經等，以描繪佛傳或佛本生譚。於元開所著唐大和上東征傳一書中，記述餘姚郡育王塔云：「一面薩埵王子變，一面捨眼變，一面出腦變，一面救鴿變。」於吳越錢弘俶之八萬四千塔，鑄有尸毘王、慈力王、薩埵王子、月光王之本生，敦煌千佛洞第十七ｂ之降魔圖、第六十三、一三八窟六師外道降伏圖之壁畫，山西雲崗石窟第六窟佛傳圖之浮彫等，均係與本生或佛傳有關係之經變。　(七)彌勒變：歷代名畫記卷三長安西塔院條：「彌勒下生變，韓幹正畫，細小稠鬧。」同書卷八隋代董伯仁條：「周明帝畋遊圖、雜畫臺閤樣、彌勒變、弘農田家圖、隋文帝上廄名馬圖，代代相傳。」此類變相可視爲依據彌勒下生經之龍華會圖，或依彌勒上生經之兜率天宮等圖。遺品有敦煌出土之下生圖。　(八)華嚴變：歷代名畫記卷三長安懿德寺條：「中三門東西華嚴變並妙。」同書洛陽敬愛寺條：「西禪院北壁華嚴變，張法受描。（中略）山亭院十輪經變、華嚴經，並武靜藏畫。」另於敦煌千佛洞第八、一○二、一一七、一一八Ｆ、一六八窟之壁畫華嚴七處九會圖亦爲重要之遺品。　(九)除災患變：歷代名畫記卷三洛陽天宮寺條：「天宮寺三門，吳畫除災患變。」此或係根據除恐災患經之經變。　(十)法華變：歷代名畫記卷八隋代展子虔條：「法華變白麻紙、（中略）朱買臣覆水圖，並代代相傳。」遺品有敦煌千佛洞第七十四、八十一、一一七、一二○Ｆ、一六八窟之壁畫以及其他。又歷代名畫記卷三洛陽敬愛寺條所云：「（大殿內）法華太子變，劉茂德成」者，是否屬法華經之經變則不詳。　(十一)日藏月藏變：歷代名畫記卷三洛陽敬愛寺條：「禪院內西廊壁畫，開元十年（722），吳道子描日藏月藏經變，及業報差別變。（中略）其（中門）日藏月藏經變，有病龍，又妙於福先寺者。」此經變或與大方等大集經之日藏分及月藏分有關，其中之病龍或指日藏分三歸濟龍品所說者。　(十二)業報差別變：即前項所引歷代名畫記卷三敬愛寺條所述者，或係佛爲首伽長者說業報差別經之經變。　(十三)十輪經變：歷代名畫記卷三洛陽敬愛寺條：「東禪院殿內十輪變，武靜藏描。（中略）殿內則天真山亭院十輪經變、華嚴經，並武靜藏畫。」此係根據地藏十輪經等所繪之經變；敦煌千佛洞出土等之地藏十王圖，或係源於此一經變而轉變成者。　(十四)藥師變：歷代名畫記卷三洛陽昭成寺條：「香爐兩頭淨土變、藥師變，程遜畫。」此係與藥師瑠璃光如來本願功德經等藥師如來有關係之經變。遺品有敦煌出土之畫軸等。　(十五)寶積經變：歷代名畫記卷七梁儒童條：「釋迦會圖、寶積經變，代代相傳。」此或係舊寶積經（大寶積經之普明菩薩會）之經變。　(十六)楞嚴經變相：據宋代黃休復所著之茅亭客談卷十小童處士條所載，宋以前有張、杜二人善畫佛像、羅漢，有童君與前輩不相上下；童君畫有慈氏如來、十六羅漢於海雲山寺，於大聖慈寺三學院有楞嚴經變。其所繪變相是否依據首楞嚴三昧經不詳，然歷代名畫記卷五晉衛協條：「詩北風圖，（中略）又有小列女楞嚴七佛。」其圖若屬經變，則無疑必依據首楞嚴三昧經者。　(十七)楞伽變相：景德傳燈錄卷三弘忍傅（大五一‧二二二下）：「其壁本欲令處士盧珍繪楞伽變相。」此或係楞伽經之經變。　(十八)智度論色偈變：唐代段成式所著寺塔記之平康坊菩薩寺條：「食堂東壁上，吳道玄畫智度論色偈變，偈是吳自題，筆跡遒勁，如磔鬼神毛荠。」智度論或係大智度論，色偈一詞則語意不明。　(十九)消災經：據段成式之寺塔記菩薩寺條所記載，該寺佛殿內槽後壁面有吳道玄畫消災經之事，樹石古嶮。此消災經或指熾盛光大威德消災吉祥陀羅尼經，然難確定。　(廿)地獄變：據段成式之寺塔記常樂坊趙景公寺條載，南中三門內之東壁上，有吳道玄所畫地獄變相，構圖陰怪。又佛祖統紀卷四十亦載該寺之地獄變，都人咸觀，皆懼罪修善，兩市屠沽不售，而爲之轉業。敦煌千佛洞亦發現此種變相之斷片。


meanings:
5562即讚歎經典之偈頌。現存之梵文經讚中，有法華經讚（梵 Saddharmapuṇḍarīka-stava）及讚般若波羅蜜偈。其中，法華經讚存於日本河口慧海自西藏攜回之梵文法華經寫本之首部，其內容係以首盧迦（梵 śloka）調二十頌所組成，末尾書有「阿遮利耶羅睺羅跋陀羅造」（梵 kṛtir ācārya-Rāhulabhadrasya）等字。另有存於荻原雲來、土田勝彌兩位所校之改訂梵文法華經，與岡教遂之梵文日譯法華經者。　梵語 stava（藏 bstod-pa）即讚賞、讚頌之意。讚般若波羅蜜偈，存於拉津陀擸拉密特羅（梵 Rajendralala Mitra）所出版之八千頌般若（梵 Aṣṭasāhasrikā-prajñāpāramitā）之首部，亦以首盧迦調二十一頌所組成，其中有一寫本，其上書有「是羅睺羅跋陀羅之作」（梵 kṛtir iyaṃ Rāhulabhadrasya）等字。　至於我國及日本之經讚，在淨土法事讚卷末收有般若讚文、阿彌陀經讚文，及法照之新無量觀經讚、新阿彌陀經讚。於新編諸宗教藏總錄卷一，則錄有智圓、淨源、靈鑑之盂蘭經禮讚文各一卷。此外，於東域傳燈目錄卷上，及諸宗章疏錄卷一中，亦載有法藏之華嚴讚禮一卷十首、吉藏之觀世音經贊、作者不詳之法華經讚頌、石上大納言之淨名經 棫它U一卷。〔大智度論卷十八、中觀論疏卷十末（吉藏）〕


meanings:
（梵 Sautrantika，巴 Suttavāda，藏 Mdo-sde-ḥdsṛn-pa）又作說經部、經部。梵語音譯修妒路句部、修多羅部、修丹蘭多部等。爲印度佛教小乘二十部派之一。系西元100年左右從說一切有部分出的部派。以反對有部的論藏中心主義，而主張以經藏爲中心，故有經量部之稱。其後，與有部幷爲小乘的代表。<#>該部學說淵源于有部的譬喻師，開祖爲鳩摩羅多（Kumāralāta，童受），但由譬喻師轉爲經量部，且建立經量部學說者則系室利羅多（Śrīrāta，勝受）。世親之《俱舍論》、呵梨跋摩之《成實論》皆曾受此派思想之影響。此部派之教義書已不流傳，其學說散見于《俱舍論》、《異部宗輪論》、《順正理論》等。<#>此部派反對有部的多元實在論，以不相應行法爲非有，唯承認屬于色法之地、水、火、風四大種之極微（原子）；幷否定心所有別體，唯以心王爲實有。又，相對于有部所主張的過去、未來、現在諸法爲實在（三世實有），而主張唯現在有體。且認爲無爲法爲非有。<#>◎附︰呂澄〈略述經部學〉（摘錄自《印度佛學源流略講》附錄）<#>經部是印度部派佛學裏很晚出的一派，因而後世區分佛學爲四宗（即婆沙、經部、瑜伽和中觀），將它放在十八部（都歸于婆沙一宗）以外。但是它和大乘佛學的關係却異常的密切。就像依據經部的前驅譬喻師說而結構的《成實論》，在我國梁陳時代常被認爲‘中觀’的階梯，甚至說是大乘一類。其次，采用經部本宗學說批評有部而成的《俱舍論》，隋唐時代的研究學者也自卓然成家，作爲‘瑜伽’的羽翼。再後，發展的經部說被吸收在陳那、法稱的著作裏，以致有隨順經部的瑜伽系（同時也有了隨順量論的經部系）。從這些上面，都見得經部的學說怎樣地和大乘聲氣相通。只是舊籍零落，經部學說前後發展的詳細經過，已無可考，現在僅能說明它的一個大體輪廓。<#>先從經部的名稱說起。照唐人所解，他們唯依經爲正量，不依律和對法，所以稱爲經量部（見基師《異部宗輪論述記》卷中）。此說幷不完全正確。經部本名應該是說經部（見陳譯《部執異論》），梵文音譯爲修多羅婆提那（見失譯《舍利弗問經》，原文系Sūtra-vādinah），它末尾的婆提那，即是‘說’的意義。這樣名稱正和‘說一切有部’、‘說假部’等同例，巧用一部的中心主張來作標幟的。就實際言，各種部派都以佛說爲宗，沒有不談到經的，爲什麽這一部說經便成了特別的主張呢？這自然有關于它所說的幷非一般的經，而另有所指。像解釋《俱舍論》一部份的《隨相論》（陳·真諦譯本）就稱此部爲‘經優婆提舍師’，便很好地說明了經部所重視的經是優婆提舍，屬于十二分教中的論議，《成實論》的譯本裏即稱之爲論經。經部原來以論經爲宗，隨後乃廣泛運用一切經，所以僅僅看它是以經爲量，還說明不了它的真相。<#>就從這一部的名義上，可以推論出它的思想本源乃出于佛滅以後‘持法者’的一個系統。這些持法者中間有只信九分教的，也有相信十二分教的。十二分教比九分多出了因緣、譬喻、論議三類。它們原始的結構如何，已沒有明白的記載，但從律藏像《四分律》等所提到的各種分教即‘雜藏’來看，大概也是編輯佛說的偈頌而成的。由此演繹出好些因緣譬喻經類，在我國譯本中還保存著（如《百喻經》、《賢愚經》、《撰集百緣經》等）。但是譬喻師開始是重點地采用《法句經》一經作樞紐來組織學說的。他們或者從《法句經》的本末次第去推求說法的緣起和印證，這樣成爲譬喻者或譬喻師（依照《成實論》〈十二部經品〉所說，本末次第即是譬喻）。或者就《法句經》推求義理而專走論議的路子，這又成爲論經師了。他們對于《法句》的處理，只要看晋·法炬等譯本《法句譬喻經》和唐·玄奘譯《瑜伽師地論》所引《法句經》舊譯稱爲論議的（見《論》卷十八、卷十九），就可了然。而他們最喜用的《法句經》，乃是法救改訂本，題名《憂陀那聚》（Udānavarga）。就憂陀那語源分析，可以作日出解（以憂陀爲出，陀那爲日，所以秦譯《法句經》作《出曜經》），因而信奉《法句經》的學人也稱爲日出論者。這樣，譬喻者、論經師、日出論者都屬一類，都是經部的前驅。<#>在有部的論書《異部宗輪論》和大衆部、正量部所傳部派源流（據清辨《中觀心論釋》所引）裏，經部被看作有部的一個支派，這大概近于事實。有部的一群禪師們，像馬鳴、僧伽斯那等，都有譬喻類的撰述。特別是改訂《法句經》的法救，即系有部四大家之一，而他和另一大家覺天有好多主張和譬喻者相同（散見《大毗婆沙論》各卷），實際他們是贊成譬喻師說的。其後，由譬喻者吸收餘部學說逐漸組成獨立的經部一派，乃和有部對立起來。他們中間最顯著的不同之點，即是有部重論（對法），而經部重經（論經），典據範圍是很有出入的。<#>舊傳譬喻者學說的實際組織者是鳩摩邏多（童受）。他的著作有數十部之多，其中很重要的一部《喻鬘論》早年在龜茲故地發現了梵本殘篇，內容和我國秦譯的《大莊嚴論》相同。但秦譯本題爲馬鳴所作，似乎真正的作者是誰還有疑問，不過據梁代僧祐所傳《薩婆多部師資記目錄》（見《出三藏記集》卷十二），鳩摩邏多和馬鳴後先相接，他的作品很有補訂馬鳴舊制而成的可能，所以新發現的殘篇和舊譯作者題名會不一致。就從《大莊嚴論》的內容看，可見譬喻者所謂譬喻幷不全同于經律中泛泛的喻言，而是引用一些故實來發明《法句經》的意義，這就稱爲‘莊嚴’（用具體事物說便是華鬘）。有如《大莊嚴論》九十事，每事開端常舉出《法句經》數語（像《論》卷二、第四事首雲‘夫聽法者有大利益，增廣智慧，能令心意悉皆調順’，這就是《法句經》〈多聞品〉‘多聞令志明，已明智慧增’云云，其餘可以類推），再引故事證明，使人有更深刻的認識。《成實論》說叙述本末次第爲譬喻，正是此意。另外，鳩摩邏多年代因爲比較馬鳴稍後，應該生在佛滅度後七百年（西元第二世紀）。唐人也說他是佛去世後一百年的人，這是誤會了《西域記》裏說到和他有關的竭盤陀國阿育王即是從前摩揭陀的阿育王，所以有很大的出入。唐人又傳說鳩摩邏多的著作有《痴鬘論》、《顯了論》等（見普光《俱舍論記》卷六），又造九百論，這些都已遺佚。現在剩有解說禪法的四十三頌，保存在秦譯《坐禪三昧經》裏（參照《出三藏記集》卷九所載僧睿經序），又有數頌見于《俱舍論》、《入大乘論》的引文。<#>鳩摩邏多的弟子有呵梨跋摩（師子鎧），著《成實論》。舊傳他著書的用意是‘偏斥毗曇（有部）、專同譬喻’；真諦三藏也說他用經部義，檢《俱舍論》所引經部，和他很多相同（見《三論玄義》卷上）。經部本來從譬喻師說蛻化而成，所以同于譬喻也就會多同經部。但呵梨跋摩著書所說，已不能算是譬喻者的正宗。這看玄暢所作呵梨跋摩傳記（見《出三藏記集》卷十一）就可知道。傳稱他不滿意于師說，而和他所認爲五部本源的僧祇（其實是分別說部）共鳴，于是用‘淘汰五部、商略異端’的方法來著《成實論》。其先鳩摩邏多著《喻鬘論》即已有了和會各家的傾向，因而論首所歸敬的人，除有部諸論師而外，還有牛王行道者（即犢子部），到了呵梨跋摩更采用分別說部的議論，對于原來譬喻師說，可謂有了進一步的開展。<#>從譬喻者遞嬗爲經部，這須歸功于室利羅多（勝受）。他在阿逾陀郊外著作了經部的根本毗婆沙（見《西域記》卷五，又《成唯識論述記》卷二十一），此書現已失傳，它的篇幅相當大，玄奘游學印度的時候，曾在祿勒那國費去一冬半春的光陰才學習完畢（見《慈恩法師傳》卷二）。室利羅多的重要主張，散見于唐譯《順正理論》（論中引文稱他爲上座而不名）。其後有大德邏摩（西藏傳作羅多），著書不詳，但《順正理論》也引用了他的學說數條。<#>譬喻者轉成經部師之後，仍有一部份堅持異見的不與合流。所以《順正理論》（卷二十五）指出上座的親教門人和同見者對于上座有不承信的，而《順正理論》、《中觀釋論》等常常幷舉經部和譬喻者的說法。在經部看來，那時的譬喻者也可算是經部異師（見《成唯識論述記》卷二十一）。現在這一方面的著作要推陳譯的《四諦論》爲代表。論的作者是婆藪跋摩（世鎧），生在世親之後，大約是西元第五世紀末葉的人。從他著書的序頌看，在他以前，解釋譬喻者中心宗義四諦的，有迦旃延的略論和佛陀密（覺親）的廣論。迦旃延的人世不詳，佛陀密則明明是世親的老師（見陳譯《婆藪槃豆傳》）。他的廣論除了廣釋文句和義理而外，還有次第（即因緣本末）和莊嚴（即爲幫助瞭解而引證的故事），這完全是譬喻者的作風。至于《四諦論》引用經部不同的說法，都明白區別出來，又還常以《俱舍論》所說爲典據，可以見到後來譬喻師立說態度的一斑。<#>經部的源流大概如上，現在來叙述它的主要學說，這隨著它的前後變遷，可以分作經部前期（即譬喻者）說、經部本宗說和經部後期說三類。<#>爲經部前驅的一群譬喻者，見解雖不完全一致，但他們的中心思想，依據《大毗婆沙論》所引用的資料，不外下舉的幾方面。最先，譬喻者是以四諦概括佛說來製作他們主張的綱領的。這看現存有關譬喻師的著述《成實論》（實，就是諦）、《四諦論》的結構莫不如是，便可了然。另外，和譬喻者相對立的有部簡別譬喻學說，也是就四諦上著眼的。像《大毗婆沙論》卷七十七，就很明顯地指出舊對法師、分別論者和譬喻者解釋四諦的不同。譬喻者說苦諦是名色，而舊對法師則爲五取蘊，分別論者又說爲有漏八苦。譬喻者說集諦是業惑，而舊對法師爲有漏因，分別論者又爲招後有愛。譬喻者說滅諦爲業惑盡，而舊對法師爲擇滅，分別論者又爲愛盡。譬喻者說道諦是止觀，而舊對法師爲學無學法，分別論者又爲正八道。譬喻者這些特別說法，後來《順正理論》（卷五十七）還加以批評。以爲只說名色是苦諦，乃因它的實體即是五取蘊之故；又只說業惑爲集諦，乃由于惑力能够系心令向餘趣，業力令其自體各別的緣故，又只說煩惱滅爲滅諦，乃因滅了煩惱就會于色等得到解脫，又只說止觀爲道諦，乃因止觀可以攝受一切的聖道。這樣，譬喻者對于四諦的解釋，不免是適應時機，別有用意，幷非究竟之談。如此批評滿懷成見，當然難言平允。實際譬喻者之重視四諦，又作特別的解釋，都有它的典據，即是依照《法句經》的要旨來爲組織。《法句經》說︰‘八直最正道，四諦爲法迹。’（見吳譯本卷下〈道行品〉）又說︰‘道爲八直妙，聖諦四句上。’（見秦譯本卷十三〈道品〉）這些都是以諦和道幷舉，可見譬喻者之宗四諦，完全准據修道的方針。由此解釋各別諦相，也一依修道而說。像《法句經》說︰‘鹿歸于野，鳥歸虛空，義歸分別，真人歸滅。’又說︰‘若不自煩惱，猶器完牢具，如是至泥洹，永無塵垢翳。’（上均見秦譯本卷二十三〈泥洹品〉）這是說修道究竟歸宿涅槃，而涅槃乃是惑盡的意義。又如說︰‘深入止觀，滅行乃安。’（見吳譯本卷下〈沙門品〉）這以止觀爲修道。又如說︰‘數自興煩惱，猶彼器敗壞，生死數流轉，長沒無出期。’（見秦譯本卷二十三〈泥洹品〉）這以惑業爲生死因，即是集諦。又如說︰‘一切名色，非有莫惑。’（見吳譯本卷下〈沙門品〉）這說于名色起惑，屬于苦諦。以上都是譬喻者解釋四諦的典據，不能說它不依諦相。<#>其次，譬喻師的四諦理論完全用一心法作貫穿。心依名色乃成苦體，又由惑業系縛而心垢，止觀調心而垢淨，所以四諦安立，系之一心。此說也出于《法句經》。現在看南傳佛典中所保存的《法句經》舊本，開宗明義第一章即是‘心爲法本，心尊心使’云云的兩個頌（參照吳譯本卷上〈雙要品〉），是特別標出心性本淨的根本要義的。這樣的心法，譬喻者還給以很扼要的形容，就像《法句經》（吳譯本卷上〈心意品〉）所說，‘獨行遠逝，寢藏無形’（唐譯《瑜伽師地論》卷十九引文作‘心遠行獨行，無身寐于窟’）。依照舊解，這有四方面。遠逝說心的過去、前際很難了知。獨行說它現在次第生起，不會同時而有多心。無形說它生起刹那即滅，幷無實體。寢藏說它未來住在四種識住（色受想行）中能往後世。爲四諦樞紐的心法便是具備這些相狀的。它既前後相續，隱微難辨，因之也稱爲‘細心’。幷且連類而來的，更有心法次第起，沒有相應（見《大毗婆沙論》卷十六、卷五十二、卷九十、卷九十五、卷一四五），尋伺即心的粗細狀態，遍于三界（見《大毗婆沙論》卷四十二、卷五十二、卷九十、卷一四五），滅定有心（見《大毗婆沙論》卷一五二）等等主張。<#>最後，譬喻者運用分別說的方法，對于一切所知境界聯繫修道實際來區別假實，很多與有部相反。例如說有爲相、因緣、表無表業、擇非擇滅等都無實體，這便引起有部激烈的爭辯，而使譬喻者和它對立的情勢更加顯明。<#>譬喻者的學說到了呵梨跋摩著《成實論》時，得著新的發展。它吸收分別說部的所長來批評各家，但重點仍在于有部。像《成實論》首篇十論的各品（秦譯本卷二、卷三）就有七論正破有部的主張。另外，它和譬喻舊說不同之點，如說苦諦爲五取蘊，滅諦爲滅三心等，都針對有部立言。《成實論》主張五取蘊是假名，而四塵（色香味觸）爲實法（因五蘊從四大起，四大又由四塵成，故只有四塵實在），這就和有部之說相反。至于滅三心的次第，依二諦論門，觀假說我法是世諦無，而五取蘊爲勝義有，更進而觀五取蘊于世諦假，而空于第一義是真。如是兩重輾轉，達到究竟，完全采取分別說部的理論，這就和有部相去愈遠了。<#>經部本宗的學說，在《異部宗輪論》裏曾列舉了幾條。它的中心思想表現在有微細的、一類相續的諸蘊，因此說諸蘊法能從此世移轉到後世，而得著「說轉部’的名稱。此種思想顯然由譬喻師細心說發展而來。它有些像犢子部的有我主張，但不承認勝義諦中的實在補特伽羅。所以《大毗婆沙論》卷五十六引用譬喻師說‘能系結是實，所系事是假，補特伽羅亦假’，世親依經部義作《俱舍論》，最後即痛破犢子部勝義補特伽羅之說。從這些上面可以見到經部本宗真正的主張，《異部宗輪論》也說經部執有勝義補特伽羅，那明明是一種誤傳（清辨《中觀心論釋》詳叙小乘部執處，即謂經部本宗說補特伽羅于勝義中不可得，可爲旁證）。<#>經部本宗更重要的主張，見于上座勝受的著書。現在依據《順正理論》引用的資料，知道它的重點是隨界說。這也和細心說法相關。勝受以爲一切法生起之後會有熏習，留下了功能，此即是界。界有種子、種姓、種族等含義。既說熏習，就應有能熏所熏，這又如何分別呢？依勝受的解釋，色法和心法可以互依互熏而各留習氣以成界。衆生相續存在之時，界必隨逐，故稱隨界。它和色法心法的當體，不能决定說是一是異（因此也說六處爲界。後來大乘瑜伽學系即有類似的說法，以種姓爲六處殊勝、六處所生等）。但隨界在相續存在的中間，逐漸變化，輾轉殊勝，成爲後來再生那樣法體的因性。這一因果的理論大大改變了舊說的面目。其顯著之點是︰(1)因法刹那滅（法滅不必待因），(2)過去法作因（以前後法爲因果），(3)因法自性各別（法各有界，數量無邊），(4)法因無體（過去法滅故）。如此和說一切有部主張六因以同時因果的俱有因作基礎的看法根本相違，而在四緣中對于所緣緣的解釋也有了很大的出入。舊說各種心心所法的所緣各有它的不同條件。比方前五識所緣只限于現在法，而第六識則可通緣過去未來一切法，由此六識緣境有三世的不同。又就心心所而言，緣現量境凡有三種情况︰前五識依根的現量必定與境同時，第六識覺了現量可通異時，心所受的領納現量則到後來隨念的時候才覺苦樂等等，這些很不一致。勝受對這方面，另有他的創見。他將所緣緣賅攝在因法中，因法又只限于過去，于是前五識和第六識，心王和心所，都看成同樣的覺了現量，所緣緣的意義便歸于一律。這就是說，各種心法的緣境，在第一刹那根境爲先，到第二刹那識了方起。當根境先行時，假說爲見，實際第二刹那才是了別。所以不問是前五識或第六識，也不問是心或心所，所緣境都在過去，後念覺了方成現量。如此解釋，就有好些特點︰其一，舊說對于根識和境的關係曾有根知境和識知境的兩種不同看法，現在和會三者而說，根但假名爲見，但又不能離根而知境。其二，由三法和合而生的觸心所是假有，說和合也非實在。因爲根境一刹那，識又是一刹那，本不同時，但從完成了別一件事上假名和合。其三，所緣和緣一致，可不另加簡別。譬如見杌以爲真人，雖是錯覺，但杌既爲所緣，也就成緣。假使以時間分別，前念爲因也就是境，可不別說。其四，現量不是一刹那間的事，但所緣屬于第一刹那，隨此刹那法體或有或無，第二念所緣可作有無分別。其五，所緣既在過去，故境不必實，但當前念境現前時有無各別，後念緣慮隨之不同（以上所說見《順正理論》第十五、十八、十九各卷，又第五十一卷）。這些也都是和說一切有部所說絕對相反的。有部在前階段的特點是善于說因（像《發智論》料簡因性建立了六因四緣的理論），後一階段的特點在善于釋境（像《順正理論》將成立一切法有的根據放在六識現量所緣是實的上面），現在都被經部推翻了，無怪他們會對經部深惡痛絕，破斥它不遺餘力。但經部學說正反影響于其他各派的地方却很多、很大。像瑜伽學系的建立諸法以種子爲因，固然和經部的隨界說一脉相通，而到了唯識理論發展之後，難陀主張以五識的種子作五根，陳那又謂五根即是識上色法的功能（均見《成唯識論》卷四），這些也都由經部所緣緣以根境爲先的理論推闡而出（因根識不必同時，故可在種子上安立根的名字）。及至最後法稱重顯因明，將同時意識說成第二刹那，以前念根識的對象相續爲所緣，依然符同經部所緣緣的理論（參照Th. Stcherbatsky| BuddhistLogic,Vol.Ⅱ）。<#>就在經部師對因緣的解釋有了顯著變化的同時，他們學說的全體組織也采取分別論者的論點作了好些修改。像譬喻師舊時解說四諦，以名色爲苦諦，本沒有什麽簡別，但到了經部時代，參用分別論說，以爲無情的外色只是苦而非諦。苦諦必有它的相狀（如三苦、八苦等），外色但由集因而得，可說爲苦，却無共相，所以不屬苦諦（見《順正理論》卷一）。又如集諦，譬喻師義通指業惑，但到了經部，就只取愛法爲集（見《俱舍論》卷二十二）。他們主張此說最力，雖有人提出經文就勝而言來作解釋，他們還是堅持不爲少動。這就和分別論者以招後有愛爲集諦的說法極其相近。推究這些變化的原因，也可歸結到經部立說方法從來即偏于分別說這一點上。像譬喻師所宗的《法句經》裏對于法的解釋就很明顯地說‘法歸分別’，因此，他們理論的發展，自然會逐漸和分別論者合流。我們所見到的經部完成時候的四諦解說，便與分別論者相去無幾了（參照《四諦論》各卷）。<#>還有，經部在實踐方面，運用分別論法，也建立了一些新說。本來從譬喻師說發展的《成實論》承認法無我而有滅三類心的次第觀法，已經大同于分別論者，經部學說更進一步作了分析。像以五蘊和三無爲總攝一切法而言，五蘊由多種同類之法聚積假設，在二諦分別上屬于世俗諦，即是假有（見《順正理論》卷五十八）。又三無爲中無觸對名虛空，由智慧簡擇之力餘法不生名擇滅，但由緣缺而不生名非擇滅，都無實體（見《順正理論》卷十七），這樣總說一切法的體空。又如以十二處總攝一切法而言，從極微和合而成諸識的依或緣，在二諦門中也非實在（見《順正理論》卷四），這樣說一切法的體空。所以經部有比成實論師更積極的法空理論根據，使它的地位和大乘佛學愈加靠攏。經部對蘊界處三科諸法，只說界是實在，而界以種族各有自性作解釋，完全屬于認識方面的看法。大乘瑜伽學系在認識論的基礎上也將生起諸法的親因緣歸之于自性各別的名言種子（由此，《攝大乘論》說從名言種生諸法爲自性緣起），經部所說正與它的用意相同。<#>另外，在梵藏文典籍裏所見的經部本宗學說，還有很關重要的兩點︰其一是心法緣境的帶相說，另一是心法自緣的自證說。先談帶相說。一般部派佛學都承認心外有境，但正量主張心能直接緣境，餘部則有兩種說法，或謂由境引生心的印象，或謂境映于心變現爲一定表像再加了別。經部即采取後一說。他們以爲心法生時必定變帶所緣境界的表像，成爲心法的相分。換句話說，心法緣境都是間接以表像爲憑的。從前唐代佛學家對于這一層，似乎不很了然，所以常說除正量而外，所有小乘學派都主張心法帶相而緣境（見《成唯識論述記》卷十五）。但據梵藏文資料，只經部有帶相之說，幷且此說原來和經部根境爲先、後方識了的理論相照應（因爲境在過去，所以識了之時須有變帶行相以爲媒介），餘部就沒有這樣根據。後世的批評家將經部本宗和所餘小乘部派綜合爲婆沙宗的相對比，常以有無帶相之說爲一異點，也就是這樣的緣故（參照S. Radhakrishnan| Indian Philosophy,Vol. I）。<#>經部的帶相說，由陳那開始導入瑜伽學說體系之內。他在所著《觀所緣論》裏分析構成所緣的必要條件，其一即是能緣方面帶有它的表像；又在有總結性的著作《集量論》第一〈現量品〉裏用能量所量的觀點來解釋心法的了別境界，以爲只得著心上顯現的種種行相（參照《內學》第四輯《集量論釋略抄》）。這些都采取了經部學說的優點。但經部和瑜伽學系的區別何在呢？這如《智慧藏集論》所指出，即在于‘非無積聚色’（見藏文《丹珠爾》德格版Tsha）。經部許有存在于心外的色境，乃是由極微積成的和合色（參照《二十唯識論述記》卷三。《述記》說經部主張極微輾轉和合，由小成大，體雖是假，但五識上有其相，即成五識的境界；至如各各極微，有一實體，只是意識所緣）。而瑜伽學系所說心法的相分完全由名言熏習的功能變現，幷不須用心外實境來作爲依托。<#>次說經部的自證理論。這在月稱的《入中觀論》第六地裏特別提出作爲經部的主張而予以批判。依論文所說，先又譬喻門成立。譬如火點著時，一時間便照見了它自身和瓶等物體，又像聲音發出時，也是一時表白了自己和各種語義，意識正是這樣，生起的時候了別境界也了別自體，所以應該有自證這一回事，再由憶念門證成。見過某種境界的，以後會記憶起來，可以證明在見境的當時就對見的本身有一種領受，否則不能有‘見過’的記憶的。這也是成立自證的理由（參照法尊法師譯《入中論》卷三，又Possin校刊原本《Madhyamaka-vatara》）。經部此說，也可看成從受心所具有自性受和境界受的雙重意義推演出來。以心比受，應有對于自體和境界的雙重了別，再加以後時的記憶，所以决定心法能够自證。它的性質與計度分別無關，屬于現量，由此在舊說的根現量、俱時意識現量和定心現量以外，還可加上一種自證現量。<#>經部的自證說也由陳那導入于瑜伽系學說。他著《集量論》，在〈現量品〉裏不但承認了自證現量，幷還于量果方面發展了自證的意義，以爲心法生起之時都自然地顯現出它自身和境界兩部份，而各有了別或領納。在這中間了別境界是量，了別自體才是量果（參照《集量論釋略鈔》）。它這樣地微細解析，很引起余派學者的不滿，像清辨就在所著《中觀心論》第五品第二十頌以下對于其說痛加駁斥。他以爲顯現境界即是整個心法的作用，更無顯現自體的餘地，由此連帶著不承認有自證之義（見藏文《丹珠爾》德格版︰dsa）。但到護法，依據《密嚴經》衆生心二性一頌，仍將心法的緣慮內容分析爲內外緣兩部份，各有能所，便建立了四分（見《成唯識論》卷二）。其說傳來中國，更得著玄奘門下各家的發揮。<#>以上是經部本宗學說的大概。<#>最後說到後期經部師，他們宗經而外更信奉法稱所作的七部量論，成爲一種隨理的派別。所有學說比較突出之點是，結合著量論的自相共相的區分來解釋二諦。照法稱的量論說，凡法有效用能生結果的都屬于自相，勝義實有，也就是現量所得。什麽是效用呢？這像色以距離人目的遠近會使所見形象清晰的程度有種種不同，便是效用。如沒有這樣效用的，那是共相法，比量境界，世俗假有（參照Bu-ddhist Logic,Vol.Ⅱ）。後期經部接受這種說法作爲二諦的解說，就和本宗以一物或多物設施爲有而分勝義或世俗的不很相同（參照嘉木樣一世的《宗派安立論釋》Crub-mthahbshag-pahirnam-bcad）。依我們的看法，這也和譬喻師中成實論者的議論有些淵源，《成實論》說四大爲假，四塵爲實，即是從他們能否爲五識的直接對象而决定的（見《成實論》卷三）。<#>另外，後期經部對于識法的帶相也作了更加深入的分別。依著西藏學者們所傳，這有三種不同解釋。有說，能所取兩方面的數量是相等的，譬如眼見錦綉等雜色的東西，具備青黃等種種色彩，眼識上便照樣有各各行相。有說，只是總相不異，儘管對象有多種色彩，而眼識上的行相還是雜色一味。又有說，行相是多樣的，不過次第而取，作爲一整體的想法（參照嘉木樣同書）。在這些說法裏，對照經部原來主張一心次第生起看，第三說更覺理長。<#>後期經部還有些極端的主張，像由無爲非實有的論點出發，將四諦中的滅諦解作如燈光滅，但無所有，即是一例（參照《四諦論》卷三）。至于其餘學說，多同本宗，可不詳談（嘉木樣一世書中總括西藏有關經部學說的資料，列舉經部後期的要義若干條，除上面所論及的而外，像諸法刹那滅、七部毗曇非教、極微有方分或無方分、有爲法無實質、因果不同時、羅漢無退失，乃至佛有生身有法身，都是和本宗之說相同的）。<#>經部立說，本來從反對有部出發，到了後期，這種情勢更覺顯明。有部嘗受到貴霜王朝統治者的支持，建立學派的中心地帶在迦濕彌羅，保守色彩極爲濃厚。經部學說則大成于東方阿逾陀等思想素來自由的地帶，所以能發揚世親以理長爲宗的求真精神，而終于對有部形成了極端相反的局面。後世密教論書像《上師相承次第論議》（Bla-ma brgyud-qahi rim-nahi man-nag）等，也判經部爲初級大乘，是不無所見的。<#>［參考資料］　《舍利弗問經》；《成唯識論述記》卷四（本）；《大毗婆沙論》卷九、卷十九；《俱舍論》卷二、卷九；《阿毗達磨順正理論》卷二十一；《部執異論》；《島史》第五章；李世杰《印度部派佛教哲學史》；印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》、《唯識學探源》。<#>


meanings:
5554梵名 Sautrāntika。又作僧迦蘭提迦（梵 Saṃkrāntika）、修多羅論部、說度部、說轉部、說經部（梵 Sūtra vādin）、經部。爲小乘二十部派之一。係從說一切有部分出之部派，此派開創者鳩摩羅馱（梵 Kumāralabdha，又稱童受）爲三世紀末之北印度呾叉始羅國人，著有喻鬘論、癡鬘論、顯了論等。四世紀之室利羅多（梵 Śrīlāta）爲此派中興之祖。一切有部重視論書，而經量部卻重視經書，並將經視爲正量，故稱經量部。　此部派立心物二元論，否定有部所主張之萬物實有說，認爲只有四大與心爲實在，並由於四大與心之相輔相成，而令個體之生死相續不斷。又主張唯有現在爲實在，而過去僅屬曾經實在者，未來則是未來才得實在者，至於現在不存在者僅爲一種種子之存在而已。此即後世唯識種子說之起源。又此宗派之教義，含有許多大乘佛教之要素，皆可視爲後來中觀佛教之基礎。此派開祖鳩摩羅馱作喻鬘論，善用譬喻說法，故被稱爲譬喻師，此後，譬喻即成爲此派之最大特徵，並被視爲後來大乘佛教譬喻文學（梵 aupamya）之基礎。〔十八部論、異部宗輪論〕（參閱「印度佛教」2215）


meanings:
（巴 Sutta-nipāta）南傳巴利聖典《小部》中之經典。日譯本收在日譯《南傳大藏經》第二十四册。迄今（1993）仍未見有漢譯本。<#>全書由五品七十經（若加上第五品的序偈及結偈，則是七十二經），一一四九偈（第一六三偈有三偈，實際是一一五一偈）組成。五品即︰〈蛇品〉、〈小品〉、〈大品〉、〈義品〉、〈彼岸道品〉。其中，第一品裏的四經、第二品裏的五經、第三品裏的八經之中，除了偈之外，還含有長行（散文）。其經首皆有‘如是我聞’句，與一般經典的形式相同。其餘的五十五經，則全由偈所組成，如《法句經》一般。其中，依德目而由諸經中一偈一偈集錄的情形較少，而彙集相關各偈以顯示同一場合之說法的情形較多。<#>巴利三藏中存有幾千經，但爲何只有本集稱爲《經集》？這是因爲在集錄其他經之時，皆依各經之特徵而附有特定名稱。而本書幷無此種可以附加特定名稱的特徵，故稱之爲《經集》。<#>《經集》這種名稱，在其他部派的雜藏中絕對沒有。這是南方上座部特有的。其集成是在部派分裂之後。本書的第四品、第五品及第一品第三經中，注釋各偈語句的‘義釋’是巴利藏獨有的，所以本書的集成是在‘義釋’製作之後。亦即‘義釋’是部派分裂後的作品，而本書則是在‘義釋’之後所集成的。因爲‘義釋’製作之時，如果已有《經集》，則‘義釋’應該由本書的第一品第一經開始注釋，可是實際上，義釋只注釋了本書的一部份，而且未依本書的順序。《經集》集成現在的形式，雖然是在相當晚的時代，但是構成《經集》內容的諸經，其淵源都很古老。幾乎所有經典的原形，在部派分裂以前都已存在。此點由本書的各經各偈、梵文、漢譯等與其他部派的文獻作一比較，即可得知。因此，要理解最古老的佛教聖典，自本書中可以窺見一斑。<#>與本書有關的其他部派之經、偈甚多。在本書的七十經之中，和其他部派幾乎一樣的經有三十一部。顯然是屬于同源，而有類似關係的經，在三十部以上。除去重複的部份，兩者加起來共有五十七部經。<#>在本書七十經之中，與其他部派文獻全無一句相同偈文的經，僅有︰一之八《慈經》、二之二《臭穢經》、二之八《船經》、二之十三《正普行經》，總共四經。<#>本書是最古老、最原始的聖典，因爲本書偈文中常使用與普通巴利語文法不一致的古代吠陀語文法。而且本書的思想內容，和文中所記之比丘日常生活，皆是佛教固定化以前極素樸的情况。其文獻價值亦由此可以想見。<#>本書之諸經中，有很多素樸的佛教思想。至後世，本書中的偈與《法句經》同受佛教徒愛好。此點由注釋書類常使用本書之偈，即可得知。此外，阿育王勒文之中，所記載之勸人讀誦之七部經典，其中有三部︰《Munigāthā》、《Moneyasute》、《Upatisa》（《Pa-sine》），即包含在本書之內（一之十二、三之十一、四之十六）。這項事實可看出本書內容甚受珍視，且廣爲流布。<#>本集之羅馬字本由V. Fausboll校訂，巴利聖典協會（PTS）于1885年出版，1893年再版。O. Andersen重訂新版于1913年，由PTS刊行。《南傳大藏經》中所收之日譯本系以新版爲底本。此外，又有中村元之日譯單行本。歐洲方面，有英譯本與德譯本。注釋書方面，五世紀時覺音的《第一義明》（Paramattha-jotikā）是不可或缺的參考書。該書已有英譯本，名爲《Suttanipata Commentary》，爲H. Smith氏所編輯。<#>◎附︰印順《原始佛教聖典之集成》第十一章第二節（摘錄）<#>《經集》（Sutta-nipāta），爲《小部》的第五部。分五品，除(四)〈義品〉，(五)〈彼岸道品〉外，還有(一)〈蛇品〉（Uragavagga），(二)〈小品〉（Cūlavagga），(三)〈大品〉（Mahāvagga）。前三品，是十二、十四、十二至三十八經的類集。有名的《麟頌》，是〈蛇品〉第二《犀角經》；《牟尼偈》是〈蛇品〉十二《牟尼經》。《麟頌》、《牟尼頌》、〈義品〉、《波羅延》，這些有名的偈經，在其他部派中，都是獨立的。《經集》爲銅鍱部（Tāmra-śātīyāh!）獨有的編集。《小部》的《義釋》（Niddesa），爲〈義品〉、〈彼岸道品〉、《犀角經》作解說，而沒有說到其他。《經集》的集爲一部，還在《義釋》成立以後。<#>《經集》所集的五品，大體說，都是比較古的。（中略）這裏只論前三品。三品三十八經，性質複雜，不可一概而論。近代學者，依語文而加以推斷，自有其重要意義。然從內容來說，似乎還有值得商榷的。<#>(1)三品的經文，與《雜阿含經》中，‘八衆誦’──〈有偈品〉有關的，共十五經，占十分之四。其中可分爲二類︰<#>{1}與《雜阿含經》大同，或主體（除序說）相同的，集成的時代，可推定爲與‘祇夜’集成的時期相當。如︰<#>②《雜阿含經》簡略，而《經集》增廣的；或《雜阿含經》別行，而《經集》合爲一經的；或因緣不同而主體一致。這都是成立于‘<#>┌────────────┬──────┬────────┐<#>│［經集］                │［雜阿含經］│［附注］        │<#>├────────────┼──────┼────────┤<#>│蛇品（六）敗亡經        │    一二七九│                │<#>│小品（五）針毛經        │    一三二四│相應部十．三    │<#>│蛇品（九）雪山夜叉經    │    一三三九│雜含有序文      │<#>│蛇品（十）曠野夜叉經    │    一三三八│相應部十．十二  │<#>│蛇品（四）耕田婆羅墮闍經│      九十八│相應部七．二．一│<#>│蛇品（七）賤民經        │      一０二│雜念末段小異    │<#>│小品（十二）婆耆舍經    │    一二二一│                │<#>│大品（三）善說經        │    一二一八│相應部八．五    │<#>└────────────┴──────┴────────┘<#>祇夜’成立以後，傳誦于‘祇夜’（《雜阿含經》的一部份）以外的，如︰<#>┌──────────────┬──────┬────────┐<#>│［經集］                    │［雜阿含經］│［附注］        │<#>├──────────────┼──────┼────────┤<#>│蛇品（二）陀尼耶經          │    一００四│經末二頌相同    │<#>│                            │            │相應部一．二．二│<#>│小品（十）起立經            │    一三三二│初偈相同        │<#>│                            │            │相應部九．二    │<#>│大品（四）孫陀利迦婆羅墮闍經│    一一八四│相應部七．一．九│<#>│大品（五）摩伽經            │    一一五九│                │<#>│                            │    一一九四│相應部六．一．六│<#>│大品（十）拘迦利耶經        │    一二七八│相應部六．十　　│<#>│                            │    　　　　│增支部十．八九  │<#>│小品（十一）羅瞧侯羅經      │    一二一四│相應部八．四後三│<#>│                            │            │頌相同　　　　  │<#>│小品（三）慚愧經            │      九七八│相應部四．三    │<#>└──────────────┴──────┴────────┘<#>(2)與‘中’、‘長’阿含有關的，如〈大品〉（七）《施羅經》、（九）《婆私咤經》，也編入《中部》，而是《中阿含經》所沒有的。《婆私咤經》的因緣──二學童共論，與《長部》（十三）〈三明經〉相同。《婆私咤經》的偈頌中，有二十八頌──〈我說彼爲婆羅門〉，與《法句》〈婆羅門品〉相合。這是以傳誦的婆羅門偈爲主體，結合婆私咤（Vaśiṣṭha）的問答因緣，擴編而成。〈小品〉（七）《婆羅門法經》，與《中阿含經》（一五六）〈梵波羅延經〉大同。〈小品〉（六）《法行經》，後四偈與《中阿含經》（一二二）〈瞻波經〉，及《增支部》八集十經相同。《法行經》與《婆羅門法經》，前後次第，都被編入《中阿含經》，而是《中部》所沒有的。這四部經，在‘中’、‘長’二部成立時，已經集成。由于部派（傳承的，區域的）采錄不同，而成爲四部阿含以內的，或流傳于四部阿含以外的偈經。<#>(3)與佛傳有關的，如〈大品〉（一）《出家經》、（二）《精勤經》、（六）《薩毗耶經》、（十一）《那羅迦經》，〈小品〉（九）《何戒經》，都有關于佛及弟子的傳記。〈蛇品〉（五）《淳陀經》，爲《長阿含經》（二）〈游行經〉的一節，本從‘涅槃譬喻’中來。佛與弟子的傳記，起初以偈頌爲主，後來才結合而以長行叙述出來。《淳陀經》的成立，比《大般涅槃經》更早。〈大品〉五經，與法藏部（Dharmaguptāh!）的《佛本行集經》，說出世部（Iokottara-vādināh!）的《大事》相近。法藏部與銅鍱部，同出一系。在部派發展中，分別說系（Vibhājya-vādināh!）比說一切有部（Sarvāsti-vādāh!），更接近大衆部系（Mahāsāṃghikāh!）。這由于阿育王（Aśo-ka）以後，說一切有部向西北發展；恒河（Gaṅgā）一帶與南方，都屬分別說系與大衆系的化區。凡佛傳偈頌，與《大事》相近而不同說一切有部的傳說，大抵爲成立于阿育王時代以後。<#>從上三類二十五經，可以大略看出︰〈蛇品〉各經的成立，是較早的。（二）《犀角經》，（十二）《牟尼經》，是有名的偈經。（一）《蛇經》，約有半數偈頌，爲《法句》所采錄。〈蛇品〉多數起于‘祇夜’時代，到‘中’、‘長’集成的時代爲止。〈小品〉諸經，要遲一些，《寶經》說到了‘四惡趣’、‘六重罪’，顯然已到了僧治强固的時代。〈大品〉諸經，大多數是成立于部派分裂以後的。雖成立的時代，先後不一，而從多數來說，《經集》所集的諸經，是可以看作原始佛教時代的聖典的。<#>


meanings:
5555巴利名 Sutta-nipāta。屬南方上座部經藏（小部）之巴利語經典。因其他各經分別有其獨自之特徵，故均有其特定之名稱，唯有本集乃是由雜多之經所集成，故稱經集。本集之形式，有長短不同之詩集，間亦有散文。內容分爲蛇品、小品、大品、義品、彼岸道品等五章，係原始佛教聖典中最古老之作品。尤其是義品、彼岸道品兩章乃最早獨立流通者，故可謂爲佛教最古老之聖典。　五章之中，蛇品（巴 Uragavagga）有十二經；其中之「蛇經」反覆喻說比丘之修行應如蛇之蛻換舊皮而捨棄彼此兩岸之分別；另一「犀角經」則收有著名之詩，喻說修行者應如獨角犀之獨立修行。小品中收集較短之諸經而成，計有十四經。大品則收集較長之十二經，其中之出家經（大品第一經）、精勤經（大品第二經）、那落迦經（大品第十經）等三經係保存有關佛陀傳記之最早資料者。又大品第九經說明四姓平等之理，第十二經則以簡單之形式說明緣起之理。至於義品（巴 Atthakavagga）之名，解爲八偈品，如窟八偈經（第二經）、瞋怒八偈經（第三經），大部分均爲八偈合成之經；計由十六經構成，相當於漢譯之「義足經」（亦有十六經）。彼岸道品（巴 Pārāyanavagga），全章富有統一性，內容係十六學童請教佛陀，佛陀答覆之十六節，加前之序偈、後之結語二節，計有十八節。　根據日本學者水野弘元在南傳大藏經卷二十四所揭出，關於經集與其他經、律、論及漢譯經典之關係如下：經集之偈與漢譯義足經相當者共二三六偈（已扣除重覆者），此外，梵文大事，及雜阿含經、佛本行集經、有部律、中阿含經、大智度論、四分律等十餘部漢譯經中，均各有二十餘偈與經集之偈頌相當。總計經集一一四九偈中與其他經、律、論相當者共有五七○餘偈。本集迄今已有多種文字之譯本及校訂本，校訂本有：Dines Andersen and Helmer Smith （Sutta-nipāta）new ed.（P.T.S., London 1948），英譯本有：S.B.E. vol. X, part Ⅱ（Tr. by V. Fausb隶ll）1881; S.B.B. 15（Woven Cadences of Early Buddhist, Tr. by E.M. Hare）1945; Hos. 37（Buddha's Teachings, Tr. by Lord Chalmers）1932，德譯本有：K.E. Neumann（Die Re den Gotamo Buddho's）München 1905; Nyāna-tiloka（Das Wort des Buddha） Leipzig 1923，日譯本則有國譯大藏經經部第十三冊（立花俊道）、釋迦牟尼聖訓集（荻原雲來）、南傳大藏經卷二十四（水野弘元）等多種。〔善見律毘婆沙卷一、Nyānatiloka: Das Wort des Buddha; R. Hoernle: The Sutta Nipāta in a Sanskṛit Version from Eastern Turkestan（J.R.A.S. 1916）; M. Winternitz: Geschichte der indischen Literatur, Bd. Ⅱ〕


meanings:
5557 【經論→】請參閱 往生論 請參閱 大藏經目錄 或 眾經目錄 禪林中掌管經卷圖書之職稱。又禪院中，爲補修大藏經而至街坊誦讀經典，向人募捐之僧，亦稱經頭；若所誦讀者爲般若經，則稱般若頭；誦讀華嚴經、法華經，則稱華嚴頭、法華頭。〔禪苑清規卷四街坊水頭炭頭華嚴頭〕


meanings:
(văn) Vành treo ở trước và sau chiếc mũ thời xưa.


meanings:
① Ðem dệt sợi nọ với sợi kia gọi là tống, vì thế sự gì lẫn lộn với nhau gọi là thác tống 錯綜. ||② Họp cả lại, như tống lí 綜理, cũng như 總理. Ta quen đọc là chữ tông.


meanings:
(dệt) Dây go (ở khung cửi): 鋼絲綜 Go thép. Xem 綜 [zong].


meanings:
Tổng hợp, tóm lại: 綜合研究 Nghiên cứu tổng hợp; 綜上所述 Tóm lại những lời nói trên. Xem 綜 [zèng].


meanings:
(title) Comprehensive Catalog of Scriptures


meanings:
① Sắc xanh biếc, xanh mà lại lẫn cả sắc vàng gọi là lục. ||② Một nguyên chất nhà hoá học tìm thấy ở loài phi kim chlorine, thành một chất hơi xanh vàng, mùi rất hăng rất độc, hít vào có thể hộc máu ra.


meanings:
① (Màu) xanh, biếc: 嫩綠 Xanh mởn, xanh lá mạ; 紅花綠葉 Lá xanh hoa đỏ; 青山綠水 Non xanh nước biếc; ② Như 氯 (bộ 氣). Xem 綠 [lù].


meanings:
度母是‘聖救度佛母’的略稱，爲藏傳佛教的重要本尊之一。中國古代稱之爲多羅菩薩，或多羅觀音，這是梵語Tārā的漢譯。<#>根據《度母本源記》所載，有一天，觀世音菩薩觀察六道衆生，發現未被救度的衆生仍不减少，于是菩薩憂悶不視，即從他的眼中流出眼泪。其泪滴成蓮華，而至尊聖救度佛母亦于焉出現。此佛母向觀自在菩薩雲︰‘汝心勿憂悶，我爲汝伴助，作度脫無量衆生之事業。’幷說偈言︰‘汝心勿憂悶，我誓爲汝助；衆生雖無量，我願亦無量。’<#>從此這位度母即開始廣度衆生。于是他的名稱，普聞十方世界。十方諸佛齊來爲他灌頂，異口同音贊嘆，幷稱之爲‘度母’，意謂‘救度一切衆生的佛母’。這是‘救度佛母’名號的由來。<#>聖救度佛母共有二十一尊化身，簡稱二十一尊度母。其中，在西藏流傳最廣的是綠度母與白度母。綠度母現妙齡女子相。因爲全身綠色，故稱‘綠度母’。一面二臂，慈悲形相，頭戴五佛寶冠，身挂各種珠寶，幷穿各色天衣，下身重裙，以爲莊嚴。于蓮華月輪上，坐菩薩座，右足蹍，左足踡。右手向外置于右膝上，作施願印，幷持烏巴拉花。左手當心持烏巴拉花。<#>依西藏佛教所傳，修持綠度母密法，能斷生死輪回，消除一切魔障、業障、病苦等，幷能消灾、增福、延壽，廣開智慧，凡有所求，無不如願成就，命終往生極樂世界云云。<#>◎附︰陳健民著·孫一譯《綠度母修法》<#>這個修法連同解釋共有十個部份，每一部份又分爲四格，第一、念觀句格。第二、三密力格。第三、勝解力格。第四、反省力格。念觀句格是根據灌頂的原始儀軌，是純粹修禪定的方法；其餘的三格是我個人的解釋，幷且已得到度母的同意。前面兩格應該在禪修的時候實行，第三格應在禪修以前理解，最後一格則在禪修以後檢討。<#>(一)皈依<#>(1)念觀句格<#>念誦下面的皈依文︰<#>我與一切衆生　皈依我最敬愛的上師！<#>我與一切衆生　皈依佛！<#>我與一切衆生　皈依法！<#>我與一切衆生　皈依賢聖僧！<#>(2)三密力格<#>身──跪下，幷且禮拜至少四次，念誦上面的皈依文，然後坐下修禪。<#>口──當坐下之後，念誦皈依文至少七遍。<#>意──當禮拜念誦時，心意要非常誠懇，觀想佛法僧三寶來到面前，自己的手掌承接他柔軟的雙足，就像離開母親已經很久了，現在再回到她的懷抱，皈依文是要以這樣的心情來念，心意要保持平靜，祈求三寶的加持，這樣會得到很深入的專一，如果這種專一真正得到了，就不必再念誦皈依文了，以免破壞這種專一，如果你能念誦皈依文幷保持專一，那也很好，若不能兼得，則以保持專一爲主。<#>(3)勝解力格<#>當知上師和度母是一體的，如果自己像信任度母一樣的信任上師，將會立刻得到成就，幷應有下面的認識︰度母頂上的阿彌陀佛，是四皈依中的上師、度母佛，他的大悲心是法；另外的二十尊聖救度母是聖僧衆，幷要相信只依這一個法門，就會得到成就，幷不需要其它的法門。幷且相信因爲我已經皈依了他們，他們也接受了我，因此不論世間法或出世法的需要，我都可以由啓請隨緣得到，不須要浪費寶貴的時間經營世務。出離得愈徹底，得度母的加持愈大。<#>(4)反省力格<#>1.我真正生起皈依之心否？<#>2.我是否還很傲慢，而不依靠三寶？<#>3.我是否對生命和心念的執著已經拋弃？幷願以至誠獻給上師與度母？<#>4.家庭經濟對我重要，還是學法比較重要？<#>(二)發菩提心<#>(1)念觀句格<#>佛法及僧諸聖衆，直至菩提永皈依！清淨施等我誓作，爲利有情成佛道！<#>(2)三密力格<#>身──保持正直穩定的坐姿，宜閑緩恭敬，兩手由左右緩緩向中合掌。<#>口──虔誠而有韵律地讀誦上面的願文。<#>意──內心要對三寶起大感恩心，幷對一切衆生起大慈悲心，决定‘爲利他而即身成佛’之心。<#>(3)勝解力格<#>{1}相信凡是發了菩提心的人即是菩薩，幷已生于佛家。<#>{2}相信發菩提心者，皆爲十方諸佛菩薩、護法之所護念。<#>{3}菩提心有兩分︰一爲慈悲，二爲智慧。應隨時令此二分增長，特別是常有荷擔如來大事的意樂。<#>{4}應將一切衆生，都當作是自己或最親近的親戚朋友一樣，來幫助他們，就像雙親剛過世，心裏十分悲痛，極願立刻爲他們做一些善事。我們對于一切衆生的態度就應如此。<#>(4)反省力格<#>{1}對菩薩戒有違反否？<#>{2}我是否曾欺騙別人？<#>{3}我對我的眷屬、僕人及仇人慈悲否？<#>{4}對于布施、幫助別人等佛事，能勇猛力行否？<#>(三)四無量心<#>(1)念觀句格<#>願諸衆生具足樂及樂因！<#>願諸衆生脫離苦及苦因！<#>願諸衆生不離無苦之樂！<#>願諸衆生遠離親疏愛憎，安住平等！<#>(2)三密力格<#>{1}身──同前節。<#>{2}口──緩緩誦讀上面的四無量心咒。<#>{3}意──思維願文的含意，幷特別注重‘因’字的意義。思維其含意後，內心保持平靜，漸入專一。<#>(3)勝解力格<#>{1}深信因果。當知種瓜得瓜，種豆得豆，常行菩薩之畏‘因’，悲憫衆生只知畏‘果’。<#>{2}希求依法生起如理之樂；于定力禪悅之功德生起意樂。<#>{3}對于平等舍，生起殊勝意樂。<#>(4)反省力格<#>{1}切知世間幻妄纏縛之苦，而生起出離心否？<#>{2}于不順之境，切知由自業因所召，而無怨尤否？<#>{3}于他人或同學定力禪悅有長進時，能隨喜而不生嫉妒否？<#>{4}當順境之時，是否能不執著而仍保持平等心否？<#>(四)觀空<#>(1)念觀句格<#>    嗡、宿裏野打、賈那班雜爾、所把瓦、也<#>馬古奴哈。<#>(2)三密力格<#>    身──端正不動，兩手隨觀空咒之最末一<#>          字，徐徐放置兩膝上。<#>    口──誦咒尾音，减低拖長，與兩手同時<#>          落下。<#>    意──觀一切體性本來清淨，自身亦清淨<#>          ，身心內外皆不緣，于此本來清淨<#>          體上，明瞭寬坦而住，愈久愈妙，<#>          妄想起時，即誦下段，此時重要的<#>          是對勝義的理解和覺受而非咒文。<#>(3)勝解力格<#>    {1}信此觀空定，能成就法身之因。<#>    {2}如能堅固定之，較下列各觀想更爲殊勝<#>，故不必因有下列各觀想而遽放弃之。<#>(4)反省力格<#>{1}對于日常散亂行爲，能生起厭倦否？<#>{2}我是否因缺乏定力，而做了不好的事？<#>{3}時時有入定之意樂否？<#>{4}修法時之昏沉掉舉，能漸次减少否？<#>{5}衣食起居能如入定條件而調整否？如辣<#>  椒等刺激性之物，易成散亂；衣服太厚，易入<#>  昏沉；脂肪太濃，亦易入昏沉。<#>(五)綠救度母觀法○一<#>(1)念觀力格<#>從空性中突然顯現一白色種子字，此字變成一朵蓮花，在蓮花上有月輪（此月輪是平置的），月輪上有一綠色種子字，此字表度母的心和大慈大悲，再觀想由此字向十方放射無量聖潔光芒，供養十方諸佛及綠度母，放光供養諸佛及度母竟，再將光蓮回種子字。<#>(2)三密力格<#>{1}身──保持一定姿勢不動，安住于空性<#>         中。<#>{2}口──氣息平均，任其自然。<#>{3}意──心意應深深地安住于空性，專注<#>         觀想于種子字，觀想者和所觀的<#>         種子字成爲一體。當觀想放光時<#>         ，應可體會到心量爲之開闊，觀<#>         想必須明顯專注。<#>(3)勝解力格<#>應知一切心、物皆在空性之中，空性和物<#>質同時存在于同地，但是一般人不瞭解，而認<#>爲一切物質和思想都是真實的，當知一切事物<#>皆會改變，是無常的，然而我們亦可利用一切<#>事物來救渡衆生，對于這個觀想愈爲深入，則<#>心量會愈大，愈無私心。我們應爲佛陀及一切<#>衆生而住于世間，絕不應該再做能令私心增長<#>的事。<#>(4)反省力格<#>{1}我的心量日漸擴大否？私心减少否？<#>{2}以前不能瞭解的事，現在已能瞭解否？<#>{3}蓮花代表出離，我的出離心若不真切，<#>怎能坐在上面？<#>{4}月輪代表慈悲，我的心若不慈悲，怎能<#>坐在上面？<#>(六)綠救度母觀想{二}<#>(1)念觀句格<#>種子字■9a39忽然變成綠救度母，度母全身綠<#>色，一頭二臂，頂戴五佛寶冠，身著五色天<#>衣。右手向外置于右膝上做接引印，幷拈一朵<#>藍色的蓮花；左手腕微屈近胸，亦拈一朵藍色<#>的蓮花。右足向外伸出，好像正準備做救度的<#>工作；左足內屈置于月輪上。<#>(2)三密力格<#>{1}身──如上述度母的坐姿。<#>{2}口──呼吸保持均勻。<#>{3}意──觀想度母的形像，幷思維其含意<#>，我們的心應像度母一樣的慈悲<#>，如果外表已經慈悲像度母，而<#>心不像度母，那是不對的。<#>(3)勝解力格<#>{1}深信自性本與度母相同，由于無明煩惱<#>及私心，而將功德掩蔽。<#>{2}度母莊嚴所表的含意︰<#>     a.頭──表通達法性。<#>     b.二臂──右表福報；左表智慧。<#>     c.綠色──表和平及神聖的救度工作。<#>     d.五佛寶冠──表五方佛灌頂──東方<#>轉‘嗔’爲大圓鏡智；南方轉‘慢’爲平等性<#>智；西方轉‘貪’爲妙觀察智；北方轉‘疑、<#>嫉’爲成所作智；中央轉‘痴’爲法界體性<#>智。<#>     e.雙足──左足表住于禪定；右足表救<#>度衆生。<#>     f.雙手──左手錶說法；右手錶布施。<#>     g.花──表智慧。<#>(4)反省力格<#>{1}對于度母全身莊嚴所表功德，能如其因地努力否？<#>{2}對于世間之寶貴裝飾與出世之功德莊嚴，能較量輕重，舍彼就此否？<#>(七)念咒<#>(1)念觀句格<#>綠度母心中有一朵蓮花（綠度母即是自己，不要觀想在自己對面），蓮花上有月輪，月輪正中竪立種子字，周圍由左至右環繞著綠度母的咒文（如圖示）。<#>‘嗡，打惹，睹打惹，睹惹，娑哈。’咒輪放射咒的聖潔光芒，清除一切衆生的罪業，幷供養十方諸佛及綠度母。<#>(2)三密力格<#>身──如綠度母的坐姿，左手持念珠，口念咒；右手如度母的姿勢，指尖放光。<#>口──念咒‘嗡，打惹，睹打惹，睹惹，娑哈。’至少一０八遍。幷要略念大聲一點，以使聽到咒音的衆生得度。<#>意──如文觀想，必須明顯。觀想咒文圍繞著種子字，由右向左旋轉。當心散亂時，則咒輪轉速宜慢，甚至不轉，念咒的速度和聲音亦宜减慢减小。當心昏沉時，咒輪旋轉的速度應加快，念咒聲亦應加大。咒輪中間的種子字，要住立不動，不可旋轉。心中宜想念如何救度衆生，幷專注于種子字。<#>(3)勝解力格<#>{1}應知自己和度母爲一體。救度衆生的神秘力量已由度母傳于我，我可以救度一切衆生。<#>{2}應知一切衆生的本性皆是綠度母，因此都可以被救度。<#>{3}應知所放的光包括了度母的慈悲和智慧，任何接觸到慈光的衆生都會得救。<#>{4}相信透過三密的力量，可以不離禪坐，救度一切衆生。<#>(4)反省力格<#>{1}咒輪能明顯現于心中否？<#>{2}對于救度衆生的大願堅固否？<#>{3}對于綠救度母的信心有增加否？<#>{4}觀想更爲專一否？<#>(八)收攝次第<#>(1)念觀句格<#>{1}首先觀想一切光所明皆攝到度母的身體。<#>{2}次觀度母的身體收攝入自心間。<#>{3}再觀心間的蓮花收攝入月輪，月輪收攝入咒輪，咒輪收攝至種子字。<#>{4}種子字本身由２收入５，由５收入６，由６收入其頂端，然後收攝入空性。<#>(2)三密力格<#>身──保持七支坐。<#>{1}足跏趺坐<#>{2}二掌相叠<#>{3}脊直<#>{4}肩開<#>{5}目視定量<#>{6}頸直<#>{7}舌自然<#>口──呼吸緩慢均勻。<#>意──收攝次第共五步，第四步末最易得專一，將心專注于，毫不動搖，再觀漸漸攝入空性，可得到甚深禪定。<#>(3)勝解力格<#>相信法性是空性。任何人能專注于空性，則可得到大解脫，可了脫生死。<#>第四項的觀空讓人除去我慢，此次觀空則讓人除去佛慢。<#>(4)反省力格<#>{1}對于世間的事物仍貪愛否？<#>{2}專一有增進否？<#>{3}對于大圓滿的教義能瞭解否？<#>(九)色空不二<#>(1)念觀句格<#>于空性中，綠度母再突然出現，體會空性與度母同時無二。<#>(2)三密力格<#>身──一切時皆應觀想自己爲度母，幷觀一切衆生皆爲度母。<#>口──在工作甚至睡眠時，心中都應念綠度母咒，聽到其他的聲音，亦如同咒音。<#>意──當如敬愛度母一般地敬愛一切衆生，幷要時時充滿慈悲，當自私心生起時，要立刻予以摧毀。<#>(3)勝解力格<#>當知只是空不能得到究竟的解脫，必須了知色空不二方可，我們最後的目標，不是涅槃而是救度衆生。<#>(4)反省力格<#>{1}我是否真正體悟到了空性（色即是空，空即是色）？<#>{2}我是否對于幫助別人感到厭倦？<#>{3}當我很忙碌時，是否還能專注于空性？<#>(十)回向<#>(1)念觀句格<#>{1}願我所做的一切善事，皆回向一切衆<#>生。<#>{2}願一切衆生皆成爲綠度母。<#>{3}願一切衆生的痛苦都集中于我，我以空<#>性的力量將它們摧毀。<#>(2)三密力格<#>身──合掌。<#>口──誦上面的回向文。<#>意──如文起觀，發真實菩提心。<#>(3)勝解力格<#>{1}當知助人即是助己，害人甚于害己。<#>{2}當知法身可由福利一切衆生而獲得。<#>{3}當知助人是度母的心願，我們要成爲度母，則必須助人。<#>(4)反省力格<#>{1}我是否如對度母一般地對待一切衆生。<#>{2}我的慈悲心增長否？<#>{3}我對我的敵人仍然憎恨否？<#>［參考資料］　《佛說聖多羅菩薩經》；《贊揚聖多羅菩薩一百八名經》；《聖救度佛母二十一種禮贊經》；《密乘法海》（上）。<#>


meanings:
① Ðông đặc. ||② Trù mâu 綢繆 ràng buộc. ||③ Các thứ dệt bằng tơ. ||④ Một âm là thao. cất, chứa.


meanings:
① Lụa, vóc: 絲綢 Tơ lụa; ② 【綢繆】trù mâu [chóumóu] (văn) a. Vấn vương, vướng víu, ràng rịt: 情意綢繆 Tình ý vấn vương; b. Lo liệu từ trước: 未雨綢繆 Tính toán trước, chuẩn bị trước (khi chưa mưa).


meanings:
① Khiển quyển 繾綣 quyến luyến không rời nhau. Nguyên Chẩn 元稹: Lưu liên thời hữu hạn, khiển quyển ý nan chung 留連時有限，繾綣意難終 bên nhau thời ngắn ngủi, quyến luyến ý khôn cùng.


meanings:
① Xanh nhợt, thứ lụa màu xanh nhợt. ||② Viền da hay các vải màu vào mép giầy cũng gọi là kì. ||③ Rất, như kì trọng 綦重 rất nặng. ||④ Cũng đọc là chữ ki.


meanings:
① Màu xanh nhợt, màu ghi: 綦巾 Chiếc khăn màu ghi; ② Rất: 綦重 Rất nặng; 綦難 Rất khó; 綦詳 Rất tỉ mỉ; ③ [Qí] (Họ) Kì.


meanings:
① Chỉ, sợi (để dệt), dây nhỏ: 一針一綫 Cây kim sợi chỉ; 電綫 Dây điện; 毛綫 Len sợi; ② (toán) Đường: 典綫 Đường cong; ③ Đường (tuyến) giao thông: 航空綫 Đường hàng không; 京瀘綫鐵路 Tuyến xe lửa Bắc Kinh - Thượng Hải; ④ Tuyến, tia: 光綫 Quang tuyến; 紫外綫 Tia tử ngoại; 一綫希望 Một tia hy vọng; ⑤ Rìa, mép, miệng hố: 在死亡綫上 Bên miệng hố của sự chết chóc.


meanings:
① Buộc, như duy hệ 維繫, duy trì 維持 ràng buộc giữ gìn cho khỏi đổ hỏng. ||② Mép lưới, bốn giường lưới gọi là duy, vì thế bốn phương cũng gọi là tứ duy 四維. Bên bờ cõi nước cũng gọi là duy, như thiên duy 天維 bên trời, khôn duy 坤維 bên đất, v.v. ||③ Phàm vật gì nhỏ mà dài đều gọi là duy, như cái loài động vật thực vật có chất như sợi nhỏ và dài như xơ mướp, xơ thịt, v.v. gọi là tiêm duy chất 纖維質. ||④ Bui, tiếng đệm. Cũng như chữ duy 惟 hay 唯.


meanings:
① Duy trì, giữ gìn; ② (văn) Dây buộc: 天柱折，地維絕 Cột trời gãy, dây đất đứt (Hoài Nam tử); ③ (văn) Góc: 日出東南維，入西南維 Mặt trời mọc ở góc đông nam, lặn ở góc tây nam (Hoài Nam tử); ④ (văn) Buộc: 維舟 Buộc thuyền; ⑤ (văn) Suy nghĩ (dùng như 惟, bộ 忄): 維萬世之安 Nghĩ về sự an lạc của muôn đời (Sử kí); ⑥ (văn) Là: 番氏維徒 Phiên thị là quan tư đồ (Thi Kinh); ⑦ (văn) Chỉ, chỉ có: 終鮮兄弟，維予與女 Rốt lại ít anh em, chỉ có tôi và anh (Thi Kinh); ⑧ Như 帷 [wéi]; ⑨ Sợi; ⑩ (văn) Trợ từ (dùng ở đầu câu hoặc giữa câu, như 惟, bộ 忄 và 唯, bộ 口): 維二十九年，皇帝春遊Năm thứ 29, hoàng đế đi du xuân (Sử kí); ⑪ [Wéi] (Họ) Duy.


meanings:
5890（1862～1902）梵名 Svāmī Vivekānanda。意譯辨喜。本名挪倫特拉那特達德（Narendranāth Dutt）。近代印度宗教改革者、哲學家。以法號行世。生於加爾各答，屬剎帝利種姓。畢業於加爾各答大學西洋文化研究所。一八八一年，遇印度宗教改革者羅摩克利須那（Rāmakṛṣṇa Paramahaṃsa, 1834～1886），始肯定其宗教信仰，其後，且爲羅摩克利須那之繼承者。氏胸懷博大，以爲一切宗教皆具真、善之至理，且強調諸宗教須合作協力。其中心思想謂宗教非思辨與認知之對象，乃爲超理知、超道德之神，此即世界諸現象之具體化，又認爲人類靈魂本即清淨無邪，故強烈否定罪業觀念。曾非難印度教改革者之趨向歐美化，故一再鼓舞印度民族精神。　一八九三年於芝加哥世界宗教會議中，主張以博愛主義與普遍主義爲根據之新印度教（Hinduism）。次年於美國發表數十次宗教及學術講演，頗見重於美國知識界，受聘爲哈佛大學及哥倫比亞大學教授。一八九五年，成立吠檀多協會於紐約，宣揚吠檀多哲學所說不二一元論（advaita）之理想。一八九七年返國從事印度教之改革，並成立羅摩克利須那傳道會（The Ramakrishna Mission），一八九九年於喜馬拉雅山麓，創立旨在研究與宣揚印度古典哲學與宗教之吠檀多不二論書院，對印度教之吠檀多進行改革，被稱爲「新吠檀多派」之首倡者。認爲世界上最高之本質爲梵，現實之物質社會僅是到達梵之階梯，然此二者亦不能斷然分離，時間、空間與因果皆有其客觀之實在性。其社會思想要求建立民族工業，改善群眾生活，提高婦女權利，發揚民族文化，打破宗教對立與種姓藩籬，使印度各種力量於印度精神之基礎上統一起來，又本其「諸宗教和合」之理想，超越宗派、信條、社會階級之區別，而奔走於難民救濟、社會福利。逝世後，其教團仍興盛不衰，於世界各地設醫院、教會、學校、孤兒院、保育院，災害救濟等活動亦積極參與。　主要著作有東方與西方、現代印度、吠檀多哲學、理性和宗教、智瑜伽（Jnana-Yoga）、王瑜伽（Raja-Yoga）、業瑜伽（Karma-Yoga）等。


meanings:
(person) transcription of the name Vimalakīrti,


meanings:
(term) ritual for the Vimalakīrti-nirdeśa-sūtra


meanings:
5892請參閱 維摩經疏梵名 Vimalakīrti-nirdeśa。凡三卷，計十四品。姚秦鳩摩羅什譯。收於大正藏第十四冊。又稱維摩詰所說經、維摩詰經。本經旨在闡說維摩所證之不可思議解脫法門，故又稱不可思議解脫經。　本經之中心人物維摩居士爲佛陀住世時印度毘舍離城長者；昔時佛陀在毘舍離城，五百長者之子往詣佛所，請佛爲之說法。維摩稱病，欲令佛遣諸比丘菩薩問其病，藉此機會與佛派來問病之文殊師利等，反覆論說佛法，因成此經。　本經係基於般若空之思想，以闡揚大乘菩薩之實踐道，說明在家信徒應行之宗教德目。全經以在家居士維摩爲中心人物，透過其與文殊師利等共論佛法之方式，以宣揚大乘佛教真理。本經約成立於西元一世紀頃，爲繼般若經後，初期大乘經典之一。在印度即已盛行，且大智度論等諸論典皆常引用之。於我國更是廣被傳譯、誦持。　據歷代之經錄記載，維摩經之漢譯有七本，現存有三。除鳩摩羅什之譯本外，另有：(一)維摩詰經。凡二卷或三卷。三國時代，吳之支謙譯。又稱維摩詰所說不思議法門經、普入道門經、佛法普入道門經、佛法普入道門三昧經、維摩經。收於大正藏第十四冊。爲現存最古之漢譯本。(二)無垢稱經。凡六卷。唐代玄奘譯。又稱說無垢稱經。收於大正藏第十四冊。　現存三種譯本，其經文結構及文理大致相同，然亦略有出入，例如第一品之讚佛偈，支謙譯本爲十頌，羅什譯本爲十八頌，玄奘譯本爲十九頌半。若論翻譯之精確程度，則以玄奘本爲冠。若論譯文之巧緻，則屬羅什本；其譯筆流麗，被推爲古來佛典文學中之優秀藝術作品。而諸譯本中又以羅什所譯流通最廣。本經亦有西藏譯本，收於西藏大藏經佛說部之經集中，另有以西藏譯本爲底本之滿蒙語譯本。本經之主要注疏有慧遠之維摩義記、智顗之維摩經玄疏、吉藏之維摩經義疏、維摩經玄論等。〔貞元新定釋教目錄卷六、古今譯經圖紀卷三、開元釋教錄卷四、新編諸宗教藏總錄卷一〕


meanings:
(title) Commentary on the Passages of the Vimalakīrti Sutra


meanings:
(title) Profound Commentary on the Vimalakīrti Sutra


meanings:
5892請參閱 維摩經疏 [1]請參閱 維摩經疏 凡六卷。隋代智顗撰。收於大正藏第三十八冊。又稱維摩經略玄、維摩經玄義、淨名玄義、淨名玄疏、淨名玄。本疏係以天台宗釋經之定規「五重玄義」來注釋鳩摩羅什所譯維摩經之玄旨，可視爲維摩經概論之作。全書援引經論頗多，有華嚴、法華、涅槃、摩訶般若、地持、清淨法行等經，及大智度論、十地經論、攝大乘論等。係智顗大師於隋開皇十五年（595）受晉王廣之請，撰述於金陵。本書與同爲智顗所著之維摩經文疏共稱天台宗維摩經注疏之雙璧。〔諸宗章疏錄卷一〕


meanings:
5893 【維摩經玄義→】請參閱 維摩經玄疏請參閱 維摩經玄疏<一>凡五卷。隋代吉藏（549～623）撰。又稱維摩詰所說經疏、不可思議解脫經疏、淨名經略疏、維摩經疏。收於卍續藏第二十九冊。本書爲維摩經之注釋書。書名「略疏」，係相對於吉藏之另一著作六卷本維摩經義疏而稱，因義疏又作廣疏，故本疏乃有此稱。二疏皆爲維摩經之注疏，然各異其趣。義疏係逐次注釋經文之語句，本書則闡釋經文之含意。故若欲知吉藏對於維摩經之瞭解，則二書參照可得相輔相成之效。　<二>凡十卷。隋代天台大師智顗（538～597）說，唐代湛然（711～782）整理。又稱維摩略疏。收於大正藏第三十八冊。本書將智顗之維摩經文疏二十八卷刪略成十卷，而二書並行於唐末五代。〔新編諸宗教藏總錄卷一〕（參閱「維摩經疏」5894）


meanings:
（梵 Vimalakirti-nirdeśa-sūtra）大乘佛教之重要經典。據宋·智圓撰《維摩經略疏垂裕記》說，此經譯本共有六種︰(1)後漢·嚴佛調譯，一卷，名《古維摩經》；(2)吳·支謙譯，二卷，名《維摩詰說不思議法門經》；(3)西晋·竺法護譯，一卷，名《維摩詰所說法門經》；(4)西晋·竺叔蘭譯，三卷，名《毗摩羅詰經》；(5)姚秦·鳩摩羅什譯，三卷，名《維摩詰所說經》；(6)唐·玄奘譯，六卷，名《佛說無垢稱經》。嚴譯本及二竺譯本現已不存。據僧肇〈維摩詰所說經序〉記載，後秦·姚興弘始八年（406）鳩摩羅什于長安大寺重譯此經。隋、唐以來，講習此經者，大都依據羅什譯本。<#>羅什譯本，除其著名弟子僧肇爲作《注》外，隋時盛弘《地論》的著名學者慧遠，撰有《維摩經義記》八卷，天臺宗的創立者智，撰《維摩經玄疏》六卷、《維摩經文疏》二十八卷，三論宗創立者吉藏，撰《維摩經游意》一卷、《維摩經略疏》五卷、《廣疏》六卷。<#>玄奘譯本較羅什譯本約晚三百年，其弟子窺基著有《無垢稱經疏》六卷。<#>僧肇〈維摩詰所說經序〉用下面一段話概括全經內容（大正38·327a）︰‘此經所明，統萬行則以權智爲主，樹德本則以六度爲根，濟蒙惑則以慈悲爲首，語宗極則以不二爲門。凡此衆說，皆不思議之本也。至若借座燈王，請飯香土，手接大千，室包乾象，不思議之迹也。（中略）非本無以垂迹，非迹無以顯本。本迹雖殊，而不思議一也。’全經十四品，依通例區分，第一品爲序分，記述法會緣起；第二品至第十二品爲正宗分，是一經的主體；末後兩品爲流通分，即結束語。各品內容簡介如下︰<#>(1)〈佛國品〉︰釋迦牟尼佛在毗耶離城外庵羅樹園與衆集會，寶積長者子說偈贊佛，佛告訴他︰‘若菩薩欲得淨土，當淨其心，隨其心淨，則佛土淨。’爲不思議解脫的張本。<#>(2)〈方便品〉︰住在毗耶離城的維摩詰長者，曾于過去劫中承事供養無量諸佛，深聞法要，契入不二；爲了方便攝化衆生，他上自軍政，下至酒肆，廣泛地參預了社會生活。後來他患疾病，國王大臣、長者居士、婆羅門等皆來問疾。維摩詰現身說法，要問疾者識身虛幻、危脆、垢穢，爲苦爲惱，衆病所集，不應心爲形役，應常樂佛身。佛身是從無量智慧功德生的，是從慈悲喜舍生的，是從四攝六度生的。應以速朽之身，勤修如是勝行，饒益衆生，獲成佛的清淨莊嚴之身。<#>(3)〈弟子品〉︰佛遣聲聞乘（小乘）中的大弟子舍利弗前往維摩處問疾，舍利弗辭以不能勝任。遣大迦葉等，皆辭以不能勝任。主要是他們在宴坐習禪，或持鉢乞食，或解說戒律，或爲人說法時，維摩詰皆曾向他們提出問難，相與辯析，爲維摩詰所挫敗。五百聲聞衆中，沒有一個人敢去的。<#>(4)〈菩薩品〉︰佛又于菩薩乘（大乘）弟子中，遣彌勒、光嚴、持世、善德前往問疾，他們都有舍利弗等的類似遭遇，辭以不能勝任。<#>(5)〈文殊師利問疾品〉︰于是佛遣文殊師利前往問疾。時八千菩薩、五百聲聞、百千人天，皆欣然從往。維摩詰空其室內一切所有，唯置一床，以疾而臥。文殊致問，維摩詰告以‘從痴有愛，則我病生；以一切衆生病，是故我病，若一切衆生病滅，則我病滅’。<#>(6)〈不思議品〉︰舍利弗久立思坐，室內無座位，維摩詰因向舍利弗開導︰‘夫求法者，不貪軀命，何况床座’以及‘若行有爲，是求有爲，非求法也’諸義。隨即向東方距此三十六恒河沙世界的須彌相世界須彌燈王佛那裏，借來了三萬二千個高達八萬四千由旬（注︰一由旬約爲六十裏）嚴飾第一的師子寶座，宣示小大相容，久暫互攝等諸佛菩薩不可思議解脫的力用。（此即肇序中所說的‘借座燈王’，據說，維摩詰室面積的寬度，僅有一平方丈，能容這樣多這樣大的寶座，此即不可思議解脫力。我國佛教寺院住持所住的房舍，稱‘方丈’或‘丈室’，就是從這兒來的。）<#>(7)〈觀衆生品〉︰維摩詰與文殊辯析‘云何觀于衆生’乃至‘從無住本，立一切法’，室內出現了天女散花。花散到菩薩身上，隨即下落，散到舍利弗等聲聞身上，即使運用神力，也扯不下來。自言‘止此室聽聞菩薩大慈大悲不可思議諸佛之法已十有二年’的天女，在與舍利弗對辯過程中，將舍利弗變成了天女，將自己變成了舍利弗，證實衆生如幻，男女實無定相，破除聲聞人對‘法’的執著，得出諸佛菩薩所證得的智慧功德，‘實無所得’，‘但以世俗文字，假名得耳’的結論。<#>(8)〈佛道品〉︰即菩薩契入不二妙理爲攝化衆生所起的妙行。如文殊問維摩詰‘菩薩云何通達佛道’，答以‘若菩薩行于非道，是爲通達佛道’。這就是示現行于地獄道、餓鬼道、畜生道，即名非道；示現行于貪欲道、嗔恚道、愚痴道，即名非道。菩薩若不行于非道，即無法攝化衆生，使之轉入佛道。維摩詰問文殊‘何等爲如來種’，答以‘有身爲種’。現有煩惱之身，無實自性，如方便攝化，即可轉煩惱成菩提，轉色身爲解脫身。是即空有不二的菩薩行。<#>(9)〈入不二法門品〉︰行必依理而起，非不二之理則不能有不二之行；非不二之理與行，則不能有不可思議解脫法門。所以，‘不二’實爲貫串本經的主旨。本品叙述維摩詰向文殊等八千菩薩提出‘云何菩薩入不二法門’問題，法自在等三十位菩薩皆用‘言說’表述，維摩詰不置可否，于是這三十人要文殊表示看法。文殊說︰‘如我意者︰于一切法，無言無說，無示無識，離諸問答，是爲入不二法門。’文殊說已，又問維摩詰︰‘何等是菩薩入不二法門？’時維摩詰默然無言。文殊贊嘆說︰‘善哉！善哉！乃至無有文字語言，是真入不二法門。’<#>(10)〈香積佛品〉︰維摩詰以其不可思議解脫的神通力，將上方過四十二恒河沙世界的衆香國景象，普現于大衆之前，隨又化出一菩薩使往上方衆香國乞取香飯。化菩薩取回香飯時，衆香國隨來者有九百萬菩薩，述說其國以‘衆香’爲佛事──教化衆生的種種妙用。維摩詰告以此土佛以‘剛强之語’說明因果有報以及菩薩須以十事善法、四攝、八種無瘡疣法攝化衆生。<#>(11)〈菩薩行品〉︰維摩詰以神通力，持諸大衆幷師子座，置諸右掌，往詣佛所，因阿難問，佛爲廣說香飯功德，乃至諸佛國土，有以光明相好、園林台觀、臥具衣服等種種施爲，皆無非是攝化衆生的佛事。指出︰因有‘四魔八萬四千諸煩惱門，而諸衆生爲之疲勞，諸佛即以此法而作佛事，是名入一切諸佛法門’。嗣以衆香國諸菩薩諸佛說法，佛爲說了‘盡、無盡解脫法門’。這就是︰盡，即有爲法；無盡，即無爲法。菩薩所行必須‘不盡有爲，不住無爲’。‘入生死而無所畏，于諸榮辱心無憂喜’等，是‘不盡有爲’；‘觀世間苦而不惡生死，觀于無我而誨人不倦’等，是‘不住無爲’。<#>(12)〈阿■佛品〉︰阿■，譯‘無動’。佛問維摩詰︰‘汝欲見如來，爲以何等觀如來乎？’維摩詰言︰‘如自觀身實相，觀佛亦然。’謂‘觀如來前際不來，後際不去，今則不住’，以及‘非有相，非無相，同真際，等法性’，非見聞覺知，‘離衆結縛，等諸智，同衆生’。次因舍利弗問維摩詰‘汝于何沒而來生此’，維摩詰就‘沒’和‘生’說明‘一切法如幻相’，‘菩薩雖沒不盡善本，雖生不長諸惡’。佛向舍利弗介紹維摩詰，原是無動佛的妙喜世界中人。維摩詰說明自己，從清淨的妙喜世界來生此不淨的娑婆國土，‘爲化衆生故，不與愚暗而共合也，但滅衆生煩惱耳’。會衆欲見無動如來，維摩詰不起于座，以其右手斷取妙喜世界，把無動佛及其菩薩、聲聞之衆，皆接到庵羅樹園內來了。釋迦佛勉諸大衆︰‘若菩薩欲得如是清淨佛土，當學無動如來所行。’（此即肇序中所謂‘手接大千’）<#>(13)〈法供養品〉︰釋迦佛爲天帝（釋提桓因）等稱說此經功德，指出‘諸佛菩提皆從是生’，若信解受持此不可思議解脫法門及依之而行的，即是以法供養如來。佛複自述因地爲月蓋王子時，從藥王如來秉受‘法供養’之教。所謂‘依于義不依語，依于智不依識，依了義經不依不了義經，依于法不依人’等，‘是名最上法之供養’。<#>(14)〈囑累品〉︰佛以是法咐囑彌勒，令其流通。四天王表示擁護持經者。末後，佛告訴阿難，此經題名爲‘維摩詰所說’，亦名‘不可思議解脫法門’。<#>基于‘不二’的理和行，表示出來的種種不思議迹象，是大乘佛教理論的形象化，《維摩詰經》對這些迹象的叙述，形象鮮明，富于哲理的文藝價值，故我國遠自隋、唐以來，就有用這些豐富多采的情節，作爲繪畫、雕塑、戲劇、詩歌的題材的。維摩詰這一人物，作爲長者居士的典型形象，更是在佛教界和社會中，留下了深刻的影響。（明真）<#>◎附一︰〈維摩詰〉（摘錄自《佛菩薩聖德大觀》）<#>維摩詰，梵名Vimalakirtī，藏名Dri-ma-med par grags-pa。漢譯有無垢稱、淨名、毗摩羅詰、維摩等名。是《維摩詰所說經》一書的主人翁，也是大乘佛教中，最爲重要的居士。<#>維摩詰是釋尊時代、毗耶離城的大長者。曾經供養無量諸佛，深植善本；得無生忍，入深法門；辯才無礙，游戲神通。幷且具足六波羅蜜，能以種種方便善巧的方法來度化衆生。由于他示現居士身，所以也有妻子、有眷屬，但却常修梵行、常樂遠離。雖然一切世間的享受或社會上的各種場所，他都不忌諱地擁有，或涉足，甚至于對外道也幷不排斥。但是，他的真正心態與目的是‘至博奕戲處，輒以度人’、‘受諸異道不毀正信’、‘游諸四衢，饒益衆生’。甚至于‘入諸淫舍，示欲之過’。他就是這麽一位奇特的在家菩薩，他所行的就是如此不拘常格，隨機設教的法門。<#>在《維摩詰經》裏，故事的開始是維摩詰生病，釋尊派遣弟子們問疾，然而弟子們大多自承不堪前往。最後則由文殊率領大家前去。該經的精彩處，以及維摩詰的辯才，便在文殊問疾時的問答之間珠玉紛陳地展現出來。<#>以一位擁有妻子眷屬的在家居士，其學行、境界居然能够超越羅漢與菩薩，表面上似乎違背常理。其實他幷不是一個單純的在家長者。相傳他是過去金粟如來的示現，在出現于毗耶離城之前，他本來居住在阿■佛的妙喜淨土。由此可見他實在是一個境界極高的再來人。處身在凡塵間，只不過是爲度化衆生所作的權巧示現而已。<#>◎附二︰太虛〈維摩經緣起〉（摘錄自《維摩詰經別記》）<#>所謂法不孤起，仗因托緣而起。此名句文聲，其所由起之因緣，亦名來意。此經緣起，由種種因緣而成，通諸所說之法界法爾如是緣起，諸佛本願力緣起，衆生根熟緣起。茲略作四種，解釋本經緣起︰<#>甲、爲導居士學佛故說此經︰天臺宗判教，釋此經爲彈偏斥小，嘆大褒圓；使二乘之流，耻小慕大，回小向大爲正義。然本經要點，尚不在此。因佛初在鹿苑轉四諦法輪，先度五比丘，後出家者，豈唯恒河沙數，皆得悟妙理、證勝果。在小乘，現生不出家行比丘法，不能成阿羅漢果；且文殊、彌勒等爲菩薩上首，亦首先出家之衆。于是在家居士唯生嘆仰，不敢高攀出世三乘之法，鹹懷絕分之想；以爲出家方可證三乘果。此尊極果，非在家所能期，是以生退屈心，修人天福。仰瞻出家，不啻霄壤之隔。若果如是，豈釋尊徹底大悲之旨哉！淨名居士，窺破佛意，以大菩薩之本地，現居士之身相，運不思議之神通，說不思議之妙法。使在家善男信女，徹底瞭解，徹底承當。知佛法圓融，具不思議妙用。不離俗染而得聖智，遂不生退屈之心，起精進之行，時時修習，深入佛慧。是爲釋尊大悲心切，導居士學佛，爲本經緣起一。<#>乙、爲飭聲聞回心故說此經︰聲聞之人，聞佛名句文聲教理，依教起行，而契證須陀洹、斯陀含、阿那含、阿羅漢等果。在小乘之輩，唯此爲足；在釋尊則未到法華，本懷未暢。故首先便假維摩居士呵斥諸大弟子，空其所執，絕其所依，使其向大；知聲聞極果尚非究竟，益勤精進，求大菩提。經中若〈弟子品〉舍利弗等，廣述被呵斥因緣；又室中迦葉等自悲焦芽敗種，深慕大乘。是皆由淨名居士與文殊菩薩說不思議妙法，遂徹發二乘無上菩提之心。故飭聲聞回心，爲本經緣起二。<#>丙、爲證唯心淨土之實效故說此經︰修種種行，皆成佛因。所得之果，不外乎正報依報二種︰正報果，即佛身；依報果，即佛土。三藏十二部，皆說從因至果，自凡至聖，無非依得到佛果正報而論。如《彌陀經》說西方依正莊嚴，衆生依佛果土而往生。本經則不然，說佛土依于衆生心。如佛言︰寶積！衆生之類是菩薩佛土，所以者何？菩薩隨所化衆生而取佛土，隨所調伏衆生而取佛土。乃至所以者何？菩薩取于淨國，皆爲饒益衆生故。總說是心淨則土淨。如雲︰寶積！直心是菩薩淨土，菩薩成佛時，不諂衆生來生其國；乃至六波羅密、四無量心、四攝法、三十七道品，皆是菩薩淨土云云。乃至雲︰若菩薩欲得淨土，當淨其心；隨其心淨，則佛土淨。依此清淨法，修清淨行，證清淨果；複以此清淨，清淨一切衆生。一衆生心清淨，即一衆生國土清淨；一切衆生心清淨，即一切衆生國土清淨︰一清淨一切清淨矣。平常所說唯心淨土、自性彌陀等，今此經正明唯心淨土，始終一貫。菩薩共發菩提心，共修淨佛土，非舍此取彼，有欣有厭者比。能依此清淨之行，必得此清淨之果，于是引起舍利弗之疑念。經雲︰‘爾時舍利弗，承佛神力作是念︰若菩薩心淨則土淨，我世尊本爲菩薩時，意豈不淨而是佛土不淨若此？佛知其意，即告之言︰“于意云何？日月豈不淨耶！而盲者不見。”對曰︰“不也，世尊！是盲者過，非日月咎。”“舍利弗！衆生罪故，不見如來國土嚴淨，非如來咎；我此土淨而汝不見。”’乃至佛以足指按地，即時三千大千世界，若干百千珍寶嚴飾。乃至佛告舍利弗︰汝且觀是佛土嚴淨。舍利弗言︰唯然，世尊。證明世尊心淨土淨。我人凡夫妄見，故見娑婆世界爲不淨；在佛正見，即此娑婆是華藏界。如一寺然，上至和尚，下至清衆，皆淨修梵行，自淨其意，則一寺淨。乃至推及國家社會皆然，均在人民心上淨穢之分耳。然欲求唯心淨土，心淨土淨之實驗，其唯釋迦與維摩詰、文殊等大悲方便之示現乎！故證唯心淨土之實效，爲本經緣起之三。<#>丁、爲在家菩薩模範故說此經︰在家菩薩知佛可學，然學之之法，依何爲模範？是以維摩居士，現六度身，修六度行，爲在家菩薩學佛之模範。故維摩居士，實爲居士中王。比年來，海內學佛男女居士，日見繁多，欲求模範，須效維摩因地中行，勤修六度。雖爲白衣，奉持沙門清淨律行，雖處居家不著三界，示有妻子常修梵行，現有眷屬常樂遠離；乃至若在護世、護世中尊，護諸衆生。然不可遽學果上，呵斥出家弟子也。以上種種方便，皆在家居士修學唯一之模範。爲本經緣起四。<#>依上四端可悉本經所說之來意矣。<#>◎附三︰E. Lamotte著·郭忠生譯〈維摩詰經序論·原序〉<#>《維摩詰經》（Vimalakīrtinirdeśa）可能是大乘佛教文獻寶冠之珠。本經充滿著幽默與生命的激蕩；既不像其他大乘經典冗長繁複，也沒有佛教論書之深澀專門。但是本經却也與前二者一樣，含蘊著知識與智慧。<#>從本經內容看來，維摩詰不願自陷于那抽象、枯冷呆板而非人格化的教理泥沼之中。他示現罹疾，以召請最著名之聲聞弟子（śrāva-kas）暨菩薩來到病榻之前，幷依次論證曉示各該聲聞弟子及菩薩他們賴以著稱之專長，其實是無知、空幻不實（第三章及第八章）。維摩詰邀請聲聞弟子等躍入欲望之海，以違犯其道德意識（第七章第三節）；維摩詰輕貶聲聞弟子暨菩薩之最高理想，即現證覺悟，因爲維摩詰將之視爲與六十二種邪見相同（第四章第八節；第七章第二節）。<#>維摩詰在嘲弄聲聞弟子等聖者後，意猶未盡，一轉而將其矛頭指向如來（Tathāgata）本身。維摩詰才剛認爲如來有超越之身、金剛身（第二章第十二節；第三章第四十三節），却又旋即否認有此（第十一章第一節）。在他看來，菩薩幷不是邁向菩提大道之行者，而是具有雙重行止，依違不定，所以菩薩‘示行諸煩惱，而心常清淨’（第七章第一節，此爲什公譯語）。<#>維摩詰不僅批評當時流行之各種佛教（思想）系統，甚至攻擊人類社會所賴以建立之物理暨道德前提，所以他所提出之非難毌寧是立足于普遍之價值理念。但爲順從當時信衆之偏好，他展現多種最爲絕妙不可思議之神通，其唯一的目的在于使其聽衆困擾不决。因之，單一傘蓋即覆蓋一整個宇宙系統（三千大千世界，第一章第八節）。而維摩詰小小斗室中竟能容納三萬二千個師子座（第五章第七節），此乃在證示空間之相對性；對某些人來說，某段時間長達一劫之久，但對其他人而言，同段時間僅有七日（第五章第十三節），此乃在說明時間之相對性；龍女轉化爲男身，而在同時，舍利弗長者却轉化爲女相（第六章第十五節），此乃在詮釋性別之兩性幷存而無定相。有些人或許會認爲此乃是‘荒謬的神迹’，但是，難道人類所賴以規範其活動行止之暫時性、相對性（真理）是否需要有人提出更嚴厲之批判？<#>◎附四︰Paul Demiéville著·劉楚華譯〈維摩詰在中國〉（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{47}）<#>《維摩詰經》除了在印度佛教據重要地位外，也是少數真能融入中國文化本位的一部佛典。它對中國哲學、宗教以至文學、藝術都有莫大影響。不論是僧是俗，不分學派教派，《維摩經》都爲人誦讀。這部經曾有過大量的注疏，源自多方面不同流派，今日我們所見的，只是其中一小部份。它向來是中國思想家、詩人、藝術家的靈感泉源。很早以前，這本十足外國的作品，無論形式和內容都已經成功地捉住中國人的感受。<#>《維摩經》把《大般若經》中若干與古代道家精神相若之處，以完全適合中國人趣味的姿態再現，它比之任何數以萬計的般若偈頌，甚至比其他般若經的縮本，如常爲人持誦的《金剛經》、《心經》等，都更容易接受。第一批對《維摩經》感興趣的文士，有東晋的殷浩，他退隱以後常讀佛經渡日，寧讀《維摩》而不讀《般若》，正因爲般若經論不是太長即是太簡。<#>《維摩經》是一部藝術作品，有巧妙的戲劇安排，有精闢的對白，令人聯想起孔、孟或莊子的語錄，有中國人所專愛的小故事以喻最深奧理。〈觀衆生品〉精彩的天女散花一節，佛聲聞弟子舍利弗盡力不能去花，忽而變爲女身，真是詼諧詭趣，獨運匠心。這段足以引起衛道之士憤激的故事，在中國和日本帶起了最優雅的禮佛儀式──散花。印度小乘中嚴肅的宗教精神與中國倫理精神距離太遠了，竟變成幽默諷刺的題材。在維摩詰法眼中，問疾者之間只有一個討人歡喜的，就是文殊師利菩薩，這個年輕的王子頭上留著五綹頭髮，相形之下，其他圓頂僧人就顯得可笑了。作者分明在歌頌俗世，令人懷疑他本身就是俗家人？維摩詰自己正是十足地世俗，甚至俗得迫人──一個深思熟慮的居士，有財富和地位，是個不爲俗務牽累的大富者，又是出污泥而不染的慈善家，甚至能出入淫邪之處宣示佛法而不染任何惡習。<#>維摩詰毀斥舍利弗宴坐，剛好消解了中國人‘動’‘靜’對立的兩個觀念。唐代興起的南宗禪，即借維摩來反對靜坐。他參與動而總不離靜，以不動而圓應多方，表現無私的心量，通達無礙的自在，巧妙地攝持自己、攝諸世界，以致一切世俗的道德戒律和常規都不爲他而說。維摩以神力一息間把斗室變爲世界最宏大的道場，又爲衆人變出香飯得以飽食，這就是不思議神通力了。《維摩經》注者僧肇指出‘不思議’是全經的中心觀念。一切二分法是虛妄，一切矛盾律爲戲法；所有俗情都是真性，所有論諍都無效；解脫之道必由煩惱，佛覺不過是轉變心法軌迹。我們還以爲在讀著《莊子》呢！有人說‘維摩詰具備儒士的操守，兼道家式貴族的風儀’。儘管這種恭維或許有點誇張，維摩一類型的佛教徒形象，的確吸引了中國知識份子，對他們來說，在哲學討論的終結處否定理性，就是最理性不過的事了。<#>事實上，維摩詰最先是在東晋深受道家哲學熏陶的知識分子之間成功地建立他的地位。這時，《維摩經》最少已譯過三次，四世紀中葉，支湣度的綜合本《維摩經》，以玄學觀點爲般若作新注，幷因此而知名。他與南遷江左的貴族交游，專以玄學談佛理，尤好引《般若》或《維摩》二經。<#>他的同道支遁（支道林，314～366）也游學于江左文士之間，尤其與會稽玄士交往，善詩談──有點像西方的馬拉美沙龍對話（Salon de Malharme\），不過氣氛更爲開闊，這班玄士的感性，總離不開大自然風光與山川靈氣！支遁讀《維摩經》得啓發而著〈即色論〉──‘空即色’，或者可以用當時哲學術語‘有即無’論。據說，當時一班玄士中支遁精于道佛，屬儒家的王坦之則排斥道佛，王坦之讀完〈即色論〉默不作語，支遁問，‘然則你默識之嗎？’王答道︰‘除了文殊師利之外，有誰會欣賞呢？’一個典型的玄學式的暗示法。‘默而識之’出自《論語》，玄學家特別重視這段文字的形而上意味，喜歡渲染其中玄秘色彩。至于文殊，自然是指《維摩經》中一段，諸菩薩問不二法門，文殊說︰‘于一切法無言無說，無示無識，離諸問答。’維摩詰的‘緘默’，及經注中所贊的‘獅子吼’，深刻地感動了中國人。《世說新語》還載一段關于支遁和許詢在會稽王（即後來的晋簡文帝）府中，有過一次哲學的辯論競賽（日本和西藏仍保存類似的競賽，不過已經儀式化了）。許詢是當時的著名文士詩人，理論亦據《維摩經》。<#>此外，大文學家謝靈運的佛教著述和他的山水、詩齊名，他亦好《維摩經》，依經中十喻求身不可得，說身如聚沫、如泡、如幻等，寫成贊語。過了許多年代，還流傳著一段與他有關的趣聞，這故事可能來自廣州的佛教界，據說美須公謝靈運，戲劇化地來到廣州只桓寺，要供奉他的美鬍子以裝飾維摩像。在中國寺院的圖像中，維摩詰自始即以這個姿態出現，總挂著一把中國哲人所有的長須，以後人們都依樣去描寫維摩詰。頭一幅維摩詰像就是同代的大畫家顧愷之（345～411）的作品，他與謝靈運家族有點關係，亦常游于會稽文士間，他是維摩形像的首創者，把維摩畫成形容枯槁的病容，隱機忘言的模樣；隱機忘言源出《莊子》，本指道家逍遙境界。畫家如此想像維摩詰，固然是受家世奉道影響，更可能是從清談之士的風度得靈感而創造出這般典型來。維摩像（364）在東晋金陵瓦官寺壁完成，據說該寺向朝廷顯貴化捐，顧愷之自簽供奉百萬錢，到了要捐奉的時候，他便命人準備二幅墻壁，自閉逾月，專心作畫，點睛之日即請衆僧向大德化緣布施，第一日得十萬錢，隨後兩日各得五十萬錢，很快如數籌得。南朝最大的畫家如陸探微（五世紀）、張僧繇（六世紀）都極力摹仿顧氏作品，却無法與之比美，他們的摹本保存到唐代，845年滅佛法難，顧畫被送南京下游今日鎮江一寺中，若干年後再遷唐宮中保藏。詩人杜牧，在這幅作品移走之前再命人摹制十幅，可惜這些複本在宋以前已全部散佚了。<#>由此可見，《維摩經》于公元四世紀中葉始在江南爲東晋文士所喜愛，變成必讀之書。四世紀末年，長江中游一帶，尤其以廬山爲中心，變成了南方佛教文化中心，我們可以想像《維摩經》的一部譯本，如何在南方牽起强烈的反響。這部譯自梵文的《維摩經》，成于北朝406年的長安，主譯者鳩摩羅什動員了北朝最高水平，也是佛教史上最杰出的翻譯人才，包括一二０名精通義理的僧人，以僧肇（384～414）爲首。僧肇是當時重要的哲學家，思想早熟，天才橫溢，幼年已熟讀經史及道家哲理，後因讀《維摩經》出家。他說過，羅什法師所領導的中譯者特別注重這部新譯本的文字風格；它可算是中文佛典中最出色的譯本了。《維摩經》所表現的高度文學品質，在佛典長期的中國化過程中，具有特別重要的價值。它的注疏者是鳩摩羅什最好的弟子，除了僧肇，尚有提出‘頓義’和‘一闡提皆有佛性’的竺道生（434）、寫序的慧睿（僧睿，352～436）、道融，以及其他許多致力于經文口頭解釋的不知名學者。它是經鳩摩羅什口頭教授所培養出來的成果，它在漢文的意義遠高出在印度原典的價值。今日我們所見的《維摩經》署僧肇注，其實是上述鳩摩羅什等集體注釋成果。除了在佛學上的價值，它又是當時思想發展上的重要著述。<#>自此以後，全國南北出現大量注本。先有南方衆多僧俗從事注釋，自南齊·蕭子良（460～494），到南齊高帝時，連《昭明文選》的編者蕭統，他的字亦取維摩。可惜他們的注本與大多數其他注本一般，散佚了。齊梁兩代是注《維摩經》的全盛時代。朱子是極端排佛的儒家，他有一種癖好，常將重要佛典列爲僞書。他也認爲《維摩經》是梁·蕭子良之徒所僞造。<#>北朝姚秦是鳩摩羅什的支持者，其後是北魏拓拔氏及其他曇花一現的胡族王朝，期間《維摩經》仍通行不竭，其受歡迎的形式與南方有別，然而程度上毫不遜色。北方與印度、中亞的交通更直接，統治者又非純粹漢人，他們對佛教的反應大異于江左。北魏《維摩經》注爲數不多，即使能留存到今日的也是鳳毛麟角。雖然自五世紀以來，佛教寺院的文獻大部份流徙南方，依佛教圖像資料，北魏確有《維摩經》的流行。五世紀中葉開始營造的雲崗石刻，北魏遷都後（494）開的龍門石窟，這兩石窟中，我們常見維摩詰與文殊像幷列，有時又與釋迦佛同時出現，兩旁侍立兩名比丘，或者是比丘、菩薩各兩名，看去仿佛是維摩在向二乘演說大乘教義似的。或者大家應把它當作《法華經》說一乘教義一類的圖像來看？事實上，同類的雕塑中，《維摩經》中的人物往往與《法華經》的聞法者如釋迦佛和多寶如來佛混同一處。龍門石窟中的釋迦佛與門人，或者兩尊法華佛安坐佛龕中央，文殊、維摩則出現佛龕頂上。賓陽窟很明顯是一個例，此窟傳爲宣武帝（500～515）所造，據說509年宣武在洛陽宮中曾爲僧人及其他朝臣親說《維摩經》。禮彌勒佛及念阿彌陀佛在北方流行以前，羅什所譯的《法華經》與《維摩經》同受歡迎，兩經的故事往往同時出現在北魏的碑銘和佛像裝飾上。東京·梅原藏一件銅器，時代約在482年，與雲崗石刻時代相若，銅器背面有釋迦佛和多寶如來佛，外旁是維摩與文殊。現存紐約的河南石碑，時代稍晚，約在六世紀中葉，上刻佛陀說法，中爲舍利弗與天女散花故事，兩旁則是維摩與文殊，這種以兩經混同的組合，似乎在南北都很普遍，宋·釋普明最善于背誦這兩本經，同時代又有出身道教家庭的僧慶（459），在周主簿及廣大群衆之前，面對親造的維摩像自焚。一般來說，只有《法華經》特許自焚。<#>這種風氣，與早期開崇尚維摩之風的東晋時代截然不同，對俗家聖人的崇拜，已廣泛流行民間。這時已有護持佛典的事例了，七世紀初（618），河北冀州一個信徒，因撕毀經文而得重病，供奉四十卷新經後才痊愈。人們相信誦經能得到神力，可以治病、驅魔、消灾。<#>關于《維摩經》的流傳，又可以在唐五代的敦煌寫卷中得到文字方面的證實。其實早在南北朝已有此經的‘浪漫曲’出現了。隋·吉藏（549～623）的注中提到曾參考過漢造的僞《維摩經》，裏面所說的維摩詰是個小說式的人物，生在結構嚴密的家庭，有祖父、父母、妻兒，而他自己從來不肯確實地答覆有關自己家庭的問題，只說母親是‘智慧’（體）、父親是‘用’等的話。敦煌卷中還有其他故事。羅什法師的《維摩經》譯文引生起大量的誦贊，稱爲變文，是向不識字或認字少的信徒說法用的圖畫，變文後來成爲中國小說及口頭通俗文學的起源。它共分許多段落，合三十多卷之多，而序言性質的押座文及聽衆參與的誦贊合唱則不入其數了，無論從它史詩的體裁或印度式的宏博，以致它異常的份量來看，都是史無前例的中國口頭文學巨作。變文的長卷，有時又附繪‘變相’，頌贊的人或者他們的助手，會依著贊文的內容，逐一向聽衆展示。今日西藏和日本、義大利，及其他仍繼承口誦藝術的國家，都保存類似的作法。也有人把維摩變繪在寺院墻壁上，敦煌石窟中有十五幅之多的維摩變相，與十多卷經文的種種情節相應──例如維摩臥病床上，或與文殊交談等。文殊手持如意，如意是一種用來搔背的手杖，中國人當作手上把玩的東西，後來更變成佛僧的標志。至于圖像中的維摩，總是拿著拂塵，一種方士喜用的潔淨工具，這種玩意，還有許多與佛義無關的中文稱號如麈尾、談柄等。維摩變最常見的就是天女散花一幕；一個神碗，四周圍著五個人，代表了故事中毗耶離園的五位有名主人翁。據我所知，沒有一幅比敦煌一四九號唐代石窟中更美的維摩詰了。它會令人想起同時代的名畫家吳道子、孫尚子、劉行臣、楊廷光等的巨作，他們都曾在洛陽長安佛寺壁上畫過維摩，自此之後，維摩詰便成了畫家偏愛的題材了。<#>詩家也不例外。詩人王維，就是以‘維’作他的名，‘摩詰’爲號。我們可以想像王維之信佛是深受庭訓的影響，他母親正是北宗禪師普寂的虔誠弟子。他又以優美的文筆爲南宗六祖慧能撰碑，文中多處引維摩詰爲喻。他給友人胡居士的兩首問疾詩。即托維摩病者與經中香積菩薩神力變香飯的典故，幷以米相贈。另一位唐代大詩人白居易（772～846），公元826年被召入京，值景宗壽辰之日，代表儒家參與三教議論，他引《維摩經》中須彌山入芥子爲論題，他晚年病中曾作詩自比維摩詰。中國詩人對維摩的歌頌真是數之不竭。宋·蘇東坡（1036～1011）曾居山西長安（1061～1064 間），親眼見過鳳翔寺中的唐·楊惠之塑造的維摩詰，因而寫此詩︰（《東坡集》卷一〈鳳翔八觀之維摩像唐·楊惠之塑在天柱寺〉）<#>‘昔者子輿病且死，其友子祀往問之，跰■鑒井自嘆息，造物將要以我爲。今觀古塑維摩像，病骨磊鬼如枯龜，乃知至人外生死，此身變化浮雲隨。世人豈不碩且好，身雖未病心已疲，此叟神完中有恃，談笑可却千熊羆。當其在時或問法，俯首無言心自知。知今遺像兀不語，與昔未死無增虧，田翁俚婦那肯顧，時有野鼠銜其髭，見之使人每自失，誰能與結無言師。’<#>宋代詩人的態度，與六、七世紀以前欣賞維摩的文人格外相近，對于蘇軾來說，維摩是個具道家智慧的人，不爲人理解的狂者。然而，維摩的通俗程度沒有進一步的發展，敦煌文獻中大量的維摩變，都沒有在戲劇和小說中得到發揮，不似其他變文題材都變成日後通俗文學的起源。直到現在，中國當代名伶梅蘭芳才把天女散花搬上舞臺，這幕戲一如全經的其他情節，極爲適合戲劇的編排，以至叫人猜想在印度可能也曾存在過類似維摩詰‘哲學劇’的脚本呢！<#>［參考資料］　演培《維摩詰所說經講記》；長尾雅人、服部正招·許明銀譯《印度思想史與佛教史述要》第六章；《維摩經·首楞嚴三昧經》（《大乘佛典》{7}）。<#>


meanings:
(1040-1117) Thiền tăng sống vào đời Bắc Tống, họ Trần, hiệu Phật Thọ, người xứ Vũ Ninh, Nam Châu (nay là huyện Vũ Ninh, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Xuất gia từ thuở bé, mới 17 tuổi, sư đã được thụ giới Cụ túc thành đại tăng và du phương tham học. Đến Diên An, sư ra mắt ngài Pháp An; ngài rất vừa ý và xem trọng sư. Ngài gọi sư là »Thuyền pháp trong biển khổ« đặt hi vọng vào sư nên dạy dỗ cẩn thận rồi bảo sư nên đến ở núi Hoàng Long thuộc Giang Tây. Đến nơi, sư được nhận làm thị giả cho Thiền sư Hối Đường Tổ Tâm. Sư hầu Tổ Tâm lâu ngày, quan sát lắng nghe nên gặt hái được nhiều điều hay tốt và được khai ngộ, nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 10. Khoảng niên hiệu Nguyên Hựu (1086-1093) đời Tống, sư dời sang ở Vân Cư, được Thiền sư Phật Ấn Liễu Nguyên (đang là Trụ trì) mời làm Toạ Nguyên. Sư an nhiên nhận chức rồi quảng bá pháp đạo của Thiền sư Hoàng Long Tổ Tâm, trở thành bậc tông sư của một thời. Về già, sư kế vị trụ trì chùa Vĩnh An núi Hoàng Long, hoằng dương pháp môn thiền của Hoàng Long, tiếp độ vô số, đạo đức vang khắp gần xa.


meanings:
(1410-1495) Thiền tăng đời Minh. Họ Ngô, tự Thiết Nhiêm, tự hiệu Tuyết Khê Hoà thượng, người xứ Liên Giang Phúc Kiến, Trung Quốc. Thuở nhỏ sư học theo khoa cử, làm thơ vẽ tranh đều hay, nghiên cứu rất nhiều. Trong lần thi đầu tiên, sư than rằng: »Chẳng qua như thế mà thôi!«, thấu rõ được con đường làm quan sư bèn trốn vào chùa. Sau khi thụ giới, sư đi bốn phương, lên núi Thiên Mục, đến chỗ Thiền sư Nguyệt Giang Giác Tĩnh, sư theo hầu ngài vài năm, tham ngộ thiền lí, giúp ngài chỉnh lí »Nguyệt Giang Ngoại tập«. Sau khi được tâm ấn của Thầy, Sư chưa vội ra hoằng pháp mà cất am ở Tuyết Khê, người học tìm đến rất nhiều, số tiền bán các bức tranh do Sư hoạ đều dùng cứu tế dân chúng. Vua Hiến Tông nghe danh của sư, nên vào niên hiệu Thành Hoá (1465) sắc cho sư trụ chùa Thiên Đồng. Vào năm 1468 có vị hoạ tăng Nhật Bản là Tuyết Chu được sắc làm Thủ toạ chùa Thiên Đồng, vị này nhìn thấy các bức hoạ của vị Trụ trì đạt đến mức tuyệt diệu, mỗi mỗi đều thể hiện được thiền ý nên thành tâm bái phục sư. Năm kế, Thiên Hoàng hối Tuyết Chu trở về Nhật Bản, thầy trò lưu luyến không nỡ chia li. Câu chuyện »Tuyết Khê độ Tuyết Chu« này vẫn còn lưu truyền trong giới tu thiền và giới hội hoạ mãi đến ngày nay. Danh tiếng của sư càng thêm rực rỡ, vì chẳng chịu nổi sự phiền toái do nhiều người đến thăm viếng, sư bèn từ chức trụ trì chùa Thiên Đồng để đi du lịch, hành tung bất định, nhưng tiếng tăm đồn khắp nên đến đâu cũng được nể trọng. Tác phẩm: Tuyết Khê Ngoại tập. Theo phả hệ sư là Tổ: Thiền tông đời thứ 35, Nam Tông đời thứ 30, hệ Nam Nhạc đời thứ 29, tông Lâm Tế đời thứ 25, phái Dương Kì đời thứ 18, phái Mật Am đời thứ 12.


meanings:
① Cái bao đựng kích, khể kích 綮戟. ||② Một âm là khính. Khẳng khính 肯綮 đầu gân, nơi ách yếu của sự gì lẽ gì cũng gọi là khẳng khính.


meanings:
肯綮 [kânqìng] (văn) Đầu gân, (Ngr) Chỗ ách yếu, điểm chính, ý chính.


meanings:
① Tết, vấn, mắc vào, xâu vào: 綰個扣兒 Tết một cái khuy vải; 把頭髮綰起來 Vấn tóc; ② Xắn, vén: 綰起袖子 vén tay áo.


meanings:
① Giềng lưới. Lưới có giềng mới kéo được các mắt, cho nên cái gì mà có thống hệ không thể rời được đều gọi là cương. Cương thường 綱常 đạo thường của người gồm: tam cương 三綱 là quân thần, phụ tử, phu phụ 君臣、父子、夫婦, ngũ thường 五常 là nhân, lễ, nghĩa, trí, tín 仁、義、禮、智、信.Cương kỉ 綱紀 giềng mối, v.v. ||② Phàm sự gì lấy một cái làm cốt rồi chia ra các ngành đều gọi là cương. Như sử cương mục 史綱目 nghĩa là lối chép sử theo cách này. ||③ Vận tải hàng hoá kết từng bọn đi cũng gọi là cương, như trà cương 茶綱 tụi buôn chè (trà).


meanings:
① Cái rường (giềng) của lưới; ② Những phần (điểm) chủ yếu: 提綱挈領 Nắm những điểm chủ yếu; ③ Cương lĩnh: 總綱 Cương lĩnh chung; ④ (sinh) Lớp: 哺乳動物綱 Lớp động vật có vú; ⑤ (văn) Bọn người chở hàng đi buôn: 茶綱 Bọn buôn trà.


meanings:
Cương yếu của Thiền tông. Tiết Lâm Tế Hoà thượng trong TĐT q. 19 ghi: »大 德、山 僧 略 爲 諸 人 大 約 話 破 綱 宗、 切 須 自 看、可 惜 時 光、各 自 努 力。 – Đại đức! Sơn tăng vì các ông đại khái nói toạc ra cương yếu của Thiền tông, rất cần phải tự khán, thời gian đáng tiếc, mỗi người hãy tự nỗ lực«.


meanings:
5889請參閱 大藏經綱目指要錄 或 綱[1]目 [1]指佛門規章。摩訶止觀卷七下（大四六‧九七下）：「教門綱格匡骨盤峙。」〔止觀輔行傳弘決卷七之四〕


meanings:
Chức tăng lãnh đạo, phụ trách duy trì các việc ở các tự viện Phật giáo. Theo Sư Đồ Giáo Giới Bộ trong Nghĩa Sở lục thiếp q. 6: »綱 維 即 指 寺 主、上 座、維 那。 – Cương duy tức chỉ cho: Chủ chùa, Thượng toạ, Duy-na. Các vị còn lại chỉ gọi là Tri sự«. Theo đây, Tam cương của chùa vào thời Ngũ Đại gọi là Cương duy.


meanings:
① Cái lưới, cái chài. ||② Phàm cái gì kết thành từng mắt đều gọi là võng, như thù võng 蛛網 mạng nhện. ||③ Cái để ràng buộc người và vật, như trần võng 塵網 lưới trần, ý nói sự đời nó ràng buộc người như thể phải bị mắc vào lưới vậy, vì thế nên gọi pháp luật là văn võng 文網.


meanings:
① Lưới, chài: 魚網 Lưới bắt cá. (Ngr) Bủa vây để bắt: 天羅地網 Lưới trời khó thoát, thiên la địa võng; ② Mạng: 蜘蛛網 Mạng nhện; 電網 Mạng điện; ③ Hệ thống, mạng lưới, bộ máy: 通訊網 Hệ thống thông tin; ④ Đánh bắt bằng lưới: 網着了一條魚 Đánh được một con cá.


meanings:
5888網明，梵名 Jālinīprabha，又譯作明網、光網、網光。或稱網明童子菩薩。賢劫十六尊之一。此尊係金剛界曼荼羅三昧耶會等之輪壇外西方五尊中，安於北方之第二位。密號方便金剛、普願金剛。種子爲???（jaḥ）。三昧耶形爲羅網。此尊於微細會之形像，爲通身呈白肉色，左手握拳置於腰，右手持羅網。印契爲寶瓶印，或傘蓋印。真言爲「唵　惹哩儞　鉢羅婆野　娑嚩賀」。　此菩薩爲思益梵天所問經之對告眾，據該經卷二難問品載，此菩薩受佛之聖旨，現福報光明，其右手指間放大光明，普照十方無量之佛國，於其中之地獄、餓鬼、畜生，以及盲聾瘖瘂者皆遇其光而得快樂，故號網明。又同卷問談品載，此菩薩過七百六十萬阿僧祇劫將成佛，號普光自在王如來，其世界名集妙功德。〔持心梵天所問經卷二、勝思惟梵天所問經論卷一、金剛界七集卷下〕


meanings:
① Nối liền, khíu liền, khâu lại. ||② Một âm là chuyết. Ngăn cấm. ||③ Bó buộc. Ta quen đọc là chữ xuyết.


meanings:
① Díu, khíu, vá, đính, đơm: 把這個扣子綴上 Đính (đơm) cái khuy này vào; 綴網 Vá lưới; ② Liền, nối liền: 綴合 Liền lại; ③ Trang điểm, tô điểm, tô vẽ: 點綴 Tô điểm; ④ (văn) Ngăn cấm; ⑤ (văn) Bó buộc.


meanings:
① Tơ màu, tua màu, tục gọi hàng tơ là ngũ sắc là thải.


meanings:
(văn) ① Lụa màu, tơ màu, hàng tơ nhiều màu; ② Sặc sỡ, nhiều màu.


meanings:
① Tuý sái 綷縩 xoàn xoạt, tiếng áo động nhau.


meanings:
① Dây thao xanh. ||② Luân cân 綸巾 thứ khăn xếp bằng dây thao xanh. ||③ Mười sợi tơ đánh lại một sợi gọi là luân. Kinh Lễ kí 禮記 có câu: Vương ngôn như ti, kì xuất như luân 王言如絲，其出如綸 lời vua nói như tơ, ảnh hưởng ra như sợi lớn, ý nói do nhỏ mà hoá ra lớn vậy. Ngày xưa gọi tờ chiếu vua là luân âm 綸音, ti luân 絲綸 là do lẽ ấy. ||④ Chằng buộc, quấn cuộn. Vì thế nên tổ chức làm việc gọi là di luân 彌綸 hay kinh luân 經綸. ||⑤ Sự vật gì phiền phức lẫn lộn gọi là phân luân 紛綸. ||⑥ Dây câu, như thùy luân 垂綸 câu cá, thu luân 收綸 nghỉ câu, v.v.


meanings:
【綸巾】 quan cân [guanjin] Khăn the xanh. Xem 綸 [lún].


meanings:
① Sợi tơ xanh; ② Dây cước câu cá: 垂綸 Thả câu; 收綸 Nghỉ câu; ③ Sợi tổng hợp: 錦綸 Sợi capron; 𣺢綸 Sợi terylen; ④ (văn) Sợi tơ lớn (do mười sợi tơ nhỏ đánh lại): 王言如絲，其出如綸 Lời vua nói như tơ, ảnh hưởng ra như sợi tơ lớn (Lễ kí); 綸音 (hay 絲綸) Tờ chiếu của vua; ⑤ (văn) Chằng buộc, quấn, cuộn; ⑥ (văn) Phức tạp, lộn xộn: 紛綸 Lộn xộn. Xem 綸 [guan].


meanings:
① Hai mươi sợi tơ gọi là lữu. ||② Phàm các thứ dây đánh bằng sợi đều gọi là lữu. Tục cũng gọi là dây buộc đồ, như kẻ cắp cắt dây lấy đồ gọi là tiễn lữu 剪綹. ||③ Chòm, như ngũ lữu trường nhiêm 五綹長髯 năm chòm râu dài.


meanings:
① (văn) Hai mươi sợi to; ② Cuộn, mớ, chòm, con: 一綹絲線 Một con chỉ tơ; 三綹兒頭鬖 Ba mớ tóc; 五綹長鬚 Năm chòm râu dài.


meanings:
① Các thứ the lụa có hoa bóng chằng chịt không dùng sợi thẳng, đều gọi là khỉ. ||② Xiên xẹo, lầm lẫn, như khỉ đạo 綺道, khỉ mạch 綺陌 nói đường lối ngoắt ngoéo ra như vằn tơ xiên xẹo vậy. ||③ Tươi đẹp, như khỉ tình 綺情 cái tình nẫu nà, khỉ ngữ 綺語 lời nói thêu dệt, v.v. Ta quen đọc là chữ ỷ.


meanings:
① Lụa (có vằn hay hình vẽ): 綺羅 Lụa là; ② Đẹp: 綺麗 Đẹp đẽ; 綺情 Tình đẹp; 綺語 Lời nói thêu dệt; ③ (văn) Xiên, xẹo, ngoằn ngoèo: 綺道 Đường ngoằn ngoèo.


meanings:
smooth, fancy talk that is used to conceal the truth


meanings:
① Ðường khâu áo, như thoát trán 脫綻 áo sứt chỉ. ||② Ðầy, như bão trán 飽綻 no phích.


meanings:
① Đường khâu: 脫綻 Sứt chỉ; ② Sứt chỉ, rách, hở: 我的鞋開綻了 Giày tôi sứt chỉ rồi; 皮開肉綻 Trầy da rách thịt; 破綻 Chỗ hở; ③ (văn) Đầy: 飽綻 No đầy.


meanings:
① Thong thả. ||② Xước ước 綽約 ẻo lả. Liêu trai chí dị 聊齋志異: Mẫu kiến kì xước ước khả ái, thuỷ cảm dữ ngôn 母見其綽約可愛，始敢與言 bà mẹ thấy người xinh đẹp ẻo lả dễ thương, mới dám nói chuyện. ||③ Rộng rãi thừa thãi, như xước hữu dư địa 綽有餘地 rộng rãi thừa thãi.


meanings:
① Vớ, chộp: 綽起棍子就打 Vớ được gậy là đánh luôn; 老鷹綽小雞 Diều hâu chộp gà con; ② Như 焯 [chao]. Xem 綽 [chuò].


meanings:
(văn) ① Rộng rãi, thừa thãi, giàu có: 這間屋子很寬綽 Căn nhà này rất rộng rãi; 綽有餘裕 Giàu có dư dật; ② Thong thả. Xem 綽 [chao].


meanings:
Lụa mỏng có hoa, hàng dệt bằng tơ có mặt bóng: 綾羅絲緞 Lụa là gấm vóc.


meanings:
① Bông mới. Cho kén vào nước sôi rồi gỡ ra chỗ nào săn đẹp gọi là miên 綿, chỗ nào sù sì gọi là nhứ 絮. ||② Dài dặc, như miên duyên 綿延 dài dặc, miên viễn 綿遠 dài xa, v.v. ||③ Ràng rịt, như triền miên 纏綿. ||④ Miên man 綿蠻 líu lo, ríu rít (tiếng chim). ||⑤ Mềm yếu.


meanings:
① Tơ tằm, bông mới (dùng để làm áo bông và chăn bông); ② Kéo dài, liên tục: 綿長 Dài dằng dặc; ③ Mềm mại, mỏng manh: 綿薄 Mỏng manh; 綿軟 Mềm mại; ④ (văn) Ràng rịt.【纏綿】triền miên [chánmián] (văn) Bịn rịn, vướng víu, vương vấn, dày vò, triền miên (thường nói về bệnh tật hay tình cảm).


meanings:
(văn) ① Màu đen hơi đỏ, màu đỏ sẫm; ② Lụa màu điều nhạt.


meanings:
① Lụa thâm. ||② Nhà chùa hay mặc áo đen nên gọi các sư là truy lưu 緇流, cắt tóc đi tu gọi là phi truy 披緇.


meanings:
(văn) ① Lụa thâm; ② (Màu) đen: 緇衣 Áo đen; 緇流Những người mặc áo đen (chỉ các nhà sư); 披緇 Khoác áo đen (cắt tóc đi tu).


meanings:
Còn gọi: Truy tố. Truy = Hắc: Chỉ cho người xuất gia. Bạch = Tố: Chỉ cho người thế tục. Chúng xuất gia thường mặc áo đen hoặc áo hoại sắc nên được gọi là Truy y. Kẻ tại gia thường mặc áo trắng nên được gọi là Bạch y. Từ ngữ Truy bạch chỉ chung cho hàng tăng tục, đạo tục.


meanings:
Phân biệt rõ. Tiết Thanh Nguyên Duy Tín Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »上 堂： 老 僧 三 十 年 前 未 參 禪 時、 見 山 是 山、 見 水 是 水。 及 至 後 來、 親 見 知 識、 有 箇 入 處。 見 山 不 是 山、 見 水 不 是 水。 而 今 得 箇 休 歇 處、 依 前 見 山 祇 是 山、 見 水 祇 是 水。 大 眾、 這 三 般 見 解、 是 同 是 別？ 有 人 緇 素 得 出、 許 汝 親 見 老 僧。 – Sư thượng đường, nói: Ba mươi năm trước, lúc lão tăng chưa tham thiền, thấy núi sông là núi sông. Sau khi gặp Thiện tri thức chỉ cho chỗ vào, thấy núi sông không phải là núi sông. Hôm nay đến được chỗ hoàn toàn thôi nghỉ, thấy núi sông là núi sông. Đại chúng, ba thứ kiến giải này là đồng hay khác? Có người nào phân biệt rõ được thì ta thừa nhận rằng chính mắt thấy được lão tăng«.


meanings:
5894請參閱 維摩經疏請參閱 維摩經義記 [1]請參閱 維摩經義記請參閱 維摩經 [1]請參閱 注維摩詰經 或 維摩經義記 [1]請參閱 維摩經略疏請參閱 維摩經 【維摩羅詰經文疏→】請參閱 維摩經疏又作黑衣、墨衣、墨染衣。即黑色法衣。僧侶著用之。緇衣又可引申爲僧侶之意，故一般亦以緇流、緇門、緇徒作爲僧侶之代稱。宋代僧慧琳，與議朝政，人稱黑衣宰相。禪宗僧多著緇衣，尤以法衣趨向華美之後，緇衣更爲隱遁僧所用。白衣指在俗之衣，引申指在家人；白亦稱素，故緇素乃出家（僧）與在家（俗）之並稱。


meanings:
Gọi đủ: Chung Nam Sơn Thiên Long Hội Tập Truy Môn Thế Phổ. Còn gọi: Thích Thị Nguyên Lưu Ngũ Tông Thế Phổ Định Tổ Đồ. Sách, 1 quyển, do Tấn Lôi và Minh Hỉ cùng biên tập vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hi thứ 42 (1703), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 677. Nội dung thuật lại hệ phổ chính và phụ của các tông: Quy Ngưỡng, Lâm Tế, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn; nguồn gốc và sự phát triển cùng với tông phong đặc biệt của các tông ấy.


meanings:
① Trói chặt, căng, đánh sợi soăn mau. Vì thế nên sự gì cần kíp lắm đều gọi là khẩn, như khẩn yếu 緊要, khẩn cấp 緊急 đều nghĩa là sự cần kíp cả.


meanings:
① Kéo căng, chặt, kín, thắt chặt, vặn chặt: 把這根繩子拉緊 Kéo căng sợi dây này; 捆得太緊了 Buộc chặt quá; 緊握 Xiết chặt tay anh; 關緊門 Khép kín cửa; 蓋緊酒瓶 Đậy kín chai rượu; 緊一緊腰帶 Thắt chặt dây lưng; 緊一緊螺絲 Vặn đinh ốc cho thật chặt; ② Sát, chật, sít, chặt chẽ: 這件衣服緊貼在身上 Chiếc áo này bó sát người; 柜子緊挨着辦公桌 Tủ kê sát bàn giấy; 團結緊 Đoàn kết chặt chẽ; ③ Bận, vững, liên tiếp: 工作很緊 Công tác bận lắm; 抓緊時間 Nắm vững thì giờ; 一個勝利緊接着一個勝利 Liên tiếp giành được nhiều thắng lợi; ⑦ Túng tiền, chật vật, chật hẹp: 這個月生活上有點緊 Tháng này ăn tiêu chật hẹp.


meanings:
Buộc chặt dây giày. Lời thiền sư khuyên dạy thiền sinh nên tiếp tục hành cước tham học để cầu ngộ đạo. Tiết Khai Nguyên Trí Tư Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »若 也 道 得、 觀 音、 勢 至、 文 殊、 普 賢 祇 在 目 前。 若 道 不 得、 直 須 撩 起 布 裙、 緊 帩 草 鞋。參！ – Nếu nói được thì Quán Âm, Thế Chí, Văn-thù, Phổ Hiền ở ngay trước mặt. Nếu nói không được thì cần phải vén quần, cột chặt giây giầy. Tham!«.


meanings:
(foreign) one of the alternative transcriptions of kiṃnara


meanings:
（梵 Kiṃnara，巴 Kinnara，藏 Miḥam-ci）八部衆（天龍八部）之一。又作緊捺羅、甄陀羅、真陀羅、緊捺洛。意譯人非人、疑神，又譯歌神、樂神。《玄應音義》卷三雲︰‘甄陀羅，又作真陀羅，或作緊那羅，皆訛也；正言緊捺洛，此譯雲是人非人。’《慧琳音義》卷十一雲（大正54·374c）︰‘真陀羅，古雲緊那羅，音樂天也。有美妙音聲能作歌舞，男則馬首人身能歌，女則端正能舞，次此天女多與乾闥婆天爲妻室也。’<#>在大乘諸經中，緊那羅衆常列席于佛之說法會中。《大樹緊那羅王所問經》卷一載，大樹緊那羅王（Druma-Kinnara-rāja）與無量之緊那羅、乾闥婆、諸天、摩侯羅伽等，共自香山來詣佛所，于如來前彈琉璃琴，大迦葉等嘆言︰‘此妙調和雅之音鼓動我心，如旋嵐風吹諸樹身，不能自持。一切諸法向寂靜，如是乃至上中下，空靜寂滅無惱患，無垢最上今顯現。’<#>在密教中，緊那羅爲俱毗羅之眷屬，位于阿闍梨所傳曼荼羅圖位中北方第三重；在現圖曼荼羅中，外金剛部北方之摩侯羅伽衆之北，有二尊緊那羅。俱呈肉色，一于膝上安置橫鼓，另一于膝前安置二竪鼓，俱作欲擊鼓之勢。<#>◎附︰印順〈大樹緊那羅王〉（摘錄自《大樹緊那羅王所問經偈頌講記》）<#>中國佛教徒，多數都知道有一位‘大聖緊那羅王菩薩’，但不知道‘大樹緊那羅王菩薩’。在中國，這位菩薩和■神差不多，是專門管理厨房的，所以在供養時，也有加稱這位菩薩名字的。緊那羅原是護法神之一，而所以傳說爲■神那樣的性質，是由于中國向來流傳著一個故事︰有一座寺廟裏，遭到了强盜的搶劫騷亂，眼看就要危害了三寶道場，當時寺裏的出家人，都想不出退盜之計。就在這時，厨房裏一位夥頭師傅，拿了一把大鏟子出來，一下子就把强盜都趕跑了；之後，這位出家人也不見了踪影。這就是傳說中的緊那羅王菩薩，也就因此和厨房結上了關係。其實，佛經中只是大樹緊那羅王菩薩。<#>緊那羅，是印度語，與龍、夜叉等同屬于天龍八部。他是諸天的音樂神之一，與乾闥婆（如山門裏面四大金剛之中，彈琵琶的那一位，就是乾闥婆之一）是同一性質；凡是諸天舉行法會，都是由他們擔任奏樂的工作。爲什麽稱他們爲‘緊那羅’？緊那羅譯成中文則爲‘疑神’，這是由于他們頭上長了角，似人非人，似天非天，有點令人疑惑不定，故名爲疑神。緊那羅中的領導者，即是緊那羅王。其中最著名的一位大菩薩，現緊那羅王身來領導緊那羅的，即是這位大樹緊那羅王。<#>［參考資料］　《華嚴經探玄記》卷二；《法華經》卷一〈序品〉；《華嚴經疏》卷五；《起世經》卷一；《大智度論》卷十七；《成就妙法蓮華經王瑜伽觀智儀軌》。<#>


meanings:
5895梵名 Kiṃnara，巴利名 Kinnara。又作緊捺洛、緊拏羅、緊擔路、甄陀羅、真陀羅。或稱歌神、歌樂神、音樂天。kiṃ 爲疑問詞，nara 爲人之意；意譯作疑神、疑人、人非人。原爲印度神話中之神，後被佛教吸收爲八部眾之第七。華嚴經探玄記卷二載，此神形貌似人，然頂有一角，人見而起疑，故譯爲疑人、疑神。彼具有美妙的音聲，能歌舞。華嚴經疏卷五載其爲天帝之執法樂神。大乘諸經中，佛說法之聽眾中常列其名。於密教，爲俱毘羅之眷屬，於阿闍梨所傳曼荼羅圖位中，位居北方第三重。於現圖曼荼羅，在外金剛部北方，摩睺羅伽眾之北有二尊緊那羅，俱呈肉色，其中之一於膝上安置橫鼓，另一於膝前安置二豎鼓，俱作欲擊鼓之勢。　又觀世音菩薩爲濟度眾生，而順應各種機類示現三十二種形相（即三十二應），其中第二十九即爲「緊那羅應」。謂緊那羅若欲脫離緊那羅身，觀世音菩薩即於其前應現緊那羅身，爲其說法，使之成就。〔大樹緊那羅王所問經卷一、法華經卷一序品、起世經卷一、大智度論卷十七、注維摩詰經卷一、大日經疏卷六、慧琳音義卷十一〕


meanings:
① Cái lèo mũ, dây vịn. Tục đọc là chữ tuy, cùng nghĩa với chữ tuy 綏.


meanings:
(văn) ① Đường may, đường khâu; ② Hai chục sợi tơ.


meanings:
① Ðầu mối sợi tơ. Gỡ tơ phải gỡ từ đầu mối, vì thế nên sự gì đã xong hẳn gọi là tựu tự 就緒 ra mối. Sự gì bối rối ngổn ngang lắm gọi là thiên đầu vạn tự 千頭萬緒 muôn đầu nghìn mối. ||② Sự gì cứ nối dõi mãi mà có manh mối tìm thấy được đều gọi là tự, như công tự 功緒 công nghiệp, tông tự 宗緒 đời nối, dòng dõi, v.v. ||③ Mối nghĩ, như ý tự 思緒 ý nghĩ, càng nghĩ càng ra như thể kéo sợi vậy, tình tự 情緒 mối tình, sầu tự 愁緒 mối sầu, v.v. ||④ Thừa, như tự dư 緒餘 cái đã tàn rớt lại. ||⑤ Bày, như tự ngôn 緒言 lời nói mở đầu.


meanings:
① Phần đầu, đầu dây, đầu mối: 頭緒 Đầu mối; 千頭 萬緒Muôn đầu nghìn mối; 就緒Ra manh mối xong việc; 意緒 Mối nghĩ; 情緒Mối tình, tình tự; 愁緒Mối sầu; ② Tâm tình, ý nghĩ: 心緒 Tâm tư; ③ Sự nghiệp: 功緒Công lao sự nghiệp; ④ Tàn dư, thừa, sót lại: 緒餘 Tàn dư còn lại; ⑤ Bày: 緒言Lời nói đầu (để trình bày ý chính của một quyển sách); ⑥ [Xù] (Họ) Tự.


meanings:
① Lụa vàng phơn phớt, ngày xưa hay dùng để viết, nên gọi sách vở là phiếu tương 縹緗 hay kiêm tương 縑緗.


meanings:
(văn) ① Lụa vàng nhạt (ngày xưa dùng để viết): 縹緗 (hay 縑緗) Sách vở (viết trên lụa); ② Màu vàng nhạt.


meanings:
① Phong, bịt, ngậm, như giam khẩu bất ngôn 緘口不言 ngậm miệng không nói. Phong thơ, phong bì cũng gọi là giam.


meanings:
① Khép, bịt, ngậm lại, phong lại: 緘口不言 Ngậm miệng không nói; ② Gởi: 河 内文化部黎強緘 Người gởi: Lê Cường, Bộ văn hoá Hà Nội (cách đề ngoài phong bì); ③ (văn) Bì thơ, phong thơ.


meanings:
Bịt miệng im lặng. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 (Đại 48, 1030 hạ) ghi: »若 夫 主 者 好 逞 私 心。 專 己 喜 怒 而 進 退 於 人。 則 賢 者 緘 默。 不 肖 者 競 進。 紀 網 紊 亂 叢 林 廢 矣。 – Còn như người làm chủ tùng lâm mà thích làm theo ý riêng, chỉ chuyên vui buồn theo sự tiến thoái của người, thì người hiền phải im lặng, kẻ xấu đua nhau tiến lên, làm cho kỉ cương rối loạn, tùng lâm suy vi«.


meanings:
① Chỉ khâu. ||② Chiều dài, phép tính đo chiều dài gọi là tuyến, như trực tuyến 直線 chiều thẳng, khúc tuyến 曲線 chiều cong. Phàm con đường từ chỗ này đến chỗ nọ tất phải qua mới tới được đều gọi là tuyến, như lộ tuyến 路線 đường bộ, hàng tuyền 航線 đường bể, v.v. ||④ Suy cầu cái mạnh khỏe của sự bí mật gọi là tuyến sách, có khi gọi là tắt là tuyến. Lùng xét tung tích trộm cướp gọi là nhãn tuyến 眼線.


meanings:
① Chắp sợi, đánh thừng. ||② Viền mép, viền gấu. ||③ Chắp nối, như biên tập 編緝 biên chép. Sách đã rách nát biên chép chắp nối lại gọi là biên tập. Bây giờ thường dùng chữ tập 輯 nghĩa là biên tập tài liệu các sách lại cho thành một tập cho gọn gàng. ||④ Lùng bắt, như tập đạo 緝盜 bắt cướp.


meanings:
① Khâu, may: 緝鞋口 Khâu mép giầy; ② (văn) Chắp sợi, đánh thừng; ③ (văn) Viền mép, viền gấu; ④ (văn) Chắp nối, tập hợp: 編緝 Biên tập Xem 緝 [ji].


meanings:
① Ðoạn. Có thứ đoạn hoa, có thứ đoạn trơn.


meanings:
Đoạn, sa tanh.【緞子】đoạn tử [duànzi] Sa tanh.


meanings:
① Ràng buộc, như đế giao 締交 kết bạn, đế nhân 締姻 kết dâu gia.


meanings:
Kết, kí kết, ràng buộc: 締約 Kí hiệp ước; 締姻 Kết duyên chồng vợ.


meanings:
(văn) ① Dây câu; ② Dây xâu quan tiền (thời xưa).


meanings:
分別緣起初勝法門經十二頁云：若與此生，作依、作持、令得生起；是其緣義。二解 分別緣起初生法門經二十一頁云：云何第四名緣行相？謂於能作餘緣引發因緣愛中，正觀行相。三解 瑜伽五卷十二頁云：建立義，是緣義。四解 如四行了集諦相中說。五解 集論三卷三頁云：云何緣、幾是緣、為何義故，觀緣耶？謂因故、等無間故、所緣故，增上故；是緣義。一切是緣。為捨執著我為因法故，觀察緣。


meanings:
① Ðường viền áo. ||② Một âm là duyên. Nhân, cái nhân kết thành cái gì gọi là duyên, như duyên cố 緣故 duyên cớ. Nhà Phật cho vì nhân mà được quả là duyên, như nhân duyên, duyên phận 緣分, v.v. ||② Leo, như duyên mộc cầu ngư 緣木求魚 leo cây tìm cá. ||③ Di duyên 夤緣 nương cậy, liên lạc. Cầu thân với nhà quyền quý cũng gọi là di duyên.


meanings:
① Duyên cớ, nguyên do: 緣故 Duyên cớ, lí do; 無緣無故 Không duyên cớ; ② Duyên phận, nhân duyên: 姻緣 Nhân duyên; 有緣 Có duyên phận; ③ Men theo: 緣溪而行 Men theo con suối mà đi; ④ (văn) Leo: 緣木求魚 Leo cây tìm cá; ⑤ (văn) Đường viền áo; ⑥ Rìa, cạnh: 邊緣 Bên rìa; ⑦ Xem 夤緣[yínyuán] (bộ 夕); ⑧ (văn) Nhờ: 緣耳而知聲可也 Nhờ tai mà có thể biết được tiếng (Tuân tử); ⑨ (văn) Do, vì: 花徑不曾緣客掃 Lối hoa chẳng từng quét vì có khách (Đỗ Phủ: Khách chí). 【緣底】duyên để [yuándê] (văn) Vì sao, tại sao (để hỏi về nguyên do): 緣底名愚谷？ Vì sao gọi là hang Ngu? (Vương Hữu Thừa tập: Ngu công cốc); 【緣底事】duyên để sự [yuándê shì] (văn) Như 緣底 【緣何】 duyên hà [yuánhé] (văn) Vì sao, tại sao: 比日上能稱漢將，緣何今日自來降？ Mới ngày gần đây còn xưng là tướng nhà Hán, vì sao hôm nay tự đến đầu hàng? (Đôn Hoàng biến văn tập: Lí Lăng biến văn) (上=尚);【緣何事】duyên hà sự [yuánhéshì] (văn) Như 緣何.


meanings:
things and affairs as conditions--as karma


vietnamese:
duyên ngũ sự cảnh xả ác phân biệt <pttđ>


vietnamese:
duyên phân biệt sở khởi sự cảnh phiền não <pttđ>


vietnamese:
duyên phân biệt sở khởi danh cảnh phiền não <pttđ>


vietnamese:
duyên biệt pháp xa ma tha tì bát xá na <pttđ>


meanings:
→ nhân vương duyên thắng thiền sư 仁王緣勝禪師


vietnamese:
duyên đại tổng pháp xa ma tha tì bát xá na <pttđ>


meanings:
(905-980) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Tạ, người Ích Dương, Hồ Nam, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Vân Môn Văn Yển, trụ trì chùa Đức Sơn ở Đỉnh Châu (nay là miền núi Thường Đức, Hồ Nam).


vietnamese:
duyên tiểu tổng pháp xa ma tha tì bát xá na <pttđ>


meanings:
(898-977) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Hoàng, người xứ Lâm An (nay là Hàng Châu tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Khê Hồng Tiến, trụ chùa Viên Thông. Thuỵ hiệu: Đạo Tế Thiền sư.


vietnamese:
duyên tính duyên khởi quán sơ tu nghiệp giả ưng như thị thủ tướng <pttđ>


meanings:
thought, conceptualization that is based on, or conditioned by the six objects


vietnamese:
duyên hữu sở duyên duyên vô sở duyên pháp <pttđ>


vietnamese:
duyên hữu duyên duyên vô duyên pháp <pttđ>


meanings:
Leo cây tìm cá. Tề Tuyên Vương thời Chiến Quốc định xưng hùng xưng bá, nhưng cách làm không hợp pháp. Mạnh Tử liền bảo Tề Tuyên Vương rằng: »以 若 所 爲、求 若 所 欲、猶 緣 木 求 魚 也！ – Nghĩa là: Lấy việc mình làm để thoả mãn nguyện vọng của mình thì chẳng khác nào trèo lên cây bắt cá vậy!«. Thiền sư dùng thành ngữ Duyên Mộc Cầu Ngư để chỉ phương pháp làm sai, tốn công vô ích, hoặc chỉ sự việc không thể làm được.


meanings:
dependent origination and karma--the Buddhist teachings


vietnamese:
duyên vô sự phiền não cập duyên hữu sự phiền não <pttđ>


vietnamese:
duyên vô lượng tổng pháp xa ma tha tì bát xá na <pttđ>


vietnamese:
duyên sinh sơ thắng phần pháp bản kinh <đpb>


meanings:
6124梵語 pratītyasamutpanna-dharma，巴利語 paṭccasamuppanna-dhamma。指由緣而生者，或謂其理法。雜阿含經卷十二（大二‧八四中）：「云何緣生法?謂無明、行。若佛出世，若未出世，此法常住，法住法界。彼如來自所覺知，成等正覺，為人演說，開示顯發，謂緣無明有行，乃至緣生有老死。若佛出世，若未出世，此法常住，法住法界。彼如來自覺知，成等正覺，為人演說，開示顯發，謂緣生故，有老病死憂悲惱苦，此等諸法，法住、法空、法如、法爾，法不離如，法不異如，審諦真實、不顛倒，如是隨順緣起，是名緣生法。謂無明、行、識、名色、六入處、觸、受、愛、取、有、生、老病死憂悲惱苦，是名緣生法。」蓋依緣而生之緣起支或其理法，稱為緣生法。俱舍論卷九將雜阿含經之因緣法譯為緣起法，緣生之法譯為緣已生法，將十二緣起諸支之因分解釋為緣起，果分解釋為緣已生。瑜伽師地論卷十亦云（大三○‧三二五下）：「諸行生起法性，是名緣起，即彼生已，說名緣生。」中論卷一因緣品第十三、十四頌，則從諸法無自性之立場，說明果與緣之關係，謂（大三○‧三中）：「若果從緣生，是緣無自性；從無自性生，何得從緣生?果不從緣生，不從非緣生；以果無有故，緣、非緣亦無。」　緣起係梵語 pratītyasamutpāda 之意譯，舊譯為因緣；緣生則為梵語 pratītyasamutpanna 之意譯。緣生、緣起、因緣等三詞互為通用之例極多。唐朝玄奘所譯攝大乘論釋卷二中說分別自性及分別愛非愛二緣起，然梁代真諦所譯攝大乘論釋卷二則於該處譯為分別自性與分別愛非愛二種緣生，即為此類譯例。此外，隋代達磨笈多譯之緣生論一卷，為唐代不空所譯大乘緣生論一卷之同本異譯，其內容則為解說十二緣起。〔大生義經、毘婆尸佛經卷上、除蓋障菩薩所問經卷十七、信佛功德經、有部毘奈耶破僧事卷五、舍利弗阿毘曇論卷十二、品類足論卷六、大毘婆沙論卷二十三、俱舍論卷五、卷七、阿毘達磨藏顯宗論卷十四、順正理論卷二十八、阿毘曇心論卷一行品、大乘阿毘達磨集論卷二、大乘阿毘達磨雜集論卷四、瑜伽師地論卷五十六、因緣心論頌〕


vietnamese:
duyên sinh hành lưu chuyển tiệm thứ <pttđ>


meanings:
cognition of objects; marks of conditions


vietnamese:
duyên tổng pháp xa ma tha tì bát xá na <pttđ>


vietnamese:
duyên tổng pháp xa ma tha tì bát xá na tòng hà danh thông đạt tòng hà danh đắc <pttđ>


meanings:
conditioned activity; dependent origination and karma


meanings:
conditioned by karmic formation, consciousness arises


meanings:
enlightened by contemplation on dependent arising


meanings:
（梵 pratyeka-buddha，巴 pacceka-bud-dha，藏 raṅ-saṅs-rgyas）佛典中之一種解脫者。此種解脫者幷未隨佛聞法，而系獨自悟道，且性好寂靜孤獨，不事說法教化，故又稱獨覺。此種解脫者，與聲聞合稱二乘，若再增菩薩，則名爲三乘。音譯鉢剌醫迦佛、畢勒支底迦佛、辟支迦佛、辟支佛、貝支迦佛。此外，又稱爲緣一覺、因緣覺。《大乘義章》卷十七雲（大正44·807a）︰<#>‘言緣覺者，外國正音名辟支佛，此翻辟支，（中略）緣覺名義解有兩種︰. 一約所觀法門以釋，緣者是其十二緣起，始從無明乃至老死，觀斯悟解，從緣得覺，故號緣覺。(二)就得道因緣以釋，如辟支佛得道因緣經中廣說，如拂迦沙思風動樹而得悟道，如是等皆藉現事緣而得覺悟，故曰緣覺。’<#>然天臺宗謂出于佛世，觀十二因緣而得悟者爲緣覺；出于無佛世，觀飛花落葉之外緣而成道者爲獨覺。《慧苑音義》卷上亦雲（大正54·436c）︰‘辟支，梵言具雲畢勒支底迦，此曰各各獨行。佛者覺也，舊翻爲獨覺，正得其意，或翻爲緣覺者，譯人謬失。’<#>關于獨覺的種類，《大毗婆沙論》、《俱舍論》、《瑜伽師地論》諸論分爲部行獨覺、麟角喻獨覺（麟喻獨覺）二種。部行獨覺系因其人曾爲聲聞。于其時組織部黨，行團體生活，故而得名。此等人在聲聞修行時已得不還果，然證阿羅漢果時，即脫離佛之教導而自修自覺。一說謂其人原爲須陀洹等聲聞；一說謂其人先是異生，曾修聲聞之順决擇分，今自證道而得獨覺之名。<#>麟喻獨覺系因獨自在山間、林下修行，不結伴侶，故以麟角爲喻而得名。指獨居修行一百大劫，而積足善根功德之覺者。<#>《大智度論》卷十八謂辟支佛有獨覺、因緣覺二種。前者（獨覺）可再分二類︰(1)小辟支迦佛︰本爲學人，于受生七次須陀洹後生于人間，在無佛之世自證成道，相當于部行獨覺中之得果聲聞。(2)大辟支迦佛︰于百劫中作功德，增長智慧，得三十二相、三十一相乃至一相，常樂獨處者，相當于麟角喻獨覺。<#>至于因緣覺，則系由于先世福德願行之因緣，出無佛之世，不必從他人聞法，而自思惟世間無常變壞之事，生無漏道心，斷諸結使，得辟支佛道，具六神通者。<#>另依《瑜伽師地論》卷三十四所列三種獨覺之道中，第一種相當于大辟支迦佛；第二種相當于因緣覺；第三種相當于小辟支迦佛。《華嚴經行願品疏鈔》卷四亦謂緣覺有三種，即︰(1)緣覺之緣覺︰指于因地即修緣覺行而證果者。(2)聲聞之緣覺︰‘因’系聲聞，‘果’爲成緣覺者。(3)菩薩之緣覺︰‘因’乃菩薩，‘果’爲緣覺者。<#>《大乘義章》卷十七（末）就緣覺與聲聞之異同，分析如次︰(1)爲聲聞而非緣覺，即聲聞人。(2)爲緣覺而非聲聞，即麟角喻人。(3)爲聲聞亦爲緣覺，即部行。(4)爲緣覺亦爲聲聞，即因緣覺。或謂二者有見理同（同見生空之理）、斷障同（共斷四住之煩惱）、修行同（共修三十七道品）、得果同（同得盡智、無生智）、證滅同（共證有餘、無餘涅槃）等五同，以及根異（聲聞爲鈍根，緣覺爲利根）、所依異（聲聞依師，緣覺不依師）、藉緣異（聲聞以教法爲緣，緣覺則藉事相之現緣）、所觀異（聲聞以四諦爲所觀，緣覺以十二因緣爲所觀）、向果異（聲聞爲四向四果，緣覺爲一向一果）、通用異（聲聞以二千國土爲通境界，緣覺以三千國土爲通境界）等六異。<#>若緣覺與菩薩相較，則有一同十異。一同即同入于聖道而永不退轉。十異即︰<#>(1)因異︰緣覺之宿善狹少，菩薩則廣大。<#>(2)根異︰緣覺爲鈍根，菩薩爲利根。<#>(3)心異︰緣覺畏苦，疾求取滅；菩薩不畏苦，常樂處世。<#>(4)所解異︰緣覺觀十二因緣之法，僅悟生空；菩薩普觀一切法，具解二空。<#>(5)起行異︰緣覺但修自利之道；菩薩修六度，自他俱利。<#>(6)斷障異︰緣覺僅斷煩惱障，菩薩俱除煩惱、所知二障。<#>(7)得果異︰緣覺得小涅槃，菩薩得大涅槃。<#>(8)起化異︰緣覺僅現神通而不說法，菩薩能現神通，亦能宣說。<#>(9)通用異︰緣覺同于聲聞，僅一心一作，不能衆心衆作；諸佛菩薩能于一時化現十方世界之一切色相、五趣身等而施化用。<#>(10)體義異︰緣覺所有之身智功德悉爲無常、苦、無我、不淨；菩薩之涅槃則爲常、樂、我、淨。<#>按，上述之比較皆爲大乘家所說，在小乘家，不論聲聞、緣覺、菩薩等，最後均歸于‘灰身滅智’的狀態。<#>由于緣覺之根機較聲聞利，而較菩薩鈍，故舊譯《華嚴經》卷六等稱其爲中乘，以相對于聲聞之爲小乘、菩薩之爲大乘。其階位稱辟支佛地或支佛地，在大品十地中，居已辦地之上，菩薩地之下。<#>◎附︰印順《成佛之道》第四章（摘錄）<#>頌文︰‘或不由他覺，從于遠離生，名辟支迦佛，合說爲二乘。’<#>解說︰三乘共法的教化主機，是聲聞乘。第二是緣覺乘。從證真斷惑的地位來說，緣覺與聲聞是一樣的。但他的主要不同處︰<#>(1)是‘不由他覺’，也就是無師自悟的。傳說︰有一國王，游覽王家花園，見香花盛開，非常歡喜。不久，一群宮女來采花，那棵絢爛的花樹，一下子被折得不成樣子。國王見了，深深的受到無常的感覺，就靜坐思惟，由無常而悟入了緣起的寂滅，成了聖果。因爲是無師自悟的，雖不能如佛那樣的大轉法輪，但比起聲聞弟子來，要依師長教誨，到底略勝一著。所以緣覺的根性，比聲聞要利一點。<#>(2)不由他覺的智慧，是‘由于遠離’而‘生’的。遠離，是遠離憒鬧，遠離人事。他在因中，在證果以後，都是獨往獨來的，厭離人事的。他過著精嚴的十二頭陀行，孤居獨處，沒有師長，沒有同學，他沒有弟子。據說︰這都出于沒有佛法的時代，現乞食的出家相，但不會說法，只是現神通而已。傳說中，也有大衆共住的緣覺，但這本是聲聞根性，緣熟了自然證阿羅漢果，不過出于無佛的時代，所以也叫做緣覺而已。<#>這一類聖者，‘名’曰‘辟支迦佛’，譯義是獨覺，也作緣覺，是由于觀緣起而成道的緣故。證得辟支佛果的，與聲聞乘的阿羅漢果，地位相同。所以，辟支佛與聲聞，常‘合說爲二乘’。如與發菩提心的大乘相對論，就叫做小乘。<#>［參考資料］　《俱舍論》卷十二；《大毗婆沙論》卷七；《大智度論》卷十九；《辟支佛因緣論》；《出三藏記集》卷一。<#>


meanings:
6132梵語 pratyeka-buddha，巴利語 pacceka-buddha。音譯鉢剌醫迦佛陀、畢勒支底迦佛、辟支迦佛、貝支迦佛、辟支佛。又作獨覺、緣一覺、因緣覺。為二乘之一，三乘之一。指獨自悟道之修行者。即於現在身中，不稟佛教，無師獨悟，性樂寂靜而不事說法教化之聖者。聲聞與緣覺，稱為二乘；若共菩薩，則為三乘。　獨覺之種類，依大毘婆沙、俱舍、瑜伽師地諸論，有部行獨覺、麟角喻獨覺二種。依俱舍論卷十二載，部行獨覺指聲聞時已證不還果，而欲達阿羅漢果時，離佛自修自悟者；麟角喻獨覺指獨居修行一百大劫，而積足善根功德之覺者。關於部行獨覺，有一說認為原即指須陀洹等之聲聞；另一說則謂彼等先為異生，曾修聲聞之順決擇分，後自證道，由是而得獨勝之名，此係基於本事經中苦行外仙傚仿獼猴之威儀而獨證之說，即闡明部行獨覺乃異生凡夫之意。此中，部行獨覺之得名，係由其在聲聞修行之際，多居僧團中生活；麟角喻獨覺則係獨自於山間、林下修行，不結伴侶，故以麟角為喻。　另依大智度論卷十八之意，辟支佛有二類：(一)獨覺辟支佛，亦有二種：(1)小辟支迦佛，本是「學人」（即指「有學」，係相對於「無學」而言），在受生七次須陀洹之後來生於人間，而於無佛之世自證成道。(2)大辟支迦佛，即於百劫中增長福慧，而得三十一相、三十相、二十九相乃至一相之聖者。蓋前者即相當於部行獨覺中之得果聲聞，後者相當於麟角喻獨覺。(二)因緣覺辟支佛，係由先世福德願行之果報，而不必從他人聞法即能自出智慧，藉飛花落葉等之小因緣而覺悟，相當於部行獨覺中之異生凡夫。　又瑜伽師地論卷三十四明揭三種獨覺之道，其第一種即相當於今所說之大辟支迦佛，第二種相當於因緣覺，第三種相當於小辟支迦佛。四教義卷三引用大智度論之文，謂猶如獨覺有大小二種，因緣覺亦有大小二種，其說恐非允當。　華嚴經行願品疏鈔卷四亦舉出緣覺有三種之別：(一)緣覺之緣覺，此與「因果俱」相同。(二)聲聞之緣覺，其中「因」係指聲聞，「果」成緣覺。(三)菩薩之緣覺，其中「因」係指菩薩，「果」成緣覺。　大乘義章卷十七對聲聞、緣覺有四句分別：(一)是聲聞而非緣覺，即聲聞人。(二)是緣覺而非聲聞，即麟角喻人。(三)是聲聞亦是緣覺，即為部行。(四)是緣覺亦是聲聞，即因緣覺。又聲聞、緣覺相較，則有五同六異之說，五同即：(一)見理同，同見生空之理。(二)斷障同，同斷四住之煩惱。(三)修行同，同修三十七道品法。(四)得果同，同得盡智、無生智果。(五)證滅同，同證有餘、無餘涅槃。六異指：(一)根異，聲聞為鈍根，緣覺為利根。(二)所依異，聲聞依師，緣覺不依師。(三)藉緣異，聲聞藉教法為緣而得悟道，緣覺藉事相之現緣而悟道。(四)所觀異，聲聞觀察四真諦法，緣覺觀察十二因緣法。(五)向果異，聲聞人中四向四果，緣覺人中一向一果。(六)通用異，聲聞之人二千國土為通境界，緣覺之人三千國土為通境界。　緣覺若與菩薩相較，則有一同十異，一同即入於聖位而永不退轉，十異即：(一)因異，緣覺之宿善狹小，菩薩廣大。(二)根異，緣覺為鈍根，菩薩為利根。(三)心異，緣覺畏苦，菩薩不畏。(四)所解異，緣覺觀十二因緣而悟解生空之理，菩薩觀一切法而解二空。(五)起行異，緣覺修自利行，菩薩修自他二利行。(六)斷障異，緣覺斷煩惱障，菩薩能斷煩惱、所知二障。(七)得果異，緣覺得小涅槃，菩薩得大涅槃。(八)起化異，緣覺僅現神通而不說法，菩薩能現神通，亦能宣說。(九)通用異，緣覺同於聲聞僅一心一作，不能眾心眾作，而諸佛菩薩能於一時化現十方世界之一切色相、五趣之身等而施化用。(十)體義異，緣覺所有之身智功德悉皆無常、苦、無我、不淨，菩薩之涅槃則常、樂、我、淨。以上之比較係大乘家之說，小乘家則認為不論聲聞、緣覺、菩薩等，最後均歸於「灰身滅智」之狀態。　緣覺人唯有自利行，而無利他心，故不起大悲心救度眾生，遂難登佛果位。此即緣覺之捨悲障。若自聲聞而言，則緣覺為利根；若自菩薩而言，則緣覺為鈍根。故舊華嚴經卷六等，相對於聲聞之稱為小乘，菩薩之稱為大乘，遂將緣覺稱為中乘；另於大品十地之中，稱緣覺為「支佛地」，置之於「已辨地」之上，「菩薩地」之下。亦即通教十地中之第八地。以支佛地而言，本身便有十地之分類。〔增一阿含經卷三十二、賢愚經卷五、大毘婆沙論卷七、卷一八○、大智度論卷十九、卷二十八、瑜伽師地論卷三十二、辟支佛因緣論卷一、出三藏記集卷一、瑜伽論略纂卷九、俱舍論光記卷二十三、慧苑音義卷上、玄應音義卷三、翻譯名義集卷二〕


vietnamese:
duyên giác thập nhị nhân duyên viện <đpb>


meanings:
(920-990) Thiền tăng đời Tống, họ Võ, người Lương Sơn, Tứ Xuyên nối pháp Thiền sư Đồng An Chí, tông Tào Động, trụ Lương Sơn, Đảnh Châu (nay là huyện Thường Đức, tỉnh Hồ Nam), Trung Quốc.


meanings:
dependent origination, conditioned genesis, dependent co-arising, etc.


meanings:
（梵 pratītya-samutpāda，巴 paṭicca sa-muppanna，藏 rten-ciṅ-ḥbrel-bar ḥbyuṅ-ba）［緣起的語義］　緣起即‘依緣而起’。‘依緣’是指‘藉著條件’；‘起’是指‘發生’的意思。因此，緣起就是‘藉著種種條件而産生現象的原理’。緣起就是‘緣起的道理’，亦稱‘此緣性’（idappaccayatā，‘緣于此’、‘相依性’），是指現象相互依存的關係。<#>現象是無常的，常常生滅變化，但它的變化却不是沒有規律的，而是在一定的條件下做一定的變化。這變化的法則就是緣起。它和如來的出世與否都沒有關係，它就是法，就是‘此緣性’。<#>緣起說中最基本的，就是以下這句話︰‘此有故彼有，此生故彼生；此無故彼無，此滅故彼滅。’<#>而當作法眼（悟的智慧）內容的句子︰‘一切集（原因）法爲一切滅法。’也道出了緣起說的意義。這一句，意指‘因條件而生的現象，也會因條件消失而滅’。<#>緣起說是由法印說而産生的。法印說是佛教的根本特徵。因此，緣起說即佛教的根本說，而緣起亦可視爲法（佛法）。此在原始經典中亦曾見及。如‘見緣起即見法，見法即見緣起’及‘見緣起即見法，見法即見佛’。<#>［佛法的中心就是緣起］　從原始佛教到大乘佛教，從印度佛教到中國、日本的佛教。幾乎全部的佛教，都是以緣起說爲中心思想。故如能充分瞭解緣起說，即可瞭解佛教。可以說，緣起說不僅爲佛教的中心思想，也是佛教與其他宗教、哲學不同的地方，它是佛教獨有的特徵。<#>傳統中國和日本的佛教思想，都是由緣起論和實相論兩大系統所組成的。二者的區別是︰緣起論談的是現象的時間關係，實相論則論及現象的空間關係。而實際上，緣起論所談的是現象的時間、空間的一切關係。幷及于由現象之時空所産生事實的關係，與現象間理論的邏輯關係。在此意義上，一切佛學均可涵蓋于緣起說之中。<#>古來，緣起論計有︰說一切有部（俱舍宗等）的業感緣起論，瑜伽行派（唯識法相宗）的阿賴耶識緣起論，法性宗（大乘起信論）的如來藏緣起論（或真如緣起論），華嚴宗的法界緣起論（重重無盡緣起論），真言宗的六大緣起論等。實相論則有天臺宗和三論宗的諸法實相論。禪宗、念佛宗等也屬于以上的系統。中國、日本的佛教諸宗均可視爲此二系統的宗派。<#>但是，在華嚴的無盡緣起與真言的六大緣起論之中，緣起論不僅說諸法的時間關係，也說空間及邏輯的關係。又，實相論所說的，不只是諸法的空間、邏輯關係，因、緣、果、報等時間關係也包含于諸法實相的十如是中。因此，根據這點，對緣起論及實相論嚴加區別，是不合理的。應該將它們都視爲緣起說。<#>［二種緣起說──一般緣起與價值緣起］　緣起說，是將宇宙、人生現象的活動，當做時間、空間、邏輯等關係，而正確地加以考察。佛教不像哲學或科學之爲一種單純、客觀的學科，它是著重在具體解决人生問題的。因此，佛教不只是研究宇宙、人生之單純、客觀的活動而已，它是爲了解决人生苦惱，而將一定範圍內的社會、人生活動視爲緣起，而加以考察的宗教。<#>在這個意義上，緣起有一般緣起（外緣起）和價值緣起（內緣起）二種。雖然佛教著重的是價值緣起，但一般緣起也是佛教的基礎，而且是用譬喻方式來說征。因此在佛教中，一般緣起（緣起一般）也會被提到。前面所提及之緣起說的基本句子‘此有故彼有’云云，即是所謂的一般緣起。<#>總之，社會、人生的一切活動，都要按照緣起的法則而生滅變化。現代學問是研究現象的邏輯、心理、生理、物理、化學、政治、經濟、社會、宗教、倫理等各方面之因果關係的活動法則。但佛教的緣起說，幷不是在說明這些事實世界的現象關係；而是爲了正確瞭解苦樂迷悟，而去探討與人類命運有關的社會或人生之宗教、倫理等現象活動。<#>就一個人的存在而言，他的現在即是他個人已往一切經驗的總合。也就是說自他出世後，即在種種環境下成長。接受家庭、學校、社會等教育，幷和各類型的人接觸。這一切經驗絕對不會消失，它們會藉著某種形式保存下來。一個人隨著他所經驗的善惡，其行爲就會朝著善或惡發展，而形成他的人格。所謂人格，乃指智能、性格、體質等而言。它也就是我們出生後，時時刻刻經驗到的事物的總合。<#>以上的例子，是在說明一個人的緣起關係──個人是存在于與周圍環境的關係之中。個人常常受外界善惡的影響，同時也不斷地影響周圍。例如學生，是受同學、長輩、老師等人的影響，而形成他的人格。所謂‘近朱者赤，近墨者黑’。不管是家庭、學校、公司，乃至地方團體、國家，我們時時刻刻都置身其中，受它們的感化、影響。這種與周圍環境的相互關係，也就是相依相成的緣起關係、有機的連帶關係。這不只是在倫理人格關係上如此，即使是在衣食住等經濟關係上，也是如此。<#>就衣食住等方面來說，我們都必須麻煩世界上很多人，才可順利取得。若是去追究我們取得一個麵包、一條手帕的來源及過程，就可知道，它們是要經過很多人的生産、運輸、加工、販賣等曲折複雜的程序。徹底地說，如果沒有世界上的人的協助，我們的經濟生活就一天也過不下去。反過來說，因爲我們要生存就必須消費，世界上的生産、運輸、加工、販賣等才可順利經營，而金融機構、交通通訊機構，以及其他社會設施等，彼此間也才可直接、間接地發生關係。佛教中有所謂‘衆生恩’，意思就是說，唯有靠周圍社會的庇蔭，我們的生活才可繼續下去。這也是緣起原理的一種反映。<#>文化方面的精神生活也一樣。現代社會的文化財，如語言、思想、科學、文學、藝術及技術等，都是我們繼承過去人類，幷由現代人繼續努力發展，再透過報導及教育機構的幫助，我們才得以享受到。如果沒有新聞、雜志、收音機、電視等報導機關，不僅思想傳達的語言、文字不能順利進行，今日的文明生活也都無法發展、經營下去。依此類推，我們與世界所有的文化均有關係，與過去人類的全部歷史，也有直接或間接的關聯。<#>由此觀之，可知我們在人格道德上、政治經濟上及文化藝術上的發展，不僅僅是自身過去經驗的總合，而且與周圍的全世界，在時間上、空間上，均有密切的關係。換言之，如果沒有過去，與周圍環境及其過去的全部歷史，我們的現在也就不存在。<#>因此，可以說我們自己及周圍一切的過去，都包含在現在的一瞬間之中。也可以說，我們當前的存在，是限定我們自身未來的要素，對我們周圍的環境及歷史的形成，也會有重大的影響。這也就是佛教所謂的一即一切，一切即一。不僅我們個人與一切世界相通，一切世界也與我們個人有密切關係。亦即宇宙、人生的一切現象，不管從縱的、橫的、積極的、消極的或任何意義上來看，彼此間都有密切的關聯，此即華嚴哲學所說的‘重重無盡緣起’。<#>前面已經提到，緣起可分爲︰含有宗教倫理價值的緣起，以及與價值無關的一般緣起。四法印與這兩種均有關係，而十二緣起及四諦說，則只談價值緣起。所謂價值，有‘生死輪回之迷的狀態’的負面價值，及‘不死涅槃之悟的狀態’的正面價值二種。負面價值的緣起稱爲流轉緣起；正面價值的緣起稱爲還滅緣起。茲列表如下︰<#>┌─────┬────────────────┬────┐<#>│緣起說    │緣起略說                        │四法印  │<#>├─────┼────────────────┼────┤<#>│          │此生故彼生┐                    │諸行無常│<#>│一般的緣起│此滅故彼滅┘（時間的前後）      │        │<#>│（緣起一般├────────────────┼────┤<#>│）        │此有故彼有┐                    │諸法無我│<#>│          │此無故彼無┘（空間的、論理的）  │        │<#>├─────┼────────────────┼────┤<#>│          │緣無明有行──┐    ┌苦（果）┐│        │<#>│          │緣行有識……  ├流轉┤        ││一切行苦│<#>│          │緣生故老死等一│    └集（因）┘│        │<#>│價值的緣起│切苦蘊生───┘                │        │<#>│（十二緣起├────────────────┼────┤<#>│、四諦）  │無明滅故行滅─┐    ┌滅（果）┐│        │<#>│          │行滅故識滅……├還滅┤        ││涅槃寂靜│<#>│          │生滅故老死等一│    └道（因）┘│        │<#>│          │切苦蘊滅───┘                │        │<#>└─────┴────────────────┴────┘<#>由上表中最後面的四法印來看，‘諸行無常’是就時間的先後關係論述無常；‘諸法無我’則包含了時間關係、空間的同時關係（不含無常），或理論的邏輯關係。若以此配置緣起略說，則可見‘此生故彼生，此滅故彼滅’表示時間的先後關係；‘此有故彼有，此無故彼無’表示空間或邏輯關係。<#>其次，‘一切行苦’表示迷的輪回狀態，因此是負面價值。而‘涅槃寂靜’是表示悟的涅槃狀態，因此是正面價值。十二緣起之中，‘緣無明有行，緣行有識……，緣生故老死等一切苦蘊生’，是表示迷界的流轉緣起；‘無明滅故行滅，行滅故識滅……，生滅故老死等一切苦蘊滅’則表示悟界的還滅解脫緣起。同樣的，四諦中的苦、集二諦是流轉迷界的因果關係；滅、道二諦是悟界還滅的因果關係。因此，四諦也可說是流轉緣起及還滅緣起。由此可知，這些迷悟的價值緣起，與四法印中的一切行苦及涅槃寂靜二者，是有關聯的。<#>瑜伽行派的唯識說主張有︰遍計所執性（分別性）、依他起性（依他性）、圓成實性（真實性）等三性。它們雖有種種的說法，但本來的意思，却是如《華嚴經》所說的‘心、佛、衆生三無差別’。如果我們將心看做是染淨的依他起性；將佛看做是表示悟界正面價值的圓成實性；將衆生看做是表示迷界負面價值的遍計所執性，則可知依他起性與一般緣起有關，遍計所執性與流轉緣起有關，圓成實性與還滅緣起有關。（取材自水野弘元《佛教要語的基礎知識》）<#>◎附一︰印順〈緣起的定義〉（摘錄自《佛法概論》第十一章第一節）<#>因緣有雜染的、清淨的，雜染的因緣，即緣起法。緣起法的定義，是‘此有故彼有，此生故彼生’，說明依待而存在的法則。他的內容，是‘謂無明緣行，行緣識，識緣名色，名色緣六處，六處緣觸，觸緣受，受緣愛，愛緣取，取緣有，有緣生，生緣老病死’。總結的說，即‘純大苦聚集’，這是經中處處說到的。在中觀、瑜伽學中，緣起法──或依他起法，通于染淨，成爲佛法中異常重要的理論，所以這值得特別留心！<#>緣起的定義，是‘此有故彼有，此生故彼生’。簡單的，可解說爲‘緣此故彼起’。任何事物的存在──有與生起，必有原因。‘此’與‘彼’，泛指因果二法。表明因果間的關係，用一‘故’字。彼的所以如彼，就因爲此，彼此間有著必然的‘此故彼’的關係，即成爲因果系。此爲因緣，有彼果生，故緣起的簡單定義，即是緣此故彼起。在這‘此故彼’的定義中，沒有一些絕對的東西，一切要在相對的關係下才能存在，這是佛陀觀察宇宙人生所得的結論。也就因此，悟得這一切不是偶然的，也不是神造的。佛陀的緣起觀，非常深廣，所以佛說︰‘此甚深處，所謂緣起。’（《雜含》卷十二·二九三經）如上面所揭出的三句︰果從因生，事待理成，有依空立，都依緣起而說的。佛陀先觀察宇宙人生的事實，進一步，再作理性的思辨與直觀的體悟，徹底的通達此緣起法。緣起法不僅是因果事象，主要在發見因果中間的必然性，也就是悟得因果的必然秩序。這緣起法，佛說他是‘非佛自作，亦非餘人作’，這是本來如此的真相。愚痴的凡夫，對于世間的一切，覺得紛雜而沒有頭緒，佛陀却能在這複雜紛繁中，悟到一遍通而必然的法則。觀察到有情在無限生死延續中的必然過程，知道一切有情莫不如此，于是就在不離這一切現象中，得到必然的理則，這即是緣起法。能徹了這緣起法，即對因果間的必然性，確實印定，無論什麽邪說，也不能動搖了。<#>◎附二︰水野弘元著·郭忠生譯〈緣起論〉（摘錄自《原始佛教》第四章）<#>緣起論的根本架構是依‘三法印’（或四法印）而建立的，所以吾人亦可視之爲佛教的根本教理。據說釋尊便是在菩提樹下悟入世間的緣起而得無上正等正覺。從這個觀點看來，吾人更可說︰佛教根源于緣起論的思想。這是人生世間的真理，亦是佛教的世界觀。‘緣起法’被認爲是絕對、常住、永恒的，不管諸佛出世與否，不管佛教存在與否，它是客觀的、宇宙的、理性的真理。緣起如以‘法’之一字來表示則爲︰‘見緣起則見法，見法則見緣起。’更進一步的說︰‘見緣起則見法，見法則見佛。’如果能正確的體悟緣起論，則佛教已在指掌中矣！<#>那麽‘緣起’是什麽意思呢？在日本，有人常說︰‘緣起就是善’、‘緣起就是惡’與‘人們非常關心緣起’，這些都與緣起的原意不合。因爲他們所謂的緣起是‘一件事物發生的標志’、‘徵候’或是‘預兆’等等。或者是‘某座寺廟的緣起’與‘某座神社的緣起’等情况，此處意謂著「某事物如何産生的’或是‘由來’，同樣的也失去緣起的真意。<#>緣起的意義是由三法印或四法印衍生而來的。首先，‘諸行無常’告訴我們世間是無常的，現象界不斷的改變，流轉生死。其次‘諸法無我’告訴我們︰所有的存在絕非是孤立的存在，而是在時空裏相互依存，彼此關涉。再透過‘諸受是苦’的教說，吾人可知生命的本質乃是焦慮不安，無常苦空。苦、焦慮絕非無因自生；而且這些苦、焦慮不安幷無固定性，吾人可加以改變或解脫它的束縛。所有的現象都是無常、無我；而事物流變與彼此關涉所由之道幷非漫無規則，必定有某種法則支配彼此的關涉與生滅變化，而所有的事物亦必依此原則而興衰消長。在這範疇之下，此種法則就是‘緣起法’。<#>緣起（paticcasamuppāda）意思是︰‘由彼此關涉而生起’，或是‘現象界的生命與世間彼此關涉所由之道’。生命與世間諸現象是在事物所必由的條件與因緣之下産生，遵循著緣起的法則。這不像其他學派所主張的由控制事物生滅的最高神祇而生，或所有現象界的存在已經命定或由業報所固定，或無因自生，漫無規則，或突然而生。依據緣起法的解釋︰吾人如對現象事物的流變與在何種條件之下事物之存沒生滅有正確認識的話，吾人可由自己的努力，除去吾人所不願意的與實現吾人的意願。這即是說︰由緣起法，吾人可輕易的離苦得樂；止息生死輪回之苦，享受解脫涅槃之樂。釋尊所發現的真理就是緣起法，且由此而成佛。<#>在原始聖典中，曾以不同的方式表示緣起法；其中最根本的是‘此有故彼有，此生故彼生；此無故彼無，此滅故彼滅。’或則是︰‘諸法因緣生，諸法因緣滅。’亦可看出緣起法的含意。後者通常指對佛教人生觀得到理論上的了悟，幷且已得最低的果位──無染的法眼（法眼淨）。這即是說︰吾人如欲對佛法的原理有所理解，必須了悟緣起法；了悟緣起法的智慧即是法眼。此處‘法眼’的‘法’是指‘真理的法則’，除了緣起法以外別無他物。總之，‘法眼’是緣起法之智慧眼目。<#>緣起法的根本原則是︰‘此有故彼有，此生故彼生……。’由此開展出緣起的根本二支數，四聖諦的苦集滅道正可分成二部份而構成此二支，即‘流轉緣起’與‘還滅緣起’二支。（詳見後文）。在經典中曾提到不同支數的緣起；除了二支以外，尚有三、四，甚至到九、十、十一、十二或者是更多的支數，但最具代表性的則是‘十二緣起’（dvādāśaṅga-pratītya-samutpāda）。<#>緣起的支數可把它看作表示人生世間生滅流變的關係，但這種分類的原意不只是爲了說明一般事物的發生，而是顯示人類命運之苦樂，與在何種條件、因緣之下，痛苦會因而消失。所以就緣起法的立場，現象界的産生幷非自然映現，而是有關于倫理與宗教的價值，如苦樂之果報由善惡之業而生等。而且就墮落懈怠而言，即是向著輪回的‘流轉緣起’；反之向涅槃精進則是‘還滅緣起’。流轉是說︰由重複生死而招聚業惑；還滅則是解脫業惑的生死輪回而向理想的涅槃前進。如果以此意義來解釋四聖諦──緣起的苦集滅道，則苦集二聖諦可歸爲‘流轉緣起’；滅道二聖諦則爲‘還滅緣起’。甚至在十二緣起中，向著生死苦聚一面的爲‘流轉緣起’；而苦之止息則爲‘還滅緣起’。准此，緣起的理論從宗教與倫理的立場，吾人可發現生死的鏈鎖與世間現象的流變。這與研究現象界一般原因與效能的科學是有所不同的。<#>雖然如此，緣起亦可從自然界之因果關係予以說明。亦即有關宗教倫理價值的緣起法，可包括那與價值判斷無關的自然現象。有時候，關于一般現象界的緣起稱之爲‘外緣起’，而與價值判斷有關的爲‘內緣起’。對根機較鈍的信衆而言，外緣起通常以譬喻的方式來說明，以便瞭解複雜的內緣起。<#>無論如何，緣起的因緣關係亦關涉過去現在未來的業力思想有關。所謂‘善有善報、惡有惡報’，這包含著無法以科學立場來解說的一種期待可能性。儘管如此，緣起論本來的立場還是非常的合理，其觀察方法亦不會與今日的科學脫節。<#>到今日爲止，吾人尚未發現在原始佛典中，對現象界的彼此關涉有詳細的詮釋；但是在較後代的佛教却以不同的角度來談此一問題。廣泛的說，這乃是任何時代的佛教，無不以緣起論爲其一貫的立場。但是，後代佛教却將緣起局促于較狹隘的意義，而且僅論及時間前後相續的範圍，而與時間無關之邏輯的緣起關係却被稱爲‘實相’（real-state），而非‘緣起’。所以後代佛教，緣起論與實相論的立論相反，且爲不同系統的教理。也就是因爲如此，印度與中國的佛教教義才被分爲‘緣起’與‘實相’兩大源流。但就廣義而言，實相論仍是緣起的一支而已。總之，緣起可分爲兩端︰<#>(1)以直綫式，時間前後相續的觀念來考察事物。<#>(2)就時間的某一點來考察事物存在的彼此關涉。<#>前者是具體而實在的緣起論，後者則是從邏輯或形式的立場來考察事物。<#>例如由種子而發芽、而枝葉茂盛、而開花結果，再回復到種子。這便是具體而實在的緣起（相互關係）。但是如代數程式︰2□3＝5，這即是前數對後數，全體對部分，全稱對個例，相對對絕對，而與時間前後因果無關的邏輯關係；這即是‘非時間’或‘邏輯’的緣起關係。<#>阿毗達磨佛教（部派佛教）以後，緣起論僅就時間有關的部份而談，與時間無關的‘邏輯的緣起’則被拒之于外。但‘實相論’的原則是立足于‘邏輯的緣起’，緣起的本意亦是在探究實相本身。所以龍樹菩薩在他的《中觀論》（Madhyamaka-kārikā）一書便提出‘空’的概念，以解釋諸元素的邏輯關係；這無非是要使緣起的意義能更清楚、更明白。<#>阿毗達摩佛教以後，談緣起總是就二個觀點而言︰與時間有關的緣起論，與時間無關的實相論。但僅就時間有關的偏狹立場來談緣起，却漸成爲一種風尚；這在原始佛教，我們是無法發現緣起有如此截然不同的界限。原始佛教論及緣起，幷不區別時間與非時間的緣起，以便能如實了知事物的存在。更進一步的說︰原始佛教有時爲初學者，而設許多方便譬喻，這正如吾人在談緣起二根本原則時所提及的；緣起有各種不同的種類。而在阿毗達摩佛教（部派佛教）則分爲四種緣起︰<#>(1)刹那緣起（kṣanika-pratītyasamutpāda ）。<#>(2)連縛緣起（sāmbandhika-pratītyasamut-pāda）。<#>(3)分位緣起（āvasthika-pratītyasamutpāda）。<#>(4)遠續緣起（prākarṣika-pratītyasamutpā-da）。<#>于此，吾人亦可看出緣起的不同意義。其中，刹那緣起是說︰事物現象在一刹那之間的因果關係，這是以邏輯的立場來談緣起。其他三種緣起則是在時間的過程中談緣起。連縛緣起是說︰因果關係沒有間斷，接續而來。分位緣起是說︰在今生與過去世之間，來世與今生之間，構成吾人身心的五蘊，各于其時表現的因果關係。遠續緣起則是隔越多生多劫，從無始遠續而來的因果關係。<#>如是可見，現象的緣起有許多不同的元素，用現代的術語來說，即是有關于邏輯、心理、生理、物理、政治、社會、經濟、倫理、宗教等等的因果關係，而大部份的現代科學亦是致力于研究此類的因果關係。在一般情况之下，事物的因果關係總是非常複雜的，絕非一條鞭式的單一因果關係，而是多重的、繁複的，同時具有多種不同的因果關係。但佛教所說的緣起因果關係却還要超越乎此，包含許多以形而上學或是宗教爲基礎的因果關係，例如由過去世到現在世，由現在世到未來世的三世因果關係，及善因樂果、惡因苦果的‘異熟因果’等。<#>如上所述，吾人可發現有許多不同的緣起因果關係，但佛教談緣起的目的幷不在說明事實世界的現象關係，而是在指出不安苦惱的來源與如何離去苦難而證得常樂之理想境界。亦即是正知人生真象，于中道的德行中，精進、修行、證果。緣起論所談的乃是人類有情的生命；至于自然界的因果關係，雖然有時被利用爲方便的譬喻，却 不是目標所在。<#>總之，緣起論在一般意義之下，固然能將宇宙世界的現象關係解釋得條理分明。但是，就佛教的觀點而言，毌寧是就宗教、倫理的立場，而詳于正見社會人生命運的關係。然而社會人生的現象極其複雜，不能輕易理解。<#>例如把一個人視之爲一個體的存在，此人現前的種種不過是先前一切經歷的總和。生下來以後，在不同的環境中成長，在家庭、學校、社會接受教育，與形形色色的人與事物接觸，在每個各別時間所得到的閱歷幷未消失，而是積蘊在其生命自身。善惡的經歷將會導致善惡不同的趨向；每個各別時間的經驗或許極其微細，甚至不爲人所注意，但重複發生的結果，却因而擴大其影響力。如果一個人習于爲惡，則其談吐、舉止、輕浮的言行與眼神，很自然的看起來就像個爲惡之人；反乎此，爲善之人看起來必然是那麽的純淨、聖潔。沒有人在初生之時即有現在的容貌或態度，而是往後的善惡之行在他身上所刻劃的痕迹。吾人的智能、性格、體質都是吾人出生以後，在各個時刻所爲之善惡行爲的總和。毫無疑問的，吾人在初生之時，已具有現前之智能、性格、體質的一部份，而這些乃是吾人前世經歷的結果。所以現前的存在必須歸諸于前世與今生的所作所爲。職是之故，目前的自我、人格與過去的經驗有密切的緣起因果關係。相同的，未來的一切視現在的作爲而定。佛教有所謂的‘宿命通’──由現在的一切，推知過去的命運；‘天眼通’──預測未來；這些能力都必須通達緣起論，始能證得。<#>前面我們已談過貫通過去、未來、現在三世的緣起因果關係。但是，如果以個人現前的存在來談他周遭的一切，則可發現他不斷的接納外界給他的刺激與影響；相同的，他也在刺激、影響他人。這是說不僅要觀察過去、現在、未來三世中，吾人所受的影響，而且必須立足于周圍環境、社會不可分的緣起關係。例如一個學生，在朋友、學長、師長的影響之下，建立他自己的人格。如果有良師益友，則他會力爭上游；反之則會曠廢墮落。在家庭、學校、公司、村落、城市、國家之中，吾人受環境的影響，也在影響別人。這種環境相互影響的關係，便是彼此關涉、相互依存的緣起因果關係。這不僅是在善惡的倫理範疇，亦在衣食住行的經濟生活等種種關係中發現。<#>吾人的衣食住行等生活資料從世界各地，由生産者、運輸者、販賣者而進入我們的手中，一粒米、一條小手帕皆必須經過許多媒介。嚴格的說，我們的生活沒有一天不是與世間和衷共濟的，而且只要我們消費商品，即必須與他人有生産、運輸、販賣的關係。更進一步的說，各種金融機關、運輸組織與其他的社會設施無不間接或直接的彼此關涉。佛教說吾人須‘念衆生恩’，便是告訴我們︰人是生活在環境之中。<#>這在文化生活亦複如是，所有的文化財産如語言、思想、科學、文學、藝術與技術成就皆是由前人繼承而來，再加以改進而臻于現在的階段。我們經由大衆傳播與教育而享受這些成就。如果沒有報紙、雜志、收音機、電視、語言、文學將這些成就傳遞給我們，則文化生活亦不過是海市蜃樓般的空想而已。所以在文化財産的範圍裏，我們在空間上與世界諸文化系統息息相關，在時間上亦無法與人獺微去的歷史脫節。<#>總之，吾人目前的存在，不僅與自己過去的人格道德的經驗、政治經濟的經驗、文化藝術的經驗有關，與全世界在時間上、空間上亦是息息相關。相同的，吾人目前的一切，亦是决定未來自己、歷史與世界命運的要件之一。所以我們甚至可以說︰現在的每一時刻肩負著决定未來命運的使命。<#>佛教說‘一即一切，一切即一’。其意即在于此。個人即是全世界，全世界與個人有密切的關聯。世界所有的現象或多或少、或縱或橫、或積極的或消極的彼此關涉，所以後代華嚴哲學稱之爲‘重重無盡緣起’。如前所述，吾人任何微細的舉止將是决定未來一切的要件之一，它將或善或惡的影響環繞在周圍的一切。吾人的思想與言語將對世界負責，所以不可隨意妄作。因爲我自己的善行，家庭、學校、社會……將因而受益，反之則不幸將遍及世界。所以吾人自己精神或物質的享樂，幷不只是自己個人獨享而已，而是世界與我共享；吾人之坎坷多乖亦複如是。當戰爭進行激烈之時，交通因而中斷，無法自海外進口各種物質，自己豈能獨自享樂。唯有在安和樂利的社會之中，才有真正的幸福可言，畢竟這個世界需要其成員相互協力，提携共進，所以唯有‘衆樂樂’才會有‘獨樂樂’。這種人皆盡知的常識恰與佛法的緣起論不謀而合。或者是緣起論能更清楚的說明這種常識，這乃是佛教的緣起論正是說明人生世間存在的實相。<#>二次大戰以後，民主政治常常爲人所樂道。它正是說明吾人必須提携共進，個人對自己所扮演的角色與對社會的責任亦須有所自覺，以開放彼的心情而生活。以佛教緣起論來說，這種民主政治的基礎理論要比基督教所說的︰人與神或上帝與子民的從屬關係，似乎來得合理與正確。<#>有些學者輕率的認爲佛教緣起論與西方哲學的辯證法相類同，但不幸的是︰這是極大的謬誤。黑格爾（Hegel）的唯心辯證法與馬克思（Marx）的唯物辯證法都說社會人生的進步與發展，乃是立足于正、反、合三命題的升進與退轉。但是進步不過是由預設其存在的命題所發展而來，這可能是一種宿命論。就此點而言，辯證法與緣起論是截然不同、各異其趣的。複次，辯證法主張正與反是兩種互爲排斥的元素，而兩者之升進構成‘合’。但是，世間現象之生起，不管是精神或是物質却非如此的單純；例如一件事物之生起，各種不同性質的條件與因果都間接或直接的有所關涉。這點可從前述之‘一即一切，一切即一’來瞭解。簡言之，某現象之顯現，其他一切事物必有所參與、協力。就是部派佛教所提出之極爲形式化的解說，亦可發現部派佛教主張︰事物之生起，必由多種不同的條件與因緣。例如‘六因’、‘四緣’、‘十緣’、‘二十四緣’等。吾人無法對這些直接或間接的條件與因緣予以詳細計數，但這些條件因緣與事物之所生必有或縱或橫的關係。緣起論所揭櫫的真理較辯證法還是來的合理！<#>複次，從緣起的立場，吾人可明白的說明，何以必須諸惡莫作，何以必須衆善奉行，何以必須爲世界戮力工作，而不可給別人帶來灾禍不幸。且以不殺生爲例︰輪回的業力論告誡吾人不可殺生，爲惡會給自己遺禍無窮，所以爲了避免悲慘的命運故不可爲惡。而且衆生無始以來的輪回受生之間，他們可能曾是我們的父母兄長，妻女親戚，我們怎能忍心戕害他們呢？或許有人可以言之成理的說︰因爲國家、父母兄長的告誡或是神的命令。複次，有人認爲沒有人希望被殺，將心比心，我們也就沒有理由去殺生了。這種倫理或道德的禁令不過是爲了達到不殺生的權巧方便而已，絕非理性的自我制衡。相反的，佛教的緣起論爲這些倫理道德提供了最合理、最澈底的理性的基礎。這就是何以緣起論可稱之爲‘實相論’，亦即是‘若佛出世若不出世，法住、法界、法爾如是’的真理。<#>◎附三︰霍韜晦〈緣起觀念的開展〉（摘錄自《佛教的現代智慧》）<#>緣起是佛教解釋事物存在的創發性的概念。它不但代表了佛教初起時與其他印度各派思想的不同，同時它的用法次第深化、次第發展的結果，亦使佛教內部出現了不同的教派。<#>最初，原始佛教的用法，是解釋生命的因果關係。原始佛教以前，印度對生命來源的交代，流行三種講法︰(1)宿命說（pubbeka-tavāda），認爲現世的苦、樂，完全由前生决定；(2)神意說（lssaranimmānavāda，尊祐說），即以大自在天或梵天的意旨爲現世存在的根源；(3)無因無緣說（ahetuvāda），根本反對人生有因果關係，苦、樂的遭遇全出偶然，不可問其理由。佛教的態度是認爲人生的努力與存在境况有因果關係，此中人雖亦受前生的業的約制，但幷非不可轉化。業的存在，依佛教觀點看，只是一種潜在轉化形式，當其已實現或未實現都可以與新業結合而改變其生命的方向，在這一點佛陀便與一般純從宿命觀點看人的業論者（kamma vādin）不同，他同時還是一個精進論者（viriyavādin）。精進，即肯定了現實人生的努力與自由。基于這一個觀點，佛陀提出緣起觀念。緣起（paṭicca-sa-muppāda,Skt. pratītya-samutpāda），即‘此有故彼有，此生故彼生；此無故彼無，此滅故彼滅’。此中以‘彼’、‘此’來表示因果相應，具體解釋便是以無明爲緣而有行，以行爲緣而有識，以識爲緣而有名色，以生爲緣而有老死、憂、悲、苦、惱。這一個系列，經整理的結果，就是十二因緣。其實，它的真正意義在肯定人生的存在是有因果關係可講的（即以前業爲因，後來的生命存在爲果，故又名爲業感緣起）。這是一個理法，它的形式就是以‘P’爲緣而有‘Q’，即以‘P’爲成‘Q’的充足條件。佛陀在菩提樹下覺悟成道，所證覺的內容就是這個理法。<#>由此，原始佛教區別出兩個概念︰(1)緣起，(2)緣生法（paṭiccasamuppannadharma，亦譯緣已生法）。前者是從理法的意義上講，成爲一個因果原則；後者是從現象的意義上講，發現每一個現象都是因果關係下的存在，所以說一切法因緣生。這也就是前者的應用。<#>緣起是理法。作爲理法，它是有客觀性的、普遍性的，所以佛教認爲︰‘若佛出世、若未出世，此法常住。’（《雜阿含經》二九六）佛陀的偉大，不過在發現它、證實它，幷將它開示顯發給衆生。佛陀教人觀‘法’，其實即是觀緣起，以見一切都是緣起狀態的存在，所以屢言‘見緣起即見法’，而見法亦即見真實，原始佛教所說的如實觀亦應該從此處瞭解，佛亦由此而成。所以後來部派佛教把緣起理法列爲無爲法（asaṃskṛta-dharma），以與現象界的有爲法（saṃskṛta-dharma）相對，是有道理的。<#>另一方面，由于緣起的初意在解决因果問題，法由緣生亦即是由因生，于是導致因果分析；所分析的對象亦不限于生命現象，而是擴大到客觀上的法，結果産生部派的因果論。例如說一切有部對因的分解，有六種；對緣的分解，有四種；對果的分解，有五種。南傳上座部則枚舉一切因果關係，解析成二十四緣之多。現先舉有部說法如下︰<#>(1)六因︰能作因（kāraṇahetu，凡對一法之生起有助力者）、俱有因（sahabhūhetu，兩法相互爲因，亦即相互爲果）、同類因（sabhāgahetu，善因生善果，惡因生惡果，因果性質相同）、異熟因（vipākahetu，能變異成熟使果法實現的因，如善因招樂果，惡因招苦果，此樂、苦是善、惡因的果報，經變異後成熟，自身却非善、惡性，因此異熟果在性質上是無記的，和因不同，這也是一種變異）、相應因（saṃprayuktakahetu，心、心所相應而起，其實是俱有因的一種）、遍行因（sar-vatragahetu，亦同類因中之一種，特指一些强力煩惱，遍染一切將起之心、心所法）。<#>(2)四緣︰因緣（hetupratyaya，指親因，果法生起的直接根據）、等無間緣（samanan-tarapratyaya，又名次第緣，在心理活動中，前一心、心所滅以讓後一心、心所生，即對後一心、心所起開導、牽引的作用）、所緣緣（ālambanapratyaya，指認識對象。有部采實在論看法，對象的存在是心、心所生起的條件）、增上緣（adhipatipratyaya，泛指一切有助于果法生起的條件。若進一步劃分，則分有力、無力兩種︰前者是積極的資助，後者是消極性的不妨礙）。<#>(3)五果︰士用果（puruṣākaraphala，廣義而言，指一切通過人的活動所成的果；狹義而言，特指俱有因與相應因所成的果）、等流果（niṣyandaphala，同類因所成的果，‘等’是同類的意思）、異熟果（vipākaphala，經變異而成熟的果）、增上果（adhipatiphala，對增上緣而立的果）、離系果（visaṃyoga-pha-la，由修行力而斷滅煩惱系縛的境界，亦即涅槃）。<#>六因、四緣、五果的關係如下表︰<#>［六緣］      ［六因］     ［五果］<#>            ┌俱有因┐───士用果<#>            ├相應因┘<#>因  緣───┼同類因┐───等流果<#>            ├遍行因┘<#>等無間緣─┐└異熟因────異熟果<#>所 緣 緣─┼─能作因────增上果<#>增 上 緣─┘                離系果<#>


meanings:
6126<一>梵語 pratītya-samutpāda，巴利語 paticca-samuppāda 之意譯。音譯鉢剌底帝夜參牟播頭。一切諸法（有為法），皆因種種條件（即因緣）和合而成立，此理稱為緣起。即任何事物皆因各種條件之互相依存而有變化（無常），為佛陀對於現象界各種生起消滅之原因、條件，所證悟之法則，如阿含經典多處所闡明之十二支緣起，謂「無明」為「行」之緣，「行」為「識」之緣，乃至「生」為「老死」之緣，「此有故彼有，此起故彼起」，以明示生死相續之理，同時亦由「此無則彼無，此滅則彼滅」之理，斷除無明，以證涅槃。此緣起之理乃佛陀成道之證悟，為佛教之基本原理。蓋佛陀對印度諸外道所主張「個我」及諸法具有實在之自性等論點，均予否定之，而謂萬有皆係相互依存，非有獨立之自性，以此解釋世界、社會、人生及各種精神現象產生之根源，建立特殊之人生觀與世界觀，成為佛教異於其他宗教、哲學、思想之最大特徵。　據大毘婆沙論卷二十四載，佛陀為攝受眾機，所施設之緣起法有一緣起、二緣起、三緣起、四緣起，乃至十一緣起、十二緣起等數種之多。其中，一緣起係指一切之有為法總名為緣起者；二緣起指因與果；三緣起指三世之別，或指煩惱、業、事等三者；四緣起指無明、行、生、老死等。如上所述，各種由因緣所成立之有為法，皆可稱為緣起、緣生、緣生法、緣已生法。然據俱舍論卷九及尊者望滿（梵 Pūrṇāśa）之說，「緣起」與「緣生」之法，兩者互有所別，即若就其「因」而立名者，即為「緣起」；若就其所能生起之「果」而立名者，則為「緣生」。　自教理史觀之，無論任何時代、任何地域之佛教宗派，莫不以緣起思想為其根本教理，於原始佛教，以阿含經之十二緣起說（十二因緣）為始；於大眾部、化地部中，緣起法列為九無為法之一；繼有大乘唯識、瑜伽師地論之賴耶緣起說，楞伽、勝鬘、大乘起信論等之如來藏緣起說（真如緣起說），華嚴宗之法界緣起說，以及密宗之六大緣起說等，形成一貫之佛教歷史思想，而與中論、天台等之「實相論」共為佛教教學之兩大系統。〔雜阿含經卷十二、中阿含卷四十七多界經、大毘婆沙論卷二十三、品類足論卷六〕（參閱「緣已生」6123、「緣起論」6129）　<二>梵語 nidāna。音譯為尼陀那。意譯為緣起、因緣。與上述<一>中之「緣起」語意相同，而使用於不同之情形，指十二部經（原始佛教經典）之因緣部。即說明佛陀或歷來祖師為應眾生之機，而宣說或撰述經、律、論三藏之緣由（理由、由來），如華嚴宗教義中「緣起因分」之緣起即屬此義。此外，後世創立寺剎佛堂、刻造佛像，或記載高僧大德靈驗行狀之各種來由因緣，亦稱為緣起。　<三>據華嚴宗之說，當宇宙諸法現起時，由「佛因位」之立場言，稱為緣起，即「因緣生起」之意；若由「佛果位」而言，以其由悟界之本性產生，則稱性起。華嚴宗又結合判教，分緣起為四種：(一)小乘之業感緣起，(二)大乘始教之阿賴耶緣起，(三)大乘終教之如來藏緣起（真如緣起），(四)華嚴經圓教之法界緣起。（參閱「四種緣起」1821、「因分果分」2274）　<四>六世紀之印度僧。曾赴朝鮮，於新羅真興王五年（544）創建智異山華嚴寺，時人尊稱為「緣起祖師」。除華嚴寺外，師另又創建泉隱寺、燕谷寺。〔華嚴寺事蹟、東國輿地勝覽〕


meanings:
此有九門分別。頌曰：體、門、義、差別，次第、難、釋詞，緣性、分別緣，攝諸經為後。如瑜伽九卷十二頁至十卷末，廣釋。二解 瑜伽八十一卷十二頁云：緣起者：謂有請而說。如經言：世尊一時，依黑鹿子，為諸苾芻，宣說法要。又依別解脫因起之道，毗奈耶攝所有言說。又於是處，說如是言，世尊依如是如是因緣，依如是如是事，說如是如是語。三解 雜集論十一卷二頁云：緣起者：謂因請而說。隨依如是補特伽羅，起如是說故。又有因緣，制立學處；亦名緣起。謂依如是因緣。依如是事，乃至廣說。四解 如大毗婆沙論二十三卷五頁至二十五卷廣說。五解 法蘊足論十卷一頁云：云何緣起？謂依此有彼有，此生故彼生。謂無明緣行，行緣識，識緣名色，名色緣六處，六處緣觸，觸緣受，受緣愛，愛緣取，取緣有，有緣生，生緣老死。發生愁嘆苦懮擾惱。如是便集純大苦蘊。苾芻當知，生緣老死。若佛出世，若不出世；如是緣起，法住法界。一切如來，自然通達，等覺宣說，施設建立，分別開示，令其顯了。謂生緣老死。如是乃至無明緣行，應知亦爾。此中所有法性法定法理法趣，是真是實，是諦是如，非妄非虛，非倒非異；是名緣起。


vietnamese:
duyên khởi nhất thiết chủng tướng <pttđ>


vietnamese:
duyên khởi trung hữu nhị chủng quả cập nhị chủng nhân <pttđ>


vietnamese:
duyên khởi cập duyên dĩ sinh sai biệt <pttđ>


vietnamese:
duyên khởi cập duyên dĩ sinh pháp tứ cú phân biệt <pttđ>


vietnamese:
duyên khởi cập duyên sinh pháp trung nhị phần sai biệt đạo lí <pttđ>


vietnamese:
duyên khởi thiện xảo dữ xứ phi xứ thiện xảo sai biệt <pttđ>


vietnamese:
duyên khởi tứ tướng tối cực thậm thâm <pttđ>


vietnamese:
duyên khởi vi tế nhân quả nan khả liễu tri <pttđ>


meanings:
① May áo. Mạnh Giao 孟郊: Từ mẫu thủ trung tuyến, Du tử thân thượng y. Lâm hành mật mật phùng, Ý khủng trì trì quy. Thùy ngôn thốn thảo tâm, Báo đắc tam xuân huy? 慈母手中線，遊子身上衣，臨行密密縫，意恐遲遲歸，誰言寸草心，報得三春輝 (Du tử ngâm 遊子吟) Sợi chỉ trong lòng bàn tay người mẹ hiền giờ đây ở trên áo người con đi chơi xa. Ðó là sợi dây tình mật thiết ràng buộc bước chân người du tử, khiến dù đi xa muôn dặm, cũng không quên lãng gia đình. Lúc người con lên đường, bà mẹ khâu sợi chỉ ấy kĩ càng lên trên vạt áo, ý e ngại rằng con vì vui thú nơi xa mà trễ đường về. Lòng mẹ hiền thương mến con mới rộng rãi làm sao! Ai dám nói rằng lòng con nhỏ hẹp lại có thể báo đền được tấm lòng bát ngát kia! Cũng như ai nói rằng lòng của một tấc cỏ ngắn ngủi, hẹp hòi lại có thể báo đáp được ánh nắng ba mùa xuân chan hoà đầm ấm. Câu Liệu đem tấc cỏ quyết đền ba xuân của Nguyễn Du 阮攸 mượn ý hai câu cuối cùng trong bài thơ này. ||② Chắp vá. ||③ Một âm là phúng. Ðường khâu.


meanings:
① May, khâu, đơm: 縫衣服 May quần áo; 縫被子 Khâu chăn; 縫釦子 Đơm khuy (cúc) áo; 臨行密密縫 Khi con sắp đi xa thì mẹ may nhặt mũi kim (trên chiếc áo cho lâu rách) (Mạnh Giao: Du tử ngâm); ② (văn) Đường khâu Xem 縫 [fèng].


meanings:
① (văn) Chắp vá; ② Mối ghép: 無縫綱管 Ống thép liền; ③ Kẽ hở: 門縫兒 Khe cửa Xem 縫 [féng].


meanings:
① Dây lưng, khăn giắt. ||② Cái khăn tân nhân. Lúc con gái về nhà chồng dùng cái khăn đỏ phủ kín mặt gọi là kết li 結縭. ||③ Buộc. ||④ Kẽ.


meanings:
(văn) ① Dây lưng, khăn giắt (của con gái mới về nhà chồng); ② Buộc, cột.


meanings:
① Thẳng, như tự phản nhi súc 自反而縮 từ xét lại mình mà thẳng. ||② Rượu lọc. ||③ Thiếu, như doanh súc 贏縮 thừa thiếu. ||④ Lùi lại, như thoái súc 退縮 sụt sùi. ||⑤ Rụt, như súc tiểu 縮小 rụt nhỏ lại, co lại.


meanings:
【縮砂密】 súc sa mật [sùshamì] Sa nhân Xem 縮 [suo].


meanings:
① Chùn bước, chùn lại, lùi lại: 不要畏縮 Không nên chùn lại; 遇到困難決不退縮 Quyết không chùn bước trước khó khăn; ② Co lại, rút nhỏ (ngắn) lại, thu hẹp lại, rụt: 熱脹冷縮 Rét co nóng dãn; 縮了半尺 Co mất nửa thước; 縮短戰線 Rút ngắn chiến tuyến; 縮小 Rút nhỏ, thu hẹp lại; ③ (văn) Thẳng: 自反而縮 Tự xét lại mình mà thẳng; ④ (văn) Rượu lọc; ⑤ (văn) Thiếu: 贏縮 Thừa thiếu Xem 縮 [sù].


meanings:
<bktt> → Trung Hoa Phật Giáo Bách Khoa Toàn Thư 中華佛教百科全書
<bm> → Pāli-English Dictionary của Buddhadatta Mahāthera
<cm> → Digital Dictionary of Buddhism của Charles Muller
<đpb> → Phật Học Đại Từ Điển 佛學大辭典 của Đinh Phúc Bảo 丁福保
<nđhn> → Ngũ Đăng Hội Nguyên 五燈會元
<nttđ> → Nan Tự Tự Điển
<tc> → Hán Việt Tự Điển của Thiều Chửu
<tttđ>	→ (Hán Việt) Thiền Tông Từ Điển của Thích Thông Thiền
<pqđtđ> → Phật Quang Đại Từ Điển 佛光大詞典
<pttđ> → Pháp Tướng Từ Điển 法相詞典 (朱芾煌編)
<rd> → Pāli-English Dictionary của T.W. Rhys-Davis
<tqbkttpgt> → Trung Quốc Bách Khoa Toàn Thư—Phật Giáo Thiên 中國百科全書—佛教篇
<ttps> → Tam Tạng Pháp Số 三藏法數
<tvc> → Hán Việt Tự Điển của Trần Văn Chánh


meanings:
① Buông tha, thả ra, như túng tù 縱囚 tha tù ra, thao túng 操縱 buông thả. ||② Túng tứ. ||③ Phiếm, như túng đàm 縱談 bàn phiếm. ||④ Túng sử, dùng làm tiếng trợ ngữ. ||⑤ Tên bắn ra. ||⑥ Một âm là tổng. Như: tổng tổng 縱縱 Vội vã, hấp tấp. ||⑦ Lại một âm là tung. Ðường dọc, bề dọc từ nam đến bắc. ||⑧ Ðời Chiến quốc 戰國 (403-221 trước T.L.) có một phái học về lối tung hoành. Hợp các nước ở phía nam phía bắc lại gọi là tung 縱, kết liên các nước đông tây lại gọi là hoành 橫. Tung hoành có khi viết là 從衡.


meanings:
① Bề dọc, đường dọc, hàng dọc, dọc, thẳng, bề dài: 排成縱隊 Xếp thành hàng dọc; 縱橫十里 Ngang dọc mười dặm; ② (văn) Tung tích (như 踪, bộ 足): 言變事縱跡安起 Nói ra tung tích của việc biến đổi vì sao mà phát sinh (Sử kí: Trương Thang truyện).


meanings:
① Thả: 縱虎歸山Thả cọp về rừng; ② Phóng ra, bắn ra: 縱矢 Bắn tên; ③ Tha hồ, thoả sức, để mặc, phiếm, lung tung: 放縱 Phóng túng; 不能縱着他們胡鬧 Không thể để mặc cho họ làm càn; ④ Vươn lên, nhảy lên: 一縱身上了房頂 Vươn người nhảy phắt một cái lên tới mái nhà; ⑤ (văn) Tuy, dù, dù rằng, dầu cho: 縱江東父老憐而王我，我何面目見之？ Dù các bậc phụ lão ở đất Giang Đông có thương mà lập ta làm vua, ta còn mặt mũi nào để trông thấy họ? (Sử kí). 【縱令】 túng lịnh [zònglìng] (văn) Như 縱 [zòng] nghĩa ⑤; 【縱然】túng nhiên [zòngrán] Dù rằng, mặc dù, dù cho: 縱然今天下大雨，我們 也要到工地去 Mặc dù hôm nay mưa to, chúng ta vẫn phải đến công trường;【縱使】túng sử [zòngshê] Dù cho, dù rằng, mặc cho, mặc dù, tuy...: 縱使得 仙，終當有死 Cho dù có đắc đạo tiên, cuối dùng rồi cũng chết (Nhan thị gia huấn); ⑥ (đph) Nhàu, nhăn nheo: 這張紙都縱了 Tờ giấy này nhàu rồi.


meanings:
Mặc dù, giả sử. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »設 使 言 前 薦 得。 猶 是 滯 殼 迷 封。 縱 饒 句 下 精 通。 未 免 觸 途 狂 見。 – Dù cho nghe chưa hết lời mà hiểu được ngay vẫn còn bị cho là kẻ ngu si đần độn, giả sử vừa xem qua câu văn mà đã tinh thông nghĩa lí cũng chưa khỏi nơi nơi sinh ra kiến giải cuồng loạn«.


meanings:
① Cái dây đen, để trói những kẻ có tội. Vì thế gọi kẻ đang bị tù là tại luy tiết chi trung 在縲絏之中 (Luận ngữ 論語).


meanings:
(văn) Dây đen (để trói người có tội).【縲紲】luy tiết [léixiè] (văn) Dây trói phạm nhân: 在縲紲之中 Ở trong tù, trong tình trạng tù đày.


meanings:
Dây kéo thuyền: 縴夫 Người kéo thuyền Xem 縴 [xian].


meanings:
① Các đồ tơ lụa không có vằn bông (hoa vă n 花紋) đều gọi là man. Cái gì không có văn sức cũng gọi là man cả. ||② Một âm là mạn. Trẩm giải, lan rộng.


meanings:
(văn) ① Vóc trơn, tơ lụa trơn (không có vằn có hoa); ② Lan rộng.


meanings:
① Buộc, trói. ||② Cùm, bắt giam lại gọi là bị trập 被縶.


meanings:
① Sợi tơ, sợi gai. ||② Một âm lâu. Lam lâu 藍縷 rách rưới bẩn thỉu. Ta quen đọc là chữ lũ cả.


meanings:
① (văn) Sợi tơ, sợi gai; ② Mối, sợi, dây, chỉ; ③ Cặn kẽ, tỉ mỉ, từng li từng tí: 條分縷析 Phân tích tỉ mỉ; ④ (loại) Cuộn, mớ, làn, mối: 一縷麻 Một cuộn gai; 一縷頭發 Một mớ tóc; 一縷煩煙 Một làn khói bếp; 一縷幽香 Làn hương phưng phức, mùi thơm phưng phức; 一縷柔情 Một mối tơ tình; ⑤ (văn) Áo cũ, rách nát: 藍縷 Rách rưới bẩn thỉu.


meanings:
① Lụa màu hồ thuỷ, màu vừa xanh vừa trắng. Ngày xưa dùng may túi để đựng sách vở, nên gọi sách vở là tương phiếu 緗縹. ||② Một âm là phiêu. Phiêu miểu 縹緲 xa tít thăm thẳm. Cũng viết là 縹渺.


meanings:
【縹緲】 phiêu miểu [piaomiăo] Mờ mờ, thấp thoáng, xa tít, thăm thẳm, mù khơi, mù mịt. Cv. 飄渺 Xem 縹 [piăo].


meanings:
(văn) ① Lụa màu vừa xanh vừa trắng, lụa màu xanh nhạt; ② Màu xanh xanh Xem 縹 [piao].


meanings:
① Ràng buộc, như cơ mi 羈縻 lấy ân ý mà ràng buộc lòng người. ||② Vòng cổ, cái vòng cổ chân.


meanings:
(term) overall, in general, generally speaking; generic (piṇḍa-artha)


meanings:
① Góp, họp, tóm. Như tổng luận 總論 bàn tóm lại. ||② Tết, như tổng giác 總角 tết trái đào, lúc còn bé kết tóc làm trái đào, nên lúc bé gọi là tổng giác. ||③ Ðứng đầu, cầm đầu. Như tổng thống 總統 chức tổng thống cầm đầu cả việc nước. ||④ Tổng, họp mấy làng lại làm một tổng. ||⑤ Bó dạ. ||⑥ Hết đều. ||⑦ Cái trang sức xe, ngựa.


meanings:
① Dồn lại, gộp lại, cộng lại: 總在一起算 Tính dồn lại (gộp tất cả lại). 【總而言之】tổng nhi ngôn chi [zôngér yánzhi] Nói chung, nói tóm lại: 大的、小的、方的、圓的，總而言之，各種形狀都有 To có nhỏ có, vuông có tròn có, nói chung, mọi hình dạng đều có cả; 【總共】tổng cộng [zônggòng] Cả thảy, tất cả, tổng cộng: 總共有二百二十家工廠 Tất cả (cả thảy) có 220 nhà máy; 總共約五千人 Tổng cộng độ 5.000 người; 【總 歸】tổng quy [zônggui] Chung quy, rốt cuộc: 事實總歸是事實 Sự thực chung quy vẫn là sự thực; 【總算】tổng toán [zôngsuàn] Nói chung thì cũng...: 總算有成績 Nói chung thì cũng có thành tích; 【總之】tổng chi [zôngzhi] Nói chung, tóm lại; ② Chung: 總任務 Nhiệm vụ chung; 總路線 Đường lối chung; ③ Luôn luôn, cứ, mãi: 總是 站在頭等 Luôn luôn đứng đầu; 爲什麼總是遲到 Tại sao cứ đến muộn?; 天總不放晴 Trời mãi không nắng; ④ Thế nào cũng: 總有一天 Thế nào cũng có ngày; 明天他總該回來了 Thế nào mai anh ấy cũng về; ⑤ (văn) Tết lại: 總角 Tết trái đào, (Ngr) lúc ấu thơ; ⑥ (văn) Bó dạ; ⑦ (văn) Vật trang sức xe ngựa; ⑧ Tổng (đơn vị hành chánh gồm nhiều làng thời xưa).


vietnamese:
duyên khởi pháp dữ duyên dĩ sinh pháp sai biệt <pttđ>


meanings:
6126略說緣起法之偈頌。又作緣起偈。即說佛教根本義四諦中之苦、集、滅三諦之偈文。偈文之梵語為 Ye dharmā hetu-prabhavā hetuṃ teṣaṃ tathāgato hy avadat, teṣāṃ ca yo nirodho evaṃ vādī mahā-śramaṇaḥ，巴利語為 Ye dhammā hetu-ppabhavā tesaṃ hetuṃ tathāgato āha, tesañ ca yo nirodho evaṃ vādī mahāsamaṇo。諸經典所譯不同，初分說經卷下譯為（大一四‧七六八中）：「若法因緣生，法亦因緣滅；是生滅因緣，佛大沙門說。」有部毘奈耶出家事卷二譯為（大二三‧一○二七下）：「諸法從緣起，如來說是因；彼法因緣盡，是大沙門說。」大智度論卷十一譯為（大二五‧一三六下）：「諸法因緣生，是法說因緣；是法因緣盡，大師如是說。」據巴利律藏大品（巴 Mahā-vagga）I.23、四分律卷三十三等，此頌係阿濕卑（梵 Aśvajit，巴 Assaji，意譯馬勝，五比丘之一）為舍利弗說佛陀教說之概略，舍利弗聞此而得預流果，與目連同歸佛陀門下。又以此法頌安置於塔基、塔內或佛像內，則稱為法身舍利偈或法身偈。現存梵本或藏譯佛典之末多記載此頌，於佛像之臺座、光背等處亦刻之。〔撰集百緣經卷十長爪梵志緣、過去現在因果經卷四、佛所行讚卷四大弟子出家品、大方等大集經卷十九寶幢分魔苦品、聖迦柅忿怒金剛童子菩薩成就儀軌經卷上、五分律卷十六、大智度論卷十八、大日經疏卷七、南海寄歸內法傳卷四灌沐尊儀〕


meanings:
A Record of History and Material Property


vietnamese:
duyên khởi lưu chuyển chỉ tức tương ưng tăng thượng huệ trụ <pttđ>


vietnamese:
duyên khởi thậm thâm do nhị nhân duyên khai thị lệnh thiển <pttđ>


vietnamese:
duyên khởi tương ưng tăng thượng huệ trụ <pttđ>


meanings:
分別緣起初勝法門經十二頁云：復言：世尊！言緣起者，是何句義？世尊告曰：如是諸分，各由自緣和合無闕，相續而起；如是名為緣起句義。復言：世尊！先為略說緣起名義；其緣起義，猶未為說。云何應知？世尊告曰：諸緣起義，略有十一。如是應知。謂無作者義，是緣起義。有因生義，是緣起義。離有情義，是緣起義。依他起義，是緣起義。無動作義，是緣起義。性無常義，是緣起義。剎那滅義，是緣起義。因果相續無間斷義，是緣起義。種種因果品類別義，是緣起義。因果更互相符順義，是緣起義。因果決定無雜亂義，是緣起義。如是應知緣起略義。二解 瑜伽九卷十六頁云：緣起義云何？謂離有情義，是緣起義。於離有情，復無常義，是緣起義。於無常，復暫住義，是緣起義。於暫住，復依他義，是緣起義。於依他，離作用義，是緣起義，於離作用，復因果相續不斷義，是緣起義。於因果相續不斷，復因果相似轉義，是緣起義。於因果相似轉，復自業所作義，是緣起義。問：為顯何義，建立緣起耶？答：為顯因緣所攝染污清淨義故。三解 瑜伽三十一卷一頁云：謂依緣性緣起增上正法，聽聞受持增上力故，能正了知如是如是諸法生故；彼彼法生，如是如是諸法滅故；彼彼法滅。此中都無自在、作者、生者、化者、能造諸法；亦無自性、士夫、中間、能轉變者，轉變諸法。若能了知如是等義；是名尋思緣起義。四解 瑜伽五十七卷二十七頁云：由眾緣故，速壞集起；由眾緣故速壞集起故名緣起。五解 辯中邊論中卷八頁云：已說處義；緣起義云何？頌曰：緣起義，於因果用無增減。論曰：於因果用，若無增益，及無損減；是緣起義。應知此中增益因者：執行等，有不平等因。損減因者：執彼無因。增益果者：執有我行等，緣無明等生。損減果者：執無明等，無行等果。損益用者：執無明等，於生行等，有別作用。損減用者：執無明等，於生行等，全無功能。若無如是三增減執；應知彼於緣起善巧。六解 雜集論四卷十二頁云：義者：謂無作者義，有因義，離有情義，依他起義，無作用義，無常義，有剎那義，因果相續不斷義，因果相似攝受義，因果差別義，因果決定義；是緣起義。謂離自在天等作者故；是無作者義。以無明等為因故；是有因義。無自然我故，是離有情義。託眾緣生故；是依他起義。眾緣所作空故；是無作用義。以非恆故，是無常義。生時過已，無暫住故；是有剎那義。因剎那滅，果剎那生，時分等故；是因果相續不斷義。不從一切一切生故，是因果相似攝受義。從非一一類因，一非一類果生故；是因果差別義。於餘相續，不受果故；是因果決定義。七解 大毗婆沙論二十三卷九頁云：問：何故名緣起？緣起是何義？答：待緣而起，故名緣起。待何等緣？謂因緣等。或有說者，有緣可起，故名緣起。謂有性相，可從緣起；非無性相，非不可起。復有說者，從有緣起，故名緣起。謂必有緣，此方得起。有作是說：別別緣起，故名緣起。謂別別初從別別緣，和合而起。或復有說：等從緣起，故名緣起。問：有法從四緣生。謂心心所。有法從三緣生。謂滅盡無想定。有法從二緣生。謂一切色，及餘不相應行。云何等從緣起，故名緣起耶？答：卽以此事，故名為等。謂應從四緣生者，皆四緣生；非三，非二。應從三緣生者，皆三緣生；非四，非二。應從二緣生者，皆二緣生；非三，非四。是故名等。復次依增上緣，故說為等。謂一一法，於正起時，各除自性，餘一切法，皆與彼為增上緣故。復次皆同時生，故說為等。如說：一切有情心，等生等自等滅。復次皆一剎那，故說為等。復次一切皆有此十二支；從無始來，乃至證得無學果位，故說為等。問：諸有情類，或有前般涅槃者，或有後般涅槃者；如何可說緣起法等？答：皆具十二，故說為等。復次皆得涅槃，方捨緣起；故說為等。復次緣起總相，無始無終，一切有情，同有此法；故說為等。復次前般涅槃者，於緣起法，前少後多。後般涅槃者，於緣起法，前多後少。故說為等。謂諸有情，皆有無量過去未來諸緣起法。雖行世者，有少有多，而其體數，一切皆等。


meanings:
(title) Sutra of Ārya Teachings on Conditioned Arising


meanings:
6128請參閱 緣起法頌為闡釋宇宙萬法皆由因緣所生起之相狀及其原由等教理之論說。與「實相論」相對稱。為佛教教理兩大系統之一，據說此劃分始於隋代之慧遠。與之相對之實相論又稱實體論，乃審察諸法之實相本體，並以之為教理之論說。　緣起論係以「法印」為基礎，以十二緣起、四聖諦、八正道為中心思想。法印之內容，一般最常見者為「三法印」，即：(一)諸行無常，謂自時間上觀之，一切現象（有為法）皆屬遷流變化而剎那生滅者，故無固定不變壞之物存在。(二)諸法無我，謂自空間上觀之，諸法（包括有為、無為法）依緣起之法則，互相依存，而無「我」之實體可言。(三)涅槃寂靜，謂有情眾生顛倒諸法實相，妄執有「我」、「我所」，因而起惑造業，流轉不息；如能悟解「無我」，則惑亂不起，當下即能正覺諸法實相，深徹法性寂滅，獲得無礙自在，而證一切皆即寂靜涅槃。除三法印之外，又有加上「一切皆苦」而成「四法印」者；或僅以「一切皆苦」與「涅槃寂靜」二者並稱為「二法印」者。一切皆苦係自理想之觀點考察現實世界所獲之結論；蓋現實世界乃凡夫之輪迴界，充滿苦惱與不滿，而無任何絕對之幸福、快樂、完美、圓滿、純淨等可言，故謂一切皆苦。　十二因緣又稱十二緣起，共由十二支前後剎那無間相續之法所成，即：(一)老死，包括老、死、憂、悲、苦、惱等人生所不能免除之痛苦事實，以此為觀察之起點。(二)生，為老死之源。(三)有，即所謂之「存在」，為「生」之源，具體言之，即指欲有、色有、無色有等三有；經由此三有之依報、正報，始有吾人之「生」。(四)取，即執著之意；由於執著妄心之故，吾人方墮於三有之境界。(五)愛，為執著之本源，亦為現實界之根源。(六)受，即是感情，然感情不起於自身，而係由刺激之反應而生者。(七)觸，即感情（受）之所依。(八)眼、耳、鼻、舌、身、意等六入，又稱六根，為觸所依賴之感覺器官，亦為一切愛欲緣起之條件。(九)名色，即心、身，為生命組織之全體，亦為五蘊之有機複合體，乃六入所賴以成立者。(十)識，為統一心、身之認識作用。(十一)行，即業，乃造作、行為之義。(十二)無明，即無知之意；行為之根源乃無始以來之一種盲目意志。上記十二支所成之十二緣起有順觀（稱為流轉緣起）、逆觀（稱為還滅緣起）兩種。順觀係自「苦」開始，探索其原因所推求出之十二項具體條件；逆觀則就逐一之條件，倒逆次第而審諦、徹悟，以滅除老、死、憂、悲、苦、惱等眾苦。　四諦指苦、集、滅、道等四種真實不虛之諦理，係根據上述之三法印與十二因緣之思想，而組成之教綱。(一)苦諦，審實世間四苦、八苦等之相，乃實苦而不虛之真諦。(二)集諦，審實關於苦之生起或根源之真諦。(三)滅諦，審實吾人可從相續不斷之苦獲得解脫自在之真諦。(四)道諦，即依照正見等八種正確之方法（八正道）以滅除眾苦，證得涅槃之真諦。　八正道為四諦法之第四道諦之解脫方法，即：(一)正見，即確認苦、集、滅、道四諦及三世因果為唯一真確之知識。(二)正思惟，即過出世生活，不瞋恨，不中傷。(三)正語，即說話莊重、真實、親切、仁慈。(四)正業，如戒殺、戒偷、戒邪淫、戒妄語、戒飲酒等五戒。(五)正命，即以正當之方法維持生活，維繫生命。(六)正精進，消除舊有惡習，防止新業產生。(七)正念，思量身體、感官、心靈等均非我、我所，故無我可得。(八)正定，分四次第，由沈靜、輕安、無分別心至解脫境界。　上述之緣起說，乃佛陀所證悟之獨特思想，為其他各種宗教、哲學、思想所未曾有者，其完整之理論體系於原始佛教時代即已具備，後世之論師乃以之為根本教理，而逐漸發展出業感緣起、賴耶緣起、真如緣起、法界緣起、六大緣起等一系列之緣起論系統教說。(一)業感緣起，如俱舍論所說。謂諸法之緣起係由於業力所感之故，即由善惡之業力可招感善惡果報，此果報亦為業，故亦必再招感次一之果報，如是則因果相依而循環不盡。(二)賴耶緣起，為法相宗基於解深密經、瑜伽師地論、唯識論等所說。謂業力係來自於眾生心識之阿賴耶識中所執持之種子，此種子遇緣則生起「現行」，復由現行熏染種子（稱新熏種子），其後再遇緣則更生現行，自現行又熏種子，如是輾轉依存、互為因果而無窮無盡，故知阿賴耶識乃一切萬法開發之本源。(三)真如緣起，主要係依據大乘起信論而說者。謂眾生心識之阿賴耶識雖為發動宇宙一切現象之本源，然溯其根源，則為含藏真如之如來藏心；諸法係真如由無明之緣而起動，猶如海水本自湛然，然由風之緣而產生千波萬浪，翻騰不已。(四)法界緣起，此係華嚴宗基於華嚴經所說。謂萬法相互融通，以一法成一切法，以一切法起一法，主伴具足，相入相即，並存無礙而重重無盡。(五)六大緣起，此係密宗所說。謂一切諸法皆由地、水、火、風、空、識等六大遇緣而生起者。　於諸經論中，屬於緣起論系統者有華嚴、解深密、楞伽、勝鬘等經，及起信、寶性、瑜伽師地、唯識、俱舍等論；屬於實相論系統者有法華、般若、維摩等經，及中、百、十二門、成實等論。於各宗派中，俱舍、法相、地論、攝論、華嚴、密宗等皆屬緣起論系；三論、天台則屬實相論系。蓋緣起論以諸法由因緣生起為其主旨，從而探索諸法開展之本源，故其研究方向為時間性（縱），而傾向於論理性之闡釋態度；實相論以諸法之本體實相為其論旨，故研究方向為空間性（橫），而傾向於直覺性之實踐主義態度。此二大教系之相對並存，若以「空」、「有」相對之觀點而言，緣起論即「有」論，主張「真有俗空」，是為表德門之說；實相論為「空」論，主張「真空俗有」，是為遮情門之說。　緣起論系次第發展出上記之業感、賴耶、真如、法界、六大等緣起論旨。於實相論，則有：(一)成實論判立萬法為假有、實有、真空三方面，而以真空為究竟第一義。(二)三論宗基於中、百、十二門等論，及般若經之說，主張諸法皆空、不可得，乃屬絕對之空論。(三)以法華經為主之天台宗，揭出即空、即假、即中之「三諦圓融」之說，謂諸法存在之原本即是真如實相，而名之為「空」者，並非如吾人所存於情想概念中者，而係諸法之宛然存在者，故謂柳綠花紅，一一悉皆實相真如之妙相，此即中道之「現象即實在論」。此二大教系之教理構成要點雖各自不同，然其根源思想本非迥然相違者，而宜以「一掌之兩面」融通之，使其相資相成，故若以重新整合之立場觀之，則法界緣起、六大緣起、三諦圓融等教說亦可視為緣起、實相二大教系之全面調和，此亦為教理思想發展上之特殊旨趣。〔雜阿含經卷十二、大毘婆沙論卷二十四、俱舍論卷九、大乘義章卷十九〕（參閱「原始佛教」4061、「緣起」6126）


meanings:
① Thừng, để dắt các giống muông như trâu, dê, v.v.


meanings:
(văn) Dây thừng (để cột trâu, bò, dê...).


meanings:
① Vải gai nhỏ, dùng làm đồ để trở (để tang) các hàng thân vừa vừa.


meanings:
(văn) ① Vải gai nhỏ (dùng để tang cho hàng thân vừa vừa); ② Quay dây gai.


meanings:
① (văn) Như 鞧 và 鞦 (bộ 革); ②【緧縮】thu súc [qiu suo] Rút bớt, thu hẹp, co lại.


meanings:
① Cái lề sách, như Khổng Tử độc Dịch, vi biên tam tuyệt 孔子讀易，韋編三絕 (Hán thư 漢書) đức Khổng Tử đọc Kinh Dịch ba lần đứt lề sách. Bây giờ cũng gọi sách vở là biên. ||② Cứ thuận thứ tự đều gọi là biên, như biên liệt 編列 xếp bày. ||③ Ðan, ken. Như biên trúc 編竹 ken tre, biên bồ 編蒲 ken cỏ bồ.


meanings:
① Đan, ken, tết: 編竹 Đan tre, ken tre; 編筐子 Đan bồ, đan giỏ, đan sọt; ② Sắp, xếp: 編隊 Xếp thành hàng, xếp thành đội ngũ; 編入… Đưa... vào biên chế; ③ Soạn, viết: 編書 Soạn sách, viết sách; 編劇本 Soạn kịch, viết kịch; 編者按 Lời toà soạn, LTS; ④ Cuốn, quyển, tập: 前編 Tập thượng; 後編 Tập hạ; 續編 Quyển viết tiếp, tập tiếp theo; 人手 一編 Mỗi người một cuốn; ⑤ Bịa, bịa chuyện, bịa đặt, đặt điều, thêu dệt: 編了一套瞎話 Bịa đặt những chuyện vu vơ, đặt diều nói láo; ⑥ (văn) Lề sách: 孔子讀易，韋編三絕 Khổng Tử đọc Kinh Dịch, ba lần đứt lề da (Luận ngữ).


meanings:
① Thong thả, như hoãn bộ 緩步 bước thong thả. ||② Chánh trị không nghiệt gọi là khoan hoãn 寬緩.


meanings:
① Chậm, thư thả, thong thả, khoan: 緩步而行 Đi thư thả; 緩一點 Chậm một tí, thư thả đã, khoan đã; ② Hoãn, hoãn lại: 急不容緩 Gấp lắm không cho phép hoãn lại; 緩兩天再辦 Hoãn hai ngày nữa mới làm; ③ Hồi lại, tỉnh lại: 病人昏過去又緩過來 Người bệnh ngất đi rồi tỉnh lại.


meanings:
① Xa tít. ||② Nghĩ triền miên, như miễn hoài 緬懷, miễn tưởng 緬想 đều là tưởng nghĩ triền miên cả. ||③ Miễn điện 緬甸 tên nước, còn gọi là Miễn điện liên bang 緬甸聯邦 (Union of Mianmar). Ta quen gọi là chữ diến.


meanings:
① Xa xăm, xa tít, xa xôi: 緬懷 Tưởng nhớ (xa xôi); ② Triền miên: 緬念神庥 Nghĩ mãi đến ơn thần (câu thường dùng trong các sắc thần).


meanings:
［傳入緬甸的佛教和初期的宗派］　佛教傳入緬甸的正確時間無法確知，只能根據二、三件事實瞭解到佛教幷非在某個固定的時期傳入，可能隨著朝代的變遷而盛衰，或者陸陸續續引進。例如︰從現存的幾個古佛塔──仰光的瑞大光塔、黃金佛塔及斯雷佛塔──的起源，猜替尊或許曾到此地，甚至于其聖發及佛舍利也被供奉在佛塔內。這可能是緬甸與佛教最早的接觸。另外一件事︰佛塔爲人們所遺忘而靜靜矗立在叢林中達數百年之久，待發現後，佛教再度復蘇，教義得以再度發揚。再者，下緬甸的史坦馬瓦底（即打端地帶）曾有一個傳說，謂︰覺音從錫蘭帶來了巴利語的‘三藏’及《清淨道論》，爲佛教打下更穩固的基礎。由上述三件或傳說或事實，約略可以瞭解佛教在緬甸傳布的情形。<#>在阿諾亞達王宗教改革時代，打端地區除了小乘佛教外，尚有其他幾派宗教。十九世紀時，巴吉多王命人編纂的《玻璃宮大王統史》，以及當時王室顧問馬哈坦馬田賈所寫的緬甸佛教史書《塔塔那·林加亞·薩亞》中都記述著辛·阿拉罕與阿諾亞達王之間的問答。阿諾亞達王問︰‘受教于釋尊的弟子，除了尊師外，還有沒有其他人？’辛·阿拉罕回答說︰‘除拙僧外，還有巴拉馬達僧和薩姆提僧。’巴拉馬達和薩姆提乃巴利語，辛·阿拉罕用以指其所屬宗派以外的其他教派，也有人認爲這是‘小乘二十部’之中的兩個宗派。<#>［打端系小乘佛教的繁盛］　根據《玻璃宮大王統史》的記載，辛·阿拉罕和阿諾亞達國王結合了從打端傳來的新宗教力量和蒲甘的王權，排斥盛行于民間的舊有宗教。由此記載得知，在辛·阿拉罕未將新教義帶入蒲甘之前，早有一群被稱爲阿梨的僧侶在蒲甘地帶擁有龐大勢力。他們否定釋尊的教義，認爲犯了殺親之罪的人，只要念誦特定的咒文，即可除去罪惡；又規定女孩子的新婚之夜必須在僧院度過，違抗者，將受到國王的處罰。當時的阿梨僧約有三十人，他們在蒲甘的塔馬地區擁有六萬多信徒。<#>阿梨僧對于由打端傳來的異教，深懷敵意。特別是在國王開始信仰這支新教派後，阿梨僧更是三番兩次製造事端，阻擾辛·阿拉罕的活動。國王便下令强迫阿梨僧及全部的信徒還俗，派他們擔任槍兵、槍騎兵、清掃養象場的工人等職務。<#>何以國王對阿梨僧采此態度？根據《王統史》記載︰‘阿梨僧派是邪教，殘害人民，而辛·阿拉罕所引進的教派，是忠實繼承釋尊教義的小乘佛教。因此，阿諾亞達王便排除邪教，確立正統的宗教信仰。’然而，這未必是真正的理由。阿梨僧的勢力培植于阿諾亞達王即位之前，到阿諾亞達王時代已有深厚的基礎。因此有人認爲，阿諾亞達王爲了統一國家、掌握民心、鞏固王權，自然必須掃蕩這個由一群配有刀槍、馬匹，以當時情形來說，是極具機動性的六萬名僧兵所組成的信仰團體。所以，阿諾亞達王便重用辛·阿拉罕來實行統一國家之前所必須采那步驟──宗教改革。這些措施幷不只是象徵以小乘佛教替代既存的教派，更意味著──革除現有的惡勢力以及確立新的王權。<#>［緬甸僧人與錫蘭僧人之間的對立］　辛·阿拉罕自打端引入的佛教，幷不是純粹的小乘佛教，因而自從蒲甘和錫蘭互相交流，錫蘭佛教直接傳入蒲甘之後，打端地區的佛教與錫蘭的佛教就自然而然地産生了對立的情况。<#>蒲甘和錫蘭之間的交流，始于阿諾亞達王治世時的西元1071年。從此到十二世紀後葉，前往錫蘭習佛的僧侶絡繹不絕，如蒲甘的名僧璠達古于西元1167年動身前往錫蘭，到1173年才回國；西元1180年，蒙人僧侶烏達拉西瓦携帶《聲則論》抵達錫蘭；西元1190年回國的蒙人僧侶察巴達，曾在錫蘭修行達十年之久，由此可知當時錫蘭在佛教上占有舉足輕重的地位。<#>察巴達回國延請希瓦裏、塔馬里達、阿南達和拉呼拉等四位大寺派的比丘前來緬甸，他們結廬于涅溫沃的察巴達佛塔旁，以錫蘭的小乘佛教爲基礎，創立了大寺派系的希哈拉僧團。傳入蒲甘的打端系佛教的正統性于是被否定了。不過在蒲甘還有很多阿諾亞達王遠征打端時，帶回來的蒙人僧侶，因此，打端系佛教的影響力幷未完全消失。不過，此時錫蘭的希哈拉僧團與緬甸的打端僧團之間，産生了隔閡，雙方對立達二百年之久。<#>［新宗派的抬頭］　從蒲甘時代（十三世紀前葉）遺留下來的緬甸語碑文中可看出‘塔烏克隆’（森林僧院）的字眼反覆出現。例如西元1216年的碑文記載，某位王妃的母親爲因塔烏師建造‘森林僧院’，而贈與約三十五英畝的塔烏尼水田。西元1236年的碑文中也記載著︰宰相世亞普特，在蒲甘東部的波阿日建造‘森林僧院’，幷賜予奴隸以供僧院差遣。由此可知，這一支崛起于十三世紀初的‘森林僧院’新宗派，深受中央政府的庇護。‘森林僧院’新教派從〈光榮偉大的馬哈卡薩巴所建造的森林僧院〉，以及〈馬哈卡薩巴大師的森林僧院〉等碑文中，可判斷出是一支以馬哈卡薩巴僧侶爲中心的新興教派。<#>屬于這個‘森林僧院’派的比丘們，幷非獨自一人前往森林中修行的隱遁者，而是住在大僧院內，擁有廣大農田和衆多奴隸的富有僧侶。這些僧侶幷不因信徒捐贈的土地而感到滿足，他們更希望信徒投入資金，以便擴大土地範圍。從這種購買土地開墾、種植的風氣中，可以瞭解十三世紀緬甸的農業已經相當發達。而‘森林僧院’派的比丘們所擁有的土地，大多集中于伊洛瓦底江、武河上游及更的宛江左岸等緬甸族的根據地。<#>‘森林僧院’派的比丘們完成土地交易之後，爲了公開所有權的轉移，便設宴招待有關的人員和官吏。根據當時的碑文記述，餐宴中有牛肉、猪肉、山羊肉、鶏肉、魚、酒……等；他們不僅用酒、肉宴請居家信徒，連自己也吃這些東西。根據在蒲甘東部明南多村北面的南達明尼亞寺院附近發現的西元1248年碑文記載，居家信徒每天要爲比丘準備早晚兩餐。由此可知‘森林僧院’的比丘幷沒有嚴格遵守戒律。這種盛行于蒲甘時代後期的飲酒食肉風俗直到十五世紀才被廢除。<#>據說，創立‘森林僧院’派的馬哈卡薩巴是巴拉溫人。據十四世紀的各碑文記載︰馬哈卡薩巴生于現在的薩根縣妙溫鎮，他精通三藏（經、律、論），而且因爲曾經治愈蒲甘國王希多的病，而受到王室的禮遇。雖然我們不知道馬哈卡薩巴圓寂的日期，但不容置疑的是，‘森林僧院’派在馬哈卡薩巴死後，依然存在，直到十五世紀時還保有强大的勢力。<#>［丹馬世底王的宗教改革］　蒲甘在西元1287年被元軍攻滅後，下緬甸的蒙族逐漸興起，而上緬甸則由來自東方的撣族掌握政權，這種政治變動也連帶影響到各宗派的發展。撣族起初幷不信仰佛教，但由于西元1312年創建平雅朝的泰伊哈多王改信佛教，而使得王權和佛教密切地結合在一起。自此佛教不但在王都平雅建造了很多僧院，而且還擁有好幾千名比丘，然而由于撣族各部族地域觀念過于强烈，因而形成部族與部族之間的對立，以及群雄割據的局面；一直到西元1527年，才由撣族的杜漢伯瓦掌握實權。杜漢伯瓦大肆破壞佛塔，奪走塔中的舍利、燒毀寺院內的經典，又爲了防備比丘人多勢衆，易于發動叛亂，故將比丘全部殺害。<#>在這種政治變動中，僧侶們漸漸忽視戒律的遵守，僧伽也分裂成幾個宗派，各以各的方式執行授戒，直到西元1472年漢達瓦底·庇古王朝的拉馬底巴特，即丹馬世底王即位後才終止這種混亂的局面，再度統一小乘教團。丹馬世底王本來是出家人，由于辛索普女王的引退而被延請即位，在他當比丘時，就已經對于僧伽分裂現象十分痛心。西元1475年，他派遣二十二位長老比丘到錫蘭學習大寺派的正統授戒儀式，其中十三位比丘回國後，即以正統的儀式爲基礎，創立‘卡路亞尼結界’，就此實現淨化佛法、改革教團的心願。長達三百年的宗教分裂，而深陷于混亂狀態中的緬甸佛教教團，經卡路亞尼戒壇的授戒方式，終于達成統一。至今庇古市郊的卡路亞尼戒壇的遺迹中，還留有當時丹馬世底王用巴利語和蒙語寫下的碑文碎片。<#>［一肩派與通肩派相克］　十五世紀後期，因卡路亞尼結界的創立而一度呈現統一狀態的佛教教團，在十七世紀末又陷于分裂中，這次紛爭起于比丘所穿的袈裟（又稱爲三衣）。十五世紀的比丘外出托鉢時，全身必須裹覆袈裟，這種穿法就稱爲通肩或全纏。但是到了十七世紀末葉，有一派主張穿袈裟時要露出右肩。因此，以格那比朗卡拉爲中心的這一派就稱爲偏袒右肩派或一肩派。自從一肩派因違反戒律而被教團排斥時起，這兩派的對立情勢就愈形激烈。<#>孔巴溫王朝的始祖阿拉溫派亞的恩師阿多拉僧正是一肩派的崇奉者，因此，十八世紀時一肩派占有較大的優勢；但是，阿拉溫派亞的第四子板東侯，亦即西元1781年即位的波特派亞王，却裁定一肩派的論調缺少聖典的根據，下令改爲通肩的穿法，就這樣解决了這場長久的紛爭。不過，這或許是因爲國王的恩師馬恩達溫是通肩派信徒的緣故吧！<#>［國王與僧伽的關係］　王權與佛教教團自古以來即有著親密的關係，因爲國王是佛教的擁護者，佛教遂以‘國家宗教’自居，這兩者之間的關係，不但在緬甸如此，連佛教的發源地──印度亦是相同。<#>當然，王權和佛教教團之間幷不僅是保護者與被保護者的關係而已，王權的威信也深受佛教的影響。在佛教徒的心目中，國王是轉輪聖王或菩薩，所以備受尊敬；佛教教團是王權與民衆之間的橋梁，同時也是有效地促使人民服從王權的重要工具。<#>世俗權力和教團的秩序體系迥然不同，教團雖不是政治集團，但王權却是輔佐教團的一股力量，兩者間自應儘量避免干涉與控制。雖然教團是非政治集團，但，既是集團就無法避免擁有自己的勢力。爲了不讓這股力量成爲王權伸展的障礙，也爲了統率全體教團，于是，緬甸國王就在教團內設立法主。全體教團中只有一位法主，由他來管理緬甸所有的宗派。孔巴溫朝時代，緬甸的國王幷不以行政區域來劃分，而是分成幾個宗派管區；管區內設有管區長，至少統治幾個村落的寺院。在管區長之下又設立輔助官，還有被稱爲因塔烏的比丘統轄地方上的僧伽。就這樣，王朝時代的緬甸教團，從法主經地方的管區長到各寺院的住持，階層井然有序。而其中最高權威者就是法主。<#>法主的選任，幷不是教團內部産生的，而是由國王直接任命，因此，法主的地位自不可同日而語。法主通常是從王都大寺院中挑選出來的，但是，也有不少是由國王任命某一自幼即接受直接指導的和尚爲法主。出現在《王統史》中有名的法主，尤其是十八世紀至十九世紀中的法主，大多是由國王挑選出來的。如上所述，選任法主是依國王個人的意思來决定的，所以國王駕崩，新王登基，法主也隨著更換。法主去世時，通常都舉行國葬儀式，以表尊崇之意。<#>以下是孔巴溫朝歷代國王所選任的法主一覽表︰<#>┌────┬─────┬──────────┐<#>│國 王 名│在 位 期間│法王名              │<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│阿拉溫派│1752～1760│阿多拉僧正          │<#>│亞      │          │（僧官中地位最高者）│<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│拿溫多吉│1760～1763│東敦支僧正          │<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│辛比烏辛│1763～1776│東敦支僧正          │<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│辛古    │1776～1781│曼列僧正            │<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│波特派亞│1781～1819│馬恩達溫僧正        │<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│巴吉多  │1819～1838│沙林僧正            │<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│塔亞瓦底│1838～1846│德因、馬恩達溫兩僧正│<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│巴岸    │1846～1853│巴賈亞僧正          │<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│敏冬    │1853～1878│馬恩達溫僧正        │<#>├────┼─────┼──────────┤<#>│泰伯    │1878～1885│塔恩多、稅仁兩僧正  │<#>└────┴─────┴──────────┘<#>［緬甸的英屬化和佛教教團］　西元1886年的英屬化不但破壞緬甸的王制，也帶給佛教教團極爲嚴重的影響。照理說，緬甸民衆對王室的忠誠是基于他們對佛教的擁護，若是新執政者──英國能够支持具有權威的法主，擁護佛教，那麽在政策的推行方面，必定所向無阻。而事實幷非如此。<#>西元1886年到1887年間，上、下緬甸各地陸續發生叛變，導致王權呈現真空狀態，而國政陷于一片紊亂中。然而當時出家人的反應又是如何？在上述的叛亂活動中，雖不知道有多少比丘參加，但據說這些叛亂的領袖，多半是出家人。<#>代表性的例子是出生在下緬甸稅仁縣的僧侶米揚賈溫大師。他在曼德勒接受具足戒之後回到稅仁，召集將近一千名的支持者，于西元1885年十二月襲擊溫巴多和西達溫兩個警察局，這股勢力很快地擴展開來；到了年末，賈伊多、比林和庇古等三縣也跟著與武裝警察動起干戈，但這些地區的叛亂集團，因缺乏現代化武器的裝備，而紛紛敗北。米揚賈溫大師于西元1886年三月，在東瓜山中被捕，最後被判處絞刑。<#>西元1886年二月起兵于緬布縣勒加伊鎮內的奧達馬大師，指揮六百名擁護者攻擊屯駐在秋克的英國軍隊，控制了阿拉幹山脉至伊洛瓦底江一帶的緬布縣北境，其勢力鼎盛時，擁護者超過三千人。不過，奧達馬大師在西元1889年七月被逮捕，其後死于絞刑。<#>英國事務長官却爾斯，巴那德爲了控制緬甸社會的混亂局面，便要求曼德勒的法主和其他較有聲望的長老比丘，協助致力王法與秩序的恢復工作。爲了得到教團的幫助，便具結保證不再干涉教團，而且仍然保留法主制度。不過，在西元1887年繼任的却爾斯·克勞斯韋特，却推翻前任事務長官的保證。他否定法主和教團傳統的權威性，幷設立一套管制僧伽的措施，此時佛教教團再也不是王朝時代的治外法權者，它們須受制于中央政府，幷且由于法庭否認僧伽教團的自主權，它的權威性也在西元1891年完全喪失。西元1895年，最後一位法主去世後，英國當局便不再選派後繼的法主。<#>［‘寺子屋’教育的式微］　隨著佛教教團地位的降低，學校教育也深受影響。王朝時代，執行兒童讀書、寫字、算術的教育機構稱爲‘寺子屋’，這裏的教師就是僧侶，指導學生文字的讀法、寫法、九九乘法和四則運算，以及誦讀《吉祥經》等巴利語護咒經典。<#>根據下緬甸英化後所進行的調查，在下緬甸有三千五百所‘寺子屋’，就學的兒童超過四萬人；在十九世紀末至二十世紀初之間，緬甸男子的就學率是印度的三倍，女子則達五倍之多，這完全是受惠于具有悠久傳統的‘寺子屋’教育。<#>但是，寺子屋教育終究是宗教教育，其最終目的只是爲誦讀難解的巴利語經典。隨著緬甸的英化，‘寺子屋’所扮演的角色也有所變更。從西元1867年起，緬甸政府開始從事教育行政工作，幷且特別重視以英語教學的教會學校，時常積極地予以輔助。雖然在村落中還存在著實施緬甸語教學的寺子屋，不過，那些對于時代變遷較爲敏感的下緬甸都市居民，爲了讓孩子在新時代中能够脫穎而出，于是將弟子送到英語學校就讀。在白人統治的殖民地社會中，有無英語能力，是主要的生存關鍵。而英語學校的畢業生，無論升學或就業，都比寺子屋畢業的學生更爲有利。<#>［僧侶與民族主義運動］　就教育方面而言，僧伽的重要性雖然降低，但出家人對民衆精神方面的影響力，一直到二十世紀也不見减退。反而他們對于時代變遷的反應還較一般人爲快，應對的方式也較爲激進。<#>最早在緬甸成立類似政治集團的組織是西元1920年的‘緬甸人團體總評議會’，其前身是‘緬甸青年佛教徒會’，這個評議總會是由一群關心政治的比丘執掌權力，然而却在西元1925年分裂爲烏·索德恩率領的一派，和以烏·其夫拉因爲領導者的一派（這種政治就稱爲兩頭政治）。索德恩派在全國大會中邀來了衆多比丘，而且在大會舉行的前後也召開比丘集會。<#>除了這些組織外，也有直接呼籲民衆起而行的比丘。其中最具代表性的是烏·巫伊塞亞大師及烏·奧烏達馬大師。西元1888年出生的烏·巫伊塞亞大師，在雲游四方之後，參加仰光‘緬甸青年佛教徒會’，在此期間逐漸産生民族解放的意識。西元1926年，他在塔亞瓦底舉行有關反對稅法的演說時，被憲兵逮捕，判處二個月的徒刑。他雖然身陷囹圄，但仍然鍥而不捨地傳布他的思想，因此，出獄的那一天，又以反政治言論的罪名遭到逮捕，他在牢中還極力爭取僧侶的權利。在要求被拒絕後，他便以絕食來表示抗議，如此經一年九個月後才被釋放；西元1928年，他在漢達瓦底又犯了同樣的罪名，而遭到第三次入獄，于是大師又以絕食來抗議，經一六六天之後，終于結束他四十一年的生涯。現今，在達廣黃金佛塔的西南交叉處，我們可以看到一尊穿著黃衣的雕像，那就是信徒爲紀念烏·巫伊塞亞大師而造的雕像。<#>西元1879年出生于阿恰布的烏·奧烏達馬大師，也是一位滿腔熱血的出家人。他曾經巡訪印度、日本等地，通曉國際情勢，特別對印度國民會議派運動留下深刻的印象。西元1921年他返國後，看到緬甸文化、佛教在英國的統治下，逐漸呈現衰退、墮落景象時，非常痛心。因此，他猛烈抨擊兩頭政治，倡導緬甸獨立。他的這項言論，引起英國當局的不滿，于是將他逮捕幷判處十個月的監禁；出獄後，又開始向人民進行教化活動，其後由于在曼德勒和警察發生衝突而再度遭到逮捕；西元1927年大師出獄後，繼而倡導反租稅運動，因此，第三次被捕入獄，這十一年的牢獄生活使他精神崩潰，終于在西元1939年病逝于仰光醫院。他雖然得到‘穿黃衣服的政治煽動者’的不名譽頭銜，但他已成爲日後緬甸人民反英的仿效對象。一直到今日，人民仍將他當做民族英雄來崇拜。在他的出生地──阿恰布也建有一座大師的銅像。<#>［獨立後的緬甸佛教教團］　緬甸的民族主義運動始于烏·巫伊塞亞、烏·奧烏達馬等愛國僧侶的啓蒙，經仰光大學的年輕知識階層，然後落到主張‘我們才是緬甸主人翁’的多巴馬、亞希阿勇等人肩上。而出家人在第二次世界大戰以及戰後的一段時期，即不再出面領導獨立運動。<#>但是，在西元1948年緬甸獨立後，緬甸的僧伽重新取得自主權，幷于西元1949年制定‘威尼賈·塔那法’，以解决宗門內所發生的糾紛，從此，一切紛爭都不再由法庭來判决。而有關處理比丘事務的評議會之選出、營運、實務等，都交由宗務省執行。<#>從西元1948年到1962年，擔任首相的烏奴是一位虔誠的佛教徒，因此，到了1962年，緬甸政府和佛教教團的關係已到了密不可分的境地。于西元1947年起草的憲法中，雖然沒有提及國家宗教一詞，但已公認佛教是大多數人民所信仰的特別宗教。西元1954年到1956 年間，烏奴首相在仰光召開第六次結集，可說是對佛教最大的貢獻。然而由于政局的不穩定，他被迫在西元1958年下臺；但又在1960年的大選中，重新掌握政權，幷致力于佛教國教化的實行。西元1961年八月在上下兩院聯席議會中，烏奴的提案獲得壓倒性的勝利。但是，由于佛教在憲法上受到特別的待遇，因而導致信仰其他宗教的山地少數民族激烈反抗，而醞釀了以後反政府活動的思潮。<#>［緬甸的社會主義革命和僧伽］　西元1962年執政的乃溫軍事政權，在內政、外交、軍事各方面都采取獨裁政策，甚至對佛教教團也不例外。獨立後的緬甸僧伽，尤其是由年輕比丘組成的‘青年僧侶聯盟’，在政治上大都傾向反對烏奴的烏·巴斯葉及烏·結尼伊兩派，而且從西元1958年到1960年掌握臨時政權的軍方，雖然沒有參與1960年的總選舉，但仍然暗中擁護上述兩派僧伽；也就是說，從五０年代後期到六０年代初期的緬甸，是由軍方、巴斯葉、結尼伊派僧伽三者聯合組成的。然而，因1962年的政變而正式掌握政權的軍方，亦即擁護乃溫將軍爲議長的革命評議會，對僧伽的態度却做了一八０度的轉變。評議會認爲佛教的教義在某方面與社會主義相背馳，出家人無助于社會主義國家的建設；社會根本不需要爲了建造寺院以及扶助不事生産的出家人，而做無謂的浪費。<#>對于革命政府這種冷淡的態度，緬甸僧侶始終保持沉默。一直到西元1963年，頒布‘古老建築保存法’修正案，其中規定，修整古老建築物，需經過政府的許可。此事終于掀起佛教徒全面的抗議。革命政府當時雖曾讓步，不過在1964年却又解散緬甸社會主義計劃黨以外的其他政黨，幷且規定宗教團體等一切組織需要登記才能成立，又于西元1965年廢除宗教關係三法。當時反對世俗權力介入出世社會的一二四名比丘，都以反政府活動的罪名而遭逮捕入獄。西元1973年頒布的新憲法中，不再保障佛教的特別地位。佛教與基督教、伊斯蘭教等其他宗教都站在平等的地位上；同時也廢除特別爲佛教支出的財政預算。<#>西元1974年後，政府更以第三者的立場來處理宗教事務。現在，緬甸政府更是確實地實施出家登記，未經登記而出家被視爲公然違抗法令。（取材自大野徹〈緬甸的社會與佛教〉）<#>◎附一︰大野徹〈緬甸人的生活與佛教〉（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{57}）<#>(一)深入民衆生活中的佛教<#>［皈依三寶］　佛教信徒分爲出家修行的比丘（男）、比丘尼（女），以及居家信徒優婆塞（男）、優婆夷（女），緬甸的佛教徒大多屬于後者。居家信徒的首要條件是皈依三寶（佛、法、僧），即皈依釋迦牟尼、釋迦牟尼的教義及忠實實踐其教義的僧侶。幷以‘皈依佛、皈依法、皈依僧侶’之三皈依文闡釋其義。<#>［五戒］　居家信徒若皈依三寶，即表示開始實行修道生活；但因置身于現實煩惱世界，各種欲望難以驅除，要修成完滿之道誠屬不易，因此，居家信徒的第二條件是要遵守戒律。此戒律稱爲‘五戒’，其內容爲(1)不殺生，(2)不竊盜，(3)不邪淫，(4)不妄語，(5)不喝酒。緬甸佛教徒終生信守這些戒律。<#>［八齋戒］　居家信徒的第三條件，乃每月的十五日及二十九日（或三十日），即所謂布薩日時，遵行‘八齋戒’。八齋戒是五戒再加上(1)不在特定的時間以外用餐，(2)不觀賞歌舞、戲劇，不戴香料、花環等裝飾，(3)不在過分奢華之處休憩等三戒而成，其內容大致與沙彌的十戒相仿。緬甸的居家信徒在布薩日時，除遵行八戒外，還須布施食物給出家人，前往寺廟聆聽佛法，幷行齋戒生活。<#>［布施］　緬甸的居家信徒還有一件不能欠缺的重要工作，即對出家人行布施，給予物質上的援助。出家人本就與世俗生活絕緣，且因教團內部禁止經濟活動，無法從事生産，出家人爲了求生，只能以托鉢方式獲取食物。<#>出家人既以接受布施爲生，就少不了布施的施主，因此居家信徒成了支援出家人的重要角色。根據在曼德勒和阿馬拉普拉寺院內所作的調查，每位出家人接受布施者，通常在二十家到四十家之間，有的多達七十家至八十家以上。此外，每位出家人通常擁有十到二十位能供應其袈裟、鉢以及其他日常用品的施主。居家信徒布施財物給出家人，以積功德；出家人則爲居家信徒行佛法，兩者間的關係密不可分。<#>(二)僧院中的修道生活<#>［教團的組織］　緬甸所謂的佛教團，即出家人集團，由沙彌、比丘組成。沙彌是未滿二十歲的實習和尚，雖已落發剃度，穿上黃衣，但還不是正式的比丘。比丘是指二十歲以上，且已接受具足戒的正式僧侶。他們拋弃家庭，與社會脫離關係，過著修道生活，所以也不必接受社會一般義務的束縛。<#>［沙彌和得度］　要成爲沙彌，必須經過出家儀式，即所謂的‘得度儀式’。舉行期間爲五、六歲到十四、五歲時。一般多在十二、三歲時進行。修道期間沒有硬性的規定，但通常是在寺院度過三個月的雨安居期（雨季），待雨季過後再行還俗；當然也有人一直留在寺院內，至二十歲即可成爲正式的比丘。比丘中約有百分之六十是在二十歲以前得度的。<#>得度是一種儀式，接受得度的少年須著盛裝，幷乘著裝飾豪華的馬匹、牛車或轎子，由家族、親戚、朋友等伴行，至村中各處拜訪。接著行落發儀式，少年們合掌平伏于和尚前面，口中念著請求進入佛門之意的巴利語。其後，由大和尚授予袈裟，此時，頸上挂著 鉢的少年已成爲沙彌，前往寺廟修行。由此看來，得度過程包括(1)落發，(2)著袈裟，(3)皈依三寶，亦即皈依佛、法、僧，幷誓守戒律。<#>沙彌在寺院內，負責各種雜務，如清掃寺院、挑水、替比丘辦事、隨和尚出門托鉢等。此外，洗滌排泄時使用的籌木，也是沙彌們的任內工作。空閑時，他們就背誦巴利語的偈頌、《吉祥經》，幷默記禮拜方式。沙彌幷非正式的比丘，故須遵守的戒律也較少，只是在所謂的五戒之外，加上不在特定的時間以外用餐、不接受金銀布施……等五戒，共計十戒。<#>［比丘和具足戒］　希望接受具足戒成爲正式僧侶的人，須具有下列特定條件︰(1)年滿二十歲的嫡子，(2)須得到雙親的許可，(3)不能有麻瘋、腫瘍、濕疹、結核、羊癲瘋等病歷。除此之外，出家生活所必須的三衣、鉢等亦須自備齊全。<#>希望受戒者，若能符合以上條件，即可在戒壇進行受具足戒禮。（中略）具足戒之形式，猶如資格審查，由教誡師對受戒者提出各種問題，受戒者的答案須經過出席資格審查的全體比丘認可後，方算進入比丘僧團。已入僧團的比丘必須遵守律藏規定的二二七條戒律（波羅提木叉）。<#>［教團的日課］　清晨的柝聲一響，教團內的僧侶們便開始了一天的功課，即所謂的日課。淩晨四、五時許，清亮的柝聲喚醒了沉睡的僧侶；漱洗後，即面對佛壇做片刻的默禱，然後食用清淡的早餐；待清掃僧房、挑水等工作結束後，便出外托鉢，此時約七、八點左右。托鉢的出家人以袈裟覆蓋肩膀上，將鉢吊于右肩，幷用兩手托住，赤足而行。<#>托鉢的方式，可分爲單人托鉢和集團托鉢兩種。無論方式如何，出家人始終默不作聲，直視著前方前進，對施主既不打招呼也不表謝意，因爲出家人的托鉢行爲，即是一種法施，透過這種方式給予居家信徒布施的機會。經過一小時至一小時半的托鉢巡迴後，僧侶們回到僧院，將所得施物供奉在佛像前，開始用餐。<#>用餐時間約在十時至十一時左右，最晚要在中午以前結束，因按小乘佛教之規定，一過中午即不准進食。用餐時，出家人毌須動手備餐具，此事由管理人員處理，若管理人員不在，即由沙彌代之。進餐時不用竹筷，一律以右手抓取。餐後，須自行清理餐具，其後，有一到二個小時的午睡時間。午睡後，即行沐浴，沐浴時須脫去上衣，僅留內衣，以水瓢盛水，自頭上沖下。沐浴後即勤習巴利語之經典，一直到四點左右。下午約六點時，全體成員在寺院禮堂集合，進行黃昏修行，修行結束後進行晚禱，此時約八點到八點半左右。晚禱後即就寢，時間不得晚于九點，如此，一天的僧院生活便告結束。<#>出家人的日課，以祈禱、學習和教育弟子三項爲主，除了托鉢之外，其餘活動皆在僧院內進行。雖然，在布薩日和葬禮、婚禮時，出家人會被邀請前去誦唱護咒經，或在法會席上唱誦佛經，但一般而言，出家人和世俗社會幷沒有直接關係。<#>(三)出家人的火葬儀式<#>［法臘］　小乘佛教忠實地承繼了傳統佛教的教義和戒律，原則上，教團內部幷無階級差別，社會地位、名聲和貧富皆與僧侶無關。比丘間的差異，只有法臘，也就是成爲比丘之後的歲月。居家信徒對比丘的崇敬之心，與其法臘長短成正比。法臘長的比丘，尤其是住持逝世時，常以‘入寂’等特別用語表之，以示尊敬。其葬禮異常盛大，大部份的居家信徒皆會前來參禮。<#>［出家人的火葬儀式］　無論出家僧侶或居家信徒，死後的葬儀過程大同小異。首先將遺體清洗乾淨，再以白色棉布裹住全身，幷蓋上黃衣，置于棺中。遺體在籌足葬禮所需費用之前不得入葬，故放置一年或二年以上者爲數不少。遇此情形，通常由居家信徒捐諷一座稱爲‘涅槃·茶溫’的特別建築，暫時安奉遺體。<#>直到費用籌足，雨季過後，即在廣場上特置的火葬台舉行正式葬禮。所謂的火葬台，是個裝飾豪華的靈台，靈柩即置于其上。火苗點燃後，此靈台和棺木一起燒毀成灰，等靈灰冷却後，開始撿拾遺骨，幷將遺骨葬于佛塔旁，而不另外建墳。有時也將遺骨搗碎，加上油料，用以製造佛像或羯磨儀規等法器。此種葬禮通常持續一個星期左右，葬禮期間，每晚都舉行法事，吹奏聖樂，場面盛大而熱鬧。<#>［發生于曼德勒的實例］　西元1979年二月二十五日，曼德勒丘陵上的某個寺院內，有位法臘高達五十九年的長老比丘圓寂，預定的葬禮日爲十一月二十八日，但實際火祭儀式却延至十二月三日。葬禮會場──曼德勒建城百年紀念廣場上，撘建三座巨大的臨時房屋，周圍再環以十二座臨時小屋，幷于該地舉行舞蹈、戲劇等節目。此時，列席葬禮的和尚開始進行布施，幷將裏面安放遺體，重十六公斤的蓮花狀純銀棺柩，置于尖塔和花車裝飾成的火葬臺上焚化，來自各地的居家信徒將廣場擠得水泄不通，場面相當壯觀。<#>(四)佛教徒生前必須施行的儀禮<#>［十二項世俗祝福］　緬甸佛教徒一生之中必須經歷十三項儀式，除了最後的葬禮外，都是喜事，即所謂的十二項世俗祝福。其順序，從誕生開始依次排列如下︰<#>(1)安産儀禮<#>(2)首次禮拜儀禮<#>(3)剃髪儀禮<#>(4)搖籃儀禮<#>(5)咬蒟醬儀禮<#>(6)首次觀看日月儀禮<#>(7)命名儀禮<#>(8)初食儀禮<#>(9)結髻儀禮<#>(10)穿耳儀禮<#>(11)得度儀禮<#>(12)結婚儀禮<#>其中(1)至(8)項皆在嬰兒時期施行，(9)至(11)項則在兒童時期實施，只有結婚典禮在成年以後舉行，也就是說，緬甸人所謂的祝福儀式，主要在未成年時期進行。當然，這些儀禮會因地區不同而有所差異，且十二項儀禮也不一定全部舉行。<#>十二項儀禮中的第一項安産儀禮，其用意在祈求生産順利。若遇有難産情况，則由出家人唱誦護咒經。<#>首次禮拜儀禮，在出生後第三天舉行。使嬰兒面向三寶和祖父母等應尊崇的對象做禮拜動作。<#>嬰兒誕生後的第七天，父母準備了級木（菩提樹屬）和無患子果實做成的液汁，首次爲幼嬰洗頭，洗完後即舉行剃髪儀禮。<#>搖籃儀禮，幷沒有特定的日子。在誕生後數月內任選一個吉日，將嬰兒放入搖籃中搖動即可。<#>誕生以後第七十五天舉行咬蒟醬儀禮；首次見日月儀禮則在誕生後第三個月舉行。<#>命名儀禮，顧名思義，即是爲新生兒命名的儀禮，通常和剃髪儀禮或搖籃儀禮一幷舉行。嬰兒名一般取和出生日有關的文字命名。緬甸有三十三個基本文字，且一周內的每一天都有特定的文字爲代稱，如星期日使用母音文字，星期一使用軟口蓋音文字，星期二使用摩擦音文字，星期四使用唇音文字，星期六使用齒莖音文字。命名時，則按出生日之星期數，取文字群中的任何一字命之。<#>初食儀禮，在出生後的第六個月舉行。舉行儀式之日，將煮熟的米飯放入幼兒口中，放的數量規定爲三口。<#>結髻儀禮和得度儀式，皆爲成人後舉行的儀式，沒有特別規定的歲數和日期。<#>穿耳儀禮相當于女孩的成人儀式。舉行時間，通常和男孩的得度儀式同時，約十二、十三歲時。接受穿耳的少女們，在選定的吉日裏，須著盛裝，與準備得度的少年們，齊坐在裝飾華麗的牛車上，到村中各處巡禮。巡禮完畢後，即回家坐在準備好的座椅上，等待吉時的來臨。時間一到，便由導師用金屬針穿過少女的耳朵，再將金屬針彎成圓形，留在耳朵上，以後，必須每天搖動此針，直到傷痕痊愈爲止。由此針孔形成的耳洞，就是少女穿戴耳飾之處。<#>婚禮，是十二項世俗祝福中最簡單的儀禮。婚禮形式雖因地區不同而有差異，但盛裝的新郎、新娘站在家人和親朋面前，重叠右手，以示結爲夫婦的方式却是各地皆同。婚禮和宗教信仰幷無關聯，因此僧侶們幷不出席。典禮，有時會在特別準備的會場舉行，但多半是以新娘的娘家爲會場。<#>［葬禮］　葬禮是佛教儀式和非佛教儀式的綜合體。當不幸事件發生時，其遺族即刻通知親戚、朋友和四鄰們，被通知的人均需前來吊喪。遺族們將遺體清洗乾淨，謂之‘淨身’。此手續完成後，即以白棉布裹住下半身，再反穿其衣物，幷以直系親屬的毛髮纏繞在死者雙手和雙脚之拇指上，又在其口中塞入硬幣，作爲過奈河的渡船費。因死者血親陸續前來，告別典禮通常要持續二、三天，此期間的夜晚，由男人守夜。除了出家人外，通常采取土葬方式，同時也沒有竪立墓碑的習俗。埋葬當天，邀請僧侶唱誦三皈五戒，死者親屬須服喪七天。<#>(五)布薩和安居<#>［布薩］　每個月的月圓之日及最後一日是佛門所謂的布薩日。當日，居家信徒須遵行八齋戒，出家僧侶則會聚一堂，行戒律護持檢討儀式。衆僧到齊後，推派一位代表起來背誦波羅提木叉二二七條戒律，其餘的僧侶則在席上自我反省，是否信守戒律。如果問心無愧，保持沉默即可；但若有任何違背戒法的言行時，就必須告白懺悔，幷接受和尚的處分，所以布薩日對出家人而言，是自我批判、自我反省的日子。<#>二二七條波羅提木叉是出家人必須遵守的戒律，內容包括八大類，即婆羅夷法四條、僧殘法十三條、不定法二條、舍墮法三十條、波逸提法九十條、悔過法四條、衆學法一百條、滅諍法七條等。其中，婆羅夷是指性交、竊盜、殺人、妄語四項。對出家人而言，這些是最嚴重的罪行，觸犯者馬上被驅出寺院。另外，性方面的惡習、誹謗、違諫等行爲謂之僧殘，觸犯者雖不會被驅逐，但須接受禁閉的處罰，幷在此段時間內，自我反省。至于其他的戒律，則按照所犯情節之輕重，給予適當的處罰。居家信徒的布薩儀式，在僧院和佛塔旁的僧房進行。信徒們準備好早餐後，即集中于僧房。首先布施食物給出家人，然後各自用餐。富裕人家爲了多積功德，有時還請大家吃飯。早餐結束後，全體人員進入大廳，在寺院住持的帶領下進行課誦。從唱誦祈禱文‘歐卡達’開始，接著，唱誦八齋戒請願文。以上兩者均由住持和尚唱念，居家信徒隨其後複誦。之後，全體合誦三皈依文，幷發誓皈依佛、法、僧。最後，才唱誦八齋戒文。有時候，還加上了護咒經的誦讀。總之，居家信徒的布薩日就是在信守八齋戒和勤行布薩下度過。<#>［安居］　緬甸曆的四月（陽曆七月）十五日，對東南亞地區的小乘佛教徒而言，意義特別深遠。此日，不但與釋尊一生的重要事迹有關（如自兜率天降臨，投胎于摩耶夫人；眼見俗界生老病死輪回之苦，拋弃尊榮，離城苦修；于鹿野苑，爲五位僧侶講經論法；在舍衛城白色芒果樹下表現其神力等），同時也是爲期三個月之雨安居儀式的第一天。當天，全體僧侶們聚集于一地，足不出戶，以便專心修行。爲了協助出家僧侶的修道，居家信徒幷爲他們準備修道期間所需的花及燭臺等。<#>安居期間正值雨季，無論居家信徒和出家僧侶都過著嚴謹的生活。出家人禁絕外出，居家信徒在這段期間內，也儘量避免舉行結婚、遷居等儀式。<#>［佛教的重要年中行事］　在緬甸，佛教的重要年中行事共有十二項，緬甸語稱之爲‘顯那亞狄波耶’。雖然歷史不斷地變遷，但其中幾項行事，如緬甸曆一月的水節、二月的菩提樹澆水節、四月的雨安居圓滿日、七月的燈火節、八月的迦絺那衣奉獻節和十一月的香木奉獻節等，却從王朝時代沿襲至今，從未更動。<#>從緬甸曆一月（陽曆四月）十五日，開始爲期兩天的‘騰讓’儀式，即所謂的水節。水節期間，人們在歡娛的氣氛下互相潑水，意在洗淨去年的污穢和黴氣，幷以聖潔之身迎接新年的到來。水節後的第三天，就是緬甸曆的元旦。元旦的由來，雖有兩種不同的神話傳說，但都與帝釋天有關。其一是，居住在忉利天的帝釋天，每年年底必降臨凡塵，以查核世人的善惡行爲，幷于三天後返回天上，當天，也就是緬甸曆的元旦。另一種說法是，帝釋天將其爭論對手紅婆羅門的頭砍下後，將此熾熱的頭交由七位仙女輪流保管。每年，當帝釋天離開天界的刹那，原先保管頭顱的仙女即準備將此任務移交給下一位仙女；當帝釋天停留于地面時，由前後兩任仙女共同托住此頭；當帝釋天再度回到天上的瞬間，頭顱已交到新任仙女手中，此刻，也正是新年的開始。<#>緬甸曆的二月十五日，也是個意義不凡的日子，因釋尊的誕生、成道和入滅，皆發生于此日。當天，人們爲因久旱而乾燥的菩提樹澆水，幷將缺水魚池內的魚移至水多之池。<#>爲期三個月的雨安居期，于緬甸曆的七月陽曆十月）十五日結束。相傳當天，釋尊在帝釋天的引導下，幷由梵天伴隨，通過寶階三道，從忉利天下降到人間。爲了迎接釋尊的降臨，無論在佛前，甚至前往佛塔的參拜道路上，都裝飾著無數咒的燈火，是爲燈火節。<#>緬甸的八月十五日，是迦絺那衣的奉獻日。人們布施衣服給出家僧侶，冀能免于灾厄、獲得福祿。當日，婦女們還須徹夜編織袈裟，以爲來日奉獻佛陀。此一習俗源自悉達多太子出家時，在天界的摩耶夫人徹夜編織袈裟的故事。<#>(六)民衆信仰的特質<#>［佛教國緬甸］　緬甸是佛教國，根據政府的統計，有百分之八十三的都市居民和百分之九十五的村落居民篤信佛教。由街道上隨處可見的黃衣僧侶，清晨挨家沿戶托鉢的比丘，林立于緬甸境內的金色或白色佛塔，以及男子一生必進僧院一次的習俗，在在顯示出，緬甸是個佛教國度。<#>但另一方面而言，在誕生、命名、得度、結婚……等緬甸人一生必施行的儀禮中，有許多儀式和佛教完全無關。此外，也有部份節日是古代流傳下來的習俗，與佛教亦無相干，如潑水節便是。這些非佛教性節日，多半源自以前土著的風俗，也有些因受印度教的影響而形成。<#>［那陀信仰］　緬甸大部份住家的柱子上，都挂有包上紅布的椰子果實，此外，在郊外的大樹幹上也設置鳥巢般的神祠，裏面供奉著具有牛眼的奇怪神像，此即緬甸語所稱的‘那陀’土著神。信仰‘那陀’的緬甸人認爲，疾病的流行、水灾、火灾、失竊等灾厄的發生，都起因于那陀的作怪。緬甸人平常以椰子、香蕉、蒟醬、香烟、茶、黑糖等食物供奉那陀，若發生重大事情時，即舉行那陀祭典，幷請女巫獻舞娛神，祈求消灾。<#>［雙重信仰］　緬甸人一方面建造佛塔，參拜佛像；另方面又設置‘那陀’神祠，祈求消灾和現世利益。緬甸這兩種宗教在各種祭祀儀禮中渾然相融，幷深入民衆日常生活中。但這幷不表示那陀信仰和佛教形成一種混淆的宗教，而是各自獨立的。爲了超脫各種煩惱，達到涅槃境界，他們信仰精神性的佛教；爲了祛除日常生活中的各種不幸和灾難，他們又崇拜現實性的‘那陀’。總之，緬甸宗教信仰，就在以拯救靈魂爲目的的佛教和世俗性强烈的那陀信仰之間持續著。<#>◎附二︰高觀如〈中緬佛教關係〉（摘錄自《中國佛教》）<#>中國和緬甸從後漢以來就有友好的往來（見《後漢書》卷六、卷八十六，當時稱爲撣國）。公元七世紀間，中國佛教學者玄奘和義淨曆游西土，都聽得其地盛行佛教。《大唐西域記》卷十稱它爲室利差呾羅國，說︰‘乞食杜多，是其國法。’據義淨《大唐西域求法高僧傳》卷上說︰時有曇光律師，荊州江陵人，游行到達呵利鶏羅國（今緬甸西部阿拉幹）。該書還提到一個中國僧人，年五十餘，携有許多經像，到達呵利鶏羅國，受到國王尊敬，幷住持了一所寺院，病故在當地。公元八世紀間，驃國（即今緬甸）王遣其弟悉利移（《新唐書》說是悉利移城主舒難陀）于唐·貞元八年（792）向唐朝通好，幷送來彼國有關佛教的樂歌十曲（《新唐書》說有〈佛印〉、〈贊娑羅花〉等十二曲）。據傳當時彼國都城內有佛寺百餘，其俗好生惡殺，男女七歲便落發住在寺內，歸依沙門，到了二十歲又可留發爲居民（見《舊唐書》卷一九七）。至公元十一世紀間，蒲甘（今緬甸北部）名王阿那羅多大弘佛教，巴利文上座部系統的佛法在緬甸開始興盛。傳說阿那羅多曾向中國求取佛牙未得。在這以後，中國雲南傣族地區也傳入了巴利語系的上座部佛教，幷盛行弘布。至十八世紀間，緬甸國王孟雲先後向中國朝廷贈送金塔、佛像、石長壽佛、貝葉緬字經、馴象、緬甸國樂等（見《清朝文獻通考》卷三三三）。當時中國朝廷也還贈與緬甸許多珍品，內有佛屯利一顆，現尚供奉在該國敏貢佛塔中。<#>新中國成立後，由于兩國建立了親密的外交關係，佛教徒之間的友好往來也頻繁起來。1955年十月，緬甸政府和緬甸聯邦佛教協會派遣代表團到中國迎請佛屯利，到緬甸巡行，供緬甸人民瞻拜。這是中緬佛教關係史上的大事，促進了中緬兩國人民友誼的鞏固與發展。<#>［參考資料］　《東南亞佛教概說》（《世界佛學名著譯叢》{57}）；淨海《南傳佛教史》；《世界の佛教》（自由佛教懇話會編）。<#>


meanings:
6120緬甸（Burma）東北接我國康、滇，西鄰印、巴，東毗泰、寮，南濱孟加拉灣；其巴利語 Maramma（音譯摩羅摩），係轉訛自梵語 Brahma（意譯梵摩、梵天），「緬甸」音近 Maramma-desa（梵天之國土）。最早入居者為得楞族（Talaing），次為緬族（Burman）、撣族（Shan）等。此國信史始於十一世紀，其前多係傳聞。據錫蘭島史載，西元前三世紀，印度阿育王曾遣須那（巴 Soṇa）及鬱多羅（巴 Uttara）至金地國（巴 Suvaṇṇa-bhūmi）傳教，或謂金地國即今下緬甸打端一帶，五世紀中葉之注釋家佛音（巴 Buddhaghoṣa），更由緬人一再強調彼乃出身打端；此外，佛陀成道時，最初布施食物之二位商人，相傳為緬甸人，又盛傳佛陀曾親臨蒲甘（Pagan）布教，凡此皆待考證。根據地下挖掘物，約可推定上緬甸為北印度文化系統，下緬甸文化則係自南印度移來。有關緬甸之宗教，首先傳入者為印度之婆羅門教，稍後佛教亦由孟加拉、奧立沙（Orissa）等地傳入。佛教傳入緬甸，從出土之重要文獻證明，最初傳入者為上座部佛教，西元十世紀以後，大乘佛教及密教始漸傳入。在十一世紀以前，緬甸有一種大乘阿利僧派（Ari）存在，此派僧眾著藍色法服，蓄髮，生活放蕩，謂若造惡，僅須念誦救護咒，即可不受因果報應，復分為林住與村住二支。此派較印度性力派更極端，或以之乃是混合了大乘佛教，屬於墮落形式之喇嘛密教。此一教派在阿奴律陀王（Anuruddha）之前，為蒲甘一帶教派中勢力最盛者，其中心地為沙摩底（Samati）。待蒲甘王朝（1044～1287）興起後，緬甸早期佛教各派及阿利僧派先後衰亡。　西元一○四四年，阿奴律陀王統一全國，建都蒲甘，一○五七年，征服打端，請入比丘、三藏聖典、佛舍利、寶物等，又由高僧阿羅漢（Arhan）領導改革僧團，虔信上座部佛教，原先之上座部、大乘佛教、密教、婆羅門教逐漸消失。未久，於蒲甘修建瑞德宮佛塔（Shwe Dagon），歷兩代始竣工。錫蘭國王毘舍耶婆訶一世（Vijayabāhu I）曾遣使至緬，求賜三藏，請派僧團，一時，緬甸成為南傳佛教中心。在蒲甘佛教之全盛時期，上緬甸共有一萬三千座塔與僧院。其後，錫蘭佛教大盛，大寺派勢力最強，緬甸遂有留學錫蘭者，車波多即於大寺受戒，留學十年（1170～1180），始伴四名比丘返國。十二世紀時，僧團分裂為錫蘭宗派（Sīhala-saṃgha）與原有之緬甸宗派（Maramma-saṃgha）。前者不久更分為尸婆利、多摩陵陀、阿難陀三個僧團。惟雖分裂，各派仍極努力弘揚佛法，故佛教仍頗興盛。　西元一二七七年，蒙古人南侵，蒲甘王朝沒落，十年後政權轉移撣族手中，此後緬甸不再出現一統王國，直至十六世紀中葉。其間二百餘年，不論北方阿瓦王朝（Ava）或南方庇古王朝（Pegu），均重視並發揚佛教，名義明燈（Abhidhānappadipikā）、聲韻精義（Saddasāratthajālinī）、迦旃延文法註等多為此時期作品。十五世紀中葉，南方計分六個宗派，受比丘戒者有一萬五千餘人，其後經達磨悉提王（Dhammazedi, 1472～1492）之改革，僧團又告統一。　代撣族而起者仍是緬人，建立東固王朝（Toungoo, 1531～1752）。編成達磨他憍（Dhammathatkyaw）、拘僧殊（Kosaungchok）兩部律典，營造摩訶摩尼佛塔（Mahāmani）、耶舍摩尼須羅佛塔（Yasamanisula）、加多奇佛塔（Ngatakyi），摩尼珠論、法王七事論、阿毘達磨頌、律莊嚴疏、譽增論等亦於此期完成。高僧則有毘陀羅毘那婆斯（Badaravanavāsī）、雅利安楞伽羅（Ariyālaṅkāra）、最勝法（Aggadhammālaṅkāra）、智願（夊āṇavara）等。十八世紀，佛教發生著衣論爭，形成對立之偏袒派（巴 Ekaṃsika）與通肩派（巴 Pārupana），百年後始由主張著衣時覆蓋雙肩之通肩派獲勝，是時，東固王朝已亡，貢榜王朝（Konbaung, 1752～1885）代興。百餘年間，佛教仍受王室保護，陸續有緬文經典之翻譯。西方勢力亦因此時仰光闢為通商口岸而不斷入侵，一八八六年，緬甸淪為英國殖民地，至一九四七年宣告獨立，其間六十餘年，英人並未以政治干涉宗教，故有「緬甸佛教青年會」成立（1906），號召緬甸獨立之事，此後僧人參與獨立運動者甚多。　今緬甸佛教僧團主要有哆達磨（Thudhamma）、瑞景（Shwegyin）、達婆羅（Dvara）三派。此三派在教學上，對於三藏聖典所遵奉者皆一致，惟於戒律上，特別是所持用物、著衣法及生活儀節有些許差別。前二者為傳統之宗派，組織龐大，僧眾較多；達婆羅派成立最晚，於十九世紀末，對舊哆達磨派加以改革而成，戒律上主張嚴格實踐，僧眾最少。又緬甸佛教僧眾僅有比丘、沙彌、信士男、信士女，及少數比丘尼，而無沙彌尼、正學尼。一般習俗，男子於十四、五歲時須入寺短期出家。佛教各國中，以緬甸之測試制最嚴，通過律藏試者稱持律者（Vinayadhara），三藏全部通過者稱三藏師（Tipiṭakadhara），係最高榮譽。今緬甸於南傳佛教中佔有極重要之地位。〔J. George Scott: Burmese Buddhism; Mabel Bode: The Pali Literature of Burma, London, 1909; G.E. Harvey: History of Burma, London, 1925; Sir Ch. Eliot: Hinduism and Buddhism, London, 1921 vol. III, P. 47ff〕


meanings:
6120梵名 Vaidhanya，巴利名 Vedhañña。係迦毘羅衛國菴婆樹之林園名。依長部經典第二十九清淨經（巴 Pāsādika-suttanta）之記敘，釋尊止住於此林園時，正值耆那教祖師尼乾陀若提子（巴 Nigaṇṭha Nātaputta）在巴瓦（巴 Pāvā）入滅，其教團因之分裂為二派，並引起抗爭事件。〔長阿含經卷十二〕


meanings:
① Sợi ngang. Phàm thuộc về đường ngang đều gọi là vĩ. Xem chữ kinh 經. ||② Tên sách, sáu kinh đều có vĩ, như dịch vĩ 易緯, thi vĩ 詩緯, v.v. Tương truyền là chi lưu của kinh, cũng do tay đức Khổng Tử 孔子 làm cả. Người sau thấy trong sách có nhiều câu nói về âm dương ngũ hành nên mới gọi sự chiêm nghiệm xấu tốt là đồ vĩ 圖緯 hay sấm vĩ 讖緯.


meanings:
① Sợi khổ, sợi ngang; ② Vĩ: 南緯 Vĩ tuyến nam; 北緯 Vĩ tuyến bắc; ③ (văn) Sách dựa theo nghĩa kinh để giảng về phù phép bói toán: 易緯 Dịch vĩ; 詩緯 Thi vĩ; 緯讖 Vĩ sấm.


meanings:
① (văn) Dây quấn ở chuôi dao hay chuôi kiếm; ② [Gou] (Họ) Câu.


meanings:
① Phiếu miểu 縹緲 thăm thẳm, xa tít mù. Ta quen đọc là chữ diểu.


meanings:
① Lụa chuội trắng nõn. ||② Duyệt lịch, như lịch luyện 歷練 luyện tập đã nhiều, từng quen. ||③ Luyện tập, như huấn luyện 訓練 luyện tập. ||④ Luyện, học tập hay làm gì mà đã tinh tường lắm đều gọi là luyện, như am luyện 諳練 đã quen, đã tinh lắm. ||⑤ Kén chọn. ||⑥ Tế tiểu tướng gọi là luyện.


meanings:
① Lụa trắng; 江平如練 Mặt sông phẳng lặng như tấm lụa trắng; ② Luyện tơ lụa mới cho trắng, luyện lụa; ③ Tập, luyện: 練字 Tập víêt chữ; 練 跑 Tập chạy; ④ (Lão) luyện, thạo, sành, từng trải: 老練 Lão luyện; 熟練 Sành sỏi, thông thạo; ⑤ (văn) Kén chọn; ⑥ (văn) Tế tiểu tường; ⑦ [Liàn] (Họ) Luyện.


meanings:
① Ðánh dây, bện. Nay gọi cái thắt lưng đũi hẹp là biền tử 緶子.


meanings:
① Lụa đỏ, lụa màu phơn phớt. Các võ sĩ ngày xưa quàng khăn đỏ nên gọi là đề kị 緹騎.


meanings:
(văn) ① Lụa vàng hơi đỏ; ② Đất vàng hơi đỏ; ③ Đỏ, hơi đỏ, đo đỏ.


meanings:
① Tỉ mỉ, kín, kĩ. Như công trí 工緻 khéo mà kĩ, tinh trí 精緻 tốt bền, trí mật 緻密 đông đặc, liền sít.


meanings:
(văn) Mịn, sít, dày, tỉ mỉ, kín, kĩ: 工緻 Khéo và kĩ.


meanings:
① Quay quanh, vòng quanh. Như oanh hồi 縈回 vòng quanh lại. Cũng viết là 縈迴.


meanings:
(văn) ① Bận lòng: 縈身 Bận bịu; ② Quay quanh, vòng quanh: 縈回 Quanh (vòng) trở lại; 葛藟縈之 Dây sắn quấn vòng quanh (Thi Kinh).


meanings:
① Lụa đào. ||② Tấn thân 縉紳 người cầm hốt mà xoả tay áo đỏ, quan viên hoặc người thượng lưu. Liêu trai chí dị 聊齋志異: Quảng Ðông hữu tấn thân Phó thị, niên lục thập dư 廣東有縉紳傅氏，年六十餘. Ở Quảng Ðông có Phó ông vốn dòng thế phiệt, tuổi ngoài sáu mươi. Tấn thân 縉紳 có khi viết là 搢紳.


meanings:
① Thắt cổ. Tự ải 自縊 tự thắt cổ chết.


meanings:
① Lấy dây buộc vật gì thòng từ trên cao xuống dưới (buông dây).


meanings:
Thòng, thả (bằng dây từ trên) xuống: 把空桶縋下來 Thòng cái thùng không từ trên xuống.


meanings:
① Vải nhỏ, các hàng dệt thứ nào có vằn trun lại đều gọi là trứu, như trứu sa 縐紗 sa trun, trứu bố 縐布 vải trun, v.v.


meanings:
Thun. 【縐紗】trứu sa [zhòusha] Nhiễu, kếp: 中國縐紗 Nhiễu Trung Quốc, kếp Trung Quốc.


meanings:
① Lụa nhũn, ngày xưa dùng để viết nên gọi sách vở là kiêm tương 縑緗 hay kiêm tố 縑素.


meanings:
(văn) Lụa mịn, lụa nhũn (ngày xưa dùng để viết): 縑緗 hay 縑素 Sách vở (viết trên lụa mịn).


meanings:
① Sắc đỏ hoe, vừa đỏ vừa vàng. ||② Một âm là uân. Nhân uân 絪縕 nguyên khí đầm ấm đầy dẫy. Phân uân 紛縕 đầy dẫy, lẫn lộn, rối beng. ||③ Lại một âm là uẩn. Gai, bông. Như ý tệ uẩn bào 衣敝縕袍 (Luận ngữ 論語) mặc áo vải gai rách, mặc áo bông rách.


meanings:
(văn) ① Bông tơ tạp, gai: 縕袍ê梜T Áo bông tơ tạp; ② Đay vụn; ③ Tạp nhạp, lẫn lộn.


meanings:
binding, bonds, fetters; therefore, affliction or defilement


meanings:
（梵 bandhana，巴 bandhana，藏 ḥchiṅ-ba）(一)煩惱的別名︰由于貪等煩惱束縛衆生，令不自在，故稱爲‘縛’。《順正理論》卷五十四雲（大正29·644b）︰‘以能系縛故立縛名，即是能遮趣離染義。’《大乘阿毗達磨雜集論》卷六雲（大正31·724a）︰‘于善方便不得自在，故名爲縛。猶如外縛縛諸衆生，令于二事不得自在，一者不得隨意游行，二者于所住處不得隨意所作。當知內法貪嗔痴縛亦複如是。’<#>縛，有三縛、四縛等種類。<#>(1)三縛︰又稱三結。指貪縛、嗔縛、痴縛，《雜阿含經》卷三十二說是貪欲縛、嗔恚縛、愚痴縛。此三縛系由苦、樂、舍三受所立，此中，貪縛束縛衆生令處于壞苦，嗔縛令處于苦苦，痴縛令處于行苦，由于此貪、嗔、痴三毒之作用，故對于善方便不得自在，故名爲縛。<#>(2)四縛︰又稱四結。指欲愛身縛、嗔恚身縛、戒盜身縛、我見身縛；《華嚴經孔目章》卷三所舉，與此稍異。其四縛爲貪欲身縛、嗔恚身縛、戒取身縛、見取身縛。<#>(二)相應縛與所緣縛︰‘相應縛’即隨眠束縛與之同時相應的心、心所法。‘所緣縛’即指隨眠束縛所緣之法。《大毗婆沙論》卷八十六謂四諦及修道所斷之有漏法，有被各部（苦所斷法至修所斷法五部）之隨眠所隨增之義，就中，同時相應之心、心所法爲彼隨眠所縛，不得自在，稱爲相應縛。所緣之法亦爲彼隨眠所縛，稱爲所緣縛。其文雲（大正27·442c）︰<#>‘唯于有漏，隨眠緣彼必隨增故，雖緣無漏而不隨增，故無縛義。相應縛者，要彼相應煩惱未斷，煩惱斷已，雖有相應而無縛義。（中略）此中有五部法，即爲五部隨眠隨增。五部法者，謂見苦所斷法乃至修所斷法。五部隨眠應知亦爾。此中，見苦所斷法爲見苦所斷一切隨眠，及見集所斷遍行隨眠之所隨增。（中略）此中，見苦所斷相應法，爲見苦所斷一切隨眠，及見集所斷遍行隨眠之所隨增，自部者，隨其所應有所緣、相應縛；他部者，唯有所緣縛。見苦所斷不相應法，爲見苦所斷一切隨眠，及見集所斷遍行隨眠之所隨增，皆唯有所緣縛。’<#>然而，譬喻者認爲隨眠于所緣及相應無隨增之義，因此，亦無此二縛。謂隨眠若于所緣隨增，則緣無漏法時亦應隨增，若于相應隨增，則無關彼之未斷已斷，一切時皆應隨增，然緣無漏法時則不隨增。<#>(三)相縛與粗重縛之別︰二者又稱相惑、粗重惑。執著遍計所執之自性爲相縛；執著依他起之自性爲粗重縛。蓋依他性之惑是惑之體，束縛衆生令感後果，故稱之爲粗重縛；分別性之惑僅系惑之緣，即所緣之相分系縛見分之義，故稱之爲相縛。《三無性論》卷上雲（大正31·870c）︰<#>‘若分別性起，能爲二惑，系縛衆生，一者相惑，二者粗重惑。相惑即分別性，粗重惑即依他性。此二惑所以得立者，于依他性中，執爲分別性，故得立。釋曰︰呼分別性爲相惑者，相謂相貌，說相貌爲惑。能爲惑緣，故說爲惑。但依他性是正惑。而說輕重者，分別性但是惑緣說惑，故說爲輕；依他性正是惑體，故說粗重。由相惑故，能障無分別智，不合無分別境，分別相貌故。由粗重惑正感後生，得諸苦等。兩必相由而有故，言二惑系縛衆生也。’<#>◎附一︰數論派之‘三種系縛’（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>數論外道立三種縛。即自性縛、布施縛、變異縛三者。‘系縛’，謂由于無智而系縛自身，而使自身處于人天獸等之中。共有自性等三種縛。<#>(1)自性縛︰有婆羅門出家學道，以有厭心而離欲，但未有實智，是故無解脫，是人死時沒于自性、覺、我慢及五唯等八性，在其中未得解脫而計爲解脫，後輪轉時于三世間更受粗身，說厭離故沒自性中，是名自性縛。<#>(2)布施縛︰謂有人計我今行大施，作大祠天事，今飲須摩味，于後世間我應受樂，因此憂欲而受生生死。<#>(3)變異縛︰謂于梵王等處所得微細、輕妙等八種自在，此八種自在與覺相應，故稱變異縛；又，反于自在者即不自在，由不自在故一切處所皆有障礙，此障礙亦稱變異系縛。<#>◎附二︰〈四縛〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>四縛（梵catvārah! kāya-granthāh! ，巴cattāro kāya-gantha），指系縛衆生之身，使永遠流轉生死的四種煩惱。又作四身系、四身縛、四結。即貪欲身縛、嗔恚身縛、戒盜身縛及我見身縛。《長阿含》卷八〈衆集經〉雲（大正1·50c）︰‘複有四法，謂四縛。貪欲身縛、嗔恚身縛、戒盜身縛、我見身縛。’《鞞婆沙論》卷二雲（大正28·429c）︰‘四縛者，欲愛身縛、嗔恚身縛、戒盜身縛、我見身縛。問曰︰四縛有何性？答曰︰欲愛身縛欲界愛五種，嗔恚身縛恚五種，戒盜身縛三界六種，我見身縛三界十二種。此二十八是四縛性。’<#>此中，貪欲身縛又名貪身系或欲愛身縛，謂欲界衆生于五欲等境生貪愛之心，因此起諸惑業系縛身。嗔恚身縛又名嗔身縛，謂欲界衆生于五欲等境起嗔恚心，因此起諸惑業系縛身。戒盜身縛又名戒取身縛，謂以非因計因而持邪戒，因此起惑業系縛身。我見身縛又名此實執取身系，謂執我見而起惑業系縛身。<#>［參考資料］　《瑜伽師地論》卷五十一；《顯揚聖教論》卷十五；《成唯識論》卷五、卷九；《成唯識論述記》卷九（末）；《大乘法相宗名目》卷二（上）。<#>


meanings:
6277梵語 bandhana。拘束之義。為煩惱之異名。有下列各種分類：(一)相應縛與所緣縛。部派佛教說一切有部教義之一。有部主張苦、集、滅道四諦及修道所斷之有漏法，自見苦所斷法至修所斷法等五部之隨眠所隨增，彼隨眠束縛與之同時相應之心、心所法，令不得自在，稱為相應縛；隨眠束縛所緣之法，稱為所緣縛。所緣縛又分四種，合稱五縛。然譬喻者則認為隨眠於所緣、相應二者無隨增之義。　(二)相縛與粗重縛。唯識宗教義之一。前者又作相惑，即分別性，妄執遍計所執之自性；此分別性之惑唯為惑之緣，即所緣之相分繫縛見分之義，故稱相縛。後者又作粗重惑，即依他性，妄執依他起之自性；此依他性之惑為惑之體，能繫縛眾生而感後果，故稱粗重縛。　(三)子縛與果縛。受煩惱所縛者，稱為子縛；受苦果所縛者，稱為果縛。　(四)貪、瞋、癡等三縛。貪、瞋、癡束縛眾生之心，使其不自在，故稱為三縛。　(五)四縛，即：(1)欲界眾生於五欲順情等境，心生貪愛，起諸惑業，束縛於身而不得解脫，稱為貪欲身縛。(2)若於逆情等境，起瞋恚煩惱而不得解脫，稱為瞋恚身縛。(3)本非是戒，強以為戒，稱為戒盜；又取以修行，故稱戒取，如外道之雞、狗等戒。由此邪戒而增長惑業，束縛於身，稱為戒盜身縛。(4)於非涅槃法中，妄自分別以為涅槃，心生取著，稱為見取，亦即我見；由此我見增長惑業，束縛於身，稱為我見身縛。〔品類足論卷一、大毘婆沙論卷二十二、卷八十六、鞞婆沙論卷二、順正理論卷五十四、顯揚聖教論卷十六、三無性論卷上、法華經玄義卷三〕（參閱「三縛」683、「子縛果縛」921、「五縛」1204、「四縛」1839）。


meanings:
6652悉曇字???（va）。又作婆、縛、和、啝、惒。悉曇體文遍口聲之第四，五十字門之一，四十二字門之一。綜合諸經論，此字之義有多重：(一)言說之義，此係緣於字相上之淺略闡釋。(二)言說不可得之義，此係緣於字義上之深祕闡釋。上記深淺二釋皆係出自梵語 vākya, vac 或 vāda 等字之字首。(三)最上乘聲之義，此係出自梵語 vara-yāna 或 variṣṇha-yāna。（最勝乘）等字之字首。(四)雨大法雨之義，此係出自梵語 varṣaṇa（下雨）之字首。(五)普生安住之義。此外，古來為區別此嚩字與縛???（ba）字，遂常稱此字為「言說之???（va）字」；復因此二字字形頗為近似，易於混淆，故又稱前者為半月形，後者為蓮實形。又於密教中，論及地、水、火、風、空、識等六大之種子時，係以此表示水大之種子。　金剛頂經釋字母品（大一八‧三三九上）：「???嚩 字門，一切法語言道斷故。」南本大般涅槃經卷八文字品（大一二‧六五四下）：「和者，如來世尊為諸眾生雨大法雨，所謂世間咒術經書，是故名和。」〔光讚般若經卷七、新華嚴經卷七十六、文殊師利問經卷上字母品、大日經卷二、大智度論卷四十八、大日經疏卷七〕


meanings:
① Trói buộc, như tựu phược 就縛 bắt trói, chịu trói. ||② Bó buộc, như trần phược 塵縛 bị sự đời bó buộc, danh phược 名縛 bị cái danh bó buộc. Ta quen đọc là chữ phọc.


meanings:
Trói, buộc, bó buộc, ràng buộc: 束縛 Ràng buộc; 手無縛雞之力 Sức trói gà không chặt.


meanings:
（梵 Bokhara）西域諸國之一。又作捕喝國、薄佉羅國。其地據推定系在今之阿富汗北部的巴爾夫市（Balkh）。紀元前四世紀末葉，亞歷山大大帝東征此地後，乃成爲希臘的殖民地，稱爲巴克特利亞（Bactria）；印度人稱此爲臾那世界，即中國古書所謂的大夏。西漢時，月支西進，占領此地，稱之爲大月氏或睹貨邏；其首都藍子城當即系縛喝國。唐·玄奘西行求法，嘗路經此地，遇北印度磔迦國小乘三藏般若羯羅，隨其學習《毗婆沙論》月餘。當時該國佛教猶盛，後逐漸衰微。《大唐西域記》卷一雲（大正51·872c）︰<#>‘縛喝國東西八百餘裏，（中略）人皆謂之小王舍城也。其城雖固，居人甚少。（中略）伽藍百有餘所，僧徒三千余人，幷皆習學小乘法教。城外西南有納縛僧伽藍，此國先王之所建也，大雪山北作論諸師，唯此伽藍美業不替。’<#>又，此國之提謂、波利二城，據傳即提謂、波利二長者之本城。彼二長者在佛成道後赴波羅奈途中遇佛，請佛爲說人天之福。<#>◎附︰季羨林《大唐西域記校注》卷一〈縛喝國〉注（摘錄）<#>縛喝國︰古大夏國（Bactria）都城Bac-tra、Baktra之對音。古波斯大流士大帝（公元前522～486）Behistun磨崖碑作Baxtris=；瑣羅亞斯德教古經《Avesta》中兩處提及此城，（中略）從中世紀阿拉伯──波斯地理文獻中直至今日，此地名作Balkh。關于亞美尼亞語、古波斯語、中古波斯語、叙利亞語中Bac-tra，Baktra 等各種寫法，見馬迦特《伊蘭考》；關于希羅多德、斯特拉波、波裏比烏斯等希臘羅馬古典作家中關于Bactra∕Balh的記載，見斯塔維斯基《貴霜治下的大夏》，莫斯科，1977年；關于穆斯林地理文獻中與此地有關的記載，見P. Schwarz〈Bemerkungen zu denarabischen Nachrichten ūber Balkh〉，載于《Oriental Studies in Honour of C. E. Pavry》，倫敦，1933年。<#>《史記》、《後漢書》稱此城爲藍氏，《漢書》爲監氏。據學者們考證，馬其頓之亞歷山大大帝東征至此，建城名亞歷山大裏亞（Alexandria）。藍氏、監氏當是這一名稱的譯音。參看《Les Indo-scythes》，JA，1897年；馬迦特《伊蘭考》；塔爾恩（W.W. Tarn）《希臘人在大夏和印度》，劍橋，1951年，第2版。《魏書》卷一０二〈西域傳〉作薄提城，《北史》作薄羅，《續高僧傳》卷二〈達摩笈多傳〉作薄怯羅。此外，漢籍中還有縛叱、拔底延、縛底耶等譯法。薄提、縛叱顯然爲Baxtris□□的對音，薄羅爲Balh∕Balkh的對音，至于拔底延、縛底延，近年日人內田吟風提出爲Patiyan的對音，意爲‘王城’。<#>此城爲大夏王國的都城，自古聞名于世。其崇拜的女神爲Anaitis。它不僅是大夏王國的政治宗教中心，而且也是大夏的商業中心。斯特拉波《地理志》又稱此城爲Zariaspa，這可能是拜火教寺廟Azar-i-asp的約音，說明此地也受到薩珊王朝的影響。貴霜王朝時期，佛教大盛，行小乘法，爲大雪山以北地區的佛教中心，有‘小王舍城’之稱。<#>其故址在今阿富汗境內Mazār-i-Sharīf以西二十三公里處，主要廢墟名Bala-Hissar，面積約一五０公頃。考古發掘平面圖見施蘭貝爾熱（D. Schlumberger）︰La Prospection archéologique de Bactres，載《Syria》雜志，第二十六卷，1949年。<#>


meanings:
6278梵名 Vakṣu 或 Vaṅkṣu。又作博叉河、婆叉河、婆槎河、婆輸河。乃閻浮提四大河之一。我國舊稱媯水、烏滸河，發源於興都庫什山，由西北流經中亞細亞，注入鹹海（Aral Sea）。若據大智度論等經論所載，此河發源於阿耨達池之西，流入西北海。另據大唐西域記卷一所載，則睹貨邏（吐火羅）等西域二十七國皆屬此河之流域，乃為中亞細亞數大河流之一。考其位置與歷代之記載，應為今之奧克薩斯河（Oxus），即阿母河（Amu Daria River）。〔起世經卷一閻浮洲品、阿毘曇毘婆沙論卷二〕


meanings:
① Kín đáo, bền bỉ, như chẩn mật 縝密 kín đáo cẩn thận. ||② Lụa mỏng mà mau.


meanings:
Kín đáo. 【縝密】chẩn mật [zhânmì] Kĩ càng, tỉ mỉ, đến nơi đến chốn: 縝密的分析 Phân tích tỉ mỉ; 縝密的研究 Nghiên cứu kĩ càng.


meanings:
The mộc mỏng (một loại lụa trắng thời xưa).


meanings:
① Ðồ lụa nhiều màu, sặc sỡ. Vì thế nên lời văn chải chuốt gọi là phồn nhục 繁縟 hay cẩm nhục 錦縟.


meanings:
① (văn) Lụa nhiều màu sặc sỡ; ② Nặng nề, phiền phức, chải chuốt, vẽ vời phức tạp: 繁文縟節 Giấy tờ phiền phức, quan liêu giấy tờ.


meanings:
① Ghim lại, niêm phong lại. Kim đằng 金縢 một thiên trong Kinh Thư 書經, vua Vũ Vương 武王 ốm, ông Chu Công 周公 viết các lời vua Vũ dặn lại cho vào trong hòm, lấy vàng gắn lại, không cho ai biết nên gọi là kim đằng. ||② Bó buộc, quấn xà cạp.


meanings:
(cũ) ① Đóng kín, ràng buộc, niêm lại; ② Quấn xà cạp.


meanings:
① Treo, cùng nghĩa với chữ huyền 懸. ||② Một âm là huyện. Huyện, Tần Thuỷ Hoàng 秦始皇 bỏ phép phong kiến mà chia nước ra từng quận từng huyện, vì thế nên đời sau cũng theo đó mà chia mỗi tỉnh ra mấy huyện.


meanings:
Huyện. 【縣城】huyện thành [xiàn chéng] Huyện lị.


vietnamese:
tổng duyên tác ý năng đoạn phiền não <pttđ>


vietnamese:
tổng thuyết thuận thụ lược hữu ngũ chủng <pttđ>


meanings:
① Ðánh sợi, xe sợi. ||② Công nghiệp, sự gì tích luỹ mãi đến thành hiệu cũng gọi là tích, như công tích 功績 công cán, lao tích 勞績 công lao. Xét công các quan lại để thăng thưởng gọi là khảo tích 考績.


meanings:
① Vặn thừng, đánh thừng, đánh sợi, xe sợi; ② Thành tích, công lao: 功績 Công cán; 勞績 Công lao; 考績 Xét thành tích (để thăng thưởng cho quan lại); 戰績 Thành tích chiến đấu.


meanings:
① Trục cờ, khổ vải thẳng ở trên cờ để đính lèo vào gọi là sam.


meanings:
(văn) Trục cờ (khổ vải thẳng trên cờ để đính lèo vào).


meanings:
① Nhiều. Như phồn thịnh 繁盛 nhiều nhõi đông đúc, phồn diễn 繁衍 nhung nhúc, đầy đàn, đầy lũ. ||② Một âm là bàn. Cái dây thắng đái ngựa.


meanings:
① Nhiều, phức tạp, rắc rối: 繁星滿天 Sao đầy trời; ② Sinh sôi nảy nở: 兔子繁殖很快 Giống thỏ sinh sôi nảy nở rất nhanh Xem 繁 [Pó].


meanings:
① Buộc, thầy thuốc dùng vải mềm buộc các vết thương gọi là banh. Ta quen đọc là chữ băng.


meanings:
① Thắt chặt, ghì chặt, buộc chặt, băng bó (vết thương...), kéo thẳng ra, căng: 把繩子繃緊了 Ghì chặt dây; ② Chật: 衣服緊繃在身上 Áo bó chật người; ③ Khâu lược: 先繃上幾針，以後再縫 Khâu lược rồi hãy may Xem 繃 [bâng].


meanings:
(khn) ① Lầm lầm: 繃着臉 Mặt lầm lầm; ② Nhịn, nín, nén: 他繃不住笑了 Anh ấy không nhịn (nín) được cười Xem 繃 [beng].


meanings:
① Ấy, dùng làm tiếng trợ ngữ, như nhĩ hữu mẫu di, ê ngã độc vô 爾有母遺，繄我獨無 (Tả truyện 左傳) ngươi có mẹ còn, ấy ta một không. ||② Một âm là ế. Tiếng than thở.


meanings:
(văn) ① Trợ từ ở đầu hoặc giữa câu (dùng để tạo sự hài hoà âm tiết): 爾有母遺，繄我獨我 Ngươi còn có mẹ để có thể dâng cho lễ vật, còn ta thì không (Tả truyện); 民不易物，唯德繄物 Dân không thay đổi đồ tế, chỉ có đức hạnh là có thể làm đồ tế (Tả truyện); 一雨三日，繄誰之力？ Một trận mưa ba ngày, là sức của ai (Tô Thức: Hỉ vũ đình kí); ② Đặt ở đầu mẫu câu đảo trí tân ngữ ((Ê +) tân ngữ + 是 + động từ), biểu thị tính duy nhất của tân ngữ-chủ ngữ: 王室之不壞，繄伯舅是 賴 Vương thất không suy bại, là nhờ người phò tá (Tả truyện: Tương công thập tứ niên); 故周室之不壞，繄二國是賴 Cho nên triều Chu không suy vong, là nhờ ở hai nước (Tề và Tấn) (Tam quốc chí: Nguỵ thư, Võ đế kỉ).


meanings:
① Ươm tơ. Kéo tơ ở cái kén ra gọi là sào. ||② Một âm là tảo. Mùi sặc sỡ lang lổ, cùng nghĩa với chữ tảo 藻 chỉ ngũ sắc.


meanings:
Ươm (tơ). 【繅絲】tao ti [saosi] Kéo tơ, ươm tơ.


meanings:
① Trù mâu 綢繆 ràng buộc. ||② Một âm là cù. Vặn. ||③ Lại một âm là mậu. Lầm lỗi. ||④ Giả dối. ||⑤ Một âm nữa là mục. Cùng nghĩa với chữ mục 穆. Cũng cùng âm nghĩa như chữ 繚.


meanings:
(văn) ① Lầm lẫn; ② Giả dối. Xem 紕繆 [pimiù] Xem 繆 [Miào], [móu].


meanings:
① Tốt tươi. ||② Ngày xưa dùng như chữ 謠 hay chữ 徭. ||③ Một âm là do. Cùng nghĩa với chữ do 由. ||④ Lại một âm là chựu. Lời xem trong quẻ bói. Ta quen đọc là chữ lựu.


meanings:
① Tốt tươi; ② Như 謠 (bộ 言); ③ Như 徭 (bộ 彳); ④ Như 遙 (bộ 辶).


meanings:
(văn) ① Từ, do, bởi, nhờ: 繇膝以下爲揭 Lội nước sâu từ đầu gối trở xuống gọi là “yết” (Nhĩ nhã: Thích thuỷ). Như 由 (bộ 田); ② Như 悠 (bộ 心).


meanings:
① Quan tiền. ||② Cái địu, buộc ở sau lưng để đèo trẻ con.


meanings:
① Quan tiền; ② Cái địu (buộc ở sau lưng để đèo trẻ con); ③ Địu, cõng.


meanings:
belonging to the (aggregate of consciousness) mind


meanings:
(cũ) Hàng tơ lụa (nói chung) Xem 繒 [zèng].


meanings:
Bó, buộc, thắt: 把口袋嘴兒繒起來 Thắt miệng túi lại Xem 繒 [zeng].


meanings:
① Dệt, dệt tơ dệt vải đều gọi là chức. ||② Phàm sự gì dùng tài sức kết hợp lại mà gây nên đều gọi là chức, như tổ chức 組織, la chức 羅織, v.v. ||③ Một âm là chí. Lụa dệt bằng tơ mùi. ||④ Lại một âm là xí. Cùng nghĩa với chữ xí 幟.


meanings:
① Dệt, đan: 織布 Dệt vải; 織品 Hàng dệt; 織毛衣 Đan áo len; ② (văn) Lụa dệt bằng tơ màu; ③ (văn) Kết hợp nên: 組織 Tổ chức; ④ (văn) Như幟 (bộ 巾).


meanings:
① Sửa, chữa. Như tu thiện 修繕 sửa sang. Sửa sang đồ binh gọi là chinh thiện 征繕 hay chỉnh thiện 整繕. ||② Thiện tả 繕寫 viết rõ ràng, tinh tả.


meanings:
① Sửa, chữa: 修繕 Tu sửa; 征繕 Sửa sang đồ binh; ② Sao, chép, viết rõ: 繕寫 Sao chép.


meanings:
① Phấp phới. ||② Phiên dịch, dịch chữ nước này ra chữ nước kia gọi là phiên.


meanings:
(văn) ① Phấp phới; ② Phiên dịch (như 譯 [fan], bộ 羽).


meanings:
① Loạn, lộn, rối.【繚亂】liễu loạn [liáoluàn] (văn) Lộn xộn, bối rối: 眼花繚亂 Lộn xộn rối mắt; 心緒繚亂 Tâm tình bối rối; ② Viền, vắt, vòng, quấn: 繚縫兒 Vắt sổ; 繚貼邊 Viền mép.


meanings:
Chung quanh, quanh: 圍繞 Vây quanh, chung quanh; 纏繞 Buộc chung quanh Xem 繞 [rào].


meanings:
① Buộc, cuốn: 繞線 Cuốn chỉ; ② Đi đường vòng quanh: 繞了一個大圈子 Đã đi quanh một vòng lớn; ③ Vòng quanh: 鳥兒繞着樹飛 Con chim bay vòng quanh cành cây Xem 繞 [răo].


meanings:
① Ðủ cả năm mùi. ||② Lấy tơ thêu thanh năm màu.


meanings:
① Thêu: 繡花兒 Thêu hoa; ② Hàng thêu: 杭繡 Hàng thêu Hàng Châu; ③ (văn) Đủ cả năm màu.


meanings:
① Vẽ thuốc, vẽ màu. Cùng nghĩa với chữ hội 繪. ||② Lụa thêu, tua lụa.


meanings:
① Vẽ (như 繪 [huì]); ② Lụa thêu, tua lụa.


meanings:
① Dây, dùng gai hay tơ đánh thành dây gọi là thằng. ||② Thẳng, thợ mộc dùng dây để lấy mực thẳng, như thằng mặc 繩墨 mực thước. ||③ Sửa lại, sửa chữa lại điều lỗi cho người cũng gọi là thằng, như thằng khiên củ mậu 繩愆糾謬 chữa điều lỗi lầm lại. ||④ Nối.


meanings:
① Dây, thừng: 綱絲繩 Dây thép; ② Đo: 不能以普通標準繩之 Không thể lấy tiêu chuẩn thường để đo được; ③ Ràng buộc, trừng trị: 繩之以法 Lấy pháp luật để ràng buộc, trừng trị theo luật pháp; ④ (văn) Sửa lại, sửa chữa: 繩愆 糾繆 Sửa chữa điều lầm lỗi; ⑤ (văn) Nối.


meanings:
Giường dây. Một loại giường bề mặt được đan bằng dây, thiền sư thường dùng để ngồi. Tiết Ngũ Thế Hoà thượng trong TĐT q. 15 ghi: »師 元 和 十 三 年 化 緣 周 畢、 澡 浴 焚 香、 端 坐 繩 床、 大 集 僧 眾、 殷 勤 叮 囑 囑 累、 開 喻 門 徒。。 師 正 坐 叠 掌 放 光、 一 剎 那 間 便 歸 圓 寂。 – Đến niên hiệu Nguyên Hoà thứ 13 (818) sư hoá duyên đã xong, tắm gội đốt hương, ngồi ngay ngắn trên giường dây, cho triệu tập chư tăng để ân cần dặn dò nhắn nhủ, giảng giải khuyên bảo môn đồ…. Sư ngồi kiết già chắp tay, phóng hào quang, trong khoảng sát-na liền viên tịch«. Tiết Huyền Sa Sư Bị trong NĐHN q. 7 ghi: »有 一 般 坐 繩 床 和 尚、 稱 善 知 識、 問 著 便 搖 身 動 手、 點 眼 吐 舌 瞪 視。 – Có một bọn Hoà thượng ngồi giường dây xưng là Thiện tri thức, khi bị người khác hỏi liền động thân múa tay, le lưỡi trừng mắt«.


meanings:
① Thêu năm màu. ||② Vẽ thuốc. ||③ Vẽ, như hội đồ 繪圖 vẽ tranh.


meanings:
① Vẽ, hội (hoạ): 描繪 Tô vẽ; ② (văn) Thêu năm màu.


meanings:
be tied, tethered, attached. Another term for defilement


meanings:
① Trói buộc, như bị hệ 被繫 bị bắt giam. ||② Hệ niệm 繫念 nhớ nghĩ luôn. ||③ Liên lạc, sự gì có can thiệp cả hai bên gọi là quan hệ 關繫, để cho vật này thuộc với vật kia cũng gọi là hệ, như Kinh Dịch có hệ từ 繫詞 nghĩa là những lời giải ở dưới các quẻ trong kinh vậy. ||④ Treo. Luận ngữ 論語: Ngô khởi bào qua dã tai, yên năng hệ nhi bất thực? 吾豈匏瓜也哉？焉能繫而不食 ta đâu phải là trái bầu khô người ta treo mà không ăn được ư? (ý nói có tài mà không được dùng).


meanings:
① Thắt: 繫鞋帶 Thắt dây giày; 繫領帶 Thắt ca vát; 繫一個結子 Thắt một cái nút; ② Buộc, trói buộc, trói: 要繫得緊一些 Buộc cho chắc một chút; 被繫 Bị bắt trói, bị bắt giam; ③ (văn) Treo lên: 吾豈匏瓜也哉，焉能繫而不食？ Ta há có phải là quả bầu đâu, sao treo đấy mà chẳng ăn? (Luận ngữ).


meanings:
Nối kết, liên lạc, liên hệ: 關繫 Quan hệ 在我心 中，我無法把這兩件事情繫在一起 Trong thâm tâm tôi không thể nhập chung hai việc này làm một được Xem 系, 係 [xì].


vietnamese:
hệ thuộc du già tác ý sở duyên pháp <pttđ>


meanings:
Trụ gỗ bên đường để cột lừa. Thiền tông dùng hình ảnh này để dụ cho sự trói buộc khi người học chấp trước vào một kiến giải, dù cho nó có cao siêu đến mấy. Lâm Tế lục (Đại 47, 497 hạ) ghi: »羅 漢 辟 支 猶 如 厠 穢。 菩 提 涅 槃 如 繋 驢 橛。 – La-hán Bích-chi giống như phẩn dơ, Bồ-đề Niết-bàn giống như cọc cột lừa«.


meanings:
① Cái kén tằm, tức là cái tổ của con tằm nó tụ nhả tơ ra để che mình nó. ||② Những mạng của các loài sâu bọ để bảo hộ mình nó cũng gọi là kiển. ||③ Phồng da chân, như trùng kiển 重繭 phồng mọng lên.


meanings:
① (Cái) kén tằm, tổ kén; ② Mạng bảo hộ mình của các loài sâu bọ; ③ (văn) Phồng da chân (như 趼 [jiăn]): 重繭 Phồng mọng lên.


meanings:
① Cương ngựa. ||② Bó buộc, như danh cương lợi toả 名繵利鎖 lợi danh ràng buộc. Tục viết là 韁.


meanings:
① (Dây) cương; ② (văn) Bó buộc: 名繮利鎖 Lợi danh ràng buộc. Cv. 韁.


meanings:
① Buộc thòng lọng, thắt cổ chết gọi là hoán thủ 繯首.


meanings:
(văn) ① Thòng lọng, vòng dây; ② Buộc thòng lọng. (Ngb) Thắt (chết): 繯首 Thắt cổ chết (bằng thòng lọng).


meanings:
① Tên buộc sợi, buộc tên vào dây kéo ra mà bắn gọi là chước. ||② Một âm là kiểu. Nộp, như kiểu thuế 繳稅 nộp thuế. ||② Mang trả. Ðem đồ trả lại chủ cũ gọi là kiểu.


meanings:
① Nộp, đóng: 繳款 Nộp tiền; 繳槍 Nộp súng; ② Tước: 繳了敵人的槍 Tước súng của quân địch; ③ (văn) Mang trả; ④ (văn) Buộc tên vào dây cung để bắn.


meanings:
① Gỡ mối tơ, tìm cho hết manh mối cũng gọi là dịch, như diễn dịch 演繹 suy diễn sự lí cho cùng lẽ. ||② Liền, như lạc dịch bất tuyệt 絡繹不絕 liền nối không dứt. ||③ Bày dãi. ||④ Tế dịch.


meanings:
(văn) ① Gỡ mối tơ; ② Đầu mối, manh mối: 尋繹 Tìm đầu mối; ③ Liền: 洛繹不絕 Liền nối không dứt.


meanings:
① Lụa màu. ||② Dấu hiệu, phép nhà binh đời xưa lấy lụa viết dấu hiệu riêng rồi xé làm hai mảnh, sai ai đi đâu thì giao cho một nửa để làm tin gọi là quân nhu 軍繻.


meanings:
① (văn) Tơ lụa màu; ② Giấy thông hành làm bằng lụa thời xưa.


meanings:
① Nối theo, nối dõi. Như kế vị 繼位, kế thừa 繼承. ||② Tiếp sau, tiếp theo, như kế nhi hữu sư mệnh 繼而有帥命 (Mạnh Tử 孟子) tiếp sau bèn có việc quân.


meanings:
Nối, nối theo, nối dõi, tiếp theo sau, tiếp theo: 繼業 Nối nghiệp; 初感頭暈，繼又吐瀉 Ban đầu cảm thấy chóng mặt, tiếp đó thì nôn và tiêu chảy.


meanings:
Kế thừa người trước, dẫn dắt kẻ sau. Truyện Thiền sư Đại Pháp trong Vân Cư Sơn Chí trang 155 ghi: »師 以 身 作 則、 嚴 飭 子 孫、俾 嗣 徒 子 孫、遵 師 奉 道、繼 往 開 來、各 有 所 成。 – Sư đem thân làm mẫu mực, nghiêm dạy hàng con cháu trong đạo khiến cho họ vâng theo lời giáo huấn phục vụ đạo pháp, kế thừa người trước dẫn dắt kẻ sau, mỗi người đều thành tựu sự nghiệp tu hành«.


meanings:
Thiền tăng đời Tống. Sư đến núi Ba Tiêu ở Dĩnh Châu (nay là Đông Sơn tỉnh Hồ Bắc) để yết kiến thiền sư Huệ Thanh, gặp lúc Huệ Thanh thượng đường cử lời Ngưỡng Sơn Huệ Tịch nói: ›Hai cái miệng hoàn toàn không có lưỡi, ấy là tông chỉ của ta‹. Sư hoát nhiên có tỉnh; nối pháp Ngài, thuộc tông Quy Ngưỡng. Về sau, kế thừa Ngài trụ trì, có bài kệ rằng: 芭 蕉 的 旨、 不 挂 唇 齒。 木 童 唱 和、 石 人 側 耳。 – Tông chỉ của Ba Tiêu, chẳng dính đến môi lưỡi, người bằng gỗ xướng hoạ, người bằng đá lắng nghe«.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, họ Lưu, tự Bàn Am, người xứ Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Sùng Ninh (1102-1106), sư tham thiền sư Ngưỡng Sơn Phổ, được ngài độ, sư còn tham Vân Cái Trí Bản. Về sau đến thiền viện Trí Hải ở Khai Phong tham Phổ Dung Đạo Bình và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Mùa xuân năm 1124, sư phụng chiếu trụ Hữu Nhai Hiển Trung Tự. Vua Tống Huy Tông xin quy y và ban cho sư hiệu »Phật Từ Thiền sư«. Năm 1127, sư lên Hoa Đảnh Phong thuộc núi Thiên Thai. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162), sư lên ngọn Tú Phong ở Phúc Kiến.


meanings:
① Ngữ lục, 6 quyển và 1 quyển mục lục, do Vĩnh Giác Nguyên Hiền soạn vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 701. Nguyên Hiền sưu tập nhiều sách vở của các thiền sư rồi chọn lựa biên chép cơ duyên lược truyện của 264 vị kì túc chốn thiền lâm; pháp ngữ tông thừa, trong ấy kể từ Thiên Đồng Như Tịnh đời thứ 16 hệ Thanh Nguyên thuộc tông Tào Động trở xuống gồm có 41 người, kể từ Tịnh Từ Ngộ Minh đời thứ 18 hệ Nam Nhạc thuộc tông Lâm Tế trở xuống gồm có 216 người. Còn phụ lục 7 vị không rõ thuộc pháp hệ nào như: Quy Sơn Thái Sơ… Sách này được ấn hành vào niên hiệu Thuận Trị thứ 8 (1651) đời Thanh. ② Gọi đủ: Ngự Chế Thiền Uyển Thống Yếu Kế Đăng lục. Đăng lục, do Thiền sư Như Sơn (Việt Nam) soạn tại chùa Hồng Phúc, dưới sự bảo trợ của vua Lê Thuần Tông, được khắc bản vào năm 1734. Nội dung sách này phần lớn viết về tiểu sử của các vị Tổ sư Ấn Độ và Trung Hoa. Về phần Thiền Sư Việt Nam, sách chỉ nêu 3 vị thuộc tông Lâm Tế, 2 vị thuộc tông Tào Động.


meanings:
Thiền tăng đời Tống; nối pháp thiền sư Hối Cơ ở Ngạc Châu. Sư trụ chùa Hoàng Long ở Mi Châu (nay là Mi Sơn tỉnh Tứ Xuyên), nên người đời gọi sư là Hoàng Long Đạt.


meanings:
① Tân phân 繽紛 rực rỡ, rối loạn. Ðào Uyên Minh 陶淵明: Phương thảo tiên mĩ, lạc anh tân phân 芳草鮮美，落英繽紛 cỏ thơm tươi đẹp, hoa rụng rực rỡ.


meanings:
【繽紛】tân phân [binfen] ① Rực rỡ, sặc sỡ: 五色繽紛 Màu sắc sặc sỡ; ② Lả tả: 落英繽紛 Hoa rơi lả tả.


meanings:
【繾綣】 khiển quyển [qiănquăn] (văn) Bịn rịn, quyến luyến.


meanings:
① Sắc hoe hoe đỏ. ||② Thứ lụa đỏ phơn phớt cũng gọi là huân.


meanings:
① Dây lụa đỏ, một thứ hàng dệt như dây thao mà đỏ. ||② Biên tập sách vở.


meanings:
① (văn) Soạn, biên soạn, biên tập sách vở: 編纂字典 Biên soạn tự điển; ② (văn) Dây lụa đỏ; ③ (đph) Búi tóc (của phụ nữ): 纂 兒 Búi tóc.


meanings:
① Mấu tơ. Vật gì có vết cũng gọi là tì lỗi 疵纇.


meanings:
(văn) ① Mấu của dây tơ; ② Vết nứt, chỗ rạn: 庛纇 Tì vết.


meanings:
(văn) ① Hàng dệt có nhuộm hoa văn; ② Hoa mắt (quáng mắt) sau khi say rượu.


meanings:
① Liền nối, đứt rồi lại nối liền gọi là tục. Như liên tục 連續, tiếp tục 接續. Nay gọi lấy vợ kế là dao tục 膠續 hay tục huyền 續弦, nói ý như đàn đứt lại căng dây khác vậy. ||② Nối đời, như tự tục 嗣續 con cháu. ||③ Người nổi lên sau gọi là tục.


meanings:
① Tiếp theo, nối liền, nối tiếp: 繼續 Tiếp tục; 連續 Liên tục; ② (văn) Nối dõi, nối đời: 嗣續 Con cháu; ③ Thêm vào: 爐子該續煤了 Lò cần thêm than vào; ④ [Xù] (Họ) Tục.


meanings:
Đăng lục, 36 quyển, có thêm 3 quyển mục lục do Viên Cực Cư Đảnh biên soạn vào đời Minh, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 51, trang 469. Cư Đảnh tiếp tục bổ sung vào Cảnh Đức Truyền Đăng lục từ các sách Ngũ Đăng Hội Nguyên, Phật Tổ Huệ Mạng, Tăng Bảo truyện, Thiền Môn Tông Phái Đồ, ngữ lục của chư Tổ, góp nhặt các tài liệu có liên quan, gom chép các thế hệ truyền pháp từ Lục Tổ Huệ Năng trở xuống, đời thứ 10 đến đời thứ 20. Chủ yếu là ghi về cơ ngữ, cũng có chép sự tích của 1203 vị; nếu thêm vào những người được truyền trao không chính thức thì được 3110 vị.


meanings:
6858請參閱 續華嚴經略疏刊定記 或 華嚴經刊定記 全一卷。唐玄宗開元十八年（730），西崇福寺沙門智昇撰。收於大正藏第五十五冊。輯錄譯經緇素二十二人及所譯經典一七一部，七一四卷。本書係繼靖邁之古今譯經圖紀四卷之後，圖紀玄奘以後之譯經三藏，傳其功績。　作者智昇另編有開元釋教錄（略稱釋教錄）一書，於進行本書編錄之同時，釋教錄已編纂至唐代部分，故智昇輯錄本書之動機，旨在為釋教錄有關唐代部分之撰述作準備，且本書亦有多處依釋教錄已完成之部分修正者。〔開元釋教錄卷九、貞元新定釋教目錄卷十四〕


meanings:
Đăng lục, 20 quyển, do Niếp Tiên biên soạn vào đời Thanh, kế tiếp sau bộ »Chỉ Nguyệt Lục« của Cù Nhữ Tắc, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 143, trang 744. Nội dung thu thập tiểu sử và cơ duyên ngữ cú của các vị thiền sư từ đời thứ 17 dưới Lục Tổ thuộc niên hiệu Long Hưng thứ 2 (1164) đời Tống đến đời thứ 38 thuộc niên hiệu Khang Hi thứ 18 (1679) đời Thanh. Quyển thủ có lời tựa của Giang Tương và Phủ Dương Dư Hoài, lời tùy hỉ của cư sĩ Như Thị. Biên giả còn ra sức bổ sung phần cơ duyên ngữ cú bị bỏ sót trong quyển trung của bộ »Chỉ Nguyệt lục«, biên thành »Cù Lục Bổ Di« 1 quyển, xếp ở quyển thủ. Hơn nữa, ông còn đem những vị tăng chưa rõ kế thừa ai thuộc sau đời Nam Tống, biên riêng thành 1 quyển »Tôn Túc tập«, đặt ở quyển cuối.


meanings:
Tiếp ánh sáng, nối mùi hương. Nghĩa là mồi sáng ngọn đèn Tổ, làm cho đạo đức được lưu truyền khắp nơi. Bài tựa của Tì kheo Huệ Nguyên trong Trúc Lâm Tổ Sư Tuệ Trung Thượng Sĩ ghi: »理 無 一 物、 事 有 萬 般。 續 焰 聯 芳、 光 前 振 後。 – Lí không một vật, sự có muôn thứ. Tiếp ánh sáng, nối mùi hương. Làm rạng rỡ đời trước, làm hay đẹp đời sau«.


meanings:
Đăng lục, 12 quyển, có riêng 1 quyển mục lục, do cư sĩ Thi Bái sưu tập tư liệu, Nhược Am Thông Vấn biên vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hi thứ 4 (1665) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 145, trang 21. Sách này do Thi Bái sưu tập các ngữ lục, truyện ký, tháp minh v.v. của các thiền sư từ cuối đời Tống đến đời Minh rồi được Thông Vấn biên tập thành. Nội dung thu thập truyện kí của khoảng 500 vị dưới Lục Tổ Huệ Năng như sau: Tông Lâm Tế từ đời thứ 18 đến đời thứ 34. Tông Tào Động từ đời thứ 16 đến đời thứ 36 và các vị không rõ nối pháp ai.


meanings:
Đăng lục, 42 quyển, có riêng 1 quyển mục lục, do Biệt Am Tính Thống biên vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hi thứ 30 (1691) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 144, trang 500. Nội dung bao gồm lược truyện và cơ duyên vấn đáp của các bậc kì túc trong thiền lâm vào cuối đời Tống đến đời Minh. Thu thập truyện kí của hơn 2. 300 vị dưới Tổ Huệ Năng như sau: Tông Lâm Tế từ đời thứ 16 đến đời thứ 35. Tông Tào Động từ đời thứ 16 đến đời thứ 37 cùng với những vị không rõ nối pháp ai.


vietnamese:
tục hoa nghiêm kinh lược sớ san định kí <cm>

meanings:
(title) Xu Huayan jing lue shou kan ding ji


vietnamese:
tục hoa nghiêm kinh lược sớ san định kí <pqđtđ>


meanings:
Chí, 2 quyển, do Thu Ngạn biên tập vào đời Thanh, và được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Chí Toàn tập. Chùa Kim Sơn là một tự viện nổi tiếng của Thiền tông. Vào niên hiệu Quang Tự thứ 26 (1900) đời Thanh, Trụ trì chùa Kim Sơn là Thu Ngạn sưu tập nhiều sách vở, bia cũ còn sót lại, tiếp tục bổ sung cho quyển »Kim Sơn Chí« của Lô Kiến Tằng. Quyển thượng kể về hình thắng, kế đến ghi chép về Kiến trí, Bi khắc, Liễn, Ngạch, Tạng bảo. Quyển hạ ghi chép hành trạng các vị cao tăng Thiền tông trụ trì chùa này. Sách này tư liệu phong phú, có thể bổ sung chỗ thiếu sót trong quyển chí của họ Lô, cùng được ấn hành vào niên hiệu Quang Tự thứ 26 (1900) đời Thanh.


meanings:
6861請參閱 大唐貞元續開元釋教錄 或 續開元釋教錄凡三卷。唐代圓照撰集。全稱大唐貞元續開元釋教錄。收於大正藏第五十五冊。係錄唐開元十八年（730，智昇撰開元釋教錄二十卷）至貞元十年（794）間，不空、般剌若（智慧）、阿質達霰（無能勝將）、達磨戰涅羅（法月）、跋日囉菩提（金剛智）、勿提提犀魚（蓮華精進）、尸羅達磨（戒法）等七梵僧所攜來梵本之譯經，及經疏、述作等，計經論及念誦法一九三卷、經論疏義六十四卷、貞元新集古今制令碑表記八十六卷。　本錄所收譯出經典概為祕密經典，足見當代為祕密聖典全盛時代。中卷所收撰述中，經疏極少，但如京師西明寺錄三卷、釋氏道宣感通記一卷、東京大廣福寺金剛三藏塔銘並序、景雲先天開元天寶誥制集三卷、肅宗制旨碑表集一卷、代宗制旨碑表集一卷等有關史實者甚多，頗值注意。


vietnamese:
tục tập cổ kim phật đạo luận hoành <pqđtđ>


meanings:
(title) Continuation of The Biographies of Eminent Monks


meanings:
① Xâu liền, lấy dây xâu từng cái lại hay xếp cho liền nối nhau gọi là luy, như luy noãn 纍卵 xếp trứng chồng lên. ||② Dây to. ||③ Bắt giam. ||④ Cái đồ đựng áo dày. ||⑤ Không đến nỗi vì tội mà chết. ||⑥ Quấn quanh, như cát luỹ luy chi 葛藟纍之 dây sắn quấn vào. ||⑦ Một âm là luỵ. Lụy đến.


meanings:
(văn) ① Dây thừng; ② Ràng buộc, buộc vào nhau, xâu liền, bện vào nhau, quấn quanh, vấn vít: 葛藟纍之 Dây sắn quấn vào (Thi Kinh); ③ Như 累 [lèi]; ④ 【纍贅】luy chuế [léizhui] (Sự vật) lôi thôi, phiền phức, rườm rà, (văn tự) dài dòng: 行李帶得多了，是個纍贅 Mang theo nhiều hành lí lôi thôi quá. Cv. 累墜 Xem 累 [lâi], [lèi].


meanings:
(xref) afflictions in an active, manifest 現行 state


meanings:
（梵 paryavasthāna，巴 pariyuṭṭhāna，藏 kun-nas dkrs-ipa）煩惱之異名。煩惱能纏縛衆生，令衆生輪回于生死之牢獄，故名爲纏。有三纏、八纏、十纏等區別。‘三纏’即指貪、嗔、痴，出自《舍利弗阿毗曇論》卷二十一等，或名爲三縛。‘八纏’指無慚、無愧、嫉、慳、悔、眠、掉舉、惛沈等，出自《品類足論》卷一、法勝《阿毗曇心論》卷二等。十纏即在八纏外另加忿、覆而成，出自《甘露味論》卷上、《大毗婆沙論》卷四十七與卷五十、《雜心論》卷四、《俱舍論》卷二十一等。《順正理論》卷五十四釋雲（大正29·646a）︰‘如是十種系縛含識置生死獄，故名爲纏，或十爲因，起諸惡行，令拘惡趣，故名爲纏。’又，經部稱煩惱之種子爲隨眠；謂煩惱之現行爲纏。<#>此外，如來藏自性清淨心隱藏在煩惱纏縛中，稱爲‘在纏’或‘真如在纏’。若如來藏脫離煩惱之纏縛，稱爲‘出纏’或‘真如出纏’。<#>◎附一︰〈十纏〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>十纏指無慚、無愧、嫉、慳、悔、眠、掉舉、惛沈、忿、覆等十種煩惱。此系隨附于‘貪’等根本煩惱而起的隨煩惱，與染污心相應，而造種種惡行，纏縛衆生，置衆生于生死獄中，故亦名爲纏。《品類足論》卷一立‘無慚’至‘惛沈’等八纏，而未設十纏。《大毗婆沙論》卷四十七、卷五十，則于八纏外，加‘忿、覆’二者爲十纏。因此有稱立八纏者爲‘八纏家’，稱立十纏者爲‘十纏家’。<#>據《俱舍論》卷二十一所說，‘無慚’謂內無羞耻心；‘無愧’謂外無赧懼心；‘嫉’謂于他人之盛事，心生不喜、嫉妒；‘慳’謂吝惜施與世間資財及出世間法財；‘悔’謂追悔過去已作或未作之事；‘眠’謂使心昧暗，不能分明取境；‘掉舉’謂使心輕躁，不能寂靜；‘惛沈’謂神識昏鈍，不堪修善；‘忿’謂對違己意之境，怒而忘失正念；‘覆’謂隱藏己過。此中，‘悔’通于善惡，‘眠’通于三性，然今取其染污之邊，而以之爲纏。<#>至于十纏隨流于根本煩惱的情形，據《俱舍論》卷二十一所說，無慚、慳、掉舉是貪之等流；無愧、眠、惛沈是無明之等流；嫉、忿是嗔之等流；悔是疑之等流；覆有說是貪之等流，有說是無明之等流，也有說是貪與無明二者所流出。<#>◎附二︰〈纏縛〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>纏縛即煩惱。煩惱能纏束系縛衆生，置衆生于生死之牢獄，故名纏縛。如《無量壽經》卷上雲（大正12·266b）︰‘解諸纏縛。’概括而言，一切煩惱皆可稱爲縛，若加以分別，纏（paryavasthānaṃ）有三種、八種、十種，乃至五百種等；縛（bandhana）亦有三種、四種之別。慧遠以爲‘纏縛’是一切諸煩惱結的通名。而別名則可依纏與縛而再細分爲多種。其《無量壽經義疏》卷上雲（大正37·98a）︰<#>‘纏謂十纏，無慚、無愧、睡、悔、慳、嫉、掉、眠、忿及覆，是其十也。纏衆生故，纏縛心故，名之爲纏。縛謂四縛，欲縛、有縛、無明縛、見縛，是其四也。欲界諸結，除無明見，名爲欲縛，上二界中，一切煩惱除無明見，名爲有縛；三界無明，名無明縛；三界諸見，名爲見縛。縛衆生故，系縛心故，名之爲縛。’<#>其中，‘十纏’是小乘有部所倡，出自《大毗婆沙論》卷四十七等。‘四縛’又稱四軛、四暴流，出自《俱舍論》卷二十等。然而，大乘唯識家則不說十纏四縛，而立八纏、三縛。因此，憬興之《無量壽經述文贊》卷中雲（大正37·144b）︰‘纏縛者即八纏三縛，有說十纏四縛，于小乘宗雖有此義，非大乘故。’八纏即從十纏中，除忿、覆二纏。三縛即貪、嗔、痴。《瑜伽師地論》卷八釋雲（大正30·314b）︰‘令于善行不隨所欲，故名爲縛，（中略）數起現行故名爲纏。’<#>［參考資料］　《入阿毗達磨論》卷上；《雜阿含經》卷三十三、卷三十五；《俱舍論》卷十九；《大毗婆沙論》卷四十八、卷五十；《俱舍論光記》卷二十一。<#>


meanings:
① Ràng rịt, quấn quanh, vây bọc, như triền nhiễu 纏繞 chèn chặn. ||② Người theo đạo Hồi lấy vải chằng chịt vào đầu gọi là triền hồi 纏回.


meanings:
① Quấn, vấn, bó, ràng, bọc: 纏繃帶 Quấn băng; 拿繃帶纏傷口 Lấy băng bó vết thương; 頭上纏着一塊毛巾 Đầu vấn một chiếc khăn mặt; ② Quấy phá, quấy rầy, vướng víu: 你別纏我 Đừng có quấy rầy tôi; 他被事情纏住了，不能來 Anh ấy vướng víu công việc không đến được.


meanings:
afflictions in an active, manifest state


meanings:
① Lèo mũ, giải mũ. Nhà nào nối đời được chịu chức tước gọi là trâm anh 簪纓. ||② Ngày xưa con gái mười lăm tuổi thì gả chồng, được thắt dây lưng bằng tơ màu gọi là hương anh 香纓. ||③ Hán Chung Quân 漢終軍 tâu xin vua Hán mang dây tơ dài sang trói vua Nam Việt đem về trị tội, vì thế sau này gọi sự đi tòng quân là thỉnh anh 請纓. ||④ Cái dàm ở cổ ngựa.


meanings:
① Tua, ngù, dải mũ, lèo mũ: 紅纓 槍 Giáo có ngù; 帽纓子 Tua mũ (nón); ② Dây: 長纓 Dây dài; ③ (văn) Cái giàm ở cổ ngựa.


meanings:
① Vừa, chỉ. Như phương tài 方纔 vừa rồi. Tài kiến bệnh tiện thị dược 纔見病便是葯 vừa thấy bệnh là biết cách chữa ngay.


meanings:
① Nhỏ, thứ lụa nhỏ mặt gọi là tiêm, vì thế nên vật gì nhỏ mọn đều gọi là tiêm. Vương Bột 王勃: Sảng lãi phát nhi thanh phong sinh, tiêm ca ngưng nhi bạch vân át 爽籟發而清風生，纖歌凝而白雲遏 tiếng vui phát sinh, gió mát nổi dậy, ca nhẹ lắng chìm, mây trắng lưu lại. ||② Hàng dệt đường dọc đen đường ngang trắng gọi là tiêm. ||③ Hà tiện, sẻn. ||④ Ðâm, xiên.


meanings:
① Nhỏ nhắn, nhỏ bé; ② (văn) Hàng dệt đường dọc đen, đường ngang trắng; ③ (văn) Hà tiện, dè sẻn, bủn xỉn; ④ (văn) Đâm, xiên Xem 縴縴 [qiàn].


meanings:
① Nối, nối theo theo làm các việc người trước chưa làm xong gọi là toản. Nghĩa như kế thừa 繼承.


meanings:
① Cái lưới bịt tóc. ||② Thứ sa mắt vuông. ||③ Một âm là suỷ. Táp suỷ 颯纚 dài thườn thượt, lòng thòng. ||④ Lại một âm là lí. Kéo nhằng mãi ra, quấn quít liền nối nhau.


meanings:
(văn) ① Một loại lưới cá; ② Bắt cá bằng lưới.


meanings:
① Cờ tiết mao. Vua đi cắm một cái cờ ở bên tả xe gọi là tả đạo 左纛. ||② Cái cờ cái, kéo ở trung quân cũng gọi là đạo. Cũng đọc là độc.


meanings:
① Dây cáp: 電纜 Dây cáp điện; 鋼纜 Dây cáp thép; ② Dây cáp, dây neo (thuyền), dây chão dùng để buộc (thuyền); ③ Buộc (thuyền) bằng thừng to (dây chão, dây cáp).


vietnamese:
thuần, đồn, chuẩn [chún, tún, zhǔn] <tvc>


vietnamese:
mậu, mâu, mục [miào, miù, móu, mù] <tvc>


meanings:
① Ðồ sành, như cái vò cái chum, v.v. ||② Tục nước Tàu ngày xưa dùng làm một thứ âm nhà để làm nhịp hát, gọi là kích phữu. ||③ Một thứ để đong lường ngày xưa, bằng bốn hộc giờ. Còn đọc là phũ. Ta quen đọc là chữ phẫu.


meanings:
(văn) ① Cái vò đựng rượu (bằng sành); ② Cái phữu (cái vò dùng làm nhạc khí của nước Tần thời xưa): 擊缶 Gõ phữu để làm nhịp hát; ③ Đồ đong lường thời xưa (một phữu bằng 4 hộc).


meanings:
① Cái ang, cái chum to. Cũng đọc là chữ cang.


meanings:
Vại, ang, chum to: 水缸 Vại nước; 茄缸 Vại cà.


meanings:
① Ðồ sứt mẻ, phàm cái gì không được toàn vẹn đều gọi la khuyết, như nguyệt hữu viên khuyết 月有圓缺 trăng có tròn có khuyết. Nhà nước toàn thịnh gọi là kim âu vô khuyết 金甌無缺. ||② Sự vật gì không được tốt đẹp hoàn toàn gọi là khuyết điểm 缺點. ||③ Chức quan còn bỏ không, như bổ khuyết 補缺 chức sẽ bổ vào chân nào khuyết.


meanings:
① Thiếu: 缺人 Thiếu người; 東西准備齊全，什麼也不缺了 Đồ đạc chuẩn bị đầy đủ, chẳng thiếu gì nữa; ② Trống, vắng, chỗ thiếu, chức vụ còn trống, khuyết: 補缺 Bổ khuyết, bù vào chỗ thiếu; 月有圓缺 Trăng có tròn có khuyết; ③ Sứt, mẻ: 刀刃缺了個口 Lưỡi dao bị mẻ rồi.


meanings:
Lão già Hồ sún răng, chỉ cho Bồ-đề-đạt-ma, Sơ tổ Thiền tông Trung Quốc. Hàm ngữ khí mắng Phật mạ Tổ. Vô Môn Quan ghi: »缺 齒 老 胡、 十 萬 里 航 海、 特 特 而 來。 可 謂 是 無 風 起 浪。 – Lão già Hồ sún răng, mười vạn dặm dong thuyền vượt biển mà đến, thiệt quả là không gió mà nổi sóng«.


meanings:
(văn) ① Đồ dùng để đựng tiền (làm bằng ngói, miệng nhỏ, có thể để tiền vào mà không bị đổ ra); ② Đồ dùng để nhận thư mật.


meanings:
① Cái đồ trong rỗng. ||② Hết nhẵn, như ta nói khánh tận 罄盡. Hết của gọi là cáo khánh 告罄.


meanings:
① Vật rỗng không (bên trong); ② Hết, hết sạch, hết nhẵn: 售罄 Bán hết (sạch); 告罄 Hết của, khánh tận.


meanings:
① Chỗ nứt, đồ sành có chỗ nứt nẻ gọi là há. ||② Sự gì có chỗ hở để xen vào được cũng gọi là há.


meanings:
(văn) Khe hở, chỗ nứt, vết rạn nứt: 雲罅 Khe hở giữa đám mây; 石罅 Vết nứt trên tảng đá.


meanings:
① Cũng như chữ tôn 樽 nghĩa là cái chén.


meanings:
① Nguyên là chữ úng 甕 nghĩa là cái vò, cái hũ.


meanings:
① Cái bình phình giữa, miệng nhỏ bụng to.


meanings:
(văn) ① Bình miệng nhỏ bụng to, lọ dài cổ; ② 【罌粟】anh túc [yingsù] (thực) Cây thuốc phiện.


meanings:
① Cái chén uống rượu. Chén ngoài có vẽ hình mây sấm (vân lôi 雲雷) nên gọi là lôi 罍.


meanings:
(văn) Chén uống rượu bằng đất nung (ngoài có vẽ hình mây, sấm).


meanings:
① Cũng như chữ đàm 壜 nghĩa là cái vò rượu.


meanings:
(văn) ① Đồ đựng bằng sành có bụng to miệng nhỏ; ② Như 壚 nghĩa ② (bộ 土).


meanings:
① Cái lọ nhỏ. Như trà anh 茶罐 lọ đựng chè (trà).


meanings:
① Vại, lọ, bình, chai, hộp thiếc, hộp sắt tây: 水罐 Vại nước; 茶葉罐 Hộp chè (trà); ② Xe goòng, toa nhỏ, bồn (dầu, xăng).


meanings:
Chữ 網 thời xưa (nay là dạng giản thể của 網).


meanings:
① Cái lưới đánh chim đánh cá. Ngày xưa viết là 网, bây giờ hay viết là網. ||② Giáng võng 降罔 giáng tội, mắc vào lưới tội. ||③ Vu khống, lừa. ||④ Không, dùng làm trợ từ, như võng hoang vu du 罔荒于遊 chớ có chơi bời hoang đãng. ||⑤ Không thẳng.


meanings:
(văn) ① Lừa dối, lừa đảo: 欺罔 Đánh lừa; ② Không, chớ (dùng như 不, bộ 一): 置若罔聞 Coi như không nghe thấy, nhắm mắt làm ngơ, dửng dưng; 罔荒于遊 Chớ chơi bời hoang đãng; 惟聖罔念，作狂 Thánh nhân mà không chịu suy nghĩ thì sẽ cuồng trí (Thượng thư); ③ Không gì, không ai, không đâu (đại từ biểu thị sự vô chỉ): 罔不賓服 Không có nước nào là không thần phục (Sử kí); 風之所被，罔不披靡 Chỗ uy phong đi đến thì không đâu là không tan lở (và quy phục) (Sử kí); ④ Lưới đánh chim hoặc đánh cá (dùng như 網); ⑤ Lưới tội lỗi: 降罔Mắc vào lưới tội, giáng tội; ⑥ Không thẳng.


meanings:
① Ít, như hãn hữu 罕有 ít có. Vật gì hiếm có gọi là trân hãn 珍罕 hay hãn dị 罕異. ||② Lưới đánh chim. ||③ Cờ Hãn.


meanings:
① Hiếm, ít, ít có: 稀罕 Hiếm thấy, hiếm có: 人跡罕至 Ít có người tới; 孔子罕言命 Khổng Tử ít nói đến mệnh (Luận ngữ); ② (văn) Lưới đánh chim; ③ (văn) Cờ hãn; ④ [Hăn] (Họ) Hãn.


meanings:
① Cái lưới săn thỏ. ||② Phù ti 罘罳 cái chấn song, cái bình phong, nay thường viết là 浮思. Cũng viết là 罦罳.


meanings:
① (văn) Lưới săn thỏ; ② 【罘罳】phù ti [fúsi] Cái chấn song, cái bình phong. Cv. 浮思; ③ Tên núi: 芝罘 Chi Phù (tên ngọn núi ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).


meanings:
① Cái lưới. ||② Hình phép, như uý thử tội cổ 畏此罪罟 sợ cái lưới tội ấy. Ý nói hình phép nghiệt ngã, thêu dệt tội người như vây lưới lại vậy.


meanings:
(văn) ① Rớ cá; ② Thả rớ đánh cá; ③ Lưới tội, hình pháp: 畏此罪罟 sợ cái lưới tội ấy.


meanings:
① Thiên cương 天罡 sao Thiên Cương. Nhà đạo sĩ gọi sao bắc đẩu 北斗 là sao Thiên Cương. Chính âm là cang.


meanings:
① (Gió thổi) mạnh; 罡風 Gió thổi trên không trung; ② (cũ) 天罡星 Sao Thiên Cang, sao Bắc Đẩu.


meanings:
① Ngại, làm trở ngại. Nay gọi các quan đang tại chức bị trách phạt là quái ngộ 罣誤. Có khi đọc là chữ khuể. Tâm vô quái ngại 心無罣礙 tâm không vướng ngại (Bát nhã ba la mật đa tâm kinh 般若波羅密多心經).


meanings:
(văn) ① Sự trở ngại; ② Cái giần, cái sàng; ③ Lo lắng, lo âu.


meanings:
① Ngăn trở, gàng quải. Tục gọi các loài sâu bọ nó giăng lưới để bắt sâu khác là quyến (như mạng nhện).


meanings:
(văn) ① Treo lên; ② Ngăn trở, gàn quải; ③ (Côn trùng) giăng mạng nhện ra (để bắt dính loài côn trùng khác).


meanings:
6588梵語 pāśa，巴利語 pāsa。音譯播捨、皤賒、波捨。又稱金剛索、罥索、羂網、寶索、珠索。略稱索。為戰鬥或狩獵之用具。據慧琳音義卷六十一載，羂索，係於戰鬥之時用以羂取人，或羂取馬頭、馬腳之繩索，俗稱搭索。通常以五色線搓成，一端附鐶，另一端附半獨股杵（獨股杵之半形）；或兩端均附半獨股杵。　於密教中，用以化度剛強眾生及降伏四魔之具，象徵四攝方便，為不動明王、不空羂索觀音、千手觀音、金剛索菩薩等手中之持物。如不動明王右手持利劍，左手持羂索，即表示先以真淨菩提心中四攝之索，繫縛一切眾生而鉤召攝引之，復以菩提心中之智劍斷滅眾生之根本無明種子。大日經疏卷五（大三九‧六三三中）：「所以持利刃以羂索者，承如來忿怒之命，盡欲殺害一切眾生也。羂索是菩提心中四攝方便，以此執繫不降伏者，以利慧刃斷其業壽無窮之命，令得大空生也。」　四攝菩薩中之金剛索菩薩亦以右手持羂索，表示羂取一切眾生，令解脫二乘實際三摩地智之淤泥，而安置於覺王之法界宮殿中。又千手觀音用以持羂索之手，稱為羂索手。此外，羂索亦有結護之意，故將之繫於頸項間，即可得福滅罪。〔大日經卷二具緣品、不空羂索陀羅尼自在王咒經卷下、底哩三昧耶經卷上、慧琳音義卷十七、卷二十九、卷六十九〕


meanings:
① Quăng lưới đánh cá. ||② Rịt, thầy thuốc chữa bệnh lấy nước đá hay nước sôi tẩm vào miếng bông hay miếng giẻ đắp vào chỗ đau gọi là yểm. Có khi đọc là chữ ấp.


meanings:
(văn) ① Chườm, đắp, rịt: 溫罨 Chườm nước nóng; 冷罨 Chườm nước đá; ② Lưới (bắt chim hoặc bắt cá); ③ Quăng lưới (để bắt chim hay bắt cá).


meanings:
① Cái lờ bắt cá. ||② Ðậy, lấy cái lồng bàn hay cái gì đậy đồ cho kín gọi là tráo. Áo có làn bọc ngoài gọi là tráo bào 罩袍.


meanings:
Đậy: 用紗罩把食品罩起來 Lấy lồng bàn đậy thức ăn lại; ② Che, phủ: 天空罩滿了烏雲 Mây đen phủ kín trời; ③ Mặc thêm, khoác thêm: 罩上一件大褂兒 Khoác (mặc, lồng) thêm một chiếc áo dài; ④ Cái bu, cái lồng: 雞罩 (Cái) bu gà; ⑤ Cái lờ đánh cá, cái nơm úp cá.


meanings:
sin, crime, offense, fault, blame, misconduct


meanings:
① Tội lỗi. Làm phạm phép luật phải phạt gọi là tội. ||② Làm quan tự nói nhún mình là đãi tội 待罪, nghĩa là tự nói nhún mình là tài không xứng ngôi vậy. ||③ Lỗi lầm. ||④ Làm lầm, làm bậy khiến cho người ta giận gọi là đắc tội 得罪, tự nhận lỗi mình gọi là tạ tội 謝罪. ||④ Người ta lầm lỗi mình tự cho là vì mình không biết răn bảo cũng gọi là tội. Các vua ngày xưa ban chiếu tự nhận là có lỗi với dân gọi là tội kỉ chiếu 罪己詔.


meanings:
① Tội, tội lỗi: 判罪 Xử tội; 死罪 Tội chết; 立功贖罪 Lập công chuộc tội; ② Cái khổ: 排罪 Chịu khổ; 我排不了這個罪 Tôi không chịu (cái tội, cái nợ) như thế được; ③ Lỗi: 歸罪于人 Đổ lỗi cho người.


meanings:
5564佛教主張人類之心性本即清淨（心性本淨、本性清淨），污染心性者爲貪欲、憎惡、迷妄等三毒，古時稱此三毒爲罪（巴 sāvajja），含有應受責備之意；若能捨離三毒，心性即能清淨，此係原始佛教之教說。然大乘佛教則不以貪欲爲重罪，鄔婆離所問經（梵 Upāli-paripṛcchā）謂，因憎惡引起之罪較因貪欲引起之罪爲重，此因纏縛眾生之煩惱，對菩薩而言，既無罪惡，亦無危險。方便善巧經亦謂，以菩薩而言，有兩種極重之罪，一爲由憎惡引起之罪，一爲由迷妄引起之罪。又以比丘之罪而言，梵語爲 āpatti，其動詞 āpad 意謂落下；準此，比丘由於過失而墮落，即爲破戒。　上述所謂之罪，表現於現實方面者，稱爲罪報（巴 vajja）；一般而言，則指由惡行所得惡之果報。南傳增支部經典中即列舉現世之果報與來世之果報兩種。現世之果報指王權（或法律）所加於吾人身上之刑罰，來世之果報則指由身體、語言、意念等三方面所造之惡行，於來世墮落於惡趣之報應。吾人應恐懼現世與來世之罪報，如能修習一見罪報即生恐怖之心，則吾人必能自一切罪報中解脫出來。　「罪」字於原語含有必須避開之意。初期佛教即主張可以遠離，然罪報並非可以全然避離者，蓋因吾人犯罪之後，必生畏懼之心，故至大乘佛教時期，已將語意模糊之「可以遠離」一詞擱置不用，而立「征服」（巴 atī）之說，由這個動詞產生 atyaya（罪、苦惱、危機、死、破碎之意）之激烈名詞。金光明經謂，諸佛對一切眾生有極深之慈悲，諸佛將眾生從罪惡之恐懼中解救出來。吾人在不得已之情況下犯罪，被惡所怔服，面臨破碎、死亡等危機之苦惱；此時既感受到不能避免之罪，將此罪與恐懼訴諸於人類又無法獲得解脫，唯有絕對皈依諸佛，才能蒙其攝受。只有在恐懼罪惡之自我意識完全進入空無之狀態，罪惡之恐懼才能消失。此係大乘佛教所揭櫫之道理。


meanings:
punishment and reward, evil karma and good karma


meanings:
① Trở ngại. ||② Trong bàn cờ bạc kẻ từng ô vuông gọi là phương quải 方罫. Phàm cái gì vạch từng ô vuông đều gọi là phương quải cả.


meanings:
(văn) Ô vuông trên bàn cờ vây: 方罫 Ô vuông.


meanings:
① Ðể, cầm đồ gì để yên vào đâu đều gọi là trí. ||② Vứt bỏ, như phế trí 廢置 bỏ đi, các trí 擱置 gác bỏ. ||③ Yên để, như thố trí 措置 đặt để, vị trí 位置 ngôi ở, nghĩa là đặt để ngôi nào vào chỗ ấy. ||④ Ðặt dựng, như trí huyện 置縣 đặt ra từng huyện, trí quan 置官 đặt quan, v.v. ||⑤ Nhà trạm, như Ðức chi lưu hành, tốc ư trí bưu nhi truyền mệnh 德之流行，速於置郵而傳命 (Mạnh Tử 孟子) sự lưu hành của đức, còn chóng hơn đặt trạm mà truyền tin tức.


meanings:
① Bỏ, đặt, đặt ra, dựng ra, để, bày: 置于桌上 Bỏ (đặt) trên bàn; 安置 Sắp đặt; 廢置 Bỏ đi; 擱置 Gác bỏ; 措置 Đặt để; 漠然 置之 Thản nhiên không để bụng; 置酒設宴 Bày tiệc; 置縣 Đặt ra huyện (mới); 置官 Đặt ra chức quan (mới); ② Lắp, lắp đặt, (thiết) bị: 裝置電話 Lắp điện thoại; 設置若幹哨所 Thiết lập một số trạm gác; ③ Sắm, mua: 置一些家具 Sắm một số bàn ghế; 置一身衣服 Mua (sắm) một bộ quần áo.


meanings:
Dụng công, hạ thủ công phu. Tiết Vân Nham Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »切 囑 第 一 莫 向 舌 頭 上 取 辯、 記 他 了 事 言 語 有 什 麼 用 處？ 這 箇 功 課 從 無 人 邊 得 不 由 聰 明 強 記、 莫 向 閑 處 置 功。 – Điều dặn dò thứ nhất là chớ giải quyết sự việc trên đầu lưỡi, ghi nhớ sự việc và lời nói của người khác có ích gì? Công khoá này từ chỗ không người mà được, không do thông minh học rộng, đừng dụng công vào chỗ không dính dáng«.


meanings:
① Hình phạt, phạm vào phép luật gọi là tội. Phép để trị tội gọi là hình 刑, có tội lấy hình pháp mà trị gọi là phạt 罰. ||② Bỏ tiền ra chuộc tội gọi là phạt, như phạt khoản 罰欵 khoản tiền phạt. ||③ Ðánh đập.


meanings:
① Xử phạt: 挨罰 Bị phạt; 罰款 Phạt tiền; 罰他喝一杯 Phạt anh ấy uống một chén rượu; 罰直接任意 Phạt trực tiếp (bóng đá); ② (văn) Đánh đập.


meanings:
① Cái đăng bắt cá. ||② Lấy nước cỏ bón ruộng gọi là lãm hà nê 罱河泥.


meanings:
① Cái vợt (dụng cụ để bắt cá, vớt bèo hoặc vét bùn ở sông); ② Vét bùn: 罱池泥 Vét bùn ao; 罱泥船 Tàu vét bùn.


meanings:
① Ðặt, như bộ thự 部署 đặt ra từng bộ. ||② Nêu tỏ ra, để một vật gì làm dấu hiệu gọi là thự, vì thế nên gọi các sở quan là thự, nghĩa là nêu rõ cái nơi làm việc. Như quan thự 官署, công thự 公署. ||③ Ghi chữ, như thự danh 署名 kí tên. ||④ Tạm nhận chức việc, như thự lí 署理 tạm trị, tạm coi sóc công việc, v.v. Cũng như thụ sự 署事, thụ nhậm 署任.


meanings:
① Sở: 公署 Công sở, công thự; ② Xếp đặt: 部署 (Sự) sắp đặt, bố trí; ③ Kí tên, kí kết: 協定已獲得簽署 Hiệp định đã được kí kết; 署名 Chữ kí, kí tên; ④ Thay mặt, tạm nhận (chức vụ): 署理 Đại diện, thay mặt, tạm thay. Cg. 署任 [shưrèn].


meanings:
① Phù ti 罘罳 cái chấn song, cái bình phong, nay thường viết là 浮思. Cũng viết là 罦罳.


meanings:
① Mắng chửi. Nguyễn Du 阮攸: Tặc cốt thiên niên mạ bất tri 賊骨天年罵不知 nắm xương giặc (chỉ Tào Tháo) nghìn năm bị chửi rủa mà không biết.


meanings:
① Nghỉ, thôi. Như bãi công 罷工 thôi không làm việc nữa, bãi thị 罷市 bỏ không họp chợ nữa. ||② Xong rồi, như chiến bãi 戰罷 đánh xong, trang bãi 粧罷 trang sức xong, bãi quan 罷官 bị thải về không cho làm quan nữa. ||③ Thôi! dùng làm tiếng cuối câu. ||④ Một âm là bì. Mỏi mệt. Cùng nghĩa với chữ bì 疲.


meanings:
① Nghỉ, ngừng, thôi, đình chỉ, bãi: 不肯罷手 Không chịu ngừng tay; ② Cách (chức), cho thôi, bãi miễn: 罷官 Cách chức; ③ Xong: 吃罷飯 Ăn cơm xong; 戰罷 Đánh xong; 戰罷 Trang điểm xong; ④ 【罷了】bãi liễu [bàle, bàliăo] Thôi, mà thôi, thì thôi, thế thôi: 這料子顏色好看罷了，其實并不經穿 Vải này xem có vẻ màu mè thế thôi, chứ thực ra mặc không bền; 他不過說說罷了，別當眞 Anh ta chẳng qua nói thế thôi, đừng có tin là thật; 別提了， 我只是做了我該做的事罷了 Đừng nhắc đến nữa, tôi chỉ làm cái việc phải làm mà thôi.


meanings:
Thôi (trợ từ cuối câu). Như 吧 [ba] (bộ 口).


meanings:
Nghỉ việc tham thiền. Trong Thiền lâm, lúc người tham học khai ngộ, hiểu rõ đại sự, không cần tu đạo, tham thiền nữa. Tắc 96, Bích Nham lục (Đại 48, 21 thượng) ghi: »爾 若 透 得 此 三 頌、便 許 爾 罷 參。– Nếu ngươi thấu đáo được ba bài tụng này thì cho ngươi nghỉ việc tham thiền«. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 8 (Đại 51, 262 thượng) ghi: »自 罷 參 大 寂、遊 至 海 昌。 – Từ khi nghỉ việc tham thiền nơi ngài Đại Tịch, liền đi đến Hải Xương«. – Bãi tham trai: Sau khi tham thiền đã được liễu ngộ, thiết trai cúng dường đại chúng. – Bãi tham hội: Hoàn thành sự tham vấn ở các nơi, hoặc đạt đến kiến giải của bậc khai ngộ. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Phần đông, người theo Giáo môn khi tham thiền có sự tỉnh ngộ, liền bãi giảng và thiết lập trai đàn cúng dường Tăng chúng, nghi thức ấy gọi là Bãi giảng trai. Hư Đường Hoà thượng ngữ lục q. 1 (Đại 47, 989 hạ) ghi: »良 遂 座 主 參 麻 谷、谷 見 來、 攜 鉏 去 鉏 草。 次 日 又 來、谷 便 閉 卻 門、遂 因 此 契 悟、乃 云： 和 尚 莫 謾 良 遂 好、若 不 來 見 和 尚、幾 被 十 二 分 教 誤 卻 一 生。遂 將 房 計 賣 卻、作 一 罷 講 齋。 – Toạ chủ Lương Toại đến tham kiến Ma Cốc. Cốc thấy sư đến liền lấy cào đi cào cỏ. Ngày kế sư lại đến, Cốc lại đóng cửa. Nhân đó Toại khế ngộ, liền nói: Hoà thượng chớ lừa Lương Toại lắm! Nếu không đến tham kiến Hoà thượng thì hầu như tôi suốt đời bị 12 phần giáo làm lầm. Rồi Toại bán tài sản để thết bày một Bãi giảng trai«.


meanings:
① Lo. ||② Gặp, mắc, người bị mắc hoạn nạn gọi là li. Ta quen đọc là chữ duy.


meanings:
(văn) ① Lo; ② Mắc, gặp, bị (tai hoạ hoặc đau ốm): 罹禍 Bị nạn; 罹病 Mắc bệnh.


meanings:
(văn) ① Len, dạ, hàng dệt bông; ② Thảm lông; ③ Lưới đánh cá.


meanings:
6491罽羅多，梵名 Kirāta。為住於印度西北部山中之種族。一說為希臘人之吉拉德族（Kirrhadae），於摩奴法典中則與震旦人、葉婆那人、塞人等並舉，摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata，大敘事詩）則稱為吉拉塔珍尼亞族（梵 Kirātārjuniya）；由此推之，似指西漢初期侵入北印度，征服罽賓之塞種族。大唐西域記卷三迦濕彌羅國條所載之訖利多族，與此種族同。或與毘羅多族（梵 Virāṭa）為同種。


meanings:
印度西北部的古國。又作劫賓、羯賓。關于‘罽賓’一詞之語源，《貞元新定釋教目錄》卷十七以之爲‘迦畢試’（Kapiśa）的訛略；《梵語雜名》謂爲‘劫比舍也’（Karpi-śaya）之略音；瑞目沙（A. Re\musat）說是喀布爾（Kabul）河的古名Kophes或Kophen之音寫；烈維（S. Lévi）及沙畹（E. Cha-vannes）認爲是迦濕彌羅（Kaśmīra）之古名Kaspīra的對音。此一國名古來即曾見于中國正史，此外，佛典亦常提及，然因時代不同，其所指之地方亦有差異。<#>‘罽賓’之名，始傳于漢魏時代。依《漢書》〈西域傳〉所載，罽賓國王以循鮮城爲首都，其國向東北六八四０裏至都護治所，東至烏秅國二二五０裏，東北至難兜國九日行，西北接大月氏；塞王‘南君罽賓’，而塞種分散，往往數國云云。依日本學者白鳥庫吉所說，《漢書》所謂的罽賓，在喀布爾河流域，應指以犍陀羅爲中心之塞族的國家。其都城循鮮城，爲犍陀羅之古都，應是今之白夏瓦（Pesha-war）之北約十六哩的Puṣkalāvatī。<#>東晋南北朝時代，罽賓之名轉成爲迦濕彌羅的稱呼。此時代所翻譯的經論，皆稱迦濕彌羅國爲罽賓。如東晋失譯《那先比丘經》卷下、齊·僧伽跋陀羅譯的《善見律毗婆沙》卷二所列出的罽賓，相當于巴利語《彌蘭陀王問經》及《一切善見律注》中之Kasmīra。後魏·瞿曇般若流支譯的《唯識論》、陳·真諦譯的《大乘唯識論》及《俱舍論釋》第十一本頌等所列舉的罽賓，相當于梵本《Viṃśatikā-vi-jñaptimātratā-siddhi-vṛtti》、《Abhidharma-kosa-vyākhya》本頌的kāśmīra。<#>但在隋唐時代，罽賓幷不是指迦濕彌羅，而是指漕國（Zabula）或迦畢試（Kapiśa）。譬如撰于唐中宗景龍年間的〈說一切有部尼陀那序〉，文中即將罽賓與迦濕彌羅兩國之國名幷列一處。《開元釋教錄》卷九亦載佛陀多羅、佛陀波利爲北印度罽賓國人，阿你真那爲北印度加濕蜜羅人；《新唐書》卷二二一也在罽賓之外，又列舉迦濕彌羅國，且叙述其地形。可見唐代的罽賓幷不是指迦濕彌羅。<#>關于罽賓之地理位置，《隋書》、《北史》皆謂在嶔嶺以北的漕國，即漢代之罽賓；而《唐書》則謂在嶔嶺之南；《貞元新定釋教目錄》以‘罽賓’一詞系‘迦畢試’之訛略，故視之爲迦畢試國（今喀布爾地方）。而梁·僧伽婆羅譯的《孔雀王咒經》卷上，則幷列劫賓（Kāsmīra）、迦毗尸（Kāpiśī，即迦畢試）、柯毗尸（Kamiśī）三名。由此可知，南北朝時代系將罽賓與迦畢試視爲不同之二地。此外，《明史》則以之爲撒馬爾罕（Samarkand）。<#>◎附︰印順《初期大乘佛教之起源與開展》第<#>第三節（摘錄）<#>《漢書》說到‘塞王南君罽賓’，在論究‘南君罽賓’的塞王，是否從北方來以前，先應確定罽賓的所在地。在中國史書中，罽賓的名義是紛歧的。白鳥庫吉的〈罽賓國考〉，考定漢代的罽賓，是以犍陀羅爲中心，喀布爾河（Kabul）流域，幷Gilgit河流域。今從佛教的古說來加以證實。編于西元前的晋譯《阿育王傳》卷二說（大正50·105a）︰‘居住罽賓、晝夜無畏︰摩呵婆那、離越諸聖。’<#>罽賓，梁譯《阿育王經》作︰‘于罽賓處’，可見罽賓爲總名，離越等都在罽賓區內。‘晝夜無畏’，梵語爲tamasuvana，意思爲暗林。暗林本爲森林地的通名，但這裏所說的，是北印度有名的聖地。（中略）<#>《根本說一切有部毗奈耶藥事》卷九說（大正24·40c）︰‘此迦濕彌羅國境，我滅度後百年中，當有苾芻弟子，彼苾芻當調伏虎嚕茶毒龍。’<#>迦濕彌羅的虎嚕茶龍，《雜事》作忽弄龍。可見原始傳說的降伏阿鉢羅龍，無論是佛或摩闡提，都在包括烏仗那的犍陀羅地區，就是罽賓。等到迦濕彌羅佛法漸興，也推爲摩闡提所開化的，也傳有降伏惡龍的傳說。于是北方才別說迦濕彌羅的忽弄龍，南傳也在犍陀羅以外，補入迦濕彌羅。不知摩闡提的開化罽賓，是烏仗那在內的犍陀羅地區。又如南方傳說，當時罽賓（迦濕彌羅）的夜叉槃度（Pāñci-ka），與女夜叉呵黎帝耶（Harītī）及五百子，也歸依了佛。然北方《根有律雜事》；正說呵黎底藥叉女，是犍陀羅藥叉半支迦（即‘槃度’）的妻子。佛教古傳的罽賓，是烏仗那在內的犍陀羅地區，沒有懷疑的餘地。（中略）<#>西元前二世紀中，臾那（Yavana）人彌難陀（Menander）王信仰佛法，北印度的佛法，在異民族中，能逐漸的適應起來。接著，塞迦（Sakas）人取代了臾那人的政權。西元前120年後，塞迦的茂斯（Maues，或寫作Mogo）王，也有信佛的傳說。高附（Kabul）河下流、蘇婆（Swat）河流域的佛法，在佛法傾向大乘的機運中，北印度罽賓中心的佛教，有了卓越的貢獻。特別是對大乘佛法的傳入東方，有著特殊的關係。<#>本生談（闍多迦，jātaka），是釋迦佛過去生中的事迹。本生與大乘思想間的關聯，是近代學者所公認的。起源于‘佛教中國’──恒河流域，所以多數傳說在迦尸（Kāsī）；也有說雪山（Haimavata），但或指希馬拉耶（Himalayan）山說，起源是很早的，現存中印度Bharhut古塔的玉垣，有西元前二世紀的浮雕本生；西南Sānchī大塔門浮雕的本生，有屬于西元前一世紀的。佛法傳入北印度，本生談，有些是大乘特有的本生，在罽賓區流行起來。爲了滿足信者的希望，都一一的指定爲在這裏，在那裏，成爲聖迹，爲後代佛弟子巡禮瞻仰的聖迹。西元前後的情形，雖然不能明瞭，但從流傳下來，爲中國游方僧所親身經歷的，都集中于古代的罽賓地區。今依《大唐西域記》（卷二、卷三），摘列如下︰<#>那揭羅曷　　買花獻佛布發掩泥見佛受記<#>健陀羅　　　千生舍眼<#>　　　　　　商莫迦孝親<#>　　　　　　蘇達拿太子施象施男女<#>烏仗那　　　聞半偈捨身<#>　　　　　　忍辱仙人被割身體<#>　　　　　　析骨寫經<#>　　　　　　尸毗王代鴿<#>　　　　　　化蟒療疾<#>　　　　　　孔雀王啄石出泉<#>　　　　　　慈力王刺血飼五藥叉<#>呾叉始羅　　月光王千生施頭<#>僧呵補羅　　薩埵王子投身飼虎<#>本生的聖迹，都在罽賓（不是迦濕彌羅）區，而烏仗那的最多。如舍眼、舍頭、聞法輕身，都表現了大乘的特性。在這些聖迹中，這裏想提到二則︰<#>(1)儒童──游學的青年，布發掩泥，見燃燈（Dipaṃkara）佛授記，爲各派共有的本生。在菩薩修行歷程中，這是重要關鍵。在北方，被指定爲那竭羅曷（Nagarahāra），在高附河下流，今Jalālābad地方（南傳沒有買花獻佛，地名爲Rammaka），表示了這裏菩薩法的重要。<#>(2)商莫迦（Śyāmaka,Śyāma,P. Sāma）披著鹿皮，在山中采鹿乳來供養盲目的父母，被游獵的國王誤射了一箭。感動了天帝，不但箭瘡平復，父母的雙目也重見光明。這是大孝感天的故事。商莫迦的原語，與‘奢摩’可說相同。而且，在（釋種四人四國的）《大唐西域記》中，佛去烏仗那（Udyana）時，上軍（Uttarasena）王游獵去了。佛爲上軍王的盲目老母說法，盲母也重見了光明。在這個故事中，釋種或Śyāma，童子，游獵，（父）母的盲目重明︰故事的主要因素，大體一致。所以商莫迦本生影射的事實，是塞迦族的Sāma。塞族在北印度──罽賓區，對佛法的影響，是非常明顯的！<#>［參考資料］　《高僧法顯傳》；《游方記抄》〈悟空入竺記〉、〈慧超往五天竺國傳〉；《大唐西域記》卷一〈迦畢試國〉；《洛陽伽藍記》卷五。<#>


meanings:
6491又作癝賓國、劫賓國、羯賓國。為漢朝時之西域國名。位於印度北部。即今喀什米爾一帶之地。有關其國名，諸書之記載不一，貞元新定釋教目錄卷十七謂為迦畢試國（梵 Kapiśa）之訛稱，梵語雜名謂為劫比舍也（梵 Karpiśaya）之略音，雷穆沙（A. Rémusat）謂為喀布爾河（Kabul）之古名喀菲斯（Kophes）之譯音，萊維（S. Lévi）及沙畹（E. Chavannes）謂為迦濕彌羅國（梵 Kaśmīra）之古稱。蓋此國名自古即見載於我國正史，又頻見於佛典中，依時代之不同，所指之地亦有差異。大抵言之，罽賓為迦濕彌羅國之古稱。〔洛陽伽藍記卷五、大唐西域記卷一迦畢試國條、漢書西域傳第六十六上罽賓國條、隋書西域列傳第四十八、唐書西域列傳第一四六上罽賓國條、S. Lévi, E. Chavannes: L' Itinéraire d'Ou-K'oung（Jou rnal Asiatique, 1895）〕（參閱「迦濕彌羅國」3978）


meanings:
6491罽饒夷，梵名 Kanyakubja。為中印度之古國。又作羯若鞠闍國、葛那及國。意譯曲女城、妙童女城。即今印度西北殑伽河支流迦利河（Kālī）東岸之卡娜齊（Kanauji）。此國都城原稱拘蘇磨補羅（梵 Kusumapura，意譯華宮），於梵授王（梵 Brahma-datta，巴同）時觸怒一仙人，以惡咒使九十九婇女一時腰曲，故有曲女之名。　續高僧傳卷二達磨笈多傳中又作鞬拏究撥闍（梵 Karṇakubja），意譯為耳出城。七世紀頃，玄奘留印時，嘗參與戒日王（梵 Śīlāditya）於曲女城所設之無遮大會。又大唐西域記卷五羯若鞠闍國條敘述該國經濟富庶，人民信仰邪正二道者各半，有伽藍百餘所，僧徒萬餘人，兼習大小二乘；另有天祠二百餘所，異道數千餘人。〔八大靈塔名號經、高僧法顯傳〕


meanings:
① Cái đăng, cái xăm, ngoài đan bằng tre đích ken bằng tơ để cho cá tôm vào không ra được nữa.


meanings:
（Ram Mohan Roy；1772～1833）印度近代宗教、社會改革者。屬婆羅門種姓，生于一富裕的印度教家庭。曾于巴特拿（Patna）的回教學校修阿拉伯語、波斯語，深受回教思想的影響。1804年至1814年，任職于英屬東印度公司，開始學習英語、梵文，接觸傳統的印度文化，幷接受西歐近代思想的洗禮。<#>1815年定居加爾各答，鑒于印度教現狀及社會之停滯不前，乃開始從事宗教與社會改革運動。他批判印度教的偶像崇拜，稱揚《奧義書》的真髓，倡導吠檀多學派的唯一無形之神。且以英語及孟加拉語翻譯《奧義書》；又批判寡婦殉死（sati）、一夫多妻的弊風等。凡此種種，奠定了十九世紀印度社會改革運動的基礎。<#>1828年，他創設梵教會（Brahma Samāj）。此系一宗教與社會的改革團體，系此後諸教改革運動之先驅。他的宗教理想，幷非僅立足于傳統以從事單純的舊宗教復古，亦非期待、宣揚全新的啓示，而是嘗試促成印度思想與西洋思想，或印度教與基督教的交流。1830年，爲了學習基督教及西歐之文明，他曾到英國。在英國發表有關印度之徵稅、司法制度等意見，相當活躍。後客死于Bristol。<#>他的主要著作有︰《Tuh!fatul Muwah!-h!iddin》（1804）、《Vedānta-sūtras》（Eng. and Bengālī,1816～1819）、《Theprecepts of Jesus,the guide to peace andhappiness》（1820）、《Religious Instruc-tions founded on sacred authorities》等書。<#>［參考資料］　黃心川《印度近現代哲學》第一章；玉城康四郎《近代インド思想の形成》。<#>


meanings:
6682梵名 Rāma。<一>係古印度大敘事詩羅摩耶那（梵 Rāmāyaṇa）之主角。為憍薩羅國（梵 Kauśala）國王達薩拉塔（梵 Daśaratha）之長子，為遵守父王之諾言，放遂南印度森林中十四年，隨行之妃子私多（梵 Śītā）為魔王所劫掠，因而引起戰爭。後得猴神哈奴曼（梵 Hanumat）之幫助，夫妻團聚，返憍薩羅國為王。此於雜寶藏經卷一之十奢王緣及六度集經卷五均有記述。　據傳羅摩為毘濕奴神之第七次化身，因受諸神之託，乃誕生地界以降伏惡鬼。其與愛妃私多共同展開絢爛、勇武之生涯，充分顯現印度古代浪漫、倫理之理想，遂成為廣受膜拜之人格化神。羅摩尤成為王族、勇士、武夫之最高典型，而普遍受到印度民眾狂熱之尊敬。　蓋印度人視羅摩為民族英雄，亦即視為毘濕奴神之化身而加以崇拜，為常住之最高「梵」，因而形成印度教中之一派，稱為羅摩派。此派教理之確立，約肇始於西元十三、十四世紀頃之阿底亞特瑪羅摩耶那（梵 Adhyātmarāmāyaṇa）一書。此書係為解決羅摩耶那史詩中新古兩部分間之矛盾而作，採取吠檀多學派不二一元說，兼性力派（梵 Śakti）所說，主張私多為羅摩永遠之配偶神，只要對羅摩有絕對歸依之熱誠，必定能得解脫。此書後來被譯為各種方言，該派主要盛行於南印度，後由羅摩難陀將之流布北方。〔大乘入楞伽經卷七、佛本行集經卷七〕　<二>印度教神名。為婆羅門出身之勇士，使一柄大斧，稱為持斧羅摩（梵 Paraśurāma），傳為毘濕奴之第六次化身。　<三>為吉栗瑟拏（黑天）之兄，以耕田之犁作武器，稱為大力羅摩（梵 Balarāma）。


meanings:
6683（Ramakrishna Paramahansa, 1834～1886）又作拉摩克利須那。本名 Gadādhar Chatterji, Cattopādhyāya。近代印度宗教改革家。生於孟加拉貧窮之婆羅門家庭。氏對伽梨女神（梵 Kālī）有熱烈之信仰，將之奉為宇宙與母親，而融入生活中。曾於森林中修行，凡十二年，體證與神冥合之三昧，又修習瑜伽，遂脫離現世，更名為羅摩克利須那（意指學識淵博而超俗者）。　氏嘗取回教、基督教思想與近代西歐思想相較，結論是殊途同歸。並認為所有宗教之最高旨趣均為真理，均臻達同一神，僅形式、名稱及選擇之道路不同。故若能立於包容、宥和之立場，自無我無差別之人格發出愛與光，將能獲得更多民眾信仰。在印度教基礎上提出「人類宗教」之主張，其教說主要有如下六點：(一)一切宗教均為真與善。(二)神為非人格、不可知、非理論者，遍於宇宙一切，人類之靈魂即為真正神聖者。(三)偶像崇拜為一種健全精神形式之崇拜。(四)印度教之各要素均有其價值，不可輕率倡言改革。(五)印度國民繼承最古老之精神文化遺產，超越現今西歐之無理性，不久將可領導全世界之精神文明。(六)歐美物欲、利己之文明使人墮落，印度人民應維護自己之宗教與文明，同時廣泛吸收西歐之教育與文物制度，共躋於現代世界之林。　氏盡畢生精力於印度教之確立與實踐運動，後始由其門弟集錄其生平言行，作「羅摩克利須那語錄」四篇。其高徒維威卡難達（Vivekānanda）承繼師志，於一八九七年創設羅摩克利須那傳道會（The Ramakrishna Mission），又稱羅摩克利須那教會，總部設於加爾各答。該會旨在宣揚羅摩克利須那之遺訓，與印度其他教派建立親密之情誼，以實現世界宗教之崇高理想。


meanings:
6683請參閱 羅摩克利須那語錄（Sayings of Sria Rmakrishna）又稱羅摩克利須那福音。係近代印度宗教改革家羅摩克利須那（1834～1886）之言行錄。由羅摩克利須那傳道會（The Ramakrishna Mission）編輯刊行，為研究克利須那根本思想之唯一文獻。分為四篇：人類與世界、人類之向上、人類與神格、箴言與譬喻，共計一一二○項，闡述其宗教體驗與教理信條。其思想頗受吠檀多哲學、毘濕奴派諸聖典之影響。特別值得注意者有二：(一)反對現實世界僅是摩耶（梵 mayā，幻像）之說法，而認為透過個人心靈之自我修煉亦可導致普遍之「精神完善」。(二)以信仰（梵 bhakti ，即對神之絕對歸依）為契機，導引印度教趨於一神教之發展；而歸於一神之途徑則為知識（梵 jñāna）、信仰、行為（梵 karma）等三種實踐方式。〔Mahendranath Gupta: The Gospel of Sri Ramakrishna(in Bengali)1912; Max Müller: Ramakrishna, his Life and Sayings〕


meanings:
（Ramakrishṇa Paramahaṃsa；1836～1886）印度近代的宗教改革家。本名GadadharChatterji。生于孟加拉的貧窮婆羅門家庭。在父親逝世後，隨兄長前往加爾各答的寺院出家，狂熱信奉卡利（Kālī）女神，將祂視爲宇宙之母。後入森林中修苦行十二年，進入與神冥合的三昧境界，修練瑜伽，脫離現世，故改名爲Rāmakrishṇa（Paramahaṃsa 是尊稱，意指學識卓越的超俗者）。<#>氏注重苦行、瞑想，也吸收伊斯蘭教、基督教的教義，幷探討近代西歐思想，認爲各宗教的教義雖然不同，却都是殊途同歸的真理，故其立場具有包容寬宥性，又因强調無我無差別人格的光與愛，故信徒衆多。<#>氏依商羯羅派的絕對不二論思想而有下列主張︰<#>(1)一切宗教皆爲真、爲善。<#>(2)神雖不可知，且是非人格、非論理的，但却遍布于宇宙。人的靈魂是真、而且神聖的。<#>(3)偶像崇拜是健全的精神形式。<#>(4)印度教的要義有其價值，不可輕言改革。<#>(5)印度國民擁有最古的精神文化，應超越西歐之無理性，而承擔指導全世界的責任。<#>(6)印度人應維護自己的宗教，避免陷入歐美之唯物、利己的文明，但同時也應廣泛采行西歐的教育與文物，使印度成爲現代世界的一份子，幷確立印度人立場之真正的印度教。<#>氏終其一生未曾著作。後由門徒、友人將其言行編集成書。其著名弟子辨喜（Vivekā-nanda）更是繼承其遺志，創設‘羅摩克裏希納教團’（Rāmakrishṅa mission），以宣揚其教理。此外，又編輯刊行《羅摩克裏希納語錄》，以喚醒印度國民，激勵印度教的思想改革。<#>［參考資料］　黃心川《印度近現代哲學》第四章；Max Mu|ller《Rāmakrishṇa,his Life and Sayings》； M. N. Gupta《Gospel of Sri Rāmakrishṇa》。<#>


meanings:
6684（Rāmcaritmānas）又作羅摩功行錄、羅摩王子英雄傳之湖。係印度近代宗教改革家杜西達斯（Tulsī Dās），於一五八四年頃以興第語所作之敘事詩。取材自西元前五至三世紀頃，瓦勒米奇（梵 Vālmīki）所編之大敘事詩羅摩耶那（梵 Rāmāyaṇa）。內分七篇，敘述毘濕奴神之化身羅摩（梵 Rāma）在人間之種種善行；肯定羅摩與毘濕奴之一體觀，而奉之為救世主；並頌揚對羅摩之絕對歸依，謂此種歸依能令人成就至上之幸福，乃至解脫。本書普受民間喜愛，被稱為北印度之聖書，杜西達斯被稱為近代之瓦勒米奇。〔Sir George Grierson: Notes on TulsīDās、トゥルシ｜‧ダ｜スにおける絕對者と神格觀の變遷の問題（大類純）〕


meanings:
6684（1055～1137）梵名 Rāmānuja。印度吠檀多學派之哲學家，印度教虔誠派之先驅者。生於南印度馬德拉斯。先受吠檀多學派不一不異說（梵 Bhedābheda），後因受史利伐依斯那伐派（梵 Śrīvaiṣṇava）之影響，遂融合奧義書主張「梵我一如」之哲學思想，與印度教絕對歸依毘濕奴神之宗教思想，發展為羅摩拏遮派。該教派提倡制限不二說（梵 Viśiṣṭādvaita），認為神、世界及我（個體靈魂）皆為真實，世界及我皆依存於神，並為神之身體，神即是永恆且完善之「梵」。神之人格化表現或化身為毘濕奴。宗教之解脫並非與「梵」合一，而係對毘濕奴之崇信，神之化身顯示神之仁愛。其理論為毘濕奴教提供哲學基礎，對近代印度教諸派均有相當之影響。代表作為注釋梵書之 Srī-bhāṣya，另著有吠陀聖典綱要（梵 Vedārtha-saṃgraha）。


meanings:
6685梵名 Rāmāyaṇa。又作羅摩衍那。意譯羅摩遊記、羅摩傳、羅摩平生、羅摩所行傳。為印度古代之梵文大敘事詩。與摩訶婆羅多並稱為印度兩大史詩，為印度教經典之一。原為民間口頭創作，在長期流傳中屢經增刪。西元前五至三世紀頃，由詩人瓦勒米奇（梵 Vālmīki）利用傳奇題材編成，被稱為「最初之詩」，瓦勒米奇則有「詩祖」之譽。全書共七篇，二萬四千頌，精校本一萬九千多頌。每頌兩行，每行十六個音節。其中第一、第七兩篇可能為二世紀頃所附加之偽作。內容較摩訶婆羅多集中，主要敘述憍薩羅國（梵 Kauśala）王子羅摩（梵 Rāma）受王后之嫉而被放逐十四年，因而展開其冒險英勇之生涯；以羅摩與其妃私多（梵 Sītā）之愛情為中心，襯以其弟羅什曼那（梵 Lakṣmaṇa）之情誼、靈猿哈奴曼（梵 Hanumat）之忠順、魔王羅伐拏（梵 Rāvaṇa）之暴行等，充滿神話與傳奇色彩。其文體華麗典雅，文字洗練，成為後世古典期美文體（梵 kāvya）作品之濫觴。　由於此詩，羅摩遂成為印度國民崇拜之英雄，尤受毘濕奴教之特別尊崇，被視為護持神毘濕奴之化身。此詩流傳於恆河乃至南印度，更遠及錫蘭島，對文學、藝術均有很大影響。又近代印度方言文學、東南亞各地之民族文學興起，均為同類故事與敘事詩，形成所謂「羅摩文學」，足證其影響之鉅。〔H. Jacobi: Das Rāmāyaṇa, 1893; Baumgartner: Das Rāmāyaṇa und die Rāmaliteratur der Inder, 1894; V. Fausböll: Indian mythology, 1902; E.W. Hopkins: Epic mythology, 1915〕


meanings:
（梵 Rāmāyaṇa）又譯《羅摩傳》、《羅摩延書》，爲印度兩大史詩之一。此詩之篇幅較另一史詩《摩呵婆羅多》小。全詩有二萬四千頌，分爲七篇。相傳作者爲伐爾彌吉（Vālmīki，蟻垤仙人），但事實上，伐爾彌吉應只是編纂者而已。全書絕大部分完成于西元前五百年至三百年之間，而第一篇與第七篇則成立于西元二百年左右。在這較晚出的第一篇與第七篇之中，含有甚多神話與傳說，幷且由于將歷史人物的羅摩當作是毗濕奴神的化身，乃使此一史詩帶有濃厚的宗教色彩，後世遂有‘羅摩崇拜’的情形發生，頗爲近代印度教添放異彩。<#>全書七篇，叙述憍薩羅國（Kosalā）王子羅摩遭嫉而被放遂十四年，其後，爲拯救被魔王擄走的王妃息妲，乃遠赴楞伽島與魔王大戰。最後，大敗魔王，夫妻團圓幷且返國爲王。書中故事過程曲折離奇，人物角色忠奷分明。其文體遠較《摩呵婆羅多》洗練，詞藻高雅，是後世印度美文體（kāvya）作品的濫觴。<#>本書目前在印度有三種異本傳世，即︰流布本、孟加拉本、西北印度本。書中的故事不僅被改編爲古典梵語文學作品，更被翻譯爲印度各地之方言，以及英、日、德、爪哇、馬來亞、泰國、中國等國文字。<#>在古代中文之佛教譯籍中，《雜寶藏經》卷一之十奢王故事，及《六度集經》卷四十六中之猴王故事，可能即爲羅摩衍那故事之原始型式，然古代譯師們幷未將《羅摩衍那》全詩譯出。1980年中國大陸之東方語言學者季羨林，始譯出此一長詩，由人民文學出版社出版。<#>◎附︰季羨林〈羅摩衍那·前言〉（摘錄自中譯本《羅摩衍那》第一册）<#>《羅摩衍那》是印度兩大史詩之一，也是世界上優秀的史詩之一。在兩千多年的漫長的時間內，它對印度，對世界上一些國家，産生了重大的影響。它在印度國內外都被譯成了許多種語言，而且還不知有多少抄襲、模擬、意譯、改編的作品。此外，它的影響還波及音樂、舞蹈、雕塑、繪畫等領域。一直到今天，它的影響，仍然繼續存在。當然，書中也還存在著一些糟粕。這是一個批判繼承的問題，是需要分析研究，認真對待的。<#>同世界各國的一些古代名著一樣，《羅摩衍那》的作者是誰，是難以搞清楚的。一般傳說，作者是蟻垤。有沒有這樣一個人呢？按照我們目前的研究水平，還無法斷定。但是從全書的結構和文體上來看，除第一篇和第七篇外，基本上是一致的。有那麽一個人做過最後的加工，是完全可能的。但是，我們千萬不能忘記，《羅摩衍那》最初决不會出于一人之手。它最初一定是老百姓的創作，只是口頭流傳。有一些伶工專門以歌唱《羅摩衍那》爲生。因人因地之不同而有所增删，于是就産生了不同的傳本。到了某一個發展階段上，有一個人把全書整理編纂了一番，使文體和內容都達到了某種程度的統一。這個人可能就叫做蟻垤。即使到了這個時候，全書仍然是口頭流傳，師徒口耳相傳，一代一代地傳了下來。到了史詩成爲善書的時候，爲了獲得宗教效果，有人便用當地的字母寫了下來，因此就形成了不同的抄本。到了印刷術傳入印度以後，才有了印本，那恐怕是比較晚的事情了。<#>《羅摩衍那》舊本約二萬四千頌，精校本約一萬九千頌，篇幅不可謂不長。但是主要故事情節是很簡單的。現在簡略地把全書結構和故事情節介紹如下︰<#>第一篇〈童年篇〉　這一篇是後來竄入的，內容龐雜，類似一個楔子。其中雖然也講了一些羅摩童年時的情况，但是插入的故事很多，簡直有點綫索不清。篇中講到十車王的都城和朝廷，講到大神毗濕奴化爲羅摩等四兄弟下凡誕生，講到羅摩隨衆友仙人出去降魔。最後衆友帶領羅摩到了國王遮那竭的朝廷上。這裏插述了悉多的誕生和神弓的故事。羅摩拉斷了神弓，同悉多結了婚。所有的這一切都爲以後故事情節的開展打下了基礎。<#>第二篇〈阿逾陀篇〉　《羅摩衍那》的主要情節從此篇開始。十車王感到老之將至，决定給羅摩舉行灌頂禮。讓他成爲太子和王位的繼承人。小皇后利用國王從前曾許給她的恩典，要挾老王，將羅摩流放十四年，而讓自己的親生兒子婆羅多成爲太子。羅摩是忠臣、孝子，堅决執行老王的命令，自願流放。悉多是賢妻，堅决要陪同丈夫流放。羅什曼那是好弟弟，也要跟哥哥同行。于是三人就進入大森林中。婆羅多也堅持悌道，親率大軍到林中去請求羅摩回城，羅摩不爲所動，婆羅多不得已奉羅摩雙履回國，代羅摩攝政。<#>第三篇〈森林篇〉　故事情節一下子從宮廷陰謀轉入林中生活，從現實世界轉入童話世界。<#>羅摩等一進入森林，那裏的隱士們就來請他保護他們不受羅刹的侵擾。羅摩答應了，幷且殺死了許多羅刹。楞伽城十頭魔王羅波那的妹妹來引誘羅摩，被羅什曼那割掉鼻子和耳朵。她求救于弟弟伽羅，弟弟也被殺死。她最後去找羅波那。羅波那來到林中，使用調虎離山計，劫走了悉多。羅摩兄弟看不到悉多，到處尋覓。遇到金翅鳥王，得知真情。他們倆又救了一個無頭怪迦槃陀。迦槃陀勸他們同猴王須羯哩婆結盟，解救悉多。此時悉多已被魔王劫往楞伽城，魔王多方加以誘勸，悉多堅貞不屈，被囚于無憂樹園中。<#>第四篇〈猴國篇〉　羅摩終于找到了須羯哩婆。須羯哩婆被自己的兄弟波林搶走了王位和老婆。羅摩用暗箭射死波林，猴王複國，二人結成了聯盟。猴王大臣中最聰明、最勇敢的是哈奴曼。哈奴曼向南方搜尋悉多踪迹，遇到金翅鳥王之弟僧婆底，得知悉多被囚于楞伽城。哈奴曼一躍過海。<#>第五篇〈美妙篇〉　哈奴曼到了楞伽島上，從山頭上下望楞伽城。他變成了一隻狸猫，進入城內和宮內。他最後在無憂樹園中找到了悉多，親眼看到悉多堅貞不屈的情景。他向悉多交出信物，然後火燒楞伽城，飛越大海，回到羅摩身邊。<#>第六篇〈戰鬥篇〉　羅摩决定遠征楞伽城，下令猴軍前進。此時羅波那之弟維毗沙那同哥哥鬧翻，來投羅摩。羅摩命那羅造橋渡海。兩軍對陣，展開了一場激烈的搏鬥。羅摩受重傷。哈奴曼用手把吉羅娑山托來，在山上找到藥草，爲羅摩治傷，然後又把大山托回原地。最後，魔王被羅摩殺死。維毗沙那被立爲羅刹王。羅摩同悉多團圓，皆大歡喜。《羅摩衍那》的故事到此實際上已經結束了。<#>第七篇〈後篇〉　這一篇是後來竄入的。同第一篇一樣，又是內容龐雜，頭緒混亂。這一篇主要包括兩個內容︰一講羅刹的起源，講羅波那的故事，也講到哈奴曼的故事；二講羅摩與悉多的第二次離合。在這一篇裏，羅摩的性格幾乎完全改變了。他聽到了一些風言風語，就决定讓羅什曼那把正在懷孕的悉多遺弃在荒山野林中。蟻垤仙人救了她。她在仙人淨修林中生下了兩個兒子。孩子長大後，羅摩正舉行馬祠。蟻垤率二子來到羅摩朝廷上，讓他們倆朗誦《羅摩衍那》。羅摩終于認出了他們倆就是自己的兒子。他又把悉多叫來。此時群神畢至，大地忽然開裂，悉多縱身跳入。羅摩追悔不及，傳位予自己的兒子，升入天堂，又化爲毗濕奴。<#>全書的梗概就是這樣。<#>這樣一部書是什麽時候寫成的呢？十分肯定的時間現在還說不出。無論如何，决不會一蹴而就，一定有一個漫長的過程，可能是幾百年的時間。我們現在只能、而且必須確定産生這樣一部作品的社會的性質。印度和某些國家的一些歷史學者認爲，《羅摩衍那》寫成的時代是奴隸社會。這種看法幾乎已經成爲定論。但是，我經過多年的思考和探討，覺得這種說法是有問題的，是難以自圓其說的。無論是在經濟基礎方面，還是在上層建築方面，都有些說不通的地方。我認爲，這個時期的主要矛盾是農民與地主之間的矛盾，而不是奴隸與奴隸主之間的矛盾。國王收的地租一般是産量的六分之一。難道這是奴隸主的剝削方式嗎？最重要的一點是，此時已經有了土地私有制，而土地私有制在中國歷史上是封建社會興起的重要標志之一。當然，印度早期歷史上有沒有土地私有制是一個激烈爭論的問題。但是，無數事例證明，印度除了‘王田’和農村公社土地公有制以外，確實存在著土地私有制。<#>與經濟基礎相適應的上層建築，也表現出封建社會的特點。比如道德範疇，在這個時期已經不像奴隸社會那樣簡單、原始、支離、鬆散，而是像中國封建社會那樣已經形成了比較周密的體系。<#>總之，我認爲，《羅摩衍那》産生于印度的封建社會。時間是從公元前四或三世紀到公元後二世紀。<#>怎樣來評價這一部史詩呢？<#>從思想內容上來看，《羅摩衍那》總的傾向是歌頌新興地主階級的代表刹帝利國王的，歌頌他對奴隸主頭子化身的羅刹王、婆羅門羅波那的勝利的鬥爭。這個傾向一般說來是進步的。本書男主人公羅摩是蟻垤用盡一切藝術手段來描繪的一個理想的英雄。他想把他寫成忠臣、孝子、賢夫、良兄、益友。在這一方面，他是成功的，又是失敗的。成功的是，羅摩在二千多年的漫長的歷史上逐漸變成了一個英雄、一個神，一直到今天還受到億萬人民的崇拜。失敗的是，也許是由于作者的世界觀的限制，他實際上把羅摩寫成了一個僞君子、一個兩面派。到了公認是後人竄入的第七篇，羅摩那些美麗的外衣幾乎統統都被剝掉，成爲一個赤裸裸的封建暴君，一個維護封建道德的丈夫。據我看，書中真正的正面人物是羅什曼那。他反對命運，批判封建道德。他那些大膽而又有說服力的話，在印度古典文學中真如鳳毛麟角。這無疑就是本書的民主性的精華，值得大書特書的。只有一個新興階級的代表人物才能有這樣鮮明而且比較正確的思想。此外，一個本人是婆羅門但實際上在婆羅門看來却是一個異端的、唯物主義者闍波厘說的一些話，在梵文古典文學中也是異常難能可貴的。這當然也是本書的民主性的精華。可惜這兩個人的言論和舉動，在全書中只如曇花一現，後來再也見不到了。<#>同一切優秀的古典文學作品一樣，《羅摩衍那》既有精華，也有糟粕。在糟粕中，主要的有宿命論、封建道德、封建家長制、封建等級制、歧視婦女、歧視低級種姓等等。奇怪的是，這些糟粕幾乎都集中表現在主人公羅摩身上。在作者的心目中，羅摩是完美無缺的。否則他就不會爲羅摩賣這樣大的力氣。然而爲什麽這個被作者竭力歌頌的英雄却偏偏有這些我們認爲是缺點的東西呢？結論只有一個，這就是我們同作者的價值標準是不一致的。我們認爲，這些東西是必須批判的。不批判，則二千多年來《羅摩衍那》在這方面造成的消極影響就不能肅清，而書中真正的精華也就不能放出光輝。<#>談到藝術特色，《羅摩衍那》也有許多獨到之處。在人類社會、猴國和羅刹國這三個本書涉及到的領域內，作者都成功地塑造了一些藝術形象，比如羅摩、悉多、羅什曼那、哈奴曼、羅波那等等，都塑造得栩栩如生，有血有肉，有時候簡直是呼之欲出。在描寫矛盾方面，《羅摩衍那》也達到了很高的水平。整個故事情節就是在矛盾鬥爭中展開的。此外，作者對大自然美麗的風光具有特殊的敏感性。描繪自然風光的詩篇隨時可見。印度全年的各個季節都描繪到了，而且感情充沛，筆酣墨飽，具有極大的感染力。<#>在這裏，我們還必須解答一個問題︰爲什麽《摩呵婆羅多》被稱做‘歷史傳說’，而《羅摩衍那》却叫做‘最初的詩’呢？兩部史詩的內容幾乎完全一樣，用的也是同一種詩體。我認爲，區別只表現在文體方面，表現在藝術風格方面。《摩呵婆羅多》的藝術風格比較簡明、樸素，很少雕飾。從文體發展的歷史來看，它代表一個比較原始的階段。而在《羅摩衍那》中，除了簡明、樸素的詩章以外，還有不少的精緻細膩、彩繪雕飾的詩章。極少數詩章甚至雕琢刻鏤，玩弄文字游戲，同以後的古典梵文文學作品簡直沒有什麽兩樣。從藝術風格上來看，《羅摩衍那》好像是處在一個從史詩向古典梵文文學發展的過渡階段。難道這就是它被稱做‘最初的詩’的原因嗎？<#>［參考資料］　金克木《梵語文學史》第四章；Shudha Mazumdar（瑪朱姆達）改寫·馮金辛、齊光秀譯《羅摩衍那的故事》（《世界佛學名著譯叢》{94}、{95}）；《佛教文獻の研究》（龍谷大學佛教學會編）；深浦正文《佛教文學概論》。<#>


meanings:
（梵 Rāmānanda）印度宗教家、羅摩難陀派之始祖。西元1400年左右誕生于普列雅各（Prayāg）的婆羅門家庭。1430年左右定居于貝那勒斯，從事修行，學習《吠陀》經典及羅摩奴闍（Rāmā-nuja）之哲學及瑜伽。學成之後，即周游各地。幷提倡歸依最高神羅摩及其妃息妲（Śītā），謂依此即可解脫云云。<#>羅摩難陀打破種族階級制度之束縛，强調信愛神，又用方言、俗語布教，因此其影響層面極爲廣泛。後人之信仰其思想者，乃逐漸形成‘羅摩難陀派’，幷尊羅摩難陀爲該派始祖。<#>［參考資料］　R. G. Bhandarkar《Vaiṣṇavism，Śaivism and Minor Religions Systems》；Tara Chand《Influence of Islam on Indian Culture》。<#>


meanings:
6685梵名 Rāmānanda。近世印度教虔誠派領袖。為羅摩拏遮之繼承人。相傳生於阿拉哈巴，流浪於印度各地，約於一四三○年後定居北印貝那拉斯（Benares，即今瓦拉那西）。當十三、四世紀頃，崇拜羅摩（梵 Rāma）之羅摩派於南印盛行時，氏於北印鼓吹羅摩與其妃私多（梵 Sītā）為至上神，應絕對歸依，樹立羅摩派在北印之發展，形成羅摩難陀派。氏反對傳統保守之陋習，否定種姓制度，推行以方言、俗語布教，影響範圍至廣。其合理化、近代化之思想被後世改革印度教者奉為圭臬，於近代印度教之發展，扮演極重要之角色。　羅摩難陀派屬印度教毘濕奴派，信奉羅摩、私多及其眷屬，主張歸依此最高神即得解脫。然並不排斥偶像崇拜，亦不背離印度教之神界，而於其中取得圓滿之妥協。


meanings:
6677（1567～1662）西藏名 Blo-bzaṅ chos-kyi rgyal-mtshan。意譯善慧法幢。又譯作羅桑卻吉堅贊、羅桑瓊結。即班禪四世之名。生於後藏拉甲爾地方。明隆慶四年（1570）被迎入札什倫布寺坐牀。萬曆二十八年（1600）任札什倫布寺堪布（住持），並往前藏與達賴四世會面，執弟子禮，從受時輪、金剛鬘教法，並受具足戒。復至賽舉寺從佛海學曼殊金剛、紅黑兩種大威德、三派能怖威德等無上瑜伽部法、金剛界、吉祥等瑜伽部法，及毘盧遮那成佛、金剛手灌頂等行部法，又立三三昧耶、尊勝摧壞、大白傘蓋、光明天女等事部法，共有四部密法之三十餘種灌頂及多種修法。　迨達賴四世示寂（1616），迦爾瑪迦爾居派倚恃藏巴汗之勢力，壓迫格魯派，師周旋其間，力撐危局，兼任色拉、哲蚌二寺堪布，並主持達賴五世之尋認、授戒、坐牀諸事。及達賴稍長，師遂聯合和碩特蒙古固始汗入藏，推翻藏巴汗，自此達賴居前藏，班禪居後藏。崇德七年（1642）遣使赴京，朝覲清太宗，進貢方物。清順治二年（1645），和碩特蒙古固始汗授予「班禪博克多」（意為大學者、睿智英武者）之稱號，是為班禪名號之始。順治四年，世祖復授以「金剛上師」之號。康熙元年於札什倫布寺示寂，世壽九十六。　師之學問修證極為高深，其著述皆屬發揮經論深義、利益時機之言教，現存四函，包括傳記類十五種、上師瑜伽類四種、顯密教授類十八種、密法類三十五種、最密法類十種、密法附傳類十五種、雜法類八種。


meanings:
Vốn chỉ cho La Sơn và Phù Sơn ở Quảng Đông. Là núi tiên trong truyền thuyết thần thoại, về sau chỉ chung cho thắng cảnh núi tiên. »Huệ Trung truyện« trong TCTT q. 9 ghi: »亦 可 羅 浮 不 歸，方 名 宴 坐，雙 峰 長 往， 始 栔 無 生 者 哉。– Cũng có thể nói, La Phù không về mới gọi là ngồi yên; Song Phong thường tới mới khế hợp vô sinh«.


meanings:
Còn gọi: Đông Tiêu Sơn, núi cùng với Tây Tiêu Sơn ở huyện Nam Hải danh tiếng ngang nhau. Núi ở phía tây bắc huyện Bắc La tỉnh Quảng Đông Trung Quốc. Núi có 432 ngọn, nổi tiếng đẹp đẽ lạ thường. Thời Lương Nam Triều, Trí Ước sáng lập chùa Bảo Tích. Ngoài ra còn có các chùa Diên Tường, Nam Lâu, Long Hoa, Tư Phúc, Hoa Thủ, Hoa Nghiêm, Đại Từ, Diên Khánh, các bậc danh tăng Thiền tông nhiều đời như Hi Thiên, Duy Nghiễm, Đại Điên, Hạnh Minh từng trụ tích nơi này. Đạo giáo gọi núi này là »Đệ Thất Động Thiên«, »Đệ Tam Thập Nhị Nguyên Phúc Địa«.


meanings:
Bút kí, 2 quyển, do Hiểu Oánh soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 142, trang 961 và cũng được xếp vào Tứ Khố Toàn Thư. Tác giả là đệ tử của Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo, thời trai trẻ từng đi khắp các tùng lâm, tuổi già trở về nghỉ ở La Hồ, Lâm Xuyên (nay thuộc tỉnh Giang Tây). Sư thu thập những điều thấy nghe trong tùng lâm, những lời đề xướng của chư Tôn túc các nơi, những lời bàn bạc nghị luận của bạn bè. Cũng từ những văn bản rất xưa như bia còn sót lại và thẻ tre bị mọt, sư gom chép những tư liệu có liên quan rồi biên tập lại thành sách, khoảng gần trăm thiên. Đây là quyển sách ghi chép tỉ mỉ về công án Thiền môn đương thời, cơ phong ngữ cú, những sự thật về chư tăng có ý nghĩa lịch sử đã qua, có đủ giá trị sử liệu, được xem là 1 trong 7 bộ sách của Thiền môn, trong tùng lâm cần phải đọc, có thể nói là chỉ nam tu đạo của thiền tăng. Khi Lệ Ngạc soạn »Tống Thi Kỉ Sự«, phần lớn trích tư liệu từ sách này.


meanings:
→ chương châu la hán hoà thượng 漳州羅漢和尚; → quán châu la hán hoà thượng 灌州羅漢和尚


meanings:
Chùa nằm phía đông Hiển Thông Tự, thị trấn Đài Hoài, Ngũ Đài Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, là một trong năm đại thiền tự của Ngũ Đài Sơn. Được xây cất vào đời Đường, niên hiệu Hoằng Trị thứ 5 (1492) đời Minh xây cất lại. Đời Thanh trở thành miếu Lạt-ma. Kiến trúc chủ yếu hiện còn Thiên vương điện, Văn-thù điện, Đại Phật điện, Tàng kinh các, sương phòng phối điện, lang ốc, thiền viện.


meanings:
6681<一>梵名 Rāhula。佛陀十大弟子之一。係佛陀出家前之子。又作羅護羅、羅怙羅、羅吼羅、曷羅怙羅、羅云、羅雲。意譯作覆障、障月、執日。以其生於羅睺羅阿修羅王障蝕月時，又因六年處於母胎中，為胎所覆，故有障月、覆障之名。關於羅睺羅之生母，諸經論中說法不一，或謂瞿夷，或謂耶輸陀羅。　據未曾有因緣經卷上載，佛陀成道後六年始還迦毘羅城，令羅睺羅出家受戒，以舍利弗為和尚、目犍連為阿闍梨，此即佛教有沙彌之始。其為沙彌時，有種種不如法，受佛訓誡，後嚴守制戒，精進修道，得阿羅漢果，自古譽稱「密行第一」。另據大阿羅漢難提蜜多羅所說法住記載，師列為十六阿羅漢之第十一，與眷屬一千一百阿羅漢共住畢利颺瞿洲（梵 Priyaṅgu），護持正法，饒益有情。〔雜阿含經卷一、卷八、佛本行集經卷五十五、十二遊經、四分律卷十一、註維摩詰經卷三、法華玄贊卷一〕　<二>付法藏第十六祖羅睺羅跋陀羅之略稱。（參閱「羅睺羅跋陀羅」6682）


vietnamese:
la hầu la lục niên tại thai vãng nhân <đpb>


meanings:
→ thập lục tổ la hầu la đa tôn giả 十六祖羅睺羅多尊者


meanings:
6682梵名 Rāhulabhadra。略稱羅睺羅多、羅睺羅。為付法藏第十六祖。印度迦毘羅國人，姓梵摩。與龍樹為同時代人。早年入那爛陀寺，從尊者黑者（藏 Nag-po）受具足戒，學聲聞乘。又依無分別者（藏 Rnam-par mi-rtog-pa）廣學大乘及祕密乘，並弘通中觀之宗義。隨侍十五祖迦那提婆，證皆空之理，於那爛陀寺教化僧徒。提婆示寂之際，受其心隨之教說（藏 sñiṅ-pohi don-gyi bstan-pa）。又據付法藏因緣傳卷六載，師從提婆受婆羅門所造之鬼名書，後以種種方便教化眾生，付法予僧伽難提。〔中觀論疏卷三本、景德傳燈錄卷二、寶林傳卷三、印度哲學研究卷一〕


meanings:
Bao phủ, trói buộc, khống chế. Mật Am ngữ lục ghi: »不 被 世 間 出 世 間 法 羅 籠 得 住。 – Chẳng bị pháp thế gian, xuất thế gian trói buộc«. Hoặc: »千 人 萬 人 羅 籠 不 住。– Ngàn người muôn người khống chế chẳng nổi«.


meanings:
6675（Roerich, Georg Nicolas; 1902～1960）蘇俄籍東方學學者、西藏學學者。嘗於倫敦、巴黎等地研究東方學。一九二三年末至一九二五年初，停滯錫金，習得藏語。後出發探險，調查中亞，歷時三年。一九二八年五月返印，創立 Urusvati Himalayan Research Institute，爾後迄一九五七年返俄，鼓吹當地之佛學、西藏學之研究不遺餘力。　氏於西藏學之研究範圍極廣，兼及美術、考古、歷史、語言、敘事詩、宗教等各方面。最初研究美術，出版有 Tibetan Paintings(Paris, 1925), The Animal Style among the nomad tribes of Northern Tibet (Prague, 1930)等著作。後專意研究西藏方言，嘗發表有關拉夫爾（Lahul）方言之論文，更進而研究阿母度、西藏中部之方言，發表之論著以 Le parler de l'Amdo, Roma, 1958 及 Textbook of Colloquial Tibetan, The Government of West Bengal Education Dept., Education Bureau, 1957 二書為菕C氏又將西藏佛教史上著名之「青冊」（藏 Deb-ther snoṅ-po, Gshon-nu-dpal, 1392～1481）翻譯成 The Blue Annals, pt. I, Calcutta, 1949 pt. Ⅱ, 1953，此舉乃其畢生重要之貢獻，予西藏佛教研究極大之便利。一九三一年，復與喇嘛僧共同計劃編纂藏語、梵語、英語對照之大辭典，於一九三四年始告完成，惜因其去世而未能出版。著作除上述之外，並有 Trails to Inmost Asia, New-Haven-London, 1931; Sur les pistes de l'Asie Centrale, Paris, 1933 等專書及論文約三十種。〔Indo-Iranian Journal, vol. V, Nr. 2, 1961〕


meanings:
(852-936) Thiền tăng thời Bắc thuộc, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Thông Biện. Sư họ Đinh, quê ở An Chân (tức làng Phù Ninh, huyện Từ Sơn, tỉnh Hà Bắc ngày nay) miền Bắc Việt Nam. Sư trụ trì chùa Song Lâm, làng Phù Ninh, phủ Thiên Đức. Sư là người thấu suốt thuật phong thuỷ và sấm vĩ học, lúc trồng cây Miên (để trấn chỗ Cao Biền đào đứt long mạch), sư có làm bài kệ: »Đại sơn đầu rồng dấy, đuôi to ẩn Chu Minh, thập bát tử định thành, cây gạo hiện hình rồng, thỏ gà trong tháng chuột, quyết thấy mặt trời lên«.


meanings:
Còn gọi: Thác bát, Hành khất, Khất thực. Có 2 nghĩa: Đi bốn phương khất thực, tiếp nhận thức ăn của thí chủ cúng dường. Đạo sĩ tăng nhân lập hội chúng, đợi người mời gọi để thiết trai.


meanings:
Bủa lưới đón rồng bắt phụng, ý nói khống chế người khác. Tiết Tuyết Phong Huệ Thiền sư trong NGCTT q. 4 ghi: »羅 龍 打 鳳、 藕 絲 网 密 布 縵 天。 獵 兔 射 麞、 蒿 枝 箭 硬 教 中 的。 – Bủa lưới đón rồng bắt phụng, lưới tơ giăng dày đặc bầu trời. Săn thỏ bắn hoẵng, bẫy nhạy phải đặt đúng cách, tên nhọn phải bắn cho trúng đích«.


meanings:
① Con bi, to hơn con gấu, lông vàng phớt, cổ dài, chân cao, đứng thẳng được như người.


meanings:
① Ở nhờ, gửi, người đi đường ngủ nhờ ngủ trọ gọi là ki lữ 羇旅.


meanings:
① Ràng giữ, buông thả. Duy trì để cho không đến nỗi tuyệt hẳn gọi là ki mi 羈縻. ||② Kiềm chế, như bất ki 不羈 không kiềm chế được. ||③ Cái dàm đầu ngựa. ||④ Búi tóc. ||⑤ Giắt.


meanings:
(văn) ① Dàm (đầu ngựa): 無羈之馬 Ngựa không dàm; ② Gắn dàm vào đầu ngựa; ③ Trói, buộc, bó buộc, ràng buộc, hạn chế: 放蕩不羈 Phóng đãng, không chịu sự bó buộc; ④ Ở trọ, ngủ nhờ, ở lại (quê người) (như 羇): 羈旅 Ở ngụ quê người; ⑤ Người ở trọ, người ở nơi khác đến.


meanings:
① Con dê. ||② Một âm là tường, ngày xưa dùng như chữ 祥.


meanings:
① Dê, cừu: 山羊 Dê; 綿羊 Cừu; ② [Yáng] (Họ) Dương.


meanings:
① Rợ Khương (ở phía tây).||② Bèn, dùng làm ngữ từ.


meanings:
① (văn) Trợ từ đầu câu: 羌内恕己以量人 Tự mình khoan thứ cho mình mà khoan thứ cho người (Khuất Nguyên: Li tao); ② [Qiang] Dân tộc Khương (ở phía tây Trung Quốc thời cổ).


meanings:
① Ðẹp, cái gì có vẻ đẹp khiến cho mình thấy lấy làm thích đều gọi là mĩ, như mĩ thuật 美術. ||② Khen ngợi, như mĩ Triệu Bá 美召伯 khen ông Triệu Bá. ||③ Nước Mĩ (Mĩ Lợi Kiên Hợp Chúng Quốc 美利堅合眾國 United States of America). ||④ Châu Mĩ (Mĩ Lợi Gia 美利加 America).


meanings:
① Xinh, đẹp: 這小姑娘長得眞美 Cô bé này xinh quá; 這裡風景多美呀！Phong cảnh ở đây đẹp biết bao; ② (đph) Thoải mái, tốt: 日子過得挺美 Đời sống thoải mái lắm; 這事兒辦得很美 Việc này làm rất tốt; ③ (đph) Khoái chí: 老師誇了他幾句，他就美得了不得 Được thầy giáo khen mấy câu, cậu ta khoái lắm; ④ (văn) Khen, khen ngợi: 美堯舜 Khen vua Nghiêu vua Thuấn (Hàn Phi tử); ⑤ (văn) Người đẹp: 有美一人 Có một người đẹp (Thi Kinh); ⑥ (văn) Việc tốt: 言察惡 Xét rõ việc tốt việc xấu (Quản tử); ⑦ (văn) Ngon; ⑧ [Mâi] Châu Mĩ; ⑨ [Mâi] Nước Mĩ: 美國人 Người Mĩ; 美元 Đồng đô-la Mĩ.


meanings:
西元1875年在紐約成立的‘靈智協會’，曾激發美國人對佛教的興趣。但佛教真正傳入美國則始于1893年在芝加哥所舉行的‘世界宗教大會’。與會人員中，有兩位著名的佛教學者，一爲達摩波羅（Anagarika Dharmapala），一爲釋宗演。在前者的影響下，美國建立了‘摩呵菩提協會’，後者則促使禪在美國生根。<#>‘世界宗教大會’過後數年，日本佛教開始傳入美國。1899年，日本淨土真宗西本願寺派在舊金山創立‘北美佛教會’，1942年改名爲‘美國佛教會’，幷在各地設立分會。美國佛教會是美國最大的佛教組織。二次大戰期間，日本的傳教活動被敕令禁止。直至戰後，佛教才又開始發展。<#>1950至1960年代，美國佛教信仰的主流是禪宗和日蓮正宗。禪宗在美國可分爲三大系統︰臨濟禪、臨濟宗與曹洞宗的綜合、曹洞禪。臨濟禪的宣揚者主要是釋宗演的三大弟子，即釋宗活、千崎如幻、鈴木大拙等人。臨濟宗與曹洞宗的綜合之代表人物有安谷白雲、凱普樓、前角泰山等。曹洞禪的推廣者則有鈴木順瀧、片桐大忍、松岡操雄等人。日蓮正宗的教義因具有現代化的內容，儀式簡單，組織嚴密，能適應美國的社會生活，因而在1950年代後期和1960年代初期崛起後，迅速成爲美國佛教中最大的教派。此外，淨土真宗東本願寺派、淨土宗派、日蓮宗派、真言宗派等也均在美國有積極的發展。<#>中國佛教在美國的傳播，初期皆混在民間信仰中流傳。如舊金山華埠的‘天後廟’（成立于1850年代）、‘關帝廟’以及夏威夷的‘觀音廟’等處皆有若干佛教成分。1960年代中國佛教的道場正式設立，此即舊金山的‘美洲佛教會’，它是西海岸第一座佛教寺院。1962年應金玉堂在紐約創辦的‘美東佛教研究總會’，爲美國東部佛寺的嚆矢。1970年代之後，中國佛教道場相繼設立，較著名的有︰<#>(1)宣化主持的‘中華佛教總會’，主要以舊金山的金山寺及其北邊的法界佛教大學爲主。<#>(2)沈家楨發起成立的‘美國佛教會’、‘世界宗教研究院’、莊嚴寺等。<#>(3)聖嚴在紐約創立的禪中心。<#>(4)星雲在南加州創立的‘國際佛教會’（西來寺）。<#>(5)淨海與永惺創立的‘德州佛教會’等。<#>在這些道場中，以星雲在南加州所設的西來寺規模最大。宣化與沈家楨所建者亦甚爲可觀。聖嚴的禪中心也教出甚多美國禪徒。<#>此外，也有不少在家居士在美國雖無道場，但仍從事業餘弘法。如陸寬昱、陳觀勝、張澄基、齊思貽、陳健民、巴宙、顧世淦（後出家，法名法嚴）等人。<#>西藏佛教在美國最具影響力的是創巴（Chogyam Trungpa）、塔尚土庫（TathangTulku）和旺格格西（Geshe Wangyal）。創巴于1970年五月抵達美國，首在佛蒙特（Vermont）州設立‘虎尾坐禪中心’。以此爲基礎，發展多處西藏坐禪中心。創巴主持下的宗教組織可分爲‘金剛界’及‘那難陀基金會’。金剛界下轄多處坐禪中心、法界、金剛界研討會等。那難陀基金會下有那洛巴佛學院、慈愛醫療社區、手印戲劇班、幼稚園等機構。塔尚于1968年赴美，目前擁有七個機構，即西藏寧瑪坐禪中心、寧瑪佛學院、佛法出版社、西藏救濟基金會、寧瑪鄉下中心、寧瑪中心、甘珠與丹珠印經計劃等。旺格格西是美國格魯派的開山祖師，一直從事演講、寫作（翻譯）、教學的工作。1958年創立‘美國喇嘛教寺院’，這是美國第一座西藏佛教寺院。後又創‘美國佛學研究所’。<#>南傳佛教在1966年‘華盛頓佛教寺院’創建之後才逐漸發展。其後‘丹佛佛教協會’、‘北好來塢的泰國寺院’及緬甸、泰國的坐禪中心相繼成立。<#>除了布教活動外，佛學研究也是佛教在美國生根的重要因素。在1893年‘世界宗教大會’之後，知識份子即開始研究佛教，如卡拉斯（Paul Carus）撰有《佛陀的福音》等佛書和論文。鈴木大拙出版一系列有關禪宗的著作。華倫、蘭曼等人創辦《哈佛東方叢書》，編輯許多佛教典籍，如《本生鬘》、《法句經》、《經集》、《清淨道論》等。此外，著名的佛教學者尚有依文思、歐爾卡特、史特勞斯、哥達德等人。<#>1950至1960年代，禪宗的研究風靡一時，滲透到了哲學、文藝、音樂、醫學、心理學和社會學各個領域，受禪宗影響的著作爲數不少。1970年代西藏密教在美國興起後，也出現許多研究和宣傳西藏禪法的著作。目前美國大學設有佛學課程的有康乃爾大學、加州大學、史丹福大學、華盛頓大學、威斯康辛大學、天普大學、芝加哥大學、哥倫比亞大學、耶魯大學、哈佛大學、夏威夷大學、羅格斯大學、亞利桑那大學等校。臺灣留學生前往研究佛學的也爲數不少，尤以到威斯康辛大學者爲多。臺灣學者在美國執教佛學的，也有傅偉勛（天普）、鄭學禮（夏威夷）、于君芳（羅格斯）等人。在1980年代之後，美國學者如加州（柏克來）的蘭卡斯特（L. R. Lancaster）、康乃爾大學的馬克瑞（John McRae）、亞利桑那大學的季美羅（R. M. Gimello）等人都曾到臺灣講學。至于到臺灣參加學術會議或其他學術交流的，也頗有其人。臺灣與美國在佛教文化的交流方面，頗有愈來愈盛的趨勢。<#>［參考資料］　鄭金德《歐美的佛教》；W. Peiris著·梅乃文譯《西洋佛教學者傳》；鷹穀俊之《東西佛教學者傳》；常乍然《日本佛教渡米史》；《現代佛教瑭知詻 5大事典》；L. H. Hunter《Buddhism inHawaii》；E. M. Lay man《Buddhism in America》；Tetsudan Kashīma《Buddhism in America》。<#>


meanings:
3928佛教在美國爲一新興宗教。一八八九年，由日僧曜日蒼龍傳入夏威夷，再輾轉傳入美國。最早的佛教組織爲美國佛教會，係一日美佛教團體，日本名稱爲「真宗西本願寺派」，擁有六十餘寺、百多位聖職人員。一八九三年，美國邀請各國宗教領袖，在芝加哥召開世界宗教會議，日僧宗演出席會議之後，即派鈴木大拙赴美，出版英文佛教書籍。一八九九年，日本淨土宗在美建立美式佛教堂，但迄今仍限於日僑之活動。一九三○年，宗演在家弟子佐佐木指月，創建美國第一禪堂（First ZenInstitute of America）。一九四五年後，許多美國人前往日本，接觸日本佛教，正式修行者日增。一九五○年至一九五八年間，鈴木大拙在哥倫比亞大學開講禪學，影響深遠。亦有不少美國人從日本學禪，回美傳授禪之修行。由此影響五十年代末期出現之披頭族（Beat Generation），許多作家、畫家、音樂家不滿西方傳統，而對禪產生興趣，形成披頭禪（Beat Zen）之狂潮。一九六五年又有嬉皮禪（Hippis Zen），崇拜寒山之自然風光。此二派均與正統之禪有別，惟許多嬉皮後來成了正統禪之修行者。六十年代，日本臨濟與曹洞合流之安谷白雲禪師，數度至美教禪，一九六六年其弟子卡普留（Philip Kapleau）創立禪中心於紐約州之羅契斯特城（Rochester）。另一日僧前濟太善於一九五六年創立洛杉磯禪中心，其猶太籍弟子亦在紐約市成立禪團契。目前日本禪人數最多者爲加州之 Zen Mountain Center 及 Tassajara Hot Springs，乃鈴木生隆所創。臨濟宗之島野榮道，一九六四年到紐約主持紐約禪堂（鈴木大拙所創），一九六八年又創立大本山金剛寺於紐約州。　一八五三年中國佛教初到美國，美國人初對中國之天台及禪有興趣。一九二九年太虛大師抵美弘法，其後有陳有道、鄧燮榮居士等。迄今中國僧尼到美國者日益增多，分布於加州及紐約等地，對象多爲華僑，其中能深入美國社會者有：(一)宣化法師，一九五九年成立中美佛教會，一九七五年於萬佛城創辦法界大學。(二)星雲法師，一九七七年於加州洛杉磯哈西安達創立西來寺，每週定期舉行聚會共修及其他講經弘法活動。(三)聖嚴法師，一九七七年於紐約創立禪中心，接引中美知識青年，出版英文禪雜誌。此外以在家身分在美宏法者有沈家楨、應金玉堂等居士。　越南佛教於一九六六年由天恩法師傳到美國，一九七○年成立禪中心，一九七三年創立東方大學。一九七○年，南韓禪僧崇山行願到美國，對象以美國人爲主，現有五個中心分布於美加各地。　南傳上座部佛教，一九六六年有錫蘭比丘，於華盛頓創立 Vihara Society of Washington D.C.，目前在加州及紐約等地，有數座小規模之泰國寺院。另有緬甸之 U Genka 及 U Bakhin，向美國人傳授止觀法門。　西藏佛教，自一九五九年中共統治西藏後，高僧及喇嘛紛紛逃亡印度及歐美各地。把佛教傳到美國之喇嘛，主要有三位：(一)川巴（Chogyan Trungpa）一九七○年到美國，於佛蒙特州（Vermont）之 Barnet 成立 Tail of the Tiger，於科羅拉多（Colorado）之 Boulder 創立 Karmadyong Meditation Center，目前已有數十個分支中心，爲發展最快之一派，除了傳授佛法，並設有教育及社會福利機構。(二)土庫爾庫（Tarthang Tulka）一九六八年到美國，翌年於加州創立第一所供美國人修行之西藏佛教道場。一九七三年成立非宗教性之學院，提供西藏文化藝術及醫術等研究服務。一九七五年開辦 Odiyan Tibetan Nyingma Culture Center，擁有九百英畝土地，提供西藏難民住處，並供美國人修行，亦爲一生產農場。(二)噶瑪巴（Kamapa），乃白教之領袖，一九七四年率弟子到美國，後由數位喇嘛在紐約市建立道場，並在加拿大創辦一所學院。西藏佛教之設施，對象多爲美國人。目前西藏密宗發展迅速，而中國和日本之禪則深富潛力。加州柏克萊大學、哈佛大學、耶魯大學、哥倫比亞大學、威斯康辛大學等均有佛學科系。　今日廣泛的爲美國人所研讀之佛學書刊有：Warren 之佛法譯叢、Edwin Arnold 之亞洲之光、Paul Carus 之佛陀的教說、Irving Babbit 之法句經、Christmas Humphrey 之佛教、Burtt 之大悲佛陀之教義，以及鈴木大拙各類有關禪學之著作。〔美洲佛教（聖嚴）、歐美佛教之發展（現代佛教學術叢刊(84)）〕


meanings:
Thức ăn dù có ngon đến mức nào đi nữa vẫn không cần thiết đối với người đã no. Thiền tông mượn thành ngữ này làm thuật ngữ để chỉ cho người đã kiến tánh, không cần tìm Phật ở đâu đâu. Tắc 61, Bích Nham Lục (Đại 48, 193 hạ) ghi: »野 老 從 教 不 展 眉 （三 千 里 外 有 箇 人、 美 食 不 中 飽 人 喫）。 – Để mặc lão quê mày ủ dột (ngoài ba ngàn dặm có một kẻ đối với thức ăn ngon cảm thấy không cần thiết vì đã no bụng)«.


meanings:
① Gắng gỏi làm thiện dắt dẫn. ||② Tên đất, Dũ Lí 羑里. Một nghĩa là ngục Dũ Lí, ngày xưa người Trụ giam vua Văn Vương 文王 ở ngục Dũ Lí. Ta quen đọc là chữ dữu. Cũng viết là 羐.


meanings:
(văn) ① Dẫn dắt tới điều thiện; ②【羑里】Dữu lí [Yôulê] Ngục Dữu lí (theo truyền thuyết là nơi vua Trụ giam vua Văn vương thời xưa).


meanings:
① Thịt ướp. Chúa Liêu là Gia Luật Ðức Quang chết, người nước mổ bụng cho muối vào ướp đem về, người nhà Tấn gọi là đế ba 帝羓.


meanings:
① Tham muốn, lòng ham thích cái gì gọi là tiện. ||② Thừa, như dĩ tiện bổ bất túc 以羨補不足 lấy chỗ thừa bù chỗ thiếu. Số tiền thừa ngạch cũ gọi là tiện dư 羨餘.


meanings:
① Ham muốn; ② Hâm mộ; ③ (văn) (Chỗ) dư, thừa: 羨補不足 Lấy chỗ thừa bù vào chỗ thiếu; 羨餘 Số tiền cũ còn thừa lại; ④ [Xiàn] (Họ) Tiễn.


meanings:
5565梵語 artha，巴利語 attha。音譯阿他、阿陀。<一>意指：(一)意思，(二)道理，(三)意義、價值、利益等。其中，意義與義理相通。道理指正義（正確的傳統道理）而言，反之則稱爲不正義、邪義、異義等。顯示完全明了究極之道理，稱爲了義；反之則稱爲不了義（未了義）。了義與不了義合稱二義。凡所立義理之狀態，稱爲義相，乃爲義理與相狀之意。義路一語，則指道理之程序、步驟。此外，於諸經論中，常用「第一義諦」或「第一義空」等語，而以真諦爲第一義，俗諦爲第二義。　然於華嚴宗，常以「教」與「義」相對而稱，其語意異於普通所謂義理之義。據華嚴經探玄記卷上載，小乘之教法，教、義俱不圓融；三乘之教法，義圓融而教不圓融；唯華嚴之別教一乘乃爲教、義俱爲圓融者。另據華嚴五教章卷一之說，若就根本法輪而言，華嚴一乘有教有義；就枝末法輪而言，三乘末教唯有教而無義；就攝末歸本法輪而言，三車（羊車、鹿車、牛車，分別比喻聲聞、緣覺、菩薩等三乘）爲方便之教，大白牛車（比喻一佛乘）乃爲真實之教。此外，大乘法苑義林章卷二末舉出境界之義與道理之義兩種，並謂於世間勝義、道理勝義、證得勝義、勝義勝義等四種勝義諦中，前三種爲「依詮談旨」，故屬境界之義；第四之勝義勝義諦爲「廢詮談旨」，故屬道理之義。〔雜阿含經卷十二、中阿含卷二世間福經、大寶積經卷五十二、成唯識論卷九〕（參閱「二諦」244）　<二>因明用語。因明論式中，稱宗（命題）之前陳（主詞）爲「體」，而稱其後陳（述詞）爲「義」。如「聲是無常」之命題中，「無常」爲義，「聲」爲體。〔因明入正理論疏卷上〕（參閱「體」6928）


meanings:
① Sự phải chăng, lẽ phải chăng, nên. Ðịnh liệu sự vật hợp với lẽ phải gọi là nghĩa. ||② Ý nghĩa, như văn nghĩa 文義 nghĩa văn, nghi nghĩa 疑義 nghĩa ngờ. ||③ Vì nghĩa, làm việc không có ý riêng về mình gọi là nghĩa. Như nghĩa sư 義師 quân đi vì nghĩa, không phải vì lợi mà sát phạt. ||④ Cùng chung, như nghĩa thương 義倉 cái kho chung, nghĩa học 義學 nhà học chung, v.v. ||⑤ Làm việc vì người là nghĩa, như nghĩa hiệp 義俠, nghĩa sĩ 義士, v.v. ||⑥ Lấy ân cố kết với nhau là nghĩa, như kết nghĩa 結義 anh em kết nghĩa, nghĩa tử 義子 con nuôi, v.v. Vì thế nên cái gì phụ thêm ở trên cũng gọi là nghĩa, như nghĩa kế 義髻 búi tóc mượn. ||⑦ Nước Nghĩa, tức nước Nghĩa Ðại Lợi 義大利 nước Ý (Itali).


meanings:
① (Việc) nghĩa, lẽ phải chăng, việc đáng phải làm, việc làm vì người khác, việc có lợi ích chung: 義舉 Hành động vì nghĩa; 見義勇爲 Dám làm việc nghĩa; 義師 Quân lính phục vụ cho chính nghĩa, nghĩa quân; 義倉 Kho chung; 義俠 Nghĩa hiệp; 結義 Kết nghĩa anh em; ② Tình, (tình) nghĩa: 無情無義 Vô tình vô nghĩa; 朋友的情義 Tình nghĩa bạn bè, tình bạn; ③ (Ý) nghĩa: 一詞多義 Một từ nhiều nghĩa; 定義 Định nghĩa; 文義 Ý nghĩa bài văn; 疑義 Ý nghĩa đáng ngờ; ④ Theo nghĩa thì, đúng lí thì.【義不容辭】 nghĩa bất dung từ [yìbùróngcí] Không thể thoái thác được, không thể từ chối được; ⑤ (cũ) Nuôi: 義父 Cha nuôi; 義女 Con gái nuôi; ⑥ Mượn của người khác, giả: 義髻 Búi tóc mượn (giả); 義肢 Chân tay giả.


meanings:
(1225-1280) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Triệt Thông Nghĩa Giới. Niên hiệu Khai Khánh thứ 1 (1259) sư cùng với Thiệu Minh Đồng Kỳ sang nhà Tống (Trung Quốc) tham yết các thiền lâm nổi tiếng như Kính Sơn, Thiên Đồng, đắc pháp nơi Thiền sư Hành Tú, đời thứ 20 hệ Thanh Nguyên, đời thứ 3 tông Tào Động Nhật Bản. Niên hiệu Cảnh Định thứ 3 (1262) cùng với Tịnh Chiếu Nhất Đạo trở về nước. Trụ trì chùa Vĩnh Bình.


meanings:
(895-951) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Giang, người Kiến Châu nối pháp Thiền sư Nam Tháp Quang Dũng ở Ngưỡng Sơn, thuộc tông Quy Ngưỡng. Sư ở núi Hoàng Liên, Thiều Châu (nay thuộc huyện Thiền Quan, tỉnh Quảng Đông). Chúa Nam Hán nghe sự giáo hoá của sư nên mời vào trong phủ thuyết pháp và ban cho Sư hiệu »Minh Triệt Đại Sư«.


meanings:
5569 請參閱 大乘法苑義林章 或 法苑義林章 請參閱 華嚴五教章義苑 [1]宋代僧。籍貫不詳。住平江能仁寺，提倡華嚴圓融念佛法門。南宋乾道元年（1165），於臨安府慧因院撰華嚴念佛三昧無盡燈一卷。嘗受賜「圓澄法師」之號。生卒年不詳。〔樂邦文類卷二、卷四、佛祖統紀卷二十九、淨土指歸集卷下〕


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thiên Thai Đức Thiều, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Khai Thiện, Ngư Phố, Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang). Có vị tăng hỏi: »Thế nào là thuở xưa sư tử rống, hôm nay tượng vương mới trở về?« Sư đáp: »May thay không dính dáng«.


meanings:
(882-908) Thiền tăng đời Đường, họ Tằng, người xứ Nam An, Tuyền Châu (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 12 tuổi xuất gia ở chùa Ngọc Giản, sau đi đến chùa Bảo Sát thụ giới cụ túc, nối pháp Thiền sư Đức Sơn Tuyên Giám. Năm 865, sư sáng lập viện Quảng Phúc ở núi Tượng Cốt (Tuyết Phong) nên người đời gọi là Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Chư tăng vân tập lên đến 1500 vị. Thiền phong chú trọng chỗ tất cả sẵn sàng, phản đối việc dùng ngôn ngữ, khái niệm để lí giải giáo nghĩa Thiền tông, nhấn mạnh công phu nội tỉnh thể nghiệm; có ảnh hưởng rất lớn đến 2 tông Vân Môn và Pháp Nhãn. Đường Hi Tông ban cho sư hiệu »Chân Giác Đại Sư«.


meanings:
(1220-1275) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Hàn Sơn Nghĩa Doãn, đệ tử của Hi Huyền Đạo Nguyên. Vào niên hiệu Bảo Hựu thứ 1 (1253) sang nhà Tống (Trung Quốc) theo ngài Thiên Đồng Nghĩa Viễn học thiền pháp. Vào niên hiệu Cảnh Định thứ 5 (1264) lại sang Tống, đắc pháp nơi Thiền sư Tịnh Từ Trí Ngu, đời thứ 19 hệ Thanh Nguyên, đời thứ 3 tông Tào Động Nhật Bản. Niên hiệu Hàm Thuần thứ 3 (1267) trở về nước, khai sáng chùa Đại Từ nỗ lực hoằng dương tông Tào Động.


meanings:
5567請參閱 新編諸宗教藏總錄 或 義天目錄 （1217～1300）日本曹洞宗僧。通稱法皇長老。本爲後鳥羽天皇皇子。最初學於比叡山，後參學於道元之處。曾兩度來宋。後居於博多聖福寺，宏揚宗風。弘安三年（1280）於肥後（熊本縣）創建大慈寺。正安二年示寂，世壽八十四。其所創之系統又稱寒巖派、法皇派。〔肥後州大慈寺開山寒巖禪師略傳、延寶傳燈錄卷七〕


meanings:
Thiền tăng đời Đường, họ Dương, người xứ Phúc Châu. Ban đầu sư tham vấn Thạch Củng, Củng giương cung để tiếp, hỏi đáp khế hợp, Củng khen sư rằng: »30 năm giương cung tiếp người, đến nay chỉ bắn được nửa người thánh«. Sau sư tham Đại Điên Bảo Thông, ngộ được áo chỉ. Sư ra hoằng pháp trụ núi Tam Bình ở Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến), hoá duyên rất thạnh, là người xứng đáng làm gương mẫu cho một phương.


meanings:
(993-1064) Thiền tăng đời Tống, họ Trần, người xứ Đông Thanh (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư xuất gia ở chùa Cảnh Đức, Kinh Sư. Khoảng đầu sư tham Kim Loan Thiện, còn yết kiến Diệp Huyện Tỉnh đều chẳng khế. Cuối cùng nối pháp Thiền sư Tuyết Đậu Trọng Hiển, thuộc tông Vân Môn. Sư ra hoằng pháp trụ chùa Thiết Phật, sau dời về chùa Thiên Y ở Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) sư 5 phen dời chỗ, nhưng đến nơi nào cũng làm hưng thạnh tông Vân Môn. Thuỵ hiệu »Chấn Tông Thiền sư«. Tác phẩm: Thiên Y Nghĩa Hoài Thiền sư ngữ lục 1 quyển.


vietnamese:
nghĩa thí thiết kiến lập thập chủng <pttđ>


meanings:
(?-993) Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Quy Tông, Lô Sơn. Một hôm có vị tăng đang xem kinh Bảo Tích. Nghĩa Nhu hỏi: »Đã là sa môn, vì sao xem kinh Bảo Tích?« Tăng không đáp được. Nghĩa Nhu nói: »Xưa nay dùng chẳng hết«.


meanings:
5573 [1] 【義雲語錄→】請參閱 義雲和尚語錄 五代僧。相州安陽（河南安陽）人，俗姓裴。七歲出家，勤學不怠。二十一歲受具足戒，慧解益進，尤於俱舍造詣特深。復遍覽三藏，凡三次。其後慨於儒家排佛之謬，乃仿白居易之六帖，著手纂集釋氏六帖一書，前後十年始成，共二十四卷五十部四百四十門，世稱義楚六帖。書成，進於朝廷，後周世宗敕付史館頒行，並賜「明教大師」之號。後於宋開寶年間，入寂於龍興寺，世壽七十四。〔宋高僧傳卷七、佛祖統紀卷四十二、六學僧傳卷二十三〕（參閱「釋氏六帖」6819）


meanings:
Thiền tăng đời Tống, người xứ Tráp Xuyên (nay là huyện Ngô Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đạo Tế, thuộc tông Pháp Nhãn. Ban đầu sư trụ chùa Báo Ân. Về sau, sư dời đến Minh Châu (nay là huyện Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang) ở chùa Thuỵ Nham. Có vị tăng hỏi: »Thế nào là gia phong của Hoà thượng?«. Sư đáp: »Không giấu giếm«.


meanings:
→ thiên trúc nghĩa trừng thiền sư 天竺義澄禪師


meanings:
① Thiền tăng đời Đường (787-867), Tổ tông Lâm Tế, họ Hình, người xứ Nam Hoa, Tào Châu (nay là huyện Đông Minh, tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc. Thuở bé có chí xuất gia, sau khi cạo tóc thụ giới sư nghiên cứu Kinh, Luật, Luận. Ban đầu sư sang núi Hoàng Bá yết kiến Thiền sư Hi Vận, rồi yết Đại Ngu, tái tham Quy Sơn Linh Hựu, sau đó trở về chỗ Hi Vận núi Hoàng Bá, ngộ được bản nguyên, được ấn khả và nối pháp Hoàng Bá. Năm 854 lập viện Lâm Tế ở Trấn Châu, hoằng dương thiền pháp, hình thành tông Lâm Tế, người đời gọi là Lâm Tế Nghĩa Huyền, thiền phong thẳng tắt, cơ phong cao vút. Sư đưa ra phương pháp chỉ dạy và nguyên tắc nhận thức gồm có: Tứ liệu giản, Tứ tân chủ, Tứ chiếu dụng. Thuỵ hiệu »Huệ Chiếu Thiền sư«. Tác phẩm: Trấn Châu Lâm Tế Huệ Chiếu Thiền sư ngữ lục (người đời gọi là Lâm Tế ngữ lục). ② Thiền tăng đời Minh (1526-1605), họ Cổ, hiệu Cổ Cảnh, người xứ Vân Trung (nay thuộc huyện Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc. Xuất gia từ bé, sau đến Bắc Kinh thụ giới cụ túc. Sư ngưỡng mộ thiền pháp, tham yết các thiền sư trong nước, phát minh tâm địa. Sư nghĩ phúc huệ chưa tròn, công hạnh chưa đủ nên trở về quê rộng làm Phật sự. Sư còn sáng lập Thiền viện Phổ Hưng, làm vị Trụ trì khai sơn đời thứ nhất.


meanings:
(658-736) Thiền tăng đời Đường, họ Khương, người Lộ Châu (nay là Trường Trị, Sơn Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp ngài Thần Tú, thuộc Thiền tông Bắc tông đời thứ 2, trụ các chùa: Phúc Tiên ở Tây Kinh, Nam Long Hưng, được vua ban hiệu »Đại Trí Thiền Sư«


meanings:
→ la hán viện nghĩa thiền sư 羅漢院義禪師; → quảng đức nghĩa thiền sư 廣德義禪師


meanings:
Thiền tăng đời Đường. Sư thờ Thiền sư Tề An ở Diêm Quan làm thầy, thấu suốt áo chỉ thiền Nam Tông, được Ngài cho làm Thượng thủ. Khi ấy (839) Quất Hoàng hậu (Nhật Bản) nghe đồn nước Đại Đường có Phật Tâm Tông nên sai sứ sang Trung Hoa yết kiến ngài Tề An. Sứ giả truyền đạt ý của Hoàng hậu. Tề An sai Nghĩa Không và Đạo Phưởng sang Nhật Bản. Quất Hoàng hậu rất vui, triệu vào cung hỏi thiền. Sư tấu đối nhằm tuyên dương tông chỉ. Hoàng hậu cho xây chùa Đàn Lâm và mời Nghĩa Không khai sơn. Quan chức trong triều tham vấn Sư rất đông. Sau vài năm, đáp lời mời của đàn việt ở Trung Quốc, sư liền trở về nước. Năm sinh năm mất không rõ.


meanings:
→ hương nghiêm nghĩa đoan thiền sư 香嚴義端禪師


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Đạo sư Báo Từ Hành Ngôn, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ núi Vân Cư quận Nam Khang (nay là huyện Tinh Tử, tỉnh Giang Tây). Có vị tăng hỏi: »Thế nào là Phật?«. Sư đáp: »Tức Tâm tức Phật«. Lại hỏi: »Học nhân chẳng hội, thỉnh Thầy phương tiện chỉ dạy«. Sư đáp: »Phương tiện gọi là Phật, hồi quang phản chiếu xem, thân tâm là vật gì?«.


meanings:
→ cửu phong nghĩa thuyên thiền sư 九峰義詮禪師


meanings:
→ thanh phong nghĩa thành thiền sư 青峰義誠禪師


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thạch Môn Huệ Triệt, thuộc tông Tào Động. Sư ở Thanh Phong, Phong Tường (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây). Có vị tăng hỏi: »Thế nào là gia phong của Thanh Phong?« Sư đáp: »Sưởi ấm, ăn dưa ngọt«.


meanings:
5575巴利名 Niddesa。音譯作尼涕娑。屬巴利文小部經（Khuddaka-nikāya）之一。本書係注解同屬小部經之經集（巴 Sutta-nipāta）。內容分爲大義釋（巴 Mahā-niddesa）與小義釋（巴 Cūḷa-niddesa）兩部分。其中，大義釋係注釋經集第四義品（巴 Aṭṭhaka-vagga）所收之十六經全部；小義釋則注釋經集第五彼岸道品（巴 Pārāyana-vagga）所收之十六經全部及其結語（巴 Niyama），此外並包含經集第一蛇品（巴 Uraga-vagga）中之第三犀角經（巴 Khagga-visāṇa-sutta）。全書主要採取逐字說明語義之方式，其間援引巴利語相應部經、中部經、經集其他部分、增支部經、長老偈、本生經、如是語、法句經、長部經、律藏、自說經、長老尼偈、餓鬼事等經律語頗多。〔G.P. Malalasekera: Dictionary of Pāli Proper Names〕


meanings:
(1253-1333) Thiền tăng đời Nam Tống, họ Du, người xứ Lạc Dương, Hà Nam, Trung Quốc. Theo cha sang Nhật Bản và lưu lại Nhật Bản làm cao đồ của Nghĩa Doãn. Vâng lệnh thầy vượt biển sang Tống, đắc pháp nơi Thiền sư Phúc Dụ, đời thứ 21 hệ Thanh Nguyên, đời thứ 4 tông Tào Động Nhật Bản. Sau sư trở về nước trụ trì chùa Vĩnh Bình núi Kiết Tường.


meanings:
(1032-1083) Thiền tăng đời Tống, họ Lí, người xứ Thanh Đỗ (nay là huyện Yển Sư tỉnh Hà Nam) Trung Quốc. Năm 7 tuổi, sư xuất gia ở chùa Diệu Tướng, học Luận Bách Pháp, sau chuyển sang học Hoa Nghiêm, thấy câu »Tức tâm tự tính«, bỗng có tỉnh liền bỏ học mà đi, thưa hỏi nơi các thiền sư. Sư nối pháp Thiền sư Đại Dương Cảnh Huyền, thuộc tông Tào Động. Sư còn yết kiến Viên Thông Pháp Tú, ý khí hợp nhau. Từ đây, tiếng tăm của sư vang xa. Ban đầu sư trụ núi Bạch Vân, Kiến Châu, sau dời về viện Thắng Nhân, núi Đầu Tử ở Thơ Châu, cử dương tông phong của Đại Dương Cảnh Huyền, người đời gọi là Đầu Tử Nghĩa Thanh. Thuỵ hiệu: »Từ Tế«. Tác phẩm: Đầu Tử Nghĩa Thanh Thiền sư ngữ lục.


meanings:
→ thuấn phong nghĩa thiều thiền sư 舜峰義韶禪師


meanings:
① Con dê đã thiến rồi. ||② Giống Yết. Một chi rợ Hung Nô 匈奴 vào ở xứ Yết Thất, vì thế gọi là giống Yết.


meanings:
① Như 羯羊; ② 【羯 羊】yết dương [jiéyáng] Dê (đực đã) thiến; ③ [Jié] Giống người Yết (một chi của chủng tộc Hung Nô).


meanings:
（梵 Kaliṅga，藏 Ka-ḷiṅ-ka）南印度古國。位于連接奧利薩省與案達羅省東北部的孟加拉灣一帶，詳細國界不詳。中國史籍除記爲羯■伽之外，又作伽陵迦、迦陵。印度古籍中，《摩呵婆羅多》、《波你尼文法》或普利紐斯（G. Plinius S.）之《博物志》均載‘西元前四世紀時，此國以國勢强盛而聞名’。而有關此國之確實記錄，則記載在阿育王之羯■伽碑文及哈提古巴（Hāthigum-pha，即奧利薩）之碑銘中。<#>摩竭陀國之阿育王在西元前262年時擊破此國，後有感于該戰爭之慘烈而歸依佛教。阿育王歿後，摩竭陀國國勢衰微，羯■伽國乃趁機恢復勢力。西元前二世紀時遮提（Ceti）王族之卡拉維拉王（又稱Bhikṣurāja）征服西方德幹地方與北方摩竭陀而再度强大。相傳當時王都擁有三十五萬人口。卡拉維拉王是一虔誠之耆那教徒，此王歿後，其國土被幷入案達羅王國。西元七世紀，玄奘訪問此地時，人口不多，往昔盛况也已不見。<#>◎附︰季羨林《大唐西域記校注》卷十〈羯■伽國〉注（摘錄）<#>羯■伽，梵文Kaliṅga音譯，又譯迦陵伽、迦陵哦、葛令葛、迦陵。它是印度東部沿海的一個著名國家，其領域隨國勢盛衰而有所變遷。大抵北起馬亨納底河，南抵哥達瓦裏河，背負東高止山，面臨孟加拉灣。<#>古代羯■伽爲南印度有名的强國，波你尼的《八章書》和波檀闍利（Patañjali）的《大疏》（Mahābhāṣya）都提到此國。早期佛典如《島史》（Dīpavaṃsa）、《大史》（Mahāvaṃsa）、《中部》（Majjhimanikāya）和《長部》（Dīghanikāya）也曾提到此國，稱其國都爲檀塔補羅（Dantapura）。<#>公元前四世紀末，塞流古一世派往孔雀王朝的使節麥加斯忒尼（Megasthenes）也提到此國，稱其軍隊强大，有步兵六萬，騎兵一千，象軍七百。此外歐洲古典作家如托勒密、普林尼的著作中也都提到此國。當時羯■伽是南印度最强大的國家。公元前261年該國對阿育王的征服，曾進行極其勇猛頑强的抵抗。據阿育王碑銘第十三稱︰‘天愛善見王陛下于即位之第八年征服羯■伽，俘虜十五萬，受戮十萬，（傷、病）而死者數倍于此，（中略）天愛王因明的服羯■伽而深自悔恨……。’其中所列數字雖不一定十分精確，戰鬥之激烈可以想見。<#>其他印度古籍如史詩《摩呵婆羅多》、《廣博本集》等也都有關于此國的記載。《政事論》中稱該國以産象著稱，佛經中也稱贊此國所産的細布。<#>羯■伽的首都曾幾度遷徙。關于該國的故都以及玄奘巡禮時該國都城的問題，異說頗多。先是康寧哈姆比定哥達瓦裏河下游東岸之Rājamahendri（今名Rajahmundry）爲玄奘巡禮時該國的首都，即佛典中的檀塔補羅（Dantapura，意爲‘牙城’。據說佛陀圓寂後不久，右犬丸供奉于該城），因爲據佛典記載，此城位于大河北岸，羯■伽國內除哥達瓦裏河外，別無更大河流，克裏希納河雖遼闊，但不在此國境內。<#>其後費格遜又根據對音，比定瓦姆沙達拉河口（Vamsadhara）的伽陵迦巴丹（Kaliṅg-apatam）爲羯■伽國首都，繼後史密斯·馬宗達又以甘賈姆縣南部的伽陵迦城（Kaliṅg-anagara）即現今的穆卡陵迦姆（Mukhaliṅg-am）爲古代羯■伽國都。再後高桑駒吉又根據當地某些銘文及古史比定前者附近、古代的莎拉巴裏（Sārapallī）即現代的斯裏迦古藍（Srīkakulam）爲此國首都。<#>甘賈姆縣內各地，近代發掘出土的古代文物和古城遺址雖多，確鑒可靠的文獻資料仍然十分缺乏。因此，在目前情况下，要判定上述各種異議孰是孰非是十分困難的。<#>［參考資料］　《大唐西域記》卷十；《唯識二十論》；《大乘唯識論》；《華嚴經探玄記》卷十九；《華嚴經疏》卷五十七；《翻梵語》卷四、卷六。<#>


meanings:
6142羯𩜁伽，梵名 Kaliṅga。為南印度之古國。又作迦陵伽國、迦鄰國、麒麟國。意譯作鬥諍時國、相鬥戰時國。位於科羅曼德海岸（Coromandel Coast）之北、孟加拉地方之南。據大唐西域記卷十載，此國周五千餘里，稼稷豐饒，林藪連綿數百里，出青野象，氣候暑熱，風俗躁暴，少信正法，多遵外道；有伽藍十餘所，僧徒五百餘人，多習上座部法，另有天祠百餘所。嘗有五通仙人以惡咒術殘害此國人，致少長無遺，賢愚俱喪，故此國人戶稀少。城南有阿育王所建高塔，及過去四佛經行遺蹟。北境山嶺上有一石塔，係劫初人壽無量歲時，一獨覺入定處。如來涅槃時，此國之王獲得佛陀左牙。都城為彈多補羅（梵 Dantapura）。此外，長阿含卷五典尊經稱此國為檀特伽陵城，為大典尊所與七王之七城之一；佛母大孔雀明王經卷中謂此國為牙足藥叉及能摧藥叉之住處。此國首府之位置，英國考古學家康林罕認為係在歌達維利河（梵 Godāvarī）下游東岸之拉加姆德利（Rājamundri）；日本學者高桑駒吉則認為是在歌達維利河與奇爾克湖（Chilka）中間之芝加喀爾（Chica-colc）。〔雜阿含經卷三十、大堅固婆羅門緣起經卷下、新華嚴經卷六十七、大毘婆沙論卷二十七、華嚴經探玄記卷十九、華嚴經疏卷五十七、翻梵語卷四、卷六、A. Cunningham: The Ancient Geography of India〕


vietnamese:
yết chuyên bát thất già bạc để ca <pqđtđ>


meanings:
6136羯尼迦，梵語 karṇikāra，巴利語 kaṇikāra。又稱迦尼迦樹、尼迦割羅樹。意譯為耳作樹。學名 Pterospermum acerifolium。產於印度。據大慈恩寺三藏法師傳卷三載，此樹處處成林，發萼開榮，四時無間，葉呈金色。一說此樹係學名 Cassia fistula 之植物，其花與新葉美麗異常，果肉可作緩下劑。〔大唐西域記卷九、慧琳音義卷二十五、翻梵語卷九〕


meanings:
（梵 Kajaṅgala、Kajughira，巴 Kajaṅgala）中印度之古國。又作羯蠅揭羅國、迦微伽羅國。《大唐西域記》卷十雲（大正51·927a）︰<#>‘羯朱嗢只羅國，周二千餘裏，土地卑濕，稼穡豐盛，氣序溫，風俗順，敦尚高才，崇貴學藝，伽藍六七所，僧徒三百余人，天祠十所，異道雜居。’<#>相傳玄奘來游此國之前，王族久已絕嗣。此國亦隸屬鄰國，故罽饒夷國之戒日王領有此國，曾于此地造假宮處理國務。此外，巴利語《彌蘭陀王問經》（Milindapañhā）指出此地爲那先（Nāgasena）比丘之出生地。<#>◎附︰季羨林《大唐西域記校注》卷十〈羯朱嗢只羅國〉注（摘錄）<#>羯朱嗢只羅，儒蓮還原爲Kajughira，某些學者認爲應還原爲Kajunghira ，始與巴利文佛典中的Kajaṅgala相當。Kajaṅgala爲印度東部城市。其地康寧哈姆考定爲現今拉吉馬哈爾（Rājmahal），原名Kānkjol（古城在拉吉馬哈爾以南十八英里，至今尚存）。該國俗名‘羯蠅揭羅’，羯蠅揭羅是Kayangala的對音，Kayaṅgala應是Kajaṅgala一名的方言讀法，故此羯朱嗢只羅即Kajaṅgala。其今地也與玄奘所記基本相合。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷十一；《大唐西域記》卷五〈羯若鞠闍國〉；A. Cunningham《The An-cient Geography of India》。<#>


meanings:
6136羯朱嗢祇羅，梵名 Kajūghira，巴利名 Kajaṅgalā。又稱羯蠅揭羅國、迦徵伽羅國。為中印度之古王國，位於恆河下流。據大唐西域記卷十載，此國周圍二千餘里，土地卑濕，稼穡豐盛，氣候宜人，風俗淳厚，敦尚高才，崇重學藝，有伽藍六、七所，僧徒三百餘人，又有天祠十所，異道雜居。玄奘來遊以前，王族絕嗣，役屬鄰國。戒日王遊東印度時，曾於此築宮，處理國務；至則葺茅為宇，去則縱火焚之。北境離恆河不遠有大高臺，基址廣崎，刻有佛像及諸天，自此東渡恆河，行六百餘里可至奔那伐彈那國。又十誦律卷二十五載，伽郎婆聚落為在東方之中國與邊國之分界，或指此國之都邑。又於巴利文之那先比丘經（Milindapañha）中，謂此地乃那先比丘之出生地。關於其位置，英國考古學家康林罕認為係在孟加拉州恆河河畔巴加舖（Bhagalpur）之下流一四四公里之拉機瑪哈爾（Rājmahal），其古名為坎喀爾（Kankjol）。〔雜阿含經卷十一、大唐西域記卷五羯若鞠闍國條、A. Cunningham: The Ancient Geography of lndia〕


meanings:
（梵 karma，巴 kamma，藏 las）意譯業、辦事、所作、作法、作業。即比丘在舉行懺悔、受戒儀式時的作法。此法須具有法、事、人、界等四要素。略如下述︰<#>(1)法︰即羯磨本身的作法。有心念法、對首法、衆僧法三種。‘心念法’，指事件輕微時，自己獨自心想口念該事，以求懺悔。‘對首法’，指對一位以上至三位比丘申白之法。‘衆僧法’，指向四位以上比丘申白之法。<#>(2)事︰分有情事、非情事、二合事等三種。即有關有情之事、有關衣 鉢等非有情之事，及有關前二者之事。<#>(3)人︰依人數而分之作法種類。有獨自一人或二、三人，以及四人、五人、十人、二十人等作法。<#>(4)界︰行羯磨的場所，有‘自然界’（或稱不作法界，即寺域等之某一特定區域）、‘作法界’（即限定境域而結界的小三、大三界及戒場）之別。<#>◎附一︰聖嚴〈羯磨法〉（摘錄自《戒律學綱要》第六篇第五章）<#>羯磨，是梵語karma的音譯。意譯是‘業’，乃是授戒、說戒、懺罪，以及各種僧事的處理，所以又被解爲‘辦事’或‘作事’。這是屬于作持的戒。<#>《行事鈔》卷上一︰‘明瞭論疏翻爲業也；所作是業，亦翻爲所作。百論雲事也，若約義求，翻爲辦事。’<#>《玄應音義》卷十四︰‘羯磨，此譯雲作法辦事。’<#>《慧苑音義》卷上︰‘羯磨，此雲辦事，謂諸法事由此成辦也。’<#>若以現代的術語解釋，佛教的羯磨法，便是一種特有的議事法或會議法；羯磨法在佛教中的重要性，相似中山先生的《民權初步》在其三民主義建設中的重要性。沒有健全的議事法，絕難産生理想的民主制度，佛教僧團之能完全合乎民主精神，便是由于羯磨法的功效。現代民主制度的內容是民治、民有、民享，佛教的羯磨法的目的，是在造成僧團生活的六種和敬，所謂六和敬，便是︰身和共住、口和無諍、意和同悅、戒和同修、見和同解、利和同均。從原則上說，佛教的六和敬，是絕對民主的民主生活，這一民主精神的維持與保護，便是羯磨法的責任與功能了。通常所說的‘僧事僧斷’，也就是以僧團大衆的意見和力量，來解决僧團大衆之中的各種事業，能够團結僧團大衆的，便是羯磨法。成就善舉，要靠羯磨法；去除惡業，也要靠羯磨法；成善去惡的主宰，雖是僧團大衆，僧團大衆之能成善去惡，仍有賴以羯磨法的促成。所以，一個沒有會議的團體，絕不是民主的團體，一個不行羯磨法的僧團，也不可能是六和敬的僧團。中國的叢林，清衆可以油瓶倒了不用扶，事事有常住上的執事們負責，這在粗看起來，是爲成就清衆的專心修持；叢林的清衆是安寧的，是有福的。但從另一角度去看，一切的僧團事務，全由少數的執事們包辦而不讓清衆參與其間，甚至僅由方丈監院的中央集權，那就不能合乎六和敬的精神了。<#>羯磨法的種類，分有三大類，一０一種︰<#>(1)單白羯磨︰或稱白一羯磨，意思是‘唱言’，這是對于不必徵求同意的事，向大衆宣告常行慣行而應行的事，唱說一遍就成。共有二十四種。<#>(2)白二羯磨︰這是宣告一遍，再說一遍，徵求大家的同意。共有四十七種。<#>(3)白四羯磨︰這是先作一遍宣告，再作三番宣讀，每讀一遍，即作一次徵求同意，如果一白三羯磨了，衆中默然者，便表示沒有異議，而宣布羯磨如法，議案成立，一致通過。共有三十種（種數名目請參閱律部的羯磨）。<#>羯磨法的精神，與現代的議會程序比較，那就顯得更爲莊嚴神聖了，現代的議會提案，通常是三分之二投贊成票者，便算通過，有的則以超過半數爲准，有的則以超過四分之三爲准，但却絕少有要求一致通過才算合法的。佛教的羯磨法，通常多是要求一致通過的，僧中只要一人有異議，便是僧不和合，便是羯磨不成。僅有滅諍羯磨是行黑白籌（投票）而取多數表决的。<#>但在羯磨法中，也有規定︰凡是如法、如律的羯磨法，便不許可無理取鬧而橫加破壞。如有一人無理取鬧而破壞如法如律的羯磨法者，僧團便可對他一人而作羯磨；如有四人以上的小集團取鬧而別作羯磨者，便得破羯磨僧罪。所以佛教的羯磨法是一種極其神聖而又極其周詳的議事法。如今的中國僧伽，不行羯磨法，實在是一樁最遺憾的大事！<#>所謂羯磨法的規定，便是用來判斷羯磨法的是否合乎要求。這個規定，是要具備四個條件，羯磨才能成立。這四個條件是︰<#>(1)法︰即是羯磨法的本身，必是出于羯磨法的種類中者。法有心念法、對首法、衆僧法的三類。<#>(2)事︰或犯罪之事，或懺悔之事，或授戒之事，即是羯磨所行的事實。事有有情事、非情事、情非情合事的三類。<#>(3)人︰舉行某種羯磨中所規定應該參與的人數，便是人。人有一人僧、二三人僧、四人僧、五人僧、十人僧、二十人僧的六大類。<#>(4)處︰舉行羯磨，必須有其處所，此一處所稱之爲界。所謂界，分有作法界與自然界的兩大類。作法界又分有大界、戒場、小界的三種；自然界則分有聚落、蘭若、道行、水界的四種。作某一種類的羯磨，也各有其規定所用的界別。<#>這四個條件，不妨合起來舉一個例子，比如受戒︰受戒的本身是一樁事，傳戒的儀式便是法，參與其事的和尚與阿闍梨便是人，受戒的戒場便是處。<#>以參加羯磨的人數來說，共分六類︰<#>(1)一人︰這是心念法，例如比丘心念自責，懺除誤犯突吉羅罪。事實上，這尚未入羯磨法。<#>(2)二人︰這是對首法，一比丘對另一清淨比丘所作，例如懺除波逸提罪。嚴格地說，這也尚未入于羯磨法。<#>(3)四人︰除了不能出僧殘罪、授戒、邊地授戒、自恣之外，一切羯磨均可以四人成就。<#>(4)五人︰這是自恣羯磨及邊地授戒羯磨的最少限度的人數。除了不能出僧殘罪及授戒之外，一切羯磨均可以五人成就。<#>(5)十人︰除了不能出僧殘罪，其餘一切羯磨均可成就，主要乃是授具足戒所要求的人數。<#>(6)二十人︰這是出僧殘罪的最少限度的人數，這也是能够成就一切羯磨的人數了。<#>但其參加羯磨的份子，在比丘僧中，必須是清淨的比丘，犯戒而未懺除的比丘，不能足數，也不得參與；比丘尼、式叉摩尼、沙彌、沙彌尼乃至一切俗人，均不能足數，也不得參加。比丘尼的羯磨，比丘也不得參加。<#>但是，僧尼二部，各有三種相對而作的羯磨︰<#>(1)比丘可爲尼衆作授戒羯磨、摩那埵（尼犯僧殘罪，爲作隨衆意三十五事）羯磨、出（僧殘）罪羯磨。<#>(2)比丘尼可爲比丘作不禮拜、不共語、不敬畏的三種羯磨。假若比丘無理觸惱了比丘尼，比丘尼便可用這三種羯磨法對付比丘。<#>所不同的，比丘爲比丘尼作的三種羯磨，比丘尼是要現在比丘僧前的；比丘尼爲比丘作的三種羯磨，比丘是不必現在比丘尼前的。<#>◎附二︰〈白四羯磨〉（摘譯自《佛教大辭彙》等）<#>白四羯磨，即佛教議事法。又作一白三羯磨（梵jñapti-caturtha-karman ，巴ñatti-catuttha-kamma）。‘白’（jñapti），表白、宣布之意。‘羯磨’（ karman），儀規、儀式作法之意。僧團中，受戒之認可、重罪之判决等重要場合時，均須在四位以上羯磨師之僧衆面前進行，决議之程序即稱一白三羯磨。如授戒時，首先對大衆宣讀表白文，表明欲爲某甲授戒，即所謂一白；接著再宣讀三次表白文，詢問僧衆有無異議，即所謂三羯磨。若僧衆默然，即完成其事，故又稱‘一白三羯磨’。因總計宣讀四次表白文，故稱白四羯磨。此爲授戒作法中之最慎重者。<#>［參考資料］　《僧羯磨》卷上；《四分律》卷三十三、卷三十九；《摩呵僧祇律》卷二十三；《菩薩戒羯磨文》；《授受菩薩戒儀》；《菩薩戒義疏》卷上；冢本啓祥《初期佛教教團史の研究》。<#>


meanings:
6137梵語 karman，巴利語 kamma。<一>意譯作「業」。意指所作、事、辦事、辦事作法、行為等。含有善惡、苦樂果報之意味，亦即與因果關係相結合之一種持續不斷之作用力。業，原係流行於印度社會之一般性觀念，對印度思想影響頗大，後為佛教基本教義之一，即是一切萬有基於因果之法而生。依據大毘婆沙論卷一一三，業之定義有二說：其一，以作用、任持七眾法式、能分別愛與非愛之果等三義為業；其二，以作用（即語業），行動（即身業）、造作（即意業）等三義為業。　業之種類雖多，不外乎身業、語業、意業三者，中阿含經卷三以意業最重，藉此標示佛教之動機論。此外，引一生果報（或生人界，或生畜生界等）之業，稱為引業；若生於人界，個體之間復以不同方式（如男女、貴賤、賢愚、美醜等）完成，是為滿業。是故，引業能引總報，滿業則圓滿別報。其他，如山河、大地之器世間，為諸生物共通之果報，稱為共業；各生物之間復有不同之果報，即稱不共業。又以受報時限之不同，業亦可分為順現法受業（於現身受報）、順次生受業（於次生受報）、順後次受業（於次生以後受報）、不定業等。　由業之觀念所產生之輪迴思想，主要在強調人類對未來應有之努力，然因此反緣生一宿業之說（即前世之業招後世之報），此一宿命論已與業之原始意義相悖。（參閱「業」5494）　<二>於受戒、懺悔、結界等有關戒律行事之場合，意指生善滅惡之作法。受戒之際，受戒者因羯磨而得戒體。羯磨之內容包含法（羯磨之作法）、事（有關羯磨之所有事實）、人（與羯磨有關之人）、界（行羯磨之場所）等四者，一般稱為羯磨四法，分別言之：(一)法，分為心念法、對首法、眾僧法三種。(1)心念法，乃自己獨自心想口念之法，適用於懺悔微小罪障之情況。又分三種：1.但心念法，即本來之心念法，不須對人，唯得自說，如懺輕微之突吉羅罪。共有三種。2.對首心念，本為對首之法，但因界內無人，而以心念秉法。共有七種，如說淨、受藥等事。3.眾法心念，本為眾僧法，但因界內無人，故以心念秉法。共有四種，如說戒、自恣等事。(2)對首法，係面對同法者二三人申白之法，適用於受三衣或一鉢為自己所有物之情況。又分兩種：1.但對首法，為當分之對首法，界中雖有多僧，僅須對首於一人乃至三人即可。共有二十九種，如受三衣、捨受鉢等事。2.眾法對首，本為眾僧法，以界中無人而開對首。有四種，與眾法心念相同。(3)眾僧法，即指向四人以上（即僧伽）申白之法，適用於布薩、自恣或受戒等重要行事之情況，為滅罪生善其力最強者。又分三種：1.單白法，又稱白羯磨，即一度告知僧眾，經常施於慣例、事關輕微或已有嚴格規定不得提出異議等情況。共有三十九種，如說戒、行鉢、剃髮等事。2.白二法，又稱白二羯磨，即一度告知（一白）僧眾、一度問其可否（一羯磨），經常用於結界等場合。共有五十七種，如離衣、受日等事。3.白四法，又作一白三羯磨，即一度告知僧眾（一白），三度問可否（三羯磨），經常用於受具足戒或懺悔重罪（如僧殘罪等）之情況。此外，授具足戒之際，授白四羯磨作法者，稱為羯磨師（羯磨阿闍梨）。依事而計，以上所舉加以比丘之二法，羯磨合計一百八十三法（一說一百八十四法），但一般以百一羯磨稱之，蓋以「百」表示滿、眾之數，意指各一法皆包含一羯磨。但依十誦律所傳者，實際僅有百一羯磨。　(二)事，分為有情事、非情事、二合事等三種。有情事指有關有情（即眾生）之事，如突吉羅罪之責心悔乃至波逸提、四提舍尼、偷蘭遮等之懺悔；非情事指有關三衣一鉢等無生物之事，如三衣之分別法、鐵鉢之守持法等；若合以上兩方之事，是為二合事，如藥守持法，藥本身為非情事，病患則為有情事，即是二合事。所謂一百八十三法之事，皆不出於此三者。　(三)人，分為一人、二三人、僧人（四人以上）。大凡「法」係隨人而分別其體。即上述所說之「心念法」為一人之法。於「界」無人時，方成此法。若有一人，即名「非法別眾」。對首法係二人面對，共同秉法。又有邊人則要問之，如三十捨懺必須問於邊人，九十單墮雖「但對」亦無妨；此即二三人之法。「眾法」係四人以上方秉法，此即「僧人」之法。界中有比丘則以全數聚集為法。若有一人未參加，則形成「非法別眾」。　(四)界，即指進行羯磨之場所。有自然界、作法攝僧界之別。自然界即指自然成為僧眾住處之境界，如寺院等；以非特意劃定、布置而成，故又稱不作法界。對首、心念之二法及一人、二三人眾中之雜法、四人之自恣法等，皆可在自然界進行。作法界係指局限於一定之境域而施行結界法之三小界、三大界及戒場。小界係同一界內有不同意之人，或對法有呵難者時，另外結界而舉行受戒、自恣、說戒者。若為一時之方便而結界者，則於法事完了即解除。如四分律卷三十五所說「結已即解，非久住之法」即為其意。大界係僧眾常行之所，指人法二同之界，普通以一二○里為定量（下品）。戒場原係為恐因常常集合僧眾而引生困惱，故允許結之，用以行受戒、懺悔等法；但在說戒及自恣之時，則不得行之。〔毘尼母論卷八、四分律卷三十三、卷三十九、摩訶僧祇律卷二十三、菩薩戒羯磨文、僧羯磨卷上、關中近出尼二種壇文夏坐雜十二事并雜事共卷前中後三記（出三藏記集卷十一所收）、受菩薩戒儀、菩薩戒義疏卷上、四分律刪繁補鬖璅ⅱr卷上一、卷上二、卷上三、四分律行事鈔資持記卷上一之五、卷上二之一、四分律刪補隨機羯磨疏卷一、玄應音義卷十四〕　<三>在密教中，指如來之作業或諸尊之威儀事業，故有羯磨曼荼羅、羯磨部等語。此外，亦可作為「羯磨金剛」之略稱。（參閱「羯磨金剛」6140）


meanings:
（梵 Karṇasuvarṇa，巴 Ka-ṇṇasuvaṇṇa）東印度古國。位于耽摩栗底國西方。意譯金耳國。六世紀末時國勢大盛，國王設賞迦（Saśaṇka）不信佛教，曾破壞佛堂，砍伐佛成道處之菩提樹。曲女城主戒日王出世時，此國漸衰，而佛教再度興隆。依《西域記》卷十記載，此國有伽藍十余所，僧徒二千余人。習學小乘正量部法，天祠五十餘所，異道甚多。別有三伽藍，不食乳酪，遵提婆達多遺訓云云。此外，該書又謂大城旁有一絡多末知伽藍（Raktaviti，赤泥）及無憂王塔。<#>◎附︰季羨林《大唐西域記校注》卷十〈羯羅拿蘇伐剌那國〉注（摘錄）<#>羯羅拿蘇伐剌那，梵文Karṇasuvarṇa音譯，金耳之義。此國首都的位置長期以來都存在爭論。根據近年來考古發掘的結果，一般認爲其地在今印度西孟加拉邦穆爾昔達巴德（Murshidabad）縣的羅杰巴底登迦（Rajbadi-danga）。該地曾出土刻有‘吉祥赤泥大寺’（Śrī Raktamṛttikāmahāvihāra）銘文的封泥。（B. P. Sinha《Archaeology and Art ofIndia》，Delhi，First published，1979）當地田土色赤而硬，此寺即下文的赤泥僧伽藍因此得名。此國名曾見于笈多王朝銘刻，一度似相當强大，幷與摩揭■爲敵。<#>不過這裏必須指出︰該國位置在耽摩栗底東北，而非西北，錯訛的原因是《西域記》本卷中各國順序排列有誤所造成。據《慈恩傳》載，玄奘于貞觀十二年（638）離那爛■寺南游，巡禮聖迹，其行程是先至伊爛拿鉢伐多國，然後沿恒河南岸至瞻波國，再東行至羯朱嗢只羅國，然後又東度恒河至奔那伐彈那國，由此南下至羯羅拿蘇伐剌那國，再轉向東南，至三摩呾咤國，由此又轉向西行，至耽摩栗底國，到達此地後，由于接受南印度僧人的勸告，改變原來海行的計劃，取道陸路向西南至烏荼國，此後繼續南游，因此，玄奘幷未在到達耽摩栗底國之後，又折向東北至羯羅拿蘇伐剌那國，然後又再走回頭路，向西南至烏荼國。辯機整理《西域記》資料時，可能爲了叙述上的方便，各國按地區排列，而不是按玄奘巡游的時間先後排列的，因此，在奔那伐彈那國之後，叙述了它東面的鄰國迦摩縷波，然後爲方便計，緊接著就叙述其西南的三摩呾咤國。這樣做固未嘗不可，但是把羯羅拿蘇伐剌那國放在耽摩栗底之後，幷把東北方向誤作西北，却是很不妥當的。<#>玄奘去迦摩縷波國的時間，比巡禮南印度及西印度各國晚得多，是在貞觀十六年（642），玄奘還那爛呾寺之後，應迦摩縷波國王鳩摩羅的邀請而去的。《慈恩傳》卷五對此有詳細記載，不具引。曲女城大會之後，貞觀十七年，玄奘即啓程歸國。<#>


meanings:
6142羯羅拏蘇伐剌那，梵名 Karṇa-suvarṇa，巴利名 Kaṇṇasuvaṇṇa。譯作金耳國。為東印度之古國。據大唐西域記卷十載，此國周四千四、五百里，氣序調暢，風俗淳和，人民崇尚學藝，邪正兼信，有伽藍十餘所，僧徒二千餘人，多習正量部法。另有天祠五十餘所，異道甚多，別有三伽藍不食乳酪，係遵提婆達多之遺訓。大城側有絡多未知僧伽藍（梵 Raktaviṭi）及無憂王塔。六世紀末，國勢盛張，設賞迦王（梵 śaśāṅka）信受外道，嫉毀佛法，破壞伽藍，砍伐佛陀成道處之菩提樹，並曾暗殺曲女城賢主曷邏闍伐彈那（梵 Rājya-vardhana）。逮國勢衰微後，佛教始再興隆。此國位置在今木路西達巴度（Murshidabad），首府在倫歌木諦（Rungmuti）。〔大唐西域記卷五、卷八、A. Cunningham: The Ancient Geography of India; T. Watters: On Yuan Chwang, vol. II〕


meanings:
（梵 Kanyākubja，巴 Kaṇṇakujja，Kannakujja）中印度古國。音譯又作罽饒夷國、鞬拿究撥闍國、葛那及自國。意譯曲女城。《續高僧傳》卷二則譯爲耳出城。法顯作罽饒夷，乃自方言音譯而來。<#>此國之所以名爲‘曲女城’，《大唐西域記》卷五曾有說明，該書謂︰往時都城稱拘蘇摩補羅（Kusumapura，華宮），王名梵授，生有千子、百女。時有一仙人，稱大樹仙人，居恒河側。見王女來河濱游玩，遂起染著心，乃詣華宮，欲乞得一女。然王女等不願嫁此一貌如枯木之仙人。時，王恐累及其國，乃送一稚女。唯仙人見稚女不妍而懷怒，乃以惡咒使其餘之九十九女一時傴僂曲腰，因此而有‘曲女城’之名。<#>關于此國之風土民情，《西域記》又載（大正51·893c）︰<#>‘城隍堅峻，台閣相望，花林池沼，光鮮澄鏡，異方奇貨多聚于此。居人豐樂，家室富饒。華果具繁，稼穡時播，氣序和洽，風俗淳質。容貌妍雅，服飾鮮綺。篤學游藝，談論清遠，邪正二道信者相半。伽藍百余所，僧徒萬余人，大小二乘兼功習學，天祠二百餘所，異道數千餘人。’<#>王城西北有無憂王塔、過去四佛之座及經行之遺迹。城南臨恒河有三伽藍，相互連接。精舍之寶函中有佛牙，系自迦濕彌羅國之伽藍移來者。三伽藍前有左右二精舍，其前有小伽藍。小伽藍之東南大精舍，石基、磚室高三百餘尺。中置三十尺之如來立像，四周石壁上則雕刻如來前生修菩薩行時所經歷之事迹。精舍南方有日天祠、大自在天祠。<#>王城東南六、七裏之恒河南方有無憂王塔，如來曾在此說法六個月，述說無常、苦、空、不淨之理。王城東南百餘裏之恒河東岸有納縛提婆矩羅城（Navadevakula）。<#>第七世紀初，曲女城有名爲‘曷利沙伐彈那’（Harsavardhana）之君王，號稱戒日王（Śīlāditya）。此王在各地征戰六年，其領土東自孟加拉灣頭，西至信度地方。在位三十年間，曾與唐太宗交換使節。玄奘留印期間，嘗參與此王在曲女城所設之無遮大會。貞觀二十三年（649），王玄策出使此國時，正當戒日王去世，其大臣阿羅那順（Arjuna）篡位自立，拒絕王玄策入城。玄策即與副使蔣師仁，合吐蕃及尼泊爾之兵力加以討伐，擒阿羅那順而歸。<#>◎附︰季羨林《大唐西域記校注》卷五〈羯若鞠闍國〉注（摘錄）<#>羯若鞠闍國︰梵文Kanyākubja或Kānya-kabja；巴利文Kaṇṇakujja或kannakujja。舊譯葛那及、罽饒夷、葛那鳩闍、葛那究撥闍、迦那鳩闍、伽那慰闍、犍拿究撥闍。kanyā意爲少女，kubja意爲彎曲，故又有意譯爲曲女、妙童女等。今名稱爲卡瑙季（Kanauj，Kanoj），位于恒河與卡裏河合流處。<#>羯若鞠闍是印度有名古都。在古籍中有不少關于此城的記載，如《摩呵婆羅多》記載毗濕婆蜜多羅（Viśvāmitra）曾來此城訪問，南傳佛典的《律藏》（Vinayapiṭaka Vol.Ⅱ）中有利波多（Revata）尊者由僧迦舍國（即劫比他國）來此巡禮的記載。《薄伽梵往世書》（Bhāgavatapurāṇa）、《女瑜伽行者呾多羅》等也提到此城，更不必說波那的《戒日王傳》中的描繪。<#>根據我國高僧的記載，也可以看出此城的繁華與盛衰之迹。《法顯傳》稱︰‘城接恒水，有二僧伽藍，盡小乘學。’慧超《往五天竺國傳》︰‘至中天竺國王住城，名葛那及。自此中天王境界極寬，百姓繁閑。’玄奘時曲女城是戒日王的首都，可算是該城的極盛時代。北宋·乾德三年（965）前後，繼業訪印時︰‘至大麯女城，南臨陷牟河，北背泹河（即恒河），塔廟甚多，而無僧尼。’當時佛教雖已衰微，但城市仍然繁榮。此後幾世紀的戰亂中，該城日趨殘破衰敗。上世紀末康寧哈姆來此地考古時，與玄奘所描繪的繁榮景象對比，嘆息該城殘破湮沒，大有不勝今昔之感的樣子。<#>又法顯等與玄奘的記載方位也有所不同，據《法顯傳》，此城在僧伽施東南方，《西域記》的‘石本’、‘崇本’、‘資福本’、‘明南本’、‘明北本’、‘徑山本’等均作‘從此西北行’，根據實際應以法顯所記爲是，康寧哈姆已指出這點。<#>［參考資料］　《佛本行集經》卷五；《起世經》卷十；《起世因本經》卷十；《八大靈塔名號經》；《有部毗奈耶破僧事》卷一；《大慈恩寺三藏法師傳》卷五；《往五天竺國傳》；《翻譯名義集》卷三。<#>


meanings:
6136羯若鞠闍，梵名 Kanyakubja，巴利名 Kaṇṇakujja。又作葛那及國、迦那鳩闍國、伽那慰闍國、罽饒夷國。意譯曲女、妙童女。為中印度之古國。據大唐西域記卷五載，此國都城原名拘蘇磨補羅，梵授王時，有大樹仙人慕王女而求之；王之百女中，唯最年幼者自請當之，仙人懷怒，便出惡咒，使九十九女一時腰曲，故後名曲女城。此國周四千餘里，國之大都城，西臨殑伽河，城隍堅峻，異方奇貨多聚於此；伽藍百餘所，僧徒萬餘人，兼習大小二乘，另有天祠二百餘所。城西北有無憂王塔、過去四佛之座及經行遺蹟。東南有高三百餘尺之大精舍，中有如來立像，四周石壁雕畫如來前生修菩薩行所經事蹟。昔玄奘遊此時，戒日王曾設無遮大會，佛教甚為興盛。此地現今稱之為卡娜齊（Kanauji），位於印度西北恆河支流迦利河（Kālī）之東岸。〔佛本行集經卷五、起世經卷十、起世因本經卷十、有部毘奈耶破僧事卷一、大慈恩寺三藏法師傳卷五、翻譯名義集卷七、T. Watters: On Yuan Chwang, vol. I〕


meanings:
(hoá) Cacbonyl (CO): 羰基鍵 Liên kết cacbonyl.


meanings:
【羱羊】 nguyên dương [yuányáng] (động) Dê rừng núi An-pơ.


meanings:
① Phục hi 伏羲 vua Phục hi đời thượng cổ, có khi gọi là vua Bào hi 庖羲. ||② Ðào Uyên Minh 陶淵明: Bắc song cao ngoạ, như hi Hoàng thượng nhân 北窗高臥如羲皇上人 nằm dài trước cửa sổ như người ở trên đời vua hi Hoàng, ý nói ở cảnh thái bình thanh tú tịch mịch như đời thượng cổ vậy.


meanings:
伏羲 [Fúxi] Vua Phục Hi (một ông vua truyền thuyết thời thượng cổ của Trung Quốc).


meanings:
① Gầy. ||② Yếu đuối. ||③ Giằng co. ||④ Giật đổ. Ta quen đọc là chữ nuy.


meanings:
(văn) ① Gầy yếu: 身體羸弱 Thân thể gầy yếu; ② Giằng co; ③ Giật đổ.


meanings:
① Canh. ||② Một âm là lang. Bất lang 不羹 tên đất nước Sở 楚.


meanings:
① Lông chim. ||② Cái vẩy tên, tên cắm vào sâu gọi là một vũ 沒羽 hay ẩm vũ 飲羽. ||③ Tiếng vũ, một tiếng trong ngũ âm. ||④ Cái vũ, một thứ làm bằng đuôi con trĩ để cầm lúc hát múa gọi là can vũ 干羽. ||⑤ Loài chim. ||⑥ Cánh sâu.


meanings:
① Lông (chim), lông vũ: 羽絨服 Áo lông vũ; 鷺亦羽蟲中之一 Cò cũng là một trong những loài có lông vũ (Nguyễn Công Trứ); ② (loại) Con (chim): 一羽信鴿 Một con bồ câu đưa thư; ③ (văn) Cái vầy tên: 沒羽 (Tên bắn) cắm ngập vào vầy tên; ④ (văn) Cái vũ (một vật dùng để múa hát, làm bằng đuôi chim trĩ); ⑤ Âm vũ (một trong ngũ âm).


meanings:
① Tên người (ngươi Nghệ). Hậu Nghệ xạ nhật 后羿射日 Hậu Nghệ bắn mặt trời.


meanings:
① Hậu Nghệ (tương truyền là vua nước Hữu Cùng đời Hạ, Trung Quốc); ② [Yì] (Họ) Nghệ.


meanings:
① Cha, mình gọi cha người khác, gọi là tôn ông 尊翁. ||② Ông già. Nguyễn Du 阮攸: Ðồng du hiệp thiếu tẫn thành ông 同遊俠少盡成翁 bạn bè hào hiệp lúc nhỏ đều thành ông già. ||③ Tiếng gọi tôn quý, như nàng dâu gọi bố chồng là ông, con rể gọi bố vợ cũng xưng là ông. Bạn bè tôn nhau cũng xưng là ông. ||④ Ông trọng 翁仲 ông phỗng đá. Tạc đá làm hình người đứng chầu trước lăng mộ gọi là ông trọng. Ðời Nguỵ Minh Ðế 魏明帝 đúc hai người để ngoài cửa tư mã 司馬 gọi là ông trọng, vì thế đời sau mới gọi các ông phỗng đá là ông trọng. ||⑤ Lông cổ chim.


meanings:
① Ông cụ, ông già: 漁翁 Ông già đánh cá, ngư ông; 老翁 Ông cụ; ② Cha chồng hoặc cha vợ: 翁姑 Cha mẹ chồng; 翁婿 Cha vợ và con rể; ③ (văn) Lông cổ chim; ④ 【翁仲】 ông trọng [wengzhòng] Ông phỗng đá; ⑤ [Weng] (Họ) Ông.


meanings:
① Cánh, cánh của các loài chim loài sâu đều gọi là sí. ||② Vây cá, ngư sí 魚翅. ||③ Cùng nghĩa với chữ thí 啻. Như hề sí thực trọng 奚翅食重 sao những lấy ăn làm trọng.


meanings:
① Cánh (chim): 雁翅 Cánh nhạn; ② Vây: 魚翅 Vây cá; ③ (văn) Chỉ (dùng như 啻, bộ 口): 奚翅食重 Sao chỉ lấy sự ăn uống làm trọng.


meanings:
(văn) ① Hỗ trợ, phụ tá, giúp, giúp đỡ: 翊戴 Giúp đỡ và ủng hộ; ② Bay; ③ Tỏ vẻ tôn kính.


meanings:
① Ngày mai, kì tới. Dực nhật 翌日 ngày mai, dực niên 翌年 năm tới.


meanings:
(văn) Sáng (ngày) mai: 翌日 Ngày mai; 翌朝 Sáng mai; 翌年 Sang năm.


meanings:
① Lông cánh chim. ||② Cái vầy tên. ||③ Hoa linh 花翎, lam linh 藍翎 một thứ mũ trang sức của nhà Thanh 清, để thưởng cho các người có công.


meanings:
① Lông cánh (hoặc lông đuôi) của chim: 孔雀翎 Lông công; 鵝翎扇 Quạt lông ngỗng; ② (văn) Cái vầy tên, mũi tên có trang trí hình lông.


meanings:
(xref) an abbreviation for 習氣, habit energies


meanings:
① Học đi học lại, như giảng tập 講習, học tập 學習, v.v. ||② Quen, thạo. Như tập kiến 習見 thấy quen, tập văn 習聞 nghe quen. ||③ Tập quen, phàm cái gì vì tập quen không đổi đi được đều gọi là tập, như tập nhiễm 習染. ||④ Chim bay vì vụt. ||⑤ Chồng, hai lần.


meanings:
① Tập, ôn tập, luyện tập: 自習 Tự học; 習字 Tập viết; 學而時習之 Học thì thường thường ôn lại những điều đã học (Luận ngữ); ② Thông thạo, quen thuộc, rõ, rành rẽ: 習兵 Thông thạo việc binh; 不習水性 Không quen bơi lội; 主人翁習知之 Ông chủ biết rõ (rành rẽ) người đó (Sử kí: Phạm Thư Sái Trạch liệt truyện). (Ngr) Thông thường, thường; ③ Tập quen, tập quán, thói quen, quen nết: 積習 Thói quen lâu đời; 惡習 Thói xấu, tật xấu; 陋習 Hủ tục; 性相近，習相遠 Tính tự nhiên của con người vốn gần giống nhau, nhưng vì tập theo thói quen bên ngoài mà dần dần xa cách nhau; ④ (văn) Chim học bay khi mới ra ràng; ⑤ Chồng lên, hai lần; ⑥ [Xí] (Họ) Tập.


vietnamese:
tập định bật sô tự hại chứng quả xứ <pttđ>


meanings:
The practice of the tolerances, initiated in the Path of Seeing


meanings:
proclivities (seeds) which are cultivated in the present lifetime


meanings:
(xref) Proclivities (seeds 種子) which are cultivated in the present lifetime


meanings:
Seeds developed through the habituation that occurs in the present lifetime


meanings:
effects that are directly conditioned from their causes


meanings:
（梵 vāsanā，巴 vāsanā，藏 bag-chags）又作煩惱習、余習、殘氣。略稱習。此詞在佛典中有數種不同的用法。《大智度論》卷二十七雲（大正25·260c）︰<#>‘煩惱習者名煩惱殘氣，若身業、口業不隨智慧，似從煩惱起，不知他心者，見其所起，生不淨心；是非實煩惱，久習煩惱，故起如是業，譬如久鎖脚人，卒得解脫，行時雖無有鎖，猶有習在。如乳母衣久，故垢著，雖以淳灰淨院，雖無有垢，垢氣猶在；衣如聖人心，垢如諸煩惱，雖以智慧水浣，煩惱垢氣猶在。如是諸餘賢聖，雖能斷煩惱，不能斷習。如難陀淫欲習故，雖得阿羅漢道，于男女大衆中坐，眼先視女衆，而與言語說法。’<#>此謂煩惱正使雖斷，而餘習尚殘留者，名爲習氣。佛典中所記載，如難陀之淫習，舍利弗及摩呵迦葉之嗔習，卑陵伽婆跋之慢習，摩頭婆私咤之跳戲習，憍梵鉢提之牛業習等即是。此中，能永斷正使及習氣者，唯佛而已。<#>《俱舍論光記》卷一以不染污無知爲習氣。關于不染污無知與習氣的異同，《順正理論》卷二十八有二說，《俱舍論光記》卷一解之雲（大正41·5b）︰‘正理意說，不染無知劣慧爲體，無知狹，習氣寬。然解習氣，二解不同。一解︰劣慧俱生心、心所法，總名習氣。一解︰習氣不但通心、心所法，亦通相續身。’《大乘義章》卷五（本）等，單以煩惱余習，名爲習氣。<#>唯識家依現行熏種子之義，以習氣爲種子之異名，含藏于阿賴耶識中。幷謂習氣有等流、異熟之別。等流習氣者，系引起與自性等同流類之法的種子，即善等三性各生等流果的親因緣。依七識之顯境名言及第六識的表義名言所熏成，故又稱名言種子。異熟習氣者，系使異類果成熟的種子，即善惡種子扶無記性的習氣，使其能生無記果的疏因緣。此系前六識中有漏之善惡業所熏生的種子，故又名業種子。<#>又，在異熟習氣中，由修所斷俱生的我執與見所斷分別的我執所熏成，能令有情産生自他差別者，名爲我執習氣；由能招可愛果的有漏善業與能招非愛之果的不善業等二有支所熏成，扶異熟無記之名言種而生當來果者，名爲有支習氣。故總有三種習氣。<#>舊譯《華嚴經》卷四十〈離世間品〉，謂第十地菩薩有十種習氣，即菩提心習氣（又名本氣）、善根習氣（成行氣）、教化衆生習氣（下化）、見佛習氣（上見）、于清淨土受生習氣（受生）、菩薩行習氣（大行）、大願習氣（十願）、波羅蜜習氣（十度）、出生平等法習氣（理智）、種種分別境界習氣（量知）。此之習氣異于前說之煩惱等習氣，以積習諸善根的氣分爲習氣。《華嚴經疏》卷五十三雲（大正35·899b）︰‘今初由此地厭伏煩惱故，于諸行積集熏成氣分，方能究竟斷伏煩惱，故名習氣。’<#>◎附︰印順《唯識學探源》下編第三章第二節（摘錄）<#>習氣、熏習、習地（即住地），在大乘教學上廣泛的應用著。瑜伽派雖還保存煩惱氣分的習氣，但它繼承經部的思想，已把熏習應用到一切法上。從釋尊本教上看，習氣就是煩惱的氣分，此外好像沒有什麽習氣。習氣的有無，是佛與二乘斷障的差別，像《大智度論》卷二說︰<#>‘阿羅漢、辟支佛，雖破三毒，氣分不盡。譬如香在器中，香雖去，餘氣故在。又如草木薪火燒，烟出炭灰不盡，火力薄故。佛三毒永盡無餘，譬如劫盡火燒，須彌山、一切地都盡，無烟無炭。如舍利弗嗔恚余習、難陀淫欲余習、畢陵伽婆蹉慢余習。譬如人被鎖，初脫時行猶不便。’<#>佛是煩惱、習氣都盡了的，聲聞、獨覺還剩有餘習。這煩惱氣分的余習，就是無始以來一切煩惱的慣習性。煩惱雖已斷却，但習氣還在身體、言語、意識上不自覺的流露出來。像舍利弗的‘心堅’、畢陵伽婆蹉的喊人‘小婢’。它雖是煩惱氣分，但幷不是偏于心理的。習氣的體性，可以暫且勿論，重要的問題，是小乘有沒有斷習氣。大天的羅漢‘爲余所誘’、‘猶有無知’、‘亦有猶豫’，都是習氣之一。大衆系等主張羅漢有無知、有猶疑，薩婆多部等主張‘雖斷而猶現行’，這在部派分裂上，是一個著名的諍論。據有部（《大毗婆沙論》卷九十九）的傳說︰大天不正思惟，在夢裏遺了精，說是天魔的嬈亂。他給弟子們授記，說他們是羅漢。弟子們自覺沒有自證智，還有疑惑，大天却說這是‘不染無知’、‘處非處疑’。據真諦記的解說︰這都有真有假︰羅漢確乎可以受天魔的嬈亂，確乎有不染無知與處非處疑。但大天和弟子，都不是羅漢，所以是假的。他們對初事的見解是同的，後二事就有很大的出入。真諦怪他的弟子不是羅漢，這也不致引起教理上的糾紛。《婆沙》說他毁謗羅漢沒有自證智，還有疑惑。聖者證果而沒有自覺與證信，在後代佛教思想上，沒有這種痕迹。居于大衆系領導地位的大天，也不致那樣荒唐。事實上，這是‘不染無知’、‘處非處疑’，阿羅漢有沒有斷的諍論。<#>羅漢有無知、有疑惑，這是指出了羅漢功德上的缺點。在以羅漢爲究竟的上座面前，簡直等于誣辱，這才引起了嚴重的糾紛，促成部派的分裂；大天也被反對者描寫成惡魔。大天的呼聲，震醒了全體佛教界，獲得了新的認識，從狹隘的羅漢中心論裏解放出來。羅漢的無知未斷，還有它要做的事，才回小向大。大乘不共境、行、果的新天地，都在羅漢不斷余習的光明下發現。<#>大天的‘不淨漏失’、‘不染無知’、‘處非處疑’，本來都是習氣。但有部特別擴大了不染無知，使它與習氣有同樣的意義。在《大毗婆沙論》卷十六所說的習氣，卷九所說的不染污邪智，也在說佛陀畢竟永斷，聲聞、獨覺還有現行。《順正理論》卷二十八，對不染無知，提出兩個大同小異的解說︰(1)不染污無知，是‘于彼味等境中，數習于解無堪能智，此所引劣智，名不染污無知。即此俱生心心所法，總名習氣’。這是說習氣是有漏劣慧與它俱生的心心所法。(2)是‘所有無染心及相續，由諸煩惱間雜所熏，有能順生煩惱氣分；故諸無染心及眷屬，似彼行相而生’。這是說習氣是有漏劣智和同時的身心相續。依《順正理論》主的見解，煩惱引起不染無知，是非常複雜的。一切聖者，雖都已經斷盡，但有行與不行的差別。如解脫障體，也是下無知，慧解脫羅漢還要現行。像《順正理論》卷七十說︰<#>‘何等名爲解脫障體？諸阿羅漢心已解脫，而更求解脫，爲解脫彼障。謂于所障諸解脫中，有劣無知無覆無記性，能障解脫，是解脫障體。于彼彼界得離染時，雖已無餘斷而起解脫，彼不行時，方名解脫彼。’<#>又像學、無學的練根，也是爲了‘遮遣見修所斷惑力所引發無覆無記無知現行’。可知退法等五種種性，雖是無學，也還有不染無知現前。衆賢一貫的意見，斷是斷了，行或者還要行。不過習氣與不染無知，有部的古師，也有主張不斷的，像《大毗婆沙論》卷十六說︰‘有餘師說︰阿羅漢等亦現行痴，不染無知猶未斷故。’<#>這明顯的說不染無知不斷，所以有現行的愚痴，與‘雖斷而猶現行’的意見，截然不同。<#>檢討唯識學的種子思想，爲什麽要談到習氣與不染無知呢？(1)習氣在一分唯識學裏，被看爲與種子共同的東西，那末習氣的本義，也是需要認識的。(2)在大乘教學裏，習氣與隨眠漸漸的融合起來。從隨眠的心不相應，走上習氣（習地）的心不相應。習煩惱與起煩惱，有的等于隨眠與纏，有的等于煩惱與習氣。而小乘有沒有斷習，也就成了可討論的問題。(3)心性本淨，無始以來習氣所染，成了唯識學上普遍而極根本的問題。習氣已替代隨眠成爲客塵的本質。這樣，唯識思想的探求者，自然有加以理解的必要。<#>［參考資料］　舊譯《華嚴經》卷二十六；《大智度論》卷二；《大毗婆沙論》卷十六；《顯揚聖教論》卷九；《轉識論》；《十八空論》；《成唯識論述記》卷八（本）、卷十（本）；《華嚴五教章》卷三。<#>


meanings:
4771請參閱 六門教授習定論 梵語 vāsanā，巴利語同。又作煩惱習、餘習、殘氣。略稱習。由於吾人之思想及行為（尤以煩惱）經常生起，其熏習於吾人心中之習慣、氣分、習性、餘習、殘氣等，稱為習氣。如由納香之篋中取出香，篋內猶存香氣；用以比喻雖滅除煩惱之正體（稱為正使），尚存習慣氣分。佛典中所記載，如難陀之淫習、舍利弗及摩訶迦葉之瞋習、卑陵伽婆跋之慢習、摩頭婆私吒之跳戲習、憍梵鉢提之牛業習等，均為習氣之例；唯有佛乃能永斷正使及其習氣。　唯識宗以習氣為種子之異名，乃現行熏習之氣分，具有產生思想、行為及其他一切有為法之能力，含藏於阿賴耶識中。又將習氣分為三種，稱為三種習氣、三種熏習，即：(一)名言習氣，指依名言（言語之表象）而熏成之種子（即名言種子），係使一切有為法各自產生之直接原因。亦即由名相概念熏於阿賴耶識形成之種子；此類種子反轉過來即成為現實各種事物之原因。若就引生等流果（與因同種類之果）之觀點而言，名言習氣又稱為等流習氣。其中又可分依表義名言（以音聲表義）與顯境名言（緣慮對境之心、心所）而產生之二種習氣。(二)我執習氣，乃依我執而熏成之習氣。亦即由吾人之「我見」熏習阿賴耶識而成之種子；此類種子即是吾人於現實生活中分別你、我及其他種種差別之原因。(三)有支習氣，由有支（梵 bhavāṅga），即三有（於三界之生存）之因（支即因之意）所熏成之善惡業種子。亦即吾人自身所作善惡諸業熏於阿賴耶識而成之種子；此類種子即是後世獲得各種不同果報之原因。若就其招感異熟果（果報）之觀點而言，有支習氣又稱為異熟習氣。　此外，諸善根積習之氣分，亦稱習氣。如舊華嚴經卷四十離世間品所載，第十地之菩薩有菩提心習氣（又稱本氣）、善根習氣（成行氣）、教化眾生習氣（下化）、見佛習氣（上見）、於清淨土受生習氣（受生）、菩薩行習氣（大行）、大願習氣（十願）、波羅蜜習氣（十度）、出生平等法習氣（理智）、種種分別境界習氣（量知）等，凡十種，皆由厭伏煩惱之故，於諸行積累熏習氣分，方能究竟斷伏煩惱，稱為習氣。除上記之外，另有等流習氣與異熟習氣，或名言種子與業種子等之分別。〔大智度論卷二十七、瑜伽師地論卷五十二、成唯識論卷八、十地經論卷十一、俱舍論光記卷一、大乘義章卷五本、華嚴經疏卷五十三〕（參閱「種子」5863）


vietnamese:
tập cận vô tội vô nhiễm sở hữu tồn dưỡng dĩ tự tồn hoạt <pttđ>


meanings:
① Liệng quanh. Nguyễn Du 阮攸: Ðương thế hà bất nam du tường 當世何不南遊翔 thời ấy sao không bay lượn sang Nam chơi? ||② Cao tường 翺翔 ngao du đùa bỡn. ||③ Cùng nghĩa với chữ tường 詳. ||④ Ði vung tay.


meanings:
① Lượn, liệng quanh: 飛翔 Bay lượn; 滑翔機 Tàu lượn; ② (văn) Đi vung tay; ③ (văn) Như 詳 (bộ 言).


meanings:
① Hợp, như dư luận hấp nhiên 輿論翕然 dư luận hợp nhau. ||② Thu liễm, đóng lại. Như tịch hấp 闢翕 mở đóng. ||③ Dẫn, kéo.


meanings:
(văn) ① Hoà thuận, hợp: 輿論翕然 Dư luận hợp nhau; ② Thu lại, co lại, đóng lại: 闢翕 Mở đóng; ③ Dẫn, kéo.


meanings:
① Tiêu tiêu 翛翛 ấp cánh, lông che kín. ||② Một âm là dựu. Vội vã, tả cái dáng vội vàng.


meanings:
【翛然】tiêu nhiên [xiaorán] (văn) Thản nhiên, tự do thanh thản, siêu thoát, không ràng buộc.


meanings:
① Lông trĩ, đuôi con trĩ ở núi dài và đẹp. Trong khi nhạc múa dùng cầm cho đẹp. ||② Cùng nghĩa với chữ địch 狄 giống rợ Ðịch. ||③ Một âm là trạch. Họ Trạch.


meanings:
(văn) ① Chim trĩ, gà gô, đa đa ② Lông đuôi chim trĩ; ③ Như 狄 (bộ 犬). Xem 翟 [Zhái].


meanings:
① Phỉ thuý 翡翠 con chả, lông nó rất đẹp, dùng làm đồ trang sức ở trên đầu gọi là điểm thuý 點翠. ||② Một thứ đá đẹp sản xuất ở Diến Ðiện 緬甸 gọi là ngọc thuý 玉翠. ||③ Màu xanh biếc.


meanings:
① Xanh, (xanh) biếc: 翠竹 Trúc xanh, tre xanh; ② Chim trả. 【翠鳥】thuý điểu [cuìniăo] Chim trả, chim bói cá, chim sả; ③ Ngọc bích: 珠翠 Trân châu và ngọc bích, (Ngr) ngọc ngà châu báu.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đức Sơn, đời Minh. X. Thuý Phong.


meanings:
Thiền tăng Tùng Hân đời Ngũ Đại ở Thuý Nham, Xử Châu (nay là Lệ Thuỷ, Chiết Giang), Trung Quốc, được người đời gọi là Thuý Nham Hân. X. Tùng Hân.


meanings:
Chùa ở núi Chung Nam tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, vốn là cung Thái Hoà do Đường Cao Tổ xây dựng vào niên hiệu Vũ Đức thứ 8 (625), sau đó bỏ hoang phế. Niên hiệu Trinh Quán thứ 21 (647) Đường Thái Tông ra lệnh phục hưng, gọi là cung Thuý Vi. Khoảng niên hiệu Nguyên Hoà (806-820), cung được đổi thành chùa, gọi là chùa Thuý Vi. Thiền sư Vô Học, đệ tử của ngài Đan Hà Thiên Nhiên từng trụ trì nơi đây. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 3 (978), chùa được đổi tên là »Vĩnh Khánh Tự«.


meanings:
① Phỉ thuý 翡翠 con chả, lông nó rất đẹp, dùng làm đồ trang sức ở trên đầu gọi là điểm thuý 點翠.


meanings:
【翡翠】phỉ thuý [fâicuì] ① (động) Chim trả: 江上小堂巢翡翠 Chim trả đã làm tổ ở ngôi nhà nhỏ bên sông (Đỗ Phủ: Khúc giang); ② (khoáng) Ngọc bích.


meanings:
① Cái quạt vả. ||② Một thứ trang sức ở ngoài áo quan, làm hình như cái quạt, trên vẽ mây tản hay các văn vẻ rồi ấp hai bên quan tài cho đẹp.


meanings:
(văn) ① Cái quạt vả; ② Lông chim trang sức ở ngoài áo quan.


meanings:
① Cái kéo, tục quen viết là 剪. ||② Xén, cắt. ||③ Phát sạch, như tiễn diệt 翦滅 trừ cho tiệt hết. ||④ Nông, nhạt, sắc nhạt.


meanings:
① Như 剪; ② (văn) Nhạt, màu nhạt; ③ [Jiăn] (Họ) Tiễn.


meanings:
① Phiên phiên 翩翩 bay vùn vụt. Phàm nói hình dung về sự nhanh nhẹn đều gọi là phiên phiên. ||② Hớn hở tự mừng. ||③ Bóng bẩy, tả cái vẻ phong lưu văn nhã. ||④ Liên phiên 聯翩 liền nối, san sát.


meanings:
【翩翩】phiên phiên [pianpian] ① Nhanh nhẹn, vùn vụt, nhẹ nhàng, nhởn nhơ, tung tăng: 翩翩起舞 Bay nhởn nhơ, múa uyển chuyển; ② Anh tuấn, phong nhã: 翩翩少年 Thiếu niên anh tuấn; ③ (văn) Xem 聯翩 [lián pian].


meanings:
① Quen thường, cùng tập quen nhau không để ý đến gọi là ngoạn. ||② Cùng nghĩa với chữ ngoạn 玩.


meanings:
(văn) ① Đùa giỡn (như 玩, bộ 玉): 水儒弱，民狎而翫之，故多死焉 Nước mềm yếu, dân quen lờn ưa đùa giỡn nên chết nhiều vì nước (Tả truyện); ② Quen lờn, nhờn.


meanings:
① (văn) Bay lượn, bay tít; ② (cũ) Con trĩ.


meanings:
① Thân của lông cánh chim, cọng lông chim; ② Cánh: 振翮高飛 Vỗ cánh bay cao.


meanings:
① Lông cánh chim, lông cánh chim dài mà cứng gọi là hàn, vì thế nên bay cao cũng gọi là hàn. ||② Giúp rập, thiên tử phong các công thần làm chư hầu để che chở nhà vua gọi là bình hàn 屏翰 hay phan hàn 藩翰 nói ý như cái cánh chim để che chở thân chim vậy. ||③ Ngày xưa dùng lông chim làm bút viết, cho nên gọi hàn là cái bút. Thơ từ chính tay viết ra gọi là thủ hàn 手翰. Cũng như thủ thư 手書. ||④ Quan hàn lâm coi về việc văn thư. ||⑤ Cỗi gốc. ||⑥ Gà trời. ||⑦ Ngựa trắng.


meanings:
(văn) ① Lông cánh chim dài và cứng; ② Bay cao; ③ Giúp giập; ④ Bút.【翰墨】hàn mặc [hànmò] (văn) Bút mực, bút nghiên. (Ngr) Văn chương; ⑤ Quan hàn lâm (coi việc văn thư); ⑥ Thư: 書翰 Thư từ; ⑦ Cỗi gốc; ⑧ Gà trời; ⑨ Ngựa trắng.


meanings:
① Cái lọng, cái quạt lông, lúc múa cầm để che mình. ||② Che lấp, như thụ mộc ẩn ế 樹木隱翳 cây cối che lấp. ||③ Màng mắt, đau mắt có màng gọi là ế.


meanings:
(văn) ① Cái quạt lông (dùng để che mình khi múa); ② Che lấp: 樹木隱翳 Cây cối che lấp; ③ Vảy mắt.


meanings:
① Cao tường 翺翔 rong chơi, ngao du, đùa bỡn.


meanings:
① Lông mã đuôi. Cái lông dài nhất ở đuôi chim gọi là kiều. ||② Cất lên, như kiều túc nhi đãi 翹足而待 kiễng chân mà đợi. ||③ Cái gì trội hơn cả gọi là kiều, như kiều tú 翹秀 tốt đẹp hơn cả. Bạch Cư Dị 白居易: Hoa điền uỷ địa vô nhân thâu, Thuý kiều kim tước ngọc tao đầu 花鈿委地無人收，翠翹金雀玉搔頭 hoa trang sức trên đầu, thoa bằng vàng ngọc hình chim thuý chim tước rớt xuống đất không ai nhặt. Tản Ðà dịch thơ là: Ai người nhặt hoa rơi bỏ đất, Ôi! Thuý kiều ngọc nát vàng phai. ||④ Kiều kiều 翹翹 cao ngất nghểu. ||⑤ Ngẩng đầu lên.


meanings:
① Ngẩng (đầu) lên, cất (đầu, chân...): 翹首四望 Ngẩng đầu nhìn bốn phía; 翹足而待 Cất chân lên mà chờ; ② Vênh, cong lên: 木板翹了 Tấm ván vênh; ③ (văn) Lông dài ở đuôi chim; ④ (văn) Trội bật hơn cả: 翹秀 Tốt đẹp hơn cả; ⑤ (văn) 【翹翹】kiều kiều [qiáoqiáo] Cao ngất nghểu. Xem 翹 [qiào].


meanings:
Vênh lên, cong lên: 板凳翹起來了 Chiếc ghế vênh cả lên rồi! Xem 翹 [qiáo].


meanings:
【翱翔】 cao tường [áoxiáng] Liệng, lượn, bay liệng, bay lượn: 燕子翱翔 Én liệng; 翱翔乎天地之門 Bay lượn ở giữa khoảng đất trời (Chiến quốc sách).


meanings:
① Phiên phiên 翻翻 bay vùn vụt, bay. ||② Lật lại, như phiên cung 翻供 lật lời cung lại.


meanings:
① Lật, đổ, trở mình: 推翻 Lật đổ; 翻身 Trở mình, trỗi dậy, vùng dậy; 車翻了 Xe bị đổ; ② Lục lọi: 翻箱倒柜 Lục lọi lung tung; ③ Lật lại, nói trái với lời khai trước: 翻供 Phản cung; 翻案 Lật lại vụ án; ④ Leo qua, vượt qua: 翻山越嶺 Trèo đèo vượt núi; ⑤ Tăng (gấp ...): 翻一番 Tăng gấp đôi; ⑥ Dịch: 把漢文翻成越文 Dịch chữ Hán ra chữ Việt; ⑦ (khn) Xích mích: 鬧翻了 Xích mích với nhau; ⑧ (văn) Bay, vỗ cánh.


meanings:
Hồi tưởng, nhớ lại. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »昨 日 錦 上 鋪 花。 今 日 腳 蹋 實 地。 但 看 今 日 明 朝 說 甚 祖 師 來 意。 翻 思 黃 面 老 人。 謾 道 靈 山 授 記。 直 饒 大 地 山 河。 借 我 鼻 孔 出 氣。 – Hôm qua trên gấm thêm hoa, bữa nay chân đạp thật địa. Hãy xem sáng nay nói cái gì là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang. Nhớ lại ông già mặt vàng, dối nói Linh Sơn thọ kí, dù cho đất đai sông núi đều mượn lỗ mũi của ta để thở«.


meanings:
（梵 Mahāvyutpatti，藏 Lo-paṇmaṅ-pos mdsad-paḥi bye-brag-tu rtogs-parbyed-pa chen-po）佛教用語集。最初爲梵藏對照本，相傳成書于西元第九世紀。在西藏翻譯佛典最隆盛的時代，爲統一翻譯梵文諸佛典的藏譯語，印度入藏的碩學高僧與西藏翻譯官，乃采錄佛教經典中常用之術語及專有名詞，以梵藏對照方式，分類列舉幷加以解說而成此書。宋、元之交，藏傳佛教逐漸傳播到中國漢地及蒙古，故原爲梵藏對照的《翻譯名義大集》，于元代以後增補漢譯語彙，十七世紀初又補入蒙古語。<#>西元1822年，匈牙利之探險家喬馬·德·格洛斯（A. Csoma de ko|ro|s）進入西藏研究文學與宗教，而于1831年在《西藏大藏經》〈丹珠爾〉（Bstan-h!gyur）中發現此書之梵藏文本。此爲歐洲學者確知此書之第一人。1853年，俄國探險隊于中國北京獲得本書之梵漢藏蒙對譯寫本，幷收藏在聖彼得堡帝國大學圖書館內。此一寫本，就用語而言是四語對照，然就文字而言則爲五語合璧；即每一語彙均以朗查（Lanttsha）文及藏文寫梵文，以藏、漢、蒙文記藏、漢、蒙之譯語。<#>後來，東西方學者陸續傳抄此寫本，如法國國立圖書館所藏，系佛庫（E. Foucaux）與朱利安（S. Julien）合抄之寫本。前者抄梵、藏文，後者抄漢、蒙文。又，日本學者南條文雄赴歐洲游學時，也曾抄寫其中之梵、漢文。此一寫本携回日本後，日本學者們曾競相傳抄。<#>此外，有關本書之校訂刊行，有︰1887年，當時任教于聖彼得堡大學的明那耶夫（L. P.Minayeff），將《翻譯名義大集》的梵文部分與梵文《文殊所說真實名義經》共同出版。1910年，孟加拉亞細亞協會出版由羅絲（E.Denison Ross）等人整理的喬馬遺稿《San-skrit-Tibetan-English Vocabulary,Being anEdition and Translation of the Mahāv-yutpatti》三卷；1915年，日本·荻原雲來刊行《梵漢對照佛教辭典》；1916年，■亮三郎出版《梵藏漢和四譯對校翻譯名義大集》；1932年，中國青海省藏文研究社刊行《漢藏合璧分解名義大集》。臺灣方面，有《世界佛學名著譯叢》所收之■亮三郎本，以及影印單行之荻原雲來本。<#>


meanings:
6590梵名 Mahāvyutpatti。西藏名 Lo-paṇ maṅ-pos mdsad-paḥi bye-rag-tu rtogs-par byed-pa chen-po，又略作 Bye-brag-tu rtogs che。含字源解釋大集之意。以梵、藏、漢、蒙等四種語言對照，採錄佛教教典中常用之術語與專有名詞，分類列舉並加以解說。　九世紀頃，由印度至西藏之學者大多以梵藏對譯字彙作為譯經之標準。最初僅有梵藏，後始追加漢蒙，惟追加之年代不詳。其漢譯部分，音譯與意譯所使用之文字中，每有唐、宋時代之譯經所無者，故推測漢譯時代當在元至清之間。一八二二年，匈牙利之探險家鳩瑪（Csoma de Körös, A.）進入西藏研究文學與宗教，而於一八三一年發現此書之梵藏版。一八五三年，俄國東洋探險隊於中國北京獲得梵、藏、漢、蒙等四種語言之對譯寫本，並存藏於聖彼得堡帝國大學圖書館內。一八五六至一八五七年，法國東方學學者富可士（E. Foucaux）、朱利安（S. Julien）將其介紹至歐洲，前者負責梵藏部分，後者負責漢蒙部分。至一八八七年，蘇俄東方學學者閔那耶夫（I.P. Minayeff）校合梵藏部分，並公諸於世。其後，日人南條文雄、笠原研壽於巴黎手寫梵漢版。此後更有荻原雲來、袯亮三郎之研究，分別於大正四年（1915）與五年出版梵漢對譯佛教辭典（翻譯名義大集）、梵藏漢和四譯對校翻譯名義大集。


meanings:
Compilation of Translated Buddhist Terms


meanings:
6591即佛典之翻譯者。又作譯師、譯經家。例如五世紀時，將錫蘭語之三藏注釋書編譯成巴利語之佛音（梵 Buddhaghoṣa），即是一著名翻譯家。　漢譯經典方面，較重要之翻譯家有後漢（安息）安世高、吳（月氏）支謙、西晉（敦煌）竺法護、後秦（龜茲）鳩摩羅什、劉宋（中印度）求那跋陀羅、梁陳（西北印度）真諦、北魏（北印度）菩提留支、北周（北印度）闍那崛多，唐代（中國）玄奘、（中印度）地婆訶羅、（于闐）實叉難陀、（中國）義淨、（南印度）金剛智、（中印度）善無畏、（北印度）不空、北宋（中印度）法天、（迦濕彌羅）天息災（即法賢）、（烏填曩）施護等。彼等通曉經、律、論三藏，故又稱譯經三藏、三藏法師。　藏譯經典之譯家較著名者有七世紀之端美三菩提（藏 Thon-mi-sambhoṭa）、九世紀印度之勝友（梵 Jinamitra）、戒帝覺（梵 Śīlendrabodhi）、吉祥帝覺（Surendrabodhi）、西藏之耶曳得（藏 Ye-śes-sde）等。十一世紀有藏人羅堂息羅婆（藏 Blo-ldan śes-rab）、馬爾巴（藏 Mar-pa）。十四至十五世紀有薛拉卜楞傑（藏 Śes-rab rin-chen）、鳩葉孔善普（藏 Chos-skyoṅ-bzan-po）、鳩葉嘎魯（藏 Chos rgyal）等，皆為著名翻譯家。


meanings:
① Cánh chim, chỗ cánh mọc lông ra để bay gọi là dực. Cánh của các loài sâu cũng gọi là dực. ||② Giúp, ở bên mà giúp đỡ gọi là dực, như phụ dực 輔翼 giúp rập, dực đái 翼帶 phò tá, v.v. Phép quân ngày xưa chia làm ba cánh, hai cánh bên gọi là tả dực 左翼 và hữu dực 右翼. ||③ Che chở, nên, loài chim ấp con gọi là dực, như yến dực 燕翼 chim yến ấp con. Vì thế nên người ta mưu tính cho đàn sau gọi là yến dực di mưu 燕翼詒謀. Nuôi nấng che chở cho nên người gọi là noãn dực 卵翼, v.v. ||④ Cùng nghĩa với chữ dực 翌. ||⑤ Sao Dực. ||⑥ Vây cá. ||⑦ Thuyền. ||⑧ Kính.


meanings:
① Cánh (cánh chim, cánh máy bay, cánh quân): 鳥有兩翼 Chim có hai cánh; 無翼而飛 Không cánh mà bay; 雙翼飛機 Máy bay hai cánh; 左翼 Cánh quân bên tả; ② Cạnh: 側翼 Cạnh sườn; ③ (văn) Giúp, phụ trợ: 翼助 Giúp đỡ, phụ trợ; 輔翼 Giúp giập; 以翼天子 Để giúp giập thiên tử (Hán thư: Triều Thác truyện); ④ (văn) Che đậy, che chở: 鳥覆翼之 Con chim che phủ nó (Thi Kinh: Đại nhã, Sinh dân); ⑤ (văn) Như 翌; ⑥ (văn) Vây cá; ⑦ (văn) Thuyền; ⑧【翼翼】dực dực [yìyì] (văn) a. Kính cẩn, nghiêm cẩn, cẩn thận, dè dặt: 小心翼翼 Hết sức cẩn thận (Thi Kinh: Đại nhã, Chưng dân); b. Mạnh mẽ, đông đúc, thịnh vượng; c. Quy củ, tề chỉnh, ngăn nắp: 商邑翼翼 Kinh đô nhà Thương thật có quy củ (Thi Kinh: Thương tụng, Ân Võ); d. Nhẹ nhàng, nhẹ nhõm: 高翱翔之翼翼 Bay lượn trên cao nhẹ nhõm (Khuất Nguyên: Li tao); ⑨ [Yì] Sao Dực; ⑩ [Yì] (Họ) Dực.


meanings:
① Hối hối 翽翽 bay vù vù. Thi Kinh 詩經: Phượng hoàng vu phi, hối hối kì vũ 鳳皇于飛，翽翽其羽 chim phượng hoàng bay đi, vù vù lông cánh.


meanings:
(văn) Tiếng vỗ cánh phần phật: 翽翽 Phần phật, vù vù.


meanings:
① Cái đao, một thứ làm bằng lông cầm để múa.


meanings:
(văn) Cái đạo (một loại cờ dài hay tấm màn có trang trí lông chim để cầm múa).


meanings:
① Rọi sáng, sáng soi, sáng ở chỗ này soi tới chỗ kia gọi là diệu. ||② Vẻ vang, rực rỡ, cái gì của mình được hưởng mà người khác lấy làm hâm mộ thèm thuồng là diệu.


meanings:
① Chói, sáng chói, sáng soi, soi sáng, chói lọi: 耀眼 Chói mắt; ② Dương oai, diễu: 耀武揚威 Diễu võ dương oai; ③ Vẻ vang, rạng rỡ, rực rỡ.


meanings:
① Người già bảy mươi tuổi. Phàm người nào có tuổi tác đều gọi là lão. ||② Tước vị tôn trọng cũng gọi là lão, như nguyên lão 元老 vị trọng thần của nhà nước, trưởng lão 長老 sư cụ. Nay bè bạn chơi với nhau, trong lúc trò chuyện gọi nhau là mỗ lão 某老 cũng noi nghĩa ấy cả. Có khi dùng để nói đùa nhau, như lão mỗ 老某 cũng như ta nói thằng cha ấy. ||③ Suy yếu, như cáo lão 告老 cáo rằng già yếu xin thôi việc quan về nhà nghỉ. ||④ Lâu, như lão ư kì sự 老於其事 làm việc đã lâu. ||⑤ Cứng rắn, tục gọi vật rắn chắc là lão. Văn viết đanh thép gọi là lão luyện 老煉 hay lão đương 老當. Vương Bột 王勃: Lão đương ích tráng, ninh tri bạch thủ chi tâm 老當益壯，寧知白首之心 tuổi già càng phải mạnh hơn, nên hiểu lòng ông đầu bạc. ||⑥ Ông Lí Nhĩ 李耳 nhà Chu 周 gọi là Lão tử 老子, viết Ðạo Ðức Kinh 道德經, là tổ Ðạo giáo, nên gọi Ðạo giáo là đạo Lão. ||⑦ Binh đóng ở ngoài đã lâu.


meanings:
① Nhiều tuổi, già: 老人 người già; 芹菜太老了 Rau cần già quá; ② Cụ (đặt sau họ tỏ ý tôn kính): 吳老 Cụ Ngô; ③ (khn) Mất, qua đời, về (chỉ người già, kèm theo chữ 了): 那家老了人了 Ông cụ nhà kia đã mất; 老于戶牖之下 Già chết ở trong nhà (Trương Phổ: Ngũ nhân mộ bi kí); ④ Lâu năm, cũ, cũ kĩ, như cũ: 老工廠 Nhà máy lâu năm; 老朋友 Bạn cũ; 老機器 Máy móc cũ; 這所房子太老了 Ngôi nhà này đã cũ lắm rồi; 老機氣 Tính nết cũ; 老地方 Chỗ cũ; 老屋 Gian nhà cũ kĩ; ⑤ (Thức ăn) nấu già lửa: 雞蛋煮老了 Trứng gà luộc chín quá; 青菜不要炒得太老 Rau xanh chớ nên xào già lửa quá; ⑥ Màu thẫm: 老綠 Xanh thẫm; 老紅 Đỏ thẫm; ⑦ Lâu, mãi, lâu dài: 老見不到他 Đã lâu không được gặp bác ấy; 既無老謀，又無壯事 Đã không có mưu (kế hoạch) lâu dài, lại không có sự tích oanh liệt (Quốc ngữ); ⑧ Thường thường, thường hay (thường dùng 老是): 我老想學點外語，可就是擠不出時間 Tôi thường muốn học chút ít ngoại ngữ, nhưng không có thời giờ rảnh; 他老是遲到 Anh ta thường hay đến muộn; ⑨ Rất, lắm: 太陽已經老高了 Mặt trời đã lên rất cao; 老遠 Xa lắm; ⑩ (khn) Út: 老兒子 Con út; 老兒女 Con gái út; ⑪ Từ đặt ở trước một số danh từ để xưng hô hoặc chỉ thứ bậc người và gọi tên một số thực, động vật: 老張 Bác Trương; 老三 Anh Ba; 老虎 Con hổ; 老玉米 Ngô; ⑫ (văn) Cứng rắn; ⑬ (văn) Từ để tôn xưng các công khanh đại phu thời xưa: 天子之老 Khanh sĩ của thiên tử; ⑭ (văn) Gia thần của các khanh sĩ: 單之老送叔向 Gia thần của Đơn Tĩnh công tiễn Thúc Hướng (Quốc ngữ); ⑮ (văn) Làm cho mệt mỏi: 老師費財，亦無益也 Làm cho quân mệt mỏi và phí của cũng là vô ích vậy (Tả truyện); ⑯ (văn) Xin nghỉ vì tuổi già, cáo lão: 桓公立，乃老 Sau khi Hoàn công lên ngôi, bèn cáo lão (Tả truyện: Ẩn công tam niên); ⑰ (văn) Kính lão, dưỡng lão: 老吾老，以及人之老 Kính dưỡng người già của mình, từ đó mà kính dưỡng đến người già của người khác (Mạnh tử: Lương Huệ vương thượng); ⑱ (văn) Già dặn, lão luyện, có nhiều kinh nghiệm: 枚乘文章老 Văn chương của Mai Thừa rất lão luyện (Đỗ Phủ: Phụng Hán Trung Vương Thủ Trát); ⑲ Trợ từ đặt sau một từ khác để chỉ một phần của cơ thể người: 軀老 Thân thể; ⑳ (văn) Quân đóng ở ngoài đã lâu; ㉑ [Lăo] 【老教】Lão giáo [Lăo jiào] Đạo Lão, Lão giáo; ㉒ [Lăo] (Họ) Lão.


meanings:
Già yếu. Tiết Phong Huyệt Diên Chiểu thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »少 年 曾 決 龍 蛇 陣、 老 倒 還 聽 稚 子 歌。 – Thiếu niên từng quyết định trận long xà, khi già yếu lại nghe bài ca trẻ con«.


meanings:
Lão già mũi dãi lòng thòng, hiểu rộng ra là Lão già trẻ nít, Lão già ngây ngô. Lời mắng yêu các lão Thiền sư. Tiết Liên Châu Bảo Hoa Hoà thượng trong NĐHN q. 15 ghi: »因 有 僧 問 大 容 曰： 天 賜 六 銖 披 掛 後、 將 何 報 荅 我 皇 恩。 容 曰： 來 披 三 事 衲、 歸 掛 六 銖 衣。 師 聞 之、 乃 曰： 這 老 凍 齈 作 恁 麼 語 話。 – Nhân có vị tăng hỏi ngài Đại Dung rằng: Sau khi vua ban cho cái áo 6 thù, sư lấy gì để báo đáp Hoàng ân? Dung đáp: Khi đến đắp ba y, lúc về mặc áo 6 thù. Sư nghe nói, liền bảo: Lão già mũi dãi lòng thòng này nói cái gì thế?«.


meanings:
Thiền tăng Chi Thiện đời Tống về già không bao giờ xuống núi, ngày đêm đóng cửa ngồi thiền. Bởi sư họ Lưu nên tùng lâm tôn xưng sư là Lão Lưu. X. Chi Thiện.


meanings:
Còn gọi: Cổ chuỳ thiền. Cái dùi được trui già, chỉ lão Thiền sư có cơ phong sắc bén. Tiết Vân Am Văn Thiền sư trong GTPĐL q. 26 ghi: »舉： 三 聖 道： 我 逢 人 即 出、 出 則 不 爲 人。 興 化 道： 我 逢 人 即 不 出、 出 則 便 爲 人。 師 曰： 看 者 兩 箇 老 古 鎚、 窃 得 臨 濟 些 子 活 計、 各 自 分 疆 列 界、 氣 冲 宇 宙。 – Nêu công án, Tam Thánh nói: Ta gặp người thì đưa ra, đưa ra tức là không vì người. Hưng Hoá nói: Ta gặp người thì chẳng đưa ra, đưa ra tức là vì người. Sư nói: Nhìn xem hai lão Thiền sư cơ phong sắc bén này trộm được chút ít gia sản của Lâm Tế rồi tự chia cương giới, khí thế xông khắp vũ trụ«.


meanings:
Con cọp. Dụ cho lão thiền sư tinh thông về cơ phong. Tông Môn Võ Khố ghi: »圓 悟 謂 二 老 曰。 他 （指 法 演 和 尚） 大 段 會 說。 我 輩 說 時 費 多 少 工 夫。 他 秖 一 兩 句。 便 了 分 明。 是 箇 老 大 蟲。 – Viên Ngộ nói với Nhị Lão rằng: Ông ta (chỉ Hoà thượng Pháp Diễn) quả thực biết ăn nói, còn bọn ta khi nói phí biết bao công phu! Ông ta chỉ cần một hai câu là xong, đúng là con cọp«.


meanings:
Tấm lòng từ bi của bà già, chỉ cho sự tận tình khuyên bảo, hướng dẫn người học để giúp họ lãnh ngộ. Việc làm này không hợp với chủ trương của nhà thiền: Chẳng lập văn tự, đốn ngộ tự tâm… CĐTĐL q. 21 ghi: »問： 學 人 根 思 遲 回、 乞 師 曲 運 慈 悲、 開 一 綫 道！ 師 曰： 這 箇 是 老 婆 心。 – Vị tăng hỏi: Học nhân căn tính chậm chạp, xin Sư từ bi phương tiện mở ra một con đường! Sư nói: Đó chính là việc mà ta tận tình khuyên bảo«.


meanings:
Nghĩa là lòng từ bi tha thiết của Thiền sư, thường dùng ngôn cú để khải phát người học tỉnh ngộ. Vô Môn Quan ghi: »達 磨 西 來、 不 執 文 字、 直 指 人 心、 見 性 成 佛、 說 箇 直 指、 已 是 迂 曲、 更 言 成 佛、 郎 當 不 少。 既 是 無 門、 因 甚 有 關、 老 婆 心 切、 惡 聲 流 布。 – Đạt-ma từ Ấn Độ sang không chấp vào văn tự, chỉ thẳng tâm người, thấy tính thành Phật. Nói chỉ thẳng đã là quanh co rồi; còn nói thành Phật thì càng thêm lải nhải. Đã là vô môn thì nhân đâu có cửa vào, lòng từ bi tha thiết tiếng xấu lưu truyền«.


meanings:
Loại Thiền có cách thức dạy người rất thân thiết, dặn dò người học nhiều lần. Phần Khám Biện trong Lâm Tế lục (Đại 47, 503 trung) ghi: »普 化 以 手 指 云： 河 陽 新 婦 子。 木 塔 老 婆 禪。 臨 濟 小 厮 兒。 却 具 一 隻 眼。 – Phổ Hoá lấy tay chỉ và nói: Hà Dương là cô dâu, Mộc Tháp lão bà thiền, Lâm Tế đứa ở đợ có đủ 1 con mắt«. Ngoài ra, trong Nguyên Khúc, có câu nói trong mộng của Đông Pha: »Cát đằng cắt đứt lão bà thiền«.


meanings:
Lòng dạ từ bi nhắc tới nhắc lui. Vân Môn quảng lục q. thượng: »上 堂 云。 我 共 汝 平 展 遇 人 識 人。 與 麼 老 婆 說 話。 尚 自 不 會。 每 日 飽 飯 喫 了。 上 來 下 去 覓 什 麼 碗。 這 野 狐 隊。 仗 向 這 裡 作 什 麼。 以 拄 杖 一 時 趁 下。 – Sư thượng đường nói: Ta với ngươi bình đẳng, gặp người biết người. Tại sao ta vì lòng từ bi nhắc tới nhắc lui mà ngươi tự mình không hiểu, mỗi ngày ăn no đi ra lại đi vào tìm kiếm cái bát gì! Một lũ chồn tinh này nương tựa nơi đây để làm gì! Sư lấy gậy cùng một lúc đuổi hết ra ngoài«.


meanings:
(title) Sutra on the Conversion of the Barbarians


meanings:
西晋道士王浮撰。叙述老子西入天竺變身爲佛，教化胡人爲浮圖，佛教由此而起之事。唐代亦稱本經爲《明威化胡經》。歷來被當作道佛二教論爭之有力文獻。<#>據東晋《晋世雜錄》等的記載，本經乃西晋惠帝（291～307）時道士王浮所作。初爲一卷，至六朝末成爲二卷。自六朝時代以後，本經常在佛道論爭之時被引用，且屢遭禁毀，以致內容迭有增補。至唐朝遂成十卷本。元憲宗、世祖二朝，佛道論辯《老子化胡經》真僞甚烈。世祖乃于至元十八年（1281）詔令燒毀《道德經》之外的道書。本經即在焚毀之列，由此乃告亡佚。<#>《大正藏》第五十四册所收的《老子化胡經》二卷（卷一及卷十），系法國學者伯希和（P. Pelliot）于敦煌所發現。根據研究證明，《大正藏》所收者完全不同于王浮所撰之《老子化胡經》。其理由如下︰(1)王浮所作僅有一卷，敦煌本則有十卷。(2)敦煌本第一卷題爲‘老子西升化胡經序說第一’，王浮本則無稱爲《老子西升化胡經》的證據。(3)王浮本又名《明威化胡經》，敦煌本無‘明威’二字。(4)敦煌本第一卷有濃厚的摩尼教思想。<#>據此推斷，敦煌本的第一卷可能爲唐代摩尼教傳來以後的著作，亦即現存敦煌本的《老子西升經》可能是開元年中摩尼教徒所僞作，而非王浮所撰的《老子化胡經》。<#>◎附一︰《續修四庫全書提要》〈子部〉（摘錄）<#>《老子化胡經》殘存二卷（敦煌石室遺書本）<#>唐·佚名撰。案僧祐《出三藏記集》及慧皎《高僧傳》俱及帛法祖王浮辯論事，幷謂浮乃作《老子化胡經》，以誣謗佛法。老子化胡傳說始于漢魏之際，晋而後逐漸成爲定型。而所謂《老子西升經》等書，亦相繼而出。《化胡經》一書，《弘明集》屢予稱引，至隋·法經等《衆經目錄》卷二始著錄《正化內外經》二卷，注，一作《老子化胡經》，《化胡經》卷數始見于此，唐以後經錄相承不改，元以後書始不傳，清季法人伯希和氏從敦煌石室中得《老子化胡經》殘卷二卷，羅振玉氏始據以印入《敦煌石室遺書》中，于是千年久佚之籍重顯于世。<#>案《化胡經》隋以前所傳本本只二卷，此存卷二、卷十，當是十卷，與宋以後中國所得之《化胡經》及日本國現在書目所載相合，明非六朝之書。今檢此本卷一所述老子化胡所至四十余國，如大食等，多隋唐以後始通中國，疑爲增益王浮舊本而成。又沙門所傳老子化胡，與此本所記每多違異，此本幷無老子爲佛弟子之說，故猶是隋唐道家相傳舊本也。又《化胡經》殘本卷一首作《老子西升化胡經》序說第一，卷十首作《老子化胡經》玄口第十，而《伯希和將來敦煌目錄》 3404號尚有《老子化胡經》受道卷第八，當是一書，則原本疑是每卷另有子題，而所謂《老子西升經》者，即此經之第一卷耳。<#>巴黎藏本卷首魏明帝序字多殘缺，倫敦斯坦因將來敦煌卷子中亦有《老子化胡經》卷一，序文多可補巴黎藏本之闕。又《道藏》宋·謝守灝《混元聖紀》卷五引魏明帝制〈老君化胡經贊文〉，亦即此序，合而校之，差可得其仿佛。世有好事者合巴黎倫敦諸本，幷取《道藏》爲之校正，別刊新本，則其有裨于中古佛道二教思想交涉史之研究者，當非淺鮮也。<#>◎附二︰《續修四庫全書提要》〈子部〉（摘錄）<#>《老子化胡經》殘本二卷、附錄一卷（敦煌卷子本）<#>敦煌本《老子化胡經》殘卷，存卷一及卷十，不著撰人姓氏。按唐·釋法琳《辯正論》引《晋世雜錄》雲，道士王浮每與沙門帛遠抗論，王屢屈焉，遂改換《西域傳》爲《化胡經》言喜與聃化胡作佛，佛起于此，則《化胡經》之作，蓋始于王浮。《後漢書》〈襄楷傳〉桓帝時楷上書曰，或言老子入夷狄爲浮屠。裴松之《注三國志》亦有老子西出關過西域之天竺教胡之語。范曄、裴松之皆劉宋時人，故化胡之說不足爲始于東漢之證，然東晋末年其說已大行，則從可知矣。隋《衆經目錄》著錄是書作二卷，而藤原佐世《見在書目》及晁公武《郡齋讀書志》則幷作十卷，則自王浮以後，代有增飾，其益爲十卷雖不知確在何時，然卷一所載中印度及中亞諸國名，皆爲玄奘及王玄策所曆所志之國，而藤原佐世又招于錄，則蓋在中唐，而其被禁又似在此本以前。<#>唐·總章元年進僧道會于百福殿，定奪《化胡經》真僞，有勒搜聚焚弃，又道經諸部有記及化胡事者，幷宜削除，洛京恒道觀璽□道等奉表乞留，蓋猶禁之未盡。萬歲通天元年，僧惠澄又上言，乞毀《老子化胡經》，敕秋官侍郎劉和璇等議狀，晁氏《讀書志》《化胡經》後附劉和璇（《唐志》‘和’作‘知’未知孰是）議《化胡經》八狀，是議狀左袒道家，故是書又頗行于世。此十卷本蓋即增訂于是時耶，至元世祖至元十八年，詔諭天下道家諸經，可留道德二篇，其餘文字及板本畫圖一切焚毀，隱匿者罪之，具詳釋念常《佛祖歷代通載》卷三十三，自此以後，《化胡經》遂絕傳于世矣。石窟既開，古書大出，此書複見于世，雖殘存僅二卷，亦彌足珍矣。茲據巴黎國家圖書館所藏卷子本移錄，複據倫敦大不列顛博物院藏本，補足序文。（巴黎本序文殘存後半，倫敦本序文校多十一行，又序下記撰人姓名處。尚魏明帝爲之序，則序題魏字下，當有‘明帝’二字。然魏明帝序，必非爲此存一魏字。按趙希弁《郡齋讀書後志》載《老子化胡經》十卷，又從甄鸞《笑道論》、陳子良《辨正論》、洪邁《夷堅志》所引輯佚又爲一卷，附于書後俾觀覽焉。）<#>［參考資料］　常盤大定《支那に于ける佛教と儒教道教》；福井康順《道教の基礎研究》；W. Pachow《Chinese Buddhism︰Aspects of Interation andReinterpretation》。<#>


meanings:
Thiền sư đạo cao đức trọng. Phần Công án của tắc 88, Bích Nham Lục q. 9 (Đại 48, 212 hạ) ghi: »玄 沙 示 眾 云： 諸 方 老 宿。 盡 道 接 物 利 生。 忽 遇 三 種 病 人 來。 作 麼 生 接。 – Huyền Sa dạy chúng: Các thiền sư đạo cao đức trọng ở khắp nơi đều nói tiếp vật lợi sinh, chợt gặp ba loại người bệnh đến, làm sao mà tiếp?«.


vietnamese:
lão ni trí du bát thí ưu bà cúc đa <đpb>


meanings:
Lão thiền sư; thầy. Huệ Tịch ngữ lục ghi: »巖 頭 云： 這 箇 老 師 （指 慧 寂 禪 師） 我 將 謂 被 故 紙 埋 却、 元 來 猶 在。 – Nham Đầu nói: Cái lão thiền sư này (Thiền sư Huệ Tịch) ta tưởng đâu bị giấy nát chôn vùi rồi, thì ra vẫn còn«.


meanings:
Từ để gọi các lão thiền sư tinh tường về cơ phong. Tiết Phù Sơn Pháp Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »文 中 （即 歐 陽 修） 加 嘆、 從 容 謂 同 寮 曰： 修 初 疑 禪 語 爲 虛 誕、 今 日 見 此 老 機 緣、 所 得 所 造、 非 悟 明 於 心 地、 安 能 有 此 妙 旨 哉！ – Văn Trung (tức Âu Dương Tu) càng xuýt xoa, thong thả bảo người bạn đồng liêu rằng: Tôi ban đầu còn nghi việc ngộ thiền là lời nói dối. Hôm nay xem thấy sở đắc của lão thiền sư tinh tường về cơ phong này (chỉ thiền sư Pháp Viễn), nếu chẳng ngộ minh tâm địa, đâu thể có được diệu chỉ này«.


meanings:
（梵 jarā-maraṇa，巴 jarā-maraṇa，藏 rga-shi）老與死的幷稱，十二因緣之一，又名老死支，即衆生心身的衰變及滅壞死亡之位。《長阿含》卷十〈大緣方便經〉雲（大正1·60b）︰‘緣生有老死憂悲苦惱大患所集。’《大毗婆沙論》卷二十三雲（大正27·119a）︰‘云何老死？謂即現在名色六處觸受位在未來時，名老死位。’<#>若依三世兩重因果之說，系以‘生支’及‘老死支’爲未來二果。即現在捨命後，形成來世之一刹那位的五蘊，名爲‘生支’；相對于此，在新生命形成後，至死亡階段，這一期間總名爲老死支。其中，‘老’指色心的衰變，‘死’即壽命盡而滅壞。此即《增一阿含經》卷十二所雲（大正2·607c）︰‘彼云何爲滅盡？所謂死。命過不住，無常諸陰散壞，宗族別離，命根斷絕。是謂爲滅盡。彼云何變易？齒落發白，氣力竭盡，年遂衰微，身體解散。’《俱舍論》卷九亦雲（大正29·48c ）︰‘諸法起即名生，熟變名老，滅壞名死。’<#>但是，大乘唯識宗所說迥異于《婆沙》等書所說。唯識宗謂十二因緣是二世一重的因果，故生及老死是所生支。由愛取有三支所生的異熟五蘊是衰變及身壞命終之位，是老死支。此即《成唯識論》卷八所雲（大正31·43c）︰‘所生支，謂生老死。是愛取有近所生故。謂從中有至本有中，未衰變來皆生支攝。諸衰變位總名爲老，身壞命終乃名爲死。’該論又說，生老病死之中，‘生’立爲一支，‘老’與‘死’合立爲一支，‘病’之所以不立爲支，是因‘病’不遍于一切衆生，且非定有，所以不立爲支。‘老’雖非定有但遍于一切，故立爲支。<#>［參考資料］　《中阿含》卷二十四〈大因經〉；《大毗婆沙論》卷三十八；《瑜伽師地論》卷十、卷五十六、卷九十三；《俱舍論》卷九；《順正理論》卷二十五、卷二十六；《大乘阿毗達磨雜集論》卷二；《百法問答抄》卷五；《大乘法相宗名目》卷一（下）。<#>


meanings:
① Lão Thiền sư. Lời bổ sung của cư sĩ An Vãn trong phần cuối quyển Vô Môn Quan ghi: »無 門 老 禪、 作 四 十 八 則 語、 判 斷 古 德 公 案。 大 似 賣 油 餅 人、 令 買 家 開口 接 了、 更 吞 吐 不 得。 – Thiền sư Vô Môn sáng tác 48 tắc ngữ phán đoán công án cổ đức, giống như người bán bánh tiêu khiến kẻ nào mua ăn thì nuốt vào hay ói ra cũng không được.« ② Hiệu của Thiền tăng Sĩ Khuê đời Tống. X. Sĩ Khuê.


meanings:
Lời mắng các vị thiền sư. Bài thơ Tống Ngang Duy-na xuất lãnh trong MANL ghi: »雲 黃 山 下 老 禪 魔。 凌 篦 宗 風 罪 過 多。君 若 到 門 深 問 訊 。看 渠 伎 倆 復 如 何。– Vân Hoàng sơn hạ lão thiền ma, lăng bể tông phong tội quá đa, quân nhược đáo môn thâm vấn tấn, khán cừ kĩ lưỡng phục như hà? – Dưới núi Vân Hoàng lão thiền ma, xúc phạm tông phong tội lỗi nhiều, nếu anh đến cửa siêng thưa hỏi, coi y tử tế được bao nhiêu?«. Nhà Thiền thường dùng những lời quở Phật mắng Tổ, cũng là một thứ cơ phong được lập bày; phần lớn những lời mắng giống nhau, đôi khi chẳng phải thật mắng, đôi khi hàm ngữ khí khen ngợi, thường là lời gọi đùa hàm ý xưng tụng thân mật. Từ đó, người ta thấy được ngôn ngữ đặc sắc trong nhà thiền.


meanings:
Lão trọc. Lời mắng các vị Hoà thượng. Lâm Tế ngữ lục ghi: »不 識 好 惡 老 禿 奴。 – [/i]Lão trọc chẳng biết tốt xấu[/i]«.


meanings:
Lão Hồ tanh hôi, chỉ Sơ tổ Thiền tông là Bồ-đề Đạt-ma. Tiết Long Tường Nam Nhã Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »二 祖 禮 三 拜、 依 位 而 立、 已 是 周 遮。 達 磨 老 臊 胡、 分 盡 髓 皮、 一 場 狼 籍。 – Nhị Tổ lạy 3 lạy rồi trở về chỗ cũ mà đứng, đã là ổn đáng mọi bề. Lão Hồ tanh hôi Đạt-ma còn phân chia da tuỷ khiến cho một phen rộn ràng«.


meanings:
（梵 jarā-duḥkha，巴 jarā-dukkha，藏 rga-baḥi sdug-bsṅal）即衰老時身心所受的苦惱。四苦之一或八苦之一。如《中阿含》卷七〈分別聖諦經〉雲（大正1·467c）︰<#>‘諸賢！老者謂彼衆生（中略）老耄，頭白齒落，盛壯日衰。身曲脚戾，體重氣上，拄均而行。肌縮皮緩，皺如麻子。諸根毀熟，顔色醜惡。是名爲老。’<#>《瑜伽師地論》卷六十一說，老有五種相︰(1)盛色衰退，(2)氣力衰退，(3)諸根衰退，(4)受用境界衰退，(5)壽量衰退。‘老’有此五衰退，所以能生衆苦。<#> ［參考資料］　《增一阿含經》卷六、卷十八；《四諦經》；《修行本起經》卷下；《大般涅槃經》卷十二；《正法念處經》卷五十七；《五王經》；《瑜伽師地論》卷八十五；《大乘義章》卷三（本）。<#>


meanings:
Thiền tăng Linh Quán đời Đường, người đời gọi là »Lão Quán Hoà thượng«. X. Linh Quán.


meanings:
Con cáo già. Lời mắng đối với thiền sư. Tiết Đại Điên Bảo Thông Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »一 日、 將 痒 和 子 廊 下 行、 逢 一 僧 問 訊 次、 師 以 痒 和 子 驀 口 打 曰： 會 麼？ 曰： 不 會。 師 曰： 大 顛 老 野 狐、 不 曾 孤 負 人。 – Một hôm sư đang cầm đồ gãi ngứa đi dưới hành lang, gặp một ông tăng chào hỏi, sư lấy đồ gãi ngứa đánh vào miệng ông tăng, hỏi: Hiểu chăng? Tăng thưa: Không hiểu. Sư nói: Con cáo già Đại Điên này chưa từng cô phụ người«.


meanings:
Lời mắng các lão thiền sư. Tiết Tịnh Từ Ngạn Sung Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »南 山 有 箇 老 魔 王。炯 炯 雙 眸 放 電 光。 口 似 血 盆 呵 佛 祖 。 牙 如 劍 樹 罵 諸 方。 – Nam Sơn hữu cá lão ma vương, quýnh quýnh song mâu phóng điện quang, khẩu tợ huyết bồn ha Phật Tổ, nha như kiếm thọ mạ chư phương. – Nam Sơn có một lão ma vương, đôi mắt sáng loè ánh chớp buông, miệng dường chậu máu quở Phật Tổ, răng như kiếm bén mắng chư phương«.


meanings:
① Thọ khảo, già nua. ||② Bố đã chết rồi gọi là khảo. Các tiên nhân về bên đàn ông đều dùng chữ khảo cả, như tổ khảo 祖考 ông. ||③ Khảo xét. ||④ Thí, như khảo thí 考試 thi khảo. Lấy các bài văn học để chọn lấy học trò xem ai hơn ai kém gọi là khảo. ||⑤ Xong, khánh thành nhà. ||⑥ Ðánh, khua. ||⑦ Trọn, kết cục. ||⑧ Vết.


meanings:
① Sát hạch, kiểm tra, thi: 考外語 Sát hạch môn ngoại ngữ; 考上大學 Thi vào đại học; ② Kiểm tra, kiểm sát: 待考 Đợi kiểm tra lại; ③ Khảo cứu, nghiên cứu; ④ (cũ) (Tôn xưng) người cha đã chết: 先考 Người cha đã khuất; 考妣 Cha và mẹ đã mất; ⑤ (văn) Già nua; ⑥ (văn) Xong, khánh thành nhà; ⑦ (văn) Đánh, khua; ⑧ (văn) Chọn, kết cục; ⑨ (văn) Vết.


meanings:
2508梵名 Kauṭilya，或 Cāṇakya, Chāṇakya, Viṣṇugupta Kauṭaly。紀元前三、四世紀間之印度政治家。為孔雀王朝（梵 Maurya）旃陀羅笈多王（梵 Chandragupta）之宰相，信仰婆羅門教，長於權謀策術，王得以稱霸，其功不可沒。著作流傳至今者僅考提拉實利論（梵 Kautiliya Arthaśāstra），主要探討政治問題，內容廣泛，計有：學問、教育之意義、祕密偵探、都城、稅收、行政諸官、司法、諸法制、相續、國際政治、開戰與同盟、戰鬥、占領與和平、富國策等篇。為研究當時政治、社會狀態之珍貴文獻。


meanings:
① Người già 80 - 90 tuổi; ② Người già, người có tuổi.


meanings:
① Lời phân biệt, trong câu văn có chữ giả là để phân biệt chỗ cách nhau, như nhân giả nhân dã, nghĩa giả nghi dã 仁者人也，義者宜也 nhân ấy là đạo làm người, nghĩa ấy là sự làm phải vậy. ||② Lời nói chuyên chỉ về một cái gì, như hữu kì sĩ chi nhân giả 友其士仁者 chơi bạn phải chơi với kẻ sĩ có nhân. ||③ Ấy, như giả cá 者箇 cái ấy, giả phiên 者番 phen ấy, v.v.


meanings:
Tức là chữ giá (這) ngày nay, có nghĩa là này. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »且 鷺 池、 鷲 岭、 海 甸、 庵 園、 三 百 法 會 之 中、 甚 處 有 者 箇 消 息？ – Hãy nói trong 300 pháp hội như ở Lộ trì, Thứu lãnh, Hải điện, Am viên v.v… chỗ nào có tin tức này?«.


meanings:
① Người, kẻ, cái, giả (dùng để chỉ người, vật hoặc sự việc): 強者 Kẻ mạnh; 作者 Tác giả; 記者 Kí giả, phóng viên; 縛者，曷爲者也？ Người bị trói làm gì thế? (Án tử Xuân thu); 孔文舉有二子，大者六歲，小者五歲 Khổng Văn Cử có hai con trai, đứa lớn sáu tuổi, đứa nhỏ năm tuổi (Thế thuyết tân ngữ); ② Dùng để ngắt hơi hoặc đệm sau câu: 陳勝者，陽城人也 Trần Thắng đó, người ở đất Dương Thành; 秦始皇者，秦莊襄王子也 Tần Thuỷ hoàng, là con của Tần Trang Tương vương (Sử kí); 所謂誠其意者，毌自欺也 Nói làm cho ý thành, là nói không tự dối mình (Đại học); 左右曰： 固然。王因誅二人者 Tả hữu nói: Vốn thế. Nhà vua nhân đó giết cả hai người (Hàn Phi tử); ③ Trợ từ đặt sau những từ ngữ chỉ thời gian: 今者 Nay; 暮春者，春服既成 Cuối mùa xuân, quần áo mùa xuân đã mặc xong (Luận ngữ); ④ Đặt sau cụm từ biểu thị ý giả thiết: 魯無君子者，斯焉取斯？ Nếu nước Lỗ không có người quân tử thì ngươi lấy đâu được cái đức quân tử ấy? (Luận ngữ); ⑤ Đặt cuối câu, biểu thị nghi vấn (thường dùng kèm với 誰): 君而不可，尚誰可者？ Ông mà không làm được thì còn ai làm được? (Hán thư); 誰爲大王爲此計者？ Ai có thể thi hành kế ấy cho đại vương? (Sử kí); ⑥ Trợ từ, biểu thị sự so sánh (thường dùng kèm với 如, 若, 似...): 孔子於鄉黨， 恂恂如也，似不能言者 Khổng Tử ở nơi làng xóm, chất phác thật thà, dường như không biết nói năng (Luận ngữ); 至廷見，如不能言者 Đến triều đình yết kiến, giống như người không biết nói (Sử kí); 言之 ，貌若甚戚者 Nói ra những lời đó mà gương mặt anh ta dường như đau đớn lắm (Liễu Tôn Nguyên: Bộ xà giả thuyết); 子之哭也，壹似重有哀者？ Tiếng khóc của bà dường như có nhiều nỗi đau buồn lắm? (Lễ kí); ⑦ Trong ... đó (đặt sau số từ để tỏ những sự việc đã kể): 二者必居其一 Trong hai cái đó tất phải chọn lấy một; 水和肥兩者缺一不可 Nước và phân, hai thứ đó không thể thiếu một; 民有三患：飢者不得食，寒者不得衣，勞者不得息，三者，民之巨患也 Dân có ba điều lo: Đói không được ăn, lạnh không được mặc, mệt không được nghỉ, ba điều đó là nỗi lo lớn của dân (Mặc tử); ⑧ Đại từ phức điệp, dùng để chỉ lại sự vật đã nêu ra ở đoạn trước: 吏得盡償其所亡四十萬斛者 Kẻ lại được đền bù đầy đủ những cái bị mất gồm bốn chục vạn hộc (Hàn Dũ); 他小渠，披山通道者，不可勝言 Về những lạch nhỏ, (những lạch) dùng mở núi thông đường, thì không thể kể xiết (Sử kí); 信至國，召辱己之少年，令出胯下者，以爲楚中尉 Hàn Tín về đến nước, cho gọi người thiếu niên làm nhục mình, (kẻ mà trước kia từng) bắt mình chui dưới háng, cho làm chức Sở trung uý (Sử kí); ⑨ Này (thường dùng trong thơ, từ cổ, như 這 [zhè], 此 [cê]): 者回 Lần này; 者番 Lượt này, phen này.


meanings:
① Già sáu mươi gọi là kì. ||② Người nào tuổi cao lịch duyệt nhiều cũng gọi là kì, như kì nho 耆儒 người học lão luyện. ||③ Một âm là chỉ. Ðến. ||④ Lại cùng âm nghĩa với chữ thị 嗜.


meanings:
① Người già 60 tuổi; ② Người già từng trải nhiều: 耆儒 Người học lão luyện; ③ Già: 耆年 Tuổi già; 耆老 Cụ già, kì lão.


meanings:
（梵 jīvajīva，巴 jīvajīva，藏 śaṅ-śaṅ-teḥu）即佛教寓言中所常見的共命鳥。又作耆婆耆婆迦、耆婆耆波迦、時婆時婆迦。意譯命命鳥、生生鳥，或共命鳥。爲雉（或鷓鴣）之一種，依其鳴聲而命名爲‘耆婆耆婆’。《慧琳音義》卷四雲（大正54·331c）︰‘梵音耆婆耆婆鳥，此雲命命，據此即是從聲立名，鳴即自呼耆婆耆婆也。’《翻譯名義集》卷二雲（大正54·1090c）︰‘耆婆耆婆迦，此翻生勝天王，雲生生；或翻命，法華雲命命。’<#>此外，佛經中亦另有一說。謂共命鳥系一身二頭之禽鳥。依《佛本行集經》卷五十九所述，有一寓言故事如次︰<#>往昔久遠之時，雪山下有二頭鳥，共同一身，一頭曰迦嘍■鳥，一名優波迦嘍■鳥。此二鳥，一頭若睡，一頭便覺。迦嘍■偶睡，時，近有一果樹，名摩頭迦，優波迦嘍■思曰︰我獨食此華，若入腹中，二頭俱除饑渴。遂未告知迦嘍■而食之。其後，迦嘍■聞之，即生嗔恚嫌恨之心，作如是念︰其所得食，不語我知，不喚我覺，即便自食；若如此者，我從今後，所得飲食，我亦不喚之而自食。後，游行經歷，忽遇一毒華，迦嘍■即食之，二頭俱死。<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷一；《法華經》卷六〈法師功德品〉；《大般若波羅蜜多經》卷三九八；《大方等大集經》卷三；《大威德陀羅尼經》卷七；《翻梵語》卷七；《玄應音義》卷一、卷二十五；《慧琳音義》卷二十五、卷二十七。<#>


meanings:
4287梵語 jīvajīva, jīvajīvaka, jīvaṃjīva, jīvaṃjīvaka。巴利語同。又作耆婆耆婆迦鳥、時婆時婆迦鳥。意譯作命命鳥、共命鳥、生生鳥、鳳。或為鷓鴣的一種。產於印度北方尼波羅國（尼泊爾），由鳴聲而得名，為一身兩頭之鳥。北本涅槃經卷一作「命命鳥」，勝天王般若經作「生生鳥」，阿彌陀經作「共命鳥」。〔慧琳音義卷四、翻譯名義集卷六〕


vietnamese:
kì bà gián chỉ a xà thế nghịch hại <đpb>


meanings:
（梵 Jaina）印度傳統宗教之一。在漢譯佛典中稱爲尼幹外道、無系外道、裸形外道、無慚外道或宿作因論等。系于西元前五、六世紀左右，與佛教大約同時興起的宗教。然該教自稱爲印度最古老的宗教，幷否定吠陀經典的合法性、衆神觀念、祭祀儀式，與婆羅門僧侶階級制度的權威。相傳原有二十四位祖師，最早的創始人名勒舍婆（Rabhadeva），然史實可征者惟有二十三祖巴濕伐那陀（Pārśvanātha）及二十四祖筏馱摩那（Vardhamāna）。其中，筏馱摩那又名尼乾陀若提子（Nirgrantha-jñātaputra）、大雄（Mahāvīra）、勝者（Jina），乃與佛陀同時代之人。氏曾將前二十三位祖師的教理加以改革幷集其大成。<#>本教基本教義爲業報輪回、靈魂解脫、非暴力及苦行主義等。主張宇宙構成的要素爲靈魂（jiva）與非靈魂（ajiva），後者有運動條件（dharma）、靜止條件（adharma）、虛空、物質四類，與靈魂合爲五種實在體。物質由原子所構成，具有下降性，而靈魂具有上升性，二者皆是一切知，但物質藉著業力而附著于業的周圍，形成業身，此即苦的輪回原因；若欲脫離輪回，須嚴守不殺生、不妄語、不偷盜、不邪淫、不持有等苦行生活（五戒中，尤重不殺生，故信徒多爲從事商業者）。由是，即能制禦（samv ara）善、惡業，幷盡除舊業，發現靈魂本性而到達止滅，獲得解脫，此即所謂的涅槃。此外，本教所提倡的相對主義（syādvāda，或稱不確定主義），亦頗受注目；該學說的基本觀點在于認爲一切事物有多面性。<#>根據耆那教文獻《聖行經》記載，大雄逝世時已有教徒五十二萬餘人。至西元前三世紀，耆那教與佛教均受孔雀王朝阿育王的支持與保護。西元前後，由于新興城市與貿易中心的出現，耆那教徒也隨之遷移分散。又由于教徒對教祖的遺訓解釋不同（主要分歧在于禮儀教規），而逐漸分裂爲白衣派（Svetāmbara）、空衣派（Digambara，或稱天衣派、裸體派）。白衣派穿著象徵廉潔的白衣，主張男女平等，宗教儀式限定在耆那教寺廟舉行；空衣派主張以虛空爲衣，平素裸體修行，教規甚爲嚴格。佛典稱之爲‘裸形外道’。<#>四至十三世紀間，該教廣泛流行于南亞次大陸。十三世紀以後，由于伊斯蘭教傳入印度，耆那教勢力漸衰。十七世紀以後，受啓蒙運動的影響，耆那教又揭起改革的旗幟，改革者主張以人道主義、博愛等觀點解釋耆那教的古老教義。在二十世紀七十年代末期，耆那教信徒約有三百萬人，多爲商人、手工業、金融業、自由業者等，先後建立數十個組織，幷修建廟宇、道院、文化研究機構及學校，出版宣傳教義的書刊等。又，耆那教徒每年每月都有例行的齋期及繁多的節日活動，如大雄誕生節、贖罪節等。漢譯《中阿含》卷五十五〈持齋經〉記有其尼犍齋的作法。<#>◎附一︰Charles N. E. Eliot著·李榮熙譯《印度思想與宗教》第二篇第七章（摘錄）<#>耆那教的許多教義都類似佛教。尤其是他們不但不重視祭士，而且也不重視天神（這在我們看來，在任何可以稱爲宗教的體系之中是一件奇事）。而且從某一觀點來說，耆那教是佛教運動的一部分。更確切地說，它可以稱爲是在佛教中達到頂點的普遍運動的一種早期特殊形式。耆那教創始人大雄是早于佛陀的同時代人，他不是佛陀的弟子或模仿者。即使耆那教的獨立面貌出現較晚，我們仍然可以說，它代表一個較早的思想階段。它的確不否認責任和自由意志，但是它主張極端苦行主義，幷且主張餓死，這也有同樣的狂妄行爲的性質。<#>耆那教是無神論的宗教，而這種無神論一般說來既不是辯解性的，也不是論戰性的，而被認爲是一種自然的宗教態度。所謂天神論，當然不是說否認天神的存在；耆那教徒比婆羅門和佛教徒設立假想世界幷使這些世界中住有天神或魔鬼居民的豐富幻想，如果可能的話，是有過之而無不及。但是和佛教的情形一樣，這些鬼神也是和人一樣受輪回和死亡的支配，幷不是宇宙的主宰，更不是宇宙的創造者。古代印度有兩種世界學說。一種被組織成吠檀多學說，它的極端形式教導說，靈魂與宇宙精神同爲一體，外在世界是一種幻覺。另外一種被組織成爲數論派學說，它是二元論，教導說原始物質和個體靈魂都是自生不滅的。這兩種思想路綫，都是以抑制情欲和獲得真正知識的方法來求得靈魂的解放，從而尋求解脫。<#>耆那教屬于第二類學說。它教導說世界是永恒的、自生的，由六種組織實質所構成的，即靈魂、法、非法、空間、時間、物質分子。現代耆那教徒解釋‘法’與‘非法’，說是類似空間的微妙物質，這些物質使物體能够運動和休止，但是雅各比的推測也許是對的，他認爲在原始思考中這兩個字眼具有自然意義，指的是引起功德和罪過的微妙液體。總之，這一叙述把實質和活動、物質的和非物質的事物，置于奇特的幷列地位之上。得救與解脫的過程和物質過程沒有區別，而且我們看到其它的教派怎樣得到這一結論──耆那教徒顯然沒有得出這一結論──即人的行爲是因需要而産生的，沒有所謂自由意志的東西。耆那教認爲個人的靈魂是自由的個別存在，其本質是純粹理智。但是靈魂有傾向于行動和情欲的趨勢，幷且受到虛僞信念的迷惑。由于這一原因，在我們所知的存在之中，靈魂和肉體是連結在一起的，不僅天神和人類有靈魂，而且各種動物、植物和無生物也都有靈魂。靈魂的住所由它所獲之功德或罪過來决定，功德和罪過在漫長的稱爲烏特沙爾毗尼和阿伐沙爾毗尼即上升和下降的時期之中，分別具有大小不同的影響。在這些時期之中，人身的大小和壽命的長短，根據一定的法則有所增减。功德使人生爲天神或善人，罪過則使靈魂至卑下生處，甚至成爲沒有生命的物質。在此下降的道路之上，理智逐漸模糊，一直到最後失去運動和意識，然而這幷不認爲是等于斷滅。<#>另外一種耆那教的教義解釋，是基于七種原則之上的，所謂靈魂、非靈魂、注入、束縛、排斥、放逸、解脫。業報用印度哲學的普通語言來說，就是行爲及其對靈魂所産生的影響，在這裏它被認爲是一種特殊微妙的物質，這種物質進入靈魂，幷且由于這一注入［即阿尸婆羅（漏），這是佛教中熟知的名詞］而使靈魂污穢和墮落。正如食物變成肉體一樣，業報則形成一個包裹著靈魂的靈巧的身體，幷防止它在死亡時完全脫離物質。上升的道路和靈魂的解脫，是用阻止業報進入的方法來實現的，即不造作引起注入的行爲，幷且排斥注入。達到這個目的最有效的方法是自我克制，這不僅可以防止新業報的進入，而且可以毀滅已經集聚的業報。<#>像大多數印度教派一樣，耆那教認爲輪回世界是智者渴望解除的束縛，或者是渴望結束的旅程。它的直接景象雖然是沒有快樂的，但是它的最終觀念却不是悲觀主義的。甚至在肉體之中，靈魂也能達到圓滿知識的快樂境界。最高天界之上是脫離了輪回的清淨靈魂的極樂世界（最高天界之中最偉大的天神，享受快樂的時期至爲長久，不過最後仍然要受輪回的支配）。這些靈魂沒有可見的形體，但是自始至終是由生命組成的，而且享受無可比擬的快樂。這一段叙述所依據的論著，帶著耆那教神學的唯物論特點，又說完善靈魂的體積是它的前世的高度的三分之二。<#>如何到達這一極樂世界呢？其方法爲正信、正知和正行，此乃謂之‘三寶’，這是佛教所熟悉的名詞。所謂正信，即是完全信賴大雄及其教義。正知即是上文所述的正確神學。知有五級，最高一級謂之‘吉伐羅姆’，即無所不知。這使人覺得抱負不凡，但是耆那教徒所喜好的特殊推理方法，是樸實無華的‘尸耶德伐陀’，即或然論的學說。這一學說主張︰(1)你可以從某一觀點肯定某一事物的存在。(2)你也可以從另一觀點否定它的存在。(3)你又可以在不同的時間，肯定它的存在和肯定它的不存在。(4)如果你想同時以相同的觀點，既肯定存在又肯定不存在，那麽你就必須說，這一事物是不可說的。這個學說的本質，只要我們能够使它擺脫學究氣的術語，看起來是合理的，因爲它的意思是說，就經驗事物而論，不可能有系統地說明全部完整的真理，就超越經驗的事物而論，語言是無能爲力的。它的意思也是說，存在和生起、延續、消滅有關係。這個學說稱爲‘阿尼犍多·伐陀’，意謂存在不是像《奧義書》所說的唯一的和絕對的；物質是永恒的，但是會改變它的形態以及物質的由一些偶然因素所構成的其他事物。所以在許多要點上，耆那教徒采用常識和表面觀點。但是輪回和業報學說也被認爲是顯而易見的主張而加以承認，而且具有肉體的靈魂的幸福和掙扎，雖然是用唯物論的名詞加以描述，但是快樂從未寄托在物質幸福上，而是寄托在從物質宇宙獲得解脫之上。<#>我們不能確知，現在的耆那教經典是否以原來的形式記載這些教義，但是對于輪回的完全接受，認爲植物、塵土和水都有靈魂的精靈崇拜信仰，以及唯物論的術語（《奧義書》中大不相同的沉思也决不是沒有這種術語），都和我們所知的西元前550年頃的印度思想是吻合一致的。耆那教和佛教一樣，忽視儀式的效用和祭士的權力，但是耆那教甚至比佛教具有更少原來是抗議性或敵對性運動的痕迹。耆那教的理智氣氛，似乎和《奧義書》的理智氣氛有所不同，但是非常接近數論派哲學的理智氣氛，數論派哲學也是承認有無限量的個人靈魂，根本和物質相同，而且只有用脫離物質的方法才能獲得快樂。關于這一重要學派的起源，我們一無所知。但是它和耆那教的差別，主要是在于它有關于心理和進化理論更詳盡的闡述，也在于排除某些唯物論觀念。可能是産生某一見解的同一地區和形勢，産生了兩種學說。一種學說是簡單而實際的，所以它在一個宗教教團中獲得了主要表現，另一學說則更有理智和學究氣，而且比較晚些，至少我們所閱讀的形式是如此。<#>正行以每個耆那教苦行者所遵守的五項誓願爲基礎，即(1)不殺生，(2)不妄語，(3)不取人所未給之物，(4)保持貞操，(5)放弃一切外在事物的享樂。這五項誓願用五句短語作詳盡而嚴格的解釋，每一短語適用于每一誓願，而且和行爲、語言、思想，又和自作、教人作、見作隨喜，結合起來解釋。所以不殺生的誓願不僅禁止殺害最微小的昆蟲，而且也禁止可以引起爭吵的一切語言和思想，以及禁止自作、教人作或容許人作，任何可以傷害生物那怕是無意的行爲，例如步行時不留心。這些規則自然只有苦行者才能遵守，除了這些規則以外，苦行主義也是特別要人遵行的。這種苦行主義是內在，或者是外在的。前者采取懺悔、謙恭、打坐和抑制情欲這些形式；後者則包括有各種形式的自我克制，達到頂點就是絕食而死。這種宗教性質的自殺，是爲那些已經實行十二年苦行、涅槃時機業已成熟的人而規定的，但是采取這個辦法來縮短苦行時期，那就是錯誤的。無數銘文記載有這種死亡，而且底甘婆羅教徒的首領教師據說現在仍然采用這種辦法與世長辭。<#>偉大的導師定期出現，時時恢復真實信仰，這是耆那教一個重要的但不是特有的教義。在十四位摩奴、毗瑟紐的各種化身，以及喬答摩以前一系列佛陀的情况之中，我們也看見有相同的觀念。耆那教的聖人們有時被稱爲佛陀、吉伐陵（圓滿者）、悉達（成就者）、如來、阿羅漢（這都是佛教稱號），但是他們的特有名稱是‘耆那’，意爲勝者，不過這一名稱也是佛教徒所采用的。這顯然是印度普通一般的見解，認爲有偉大的導師定期出現，人們可以合理地期待西元前六世紀時出現這樣一位導師。耆那教徒喜歡采用或者重視‘耆那’或‘帝爾怛迦羅’的稱號，而佛教徒則喜歡使用‘佛陀’或‘如來’的稱號。<#>◎附二︰金克木《梵語文學史》第二編第五章第二節（摘錄）<#>耆那教的兩大派各有一套經典。兩派共同承認作爲基本經典的是十二‘支’。白衣派的經典的語言也不是梵語，而是半摩竭陀語，好比佛教文獻中的巴利語。裸體的天衣派的經典還沒有經過現代人的比較詳細的介紹和分析。一般說的耆那教文獻往往只是指的白衣派的經典。<#>耆那教白衣派的現存經典的編訂年代約在西元後的幾世紀，距離創教時代已經一千年左右，很難判斷其中哪些是原始的成分。這些文獻的體裁也是詩和散文都有。耆那教特別著重戒殺和苦行，在經典中到處宣傳教祖（大雄和他的老師）和其他聖人的苦行。一般說來，這些經典很少文學性，詩文都比較枯燥無味，事迹有很多過分的誇張。和佛教文獻相似，這裏面有許多寓言、故事，喜歡用比喻。它的采納各家材料，比佛教明顯，竟吸收了《摩呵婆羅多》的人物進來加以耆那教化。<#>在十二支裏，第六、七、八、十一支是一些宣傳教義的故事。這裏面反映出社會情况和耆那教的社會基礎。第六支的前一部分有二十一章，各有一篇故事。第七章的故事值得注意。據說有一個商人爲了考驗四個兒媳婦，給她們每人五粒稻子保存。第一個兒媳以爲這是平常東西，隨要隨有，便拋弃了。第二個把它吃掉了。第三個收藏起來。第四個種了下去，收穫了再種，五年後得了許多糧食。商人懲罰了前兩個，派第三個保管財産，讓第四個管理和支配財産。最後是把稻子比做五大戒律以宣傳宗教。第七支裏說了十個人的出家故事。其中大多數是富商。例如第七章中說一個富裕的陶匠如何被大雄說服，改變了信仰。第十一支宣傳因果報應，說一個醫生曾經有一次在藥中用了肉，因而殺死許多生靈，轉世得了惡疾，以後還要再生爲狗，但多次投胎以後，到末了還會生爲商人。十二支以內或以外的經典中經常提到商人，甚至把身體比作資本，把能不能利用身體修行，升天或墮地獄，比做商人的賺錢、保本、虧本。<#>除十二支外還有五部分文獻，每部分也跟支一樣是一些著作的編集，其中有的是戒律，有的是用問答體闡明教理，有的是大雄和其他聖人的誇張的傳記，也有天文和地理知識。<#>耆那教文獻中說故事時往往省略描寫而只注明一個詞‘描寫’。這顯然是個略語，大概是指示口說經文的人在這兒可以重複最初一段中同一地方的描寫詞句。巴利語文獻中也常把重複詞句用一個略語標明而省去。這種重複在口傳時是必要的，在書寫下來時就不必要了。可是，在說‘有一座城市’後面注上‘描寫’，是不是給說唱人以自由發揮的機會呢？從文獻中得不到解答。<#>耆那教文獻中有許多詩句，風格跟佛教的詩句近似。就這類傳教格言來說，有時比喻得還很生動，能結合生活或自然界的現象。有的現在看來很好笑，當時却是能打動急欲擺脫現實苦難的人的心的。在所謂‘根本經’的一部分（四個集子）中有一些格言體和叙事體的詩。<#>耆那教跟王族統治者也有關係。佛教傳說中的一個有殺父惡行的暴君在耆那教傳說中成了好人。顯然宗教所謂善惡是隨對待本宗教的態度爲轉移的。有一處寫一個耆那教和尚如何說服不信耆那教的國王。那國王認爲人沒有靈魂，他做過試驗，把一個小偷殺死，劈得粉碎，也沒有發現靈魂（命）。和尚答覆說，這好像劈碎木頭想去發現火一樣。佛教文獻中也有一個佛教和尚說服一個國王的故事，不過所證明的恰恰相反，是人沒有靈魂（我），只有‘名色’（名稱和形象），由于業報才有輪回。不同宗教以不同理論爭取統治者的庇護和提倡，但是統治者的利用或排斥却不是爲了哲學，而是爲了愚弄人民以維護自己的階級利益。<#>◎附三︰《聖行經》第五品（依觀轉譯自鈴木重信之日譯本《耆那教聖典》）<#>尊者苦行者大雄出家後，僅一年又一個月著衣，其後皆裸形，以兩手掌受食。十二年以來，尊者苦行者大雄等閑其身。彼以平等心堪忍由神、人、動物所引起的快意不快意之事。<#>爾來尊者苦行者大雄幷無家庭。其人在步行時、言語時、行乞時、受食時、携資具飲器時，用意周密。其排泄糞尿唾液及身體不淨時，用意周密。思想、語言、行爲周密，留意思想、留意語言、留意行爲、留意感官不淨行。不怒、不慢、不僞、不貪。安靜寂然泰然，解脫，離誘惑，無我，無財産。彼斷除人間種種束縛，不爲塵世所染。如水之不沾著銅器、膏藥、真珠母，邪罪不觸其身，其行路如生命之無阻、如虛空不須支柱、如風之無障礙；其心情如秋水之明淨、如蓮華之無染，護其感官如烏龜之維護其四肢。彼如犀角之單獨、如鳥之自在。彼如象之剛毅、如牛之强壯、如獅子之難擊、如曼荼羅山之儼然、如月之柔和、如日之赫灼、如黃金之純淨。如大地背負容忍一切、如燃火之光耀。<#>尊者至何處皆無障礙。障礙有四，即物質、空間、時間、惡濁。關于物質，有命、非命。關于空間，有村落都市、森林原野、床與家庭。關于時間，有三昧耶時、阿瓦利卡時、一呼吸時、斯多卡時、刹那時、羅婆時、須臾時、一日、二周日、一月、一季節、半年、一年或長歲月。關于惡濁，有怒、慢、僞、貪、恐怖、歡樂、愛憎、誹謗、密告、污辱、欺詐等，或邪信。凡此種種，尊者皆纖塵不染。<#>除了雨季，尊者在夏冬八個月內，在村落僅住一夜，在都市僅居五夜。尊者對任何東西皆不關心，糞臭等同白檀香，■草猶如寶玉，污泥如黃金，快意不快意同等視之，不執此世彼世、不求生死、達輪回流轉之彼岸。如是，彼致力于壓抑業的染污。<#>至第十三年，夏第二月，第四的半月，毗舍月的白分，其第十日，初更終時，善戒日，勝利時，梨修巴利卡河畔修利姆比卡市郊，沙羅樹下，尊者合踵蹲坐，陽光照射，斷除兩天半的飲食之後，進入甚深冥想，遂達獨存者（全智）之最高智慧與直觀。此乃無限、最勝、無礙、遍通、完全、滿足之境界。<#>尊者苦行者大雄，成爲勝者阿羅漢時，彼成爲全智，知一切事物。彼了知神、鬼、人類之一切狀態。彼等從何處來、往何處去？彼等是人、畜生或神？又，對彼等之觀念、作業、希望、隱顯行爲無一不曉。對尊者而言，沒有任何秘密，世界上所有生物任何情况、任何時刻，彼等何所思、何所言、何所爲，尊者悉知悉見。<#>尊者苦行者大雄在阿斯提卡村度過其最初的雨季。三季在瞻波及脅之瞻波。十二季在毗舍離國及瓦尼夏村。十四季在王舍城及那爛陀郊外。六季在彌提拉國。二季在巴多利卡國。阿拉比卡城、巴尼達普尼城、舍衛城及波波城護象王史官之官署各渡過一季，後者是最後的雨季。<#>于此雨季之第四月，第七半月，迦提迦月之黑分，第十五日，最後之夜，波波城護象王史官之官署，尊者苦行者大雄逝世矣。捨弃此世，斷除生老死之束縛，成爲悉達、佛陀、解脫者。結束一切苦患，解脫舍脫一切苦痛。<#>◎附四︰〈耆那教美術〉（編譯組）<#>耆那教美術，依據耆那教教義，爲該教之宗教禮儀、教化活動而製作的美術。僅流傳于印度地區。耆那教系與佛教大致同時興起的宗教，但其美術遺品較佛教或印度教少，且有頗多類似古代佛教美術、中世印度教美術的地方。在回教徒統治之下，耆那教仍被允許建寺、造像。該教對印度回教建築亦有所影響。<#>在石窟方面，奧立沙（Orissa）州有耆那教最古的石窟，完成于西元前一世紀到西元後二世紀間。馬德普拉迭須（Madhya Pradesh）州內（五世紀前期）、孟買東南的巴達彌（Badamī，七世紀）、艾羅拉（Ellora，八～十世紀）等處，亦有與印度教寺院幷存的石窟。<#>寺院方面，有明確知道建造年代（634）的美古提（Meguti）寺，相當重要。馬德普拉迭須州的科鳩拉賀（Khajurāho）等，有十至十二世紀的幾座寺院，寺院內有許多出色的雕像。又，西印度的古佳拉特（Gujarāt、Guzerāt）、拉加斯坦（Rājasthān）兩州，以及南印度的卡爾納塔卡（Karnātaka）州內，亦有頗多寺院遺構，尤其前者位在阿布（Ābū）山的二座寺院，其內部有著名的華麗雕刻裝飾。此外，從摩突羅坎卡利提拉（KaṅkālīT!īlā）之發掘及浮雕遺品中，可知古代耆那教徒亦盛行造立窣堵波。<#>造像方面，佛陀雕像在摩突羅出現的同時（二世紀初期），亦曾出現耆那教二十四位祖師像，其直立或結跏趺坐之造像酷似佛陀像。但耆那教祖師像中，有全裸者（五世紀中期以後，白衣派系下半身著衣），而且各祖師像以固有的標幟、胸間特有的符號等作區別。二十四位祖師整體造像之作品頗多，而單獨像多爲初祖勒舍婆（R!ṣabhadeva，或Ādinātha，標幟爲牡牛）、二十二祖聶密那陀（Neminātha，標幟是法螺貝）、二十三祖巴濕伐那陀（Pārśvanātha，標幟是蛇）、二十四祖大雄（Mahāvīra，標幟是獅子）。<#>八世紀以後，各祖師像多配上夜叉（藥叉）等像。所配列者大多是起源于印度教的神。另有耆那教特有的浮雕石板，稱爲奉獻板（āyāgapaṭṭa）。<#>此外，從摩突羅出土許多貴霜時代（一世紀末至三世紀中葉）的優秀石雕，在毗提夏郊外亦出土三體杰出的祖師坐像，其刻文系有關376年左右笈多朝史料的重要資料。又，南印度存有很多巨像，如修拉瓦那貝哥拉（Śravaṇa Beḷgaḷa）有高十七點五公尺的寇馬提修瓦拉（Gommateśvara）立像，此像作于十世紀末期。<#>壁畫方面，在泰米爾州及艾羅拉（九世紀左右）內皆有。十一世紀以後，西印度盛作雜有插畫的經典寫本，系印度細密畫的先驅。另外，西印度亦曾出現許多銅像。<#>［參考資料］　黃心川《印度哲學史》；宇井伯壽《印度哲學史》；中村元《ヒンドゥ一教史》；佐佐木教悟編《戒律思想の研究》；M. Winternitz著·中野義照譯《ヅャイナ教文獻》。<#>


meanings:
4283梵名 Jaina。為印度宗教之一。於西元前五、六世紀左右，約與佛教同時興起，自稱為最古之宗教，今亦擁有百餘萬信徒。奉十二支為經典。基本教義為業報輪迴、靈魂解脫、非暴力及苦行主義等。該教之開祖為尼乾陀若提子（梵 Nirgrantha-jñātaputra），又稱大雄（梵 Mahāvīra）、筏馱摩那（梵 Vardhamāna）、勝者（梵 Jina），乃與佛陀同時代之人。然於尼乾陀若提子之前，傳說尚有二十三位祖師，故後世又以尼乾陀若提子為第二十四祖，或稱之為耆那教中興之祖。相傳此二十四祖依次為：勒舍波提婆（梵 Ṛṣabhadeva）、或阿底那陀（梵 Ādinātha）、阿耆達那陀（梵 Ajitanātha）、桑波伐那陀（梵 Sambhavanātha）、阿毘難陀那（梵 Abhinandana）、蘇摩底那陀（梵 Sumatinātha）、巴特摩巴羅波（梵 Padmaprabha）、蘇巴爾斯伐那陀（梵 Suparśvanātha）、旃陀羅巴羅波（梵 Candraprabha）、蘇毘提那陀（梵 Suvidhinātha）、悉達羅那陀（梵 Śitalanātha）、溼勒耶舍那陀（梵 Śreyāmśanātha）、伐蘇布羯（梵 Vasupujya）、毘摩羅那陀（梵 Vimalanātha）、阿難達那陀（梵 Anantanātha）、達摩那陀（梵 Dharmanātha）、商底那陀（梵 Śantinātha）、貢突那陀（梵 Kunthunātha）、阿羅那陀（梵 Aranātha）、摩利那陀（梵 Mallinātha）、牟尼蘇巴羅達（梵 Munisubrata）、那密那陀（梵 Naminātha）、內密那陀（梵 Neminātha）或阿利溼達內彌（梵 Ariṣṭanemi）、巴溼伐那陀（梵 Pārśvanātha），及第二十四祖尼乾陀若提子。其中巴溼伐那陀及尼乾陀若提子為歷史上可徵實之人物，其餘諸祖恐皆為傳說中人物。尼乾陀若提子主張無神論，將其前二十三位祖師之教理加以改革並集其大成。　教理上，將宇宙之構成要素分為靈魂（梵 jīva）與非靈魂（梵 ajīva），後者包括運動因（梵 dharma）、靜止因（梵 adharma）、虛空、物質四種，再加上靈魂則為五個實在體。物質由原子組成，含有下降性，靈魂則含有上昇性之一切知，其自身無障礙，故得自由；物質之形成，乃由於業而有所繫縛，此即為輪迴之因。若欲脫離輪迴則須嚴守不傷害、不妄語、不偷盜、不淫、無所得（梵 anupalabhya）等五戒（五大誓）之苦行生活。由是，則能令業消失，發揮靈魂之本性，到達止滅，即得解脫，稱為涅槃。靈魂、非靈魂、善業、惡業、漏入、繫縛、制御、止滅、解脫等稱為九諦。另又主張判斷的相對性之不定主義（梵 Syādvāda）與主張批判性的觀察法之觀點論（梵 Naya），此即耆那教之特色。　此教團在其教祖之時代已很興盛，後分裂為寬容主義之白衣派（梵 śvetāmbara）與嚴格主義之空衣派（裸體派，梵 Digambara）。前者之聖典通稱為悉檀多（梵 Siddhānta），以阿達磨嘎地語（梵 Ardhamāgadhī）書寫，共有四十五部，約成立於西元前三世紀至西元六世紀左右。後者之聖典稱為四吠陀（梵 Veda），成立於西元九世紀。重要聖典另有康達康達（梵 Kundakunda，五世紀頃）所著之教理精要、五原理精要，以及烏麻斯伐梯（梵 Umāsvāti）之「諦義證得書」，該書被認為係白衣、空衣兩派之正統說。其時亦有許多優秀學者輩出。十二世紀，由於回教徒之侵入受到極大的打擊。十七世紀後，該教中產生改革運動，主張以人道主義、博愛等觀點解釋耆那教之古老教義。其代表有動地皮歐（Dhundibia）領導之郎迦派（Lonkas）運動、十八世紀維拉吉（Vīrajī）所領導之斯特那迦瓦西派（Sthānakavāsī）運動。教徒雖屬有限，然至今仍為一民族宗教，堅持嚴格之戒律生活，尤於工商業階層中，擁有眾多信徒。〔W. Schubring: Die Lehre der Jainas, 1935、耆那教聖典（鈴木重信）〕（參閱「尼乾子外道」1889、「尼乾陀若提子」1890）


meanings:
4283耆那教，梵名 Jaina。耆那教聖典，又作阿笈摩（梵 Āgama）、悉檀多（梵 Siddhānta），係印度耆那教根本經典。西元前三百年頃，首次於華氏城（梵 Pāṭaliputra）以阿達磨嘎地語（梵 Ardhamāgadhī）結集成書。教祖大雄（梵 Mahāvīra）歿後九八○年，又於伐拉彼（梵 Valabhī）第二次結集，始呈今日之面目。計四十六種，略分六類，即：(一)十一種鴦伽（梵 Aṅga，意譯「支」），其第十二支已佚失。包含大雄之垂示、出家生活規範、諸聖故事、五戒、善業果與惡業果之實例等。(二)十二種烏凡伽（梵 Uvaṅga），包含解脫之行止與涅槃之次第、生類區分法、中央世界（梵 Jambudvīpa）、日月天體、頻婆娑羅王（梵 Bimbisāra）與阿闍世王（梵 Ajātaśatru）之因緣等。(三)十種般那（梵 Paiṇṇa），包含死、病、人之食量、胎內之狀態、身體之構造、諸天界等。(四)七種佉耶蘇多（Cheyasutta），包含出家在家之正邪行為與心態、犯戒、懺悔等。(五)四種摩拉蘇多（Mūlasutta），包含信仰、垂示、教理等之雜著，及日常宗教儀式、修行等。(六)二種經（Sutta），由四方面解說耆那教之一般教理、知識等。　由耆那教之聖典綜觀其教理特徵，概屬於一種出家解脫主義之宗教，蓋此類思想早已流行於雅利安人入侵以前之印度，而與佛教同出一源，然其後之教理發展迥異於佛教者乃在承認「自我為永遠之存在者」，佛教則不僅否認自我之存在，更反對「永遠存在」之概念。此外，耆那教以斷食等之苦行為解脫輪迴之要法，承認微細生類之生命意義，從而強調徹底的不殺與「無所得」之觀念，遂形成一極端之出家主義，此亦異於佛教之中道思想。有關本書之著作有康達康達（梵 Kundakunda）之教理精要、五原理精要，及烏麻斯伐梯（梵 Umāsvāti）之「諦義證得書」等。本書屬耆那教白衣派（梵 Śvetāmbara）之教義，至於空衣派（梵 Digambara）所依用之經典，係後人加入吠檀多派及婆羅門思想之新作，原典已於三、四世紀頃散佚。〔Suttāgame（Aṅga and Upāṅga of Jaina） 2 vols. Bombay 1954; W. Schubring: Die Lehre der Jainas, nach den alten Quellen dargestellt, GIAPhAⅢ 7 Berlin 1935〕


meanings:
（梵 Gṛdhra-kūṭa，巴 Gijjha-kūṭa，藏 Bya-rgod-phuṅ poḥi ri）位于中印度摩揭陀國王舍城附近的山峰，因系佛陀說法之地而聞名。又作伊沙崛山、耆闍多山、姞栗陀羅屈咤山、揭梨馱羅鳩月互山，意譯靈鷲山、鷲頭山，或稱鶢山、鷲嶺、鷲台。‘耆闍’（gr!dhra）爲鷲之一種，羽翼稍黑，頭部呈灰白色，毛稀少，貪食腐肉。據《玄應音義》卷七所述，此鳥有靈，知人死活，人欲死時，則群翔彼家，待其送林，飛下而食，故號靈鷲。《大智度論》卷三對此事曾有二說，一說山頂似鷲，王舍城人見其似鷲，故共傳言鷲頭山；一說王舍城南尸陀林中有死尸，諸鷲常來啖食，食畢即還山頭，時人遂名鷲頭山。<#>此山爲王舍城五山中最高大者，園林清淨，聖人多居此處。佛亦常住于此，諸大乘經典亦多在此山中說。如《無量義經》雲（大正9·384a）︰‘如是我聞，一時佛在王舍城耆闍崛山中，與大比丘衆萬二千人俱。’然四阿含及南方所傳諸經典中，均未載此山，而多以給孤獨園、迦蘭陀竹園等爲說法處。<#>玄奘《大唐西域記》卷九對此山有詳細記載（大正51·921a）︰<#>‘宮城東北行十四五裏，至姞栗陀羅矩咤山。接北山之陽，孤摽特起，既栖鷲鳥，又類高臺，空翠相映，濃淡分色，如來禦世垂五十年，多居此山廣說妙法。頻毗娑羅王爲聞法故，興發人徒，自山麓至峰岑，跨谷淩岩，編石爲階，廣十余步，長五、六裏。中路有二小窣堵波，一謂下乘，即王至此徒行以進；一謂退凡，即簡凡夫不令同往。其山頂則東西長、南北狹，臨崖西埵有磚精舍，高廣奇制，東辟其戶，如來在昔多居說法，今作說法之像，量等如來之身。’<#>此外，該書亦列舉此山附近的多處佛教聖迹，如提婆達多投石擊佛處、佛陀與舍利弗等諸聲聞入定的石室、阿難遭魔王嬈亂之處等。<#>［參考資料］　《法華經文句》卷一。<#>


meanings:
4287 梵名 Gṛdhrakūṭa，巴利名 Gijjha-kūṭa。又作祇闍崛山、耆闍多山、崛山。意譯作靈鷲山、鷲頭、靈山。位於中印度摩羯陀國首都王舍城之東北側，為著名的佛陀說法之地。其山名之由來，一說以山頂形狀類於鷲鳥，另說因山頂棲有眾多鷲鳥，故稱之。梵語 gṛdhra 本為「貪食者」之意，其後轉指兀鷲；此類鷲鳥羽翼略黑，頭部灰白少毛，好食死屍，棲於林野。　英國考古學家康林罕（A. Cunningham）據大唐西域記與高僧法顯傳之記載，推定其位置即今之貝哈爾州（Behar）拉查基爾（Rajgir）東南之塞拉吉里（Saila-giri）。另據近時之探查，則謂新舊王舍城之間有一向東綿延之山峽，山峽之北聳立一海拔千尺之秀峰，其南面之中腹大約二二四公尺處有一巖臺，稱為查塔吉里（Chata-giri），其處乃佛陀多次演說妙法之耆闍崛山。　與佛陀同時代之摩羯陀國頻婆娑羅王（梵 Bimbisāra）為聞法之故，曾大興工程，自山腰至山頂，跨谷凌巖，編石為階，廣十餘步，長約三公里。山頂有一佛陀昔日之說法臺，然迄今僅存紅磚牆基。此外，復有佛教古蹟多處，如提婆達多投石擊佛處、佛陀與舍利弗等諸聲聞入定之石室、阿難遭受魔王嬈亂之處、佛陀宣說法華經、大品般若經、金光明最勝王經、無量壽經等處。〔大智度論卷三、大唐西域記卷九、法華經文句卷一上、玄應音義卷六〕


meanings:
(văn) Người già bảy tám mươi tuổi. (Ngr) Người già (nói chung).


meanings:
① Mày, như nhi ông 而翁 cha mày. ||② Mà, vậy, dùng làm trợ ngữ như nhi kim an tại 而今安在, dĩ nhi 已而 đã mà. ||③ Bèn, lời nói chuyển xuống, như nhi mưu động can qua ư bang nội 而謀動干戈於邦內 bèn mưu khởi sự đánh nhau ở trong nước. ||④ Lông má.


meanings:
(lt) ① Và: 偉大而艱巨的任務 Nhiệm vụ vĩ đại và gian khổ; ② Mà, mà còn: 不約而同 Không hẹn mà nên; 無益而有害 Không lợi mà còn có hại nữa; 有其名而無其實 Có tiếng mà không có miếng.【而今】nhi kim [érjin] Hiện nay, ngày nay;【而況】nhi huống [érkuàng] Huống chi, huống hồ: 天地四時猶有消，而況人乎？ Trời đất bốn mùa còn có thăng trầm, huống chi là con người! (Thế thuyết tân ngữ); 【而況 乎】nhi huống hồ [érkuànghu] (văn) Xem 而況;【而況于】nhi huống vu [érkuàngyú] (văn) Như 而況乎; 【而且】nhi thả [érqiâ] Mà còn, vả lại, hơn nữa: 這些地 區的群衆不但戰勝了各種災害，而且獲得了豐收 Bà con vùng này không những đã chiến thắng mọi thiên tai, mà còn được mùa nữa; 【而已】nhi dĩ [éryê] ... mà thôi, ... thế thôi: 不過如此而已 Chẳng qua chỉ có thế mà thôi; 利害之相 似者，唯智者知之而已 Chỗ hơi giống nhau giữa lợi và hại, chỉ có kẻ trí biết được mà thôi (Chiến quốc sách);【而已耳】nhi dĩ nhĩ [éryê âr] (văn) Mà thôi; 【而已乎】nhi dĩ hồ [éryêhu] (văn) Mà thôi ư ?; 【而已也】nhi dĩ dã [éryêyâ] (văn) Mà thôi vậy; 【而已哉】 nhi dĩ tai [éryê'ai] (văn) Mà thôi ư?; 【而已矣】nhi dĩ hĩ [éryêyê] (văn) Mà thôi vậy; ③ Rồi ...: 捆而殺之 Trói lại rồi giết chết. 【而 後】nhi hậu [érhòu] Sau này, sau đây, rồi thì; ④ (Vì...) mà: 我爲你而擔心 Tôi vì anh mà lo lắng (tôi lo cho anh); ⑤ ... đến...: 由秋而冬 Từ thu đến đông; 從小而大 Từ nhỏ đến lớn; ⑥ Nếu mà: 諸君無意則已，諸君而有意，瞻予馬首可也 Các anh không có ý (bảo vệ quê nhà) thì thôi, nếu có ý, thì xin hãy xem đầu ngựa của tôi hướng về đâu sẽ rõ (Thanh bại loại sao); ⑦ Nhưng (dùng như 然, bộ 火): 千里馬常有，而伯樂不常有 Ngựa thiên lí thì có luôn, nhưng Bá Nhạc thì không phải lúc nào cũng có (Hàn Dũ: Mã thuyết); ⑧ Như, giống như: 軍驚而壞都舍 Tiếng kêu kinh hãi của quân lính giống như nhà cửa lớn sụp đổ (Lã thị Xuân thu: Sát kim); ⑨ Mày, ông, ngươi: 而翁 Ông của mày; 汝知而心乎？ Ngươi có biết lòng ngươi không? (Sử kí); ⑩ Trợ từ để kết thúc ý câu: 豈不爾思，室是遠而 Chả lẽ không nghĩ đến anh, chỉ vì đường xa quá thôi (Luận ngữ: Tử hãn); ⑪ Trợ từ cuối câu biểu thị sự cảm thán: 俟我于著乎而！ Chờ ta ở chỗ bình phong trước cửa a! (Thi Kinh); ⑫ Trợ từ cuối câu nghi vấn hoặc phản vấn (thường dùng kèm với 其, bộ 八): 鬼猶求食，若敖氏之鬼，不其餒而？ Quỷ còn muốn được ăn, thì quỷ Nhược Ngao lẽ nào chẳng đói ư? (Tả truyện: Tuyên công tứ niên); Trợ từ dùng trong câu cầu khiến (biểu thị sự thúc giục hoặc ngăn cản): 已而！ 已而！今之從政者殆而！ Thôi đi! Thôi đi! Những kẻ cầm quyền ngày nay thật nguy! (Luận ngữ: Vi tử); Trợ từ làm ngữ vĩ cho hình dung từ hoặc phó từ: 頎而長兮 Thân mình dài cao hề (Thi Kinh: Tề phong, Y ta); Lông má.


meanings:
(văn) Tài năng (dùng như 能, bộ 肉): 德合一君，而徵一國 Đức hợp với ý muốn của vua một nước, tài năng (năng lực) tỏ được sự tin cậy cho người của một nước (Trang tử: Tiêu dao du).


meanings:
① Ðùa bỡn. Ðồ của trẻ con chơi gọi là sái hoá 耍貨. Ta quen đọc là chữ soạ.


meanings:
① (đph) Chơi, đùa, nghịch: 耍貨 Đồ chơi (trẻ con); ② Làm trò: 耍猴子 Bắt khỉ làm trò, xiếc khỉ; ③ Múa: 耍大刀 Múa đao; ④ Giở: 耍手腕 Giở mánh khoé.


meanings:
Hình phạt cắt bỏ râu trên má (thời xưa).


meanings:
① Chịu nhịn, như nại cơ 耐飢 chịu nhịn được đói, nại khổ 耐苦 chịu nhịn được khổ. ||② Râu mép. ||③ Một âm là năng. Ngày xưa dùng như chữ năng 能.


meanings:
Bền bỉ, kiên nhẫn, chịu đựng: 令人不可耐 Làm cho người ta không chịu đựng được; 吃苦耐勞 Chịu khổ chịu cực.


meanings:
Cái cày (để cày ruộng): 因釋其耒而守株，冀復得兔 Vì thế bỏ cày mà giữ gốc cây, mong lại bắt được thỏ (Hàn Phi tử).


meanings:
① Vun gốc lúa. Cũng đọc là chữ tì.


meanings:
(văn) Vun gốc cây (xới đất xung quanh cây).


meanings:
① Cầy ruộng. ||② Phàm dùng sức làm một việc gì khó nhọc mới được miếng ăn đều gọi là canh. Như thiệt canh 舌耕 cầy bằng lưỡi (tức dạy học), bút canh 筆耕 viết thuê, v.v. ||③ Gắng sức làm không mỏi cũng gọi là canh.


meanings:
① Cày ruộng, cày bừa, cày cấy: 深耕細作 Cày sâu bừa kĩ; 譯耕 Cày ải, cày lật, cày nỏ; 淺耕 Cày nông; 宋人有耕田者 Nước Tống có người cày ruộng (Hàn Phi tử); ② Ra sức cày (gắng sức làm việc).


vietnamese:
canh nhân điền bất chủng hoà thục bất lâm trường <tttđ>

meanings:
Người cày không làm ruộng, lúa chín không đem phơi. Chỉ cho thiền nhân quên đi cội rễ nhà mình, không thấy được Phật tính của chính mình. Tiết Kính Sơn Hồng Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 9 ghi: »僧 問： 掩 息 如 灰 時 如 何？ 師 曰： 猶 是 時 人 功 幹。 曰： 幹 後 如 何？ 師 曰： 耕 人 田 不 種。 曰： 畢 竟 如 何？ 師 曰： 禾 熟 不 臨 場。 – Tăng hỏi: Khi nhập diệt như tro tàn thì thế nào? Sư đáp: Vẫn còn là công phu tu hành của người ấy. Tăng hỏi: Sau công phu đó là gì? Sư đáp: Người cày không làm ruộng. Tăng hỏi: Rốt cuộc như thế nào? Sư đáp: Lúa chín không đem phơi«.


meanings:
（梵 Karṣi Bhāradvāja，巴 Kasi-Bhāradvāja）佛弟子名。又作耕田婆羅豆婆遮。婆羅門種，住王舍城城南。據《雜阿含經》第九十八經所載，耕田婆羅豆婆遮于耕田祭時，廣行布施。時，佛陀亦前來托 鉢，耕田婆羅豆婆遮遙見世尊，言︰‘瞿曇，我今耕田下種，以供飲食；沙門瞿曇亦應耕田下種，以供飲食。’佛告婆羅門︰‘我亦耕田下種，以供飲食。’然耕田婆羅豆婆遮不明所以，乃說偈︰‘自說耕田者，而不見其耕，爲我說耕田，令我知耕法。’世尊亦以偈答，曰︰‘信心爲種子，苦行爲時雨，智慧爲時軛，慚愧心爲轅。（中略）如是耕田者，逮得甘露果。如是耕田者，不還受諸有。’耕田婆羅豆婆遮聞言心受感動，遂皈依佛陀，出家學道。終得阿羅漢果。<#>［參考資料］　《經集》第一章〈耕田婆羅墮闍經〉。<#>


meanings:
① Cái bừa; ② Bừa đất (dùng bừa làm cho nhỏ đất).


meanings:
① Hao sút, như háo phí ngân tiền 耗費銀錢 hao phí tiền bạc. ||② Tin tức, như âm háo 音耗 tăm hơi. ||③ Một âm là mạo. Ðần độn. ||④ Lại một âm là mao. Không, hết.


meanings:
① Hao, tốn kém, phí, tốn: 耗費銀錢 Hao phí tiền bạc; 耗油量 Lượng hao dầu; ② Kéo dài, dây dưa: 耗時間 Kéo dài thời gian; 別耗着了，快去吧 Đừng dây dưa nữa, đi mau lên; ③ Tin (không may): 噩耗 Tin buồn (chết, qua đời).


meanings:
(văn) Hết, xong: 靡有孑遺，耗矣 Không còn sót lại chút gì, đã hoàn toàn hết rồi (Hán thư).


meanings:
(văn) Đần độn, ngu muội hồ đồ, tăm tối (dùng như 眊 bộ 目): 官耗亂不能治 Quan hôn loạn thì không thể trị (Sử kí); 多而亂曰耗 Nhiều mà loạn thì gọi là tăm tối (Tuân tử); 弗疾去，則志氣日耗 Nếu không mau trừ bỏ đi, thì đầu óc sẽ ngày càng tăm tối (Hoài Nam tử).


meanings:
Giẫy, nhổ, làm cỏ: 耘田 Giẫy cỏ, nhổ cỏ (ruộng).


meanings:
① Cái bừa; ② Bừa ruộng: 這塊地已經耙過兩遍了 Thửa ruộng này đã bừa hai lần rồi. Xem 耙 [pá].


meanings:
① Cái cào; ② Cào: 把稻草耙成堆 Cào rơm rạ lại thành đống. Xem 耙 [bà].


meanings:
① Cái lưỡi cầy. Tục đọc là chữ cử.


meanings:
(nông) ① 【耠子】 hoát tử [huozi] (nông) Cái cày gỗ; ② Cày đất.


meanings:
① Bừa đất. Cũng viết là sừ 鋤. Nguyễn Trãi 阮廌: Ðoản lạp hạ xuân sừ 短笠荷春鋤 đội nón lá, vác cuốc đi làm vụ xuân. ||② Một âm là sự. Giúp đỡ.


meanings:
(văn) ① Cái bừa; ② Bừa đất; ③ Tiêu trừ, trừ bỏ.


meanings:
【耤田】tịch điền [jítián] (văn) Ruộng do vua đích thân xéo xuống cày. Cv. 籍田.


meanings:
① Hai người cùng cầy, vì thế nên hai người gọi là ngẫu. Vợ chồng gọi là phối ngẫu 配耦 cũng là theo cái nghĩa hai người cùng nhau làm lụng cả. ||③ Ðối, câu đối gọi là ngẫu ngữ 耦語. ||④ Ðôi, số lẻ gọi là cơ 奇, số chẵn gọi là ngẫu 耦. ||⑤ Lưỡi cầy rộng năm tấc gọi là phạt 伐, hai phạt gọi là ngẫu 耦.


meanings:
(văn) ① Hai người cùng cày: 長沮，桀溺耦而耕 Trường Thư và Kiệt Nịch cùng nhau chung sức cày ruộng (Luận ngữ); ② Như 偶 [ôu] (bộ 亻); ③ Lưỡi cày rộng mười tấc.


meanings:
① Cái dầm, dùng để đào đất xáo cỏ. ||② Làm cỏ.


meanings:
(văn) ① Cái cuốc (cỏ); ② Cuốc cỏ, giẫy cỏ.


meanings:
① Gieo giống hoặc rải phân bằng nông cụ đánh luống gieo hạt; ② 【耩子】giảng tử [jiăngzi] (đph) Dụng cụ đánh luống gieo hạt (như 耬); ③ (văn) Cày ruộng; ④ (văn) Giẫy cỏ, làm cỏ.


meanings:
Nông cụ đánh luống (khai rãnh) gieo hạt.


meanings:
① Bừa gai (nông cụ làm bằng những cành gai để làm cho đất nát nhỏ ra, có công dụng như cái bừa nhưng có thể tán đất nhỏ và phẳng hơn bừa); ② Làm phẳng đất bằng cái bừa gai.


meanings:
① Bừa phủ, gieo hạt giống rồi lại bừa phủ một lượt đất nữa lên gọi là ưu. ||② Cái đầm, dùng để đập các hòn đất to cho phẳng.


meanings:
(văn) ① Cái dầm (để đào đất); ② Bừa phủ (bừa phủ một lượt nữa sau khi đã gieo giống).


meanings:
① Tai, dùng để nghe. ||② Nghe, như cửu nhĩ đại danh 久耳大名 nghe tiếng cả đã lâu, nhĩ thực 耳食 nghe lỏm. ||③ Hàng chắt của chắt mình là nhĩ tôn 耳孫 tức là cháu xa tám đời. ||④ Phàm cái gì có quai có vấu ở hai bên như hai tai người đều gọi là nhĩ, như đỉnh nhĩ 鼎耳 cái quai vạc. ||⑤ Nhĩ môn 耳門 cửa nách. ||⑥ Thôi vậy, vậy. Tiếng nói dứt lời.


meanings:
① Tai: 耳聾 Điếc tai; ② Vật có hình dáng như tai, quai: 木耳 Mộc nhĩ, nấm mèo; 鼎耳 Cái quai vạc; ③ Ở hai bên, ở bên cạnh: 耳門 Cửa ở bên, cửa nách; ④ (văn) Mà thôi (trợ từ cuối câu, biểu thị sự hạn chỉ): 距此不過五 里耳 Cách đây chỉ năm dặm thôi; 獨其言在耳 Chỉ có văn chương của ông là còn lại mà thôi (Sử kí); 是直聖人之糟粕耳 Đó chỉ là cặn bã của thánh nhân mà thôi (Hoài Nam tử). 【耳矣】nhĩ hĩ [âryê] (văn) Mà thôi (trợ từ liên dụng ở cuối câu, biểu thị sự hạn chỉ với ý nhấn mạnh): 我固有之也，弗思耳矣 Ta vốn có cái đó, chỉ tại không nghĩ về nó mà thôi (Mạnh tử);【耳哉】 nhĩ tai [ârzai] (văn) Thôi ư? (trợ từ liên dụng, biểu thị sự phản vấn với ý nhấn mạnh): 故先王明之， 豈特玄之耳哉！ Cho nên các đấng tiên vương phải làm cho lệnh lạc được rõ ràng, há có thể chỉ công khai thôi ư! (Tuân tử); ⑤ (văn) Trợ từ, biểu thị sự xác định: 士方其危苦 之時， 易德耳 Kẻ sĩ đương lúc nguy khổ thì thường đổi đức (Sử kí); 且壯士不死即已，死即舉大名耳 Vả lại kẻ tráng sĩ không chết thì thôi, đã chết thì phải lưu lại tiếng tốt (Sử kí); ⑥ (văn) Trợ từ cuối câu, biểu thị ý cầu khiến: 誠冀諸君肯哀憐之耳！ Khẩn thiết mong các vị chịu thương cho tôi! (Hậu Hán thư); ⑦ (văn) Trợ từ cuối câu biểu thị sự phản vấn hoặc suy đoán: 舟人皆側立曰：此本無山，恐水怪耳 Những người trên thuyền đều đứng bên nói: Chỗ này vốn không có núi, coi chừng là loài thuỷ quái (Lí Triều Uy: Liễu Nghị truyện); ⑧ (văn) Trợ từ cuối câu, biểu thị sự đình đốn để nêu ra ở đoạn sau: 楚王大怒曰：寡人雖不德耳，奈何以朱公子故而施惠乎？ Vua Sở cả giận nói: Quả nhân tuy thiếu đức độ, sao có thể vì cớ nó là con của Đào Chu Công mà ra ân cho nó! (Sử kí); ⑨ (văn) Nghe: 久耳 大名 Nghe tiếng tăm đã lâu; ⑩ [Âr] (Họ) Nhĩ.


meanings:
（梵 śrotre%ndrīya，巴 sotīndriya，藏 rna-baḥī dbaṅ-po）指聽覺能力或聽覺神經。幷不是指身體上可以被看得到的耳朵。爲五根或六根之一、十二處之一、十八界之一、二十二根之一。略稱耳。音譯作戍縷多因姓唎焰。指耳識之所依，即取聲境無見有對之淨色。《品類足論》卷一雲（大正26·692c）︰‘耳根云何？謂耳識所依淨色。’《大毗婆沙論》卷一四二雲（大正27·731a）︰‘耳根于四處增上。(一)莊嚴自身、(二)導養自身、(三)爲識等依、(四)作不共事。（中略）爲識等依者，耳識及相應法依此而生。作不共事者，唯耳根聞聲，非餘根。’<#>關于‘耳’之語義。《大乘法苑義林章》卷三雲（大正45·298b）︰‘耳者，能聞之義。梵雲戍縷多，此雲能聞。如是我聞亦雲戍縷多，故瑜伽雲，數數于此聲至能聞，故名爲耳。翻爲耳者，體用相當。依唐言譯。’<#>梵語戍縷多（s/rotra）是能聞之義，乃就其義而言；唐語則直就其體而言‘耳’。<#>依《俱舍論》卷二所述，耳根之極微在耳穴內旋環而住，恰如卷成筒狀之樺皮。能聞遠處聲響，然却不能聞近于耳根之聲。故與眼根同爲‘離中知’，均求至（有距離）之境。<#>又，耳根于十二處中稱爲耳處（s/rot-ra^yatana），于十八界中稱爲耳界（s/rotra-dha^tu）。<#>［參考資料］　《雜阿毗曇心論》卷一；《五事毗婆沙論》卷上；《俱舍論》卷一、卷三；《瑜伽師地論》卷三、卷五十四；《成唯識論》卷四、卷八；《俱舍論光記》卷一、卷二。<#>


meanings:
2509梵語 śrotrendriya，巴利語 sotindriya。音譯戍縷多因姓唎焰。乃六根之一，十二處之一，十八界之一，二十二根之一。略稱耳。指耳識之所依，由此取聲境無見有對之淨色。依俱舍論卷二所載，耳根之極微在耳穴內旋環而住，恰如捲成筒狀之樺皮，能聽聞遠處之聲響。然聲響若逼近耳根即不能聞，故與眼根同為離中知，均取非至之境。又耳根於十二處中稱為耳處，於十八界中稱為耳界。此外，梵語 śrotra，意譯作耳、能聞。音譯除戍縷多外，又作述嚕怛羅、羯𡃤拏、羯叻拏（梵 karṇa）。〔大毘婆沙論卷一四二、品類足論卷一、瑜伽師地論卷三、卷五十四、成唯識論卷四、卷八、大乘法苑義林章卷三之五根章、梵語雜名〕（參閱「十二處」343、「十八界」356、「六根」1284、「耳識」2510）


meanings:
2509指配戴於耳部之飾物。即貫穿耳部以垂掛珠玉之環。又作珥璫。關於耳璫之梵語，諸經所列有異說：(一)據華嚴經普賢行願品卷七載，伊舍那以毘琉璃摩尼寶為耳璫，其梵語為 karṇa-cūḍaka。(二)據有部毘奈耶藥事卷二載，自在長者之長子，耳上有寶珠耳璫，其梵語為 karṇikā。其後，長者子以木製之璫為飾，世人即以木璫（梵 Dāru-karṇi）為其號。(三)阿毘達磨俱舍釋論卷六所載之耳璫為金剛耳璫，其梵語為 vajra-vālaka。　於戒律中，禁止比丘配戴耳璫。據十誦律卷三十七載，佛陀不許比丘擁有裝飾物品，違者即觸犯六聚戒之突吉羅。另如巴利律藏小品（Culla-vagga）、小事犍度（Khuddakavatthu-khandhaka, Ⅱ-1）、四分律卷五十一等，皆有相同之記載。蓋因配戴裝飾物品與出家離俗之比丘生活不相應之故。　又據有部尼陀那目得迦卷五載，佛陀允許在家菩薩配戴花鬘、瓔珞等飾物，惟腳釧、耳璫除外。故於菩薩像，除腳釧、耳璫外，多以諸種飾物裝嚴之。密教諸尊則得配戴耳璫，據不空羂索神變真言經卷二十二無垢光神通解脫壇三昧耶像品載，諸尊配有華冠、寶珠、瓔珞、耳璫、鐶釧等。〔長阿含卷二十一世記經戰鬥品、大寶積經卷十八無量壽如來會、佛本行集經卷四十四、寶星陀羅尼經卷四大集品、瑜伽師地論卷五十六、玄應音義卷二十二、慧琳音義卷二十〕


meanings:
（梵 śrotra-vijñāna，巴 sota-viññāna，藏 rnabaḥi rnam-par shes pa）謂耳的感覺，即聽覺作用。五識之一、六識之一，十八界之一。指以耳根爲所依，了別聲境之識。《品類足論》卷一雲（大正26·693a）︰‘耳識云何？謂依耳根各了別聲。’《大乘阿毗達磨雜集論》卷二（大正31·702a）︰‘耳識者，謂依耳緣聲、了別爲性。’<#>耳識與眼識同住欲界及初靜慮二地。但耳根及其所依之身與聲境通欲界及四靜慮五地。因此，耳識若生于欲界，則以自地之耳聞自地之聲，以初靜慮乃至二、三、四靜慮地之耳，聞欲界地等之聲。若生于色界初靜慮乃至二、三、四靜慮，則以自地乃至二、三、四靜慮地之耳，各聞自地乃至二、三、四靜慮及欲界地等之聲。<#>［參考資料］　《識身足論》卷六；《五事毗婆沙論》卷下；《雜阿毗曇心論》卷一；《順正理論》卷八。<#>


meanings:
【耵聹】đinh ninh [dingníng] (giải) Ráy tai.


meanings:
(foreign) transliteration of the ya sound into Chinese


meanings:
① Vậy vay, vậy rư! Dùng làm trợ từ, nói sự còn ngờ. ||② Cùng nghĩa với chữ gia 爺. ||③ Da-tô giáo 耶穌教 có khi gọi tắt là Da giáo 耶教 là gọi đạo Thiên Chúa, giáo chủ là ngài Jesus Christ, người nước Do Thái 猶太.


meanings:
【耶穌】Gia tô [Yesu] Chúa Giê-su. Xem 耶 [yé].


meanings:
① (văn) Chăng, ư... (như ¨¸, bộ 邑, trợ từ cuối câu, biểu thị sự ngờ vực, cảm thán, nghi vấn hoặc phản vấn): 是耶？ Phải chăng?; 汝其知也耶，其不 知也耶？ Cháu có biết chăng, hay không biết chăng? (Hàn Dũ: Tế Thập Nhị lang văn); ② (cũ) Như 爺 [yé]. Xem 耶 [ye].


meanings:
3930 Yājñavalkya 又作祭皮衣仙。古代印度哲學家。據推測爲西元前八世紀左右之人，諸種之富蘭那（梵 Purāṇa）中皆有記載之。其學說被認爲係佛陀以前印度代表性之哲學論說。其中心思想強調「我（梵 ātman）」之本質爲唯一絕對之純意識（梵 vijñānaghana, prajñānaghana），乃超越主觀、客觀之對立，因而泯絕言表，唯得以梵語 neti neti（否、否）表現之。又宣揚梵我之實在性，及論熟睡中之梵我一如、經驗世界皆爲虛妄之幻像（梵 māya）等學說，皆爲後世商羯羅（梵 Śaṅkara）之吠檀多學派（梵 Vedānta）之學說源流。


meanings:
3930<一>梵名 Yaśa 或 Yaśoda。又作耶輸陀、耶輸伽。意爲名聞、善稱。中印度波羅奈國（巴 Vārāṇasī，現今瓦拉那西）大富長者善覺之子。因厭離俗世，遂出家，詣釋尊於鹿野苑（梵 Mṛgadāva）。僅次於五比丘，而爲佛陀第六位弟子。後來，其父母及故二（妻子）亦歸依三寶，是爲最早成爲優婆塞、優婆夷者。〔毘尼母經卷一、出曜經卷二十九〕　<二>巴利名 Yasa-Kākaṇḍakaputta。又作耶舍陀迦蘭提子、耶舍迦那子。釋尊入滅後百年（即紀元前二八三年頃）之長老僧。夙通三藏，證阿羅漢果，得六神通。當時，住毘舍離（梵 Vaīśāli）之跋耆子（巴 Vajjiputta）等，以鹽淨等十事淨法，起而反抗保守之比丘，對十條戒律提出新解。此在保守派稱「十事非法」，經耶舍與離婆多（梵 Revata，巴同）等長老於毘舍離城會七百比丘，決定彼之十事爲非法。另據巴利文大史、島史等載，耶舍斷十事爲非法，組成上座部，即爲南傳佛教所說之上座部創始者。〔四分律卷五十四、十誦律卷六十〕（參閱「十事非法」442）　<三>阿育王時巴連弗（華氏）城雞雀精舍之上座。贊助阿育王造八萬四千寺塔，並向王推荐優婆毱多。〔雜阿含經卷二十三、阿育王經卷一〕　<四>全稱那連提黎耶舍。北印度烏場國人。（參閱「那連提黎耶舍」3027）


meanings:
3930（1704～1776）西藏名 Ye-śes dpal-ḥbyor。即松巴呼圖克圖，爲別於創建佑寧寺之賢教海（世稱大松巴），又稱小松巴。爲十八世紀之喇嘛學僧。通稱爲松巴勘布（藏 Sum-pa mkhan-po）。生于青海安多（Amdo）地方之格倫寺（藏 Dgon-luṅ）附近。自幼才能出眾，九歲入格倫寺，廣研一般佛典，並涉及哲學、論理、修辭、佛教禮儀、各派教義、數學、醫學、聲樂、經典、怛特羅、繪畫等。至二十歲普皆通達，尤精天文、觀相，聲名播及我國內地及蒙、藏地方。弱冠時，爲拉薩別蚌寺（藏 Lha-sa 之 Ḥbras-spuṅs）之學僧，至藏州，從班禪喇嘛（藏 Blo-bzaṅye-śes）受具足戒。二十二歲，至桑鳶寺（藏 Bsam-yas）參詣。三十歲，建歇德普令寺（藏 Bshad-sgrub-gliṅ），其後改稱爲斯穆巴山寺（藏 Sum-pa ri-khrod）。乾隆二年（1737），與第十五世章嘉呼圖克圖（藏 Lcaṅ-skya rol-paḥi rdo-rje）奉勅見帝，答辯流暢，帝勅封爲蒙古諸王之師，授與呼圖克圖（khutukutu）之稱號。師謝辭之，因是益受帝之尊敬。乃居留中國九年，完成校訂流傳於我國之西藏佛典。住北京共五年，每月爲帝說法，甚受滿蒙住民之尊敬。四十三歲住持格倫寺，將得自各地之財寶分贈班禪、達賴兩大喇嘛及諸大寺，並造甚多佛像、刻銘、塔等。著作等身，據傳有八十餘種。乾隆四十一年示寂，世壽七十三。其著作有明鏡（藏Kun-gsal me-loṅ，爲數學、天文學書）、甘露滴（藏 Bdud-rtsi thig-pa，爲醫書）、水晶鏡（藏 Sel-dkar me-loṅ，爲診斷書）、治癒法（藏 Gso-dpyad）、身口意中比例（藏 Sku-sruṅ-thugs-rten dkyil thig-tshad，爲造像、圖表等構造比例書）、如意寶樹史（藏 Dpag-bsam ljon-bzaṅ，佛教史）、閻浮提概說（藏 Ḥdsam-gliṅ spyi-bśad）、青海記（藏 Mtsho-sngon gyi lo-rgyus）等。此外又有修辭、詩、戲劇、佛教呪法、瑜伽、預言，及有關禪定之著作多種。所著諸書中，以如意寶樹史爲最著名。該書係印度、中國、西藏及蒙古之佛教史。爲研究印、藏佛教之重要資料。惜尚未有中文譯本。〔Śrī Sarat Chaṇdra Das: Pag Sam Jon Zang, Part, I; S.C. Das: Life of Sum-pa mkhan-po, JASB 58〕（參閱「如意寶樹史」2375）


meanings:
（梵 Yājñavalkya）古印度哲人，又譯祭皮衣仙。其生存年代及傳記均不詳。被推定爲西元前八世紀人。依《沙達帕達梵書》（Śatapatha-brāhmaṇa）所載，氏爲祭儀學者的權威。《布利哈得南耶卡奧義書》（Br!hadāraṇyaka-upaniṣad）則謂其與鄔達羅迦（Uddālaka Āruṇi）同時代，深受毗提呵（Videha）國王札那卡（Janaka）的尊崇。<#>氏之中心思想强調‘我’（ātman）的本質爲唯一絕對的純意識（vijñānaghana，prajñānaghana），超越主觀與客觀的對立，無法言喻，僅能從否定（neti neti）中表現；又謂此‘我’能生出所有客體性的存在。此正如‘濕薪燃火時，烟冒諸方然。’此外，又宣揚梵我的實在性，幷以熟睡狀態說明日常經驗與梵合一的解脫境地。此等學說後來成爲吠檀多學派學說的源流。<#>◎附︰黃心川《印度哲學史》第三章（摘錄）<#>奧義書哲學唯心主義路綫的代表者是耶若婆佉。他是鄔達羅迦的學生，也是鄔達羅迦的唯心主義對手。他很富有，投身在韋提呵國王闍那迦門下，備受優禮。他是當時公認的祭司和祭祀理論家之一。<#>鄔達羅迦提出了一種物活論的一元論學說。他把世界的最高本體和終極原因歸結爲一種‘細微’（animan，不可見的東西）──有（sat）。鄔達羅迦首先反駁了從無生有的理論︰‘有人說太初這個世界是“無”，從“無”産生了“有”，但是怎樣能够這樣說呢？“有”怎樣能够從“無”産生呢？毌寧說太初只有“有”。’（《歌者奧義》）他認爲，太初這個世界只是唯一的‘有’，由于‘有’的‘繁殖增多的願望’（bahubhavitumiccha），自己産生了火（熱），由火産生了水，由水産生了地。當‘有’連同它的‘生命的靈魂’（命我，jivātman）進入水、火、土三原素，使三原素結合的時候，便産生了現象世界的名稱和形態（名色，nāmarūpa，《歌者奧義》）。例如太陽、月亮和雷電等都是由三原素結合而成的。太陽裏面的紅色是火，白色是水，黑色是土（《歌者奧義》）。鄔達羅迦雖然承認世界上的一切物質都是由水、火、土三原素構成的，但又認爲‘有’及水、火、土都有著靈魂，這是一種具有唯物主義性質的物活論的說明。<#>鄔達羅迦認爲‘有’是一種真實的，而且是可以被認識的東西。他把‘有’比作製造出陶器來的粘土，作出銅珠來的銅，造成修指甲刀的鐵等等（《歌者》），鄔達羅迦使用的這些例子都是我們日常生活所見的東西，可見他的哲學概括是與生産實踐有關的。<#>可是耶若婆佉則與之對立，宣傳‘梵我同一’的唯心主義理論。耶若婆佉認爲，梵我是世界上一切自然和社會現象的‘主導者’和‘最後原因’。他說︰‘像蜘蛛出絲，火中爆花一樣，從這自我裏産生出一切氣息（生命），一切世界，一切神天，一切東西，此中奧義乃是“真中之真”（satyasya satyam）。’（《廣林》、《慈氏奧義》）他還把自我比作敲打大鼓發出聲響的大鼓或鼓手，現象界是大鼓外散的聲響，只有抓住了大鼓或者鼓手，才能控制聲響。（《廣林》）<#>耶若婆佉爲了使自我或精神擺脫客觀實在性，提出了一種叫做‘我的四位說’的神秘主義學說，按照這個學說，人的精神狀態即自我從外到內可以分爲四種，即醒位、夢位、熟眠位和死位（大覺位）。在醒位時，人的主觀的東西與客觀的東西純然對立著，自我受著外界事物的束縛，是不自由的；在夢位時，人的精神雖然作了主宰，但仍未擺脫在覺醒時所受的外界經驗的印象，因而這個精神狀態還是不自由的和不純粹的；到熟眠和死位時，精神才能徹底擺脫外界事物的束縛，超越主客觀的對立，成爲純粹絕對的狀態，與梵合一，從而達到‘最高的歸趨，最上的安樂，最上的歡喜’（《廣林》，四位說詳見《歌者》）。（中略）<#>鄔達羅迦論證了人的精神是由物質産生的。他說︰‘吃了的食物變成三個部分︰它的最粗的部分變成了糞，不粗不細的部分變成了肉，最細的部分變成了精神；同樣，喝了的水變成三個部分︰它的最粗部分變成了尿，中間的部分變成了血，最細的部分變成了氣息。’（《歌者》）鄔達羅迦爲了證實他的這種理論具有可靠性，還教他的兒子尸吠多揭堵親自絕食做試驗，尸吠多揭堵在絕食後失去了記憶，但是在恢復了食物後，又獲得了精神、思維和語言的能力（《歌者》）。鄔達羅迦這種論證雖然還不像今天辯證唯物主義所指出的那樣，思維是由高度組織的物質的屬性，但在當時科學發展水平的限制下，已是最好的推測了。<#>耶若婆佉則從相反的方面論證靈魂是物質的主宰。他說︰‘你不能看到觀看的觀者，你不能聽到聽聆的聽者，你不能認識到認識的認識者，你不能理解到理解的理解者，它是你自己的靈魂，而這個靈魂是在一切事物當中。’（《廣林》）耶若婆佉就這樣論證了思維是自己的對象，認識的主體也就是認識的客體。這種說法明顯地是一種唯心主義的理論。<#>鄔達羅迦在死亡的問題上也和耶若婆佉表示了對立的觀點。例如他曾觀察一個垂死的人和他親屬的談話，這個人開始還能聽著和想著他的親屬的談話，漸漸回答中斷了，呼吸停止了，最後身體也冷却了，于是鄔達羅迦作出這樣的結論︰言語歸于思維，思維歸于氣息，氣息歸于熱（火），熱最後歸于‘有’。這個‘有’無疑地是從可見的事物中概括出來的，是物質的抽象。而耶若婆佉則渲染一個人死後，肉體歸于地中，靈魂歸于空中，精神進入月中，眼搏入日中，耳朵進入四方中，氣息歸入風中，言語歸入火中，皮毛歸于草中，頭髮歸于木中，精血歸于水中。至于這個人的阿特曼（不死靈魂）則是根據業報規律作出最後的决定（《廣林》），這完全是一種宗教唯心主義的說教。<#>鄔達羅迦反對吠陀的神聖權威。長期流行在民間的《鄔達羅迦本生故事》反映鄔達羅迦的思想說︰‘如果一個人知道一千個吠陀而不能解脫痛苦，他仍然不知道正確的道路。我的思想是︰吠陀是無用的，自製的道路才是真理。’他號召人民從祭司的精神統治中解放出來，積極投入生活，‘人類依照自然而生活將會獲得滿足，但是如果依照祭司的迷信而生活，將會無望和絕助’。<#>與鄔達羅迦相反，耶若婆佉鼓吹業報輪回的宿命論思想。他宣稱輪回業報是和人的行爲、欲望互爲因果的，‘行善者成善，行惡者成惡’，‘人有何欲望，就有何决心，有何决心，就造何業’（《廣林》）。要獲得解脫的道路有二︰一是學習吠陀，舉行宗教儀式，供獻祭品，實行苦行；另一是證悟梵我，‘知解梵智慧的人，由此直升天界而獲解脫’（《廣林》）。<#>


meanings:
（梵 Yaśodharā，巴 Yasodharā，藏 Grags-ḥdsin-ma、Lha-mo-grags-ldan-ma）釋尊出家前（即悉達太子）之正妃；羅侯羅之母。音譯又稱耶輸多羅、耶戍達羅、耶惟檀，意譯爲持譽、持稱、具稱、持名稱者、華色。又稱羅 侯羅母（Rāhula-mātr!）或Bhad-dakaccārā（此爲出家後之名）。一說爲婆私咤（Vaśiṣṭhā）族釋種大臣摩呵那摩（Mahā-nāma）之女；一說天臂（Devadaha）城善覺（Suppabuddha）王之女，提婆之妹；或謂中印度迦毗羅城執杖（Daṇḍapāṇi）之女。相好端嚴，姝妙第一，具諸德貌。于佛陀成道後第五年，與佛陀姨母摩呵波闍波提夫人及五百釋女一同出家爲比丘尼。《阿羅漢具德經》雲（大正2·833c）︰‘宿植良因具大福德，羅侯羅母耶輸陀羅苾芻尼是。’《有部毗奈耶破僧事》卷十二載，佛曾對諸比丘言（大正24·162a）︰‘我一切苾芻尼衆中，耶輸陀羅苾芻尼最具慚愧。’<#>關于太子之妃究有幾人，《大智度論》卷十七列劬毗耶（Gopikā）、耶輸陀羅二人；《佛本行集經》卷十四〈常飾納妃品〉載有耶輸陀羅、摩奴陀羅（Manodharā，意持）、瞿多彌（Gotamī）三妃；《十二游行經》、《衆許摩呵帝經》卷四、《有部毗奈耶》卷十八則列耶輸陀羅、瞿比迦（Gopikā，密語）、密伽闍（Mr!gajā，鹿子、鹿王或鹿養）三人。其中之瞿比迦，《修行本起經》卷上謂其爲善覺王之女、羅侯羅之母，《太子瑞應本起經》卷上、《普曜經》卷三謂其爲執杖梵志之女。由此觀之，瞿比迦或系耶輸陀羅之異名。<#>另依《法華經》卷五〈勸持品〉所載，佛陀曾爲耶輸陀羅授記，謂其于來世成道後，名爲具足千萬石如來。<#>密教則稱之爲耶輸陀羅菩薩，位于現圖胎藏界曼荼羅觀音院第二列、東方第三位。密號示現金剛，三摩耶形爲花枝或楊柳，種子字爲‘琰’（yaṃ）。形像爲︰頭戴金綫冠。右臂彎曲，仰掌，指端下垂，大拇指稍屈。左手竪掌，屈食、中二指，夾一樹枝。面向左方，竪左膝，坐于赤蓮花上。《大日經疏》卷五（大正39 ·632b）︰<#>‘次于明王左邊，畫明妃耶輸陀羅。譯雲持名稱者。身真金色，以諸瓔珞莊嚴，令極端嚴，如女天之像。右手持鮮白妙花枝，果葉相間，長條茂好。其花或有初苞，或有欲開，或有正開敷者，若五若十乃至數十。左手持鉢胤遇，亦是西方勝上之花。以得大勢明王主安立一切衆生菩提種子，而此明妃主含藏出生此中種種功德，故其被服■幟皆與此義相應也。’<#>然而胎藏圖像及舊圖樣均未載此尊。此尊真言爲‘南麽三曼多勃馱喃閻’或‘歸命琰野輸馱羅野娑■賀’。印契爲馬頭明王印。杲寶《胎藏界念誦次第要集記》卷七謂︰耶輸陀羅本是世尊法喜之妻，亦現爲夫人。此名越喜三昧。手把花盤，內盛百花。一切天人及諸佛見之，無不歡喜。<#>［參考資料］　《方廣大莊嚴經》卷四；《過去現在因果經》卷二、卷三；《佛本行集經》卷十二～卷十六；《有部毗奈耶雜事》卷二十；《大日經》卷一〈具緣品〉、卷二〈普通真言藏品〉；《胎藏界七集》卷上；《諸說不同記》卷三；《胎藏界曼荼羅尊位現圖抄私》卷二。<#>


meanings:
3932梵名 Yaśodharā，巴利名 Yasodharā。又作耶輸多羅、耶惟檀。意譯作持譽、持稱、華色。又稱羅睺羅母（梵 Rāhula-mātṛ）。中印度迦毘羅城釋種執杖（梵 Daṇḍapāṇi）之女，悉達太子之正妃，羅睺羅之生母。一說爲婆私吒族（梵 Vaśiṣṭhā）釋種大臣摩訶那摩（梵 Mahānāma）之女，或謂係天臂城（梵 Devadaha）善覺王（梵 Suprabuddha）之女，提婆之妹。相好端嚴，姝妙第一，具諸德貌。釋尊成道五年後，與釋尊之姨母摩訶波闍波提（梵 Mahā-prajapati）等五百名釋迦族女，亦剃染受具足戒爲比丘尼。〔方廣大莊嚴經卷四、修行本起經卷上、有部毘奈耶雜事卷二十〕　<二>於密教中，稱作耶輸陀羅菩薩，列位於現圖胎藏界曼荼羅觀音院中。密號示現金剛。呈天女之像，頭戴金線冠。右臂彎曲，仰掌，指端下垂，拇指微屈。左手豎掌，食指、中指夾一樹枝。其印契爲馬頭明王印，真言爲：南麼三曼多勃馱喃閻。〔大日經疏卷五、胎藏界念誦次第要集卷七〕


meanings:
（巴 Yāzawingyaw）現存最古的緬甸語編年史。又稱《緬甸佛教史》。英譯本書名爲《The CelebratedChronicle》。著者是Samantapasadika Silavamsa（通稱Shin Thilawuntha，1453～1520）。據說是十五世紀的作品。全書分爲三部，附有作者自己的巴利語序。第一部和第二部是根據斯里蘭卡的巴利語編年史，叙述印度及斯里蘭卡的佛教史，第三部記述緬甸的佛教史。內容以主觀記述爲多，史料價值較少。而文體則是出色的散文。版本方面，有仰術Burma Research Society版本和WunthaRakkha Pita hat版本二種。<#>


meanings:
① Tai vẹt, tai vẹt không có vành tai là đam. ||② Tên người. Cũng đọc là chữ tham.


meanings:
① Tai vẹt (không có vành); ② [Dan] Tên gọi khác của Lão Tử (nhà triết học Trung Quốc, khoảng thế kỉ 6 trước CN).


meanings:
① Vui, quá vui gọi là đam. ||② Cùng nghĩa với chữ đam 眈. ||③ Tai to và dái tai thõng xuống.


meanings:
(văn) ① Mải vui, đam mê (như 躭, bộ 身, nghĩa ②); ② Như 眈 (bộ 目); ③ (Tai) rộng và thõng xuống; ④ Cẩu thả, lơ đễnh, khinh suất.


meanings:
4288耽摩栗底，梵名 Tāmralipti。東印度古國名，位於恆河河口。其地為海陸交會處，商業繁盛。據大唐西域記卷十載，該國有伽藍十餘所，僧眾千餘人，天祠五十餘所，濱臨海隅，奇珍異寶甚多。玄奘嘗從此地欲度師子國，後聽從一沙門之勸，乃南折向烏荼國。義淨曾於此地止住一年，習學聲論及梵語。阿育王曾依王女僧伽蜜多之請，贈菩提樹之分枝與師子國，船即從此處出，可知其為印度東渡之要港。其地約於今荷格里河（Hughly）右岸之坦魯克（Tamluk）。現猶存一小港，舊時之市街陷沒水面下約六公尺，近來發掘遺物不少。〔高僧法顯傳、大史（巴 Mahāvaṃsa, x）i; N.L. Dey: The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India〕


meanings:
4288梵語 tāmbūla 之音譯。又作擔步羅、贍步羅。學名 Piper betle。屬胡椒科之一種爬藤類常綠植物。原產於印度、錫蘭、緬甸等熱帶地區。葉有香氣，略具麻醉性，和以少量檳榔子、生石灰，咀嚼之，可健胃消化，復能避免饑餓之苦。比丘於飯後多放耽餔羅葉入口中咀嚼，作為消化劑之用。慧琳音義卷六十六（大五四‧七四五中）：「耽餔羅（中略），西國藥果名也，俗土女人多含此藥。」〔集異門足論卷四〕


meanings:
① Sáng. Bạch Cư Dị 白居易: Trì trì chung cổ sơ trường dạ, Cảnh cảnh tinh hà dục thự thiên 遲遲鐘鼓初長夜，耿耿星河欲曙天 tiếng chuông, trống điểm thong thả báo hiệu mới đêm dài, những ngôi sao trên sông ngân (tinh hà) sáng lấp lánh như muốn là rạng đông. Tản Ðà dịch thơ: Tiếng canh tối tùng tùng điểm trống, Năm canh dài chẳng giống đêm xưa, Sông Ngân lấp lánh sao thưa, Trời như muốn sáng, sao chưa sáng trời? ||② Thắc mắc, như trung tâm cảnh cảnh 忠心耿耿 trong lòng thắc mắc không yên. ||③ Cảnh giới 耿介 chính trực, có chí tiết không a dua với người (thanh cảnh).


meanings:
① (văn) Sáng sủa; ② Trung thành; ③ 【耿耿】cảnh cảnh [gânggâng] a. Trung thành: 耿耿服務 Trung thành phục vụ; b. Canh cánh, thắc mắc không yên: 耿耿于懷 Canh cánh bên lòng; 心 中耿耿 Trong lòng thắc mắc không yên; c. (Sáng) lấp lánh: 星河耿耿 Sông ngân lấp lánh; ④ [Gâng] (Họ) Cảnh.


meanings:
① Tục dùng như chữ đam 耽. ||② Lão Ðam 老聃 tức Lão Tử 老子.


meanings:
① Nghe, nghe rồi, lĩnh được ý gọi là linh.


meanings:
(văn) Lắng nghe, tuân theo, vâng lời: 聆教 Được nghe lời chỉ bảo.


meanings:
① Hãy, cũng. Như liêu phục nhĩ nhĩ 聊復爾爾 hãy lại như thế như thế. ||② Nhờ, như dân bất liêu sinh 民不聊生 dân không biết nhờ vào đâu mà sống được. ||③ Tình ý buồn bã gọi là vô liêu 無聊. Liêu trai chí dị 聊齋志異: Ư thị chí vô liêu thời, nữ triếp nhất chí 於是至無聊時，女輒一至 từ đó cứ lúc quạnh hiu buồn bã, nàng lại đến luôn. ||④ Tai ù.


meanings:
① (Tàm) tạm, hãy tạm, cũng: 聊以自慰 Tạm tự an ủi; 聊復爾爾 Hãy tạm như thế như thế; 聊以卒歲 Tạm để qua ngày đoạn tháng. 【聊且】 liêu thả [liáoqiâ] Tạm thời, tạm; ② Ít, chút ít, chút đỉnh: 聊勝于無 Ít vẫn hơn không; ③ Hứng thú: 無聊 Không có thú vị gì, buồn bã, sầu muộn; ④ Nhờ, nương dựa: 聊賴 Dựa vào; 民不聊生 Dân không biết dựa vào đâu mà sống; ⑤ Tán dóc: 我沒工夫跟你聊 Mình không có thời giờ đâu mà tán dóc với cậu; 有空咱們聊聊 Khi nào rỗi rãi ta hãy tán chuyện chơi; ⑥ (văn) Tai ù; ⑦ [Liáo] (Họ) Liêu.


meanings:
① Om sòm, nói rát tai, người ta không muốn nghe mà mình cứ nhai nhải mãi cũng gọi là quát. Tục thường nói là quát sảo 聒吵. ||② Quát quát 聒聒 ngây ngô.


meanings:
① Ồn ào, om sòm, ầm ĩ; ② (văn) Nói lải nhải mãi; ③ 【聒聒】 quát quát [guoguo] Ngây ngô.


meanings:
5575 【聖】<一>梵語 ārya，巴利語 ariya。於日常的、世俗的價值上，其性質與「俗」乃相異而對稱。以宗教行事而言，例如中止日常行事之斷食、安息日等，亦稱爲聖。 西元前十三世紀末，自西北印度入侵，占據五河地方之白種人自稱爲雅利安（梵 Ārya），而將被征服之黑種民族視爲非雅利安（梵 Anārya）。西元前一千年頃，雅利安人自旁遮普（Pañjāb，即五河地方）逐漸向東遷移，占領了閻牟那河、恆河中游等肥沃地區，稱之爲中國（梵 Madhyadeśa），或聖地（梵 Āryāvarta）。雅利安文化逐漸興隆，社會制度確立後，視被征服之先住民爲奴隸（梵 śūdra，首陀羅），而自稱爲婆羅門（梵 brāhmaṇa，司祭者）。此外另有剎帝利（梵 kṣatriya，王族、武士）、吠舍（梵 vaiśya，庶民、農工商民）等階級。四階級中，以司掌祭祀之婆羅門爲最高階級，故知此種「聖」之觀念乃與特權階級相結合。 然西元前六世紀，爲印度文化之大轉型期，「聖」之觀念亦因而開放。文化中心逐漸東移之時，摩羯陀國勃興於東方邊域。此類新興之國，王族權力大增，工商業發達，工商階級富裕，逐漸掌握社會上之經濟實權。其時，亦產生一群否定婆羅門階級之新興思想家，即沙門（梵 śramaṇa），其中最具代表性者爲釋尊。釋尊主張打破四姓階級。無論任何階級，一旦加入教團，皆成爲平等之釋子；且不以家世、身分、財產爲聖，而以正道爲聖。探求正道，或實踐正道者，皆稱爲聖。故釋尊之出家求道，又稱聖求（巴 ariya-pariyesa）。八正道，又稱八聖道（巴 ariya-magga）；四諦，又稱四聖諦（巴 ariya-sacca，聖的真理）。此外，另有聖智（巴 ariya-paññā）、聖解脫（巴 ariya-vimutti）、聖戒（巴 ariya-sīla）、聖聲聞（巴 ariya-sāvaka，聖弟子）等冠以聖字之詞。「聖」字，本意味雅利安民族之高貴血統，佛教採用之後，其意義因而大大轉變。 <二>學德殊勝者之美稱。（參閱「聖人」5577）


meanings:
① Thánh, tu dưỡng nhân cách tới cõi cùng cực gọi là thánh, như siêu phàm nhập thánh 超凡入聖 vượt khỏi cái tính phàm trần mà vào cõi thánh. Phàm cái gì mà tới tột bực đều gọi là thánh, như thi thánh 詩聖 thánh thơ. ||③ Lời nói tôn kính nhất, như lời dụ của vua gọi là thánh dụ 聖諭, thánh huấn 聖訓, v.v. ||④ Sáng suốt, cái gì cũng biết tỏ.


meanings:
① Thánh (người có đạo đức và tài cao học rộng, thông suốt lẽ đời): 聖人 Bậc thánh, thánh nhân; 聖賢 Thánh hiền; ② Tên đẹp tỏ ý sùng bái: 聖 地 Đất thánh; 神聖使命 Sứ mệnh thần thánh; ③ Từ để tôn xưng nhà vua (thời xưa): 聖上 Thánh thượng, nhà vua; 聖喻 Lời dụ của vua; ④ (văn) Người giỏi giang tinh thông về một lãnh vực hay một nghề: 詩聖 Thi thánh (người làm thơ cực giỏi); 草聖 Người viết chữ thảo siêu tuyệt; ⑤ Tín đồ tôn giáo tôn xưng người hoặc sự vật liên quan đến tôn giáo của mình: 聖經 Kinh thánh; 聖誕 Ngày sinh của đức giáo chủ (tùy theo đạo); ⑥ (văn) Rượu trong; ⑦ (văn) Sáng suốt, anh minh, thông suốt lẽ đời: 是故聖益聖，愚益愚 Cho nên bậc thánh càng thêm sáng suốt, kẻ ngu càng thêm ngu muội (Hàn Dũ: Sư thuyết).


vietnamese:
thánh vị kinh dục giới sinh tất bất vãng sinh sắc vô sắc giới <pttđ>


vietnamese:
thánh phật mẫu tiểu tự bát nhã ba la mật đa kinh <cm>

meanings:
(title) Perfection of Wisdom of the Little Mother Syllables


vietnamese:
thánh phật mẫu tiểu tự bát-nhã ba la mật đa kinh <đpb>


vietnamese:
thánh phật mẫu bát nhã ba la mật đa kinh <cm>

meanings:
(title) Perfection of Wisdom of the Sacred Buddha-Mothers


vietnamese:
thánh phật mẫu bát-nhã ba la mật đa kinh <đpb>


vietnamese:
thánh bát thiên tụng bát-nhã ba la mật đa nhất bách bát danh chân thật viên nghĩa đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
thánh lục tự tăng thọ đại minh đà la ni vương kinh <đpb>


vietnamese:
thánh lục tự đại minh vương đà la ni kinh <đpb>


meanings:
5578Granth Sāhib 或 Guru Granth Sāhib）音譯格蘭特沙哈卜。印度錫克教之主要經典。一六○四年間，錫克教五祖阿爾瓊（Arjun Mal, 1563～1606），彙編歷代祖師，及羅摩難陀（Rāmānanda）、喀比爾（Kabīr）等印度教改革思想家之讚歌、聖句、祈禱文等，稱爲根本聖典（Ādi Granth，音譯阿底格蘭特），共一萬五千餘詩節。至十祖哥賓德辛格（Govind Singh, 1666～1708），注釋根本聖典，並增編六祖以降，諸祖之言行錄，稱爲第十代教祖之聖典（Dasve pātsāh kā granth），即今之聖典教書，現存於阿穆利薩（Amritsar）錫克教本山黃金寺（Darbar Sāhib），該寺奉爲本尊。辛格生前，廢除教祖制，以聖典教書爲教團崇拜之對象。錫克教信奉哈里神（Hari），本書即以一神教義爲主，揭示對教祖之敬愛，對神之絕對皈依，並強調「業」之倫理生活等；然亦雜有印度教之泛神論、不二一元思想，及伊斯蘭教蘇非（Sūfī）之神祕主義等。於本書之作者群中，包括自一一五○年以降五百年間伊斯蘭教神學家四十二人，故由本書亦可略窺伊斯蘭教傳入印度後，印度思想轉變之概況。〔Duncan Greenless: The Gospel of the Guru Granth Sahib, 1952；Trilochan Singh, B. Jodh Singh, Kapur Singh, Bawa H. Singh, Khushwant Singh：The Sacred Writings of the Sikhs, with the Foreword by Arnold Toynbee and the Introduction by S. Radhakrishnan, 1960〕


meanings:
(Enlightened) sage and (unenlightened) worldling


meanings:
Giết sạch Thánh phàm, ý nói hoàn toàn trừ sạch mọi chấp trước trên nghĩa lí đối với bậc Thánh người phàm, cùng với những vọng tình đối lập giữa Thánh phàm. Tông Môn Võ Khố ghi: »（悅 和 尚） 住 兜 率 五 年。 一 日 說 偈 曰。 四 十 有 八。 聖 凡 盡 殺。 不 是 英 雄。 龍 安 路 滑。 奄 然 而 化。 – (Hoà thượng Duyệt) trụ trì chùa Đâu-suất năm năm, một hôm nói kệ rằng: ›Bốn mươi tám năm giết sạch thánh phàm, không phải anh hùng, đường Long An trơn‹. Bỗng nhiên thị tịch«.


meanings:
Khuôn mẫu thánh phàm, chỉ cho cái thấy của người thế tục thường hay phân biệt người thánh với kẻ phàm. Nhà thiền cho rằng đây là biểu hiện của vọng tâm phân biệt. Mật Am ngữ lục ghi: »上 堂。 舉 金 峰 和 尚 示 眾 云： 老 僧 二 十 年 前。 有 老 婆 心。 二 十 年 後 無 老 婆 心。 時 有 僧 出 問： 如 何 是 和 尚 二 十 年 前。 有 老 婆 心。 峰 云： 問 凡 答 凡。 問 聖 答 聖。 僧 云： 如 何 是 二 十 年 後 無 老 婆 心。 峰 云： 問 凡 不 答 凡。 問 聖 不 答 聖。 師 云： 烏 巨 當 時 若 見。 但 冷 笑 兩 聲。 這 老 漢 忽 若 瞥 地。 自 然 不 墮 聖 凡 窠 臼。 – Sư thượng đường, nêu công án Hoà thượng Kim Phong dạy chúng rằng: Lão tăng 20 năm trước có tâm lão bà, 20 năm sau không có tâm lão bà. Khi ấy có vị tăng bước ra, hỏi: Thế nào là Hoà thượng 20 năm trước có tâm lão bà? Phong đáp: Hỏi phàm đáp phàm, hỏi thánh đáp thánh. Tăng hỏi: Thế nào là 20 năm sau không có tâm lão bà? Phong đáp: Hỏi phàm chẳng đáp phàm, hỏi thánh chẳng đáp thánh. Sư nói: Ô Cự (pháp hiệu của Hoà thượng Mật Am) nếu có mặt ngay lúc đó chỉ cười nhạt hai tiếng, ông già ấy bất chợt đốn ngộ, tự nhiên chẳng rơi vào khuôn mẫu thánh phàm«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đức Ngọc đời Thanh. X. Đức Ngọc.


vietnamese:
thánh cát tường trì thế đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
thánh thiện trụ ý thiên tử sở vấn kinh <đpb>


meanings:
（1930～　　）現代臺灣僧。江蘇南通人。俗姓張，民國三十二年出家于南通廣教寺。三十八年隨軍來臺灣，四十九年再複僧相。五十八年入日本立正大學，先後獲得文學碩士、文學博士學位。回臺灣後，曾任東吳、文化大學等校教授、中華佛學研究所所長等職。此外，亦在美國紐約創辦禪中心。自1993年起，又在臺北縣籌設‘法鼓人文社會學院’。<#>師在著述與弘法方面，皆成果豐碩。著有《戒律學綱要》、《基督教的研究》、《比較宗教學》、《世界佛教通史》、《明末中國佛教之研究》（博士論文），及《明末佛教研究》等數十部。在禪修方面，迄1993年爲止，在臺灣曾主辦四十四次禪七，在歐美主持六十多次禪七。其他在社會救濟、環保等方面，亦頗不後人。爲1980年迄今（1993），臺灣地區頗具代表性的出家人之一。<#>◎附︰聖嚴〈我的中心思想〉（摘錄自《聖嚴法師學思歷程》）<#>若從我的閱讀和寫作的範圍及其性質來看，好像非常龐雜。其實我在臺灣南部閱讀大藏經的階段，已經有了一個明確的思想路綫。我必須承認，受有太虛大師和印順法師兩人很大的影響。到了日本，撰寫論文期間，也受到蕅益大師的影響。蕅益及太虛兩人，都有佛法一體化的所謂‘圓融’的主張，那也就是中國本位佛教的特色。我是中國人，我對中國的佛教不能沒有感情，所以不僅能理解他們的用心，也很佩服他們的用心。中國佛教，應該具有中國文化的特色才對。至于印順法師，他是從印度佛教的基礎來看佛教的發展，所以他幷不因爲自己是中國人而對中國的佛教做偏袒的理解。印順法師的佛學思想是淵源于《阿含經》及《中觀論》，那就是以‘緣起性空’、‘性空緣起’爲他的立足點，然後再去博涉印度的大小乘佛法以及中國的各宗派思想。<#>我在行持上，主張采用原始佛教的精神，也就是以戒、定、慧的三學幷重，所以我開始對佛學作比較深入的探索之時，就是從戒律的問題著手，然後研讀各種禪數之學的禪經禪籍，從印度的次第禪觀到中國禪宗的頓悟法門。事實上《阿含經》的本身就是在闡明慧學的同時，也在宣揚定學，而定學必須要有戒學的基礎和慧學的指導，否則，不落于魔境，便滯于世間禪定而不得解脫。<#>我在慧學方面，是從印度佛教的原始聖典《阿含經》入手，對于《阿含經》中所說‘此生故彼生，此滅故彼滅’的緣起緣滅的道理，印象非常深刻，故當我解釋或說明佛法根本義理的時候，一定會從這個立足點上出發又回到這個立足點來。就是我現在所弘傳的禪學，若以中國禪宗祖師們留下的文獻來看，是屬于如來藏系統的思想，可是我把佛法回歸到緣起性空的原點，不論在修行方法的指導和修行理念的疏通，我都會指出最基本的立場，那便是所謂三法印︰‘無常、無我、寂靜。’如果偏離三法印的原則，那就很容易跟外道的常見和斷見混淆不清了。<#>至于我自己的專攻，所花時間比較多的，用心比較深的，只有兩個項目︰<#>第一、是大小乘戒律學的探究。我寫第一本比較學術性的著作，就是《戒律學綱要》，在我們中華佛學研究所召開的第一、二届‘中華國際佛學會議’中，我所發表的論文，也是戒律的範圍。我自從民國五十四年出版《戒律學綱要》以來，繼續撰寫與戒律相關的文字，收于《學佛知津》中的有十六篇，集于《佛教制度與生活》中的有八篇，我的目的不在于復古泥古，乃在尊古而切合時代的實用。例如當我發現釋迦牟尼時代的三皈五戒，是所有在家信衆共同必守的正確信念及生活軌範，到了中國，五戒竟成了很難遵守的條文。另有沙彌十戒及八關齋戒，應該是輕而易持的，到了中國竟會變得相當困難。比丘比丘尼戒在佛世的印度，不是那麽嚴格得無法實施的，到了中國，竟會讓人覺得沒有幾位僧尼能够持戒清淨。菩薩戒的彈性很大，可是到了中國，被幾種菩薩戒經的不同要求，弄得徒有具文。如果能够掌握了大小乘戒律的制戒原則及其持守精神，便不難將之實用到我們現代人的生活中來。這是我要研究戒律幷撰寫戒律的動機。<#>第二、是跟我博士論文的主題相關，那就是明末的中國佛教。對于當時特定人物的研究，以及特定主題項目的研究，是歷史的、也是思想的。以現代化的治學方式來研究中國佛教，先進的日本及歐美學者們，已做得不少，但他們所著眼的，多是以中國古代的資料爲主。對近世的和佛教迄于二十世紀的現代佛教，尚少有人探索。其實在明末清初的階段，中國佛教界出了許多大師級的僧俗學者，幷且影響到現代中國佛教的成長延續。不論是義理之學及應用之學，包括禪、戒、淨土、天臺、華嚴等思潮，從傳統的立場，來看現代的中國佛教，多多少少都可以在明末的佛教思想中，得到消息。可是，正如我在《明末佛教研究》的自序中所說的那樣︰‘在我的學位論文問世之前，學界對于明末的佛教，尚是一塊等待開發的處女地。’目前雖在美國及我國內，已有幾位學者，把研究重點置于明清的佛教，但是明清佛教的資料非常豐富，尚有待于研究的項目很多，我僅抛磚引玉而已。<#>在對于宗教學的探索，那是我二十五歲至三十七歲之間的興趣，到民國五十七年之後，我就把它放下了。<#>有關于禪學，我沒有做多少學術性的研究，雖然我被哈佛大學的一位教授KennethKraft博士邀請，爲他所編的《Zen Traditionand Transition》（禪的傳統和演變）一書，寫過一篇名爲〈坐禪〉的論文，從歷史的觀點談坐禪的演變，由美國的Grove Press于1988年出版；我也寫過〈禪與禪宗〉、〈壇經的思想〉，發表于《中華佛學學報》，但我畢竟不是以禪學做爲研究題材的專家，我只是用禪宗的資料來傳播禪法的修行。雖然我已以中英文出版了有關于禪的著作十多本，而那都是實用性的觀念指導和方法指導。<#>我也在《中華佛學學報》上發表過〈密教的考察〉及〈淨土思想之考察〉，在留學期間曾經寫過〈天臺思想的一念三千〉等論文；近年以來，我也留心藏傳中觀應成派的佛學思想，故于民國八十一年秋，出版了一册《漢藏佛學同異答問》，却多是我的副業，不是我的專門。<#>從整體思想而言，我不屬于任何宗派與學派，但當我講解某一部經、某一部論或某一部中國祖師們的著作之時，我不會用原始佛教的觀點來解釋他們，他們怎麽講，我也怎麽說，用他們自己的思想來介紹他們的思想。例如我講華嚴的《五教章》時，不會用《阿含》或《中觀論》的觀點來批判它，我講《起信論》、《圓覺經》時，也不會用唯識學的觀點來說明它們，而我在講《成唯識論》時，也不會用如來藏的思想跟它混淆。<#>直到現在爲止，我幷沒有宗派，我幷不一定說自己是禪宗的禪師，或是那一宗的法師。如果把佛法的源流弄得比較清楚，回歸佛陀時代的根本思想，那就可以把自己跟全體佛教融合在一起，能够理解、同情和承認各系各派的各種佛教思想，而不會受到他們之間彼此互異各執一是的影響。應該說︰我是站在十字路口的街沿上，看風光宜人的各色街景，這就是我的中心思想。<#>


meanings:
(1930-?) Thiền tăng đời hiện đại, họ Trương, hiệu Huệ Không, người Nam Thông, Giang Tô, Trung Quốc. Năm 13 tuổi theo Hoà thượng Lãng Huệ chùa Quảng Giáo cạo tóc xuất gia, 16 tuổi vào Phật học viện chùa Tĩnh An, Thượng Hải. Năm 1949 gia nhập Ngũ tùy quân đến Đài Loan. Mười năm sau khôi phục tăng tịch, theo Trưởng Lão Đông Sơ xuất gia. Năm sau sư thụ giới Tỉ-khâu nơi chùa Hải Hội ở Cơ Long, ngay lập tức đến Mỹ Nồng, Cao Hùng cấm túc và bế quan trong thời gian 6 năm. Mùa xuân năm 1969 sư sang Nhật Bản lầy bằng Tiến sĩ tại Đại học Đại Chính (Taishò) ở Đông Kinh. Mùa đông năm 1975 đến Hoa Kỳ nhận chức Phó Hội trưởng Hội Phật Giáo Mỹ Quốc và trụ trì chùa Đại Giác, xuất bản quý san »Tạp Chí Thiền«. Năm 1978, sư trở về Đài Bắc tiếp quản Trung Hoa Phật Giáo Văn hoá quán, nhậm chức giáo sư Sở nghiên cứu triết học của Đại học Trung Quốc Văn Hoá, Sở trưởng sở nghiên cứu Phật Học của Viện Trung Hoa Học thuật, đồng thời tại Newyork xây dựng Trung tâm Thiền. Tác phẩm: Thiền Môn li Châu tập, Thiền Môn Nghệ Ngữ.


meanings:
① Chùa ở khe núi Linh Không cách trung tâm huyện Tẩm Nguyên, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc 18km về phía tây bắc. Niên hiệu Càn Phù thứ 6 (879) đời Đường, lí Khản con thứ 4 của vua Ý Tông vì tránh nạn Hoàng Sào khởi nghĩa mà đến nơi này. Niên hiệu Cảnh Phúc thứ 2 (893) cất chùa ẩn cư và cạo tóc làm tăng. Thuỵ hiệu »Tiên Sư Bồ Tát«, nhân đây đặt tên chùa là »Tiên Sư Thiền viện«. Niên hiệu Đoan Củng thứ 2 (989) đời Tống trùng tu, đổi tên là »Thánh Thọ Tự«. Chùa ở dưới mỏm núi, nhân địa thế mà cất, năm toà sân sướng có thể thông suốt nhau, lại đều có sơn môn tự thành kết cấu và cách thức, trung tâm là Đại Phật điện viện, hai bên là Tiên Sư Bồ Tát viện, Tàng kinh viện, Phương trượng viện, Thiền đường viện. Trước Đại Phật điện viện là Thiên vương điện, hai bên đình viện có Phối điện tả hữu và Chung cổ lâu. Trong chùa có vài tấm bia cổ ghi chép sự phát triển biến đổi lịch sử chùa và phong cảnh núi sông. ② Chùa ở núi Phục Long, huyện Tuy Đức, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc. Niên hiệu Thái Định thứ 4 (1327) đời Nguyên, Thiên Nham Nguyên Trường vào núi Phục Long thấy chùa hoang phế đã lâu bèn muốn xây cất lại, dân làng ra sức trợ giúp chẳng bao lâu xây dựng thành chùa lớn.


meanings:
5585<一>位於陝西綏德縣伏龍山。創建情形不詳。元英宗泰定四年（1327），千巖元長（1284～1357）入伏龍山，見其荒廢已久，即欲復建，鄉民爭助之，未久蔚成大伽藍。元長承受中峰明本之教，其後並嗣其法。歸化於日本之隱元隆琦即爲元長之法統。〔五燈全書卷五十八〕　<二>位於四川省成都西南。唐元和二年（807）奉敕建立，時稱元和聖壽寺。南印、道圓等先後住錫本寺。〔唐會要卷四十八、大清一統志卷二九三〕　<三>位於山西沁源縣城西北之靈空山峪。唐乾符六年（879），懿宗第四子李侃因避黃巢之亂至此，景福二年（893）建寺隱居，並削髮爲僧，諡封「先師菩薩」，寺稱「先師禪院」。北宋端拱二年（989）重修，改今名，明清重建成現狀。　<四>位於河南睢縣城西南。建於宋代，今寺毀，僅存一塔。　<五>位於四川大足縣東北十五公里之寶頂山。與寶頂石窟有密切關連。寺建於宋代，後廢。今之建築係建於明清之時。主要有天王殿、玉皇殿、大雄殿、經殿、燃燈殿、維摩殿等。寺依山建築，殿宇巍峨。


vietnamese:
thánh đa la bồ tát nhất bách bát danh đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of the One Hundred and Eight Names of Saint Tārā


vietnamese:
thánh đa la bồ tát nhất bách bát danh đà la ni kinh <đpb>


meanings:
如八支聖道中說。二解 如律儀有八種中說。三解 法蘊足論二卷十七頁云：云何聖所愛戒？謂無漏身律儀、語律儀、命清淨，是名聖所愛戒。何故名為聖所愛戒？謂諸佛及弟子、名為聖。行於此戒。愛慕欣喜，忍順不逆；是故名為聖所愛戒。若能於此勸勵安立；當知是名方便勸勵安立令住聖所愛戒中。四解 大毗婆沙論一百三卷十四頁云：問：何故名為聖所愛戒？答：是諸功德所依處故。謂諸聖者、愛樂功德，故愛此戒。如人愛寶，亦愛寶器。如是聖者、愛樂清淨菩提分法功德寶故。亦愛如是所依戒器。復次聖者憎惡諸破戒惡。戒能對治破戒惡故；聖者愛之。復次聖者憎惡諸嶮惡趣。戒能超越嶮惡趣故；聖者愛之。復次聖者憎惡生死流轉。戒能超越生死流轉故；聖者愛之。復次聖者愛涅槃。戒能趣涅槃故；聖者愛之。如契經說：戒能展轉趣向涅槃，聖者愛樂。五解 集異門論六卷十八頁云：云何聖所愛戒？答：無漏身律儀、語律儀、命清淨；是名聖所愛戒。問：何故名為聖所愛戒？答：聖、謂諸佛及佛弟子。彼於此戒，愛慕欣喜，忍順不逆；是故名為聖所愛戒。


meanings:
Đời Minh, thiền tăng Phổ Trì trụ trì chùa Thánh Ân núi Đặng Uý ở Tô Châu, được người đời gọi là Thánh Trì tổ. X. Phổ Trì.


vietnamese:
thánh cứu độ phật mẫu nhị thập nhất chủng lễ tán kinh <cm>

meanings:
(title) Twenty-One Hymns to the Rescuer Saint Tārā, Mother of Buddhas


