# tbl_dictionary

meanings:
① Suốt. Như tứ thông bát đạt 四通八達 thông cả bốn mặt suốt cả tám phía. Phàm từ chỗ này tới chỗ kia mà được thông suốt không ngăn trở gì đều gọi là đạt. Như trực đạt 直達 thẳng suốt. ||② Hiển đạt. Như đạt quan quý nhân 達官貴人 quan sang người quý. ||③ Suốt lẽ, người thông hiểu lí sự gọi là người đạt, người không câu nệ tục đời cũng gọi là đạt. ||④ Tiến đạt lên. ||⑤ Đều. ||⑥ Nên. ||⑦ Đến. ||⑧ Con dê con. ||⑨ Họ Ðạt.


meanings:
Thông đạt, lãnh ngộ. Chương »Nhất bát ca« trong CĐTĐL q. 30 ghi: »直 語 向 君 君 未 達。 更 作 長 歌 歌 一 鉢。 – Nói thẳng với anh anh chưa lãnh ngộ, lại làm trường ca ca về một bát«.


meanings:
① Thông, suốt, đến: 這裡鐵路四通八達 Ở đây, tàu hoả thông suốt khắp nơi; 直達 Đến thẳng; ② Đạt, đạt tới, làm tròn, thành, nên: 糧食畝產達千斤 Năng suất lương thực đạt nghìn cân; 目的已達 Đã đạt tới mục đích; 達成 Đạt thành; ③ Hiểu rõ, thấu đạt, thông đạt: 通達事理 Hiểu rõ lí lẽ; 通權達變 Thấu lẽ quyền biến; ④ Diễn đạt, chuyển đạt, nói lên, phổ biến: 詞不達意 Lời không diễn đạt hết ý; 傳達 Phổ biến; 已轉達上 級 Đã chuyển đạt lên cấp trên; ⑤ (cũ) Hiển đạt.【達官】đạt quan [dáguan] Quan lại hiển đạt; ⑥ [Dá] (Họ) Đạt.


meanings:
(1618-1684) Thiền tăng đời Thanh, họ Cù, tự Thiện Quyền, người xứ Sở Bắc, nối pháp thiền sư Nguyệt Tràng Thiệt Liễu. Sư trụ chùa Vạn Thọ ở An Nam. Tác phẩm: Thiện Quyền Vị Thiền sư ngữ lục, 2 quyển.


meanings:
（Taksin；1734～1782）泰國吞武裏王朝（Thonburi）的開國君王，即鄭昭，或鄭信。爲一中泰混血兒。其父爲祖籍潮州的華僑，母親爲泰國人。氏之中國名字稱爲鄭信。氏在未爲王之前，曾任達城（Tak）太守（phya），深受百姓愛戴，被尊稱爲Phya Tak或Chao Phya Tak Sin，泰文意謂‘達城太守’或‘達城太守信’；後調任他處，然仍沿襲彼稱。泰國史則稱其爲Phra-chao Tak Sin（Phra是尊稱，Chao是‘王’或‘主’之意）；一般人亦簡稱鄭昭，即鄭王之意。<#>西元1759年，緬甸大軍攻陷泰國首都大城。鄭信率領部下五百人，突出重圍，到達東岸的羅勇（Rayong），招募青年以驅逐外侮。1767年，鄭氏收復大部份失土，然見大城已毀壞過甚，遂定都于吞武裏而稱王。即位後，續領兵南征北討，奠定今日泰國疆域的基礎。氏曾命令修復黎明寺（Wat Arun），且加以擴充，作爲王宮的皇家佛寺，然不住僧衆。此外，又下諭令在大城陷落時，奔走各處避難流落的僧人，回歸自己的佛寺，幷給與種種協助。此外，又延請有德學的高僧安住于吞武裏王都，幷向彼等册封僧爵及職務，以推行弘法工作。幷且曾下令淘汰不良的出家人，鼓勵優良僧人。在文化方面，他曾下令搜輯于戰爭中散佚的三藏及各種典籍。如有缺失，即命往柬埔寨等國抄寫補全。<#>1778年，鄭氏派兵征服永珍，獲得以七塊翡翠綠玉雕成的玉佛。此玉佛據傳系印度·龍軍論師所造。高六十八公分。在頭、肩、腹、膝等部，內藏九粒佛陀真身舍利。鄭氏將其迎回吞武裏王宮供奉。在曼谷王朝（1782）成立之後，又被迎至曼谷的玉佛寺供奉。<#>鄭氏爲虔誠的佛教信徒，嘗改寫印度古典文學名著《羅摩衍那》爲《Ramakien》。該書後成爲泰國古典文學中的翹楚之作。<#>鄭氏晚年精神異常，發病時即自稱聖者，幷命令僧人向其禮拜，違者輒遭毒打，或革除僧籍，因而引起人民叛變。1782年，遭部下昭披耶查克裏（Chao Phay Chakri，即拉瑪一世）所弑，吞武裏王朝乃告結束。雖然鄭氏所創立的王朝，僅有十五年，然其豐功偉績，深受後世泰國人的欽敬，黎明寺內供有鄭氏的巨型塑像，受到人民的瞻仰與禮拜。因此，一般華人皆稱黎明寺爲鄭王寺。<#>［參考資料］　淨海《南傳佛教史》。<#>


meanings:
5667梵名 Dakṣa。印度教之神，受到濕婆教及毘濕奴教之崇拜。其出身與家世，各書說法不一。據印度兩大史詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）、羅摩耶那（梵 Rāmāyaṇa）中之天地創造說，謂達剎乃梵天之子、生主之首。生於梵天之右拇指，其妻鉢羅蘇底（梵 Prasūti）生於梵天之左拇指，有五十個女兒（或謂二十四或六十個），曾將十個嫁予達磨（梵 Dharma），十三個嫁予迦葉波（梵 Kaśyapa），成爲天神、惡魔、飛鳥、蚊及一切生物之母，其餘二十七個女兒嫁予月亮，而變成二十七個星座。


meanings:
(1609-1669) Thiền tăng đời Thanh, họ Tiếu, hiệu Mật Nham, người xứ Trà Lăng (nay thuộc tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Sơn Tì Thông Tế, tông Lâm Tế. Sư cất chùa Tử Vân ở Bảo Khánh (nay thuộc huyện Thiệu Dương, tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc.


meanings:
（藏 Stag-luṅ）位于西藏拉薩以北四十五哩處的山岳中。原爲噶舉派支系達壟派之根據地，後世改屬格魯派。系達壟塘巴札希貝（Stag-lung-thang-pa; 1142～1210）所建。札希貝曾以噶舉派之帕木主巴（Phag-mo-gru-pa; 1110～1170）爲師，後于118 7年在達壟地方之群山中創建本寺。寺中僧衆多達三千人，後遂以寺爲中心，而形成達壟派。<#>依西藏史書《青史》所述，本寺創建後，由于沒有競奪教權或宗派之心，長期安享和平、繁榮。又，此寺之教權由教主歷代相承，未曾中斷，寺院及僧團亦皆不曾遭受破壞。相傳蒙古軍入侵西藏，破壞諸寺院時，唯本寺幸免于難。《青史》又記載，繼札希貝之後爲寺主者系古葉仁欽袞（Sku-yalrin-chen-mgon;1191～1236），氏曾完成甚多莊嚴本寺的大事業，如︰以金、銀塑祖師像，又創建有八十根柱子的達壟佛殿。<#>十五世紀時，由于宗喀巴所創立的格魯派勢力大盛，遍及全藏，達壟派因而衰滅，本寺也改屬格魯派。幷由格魯派的轉世喇嘛住持。<#>


meanings:
Người thông đạt linh ngộ. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »達 士 相 逢。 非 存 目 擊。 若 云 言 中 有 響 句 裹 呈 機。 猶 曲 爲 中 下 之 流。 向 本 分 衲 僧。 遠 之 遠 矣。 – Người thông đạt gặp gỡ, chẳng phải lưu lại để mục kích. Nếu nói rằng trong lời có tiếng vang, trong câu có cơ phong vẫn là phương tiện tiếp dẫn căn cơ trung hạ, đối với thiền tăng lão luyện thì còn cách xa lắm«.


meanings:
(1761-1840) Thiền tăng đời Thanh, họ Hà, tự Hằng Trí, hiệu Chuyết Am, người xứ Nam Hải, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Liễu Nguyệt chùa Thiên Ninh, đời thứ 43 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Thiên Ninh. Tác phẩm: Chuyết Am tập, Đạt Như ngữ lục.


meanings:
(1609-1664) Còn gọi: Nhĩ Chiêm. Thiền tăng đời Thanh, họ Đường, người Trịnh Huyện (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Sơn Tì Thông Tế, tông Lâm Tế. Sư trụ am Lục La ở Hành Sơn. Tác phẩm: Nhĩ Chiêm Tôn Thiền sư Ngữ lục 2 quyển.


meanings:
(918-978) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lương, tự Chí Tịnh, người xứ Khúc Giang (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Sư trụ chùa Bảo Quang.


meanings:
(title) Sutra of the Contemplation of Dharmatara


meanings:
5669請參閱 達摩多羅禪經 梵名 Dharmatara dhyāna-sūtra。凡二卷。東晉佛陀（馱）跋陀羅（梵 Buddhabhadra，意譯覺賢）譯。又作達磨多羅禪經、禪經修行方便、修行地不淨觀經、修行道地經、修行方便禪經、不淨觀經。收於大正藏第十五冊。係五世紀初，西域僧達摩多羅與佛大先兩人共著，共分十七品，內容闡說修習數息、不淨等禪觀之法。據近人研究，本經欠缺達摩多羅所說之大乘禪，而以佛大先所提倡之小乘禪爲主。　佛陀跋陀羅與鳩摩羅什約爲同時代人，因受廬山慧遠之請而將本經譯出。鳩摩羅什譯之坐禪三昧經稱「關中禪經」，本經則稱「廬山禪經」；此二禪經總合大小二乘禪觀。本經對禪觀實修之心理尤有詳論，故爲實修者實際上之指導書。本經冠「達摩多羅」之名，因之後世誤認爲係禪宗祖師達磨大師所說，而對之珍視並加以論究。〔出三藏記集卷二、卷四、開元釋教錄卷三、達磨多羅禪經（佐藤泰舜）〕


vietnamese:
đạt ma dịch cân kinh thập nhị thức <bktt>

meanings:
少林派之健身法。流俗相傳爲菩提達摩所創，然是否史實，則未及詳考。目前流傳的易筋經動功十二式，系王祖源得自嵩山少林寺者。各式之口訣如下︰<#>第一式︰韋馱獻杵<#>  立身期正直，環拱手當胸。<#>  氣定神皆斂，心澄貌亦恭。<#>第二式︰橫擔降魔杵<#>  足趾柱地，兩手平開。<#>  心平氣靜，目瞪口呆。<#>第三式︰掌托天門<#>  掌托天門目上視，足尖著地立身端，<#>  力周■脅渾如植，咬緊牙關莫放寬，<#>  舌下生津將腭抵，鼻中調息覺心安，<#>  兩拳緩緩收回處，弛力還將挾重看。<#>第四式︰摘星換鬥<#>  只手擎天掌覆頭，更從掌內注雙眸，<#>  鼻吸口呼頻調息，兩手輪回左右侔。<#>第五式︰倒曳九牛尾<#>  兩腿前弓後箭，小腹運氣空松，<#>  用意存于兩膀，擒拿內視雙瞳。<#>第六式︰出爪亮翅<#>  挺身兼瞪目，推窗望月來，<#>  排山望海汐，隨意七徘徊。<#>第七式︰九鬼撥馬刀<#>  側首屈肱，抱頭撥耳，<#>  右腋開陽，左陰閉死，<#>  右撼昆侖，左貼胛膂，<#>  左右輪回，直身攀舉。<#>第八式︰三盤落地<#>  上腭抵尖舌，張眸又咬牙，<#>  開襠騎馬式，雙手按兼拿，<#>  兩掌翻陽起，千斤仿佛加，<#>  口呼鼻吸氣，蹲足莫稍斜。<#>第九式︰青龍探爪<#>  青龍探爪，左從右出，<#>  左掌糾行，踡傍脅部，<#>  右爪乘風，雲門左露。<#>  氣周肩背，扭腰轉腹，<#>  調息微噓，龍降虎伏。<#>第十式︰臥虎撲食<#>  兩足分蹲身似傾，左弓右箭腿相更，<#>  昂頭胸作探前勢，翹尾朝天掉換行，<#>  呼吸調勻均出入，指尖著地賴支撑，<#>  還將腰背偃低下，順式收身複立平。<#>第十一式︰打躬擊鼓<#>  兩掌持後惱，躬腰至膝前，<#>  頭垂探胯下，口緊咬牙關，<#>  舌尖微抵腭，兩肘對平彎，<#>  掩耳鳴天鼓，八音奏管弦。<#>第十二式︰掉尾搖頭<#>  膝直膀伸，推手及地，<#>  瞪目搖頭，凝神一志，<#>  直起頓足，伸肱直臂，<#>  左右七次，功課完畢，<#>  祛病延年，無上三昧。<#>


meanings:
（巴 Dhammapāla；1864～1933）近世錫蘭佛教復興運動的推動者。原名大衛·赫渥威達奈（David Hewawitarne），後改稱達摩波羅，爲摩呵菩提協會（大菩提會）之創始人。1864年九月生于可倫坡。自幼雖就讀于基督教學校，但由于受父親影響，故仍誓願梵行（brahma-cārī），又從母親處得知佛經章句，而大受啓發。<#>其後，氏受布拉瓦斯基夫人（Mrs. Bla-vatsky）之鼓勵，决心獻身于救濟人類之工作，幷學習巴利語。同時參與由布拉瓦斯基夫人及歐爾卡特（Col. Olcott）上校創辦的神智協會（The Theosophical Society）。除創辦神智協會會刊《Leadbeater》之外，又創辦《佛教徒》（The Buddhist）周刊。1889年，與歐爾卡特應邀訪問日本。1891年，與日僧興然同訪佛陀成道處──佛陀伽耶。氏目睹該地之大塔荒廢，且爲印度教之濕婆派所占用，乃發願收復該聖地，因此在當地組成‘摩呵菩提協會’（Mahā Bodhi Society），幷招請四位錫蘭比丘駐錫大塔。同年十月，在該地舉行國際佛教會議。翌年五月，創辦摩呵菩提協會之會刊《摩呵菩提》（The Mahā Bodhi），幷擬逐步復興印度佛教，且擬設立佛陀伽耶之僧院及大學，同時計劃將巴利三藏譯成英語及印度語。<#>1893年，氏前往美國芝加哥參加世界宗教會議。返國後，在印度及錫蘭設立不少佛教學校及醫院，幷一再呼籲各國佛教徒支持收回佛陀伽耶之運動。然大塔之收回，仍遙遙無期，且駐錫大塔之比丘屢遭迫害。最後，經由全印度會議委員會（All-India Congress Commit-tee）及比哈爾之印度教徒大會（Behar Provincial Hindu Mahasabha）居間調停，乃設立印度教及佛教之共同委員會，幷于大塔旁建佛教徒宿舍。<#>1906年，氏在錫蘭興建佛教學舍，創辦《錫蘭佛教徒》（Sinhala Buddhaya）周刊。又計劃普及工業、農業之知識。幷由其父出資設立紡織工業學校。又爲籌措資金供學生留學之需而經營火柴工廠，同時又發起禁烟運動。同年，其父辭世。後，得佛斯特夫人（Mrs.Foster）贈金資助，于1908年，在加爾各答建摩呵菩提協會之會館。1913年，又得佛斯特夫人之資助，于可倫坡創辦醫院。<#>1914年，第一次世界大戰爆發。翌年，佛教徒與回教徒發生暴亂，錫蘭政府認爲肇因于達摩波羅之教唆，因此達摩波羅被拘留于加爾各答五年，《錫蘭佛教徒》周刊也被禁止發行。1920年，氏于加爾各答建法王塔院寺（Dharmarājika-caitya-vihāra），其間之資金亦多來自佛斯特夫人之資助。1922年，氏重返錫蘭，《錫蘭佛教徒》雜志亦告復刊。<#>1925年，氏前往瑞士休養，途經倫敦，于當地成立摩呵菩提協會之分會。其後，德國慕尼黑、柏林，美國紐約等地之分會亦紛紛成立。1928年，回到錫蘭，得其母及以佛斯特夫人爲首之各界人士之贊助，于鹿野苑（Sar-nath）建立根本香積寺（Mūlagandhakūṭi-vihara），1931年落成。寺內附設圖書館、施藥處、佛教會館、學校、宿舍等機構。1933年，達摩波羅于根本香積寺剃度爲僧。同年四月二十九日因病示寂，享年七十。<#>氏一生除佛教事業之外，亦有不少著述。且用多種語文刊行，其英文著作有︰《 Whatdid Lord Buddha teach？》、《Psychologyof Progress》、《Repenting God of Horeb》、《Relation between Hinduism and Bud-dhism》、《Life and Teaching of Buddha》、《Ethics of Buddha》、《History of theMaha Bodhi Temple at Bodh-Gaya》、《The Arya Dharma of Sakya Muni》；孟加拉語著作有《Buddh adever Upadesh》；印度語著作有《Buddhaki Siksha》等書。<#>


meanings:
(person) transliteration of the name of Dharmagupta,


meanings:
5670請參閱 絕觀論 （?～619）梵名 Dharmagupta。又作達摩崛多、笈多、法密、法藏。隋代譯經僧。南印度羅囉國人。剎帝利種姓。二十三歲於中印度究牟地僧伽藍出家，二十五歲受具足戒。後與同伴六人東行，歷遊沙勒、龜玆、烏耆、高昌、伊吾、瓜州等地，於開皇十年（590）抵達長安，同伴或歿或留中途，入京時僅師一人，奉勅住於大興善寺。大業二年（606），與闍那崛多（梵 Jñānagupta）於洛陽創設翻經院（官立譯經機構），譯有大集念佛三昧經、攝大乘論釋等九部四十六卷。師生性柔和，威容祥正，端居寡欲，居止三十年，學者風從。唐高祖武德二年入寂於洛汭，世壽不詳。〔續高僧傳卷二、開元釋教錄卷七〕


meanings:
（Sarat Chandra Das；1849～1917）印度學者，專攻西藏學。生于孟加拉，畢業于加爾各答州立理工科大學。西元1874年赴大吉嶺當教師，乃産生對藏學研究的興趣。1879年、1881年兩度入藏，收集大量藏文古典文獻。返回印度後，于1893年設立‘印度佛典·人類學會’（Buddhist Text and Anthropological  Society of India），出版原典，刊行‘印度佛教聖典協會雜志’。氏畢生從事西藏學與佛學的研究，重要著作有《藏英辭典》（附梵文同義語，1902）、《藏語文法導論》（附〈悉都文法金剛明鑒〉及〈悉都講義〉，1915）。兩書在西藏學研究界頗受重視，曾多次再版。另著有《拉薩及中藏旅行記》（1902）、《Indian pandits in the Land of Snow》（1893）、《Introduction to the text ofSum-tag》（1918）等。<#>


meanings:
5668（Das, Babh Sarat Chandra; 1849～1917）又譯戴斯。印度之梵、藏文學者。孟加拉人。一八八二年奉英國政府之命，由北平入西藏拉薩，鑽研薩迦（藏 Sa-skya）、密勒日巴（藏 Mi-la-ras-pa）、宗喀巴（藏 Tsoṅ-kha-pa）諸師之傳記。歸國後即從事梵、藏原文資料之蒐集。一八八九年得印度政府援助，編纂藏英辭典，於一九○二年出版「同義梵語附藏英辭典」。一八九三年復創設「印度佛教聖典及人類學會」（Buddhist Text and Anthropological Society of India），發刊「印度佛教聖典協會雜誌」，刊行中觀釋、金光明經、入楞伽經、月燈三昧經、悲華經等之部分或全部。著作除上述外，尚有印度學僧、拉薩及中央西藏之旅等，所發表之論文亦頗多。〔歐美の佛教（渡邊海旭）、A.C. March: A Buddhist Bibliography〕


meanings:
（Surendranath Dasgupta；1885～1952）現代印度學者，爲印度哲學名家。生于孟加拉，自加爾各答梵文大學畢業後，即留學劍橋大學，專攻西歐近代哲學。其後歷任加爾各答省立大學哲學系主任、梵文大學校長等職。其著作《印度哲學史》，所獲評價頗高。此外，另有《A study of Patañjali》、《Yogaphilosophy in relation to other Indianthought》、《Yoga as philosophy andreligion》等作品問世。<#>


meanings:
Về đến quê hương, dụ chỉ kiến tính minh tâm, nhận thức được lí tự tâm là Phật. Chương Thập Huyền Đàm trong CĐTĐL q. 29 ghi: »勿 於 中 路 事 空 王。 策 杖 還 須 達 本 鄉…。 撒 手 到 家 人 不 識。 更 無 一 物 獻 尊 堂。 – Vật ư trung lộ sự Không Vương, sách trụ hoàn tu đạt bản hương…, tán thủ đáo gia nhân bất thức, cánh vô nhất vật hiến Tôn đường. – Chớ thờ Không Vương ở giữa đường, chống gậy cần về đến quê hương…, buông tay đến nhà người chẳng biết, cũng không một vật hiến Tôn đường«.


meanings:
5669（Dahlke, Paul Wilhelm; 1865～1928）德國佛教學學者。曾於柏林大學學醫。早年即對佛教發生興趣，故與葛利姆（G. Grimm）、塞登修吐克（Seidenstücker）等人共同致力於德國新佛教（Neubuddhismus）之弘傳，而成爲此中心之領導者。部分學者視涅槃論爲虛無者，然達氏立於相反之立場，主張涅槃乃最高之實在者。一生著作極多，有：Das Buch Pubbenivāsa, Vier Buddhistische Wiedergeburtsgeschichten, 1919（宿命之書）；Buddhismus als Weltanschauung, 1912（世界觀之佛教）；Neu-Buddhistischer Katechismus, 1921（新佛教要理）；Was ist Buddhismus und was will er?1928（佛教之現在與將來）等。〔西洋人の觀たる印度（矢吹慶輝，東洋思潮九）〕


meanings:
（Paul Wilhelm Dahlke；1865～1928）德國的佛教學者。爲歐美實踐佛教運動的中心人物之一。德裔美國人，內科醫師。1924年在柏林郊外創設‘佛教之家’，發行雜志，幷于每月舉行兩次布薩會，儀式系依據巴利語經典而行，會員約有二百名，共同實踐佛法。1928年去世後，由于幷無後嗣，故‘佛教之家’的活動均由生前的秘書菲雪爾（Fischer）承擔，故經營乃轉困難；二次世界大戰後益形荒廢。後來因爲有錫蘭佛教徒的支援，始稍稍復蘇。<#>達氏在佛教哲學上，亦自有見地。針對當時部分學者如葛利姆（G. Grimm）等人之視涅槃論爲虛無，氏則持相反意見，而主張涅槃乃最高的實在。其著作極多，除刊行論述有關輪回的短篇小說集《宿命書》（Das BuchPubbenivasa Vier budd histische Wiederge-burtsgeschichten）之外，另撰有《世界觀的佛教》（Buddhismusals Weltanschauung）、《宗教與道德的佛教》（Buddhismus alsReligion und Moral）、《新佛教要理》（Neu-Buddhistischer Katechismus）、《佛教的現在與將來》（Was ist Buddhismus undwa s will er?）、《生處世術的佛教》（Bud-dhismus als Wirklichkeitlehre und Lebens-weg）等。<#>


meanings:
5669（1364～1432）西藏名 Darma rin-chen。法寶之意。又譯嘉曹傑。有尊者法王子、寶王子、寶幢等尊稱。爲宗喀巴之門人，亦爲甘丹寺第一代之坐床者（座主）。生於西藏之藏州（藏 Gtasṅ）。出家後，從霖特魯（藏 Rin-rdor）等諸師聽聞佛法。受具足戒後，廣習顯、密二教，其後成爲宗喀巴之大弟子。西元一四一九年，時師年已五十六，宗喀巴臨終時招至榻前，將帽子與毛皮外套、衣鉢等，均付予之，並囑其承繼黃教之祖。西元一四三二年示寂，世壽六十九。著作極多，有究竟一乘寶性論、大乘阿毘達磨集論、入菩提行論、六十頌如理論、量決擇論等注釋，及有關文殊金剛儀軌與時輪之解說書等。其中，最重要者爲藏莊嚴（藏 Sñiṅ-paḥi rgyan），乃現觀莊嚴論之注釋。〔西藏佛教研究（長尾雅人）、西藏撰述佛典目錄〕


meanings:
(960-1020) Thiền tăng đời Tống, họ Khổng, tự Vân Đoan, người Lạc Xương, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Khế Bổn, làm truyền nhân tông Vân Môn đời thứ 4, trụ trì thiền viện Diên Thọ ở núi Bạch Vân, Thiều Châu.


meanings:
5670<一>梵語 dharma，巴利語 dhamma 之音譯。又作達摩、馱摩、陀摩、曇摩、曇謨、曇無、曇。意譯法。即保持自性而不改變之意。於佛典中，其語意有多種，或指佛陀所說之教示，或指彙集佛陀之教示而成的聖典，或指道德之法則，或爲一切萬法之代稱，如俱舍宗將一切萬法分類爲五位七十五法，唯識宗則分爲五位百法。要之，其用法極多，不一而足。惟漢文經典一般多用意譯之「法」字，而於人名之翻譯，則較常採用達磨、曇摩等音譯，如 Bodhidharma，譯爲菩提達磨（我國禪宗初祖）；Dharmatrāta，譯爲達磨多羅（爲說一切有部四大論師之一）；Dharmagupta，譯爲達摩笈多（爲隋代時來華之中印度高僧）。（參閱「法」3336）　<二>指禪宗初祖菩提達磨。（參閱「菩提達磨」5207）　<三>難陀之弟子。此難陀與其弟跋難陀均爲六群比丘之一，而非指佛陀之弟子孫陀羅難陀。據諸部律記載，難陀有一共住弟子，名達磨，常懷慚愧、追悔之心，於諸學處愛樂尊重。彼未知難陀之惡行，與之共住；既知其行蹟，便棄之而與善比丘同住。


meanings:
5671又作達摩多羅。<一>梵名 Dharmatrāta。又作曇摩多羅、達磨怛邏多。意譯作法救。爲說一切有部之論師，繼婆須蜜（世友）、瞿沙（妙音）之後出世。大毘婆沙論卷七十七稱之爲說一切有部四大論師之一，或謂師爲婆沙會四大論師之一。另於俱舍論、尊者婆須蜜菩薩所集論、大毘婆沙論等中，多處以「大德法救」、「尊者法救」、「尊者曇摩多羅」、「大德」，或「大德說」而引用其論說。此外，法句經之編者亦名爲「大德法救」，然難以推知是否爲同一人。其餘事蹟不詳。〔俱舍論光記卷二、出三藏記集卷十二〕　<二>梵名 Dharmatrāta。又作達摩呾邏多。意譯作法救。法華玄義釋籤卷六譯之爲達磨鬱多羅，意譯法尚。健馱邏國布路沙布邏城人，爲說一切有部之論師。居於布色羯邏伐底城北四、五里之伽藍，因撰述雜阿毘曇心論十一卷，以解釋法勝之阿毘曇心論而著稱，屬於法勝之門派。關於其出生年代，三論玄義謂於佛陀入滅後千年頃，俱舍論光記卷一謂於佛陀入滅後六百年頃，法華玄義謂於佛陀入滅後八百年頃。蓋雜阿毘曇心論於苻秦建元（365～384）末年由僧伽提婆譯出，故師之年代應在苻秦以前。〔俱舍論寶疏卷一、出三藏記集卷十〕　<三>梵名 Dharmatrāta。又作曇摩多羅。屬說一切有部之師，爲禪法之傳持者。據出三藏記集卷九載，師於富若密羅之後出世，與佛陀斯那（佛大先）共於罽賓地方弘宣大乘禪法，並共著達磨多羅禪經。又依梁高僧傳卷三智嚴傳，智嚴至罽賓，於摩天陀羅精舍親受禪法，由此推知東晉隆安年間（397～401）師仍健在。〔達磨多羅禪經卷上、出三藏記集卷十二〕（參閱「達摩多羅禪經」5670）　<四>巴利名 Dhammapāla。又稱達磨波羅。爲五世紀末之注釋家。被尊稱阿闍梨（巴Ācariya）。南印度建志補羅（梵 Kāñcīpura）人。嘗學於錫蘭大寺（巴 Mahā-vihāra），其後，定居於南印度達糜拉國（巴 Damiḷa）之巴多羅底陀寺（巴 Padaratittha-vihāra）專事著作。其年代不詳，推測爲大注釋家佛音（巴 Buddhaghosa）之同代後輩，將佛音未完成之巴利三藏注釋完成，爲注釋佛音之注釋書之最力者。或謂師與大唐西域記卷十所出之達磨波羅（護法）菩薩爲同一人，然此一推定後爲蓋伊卡（W. Geiger）等所否定。　據聖典史（巴 Gandha-vaṃsa）所載，師之著作有真諦燈（巴 Paramattha-dīpanī），內容包括屬小部經（巴 Khuddaka-nikāya）之如是語（巴 Itivuttaka）、自說（巴 Udāna）、所行藏（巴 Cariyāpiṭaka）、長老偈（巴 Thera-gāthā）、長老尼偈（巴 Therī-gāthā）、天宮事（巴 Vimāna-vatthu）及餓鬼事（巴 Peta-vatthu）等七部之注（佛音之注現已散軼）。另有真諦筐（巴 Paramattha-mañjūsā），又作大注（巴 Mahā-ṭīkā），包括指導論（巴 Nettipakaraṇa）及清淨道論（巴 Visuddhimagga）等二部之注。此外又著有佛音之長部經（巴 Dīgha-nikāya）、中部經（巴 Majjhima-nikāya）、相應部經（巴 Saṃyutta-nikāya）及增支部經（巴 Aṅguttara- nikāya）等注之疏（再注釋），稱爲祕義解明（巴 Līnattha-vaṇṇanā）。又有本生經注疏（巴 Jātakaṭṭhakathā-ṭīkā）、指導論注疏（巴 Nettiṭṭhakathā-ṭīkā）、佛種姓注疏（巴 Buddhavaṃsaṭṭhakathā-ṭīkā）及釋阿毘達磨注疏（巴 Abhidhammaṭṭhakathā-ṭīkā-anuṭīkā）等十四部，然有謂釋阿毘達磨注疏非師所作。〔B.C. Law: A History of Pāli Literature；G.P. Malalasekera: Dictionary of Pāli proper Names〕　<五>（Dhammapāla, Sri Devamitta; 1864～1933）近代錫蘭之護法家。又譯作達磨波羅。十九世紀之錫蘭佛教頗衰頹，一般幼兒皆有受基督教洗禮之習，師自不例外。但後受波拉瓦斯基夫人（Mrs. Blavatsky）之教導，決意獻身人類救濟事業。後又受雙親影響，得聞佛典章句，大受啟發。一八九一年，詣佛陀證道之聖蹟菩提伽耶，見大塔荒廢，知其爲濕婆教主所有，爲收復之計，乃在當地籌組摩訶菩提會（Mahābodhi Society），後於錫蘭可倫坡正式成立總部，該組織之宗旨在於向外國宣傳佛教，尤重視復興印度佛教及增進錫蘭人之教育。翌年五月，創辦摩訶菩提雜誌。一九○六年在錫蘭建佛教學舍，發刊錫蘭文「佛教徒」週刊，並發起禁酒運動。一九○八年建摩訶菩提會會館。一九二○年完成法王塔院寺之建造。其間摩訶菩提會之基金大多來自福斯特夫人（Mrs. Mary Elizabeth Foster），此於推動復興佛教之運動，確有功不可沒之處。一九三二年爲沙彌，翌年剃髮於根本香積寺，委付摩訶菩提會之職務後即告退隱。一九三三年四月因肺炎去世，享年七十。其英文著作有：What did Lord Buddha teach?1922; Psychology of Progress; Repenting God of Horeb; Relation between Hinduism and Buddhism；Life and Teaching of Buddha; World's Debt to Buddha; Ethics of Buddha；History of the Maha Bodhi Temple at Bodha-Gaya; The Arya Dharma of Sakya Muni，此外孟加拉語有 Buddhadever Upadesh，印度語有 Buddhaki Siksha 等。〔The Maha-bodhi,1925;1933（Sri Devamitta Dhammapala Number）; A.C. March：A Buddhist Bibliography〕


vietnamese:
đạt ma đại sư trụ thế lưu hình nội chân diệu dụng quyết <pqđtđ>


meanings:
5673又作達摩波羅。<一>梵名 Dharmapāla。意譯作護法。唯識十大論師之一。佛陀入滅後一千年頃，出生於南印度達羅毘荼國之建志補羅城，爲大臣之長子。〔大唐西域記卷五、卷九、卷十、佛祖歷代通載卷十二〕（參閱「護法」6867）　<二>巴利名 Dhammapāla。西元第五世紀末之注釋家。被尊稱爲阿闍梨（巴 ācāriya）。又稱達磨多羅。（參閱「達磨多羅」5671）　<三>（Dhammapāla, Sri Devamitta; 1864～1933）又譯作達磨多羅。摩訶菩提會（Mahābodhi Society）創始人。生於錫蘭貴族家庭，原名棟大衛赫瓦韋塔拉納（Don David Hevavitharaṇa）。自幼受基督教會學校教育。後受十九世紀末錫蘭民族主義運動與佛教復興運動之影響，從事復興印度佛教之活動。主張經由批判西方文化、復興佛教來提高錫蘭人之民族意識。一八九一年初詣印度菩提伽耶，五月，於可倫坡創建摩訶菩提會，並於印度與國外傳播佛教。曾訪問緬、英、美、中、日、泰、法、義等國。一九三三年正式受戒，同年卒於印度。（參閱「達磨多羅」5671）


meanings:
（巴 Dhammazedi；?～1492）緬甸白古王朝的君王。又譯達磨悉提。原爲蒙族僧人，後返俗，輔佐信修浮（Shinsawbu; 1453～1472在位）女王，幷被選爲女婿。西元1472年，女王以年老而决意退位，乃由達磨遮提繼承王統。即位後，除積極從事國家建設外，亦重視佛教的發展，嘗遣使至印度佛陀伽耶，求取菩提樹及佛寺圖樣，作爲白古佛教建築的模型；又以四倍的黃金贖回瑞大光塔（即仰光大金塔）的領地，幷于白古城建築了瑞古佳（Shwekugyi）及恰旁（Kyaikpon）兩座佛塔。<#>此王對佛教最大的貢獻，是改革、統一了當時緬甸南方的佛教。按緬甸自蒲甘王朝建立後，即有緬甸僧團及錫蘭僧團的對立。不久錫蘭僧團又分裂爲三派，彼此相互對抗。十五世紀中葉，更由于民族之間的對立，上座部教團更形複雜。王登基後，即召集各派長老會議，計劃改革教團，乃于1475年選派二十二位上座比丘及其弟子二十二人，前往錫蘭大寺重受比丘戒。僧團返國後，王選擇適當場所，創設‘結界’之地，定名爲‘迦梨耶尼結界’（kalyānīsīmā）。此後，一切依錫蘭大寺的制度，舉行如法如律傳戒的儀式。約經過三年，規定國內各舊派的比丘，均須重新受戒，合歸一派。對于不合法的比丘，皆令舍戒返俗。自此緬甸南方佛教重歸統一，和合清淨。王爲記載此事，于 1476年立‘迦梨耶尼結界碑銘’，碑銘共十塊，高約八公尺，兩面刻文。其中，兩塊爲巴利文，八塊爲蒙文。該碑銘爲緬甸早期佛教史上最珍貴的文獻，現存于白古附近一佛寺中，略有殘毀。<#>又，達磨遮提王亦爲嚴明的法官，遺有‘達磨遮提判卷’（Dhammazedi Pyatton），至今猶存。（取材自淨海《南傳佛教史》）<#>


meanings:
Chỉ cho 4 vị: Đạo Phó, ni Tổng Trì, Đạo Dục, Huệ Khả. Chương Bồ-đề Đạt-ma trong CĐTĐL q. 3 (Đại 51, 219 trung) ghi: »達 磨 一 日 令 門 人 各 述 說 心 得… 而 此 四 人 亦 因 之 被 稱 爲 達 磨 門 下 四 大 神 足、 其 中 慧 可 即 後 來 之 禪 宗 二 祖。 – Một hôm, Tổ Đạt-ma bảo các vị học trò rằng mỗi vị hãy trình bày chỗ tâm đắc của mình. Họ đều lần lượt đưa ra kiến giải và bốn vị học trò này được gọi là Đạt-ma môn hạ tứ đại thần túc; trong ấy Huệ Khả là vị Tổ thứ hai của Thiền tông Trung Quốc«.


meanings:
5677達羅毘荼，梵名 Drāviḍa，巴利名 Damiḷa。南印度之古國名。又作達羅弭荼國、達羅比吒國、陀彌國、達彌拏國、陀眉羅國。其都城爲建志補羅城（梵 Kāñcīpura）。大唐西域記卷十（大五一‧九三一下）：「達羅毘荼國，周六千餘里。國大都城號建志補羅，周三十餘里。土地沃壤，稼穡豐盛，多花菓，出寶物，氣序溫暑，風俗勇烈，深篤信義，高尚博識，而語言文字少異中印度。伽藍百餘所，僧徒萬餘人，皆遵學上座部法。天祠八十餘所，多露形外道也。如來在世，數遊此國，說法度人。」另據巴利文大史（巴 Mahāvaṃsa, ch. xxi）所載，達羅毘荼國昔曾屢次遠征錫蘭，並一度統治之，時爲西元前三世紀後半至西元一世紀之初。該國素奉佛教，歷來論師輩出，如陳那、護法、菩提達磨等。〔佛本行集經卷十一、解說西域記、東南印度諸國の研究〕


meanings:
5675興第語 Daśam Granth。印度錫克教經典之一。係錫克教第十代祖師哥賓德辛格（Govind Singh）與其他五十二位詩人所寫之讚歌、散文、故事、書信等之匯集。一七三四年，由巴伊摩尼辛格（Bhai Mani Singh）編纂。主要敘述哥賓德辛格之生平、戰鬥事迹，與致蒙兀兒皇帝奧朗則布之信件及對神之讚美，另雜有部分印度教之神話等。


meanings:
① Thiền tăng đời Tống (1138-1212), họ Triệu, hiệu Tức Am, người xứ Nghĩa Điểu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thuỷ Am Sư Nhất, tông Lâm Tế, phái Dương Kì. ② Thiền tăng đời Tống, hiệu Đàm Dĩnh. X. Đàm Dĩnh.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Trí Quân đời Ngũ Đại. X. Trí Quân.


meanings:
（Dalai-lama）藏傳佛教格魯派兩大活佛轉世系統之一。‘達賴’（dalai）一詞幷非藏語，而系藏語‘嘉措’（rgyamt'so，或作嘉穆錯）的蒙古稱呼；‘嘉措’在藏語中意爲‘大海’，乃系對高德喇嘛的尊稱，幷非爲達賴所專用，故在許多大喇嘛的法名之中，往往夾有‘嘉措’字樣。至于‘喇嘛’（lama），乃藏語bla-ma的訛略，意爲上人或上師。又，在西藏，達賴喇嘛被視爲觀音菩薩的化身，受到全藏士庶的無上尊崇。但是，據說西藏本土幷不使用‘達賴’這個名稱，僅在外交上使用，平時對達賴所用的尊稱是另外幾種︰(1)嘉穆官林寶伽（Sky-ads-mgon-po-c,e），意爲救護尊者；(2)蓋瓦林寶伽（Rgyal-ba-rin-po-c,e），意爲得勝尊者；(3)達穆前堪巴（T'ams-Cad-mk'yeu-pa），意爲一切智者。達賴近側人員，多稱其爲‘布格’（Sbugs），意爲‘大內’。<#>達賴喇嘛之稱始于明·萬曆六年（1578），時蒙古土默特部順義王俺答汗迎請索南嘉措至青海傳教，崇奉甚恭；俺答汗贈索南嘉措以‘法王金剛持達賴喇嘛’稱號，意爲‘遍知一切德智如海之金剛上師’，用以表示敬意，此爲達賴名義之始。後，格魯派徒衆以索南嘉措爲三世達賴，上溯其師承，以根敦嘉措爲二世，以宗喀巴之上首弟子根敦主巴爲一世，此系仿效噶舉派的活佛轉世制度，所建立的達賴喇嘛活佛轉世系統。<#>清·順治十年（1653），正式册封達賴五世爲‘西天大善自在佛所領天下釋教普通瓦赤喇怛喇達賴喇嘛’，幷賜金册金印，正式確定達賴喇嘛爲藏傳佛教的最高領袖。此後，達賴喇嘛亦成爲西藏地方政治、宗教之最高權力者。迄至今日，計傳十四世。此十四世達賴之傳記，略如下列︰（編按︰此下所列，部份取材自法尊所撰稿及陳永齡等人所編之《民族辭典》等書）<#>達賴一世（1391～1474）︰名僧成，又譯根敦主巴、根敦珠巴（Dge-h!dun grub-pa）。是西藏佛教格魯派宗喀巴的大弟子之一。後被追溯爲達賴喇嘛第一世。<#>僧成于1391年，生在薩嘉寺附近的一處牧場，父名滾波多杰，母名覺摩曩吉，幼年爲人牧羊。七歲時喪父。他親手寫出《藥師經》一部爲亡父懺罪。幷在拿塘寺從成就慧受五戒。又從釋迦祥學習梵文、藏文、胡文等各種文字。出家後，在拿塘寺長期教授徒衆讀誦和書寫，遂稱爲僧成字師。由于他書寫善巧，後來札什倫布寺的佛菩薩名號、贊頌、嗎呢等咒文以及各佛殿中梵文字書，多半是他親手所寫。<#>僧成十五歲（1405）出家。是年三月，在拿塘寺，依成就慧爲親教師，羅敦巴爲阿闍黎，受沙彌戒，起法名僧成祥，後在末後自添賢字，具名‘僧成祥賢’，簡稱僧成。<#>僧成出家後，住拿塘寺依僧祥學習聲明五種結合等等。又從福慧、溫敦能仁祥賢受學各種灌頂及經論講解等。年滿二十歲時（1410）仍依成就慧爲親教師，在拿塘寺受近圓戒。遵師囑聽講全部迦當派法類。又依羅敦巴的指示，先學因明論。同時在親教師前，受歡喜金剛九尊等多種密法灌頂，及幕依怙、藥師佛、能仁及十六尊者儀軌等許多隨許法，又受中觀派的發菩提心的儀軌，幷受菩薩戒。還聽了迦當派六論等許多教法。<#>僧成在二十五歲時（1415）與饒却巴結伴赴前藏。先到茶主寺，後到塘波伽寺，從絨敦釋迦幢聽講《現觀莊嚴論》。此時宗喀巴受藏王名稱幢邀請，到扎什朵喀講經。僧成隨侍滾桑巴往見，請决《决定量論》之疑義。聽講《辯了不了義論》、《中觀論釋》、《事師五十頌釋》、《根本罪釋》等。他智慧聰穎，深得宗喀巴所嘉許，給以一件穿過的五衣作爲將來弘揚律學的因緣，繼而他從師命，回塘波伽依日幢受學集密不動等、十三尊金剛怖畏、十三尊紅大威德、五尊紅大威德等密法。後來到噶登寺，仍從宗喀巴聞法。次年（1416）秋，他又到噶登寺從宗喀巴聽講《菩提道次第廣論》和《勝樂輪根本經》等。幷從嘉曹杰聽講因明、《現觀莊嚴論》等法。如是經過三年學法很多。<#>1419年宗喀巴到哲蚌寺時，他又從聽講《菩提道次第論》，幷受拿熱六法，《入中論》等許多法。宗喀巴後到色拉寺會釋迦智法王，依著清淨戒律爲基礎，樹立講授集密和勝樂的道場。僧成以隨從慧獅子參加。以後到弘揚戒律的根本道場卓薩寺學律。<#>1426年三十六歲，隨同慧獅子回後藏，先住絳勒寺給僧衆講經。五、六年間，在拿塘寺、絳勒寺、達拿日庫等處講經。四十歲（1430）在拿塘寺造《入中論釋善顯密意鏡論》，這是僧成著書之始。<#>次年往拉朵區弘法，朝禮各處勝迹，幷參訪著名僧侶。又在協迦寺和班禪尊勝的弟子拔敦桑杰巴辯論佛法，以此親近班禪尊勝。學了‘二十一尊度母’、‘十七尊度母’等灌頂，和妙音天女、大白傘蓋等許多隨許法。幷回答了班禪所提的許多問題，得到班禪歡喜嘉許，稱他爲‘一切智僧成’。<#>1432年開始著《釋覺論疏》。以後去薩嘉寺朝禮幕依怙後，到絳綳摩且廓弘法。翌年返回拿塘寺，著《中觀論疏寶鬘論》。以後繼慧獅子擔任日庫寺住持。四十七歲那年（1437）十月，他完成了《因明正理莊嚴論》的撰著。此後自己多次講說此論，至今仍爲西藏三十六寺學習因明時必備的要論。同年把日庫寺住持讓位于善慧法王，自己暫在格塔寺閉關自修。<#>次年，由格塔寺動身赴前藏，在噶登寺後虛空祥法王受大輪加持續的灌頂和教授等，聽講《菩提道次第論》中修菩提心等許多深廣法門。又到鄂王寺從妙音寶幢受到時輪的圓滿灌頂，六支加行的講授，以後回到噶登寺，又從虛空祥法王學到許多法。這時因應後藏施主的迎請，與慧獅子一同返回後藏。此後多在拿塘和絳勒兩寺講經，幷著《毗奈耶因緣起大集》和《別解脫經疏》。後又著《戒學規章》實行布薩、安居、解制的行持，有時閉關靜修，幷造了許多贊頌和發願文等。從此即在後藏講經弘法。<#>僧成自從慧獅子圓寂之後，爲了紀念恩師，想造佛像安置寺中供養。因此募緣，于1447年夏，鑄成小型度母像一座，後又鑄釋迦坐像，高二十五手。像內裝有宗喀巴等的舍利、慧獅子的頭蓋骨和經像珍寶。爲了安置佛像，同年十月，他偕施主觀察地基，建造札什倫布寺。此後，他就多在此寺廣講經論，寺僧日增，遂成格魯派在後藏的唯一大寺，幷爲西藏格魯派四大寺之一。<#>僧成又想建立集密諸像，樹立講說集密法的規則，命其弟子賢吉祥在寺講說。同時，鑄造集密五部像及白度母像。又在大殿中，塑造教主、無量壽佛、藥師佛、八大菩薩和二十五肘高的彌勒像。七十四歲（1464），他邀請各處善書者，抄寫經藏一部，幷彩繪佛殿的壁畫。隨後又鑄各種尊像。七十九歲（1469）開始著《律經大疏》。<#>後又刻賢劫千佛像，歷代傳承師長、三十五佛、十方諸佛、藥師八佛，及諸本尊的石像，幷佛名號等很多。<#>教化完畢，遂把寺事囑諸大弟子，于1474年十二月，圓寂于札什倫布寺，壽八十四歲。<#>僧成一生廣事弘法，弟子很多，前藏、後藏大小寺院的住持，講經法師多半是他的弟子。初期最著名的有慧密、祥賢兩律師，又有願祥，班禪賢吉祥、無垢友、施祥等。中期有班禪教理海、名稱如意、具力光明等。晚期有慶喜利樂、善慧日、班禪福頂等。<#>僧成講說經論，多依據宗喀巴、嘉曹杰和克主杰的注疏而講，自己的著述有《毗奈耶因緣大集》、《律經大疏》、《別解脫經注》、《釋覺論疏》、《正理莊嚴論》、《中觀論疏》、《入中論疏》，諸佛菩薩的贊頌、願文等，約數十種。另有《俱舍頌釋》，是他的大弟子菩提祥等聽他講說作的筆記。<#>達賴二世（1475～1542）︰法名根敦嘉措（Dge-gdun-rgya-mtsho），意譯僧海。生于後藏。初以靈異著稱。于札什倫布寺嗣法王位，統治藏事。繼又依藏人之請，移居拉薩之別蚌寺。由于名德愈隆，威神益顯，入室弟子愈來愈多，乃使該寺無法收容。因此在別蚌寺側另創一寺，名曰兜率宮（一名群可爾汪寺），以爲新學喇嘛研教之地。明·正德（1506～1521）中，武宗遣使率將士千人迎之，師不欲往。明使以兵力相威脅，然終于無功而返。嘉靖二十一年示寂，世壽六十八。後人追認爲第二世達賴喇嘛。<#>達賴三世（1543～1588）︰法名索南嘉措（Bsod-nams-rgya-mtsho），意譯福海。生于前藏。四歲入別蚌寺，作爲該寺前任座主根敦嘉措之轉世靈童。此爲格魯派實行活佛轉世制度之始。七歲受沙彌戒，曾廣從諸師研習顯密諸經論與受灌頂。十歲正式任別蚌寺座主，二十二歲受具足戒。藏人及青海河套諸蒙古部皆向服之，蒙古俺答汗尤加尊信。明·萬曆六年（1578），俺答汗贈師以‘法王金剛持達賴喇嘛’稱號，此即‘達賴喇嘛’名號之起源。其後，由其身轉世之喇嘛，皆稱達賴。後人上溯其師承，而以索南嘉措爲第三世達賴喇嘛。<#>又，據聞俺答汗在入藏迎師之際，中途入侵瓦剌，但爲所敗，乃回歸青海，建仰華寺令師居之，幷大會諸部，謀報復瓦剌。然爲師所勸止，師且戒以勿好殺。及師入蒙古後，又大弘法教，顯揚密法，幷屢現奇祥異瑞，自是蒙古人益加信服。藏傳佛教在蒙古地區亦愈加風行。<#>萬曆十六年，神宗遣使以千人厚禮來迎，適與察哈爾圖們汗來迎之千人相遇。師雲︰‘二大汗均系爲衆生來迎，極欲前往，奈大力汗之使已先到，今將往他處弘法利濟矣。’至三月十六日，集大衆及兩國使者，告誡畢，即入極樂通慧神變三昧，泊然而寂，享年四十六。<#>達賴四世（1589～1616）︰法名雲丹嘉措（Yon-ton-rgya-mtsho），意譯功德海。內蒙古土默特（今呼和浩特）人，俺答汗之曾孫。明·萬曆二十年（1592）被認爲系達賴三世的轉世。萬曆三十年由內蒙古入藏。次年抵拉薩別蚌寺，受沙彌戒。後拜班禪四世爲師。萬曆四十二年從班禪四世受比丘戒，幷就任別蚌、色拉二寺堪布。卒于別蚌寺。<#>達賴五世（1617～1682）︰法名善慧海，又譯阿旺羅桑嘉措（Nag-dbaṅ blo-bzaṅrgya-mtsho）。<#>善慧海于明·萬曆四十五年（1617），生在雅隴穹結欽瓦達則宮，父名貨都堵饒敦，母名墀絳滾噶拉則，到天啓二年（1622），他六歲由班禪善慧法幢認定，于二月二十五日，由藏王福法增和色拉、哲蚌兩寺的僧俗一萬多人，隆重迎接到哲蚌寺噶登宮中舉行升座典禮。後來由班禪給他落發，先傳受近事五戒，法名善慧海。天啓五年（一說天啓四年），他九歲仍以班禪爲親教師，請噶登墀巴寶法增爲阿闍黎，受沙彌戒。其法號增爲‘語自在善慧海無畏鎧能仁聖教壯盛軍’。以後從班禪受學《菩提道次第論》等許多傳承。又依止寶法增詳學《因明》、《律經》、《俱舍》、《現觀莊嚴》和《入中論》等五部大論。到崇禎十一年（1638 ）三月初五日，仍以班禪爲親教師，在拉薩大招寺釋迦佛像前，受由前弘期傳來的比丘戒（又稱下律儀）。清·康熙十六年（1677），六十一歲時，十月二十五宗喀巴紀念日，又在布達拉宮，從霞爐堪欽福勝成受迦濕彌羅國釋迦室利論師（1127～1225）所傳來的比丘戒。<#>順治九年（1652），三十六歲，受清順治皇帝的召請，來北京弘法，沿途對西康、青海、蒙古各地的寺廟僧俗廣作財法各種布施。到北京時，清帝與後妃太子幷諸親王請受灌頂，賜以金册金印，封爲‘西天大善自在佛掌領天下釋教普通瓦赤拉旦拉達賴喇嘛’。順治十年（1653）十月二十五日回到拉薩大招寺，以後返回哲蚌寺。<#>康熙二十一年（1682）二月二十五日在布達拉宮逝世，壽六十六歲。<#>善慧海除從班禪和噶登墀巴受學黃教所傳的各種經論教授之外，又從茶倉巴勝慧金剛聽受大藏經的傳承和醫方明的傳承。對于密法方面，則從昆敦拔覺倫主受學新舊所傳的許多種密法，從素勤法界解脫受學寧瑪派所傳的八大修行部的密法教授，從得達淩巴受學各種埋藏的密法等。又從內薩巴（即福勝）受學《金剛鬘論》的總灌頂，和時輪金剛等別傳灌頂、隨許等法，幷學薩嘉派的道果教授等。<#>對諸明處，除從勝慧金剛學醫方明的論典外，又從門卓澤旺敦主父子，學習聲明諸論（《迦拉巴經》、《旃陀羅經》、《音韵學》、《藏文文法學》和《詩詞學》等）和塑像建塔等工巧明諸書。又從棟薄敦主旺賈學習歷數等法。因而他對顯密諸教、大小諸乘、內外明處，無不精研，成爲一代的大論師。<#>在西藏中心地區的布達拉山，從前在松贊岡布（569～650）王時，已曾在山上建築過宮殿，但年代久遠頽廢，僅剩少許房屋，自從固始汗統一全藏政權，就把它獻給達賴喇嘛，于清·順治二年（1645）修建布達拉宮。<#>善慧海的著述，總有外、內、密三大類。外集是一般性的教法，共有二十一函（現在流通本爲二十一函；佛海所編的傳記中作二十三函）。內容可分爲六類︰<#>第一傳記類︰有《五世達賴喇嘛自傳》、《三世達賴喇嘛福海傳》、《四世達賴喇嘛功德海傳》和《西藏王臣史》等十八種。<#>第二注疏類︰有《入中論疏》、《現觀莊嚴論釋難》、《俱舍論疏》和《羯摩儀軌疏》等六種。<#>第三密法類︰有《供養上師儀軌》、《能怖金剛常修法》、《紅閻曼德迦五尊修法》和《勝樂五尊修法》等三十七種。<#>第四贊咏類︰有《十方諸佛菩薩學無學僧伽贊》等五種。<#>第五教授教誡類︰有《菩提次第講授》、《甚深中觀修法》、《三種主要道密意疏》和《普告漢藏胡蒙貴賤文》等十種。<#>第六雜文︰有《路引》、《兩尊釋迦佛像久住文》和《回向功德文》等五種。<#>內法︰有達賴喇嘛的聞法錄和寧瑪派所傳的各種修法幷諸本尊護法的修法等，共有四函（現行本爲四函，佛海所編傳中爲七函），計一百五十餘種法門。<#>密法︰共有兩函。<#>達賴六世（1683～1706）︰法名倉央嘉措，或倉洋嘉措（Tshaṅs-dbyaṅs-rgya-mtsho），意譯梵音海。生于西藏門第沃松。清·康熙三十六年（1697），被第巴桑結嘉措定爲達賴五世之轉世。同年九月，拜班禪五世爲師，受沙彌戒；十月迎入布達拉宮坐床。時，第巴桑結嘉措與拉藏汗交惡。康熙四十四年，拉藏汗殺第巴桑結嘉措，清廷據拉藏汗奏報，乃將達賴廢黜，命令執送北京。後寂于青海湖畔。然另有一說謂達賴系爲人所殺；又有一說，謂其系患水腫病而死。然亦有雲系不知所終者。<#>所作詩歌存有六十二首，以《倉央嘉措情歌集》之名行世（漢譯本名爲《達賴六世情歌集》）。內容多描寫男女之間的情愛，對藏傳佛教傳統頗多譏諷，具有濃郁的民歌風味。甚爲藏人所愛讀。<#>達賴七世（1708～1757）︰法名格桑嘉措（Skal-bzaṅ-rgya-mtsho），意譯賢劫海。四川裏塘人。由西藏三大寺上層喇嘛認定爲達賴六世的轉世。清·康熙五十三年（1714），由裏塘移住德格（今四川德格），後又至青海。五十五年被青海和碩特部察罕丹津等人迎至塔爾寺。五十九年二月受清聖祖正式册封，九月在布達拉宮坐床。雍正五年（1727）從班禪五世受比丘戒。雍正六年，因西藏時局動蕩，奉命移駐泰寧（今四川康定境內）惠遠廟。雍正十三年始返拉薩。乾隆十五年（1750）奉命親政，乾隆二十二年示寂于布達拉宮。<#>達賴八世（1758～1804）︰法名强白嘉措（H!jam-dpal-rgya-mtsho），意譯妙吉海。後藏托布加人。清·乾隆二十七年（1762）迎入布達拉宮坐床，三十年拜班禪六世爲師，受沙彌戒；四十二年又從班禪六世受比丘戒。四十六年奉清高宗之命親征，五十七年廓爾喀事件後，與清軍統帥福康王共同擬定《藏內善後章程》，翌年頒行。<#>達賴九世（1805～1815）︰法名隆朵嘉措（Luṅ-rtogs-rgya-mtsho），意譯教證海。康區（四川）春科人。清·嘉慶十三年（1808）迎至布達拉宮坐床，以班禪七世爲師。二十年卒于布達拉宮，年僅十一歲。<#>達賴十世（1816～1837）︰法名楚臣嘉措（Tshul-khrim-rgya-mtsho），意譯戒海。四川裏塘人。清·道光二年（1822）經金瓶掣簽認定後，迎入布達拉宮坐床。以班禪七世爲師。十七年暴卒于布達拉宮，年僅二十二歲。<#>達賴十一世（1838～1855）︰法名克主嘉措（Mkhaṣ-sgrub-rgya-mtsho），意譯善成海。康區泰寧（四川康定）人。清·道光二十二年（1842）經金瓶掣簽認定後，迎至布達拉宮坐床。以班禪七世爲師。咸豐二年（1852）曾去山南地區講經，五年正月受清文宗之命親政，同年十二月暴卒于布達拉宮，年僅十八歲。<#>達賴十二世（1856～1875）︰法名成烈嘉措（Sprin-las-rgya-mtsho），意譯事業海。西藏大貴族拉魯·彭錯才旺之子。清·咸豐八年（1858）經金瓶掣簽認定。由于當時班禪八世年幼，乃由攝政熱振三世爲之剃髪取名，暫住于達賴夏宮羅布林卡。咸豐十年始迎至布達拉宮坐床。同治四年（1865）拜墀蘇·羅桑欽饒爲師，受沙彌戒。十二年，奉清穆宗之命親政。光緒元年暴卒于布達拉宮。<#>達賴十三世（1876～1933）︰法名土登嘉措（Thub-bstan-rgya-mtsho），意譯釋教海。生于達布朗敦。誕生後，適值達賴十二世圓寂。由于師之降生，頗多靈異現象，因此乃被奏報清廷，幷奉旨特免金瓶簽定，于光緒五年（1879）迎入布達拉宮坐床。二十一年奉旨親政。時，清廷多故，未暇顧及邊防。師對清室之態度亦漸動搖，幷開始走親俄路綫。嘗于光緒二十六年私派蒙古人德爾智爲代表赴帝俄溝通。光緒三十年，英軍進逼拉薩，師乃出走蒙古。光緒三十四年，師赴北京謁見德宗，幷受封爲‘誠順贊化西天大善自在佛’。<#>宣統元年（1909）師回藏，抵拉薩不久，即聞鍾穎率陸軍入藏，師乃遣民軍拒之，川軍趙爾豐聞訊，即派邊軍往援，藏兵不支，師乃逃至印度。時，統治印度之英人趁機加以厚待，于是師之政治態度乃轉而親英。宣統二年，清廷明頒上諭，革除達賴名號。時值革命軍興，武漢事起，駐藏軍隊嘩變，三大寺僧衆乘勢盡逐川軍，師乃返回西藏。1924年，英人壟斷西藏政權，廢黜第九世班禪喇嘛，幷要求師組織新政府。師不從，且禁止英人入藏，幷剝奪親英派之職權。1928年國民政府成立，遣使入藏撫慰；1931年，師任命貢覺仲尼勘布爲駐京全權總代表，負責與北平西藏辦事處交涉。1933年圓寂，享年五十八。國民政府追贈‘護國宏化普慈圓覺大師’尊號。<#>達賴十四世（1935～　　）︰法名丹增嘉措（N%ag-dbaṅ blo-bzaṅ bstan-h!dsin-rgya-mtsho）。青海湟中人，世代務農。幼名拉木登珠，其父名曲穹次仁，母名索郎錯尼，有兄弟姊妹六人，師排行第四。1936年，入選爲十三世達賴喇嘛的轉世靈童。于1939年被迎至拉薩布達拉宮供養，開始接受系統的經學教育。1940年獲准繼任爲第十四世達賴喇嘛，幷于同年在布達拉宮舉行坐床典禮。1951年中共進軍西藏，迫使師提早掌理西藏的政治事務。1959年西藏反抗中共的運動失敗後，師流亡印度。此後，在印度的達蘭沙拉（Dharamsala）組織流亡政府，戮力引進西方民主制度，幷維護西藏傳統文化。此外，師亦大力安頓逃亡難民的生活及孩童教育，幷曾至世界各國訪問，安慰流亡的藏胞，宣揚佛教文化，以及尋求他國支持。1989年，榮獲諾貝爾和平獎。諾貝爾撩評審委員會給他的評語是︰‘達賴喇嘛致力爭取西藏自由，而反對使用暴力。他主張，爲了保存西藏人民的歷史和文化遺産，應基于容忍和相互尊重的原則，和平解决問題。達賴喇嘛已從敬愛衆生和民胞物與的宇宙責任觀，發展出和平哲學。’<#>［參考資料］　蔡志純·黃顥編著《活佛轉世》；楊貴明、馬吉祥編譯《藏傳佛教高僧傳略》；唐景福編著《中國藏傳佛教名僧錄》。<#>


meanings:
5675（Dalai-lama）復興西藏佛教的黃帽派開祖宗喀巴之後繼者皆稱達賴喇嘛，爲兩大活佛轉世系統之一，另一系統則爲班禪額爾德尼。達賴喇嘛之稱號爲蒙藏語之併稱，dalai（達賴），爲蒙古語「海」之 N；lama（喇嘛），爲西藏語 bla-ma 之訛略，乃「上人」之意，原係佛弟子中內有智德，外有勝行者之尊稱。達賴喇嘛即統治西藏的法王之意，然在西藏，達賴喇嘛之稱號多用於外交上，藏人另有數種尊稱，如：(一)嘉穆根仁波切（藏 Sky-abs-mgon-rim-po-che），意爲救護尊者。(二)噶巴仁波切（藏 Rgyal-ba-rim-po-che），意爲得勝尊者。(三)達穆欽堪巴（藏 T'ams-cad-mk'yen-pa），意爲一切智者。達賴之近側人員則稱爲「布格」（藏 Sbugs），意爲大內。又歷代之達賴喇嘛多冠有「嘉穆錯」（藏 rgyomtsho）名號，即藏語「海」之意。　有關達賴喇嘛稱號之來源有二說：(一)厄魯特蒙古和碩特部之固始汗（藏 Gu-śri Khan，顧實汗）於清世祖順治七年（1650）頃，贈予宗喀巴之第五代弟子阿旺羅卜藏嘉穆錯（藏 ṅag-dbaṅ blo-bzaṅ rgya-mtsho, 1617～1682）達賴之尊號，意爲廣德如海。固始汗曾助羅卜藏嘉穆錯統一全藏，宏揚黃教。其後，歷代傳人即有達賴喇嘛之稱。(二)宗喀巴之第三代弟子瑣朗嘉穆錯於明神宗萬曆六年（1578）頃，至蒙古宏法，蒙古俺答汗（Altan Khan）贈予「達賴喇嘛金剛持」之尊稱，此後即成爲達賴喇嘛全體系譜之稱號；然於第一說中則謂，俺答汗贈予之尊號爲金剛持（梵 Vajra-dhāra），而非「達賴」。　西藏佛教於佛、法、僧等三寶中，最尊崇喇嘛僧，故主張於精神、物質方面，供奉喇嘛僧即可成佛。達賴喇嘛自第一世以來，即被視爲觀世音菩薩之化身，更受到全藏士庶之無上尊崇。又歷代達賴喇嘛持守嚴格之獨身主義，並以轉生（活佛）之法決定其後繼者。所謂轉生，即相信肉體死滅之後，靈魂不滅，得以再現於世。此外，彙集歷世喇嘛所著之各類著作，稱喇嘛歷世全書（藏 Skyabs-mgon-rim-ḥbyuṅ gsuṅ ḥbum）。其中，第五世達賴所著之論叢，廣攝顯、密二教之文獻外，並涵括西藏歷史、經錄等，爲最重要之著作。　自第五代達賴喇嘛從蒙古接受西藏全土政權後，歷代達賴遂成爲掌握政治、宗教之最高權力者。迄今爲止，達賴喇嘛仍爲黃帽派之首長，統率三千數百寺院，及三、四十萬喇嘛僧。玆略述歷世達賴之傳承：第一世達賴爲根敦珠巴（藏 Dge-gdun-grub, 1391～1475），第二世爲根敦嘉穆錯（藏 Dge-gdun-rgya-mtsho, 1476～1543），第三世瑣朗嘉穆錯（藏 Bsod-nams-rgya-mtsho, 1543～1588），第四世榮丹嘉穆錯（藏 Yon-tan-rgya-mtsho, 1589～1616），第五世爲阿旺羅卜藏嘉穆錯，第六世爲倉央嘉穆錯（藏 Tshaṅs-dbyaṅs-rgya-mtsho, 1683～1706），第七世爲格桑嘉穆錯（藏 Skal-bzaṅ-rgya-mtsho, 1708～1758），第八世爲姜白嘉穆錯（藏 Ḥjam-dpal-rgya-mtsho, 1758～1805），第九世爲隆多嘉穆錯（藏 Luṅ-rtogs-rgya-mtsho, 1805～1816），第十世爲楚稱嘉穆錯（藏 Tshul-khrim-rgya-mtsho, 1816～1837），第十一世凱珠嘉穆錯（藏 Mkhas-sgrub-rgya-mtsho, 1837～1855），第十二世爲稱勒嘉穆錯（藏 Sprin-las-rgya-mtsho, 1856～1875），第十三世爲土丹嘉穆錯（藏 Thub-bstan-rgya-mtsho, 1876～1933）。今爲第十四世之拉木登珠（藏Ṅag-dbaṅ blo-bzaṅ bstan-ḥdsin-rgya-mtsho, 1935～ ），民國四十八年（1959）因西藏抗暴事件，潛逃流亡至印度。西藏佛教今後之發展、興衰，頗值世人重視。〔A. Waddell: The Buddhism of Tibet；W.W. Rockill: The Dalai Lamas of Lhasa their relation with the Manchu Emperors of China〕


vietnamese:
đạt lại lạt ma đan tăng gia thố <tqbkttpgt>

meanings:
(1935- )  Dalai Lama Danzengjiacuo###藏傳佛教格魯派第十四世達賴喇嘛。幼名拉木登珠。青海湟中人。1933年10月30日，十三世達賴喇嘛·土登嘉措圓寂後，他入選為轉世靈童，於1939年被迎至拉薩布達拉宮供養，開始接受系統的經學教育。1940年2月5日，中華民國中央政府特准繼任為第十四世達賴喇嘛，並于同年2月22日在布達拉宮舉行坐床典禮。1951年春，達賴喇嘛·丹增嘉措親政後，指派西藏地方政府噶倫阿沛·阿旺晉美為首席全權代表，率領西藏地方政府和談代表，分兩路赴北京與中央人民政府就和平解放西藏事宜進行談判。同年5月23日正式達成《中央人民政府與西藏地方政府關於和平解放西藏辦法的協定》。10月24日致電中央人民政府毛澤東主席，表示完全擁護十七條協議。後又派出以噶倫柳霞·土登塔巴為首的致敬團到北京向毛澤東主席及其他中央領導人致敬，受到毛澤東主席等的接見慰勉。1953年被推舉為中國佛教協會名舉會長；1954年當選為第一屆全國人民代表大會常務委員會副委員長。1956年4月西藏自治區籌備委員會成立，任主任委員。######1956年11月，應印度政府邀請，赴印訪問並參加釋迦牟尼涅槃2500周年紀念活動。訪問中，在周恩來總理親切關懷下，排除干擾，於1957年返回西藏。在1958年的傳召大會上，達賴喇嘛·丹增嘉措通過辯經考試，獲得拉然巴格西學位。1959年出走國外，寄居印度。（王堯）######


meanings:
to fully perceive the workings of transmigration and the capacities of sentient beings


meanings:
① Lìa. Như cửu vi 久違 li biệt đã lâu. ||② Trái. Như vi mệnh 違命 trái mệnh, vi pháp 違法 trái phép. Người hay du di không quả quyết gọi là y vi 依違. ||③ Lánh. ||④ Lầm lỗi.


meanings:
① Trái, ngược: 不違農時 Không trái thời vụ; 違命 Trái mệnh; ② Xa cách, xa lìa: 久違 Li biệt đã lâu, bao năm xa cách; ③ (văn) Lánh; ④ (văn) Lầm lỗi.


meanings:
things in the external world that are disagreeable to oneself


meanings:
differences in view; arguments, disagreements


vietnamese:
viễn trần li cấu ư chư pháp trung chính pháp nhãn sinh <pttđ>


vietnamese:
viễn trần li cấu thời đắc thập thắng lợi <pttđ>


vietnamese:
viễn hành cập độc hành vô thân tẩm ư quật <pttđ>


meanings:
瑜伽四十八卷十五頁云：此地菩薩、有加行行、圓滿攝故；名遠行地。卽由此義、當知亦名有加行有功用無相住。如有加行有功用無相住中廣說。二解 瑜伽七十八卷三頁云：能遠證入無缺無間無相作意，與清淨地、共相鄰接。是故第七、名遠行地。三解 顯揚三卷二頁云：七、遠行地。謂諸菩薩、住此地中，先善修治第六地故；超過一切聲聞獨覺地，證得極淨微妙解脫解脫智見蘊。由已遠入一切現行諸相解脫；是故此地、名為遠行。四解 攝論三卷二頁云：何故七地、說名遠行？至功用行最後邊故。世親釋七卷十七頁云：何故七地名為遠行？謂此地中、於功用行，得至究竟。雖一切相、不能動搖；而於無相、猶名有行。無性釋七卷二十頁云：言遠行者，至功用行最後邊故。謂此地中，諸功用行、最為究竟。一切法相、雖不能動；而於無相、猶有功用。五解 成唯識論九卷十三頁云：七、遠行地。至無相住功用後邊，出過世間二乘道故。


vietnamese:
viễn cận nhị chủng tăng thượng duyên <pttđ>


meanings:
Thiền tăng Tịnh Trụ sống vào đời cuối Minh đầu Thanh, có hiệu là Viễn Môn, người đời gọi là »Viễn Môn Tịnh Trụ Thiền sư«. X. Tịnh Trụ.


meanings:
分別緣起初勝法門經二十頁云：復言：世尊！云何遠離？世尊告曰：諸上分結、已永斷故。二解 瑜伽十三卷十八頁云：云何遠離？謂五種遠離。一、惡行遠離，二、欲遠離，三、資具遠離，四、憒鬧遠離，五、煩惱遠離。三解 瑜伽三十卷六頁云：云何遠離？謂處所圓滿，威儀圓滿，遠離圓滿。是名遠離。如彼卷六頁至八頁廣釋。四解 瑜伽八十三卷十一頁云：遠離者：謂從他邊受遠離故。五解 瑜伽八十三卷十三頁云：言遠離者：謂諸染污無記作意、不現行故。


vietnamese:
viễn li triển chuyển đấu tránh viên mãn lục chủng <pttđ>


vietnamese:
viễn li giải đãi cấu nhi hành huệ thí <pttđ>


vietnamese:
viễn li sở duyên khả lệnh hoặc đoạn <pttđ>


vietnamese:
viễn li tham cấu nhi hành huệ thí <pttđ>


vietnamese:
viễn li tham triền tâm đắc giải thoát <pttđ>


vietnamese:
viễn li nhàn cư phương tiện tác ý vị trung hữu tứ chủng sở trị <pttđ>


vietnamese:
viễn li chướng cấu nhi hành huệ thí <pttđ>


meanings:
① Ngoi lên. Ngược dòng bơi lên gọi là tố hồi 遡回. Thuận dòng bơi xuống gọi là tố du 遡游. ||② Tìm tòi, suy tìm nguyên uỷ của một sự gì gọi là tố. Như hồi tố đương niên 回遡當年 suy tìm lại sự năm đó. ||③ Mách bảo, tố cáo.


meanings:
① Dáng đi. Lạp tháp 邋遢 làm việc không cẩn thận (làm bố láo). Tục gọi sự không được sạch sẽ là lạp tháp.


meanings:
Lôi thôi, bừa bãi, cẩu thả. Xem 邋遢 [lata].


meanings:
① Phân phát đi. Như khiển tán 遣散 phân phát đi hết. ||② Sai khiến. ||③ Một âm là khán: Cái xe chở muông sinh trong đám ma.


meanings:
① Cử (đi), phái (đi), sai khiến, khiển: 調兵遣將 Điều binh khiển tướng; 特遣 Đặc nhiệm; 遣兵三萬人以助備 Sai ba vạn quân đi giúp Lưu Bị (Tam quốc chí); ② Làm cho khuây, trừ bỏ (nỗi buồn...), tiêu khiển: 消遣 Giải trí, tiêu khiển; 慾以遣離情 Để làm khuây cái tình li biệt (Nhiệm Phưởng); ③ (văn) Biếm trích (giáng chức quan đày đi xa): 中山劉夢得禹鍚亦在遣中 Lưu Mộng Đắc tên thật là Vũ Tích ở Trung Sơn cũng đương bị biếm trích (Hàn Dũ: Liễu Tử Hậu mộ chí minh); ④ (văn) Đưa đi; ⑤ (văn) Khiến cho, làm cho (dùng như 使, bộ 亻 và 令, bộ 人): 春風知別苦，不遣柳條青 Gió xuân biết li biệt là khổ, nhưng vẫn không làm cho cành liễu xanh tươi (Lí Bạch: Lao lao đình); ⑥ (văn) Xe chở muông sinh trong đám ma.


meanings:
consciousness of expelling phenomena and apprehending true nature


meanings:
"consciousness of expelling the unreal and living in the real


meanings:
① Đi chơi ung dung không câu thúc gì. Như ngao du 遨遊 rong chơi.


meanings:
Đi rong chơi. 【遨遊】ngao du [áo'yóu] Ngao du, đi dạo chơi.


meanings:
① Đi đến. Như thích Tề 適齊 đến nước Tề. ||② Theo. Con gái về nhà chồng gọi là thích nhân 適人. ||③ Ưa thích. Như thích ý 適意 vừa ý, thích nguyện 適願 thích như nguyện. Không được dễ chịu gọi là bất thích 不適 (đau yếu khó chịu). ||④ Vừa. Như thích khả nhi chỉ 適可而止 vừa phải mà thôi. ||⑤ Chính thế. Dùng làm trợ từ. Như thích túc tự hại 適足自害 chính là chỉ đủ tự hại mình mà thôi. ||⑥ Chỉ. Như Mạnh Tử 孟子 nói Tắc khẩu phúc khởi thích vị xích thốn chi phu tai 則口腹豈適爲尺寸之膚哉 thì miệng bụng chỉ là vì tấc thước da sao! ||⑦ Vừa gặp. Như thích nhiên 適然 vừa may, thích ngộ 適遇 vừa gặp, v.v. ||⑧ Một âm là đích. Chuyên chủ. Như vô sở đích tòng 無所適從 không chuyên chủ theo vào đâu. ||⑨ Cùng nghĩa với chữ đích 嫡. Ngôi thái tử gọi là đích tử 嫡子. Chỗ ngủ chính gọi là đích thất 適室, v.v. Cũng cùng nghĩa với những chữ sau: [/b] địch[/b] 敵, trích 謫, thích 惕.


meanings:
(văn) ① Theo: 無所適從 Không theo vào đâu; ② Chính, lớn, con của vợ chính (dùng như 嫡, bộ 女): 適子 Con chính, con trưởng; 適室 Chỗ ngủ chính.


meanings:
① Thích hợp, hợp: 適宜 Thích nghi, thích hợp; 適意 Hợp ý; ② Dễ chịu, thích ý: 稍覺不適 Hơi thấy khó chịu; 而吾與子之所共適 Mà là cái sở thích chung của tôi và bác (Tô Đông Pha: Tiền Xích Bích phú); ③ Vừa vặn, vừa lúc, đúng dịp: 適可 而止 Vừa được thì thôi; 適有孤鶴，橫江東來 Vừa lúc có con chim hạc lẻ loi bay ngang sông từ hướng đông tới (Tô Đông Pha: Hậu Xích Bích phú); ④ Mới, vừa mới: 適從何處來？ Vừa ở đâu đến đấy?; 適遇 Vừa gặp; 吾亭適成 Nhà ta mới vừa làm xong (Tô Đông Pha). 【適才】thích tài [shìcái] (văn) Như 適來 [shìlái]; 【適間】thích gian [shìjian] (văn) Như 適來 [shìlái];【適來】thích lai [shìlái] (văn) Vừa, vừa mới, vừa rồi, mới vừa, ban nãy, hồi nãy: 適來飲他酒脯，寧無情乎？ Vừa mới nhậu rượu thịt của ông ấy, há lại vô tình ư? (Sưu thần kí); 我適來只聞汝聲，不見汝身 Ta lúc nãy chỉ nghe tiếng của ngươi, không thấy thân ngươi (Tổ đường tập); ⑤ Đi, đến: 無所適從 Chẳng biết nghe theo ai, lừng khừng; 逝將去女，適彼樂土 Quyết bỏ mày đi, đi đến chốn vui kia (Thi Kinh); ⑥ (văn) Theo về; ⑦ (văn) Gả: 適人 Gả cho người; ⑧ (văn) Tốt đẹp; ⑨ (văn) Nếu: 王適有言，必亟聽從 Nếu vua có lời nói, thì kíp nghe theo (Hàn Phi tử).


meanings:
Trích giáng (như 謫, bộ 言): 誼既以適去 Giả Nghị vì bị giáng đã bỏ đi (Hán thư: Giả Nghị truyện).


meanings:
Vừa rồi, ban nãy. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »又 問 第 三 人。 適 來 兩 箇 敗 闕 了 也。 爾 堪 作 箇 什 麼。 僧 擬 議。 師 便 喝。 – Lại hỏi người thứ ba: Hai người vừa rồi bị thua rồi, còn ngươi kham làm gì nữa? Tăng do dự, sư liền hét«.


meanings:
① Gặp, vô ý mà gặp nhau gọi là tao. Như tao phùng ý ngoại 遭逢意外 gặp gỡ ý không ngờ tới. ||② Vòng. Như chu tao 周遭 khắp vòng. ||③ Lượt. Như kỉ tao 幾遭 mấy lượt (lần) rồi?


meanings:
① Gặp, bị: 遭遇困難 Gặp phải khó khăn; 遭逢意外 Gặp nhau bất ngờ; 遭到暗害 Bị ám hại; ② Vòng: 周遭 Khắp vòng; 我去轉了一遭 Tôi đi quanh một vòng; 繞兩遭 Quấn hai vòng; ③ Lần, lượt: 頭一遭 Lần đầu; 一遭生，兩遭熟 Lần đầu thì lạ, lần sau thì quen, trước lạ sau quen; 幾遭 Mấy lượt rồi?


meanings:
prohibit, intercept, check, restrain, avoid


meanings:
6189悉曇字???（śca）。四十二字門之一。離變遷、不動之義。又作嗟、左、者、酌、伊陀、是侈、室者、室左。大智度論卷四十八（大二五‧四○八中）：「若聞遮字，即時知一切諸行皆非行。」行有變遷不住之義，非行即不動、常住之義。同書卷四十八（大二五‧四○九上）：「若聞遮字，即知一切法不動相。遮羅地，秦言動。」蓋梵語 cala 為動之義，其否定語「不動」之梵語為 niścala，其中含 śca 字，故有此說。守護國界主陀羅尼經卷三（大一九‧五三五上）：「室者字印者，現前覺悟未曾有故。」此「未曾有」之義為梵語 āścarya，中含遮 śca 字。又光讚般若經卷七舉出捨一切法無所得之義，放光般若經卷四舉出分捨之義，大般若經卷五十三舉出聚集足跡之義。〔大品般若經卷五、華嚴經入法界品〕


meanings:
① Chận. Như già kích 遮擊 đánh chận hậu, đánh úp. ||② Che. Như già cái 遮蓋 che trùm, già hộ 遮護 che chở, v.v.


meanings:
Tức bây giờ là chữ GIÁ 這. Mật Am ngữ lục ghi: »且 要 天 下 衲 僧。 向 後 各 各 自 有 生 涯。 莫 總 作 遮 野 狐 精 見 解。 又： 果 是 得 入、 一 任 四 方 八 面。 若 也 未 然、輒 不 得 離 却 遮 裏。 – Vả lại, muốn cho nạp tăng trong thiên hạ sau này mỗi người đều có con đường sống, chứ đừng khởi kiến giải dã hồ tinh này. Lại: Nếu như vào được thì tha hồ đi khắp nơi, còn như chưa được thì không nên rời khỏi nơi đây«.


meanings:
① Che: 遮太陽 Che nắng; 雲彩把太陽遮住了 Mây che kín mặt trời; 遮護 Che chở; ② Giấu giếm, che đậy, che giấu: 遮人耳目 Che mắt thế gian; ③ Chắn, ngăn: 遮風 Chắn gió.


meanings:
6190梵語 caryā, carita, caritra，巴利語 carita。又作遮唎耶、遮梨夜。(一)意謂行為、動作、實踐。即身、口、意三業之行業。大智度論卷四十八（大二五‧四○八中）：「遮梨夜，秦言行。」(二)為到達悟境所作之修行或行法。〔法華經玄義卷三下、法華經文句卷四上、大日經疏卷七〕（參閱「行」2551）


meanings:
① Trốn. Cùng nghĩa với chữ độn 遁. ||② Lừa dối.


meanings:
① Ðiều đệ 迢遰 xa xôi không biết tin tức nhau. Có khi viết là 迢遞.


meanings:
① Chậm chạp. ||② Đi thong thả, lâu, chậm. ||③ Trì trọng. ||④ Một âm là trí. Đợi. Như trí quân vị chí 遲君未至 đợi anh chưa đến, trí minh 遲明 đợi một tí nữa thì sáng.


meanings:
Chỉ tự viện, pháp hội của nhà thiền. Thời đại Đường Tống dùng khoa cử khảo thí để tuyển người làm quan mượn cách nói này, Thiền tông gọi cái việc mà mọi người học Phật tham thiền là tuyển Phật. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »問 選 佛 場 開。 還 許 學 人 選 也 無。 師 云: 切 忌 點 額。 學 云。 恁 麼 則 心 空 及 第 歸 也。 – Hỏi: Trường tuyển Phật mở khoa thi, có cho người học dự tuyển hay không? Sư đáp: Tối kị điểm trán. Học nói: Thế ấy thì tâm không chắc chắn thi đậu về«.


vietnamese:
tuyển trạch truyện hoằng quyết nghi sao <pqđtđ>


vietnamese:
tuyển trạch bản nguyện niệm phật tập <bktt>


vietnamese:
tuyển trạch bản nguyện niệm phật tập <đpb>


vietnamese:
tuyển trạch bản nguyện niệm phật tập <pqđtđ>


meanings:
① Noi, nối. ||② Dùng làm chữ phát ngữ, nghĩa là bèn, là thửa. ||③ Cong queo.


meanings:
(văn) ① Noi theo, men theo; ② Cong quẹo, không ngay thẳng; ③ Tránh đi; ④ Trợ từ đầu câu (phát ngữ từ, để mở đầu một câu nói): 遹觀厥成 Bèn xem chỗ thành tựu của nó.


meanings:
① Bỏ sót, mất. Vô ý bỏ mất đi gọi là di. Như thập di 拾遺 nhặt nhạnh các cái bỏ sót, bổ di 補遺 bù các cái bỏ sót. ||② Rớt lại. Sự gì đã qua mà chưa tiêu tan mất hẳn gọi là di. Như di hận 遺恨 còn ân hận lại. ||③ Để lại. Như di chúc 遺囑 dặn lại, di truyền 遺傳 truyền lại, v.v. ||④ Đái vãi, ỉa vãi. Như di niệu 遺尿 vãi đái, dí xí 遺屎 vãi cứt, v.v. ||⑤ Một âm là dị. Ðưa làm quà.


meanings:
(văn) Biếu, tặng, cho, đưa: 遺之以書 Tặng cho cuốn sách. Xem 遺 [yí].


meanings:
① Đánh rơi, mất, rơi mất: 遺失一枝鋼筆 Đánh rơi một cây bút máy; ② Sót: 補遺 Bổ sung chỗ (phần) sót; 拾遺 Nhặt nhạnh những cái bỏ sót; 遺尿 Đái sót, đái vãi; ③ Của đánh rơi: 路不拾遺 Không nhặt của đánh rơi; ④ Chừa lại: 不遺餘力 Không tiếc sức; ⑤ Di, để lại: 遺囑 Di chúc. Xem 遺 [wèi].


meanings:
① Xa thẳm, chỗ đất cách nhau rất xa gọi là liêu. Như liêu viễn 遼遠 xa xôi, liêu khoát 遼闊 bát ngát. ||② Nhà Liêu 遼, trước là giống Khiết Đan 契丹, ở xứ Nhiệt Hà. Tổ trước là Gia Luật Bảo Cơ 耶律保機, nhân lúc cuối đời nhà Tống 宋 suy yếu mới nổi loạn, sau lấy được các xứ Đông Tam Tỉnh, Mông Cổ và phía bắc tỉnh Trực Lệ, tỉnh Sơn Tây, gọi là nước Liêu. Cùng với nhà Tống 宋 chọi nhau, sử gọi là Bắc triều 北朝, làm vua được chín đời dài 219 năm, sau bị nhà Kim 金 diệt mất. Trong họ có Gia Luật Đại Thạch 耶律大石, chiếm giữ xứ Tầm Tư Can, xưng vương xưng đế, cai trị suốt cả một miền đông tây xứ Thông Lĩnh, sử gọi là nhà Tây Liêu 西遼, sau bị nhà Nguyên 元 diệt mất. ||③ Sông Liêu.


meanings:
① Xa.【遼闊】liêu khoát [liáokuò] Mênh mông, bát ngát: 遼闊的土地 Đất đai rộng mênh mông;【遼遠】liêu viễn [liáoyuăn] Xa xôi, thăm thẳm: 遼遠的邊疆 Miền biên giới xa xôi; 遼遠的天空 Trời xanh thăm thẳm; ② [Liáo] Đời Liêu (916—1125 ở miền bắc Trung Quốc); ③ [Liáo] Sông Liêu; ④ [Liáo] Tỉnh Liêu Ninh (gọi tắt): 遼沈戰役 Chiến dịch Liêu—Thẩm (12-9—2-11-1948 ở Trung Quốc).


meanings:
Còn gọi: Liêu không. Chọc trời, bay vào không trung. Tiết Đề hình Quách Tường Chính cư sĩ trong NĐHN q. 19 ghi: »金 烏 半 夜 遼 天、 玉 兔 趕 他 不 著。 – Mặt trời mọc giữa ban đêm, mặt trăng đuổi theo không được.«


meanings:
① Còn gọi: Ma tiêu tuấn cốt. Dụ cho thiền tăng lanh lợi. Tiết Dục Vương Phổ Sùng Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »非 風 非 幡 無 處 著、 是 幡 是 風 無 著 處。 遼 天 俊 鶻 悉 迷 蹤、 踞 地 金 毛 還 失 措。呵 呵 呵、悟 不 悟。 – Chẳng phải gió chẳng phải phướn không có chỗ để chấp trước, là phướn là gió cũng không thể chấp trước. Thiền tăng lanh lợi đều lạc dấu, sư tử ngồi xổm còn lúng túng. Ha ha ha! Có tỉnh ngộ không?« ② Dụ cho cơ phong mau lẹ. Tiết Động Sơn Biện Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂： 不 是 心、 不 是 佛、 不 是 物、 鑽 天 鷂 子 遼 天 鶻。 不 度 火、 不 度 水、 不 度 爐、 離 弦 箭 發 沒 回 途。 直 饒 會 得 十 分 去、 笑 倒 西 來 碧 眼 胡。 – Thượng đường: Chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, chẳng phải vật, cơ phong mau lẹ như chim ưng bay qua bầu trời. Không độ được lửa, không độ được nước, không độ được lò nấu, tên lìa dây cung không quay về. Cho dù lãnh hội được hoàn toàn cũng bị Tổ Đạt-ma chê cười.«


meanings:
① Vội vàng. Như cấp cự 急遽 vội vàng, sự gì thốt nhiên đồn đến gọi là cự nhĩ như thử 遽爾如此. ||② Sợ hãi. Như hoàng cự 遑遽 kinh hoàng. ||③ Chạy trạm đưa, dùng xe mà đưa tin gọi là truyền 傳, dùng ngựa mà đưa tin gọi là cự 遽. ||④ Bèn, dùng làm trợ từ.


meanings:
(văn) ① Vội vã, cấp tốc, ngay, nhanh chóng: 不能遽下定論 Không thể vội kết luận được; 言畢遽行 Nói rồi thì làm ngay; 遽然 Đột nhiên, thình lình; 遽步 Đi vội, rảo bước; 遽爾如此 Dồn dập đến như thế; 老至何遽？ Sao mau già thế? (Nam sử: Vương Tăng Nhục truyện); ② Sợ hãi: 遑遽 Kinh hoàng; 孫，王諸人色並遽 Sắc mặt hai ông Tôn, Vương đều sợ hãi (Thế thuyết tân ngữ); ③ (Xe) ngựa đưa tin, (xe) ngựa trạm: 乘遽而至 Cỡi ngựa trạm mà tới (Tả truyện: Chiêu công nhị niên); ④ Thì sao, sao lại (thường dùng 何遽, biểu thị sự phản vấn): 唐有萬穴， 塞其一，魚何遽無由出？ Đê có tới hàng vạn lỗ, lấp một lỗ, thì cá sao không có chỗ ra? (Hoài Nam tử); 此何遽不爲福乎？ Việc này sao lại không là may? (Hoài Nam tử).


meanings:
① Lánh, lánh xa không cho gặp gọi là tị. Như hồi tị 迴避 quay lánh ra chỗ khác. ||② Kiêng. Như tị huý 避諱 kiêng tên huý.


meanings:
① Tránh, lánh, trú: 避雨 Tránh mưa, trú mưa; 不避艱險 Không trốn tránh khó khăn nguy hiểm; ② Ngăn ngừa, tránh xa, từ khước; ③ (văn) Kiêng kị: 避諱 Kiêng huý.


meanings:
Tránh chết chìm lại bị chết cháy, tỷ dụ cho tâm thủ xả chưa trừ, từ cực đoan này sang cực đoan khác. Chương Chứng Đạo Ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: »棄 有 著 空 病 亦 然、 還 如 避 溺 而 投 火。 – Khí hữu trước không bệnh diệc nhiên, hoàn như tỵ nịch nhi đầu hoả. – Bỏ có, níu không, bệnh vẫn nguyên, khác nào trốn nước sa vào lửa«.


meanings:
6521避羅，梵語 bilva。又作比羅樹、毘利婆樹、頻螺樹。意譯為莮樹、萓莮樹。學名 Aegle marmelos，係類似榅桲之植物，又作 Benga lquince, Bel-fruit-tree 或 Wood-apple-tree。印度教徒尊為聖樹，用來作為護摩之薪木。瑜伽師地論卷五（大三○‧二九九上）：「清淨資具者，謂吉祥草、頻螺果、螺貝、滿甕等事。」又玄應音義卷二十三謂，印度人祠天時，多用此木作幢，以莊嚴供養。〔長阿含經卷十八〕（參閱「頻螺樹」6366）


meanings:
① Mời, đón. Như yêu thỉnh 邀請 đón mời, yêu khách 邀客 mời khách. ||② Đón cầu, cầu may. Như yêu thưởng 邀賞 đón cầu phần thưởng.


meanings:
① Mời, lời mời: 應邀出席 Nhận lời mời đến dự; 邀客 Mời khách; ② (văn) Được: 邀準 Được phép; ③ Chặn, cản trở: 邀擊 Chặn đánh, phục kích; 邀路 Chặn đường; 邀截 Chặn đánh; 帝慾邀討之 Nhà vua định chặn đánh ông ta (Tam quốc chí); ④ (văn) Đón chờ, ước hẹn, hẹn: 邀于郊 Hẹn (đón chờ) ở ngoài thành (Trang tử); ⑤ (văn) Cầu, mong cầu, mong được, cầu lấy: 不作功邀名 Không lập công cầu danh (Luận hoành); ⑥ (văn) Bắt chẹt, bắt bí (dùng như 要, bộ 襾. Xem 要挾): 陵壓百姓而邀其上者 Hiếp đáp trăm họ và bắt chẹt những người trên (Tô Đông Pha: Giáo chiến thủ sách).


meanings:
① Đi xa. ||② Quá hơn. Như đăng tam mại ngũ 登三邁五 hơn cả năm đời Ngũ đế trước. ||③ Già. Như lão mại 老邁 già cả.


meanings:
① Đi, bước: 邁步 Bước chân; 邁過門坎 Bước qua ngạch cửa; ② (văn) Đi xa; ③ (văn) Quá, vượt hơn: 登三邁五 Hơn cả đời Tam hoàng và Ngũ đế; ④ Già: 老邁 Già cả; 年邁 Già nua tuổi tác; ⑤ Dặm Anh (mile): 一個小時走二十邁 Một giờ đi 20 dặm Anh.


meanings:
① Giải cấu 邂逅 gặp gỡ, không hẹn mà gặp.


meanings:
Tình cờ gặp. 【邂逅】giải cấu [xièhòu] (văn) Tình cờ gặp gỡ (những người đã xa cách lâu ngày).


meanings:
① Sâu xa, học vấn tinh thâm gọi là thâm thuý 深邃 hay thuý mật 邃密.


meanings:
(văn) ① Sâu sắc (về tư tưởng và học thuật): 深邃的學者 Học giả thâm thuý; ② Xưa: 邃古 Đời rất xa xưa, viễn cổ; ③ Tinh thâm: 邃密 Tinh mật, tinh vi, tỉ mỉ; 邃宇 Nhà cô quạnh; 邃戶 Nhà kín cổng cao tường.


meanings:
① Trở lại, về. Đã đi rồi trở lại gọi là hoàn. Như hoàn gia 還家 trở về nhà. ||② Trả. Như hoàn trái 還債 trả nợ. ||③ Đoái. ||④ Một âm là toàn. Quanh, cùng nghĩa chữ toàn 旋. ||⑤ Nhanh nhẹn. ||⑥ Chóng.


meanings:
(k. ng) Phó từ nghi vấn, tương đương với »khả«, có nghĩa là »hay không?« Hoài Hải trong Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 1 ghi: »山 下 有 一 虎 子、 爾 還 見 麼？ – Dưới núi có một con cọp, ngươi có thấy hay không?«. Bình Điền Phổ Ngạn Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »爾 還 曾 見 我 嫂 也 未？ – Ông có lần nào gặp chị dâu của tôi chưa?«.


meanings:
① Vẫn, còn, vẫn còn: 你還是那樣 Anh vẫn như vậy; 這件事還沒有做完 Việc này còn chưa làm xong; 我 這一時期身體還好 Tôi dạo này trong người vẫn khỏe; 庭樹不知人去盡，春來還發舊時花 Cây sân chẳng biết người đi hết, xuân tới hoa xưa vẫn nở đều (Sầm Tham: Sơn phòng xuân sự). 【還是】hoàn thị [háishi] a. Còn, vẫn còn, vẫn (như 還 nghĩa ①); b. Nên: 看他急得那樣兒，你還是勸勸他吧Trông anh ấy nóng nảy như vậy, anh nên khuyên anh ấy; c. Hay, hay là: 去 看朋友還是去電影院，他一時拿不定主意 Đi thăm bạn hay đi xem phim, trong chốc lát anh ấy không quyết định được; 【還算】 hoàn toán [háisuàn] Vẫn (như 還 nghĩa ①); ② Còn hơn, càng: 今天比昨天還熱 Hôm nay còn nóng hơn hôm qua; ③ Lại, hãy còn: 你還搬不動，何況我呢？ Anh còn vác không nổi, huống chi tôi?; 旅舍不大，收拾得倒還乾淨 Khách sạn không lớn nhưng thu dọn khá sạch sẽ. Cg. 還要 [háiyào]. Xem 還 [huán].


meanings:
① Về: 還 家 Về nhà; 還鄉 Về quê; ② Trả lại, đáp lại: 還錢 Trả lại tiền; 還書 Trả sách; 還槍 Bắn trả lại; ③ [Huán] (Họ) Hoàn. Xem 還 [hái].


meanings:
(văn) ① Xoay quanh (dùng như 旋, bộ 方); ② Nhanh nhẹn, nhanh chóng, chóng, liền, lập tức: 漢王還定三秦 Vua Hán nhanh chóng bình định Tam Tần (Hán thư: Nguỵ Báo truyện); 及有徙之者，還賜之如初 Đến khi có người dời (cái càng xe) đi, thì (Ngô Khởi) liền ban thưởng cho anh ta như đã hứa lúc đầu (Hàn Phi tử: Nội trữ thuyết thượng).


meanings:
(780-862) Thiền tăng đời Đường, họ Lữ, người xứ Phố Bản, Hà Đông (nay là huyện Vĩnh Tế, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải. Sư trụ chùa Thường Nhạc ở Hành Sơn. Thuỵ hiệu »Tính Không Đại Sư«.


meanings:
Buông bỏ. Một phần bài tán của Bảo Phác trong Tuệ Trung Thượng sĩ ngữ lục ghi: »欲 知 鹽 味 全。 還 他 老 鼠 聻。 – [i]Dục tri diêm vị toàn, hoàn tha lão thử nỉ. – Muốn biết toàn vị mặn, buông bỏ con chuột đi!«. (Muốn biết trọn vẹn pháp giải thoát của Phật thì hãy buông bỏ ý niệm sinh diệt của thời gian.)


meanings:
Trở về xưa chưa đến, trở về nay đến rồi. Thuật ngữ biểu thị Thật tướng của các pháp không có tướng khứ lai, bởi vì bản chất và trạng thái chân thật của vạn sự vạn vật trong vũ trụ xưa nay là Như thị.


meanings:
Gọi đủ: Cổ Sơn Vi Lâm Thiền sư Hoàn Sơn lục. Còn gọi: Vi Lâm Thiền sư Hoàn Sơn lục. Ngữ lục, 4 quyển, do Vi Lâm Đạo Bái soạn vào đời Thanh, nhóm ông Hưng Đăng… biên tập, thu thập các ngữ lục từ lúc sư Đạo Bái trụ Cổ Sơn trở về sau nên gọi là Hoàn Sơn lục, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 125, trang 921. Nội dung bao gồm: Thượng đường, Thị chúng, Phật sự, Kệ, Tán, Tự, Đề bạt, Kí. Quyển cuối phụ lục 1 thiên »Lữ Bạc Huyễn Tích« là ghi lại phần tự thuật về cuộc đời và tác phẩm của Sư. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Khang Hi thứ 27 (1688) đời Thanh.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Giáp Sơn Thiện Hội. Sư trụ Thiều Sơn ở Lạc Dương. Thuỵ hiệu »Vô Uý Thiền sư«.


vietnamese:
hoàn châu động ma nhai tạo tượng <pqđtđ>


meanings:
① Gần. Như mật nhĩ 密邇 gần sát. Hà nhĩ 遐邇 xa gần. ||② Tới gần.


meanings:
① Gần: 密迩 Gần sát; 遐迩馳名 Nổi tiếng gần xa; 迩來 Gần đây; ② (văn) Tới gần.


meanings:
① Xa tít. Xa không thể tới được gọi là mạc. Như mạc nhiên 邈然 xa tít vậy. ||② Coi khinh.


meanings:
outer edge, border, extreme limit; extent


meanings:
① Ven bờ. Như giang biên 江邊 ven bờ sông. ||② Bên cõi, chỗ địa phận nước này giáp nước kia. Như biên phòng 邊防 sự phòng bị ngoài biên. ||③ Bên. Như lưỡng biên 兩邊 hai bên. Một mặt gọi là nhất biên 一邊. ||④ Ðường viền, đính vào bên mép áo cho đẹp.


meanings:
① Bờ, ven bờ, rìa, vệ, mép, lề: 紙邊兒 Lề giấy; 桌子邊兒 Mép bàn; 路邊兒 Vệ đường, bên đường; 河邊 Bờ sông; 山邊 Rìa núi; ② Biên giới, địa giới, địa phận, bờ cõi: 邊城 Thành phố ở biên giới; 邊寨 Làng bản ở biên giới; ③ Đường viền; ④ Giới hạn; ⑤ (toán) Đường, giác: 底邊 Đường đáy; 多邊形 Đa giác; ⑥ Vừa... vừa...: 邊聽邊記 Vừa nghe vừa ghi chép; 邊幹邊學 Vừa làm vừa học; ⑦ Bên, phía: 靠邊站 Đứng nép vào một bên, bị gạt ra rìa; 一邊倒 Ngả hẳn về một phía; 往這邊走 Đi về phía này; ⑧ Gần, gần bên; ⑨ Ở (bên)..., đằng... (thường đặt sau những chữ “上”，“下”, “前”, “後”, “左”, “右”, “內”, “外” v.v...): 上邊 Ở trên; 下邊 Ở dưới; 前邊 Đằng trước; 後邊 Đằng sau; ⑩ [Bian] (Họ) Biên.


meanings:
（梵 antagrāha-dṛṣṭi，巴 antagahikā，藏 mthar-ḥdsin）略稱邊見。十隨眠之一，五見之一。意指偏執一邊之見，亦即對五取蘊執取斷、常一邊的謬見。如《俱舍論》卷十九雲（大正29·100a）︰‘于所執我我所事，執斷、執常，名邊執見。以妄執取斷常邊故。’《成唯識論》卷六雲（大正31·31c）︰‘邊執見，謂即于彼隨執斷常，障處中行出離爲業。’<#>此中，執斷者，稱爲斷見，主張‘我’（生命主體）死後即告斷絕；執常者，稱爲常見，主張‘我’死後仍常住不變。此二見乃緣于薩迦耶見（有身見）所執之我、我所之事法而起，障礙‘處中之道諦’與‘出離之滅諦’，隨有身見而轉。<#>另依《成唯識論》卷六所述，邊執見總共有四十七見。其中，七斷滅論是斷見，其餘四十見屬常見，都是分別起，因邪師邪教等而生。<#>此見爲遍行惑所攝，與有身見同是自界緣，皆以大地法中之慧爲體，爲見苦所斷。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷四十九；《雜阿毗曇心論》卷四；《順正理論》卷四十七；《大乘阿毗達磨雜集論》卷一。<#>


meanings:
① Lạp tháp 邋遢 làm việc không cẩn thận, làm bố láo. Tục gọi sự không được sạch sẽ là lạp tháp.


meanings:
【邋遢】 lạp tháp [lata] (khn) ① Không gọn gàng, luộm thuộm, lếch thếch: 他穿著得很整齊，不象過去那樣邋遢了 Anh ta ăn mặc rất chỉnh tề, không lếch thếch như trước nữa; ② Đi đi lại lại, qua lại.


meanings:
6919悉曇字???（la）。悉曇五十字門之一，四十二字門之一。又作羅、攞、囉、砢、呵。大品般若經卷五廣乘品、佛本行集經卷十一習學技藝品等經，以梵語 latā（枝）之語首有邏字，故均以邏字為愛支之義，即唱邏字時，斷一切生死愛枝之纏繞。華嚴經四十二字觀門亦舉出，若稱攞字時，入無垢般若波羅蜜門，悟一切法，出世間，愛支因緣永不現。又大智度論卷四十八解大品般若經載，以梵語 laghu（音譯邏求，輕之義）之語首有邏字，故轉釋作輕之義，即聞邏字時，知一切法離輕重之相。又瑜伽金剛頂經釋字母品、大日經卷二具緣品等則以梵語 lakṣaṇa（音譯邏吃灑，形相之義）之語首有邏字，而謂邏字為相之義，即邏字門為一切諸法、一切相不可得。　此外，依南本大般涅槃經卷八文字品謂，羅者名聲聞乘，動轉不住，大乘安固，無有傾動；捨離聲聞乘，而精勤修習無上大乘之法。〔光讚般若經卷七觀品、文殊師利問經卷上字母品、大日經疏卷七〕（參閱「悉曇五十字門」4573）


meanings:
① Tuần canh. Lính đi tuần canh gọi là la tốt 邏卒. ||② Ngăn che. Sắc núi quanh vòng gọi là la.


meanings:
① Tuần tra, tuần canh: 巡邏 Tuần tiễu; 邏卒 Lính tuần; ② (văn) Ngăn che; ③ (văn) Sắc núi quanh vòng; ④ 【邏輯】 la tập [luójí] a. Lôgíc: 這幾句話不合邏輯 Mấy câu nói đó không hợp lôgíc; b. Tính quy luật khách quan, tính lôgíc: 生活的邏輯 Lôgíc của cuộc sống; c. Lôgíc học.


meanings:
① Dĩ lệ 迤邐 quanh co men theo bên vệ.


meanings:
① Một tên riêng để gọi một khu đất. Ngày xưa tự xưng nước mình là tệ ấp 敝邑, người cùng một huyện gọi là đồng ấp 同邑. Một mình đứng lên chiêu tập một số người cùng ở một chòm để khai khẩn ruộng nương cũng gọi là ấp. ||② Ư ấp 於邑 nghẹn hơi. Hơi bốc ngược lên chẹn chặt cổ họng không xuôi xuống được gọi là ư ấp.


meanings:
① Thành phố, thị trấn: 都邑 Đô thành, thành phố, thành thị; 通都大邑 Thành phố rộng lớn; ② Huyện: 同邑 Người cùng huyện; ③ (văn) Ấp (thời xưa, chỗ đất lớn là đô, chỗ đất nhỏ là ấp), nước chư hầu: 傅不以蠻堿而丹不肖，乃使先生來降敝邑 Ngài không cho nước Yên là đất của mọi rợ và Đan này bất tiếu, nên mới khiến cho tiên sinh đến nước tôi (Yên Đan tử); ④ Xem 於邑 (bộ 方).


meanings:
① Sông chảy xung quanh ấp dùng như ao rửa gọi là ung. ||② Châu Ung, thuộc tỉnh Quảng Tây. Ngày xưa dùng như chữ ung 雍, chữ ung 壅.


meanings:
① (văn) Hoà hảo, hài hoà (như 雍, bộ 隹); ② (văn) Trồng (cây); ③ (văn) Lấp (như 雍, bộ 土); ④ [Yong] Tên sông; 邕江 Sông Ung (ở Quảng Tây, Trung Quốc); ⑤ [Yong] Thành phố Ung Ninh (gọi tắt).


meanings:
① Nước Hàn (thời xưa); ② 【邗江】Hàn Giang [Hánjiang] Hàn Giang (tên một huyện ở tỉnh Giang Tô, Trung Quốc).


meanings:
① Tên đất. Đời nhà Trần có một giống rợ ở phía tây nam gọi là Cung đô quốc 邛都國, bây giờ thuộc vào phía tây nam tỉnh Tứ Xuyên ở đó có quả núi gọi là Cung Lai 邛崍, có sinh sản một thứ trúc dùng làm gậy cho người già gọi là cung trượng 邛杖.


meanings:
Tên đất đời Hán (thuộc tỉnh Sơn Đông Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Tên một nước ngày xưa, chỗ tổ tiên nhà Chu 周 ở. Cũng có khi viết là bân 豳.


meanings:
① Nước Bân (tên một nước thời xưa thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc. Cv. 豳); ② Tên huyện: 邠縣 Huyện Bân (ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc) (nay viết 彬縣).


meanings:
① Nước Hình (một nước thời Xuân thu, Trung Quốc); ② (Họ) Hình.


meanings:
(transcription) transliteration of Sanskrit sound na


meanings:
① Nhiều. Như kinh Thi có câu: Thụ phúc bất na 受福不那 chịu phúc chẳng nhiều. ||② An nhàn. Như hữu na kì cư 有那其居 chỗ ở an nhàn. ||③ Nào, gì. ||④ A na 阿那 xinh xắn mềm mại. ||⑤ Tiếng Phạn, Chi na 支那 nước Tàu, duy na 維那 kẻ giữ phép trong chùa, đàn na 檀那 kẻ bố thí, cũng gọi là đàn việt 檀越, sát na 剎那 một loáng, nói cái thời gian rất ngắn. ||⑥ Một âm là nả. Nào. Như nả xứ 那處 chỗ nào, nả kham 那堪 sao chịu được. Cũng có khi đọc là na.


meanings:
(k.ng) ① À? Dùng ở cuối câu. Từ biểu thị ý hỏi thân mật để lựa chọn hoặc thăm dò. Vân Môn quảng lục, q. hạ ghi: »師 問 僧： 汝 是 湖 南 出 家 那？ 僧 云： 是。 – Sư hỏi tăng: Người xuất gia ở Hồ Nam à? Tăng đáp: Phải«. ② Hả? Dùng ở cuối câu. Từ biểu thị ý hỏi thân mật nhằm xác định thêm điều mình đang nghi vấn. Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »師 普 請 鉏 地 次、 見 黃 蘗 來、 拄 钁 而 立。 蘗 曰： 這 漢 困 那！ 師 曰： 钁 也 未 舉、 困 箇 甚 麼？ – Một hôm sư cùng đại chúng đang cuốc đất, chợt thấy Hoàng Bá đến, sư liền chống cuốc, đứng. Bá hỏi: Gã này mệt hả? Sư thưa: Cuốc còn chưa dở lên, mệt cái gì?«. ③ Đâu, làm sao? Phó từ nghi vấn. Phần Dương ngữ lục q. trung ghi: »人 天 不 測、凡 聖 那 知？ – Trời người không lường được, phàm thánh đâu biết nổi?«. Cũng đồng sách trên, q. thượng ghi: »況 乎 山 僧 獨 事 荒 唐、 那 升 此 位。– … Huống hồ Sơn tăng mỗi mỗi việc gì cũng buông lung thì làm sao lên được địa vị đó?«. ④ Nào? Phó từ nghi vấn, tức »哪«. Tiết Gián nghị Bành Nhữ Lâm Cư sĩ trong NĐHN q. 18 ghi: »寫 底 是 字、 那 箇 是 經？ – Cái mới viết là chữ, cái nào là kinh?«.


meanings:
Làm sao (như 哪 [nă], bộ 口): 早歲那知世事難 Tuổi trẻ sao biết được đường đời là khó (Lục Du: Thư phẫn); 阿婆不嫁女，那得孫兒抱？ Bà ơi không gả con gái, thì sao có được cháu bồng (Cổ nhạc phủ: Chiết dương liễu chi ca); 仙境那能卻再來？ Cảnh tiên làm sao trở lại được nữa? (Tào Đường: Tiên tử tống Lưu Nguyễn xuất động).


meanings:
① Ấy, đó, kia: 那個人 Người ấy; 那是我的過錯 Đó là sai sót của tôi; 那是一九五四年的事 Đó là chuyện năm 1954; 那兩棵古樹 Hai cây cổ thụ kia; 那會兒 Khi đó, khi ấy, lúc ấy; 那裡 Chỗ đó, nơi đó, ở đó; 那兒 Chỗ đó, nơi đó, ở đó, lúc đó; 那時 Lúc đó, khi đó, hồi đó, bấy giờ; 那些 Những... ấy, những... đó, những... kia; ② Vậy, vậy thì, thế thì: 你要是跟我們一起走，那就快點 Anh muốn đi cùng chúng tôi, thế thì nhanh lên; 那我就不再等了 Vậy thì tôi không chờ nữa. 【那麼】 na ma [nàme] a. Thế, như thế, như vậy, thế đấy: 你不該那麼 做 Anh không nên làm như vậy; 問題沒有他想像那麼複雜 Vấn đề không phức tạp như anh ấy tưởng tượng thế đó; b. Khoảng chừng, vào khoảng: 拿 那麼三四十個袋子就夠了 Lấy khoảng chừng ba bốn chục cái túi là đủ; c. Thế thì, vậy thì: 既然這樣不行，那麼你打算怎麼辦呢？ Đã không được, vậy thì anh tính làm thế nào?; 【那麼點兒】 na ma điểm nhi [nàme diănr] Chừng ấy, thế kia: 那麼點兒事 Chừng ấy việc; 那麼點兒小問題，何必麻煩人家 Vấn đề nhỏ thế kia, việc gì mà phải đi phiền người ta; 【那麼些】na ma ta [nàme xie] Ngần ấy: 她一個人·Ó顧那麼些孩子，眞不容易 Một mình chị ta chăm sóc ngần ấy đứa trẻ, thật không phải dễ; 那麼些¸ê料 Ngần ấy tư liệu; 【那麼着】 na ma trước [nàmezhe] Như thế, như vậy, thế, vậy: 那麼着也許好些 Như vậy có thể tốt hơn; 你老那麼着，人家會發火的 Anh cứ thế mãi, người ta sẽ nổi giận đấy; 【那樣】na dạng [nàyàng] Thế, vậy, như thế, như vậy: 那樣也好 Như thế cũng tốt; 他并不是你所想像的那樣 Anh ấy không phải như anh tưởng tượng thế đâu; 沒有那樣的事 Không có chuyện như vậy; 有房子那樣大 To bằng gian nhà vậy; ③ (văn) Nhiều: 受福不那 Chịu phúc chẳng nhiều (Thi Kinh); ④ (văn) An nhàn: 有那其居 Chỗ ở an nhàn; ⑤ Từ dùng để phiên âm tiếng nước ngoài: 支那 Nước Tàu; 檀那 Kẻ bố thí. Xem 那 [na], [nă], [nèi].


meanings:
(khn) Ấy, đó, kia (thường dùng kết hợp dưới dạng 那一). Xem 那 [na], [nă], [nà].


meanings:
Còn gọi: Na nhất cú, Na nhất khúc. Một vật báu kia. Tỷ dụ Phật tính hoặc Tông phong của Phật Tổ. Na nhất cú: Ngôn ngữ mà Phật Tổ cử dương. Na nhất khúc: Tức là khúc nhạc hài hoà vui tai mà có thể thay đổi phong tục, dụ cho tông phong mà Phật Tổ cử dương. Phổ Tế Thiền sư ngữ lục q. thượng (Đại 82, 502 thượng) ghi: »宗 風 那 一 曲、 調 高 徹 大 千。 – Tông phong của Phật Tổ cử dương, làn điệu cao thấu đến thế giới đại thiên«.


meanings:
Còn gọi: Na nhất trước. Một thủ đoạn kia. Nghĩa là mưu lược hoặc thủ đoạn, phương pháp đặc biệt. Nhất thủ là người bản lãnh trong cuộc chơi cờ.


meanings:
Một then chốt kia. Chỉ cho cơ pháp linh hoạt thích hợp được Thiền sư sử dụng nhằm đánh trúng vào những mối nghi, các chấp trước của người học khiến cho nó vỡ ra như băng tan ngói bể. Quyết, nguyên chỉ cho cái chốt cửa bằng gỗ. Trong Thiền tông, chỉ cho chỗ then chốt, chỗ quan trọng. Phần giáp chú của tắc 14, Bích Nham Lục (Đại 48, 154 hạ) ghi: »德 山、 臨 濟 也 須 退 倒 三 千、 那 一 橛 又 作 麼 生？ – Đức Sơn, Lâm Tế cũng phải thoái lui 3.000 dặm. Còn một then chốt kia thì thế nào?«.


meanings:
Việc ấy. Ẩn ngữ của nhà Thiền, chỉ cho việc ngộ đạo thành Phật. Tiết Tuyết Phong Huệ Trung Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂： 終 日 忙 忙、 那 事 無 妨。 作 麼 生 是 那 事？ – Sư thượng đường: Suốt ngày luôn bận rộn, cho rằng việc ấy không sao cả … Cái gì là việc ấy?«.


meanings:
Người ấy, chỉ cho bậc triệt để đại ngộ. Tắc 49, Thung Dung lục (Đại 48, 258 thượng) ghi: »普 化 便 翻 斤 斗、 龍 牙 只 露 半 身、 畢 竟 那 人 是 何 體 段？ – Phổ Hoá thì lộn ngược, Long Nha thì để lộ nửa thân, rốt cuộc người ấy thuộc về loại nào?«.


meanings:
3024梵語 nāga 之音譯。<一>意譯龍、象、無罪、不來。稱佛或阿羅漢為摩訶那伽，喻其有大力用。據玄應音義卷二十三載，那伽有三義：(一)龍，(二)象，(三)不來。孔雀經稱佛為那伽，由佛不更來生死之故。大智度論卷三（大二五‧八一中）：「摩訶言大，那名無，伽名罪。阿羅漢諸煩惱斷，以是故名大無罪。」又佛之禪定，稱為那伽定，或那伽大定。俱舍論卷十三（大二九‧七二上）：「有餘部說，諸佛世尊常在定故。心唯是善，無無記心，故契經說：『那伽行在定，那伽住在定，那伽坐在定，那伽臥在定。』」準此，那伽，亦謂「常在定」之義。（參閱「龍象」6392）　<二>即彌勒成道時之菩提樹。又作龍華樹、龍華菩提樹。（參閱「龍華樹」6391）　<三>印度自古以來之種族。非雅利安人種，散住於現今東北印度阿薩密（Assam）地方，以及緬甸西北部等地，崇拜龍蛇。龍城（梵 Nāgapura）之名，今仍存於各地。


meanings:
（梵 Nāgasena，巴 Nāgasena，藏 Klu ḥi sde）西元前二世紀後半之印度佛教高僧。系以曾向希臘後裔之彌蘭陀王講說佛法而聞名于史乘之名僧。生卒年不詳。梵名音譯那伽斯那、那伽犀那。又譯龍軍。中印度雪山（Hima^-laya）山麓羯蠅揭羅村（Kajan%gala）婆羅門之子。<#>七歲習三吠陀。十五、六歲時，投舅父樓漢（Rohana）爲沙彌，受諸經要旨。未幾，學《論事》（Katha^-vatthu）及七部阿毗曇。二十歲（一說二十四歲），就和鄲寺（Vatta-niya）頞波曰（Assagutta）受具足戒。後證阿羅漢果。其後，至北印度舍竭國（Sa^gala）謁彌蘭陀王，應王之問，解說經論深義，此事見載于《那先比丘經》（南傳巴利文名爲《彌蘭陀王問經》）。又，《俱舍論》卷三十、《雜寶藏經》卷九〈難陀王與那伽斯那共論緣〉等，亦載錄此事。<#>師之學系不詳，但不出小乘佛教之範疇。然而，圓測《解深密經疏》卷一雲（卍續34·586下）︰‘那伽犀那，此雲龍軍，即是舊翻三身論主。彼說佛果唯有真如及真如智，無色、聲等粗相功德。’又，窺基《大乘阿毗達磨雜集論述記》卷一亦同出此說，則師應爲大乘論師。就此，《俱舍論增明記》舉出龍軍當有大乘、小乘二人之說。此外，其與十六羅漢中之那伽犀那尊者是否同爲一人，則不詳。<#>［參考資料］　《華嚴經探玄記》卷一；《四分律疏飾宗義記》卷十（本）；《成唯識論了義燈增明記》卷一；《大乘佛教史論》。<#>


meanings:
3022梵名 Nāgasena，巴利名同。又作那伽斯那、那伽犀那。譯作龍軍。西元前二世紀後半之印度僧。中印度雪山山麓羯蠅揭羅村（梵 Kajaṅgala）婆羅門之子。「那」為「那伽」之略，乃象之梵語。其出生時，家中大象亦生小象，故有此名。初學吠陀，深感婆羅門教學之乏善可陳，轉隨樓漢尊者（巴 Rohaṇa）出家，修學論藏及七部阿毘曇，證得阿羅漢果。後至北印度舍竭國（梵 Sāgala），住於泄坁迦寺，與彌蘭陀王（巴 Milinda）議論，以車與軸、轂、輻等關係為喻，廣說人生無常及善惡報應等佛教教義，彌蘭陀王深為信服，後皈依佛教。此事見於彌蘭陀王問經，漢譯為那先比丘經。　師之思想不出小乘佛教之範疇，為說一切有部思想之端緒，故為原始佛教教理發展史上之重要資料。據巴利文之那先比丘經載，師之出世年代為佛陀入滅後五百年頃，然彌蘭陀王應即希臘之 Menandros 王，若據此推算，其出世年代應為西元前二世紀中葉。又十六羅漢中有名那伽犀那者，未知與師是否同一人。此外，大乘論師中亦有名龍軍者，稱為三身論主。〔雜寶藏經卷九、俱舍論卷三十、解深密經疏卷一、大乘阿毘達磨雜集論述記卷一（窺基）、華嚴經探玄記卷一〕（參閱「那先比丘經」3022）


meanings:
（巴 Milinda-pañha）二卷（或三卷）。譯者不詳。略稱《那先經》。系以對話的形式，記載那先比丘和彌蘭王問答佛教要義的經過。收于《大正藏》第三十二册。<#>書中首先從那先比丘出家學道的緣由，叙述到彌蘭王迎請那先入宮共同論述佛法的情形。其次叙述那先與彌蘭王就佛教教理及有關事項所作的問答，最後記載彌蘭王歸依佛教。全經內容幾乎網羅個我、靈魂、輪回、佛陀、涅槃等佛教根本問題，且以巧妙的譬喻加以解說。其思想立場屬上座部系統，幷未涉及大乘。本經對于瞭解印度原始佛教、印度與希臘思想的交流有著重要的意義。<#>本經的雛形約産生于西元前一世紀，後來在流傳過程中不斷增益，篇幅愈來愈大，內容也愈加愈多，幷逐漸形成北、南兩種傳本。北本即漢文大藏經中的《那先比丘經》，又分作一卷本、二卷本、三卷本等三種。其中，一卷本已佚，二卷本系東漢時譯出，三卷本譯時不詳。二卷本與三卷本除叙述詳略不同外，內容基本相同，俱收于《大正藏》中。南本即《南傳大藏經》藏外典籍中的《彌蘭王問經》，約定型于四世紀，其篇幅爲北本的四倍，共分七部分，前三部分內容與北本相當，後四部分爲後來所增補。又，巴利本《彌蘭王問經》有僧伽羅文、泰文、羅馬字母等不同文字拼寫本，內容略有差異。此外，另有英、德、日、法各種文字譯本。<#>◎附一︰〈彌蘭王問經〉（編譯組）<#>《彌蘭王問經》（巴Milinda-pan~ha），又譯《彌蘭陀王問經》。系彙集希臘彌蘭王與佛教論師那先比丘之問答而編成之佛典。爲南傳佛教之藏外聖典，頗受尊重。本書采對話的方式，詳述西元前二世紀後半統治西北印度的希臘國王彌蘭王（Milinda,Menandros），與佛教論師那先長老對于佛教教理的問答，以及彌蘭王舍王位出家、證阿羅漢之始末。<#>本經現以巴利文流傳，全書分七部分，其中序文與本文最初三部分的內容，相當于漢譯《那先比丘經》（有二卷本、三卷本，譯者不明）。序文及本文前三部分應是本經最初的原本，或許原以梵文書成，巴利佛教亦采用之，增廣成現在的七部分。又，其最早成立是在西元前一世紀左右，西元一世紀時傳至錫蘭。內容方面，原始部分爲富有機智趣味性的問答，增廣的部分則以解答佛教教理爲主。此外，文中所提有關佛教教理的種種問答，是站在上座部佛教的立場，廣泛論究有關于佛教的實踐問題，大抵可視爲與大乘佛教之興起同時期的作品。<#>現行的巴利文本，有錫蘭本、Tren ckner本（PTS）、暹邏本。此中，錫蘭本與漢譯《那先比丘經》的序論及其他大意，皆有相異之處；Tren ckner本所用之巴利語，則欠缺優雅；暹邏本比起Tren ckner本，受後代增補改正的情形更嚴重。其他，另有羅馬字本《TheMilinda-pan~ho》（V. Trenckner，首版1880，再版1928 ），戴維斯（T. W. Rhys Davids）的英譯本《The Question of King Milinda》，尼耶那第洛卡（Nya^natiloka）的德譯本《Die Fragen des Milindo》，以及金森西俊譯、中村元與早島鏡正共譯等日譯本。最近，在柬埔寨所發現的注釋本《Milindat!i^ka^》，由P.S. Jaini校訂，于1961年出版（PTS）。<#>◎附二︰呂澄《印度佛學源流略講》第二講第三節（摘錄）<#>漢譯《那先比丘經》在南方上座的巴利文典籍中，也有一種傳本︰《彌蘭陀王問經》。其內容較漢譯多，共七卷，是經過後人補充的。南方很重視它，緬甸將其編在《雜部》裏，視爲與佛說有相等的價值。從漢譯本看，那先是有部的。他與彌蘭陀王的問答完全用的比喻形式，甚似後來的譬喻師，可以稱爲譬喻師的先驅者。這一時期，有部學說比較舊師說不論內容或形式都精細多了。那先說的主要內容是闡明無均A 也講到有輪回，還講到佛涅槃後的情形。從那先與彌蘭陀王問答的內容看，是當時一般人對佛教理論不瞭解的問題，藉彌蘭陀王的發問提了出來，那先代表佛家用比喻形式作了解答。如輪回就是當時的一個問題，輪回怎樣從此身過渡到彼身？那先用‘如火傳薪’，給與解答。如有兩支蠟燭，甲燭燃燒將盡傳火給乙燭，乙燭則繼續燃燒。人的輪回從此身過渡到彼身，情同于此。對于輪回的主體就像火一樣。既不能說此火即是前火，也不能說與前火無關。又如業力不失，當時也提出了問題，那先即以‘如種有果’來回答。種果人種的是種子，而收穫的是果子，如果偷竊樹上的果子算不算犯法呢？能否說偷果非偷種，你種的是種子，我摘的是果子呢？當然不能。業力不失即如由種子終于得果實一樣。可見那先的議論已不似舊師那樣泛泛而談了。<#>西北印度有較長時期處在希臘人的統治之下，佛教傳入到這些國家，按理說，希臘思想與佛教思想是會互相影響的。從《那先比丘經》中可以看出佛教思想對希臘思想的影響。<#>［參考資料］　《開元釋教錄》卷三；中村元《インドとギリシサとの思想交流》。<#>


meanings:
3022巴利名 Milindapañhā（譯作彌蘭陀王問經）。凡二卷（或三卷）。略稱那先經。約譯於東晉（317～420）年間，譯者佚名。收於大正藏第三十二冊。那先係那伽犀那、那伽斯那（梵 Nāgasena）之略稱，意譯為龍軍、象軍。本書係記錄印度佛教僧侶那先與當時（西元前二世紀後半葉）支配西北印度之希臘人大夏國王彌蘭多羅斯（Menandros，梵 Milinda，巴同，即彌蘭陀）論難，而使之歸依佛教之經過。　本經內容著重於闡明緣起、無我、業報、輪迴等佛教基本教義，分序文、本文、結文三段。序文首先敘述那先比丘之前生，再敘彌蘭陀王之本生，以及那先出生乃至得道之因緣；復述及彌蘭陀王之性格，及其訪問那先，以至迎請那先入宮會見論難等情形。其次，本文為本經之重心，敘述那先與彌蘭陀王就佛教教理及有關事項所作之問答。最後結文以問答至夜半，王行布施，恭送那先，並表出家意願，那先感激與王一日之辯論為結。　本經之教理內容僅涉及小乘，未言及大乘，文體流利簡潔，計敘述泥洹道、復生、善事等五十條佛教教義，在佛教文學史上居重要地位。又本經有二卷本、三卷本兩種。各種藏經中，高麗藏收二卷本，宋、元、明三藏則收三卷本，其字句相異處頗多。縮刷大藏經及大正藏則俱收此二本。　巴利本「彌蘭陀王問經」未編入南傳三藏之中，為三藏外重要之巴利語經典，並有數種寫本。依據英國學者大衛斯（Rhys Davids）之英譯本（The Questions of King Milinda，S.B.E. 35. 36; 1890～1894），巴利本分為世俗故事（bāhira-kath）、法相質疑（lakkhaṇa-pañha）、斷惑質疑（vimaticchedana-pañha）、矛盾質疑（meṇḍaka-pañha）、推論質疑（anumāna-pañha）、頭陀行（dhutaṅga）、譬喻說質疑（opammakathā-pañha）等七篇，共計二十二章、二三六條問答；其中前三篇相當於漢譯，可視為本經之原型，第四篇以下或為後世所附加者。在結構方面，巴利本與漢譯本相同。大體言之，漢巴兩本在本文與結文部分，並無分別；但在序文，除終了部分相同外，其餘大部分皆不同。　關於本經之撰集，依據大衛斯夫人之說，本經（即前三篇）係彌蘭陀王之繼承者戴奧尼西歐斯（Dionysios）在位之時，由摩那瓦（巴 Māṇava）婆羅門以梵語筆錄而成者，其後譯為巴利語，復由巴利語譯為錫蘭語，乃至有錫蘭語本之開版。巴利本亦有英、日、法、德、意等國之譯本。〔出三藏記集卷四、法經錄卷三、歷代三寶紀卷七、開元釋教錄卷三、M. Winternitz: Geschichte der indischen Literatur, Bd. II；V.A. Smith: Early History of India〕


meanings:
3026那利迦，梵名 Nāḍakantha，巴利名 夊ādika 或 夊ātika。又作那提揵聚落、那提迦聚落、那提摩聚落、那地迦聚落、那黎迦聚落、那梨聚落、那羅聚落、那陀聚落。意譯喜豫、皈葦。係中印度北部形成瓦吉連省之毘提迦族（梵 Videha）之村。此村以造瓦之家（梵 Giñjakāvasatha）著稱，傳說釋尊嘗止住於此。此村附近有牛角娑羅林（梵 Gosiṅgasāla vanadāya），據傳阿那律、難提、金毘羅等三比丘亦嘗止住 此地。〔中阿含牛角娑羅林經、長阿含卷五闍尼沙經〕


meanings:
3026梵語 navamālikā。又作那縛忙里迦、新摩利迦。意譯如次第華。學名 Jasminum sambac。為素馨類之蔓延植物。其枝蔓延，纏繞他物，葉少，其花小而白，可製香油、香水。與摩利迦、大摩利迦皆為同種之植物。摩利迦，梵語 mallikā 或 mālikā。又作摩魯迦、摩利、末利、茉莉、奈花。意譯為次第華、游子、藤，或意譯為鬘，以其花可造鬘，故有此名。　勝鬘寶窟卷上本（大三七‧一○上）：「末利夫人者，亦云摩利。此是華名。江南有中寺安法師，多所博識，云此華色白而形小，故以華為名，此間無物以翻之，猶存末利之稱。」〔法華經卷六藥王菩薩本事品、北本大般涅槃經卷二十一、瑜伽師地論卷十八、慧琳音義卷二十六、卷四十八、翻梵語卷十〕


meanings:
(term) transcription of the Sanksrit nadī, meaning river, or stream


meanings:
（梵 Nadī）中印度人（一說北天竺）。梵名應爲‘布如烏代邪’（Punaudaya）或‘布如烏伐邪’（Punpa^ya），意譯福生。自幼出家，善達聲明，通諸訓詁。既志弘道，遂曆游諸國。不憚遠夷，曾往錫蘭、楞伽山，隨緣游化南海諸國。適聞中國佛法興盛，乃搜集大小乘經律論一千五百余部，于唐高宗永徽六年（655）抵達長安，敕住大慈恩寺。顯慶元年（656），奉敕赴昆侖諸國求異藥，既至南海，諸王歸敬，爲其立寺，遂于該地度人授法。龍朔三年（663）返大慈恩寺，譯出《師子莊嚴王菩薩請問經》、《離垢慧菩薩所問禮佛法經》（以上二經現存）、《阿咤那智咒經》等三部三卷。禪林寺沙門慧澤譯語，豐德寺6 門道宣綴文及制序。同年，應南海真臘之請，遂自長安出發，後不知所終。相傳師爲龍樹之傳人，著有《大乘集義論》四十餘卷。<#>據《續高僧傳》卷四〈那提傳〉、《開元釋教錄》等諸錄載，那提曾受玄奘排斥，故譯經宏願未遂云云，就此熊十力、張建木均曾撰文質疑。熊氏在〈唐世佛學舊派反對玄奘之暗潮〉一文中謂︰‘蓋當時舊派反對奘師新譯，借那提之事，以造作謠言，誣陷奘師，群情如風波，轉相傳播，而奘師遂受千古不白之冤。’幷列舉數疑點，以駁斥諸錄所記。張氏亦條舉數疑點以駁斥之，且謂〈那提傳〉是一篇有問題的傳記。<#>◎附︰張建木〈讀‘續高僧傳·那提傳’質疑〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{6}）<#>道宣《續高僧傳》第四卷中的〈那提傳〉，我認爲是一篇有問題的傳記。傳中提到那提是一位親傳龍樹大師衣鉢的了不起的大法師，唐·永徽年間來到中國長安，隨身帶著很多梵本經論，想在中國翻譯弘通，但受到玄奘法師的阻力，志願未遂。若果真有這件事，當然是玄奘法師的盛德之累。可是如果把這篇傳記仔細讀一下，就不難發現不少可疑之點。現在把我認爲有疑問的傳文徵引如下，幷分別加以論列︰<#>(1)‘那提三藏，唐曰福生，具依梵言，則雲布如烏代邪。以言煩多故，此但訛略而雲那提也。’按布如烏代邪原文當是Punaudaya。《南條目錄》根據別本作布如烏伐耶，因此還原爲Punpa^ya（Puna＋tupa^ya）。按upa^ya，此雲方便（漚和），意譯不當作‘生’。而且‘伐’字古代是個有舌音收尾的入聲字，通常用以作爲bat、bad、bar或vat、vad、var的音譯字，不當以之作pa^的對音。<#>這一層且不多談，問題是布如烏代邪如何竟‘訛略’爲那提？根據何種音理來說明這種‘訛略’？道宣也參加過譯場，縱然一時鬧不清，也可以問問別人，糊裏糊塗地就說布如烏代邪訛略爲那提；未免令人不解。因此，首先這個人的名字就有問題。<#>(2)‘以永徽六年（655）創達京師，有敕令于慈恩安置，所司供給。時玄奘法師當途翻譯，聲華騰蔚，（中略）既不蒙引，返充給使。’那提既蒙敕令住在慈恩寺，何以必須玄奘牽引？如永徽三年阿地瞿多來長安，也是奉敕安置于慈恩寺，然而他在翻譯《陀羅尼集經》時就得到當時權貴英國公、鄂國公的支持（參看《開元釋教錄》卷八）。那提若是如傳中所述那樣有學問，何以當時顯貴竟沒有任何人作他的護法！<#>而且，今本那提所譯《師子莊嚴王請問經》的卷首，有一篇題爲道宣所撰的序文裏說︰‘皇上重法，降禮真人，厚供駢羅，祈誠甘露。’同樣，在那提所譯《離垢慧菩薩所問禮佛法經》的道宣序文說︰‘來儀帝裏，頻謁天庭，降厚禮于慈恩，將歸飛于海表。’當時皇帝既是對他那樣‘降禮’，給了他那麽多的‘厚供’，幷且向他祈求‘甘露’，他也‘頻謁天庭’，那末，玄奘這一關，何必一定要過？還落得‘返充給使’？可疑，可疑！<#>還有一點應該提到，題爲道宣所撰的這兩篇經序，只說那提在龍朔三年（663）來長安，而《續高僧傳》說是永徽六年來長安，顯慶元年（656）奉命赴南海采藥，龍朔三年返回長安。若果然是永徽年間帶著梵本來到長安，同一著者所撰的經序，何以竟隻字不提？這也是可疑之點。<#>(3)‘龍朔三年還返舊寺，所賫諸經，幷爲奘將北出。’‘北出’不知何所指（玉華宮在陜北，最可能是指玉華宮）。玄奘自己將來的梵本經論都沒翻完，何必携出另外的經？而且由顯慶元年到龍朔三年，即〈那提傳〉中所稱那提離開長安的幾年間，玄奘到過洛陽，住過西明寺、玉華宮。到洛陽去，不可能隨身携帶那麽多的梵本。到玉華宮的目的，主要是爲譯《大般若經》，其次所譯的幾部卷頭不大的毗曇、唯識諸論，玄奘自己應有梵本，沒有必要把其他衆多梵本帶去。若是曾經把慈恩寺的大部分梵本都搬到玉華宮或新建成的西明寺，那麽，這是一件大事，史傳上應當有記載，如把經像從弘福寺移到慈恩寺，《慈恩傳》就有明文，可是在有關的史傳中找不到從慈恩寺移出梵本的叙述。相反，在《慈恩傳》卷十叙述玄奘身後時說︰‘自餘未翻者，總付慈恩寺守掌，勿令損失。’冥詳的〈玄奘行狀〉也說‘自餘未翻本，付慈恩寺好掌，勿令損失’。既然未翻經論交慈恩寺保管，大部分梵本一定始終放在慈恩寺。<#>而且，當佛陀波利譯完《尊勝陀羅尼經》之後，原本被留在宮內，波利請發還，即蒙允許（《開元錄》卷九）。如果真是屬于那提的梵本被玄奘帶走，他請求皇帝催玄奘發還，想來也不是作不到的。<#>還有，那提如果真像傳中所述那麽有學問的話，照一般情况應該能够背誦一些重要經論，似乎不至于沒有梵本就束手無策。<#>(4)‘惟譯八曼荼羅、禮佛法、阿咤那智等三經。’據《開元錄》說，《師子莊嚴王請問經》，一名《八曼荼羅經》。奇怪的是，道宣所撰的《大唐內典錄》中沒有著錄這三部經。《內典錄》有的本子卷首題‘麟德元年（664）撰’，有的版本後序作‘龍朔四年（即麟德元年）出’，時間在那提譯經之後，如果道宣那麽欽佩那提，何以不著錄那提所譯的經？若說《內典錄》主要部分脫稿較早，道宣既然爲那提作傳叫屈，寥寥的兩三部經名也似乎應該補入。最早著錄那提所譯經目的是《武周錄》，這部目錄常常注明出處，那提所譯的經幷沒說明出于何錄。《開元錄》卷九︰‘惟譯八曼荼羅等經三部，（中略）豐德寺沙門道宣綴文幷制序。’這話可能也有問題，若是道宣真的作過那提的助手，何以在《續高僧傳》〈那提傳〉中不提？道宣曾助譯《大菩薩藏經》，見于《續高僧傳》〈玄奘傳〉。此處似乎也應當同樣加以叙述。<#>(5)‘那提三藏乃龍樹之門人也。’龍樹的生卒年月不可確知，關于龍樹的年齡有一些神話式的傳說，如多羅那他《印度佛教史》第十五章。按常識來推，龍樹不會到唐朝有弟子。《慈恩傳》卷二也提到玄奘在磔迦國曾遇到一位龍猛的弟子長年婆羅門，他當時已經活了七百歲。當然可能有這類的傳說。但以道宣這樣飽學的出家人，關于此事只叙述這麽一句，似乎也過于簡單輕率。<#>(6)‘大師隱後，斯人第一。’大師當指龍樹。這話更離奇！如果那提的造詣竟然超過了提婆、無著諸師，在印度本國也應該有所表現，何以■然無聞？縱然有人說過這類的話，道宣能這樣輕信嗎？<#>在這篇五百三十餘字的小傳中，居然發現這麽多的疑竇。現在這裏姑且不下結論，僅提出一些問題供佛教學者考慮。即︰<#>(1)《續高僧傳》自序稱‘正傳三百四十人（一作三百三十一人），附見一百六十人。’而今本正傳凡四八五人，附見二一九人（據陳援庵先生《中國佛教史籍概論》所統計）。其所增多的部分，是否都出于道宣的手筆？（陳先生以爲仍是道宣所作，但未提供充分證據。）由此就可以考慮〈那提傳〉是否真是道宣所作。<#>(2)大藏中所收那提所譯經的序文是否是道宣所作？抑或出于他人的依托？<#>(3)玄奘阻礙那提的譯經有無其事？<#>(4)那提在佛教史中的地位如何？是否就可以信賴今本《續高僧傳》〈那提傳〉中的叙述？<#>在這些問題未得到澄清以前，〈那提傳〉中的叙述最好不要當作信史來徵引。<#>［參考資料］　《大周刊定衆經目錄》卷一；《續古今譯經圖紀》；W. Pachow《Chinese Buddhism|Aspects of Interation and Reinterpretation》。<#>


meanings:
3028那揭羅曷，梵名 Nagarahāra。又作那乾訶羅國、那伽羅曷國、那迦羅訶國、那竭國。印度古國名。據大唐西域記卷二記載，此國東西長六百餘里，南北亦有二百五十餘里，四面皆山。國有大都城，無大君長，隸屬於迦畢試國，物阜民豐，崇敬佛法，然伽藍雖多，僧徒寡少，另有天祠五所，異道百餘人。城東二里處有阿育王所建之塔，高三百餘尺，據傳為釋尊因位時，由燃燈佛授記之處。城東南有醯羅城，城中有七寶塔，供奉佛陀之頂骨。此國約在今阿富汗東北部喀布爾河流域，猶有古塔殘存。〔高僧法顯傳、洛陽伽藍記卷五、大慈恩寺三藏法師傳卷二、釋迦方志卷上、A. Cunningham: The Ancient Geography of India〕


meanings:
3026（?～1039）西藏名 Nā-ro-pa。為印度佛教末期（十世紀末）之學僧，亦為密教之大成就師。其梵名為 Nāḍapāda（又名 Narottama-pāda）。為西藏佛教祕敕派（藏 Bkaḥ-rgyud-pa）創始者馬爾巴（藏 Mar-pa，十一世紀）之師。在祕敕派中，被尊崇為傳承帝羅巴（藏 Ti-lo-pa，又名 Tilli-pa 或 Te-lo-pa）之第二祖。　依據毘摩卡爾孛（藏 Pad-madkar-po）所作之傳記，彼於十世紀末，出生於迦濕彌羅婆羅門家。出家後即住於那爛陀寺修學，精通佛學，名望頗盛，故居那爛陀寺學頭之位。讀金剛乘典籍之時，受夜叉女啟示，往東方求金剛乘之成就師（梵 siddha）。遊歷多方，經諸多試鍊苦行後，始遇帝羅巴，受其感化，於其指導下，盡承其法。阿提沙（梵 Atīśa）、邁突利巴（藏 Maitrī-pa）等人皆以之為師。其著作收於西藏大藏經丹珠爾部中者有十四種，重要者為時輪（梵 Kālackra，藏 Dus-ḥkhor）、灌頂略說註釋等，另有金剛瑜祇母成就法（藏 Rdo-rje rnal-ḥbyor-maḥi sgrub-thabs）、五次第集明解（藏 Rim-pa lṅa bsdus-pa gsal-ba）等著作。〔多羅那他印度佛教史、A. Grünwedel: Die Legenden des Nāro-pa, Leipzig, 1933；W.Y. Evans-Wentz: Yoga und Geheimlehren Tibets, München Planegg, 1937；H. Hoffmann: Die Religionen Tibets, München, 1956〕


meanings:
(temple) Nālanda temple, a renowned Indian center of Buddhist learning


meanings:
（梵 Nālanda）古印度著名的佛教寺院。位于中印度摩竭陀國王舍城北方，即今比哈省的巴臘貢（Bar-gaon）。全名那爛陀僧伽藍（Na^landa^-sam!ghara^ma）。又作那蘭陀、阿蘭陀。意譯施無厭。系西元五至十二世紀間，印度佛教重要的教育及研究中心。<#>依《多羅那他佛教史》所載，相傳阿育王嘗供養位于此地的舍利弗祠廟幷建寺。但是，此地在佛教史及印度文化史上之能有重要地位，則始于笈多朝的鳩摩羅笈多（Kuma^ragupta）一世（西元414～455在位）在此地建立僧院之時。又，四世紀游歷托蛌漯k顯，在《佛國記》中幷未提及此地有寺院，而七世紀游學印度的玄奘、義淨則曾于那爛陀寺居住多年。此外，在考古學上的發掘品中，亦不存有笈多朝以前的遺品。由此可知，那爛陀僧院當系五世紀始告完成。<#>其後，此僧院在哈魯夏朝、波羅朝的優厚保護下，至十二世紀末仍頗繁榮。其教學以佛教研究爲主，兼涉及吠陀學、論理學、文法學、醫學、數學、天文學等，寺內且網羅諸多權威學者。據玄奘及義淨所傳，當地區一百餘村的收入皆用來維持此僧院。每日依次有二百戶捐贈米、乳油、乳等，使得數千學僧得以無後顧之憂而專心研學。僧院每日開辦一百餘次講座，日以繼夜地進行議論研學。除好學風氣彌漫之外，戒律亦被嚴格遵守。又，除印度外，自中國、朝鮮及亞洲各地前來的留學僧頗多。據說極盛時期，主客常達萬人。其教學水準極高，在此僧院出身者，皆普獲各地之好評。事實上，印度大乘佛教的著名學者，多數出自此僧院，尤其以六、七世紀左右的護法（Dhar-mapa^la）、戒賢（S/i^labhadra）及八世紀左右的寂護（S/antaraks!ita）、蓮華戒（Kamala-s/i^la）等人爲最著名。<#>境內有塔、支提、僧坊等豪華建築物。僧坊是于中庭四周幷列個室的四角形建築。中庭掘井，壁厚二公尺，室內凉爽。寺內有三大圖書館，名爲寶海、寶增、寶色。其後，隨著波羅朝的沒落及印度佛教的衰亡，那爛陀大學亦日漸式微。十二世紀末，因回教徒征服比哈一帶而遭破壞。其後，有一部分被修復，但不久即淪爲廢墟。<#>1861年，一批歐洲學者根據玄奘的記述及附近出土的佛像銘文，對此寺進行初步的調查。1915年以後，印度考古調查部（Archaeological Survey of India）繼續有組織地發掘，發現該寺遺址達一百萬平方公尺。所出土的文物，有笈多朝及波羅朝的佛像、印章、供養塔等遺物，數量頗多。目前均保存于附近的博物館。印度獨立後，印度考古局（Archaeological Department of India）頗致力于遺迹的保存及環境的美化。<#>◎附一︰呂澄《印度佛學源流略講》第五講第一（摘錄）<#>那爛陀寺的建立與笈多朝有密切的關係。據義淨《求法高僧傳》卷上說，那爛陀寺是帝日王爲北印一個叫曷羅社槃社的比丘興建的。後來歷代擴建，到玄奘去印時已有六大院，義淨去印時則發展到八大院，規模異常宏偉。據《婆藪槃豆傳》記載，世親深得笈多朝正勤日王和新日王兩代的信仰，所以他們擴建那爛陀寺就不能不與世親有關。傳稱世親第一次同數論外道辯論勝利後，正勤日王（據現在歷史考證即頗羅笈多，在位時間是塞建陀笈多稍後一點）就贈與三洛沙金（三十萬金），世親用它在阿逾陀建了三個大廟，其中即有大乘廟。後來在新日王時，世親又與勝論外道（彌曼差派）辯論獲勝，國王母子也贈與三十萬金，他又用以在阿逾陀建廟。這些記載，就反映了笈多這兩代擴建那寺的情况，世親所建的寺，恐怕就是那爛陀寺。另外，《大唐西域記》裏也說到世親在阿逾陀壽終。玄奘去時還看見過世親講學的場所，規模很大，據說受教者中有各國國王，各學派的學者。從這些記載可以看出，在世親的時代，那爛陀寺確已建立。關于歷代擴建的帝王名字，玄奘所傳與一般歷史說的還不一致，相同的只幼日王、覺護王二人，其他尚待研究。不過可以肯定，那寺是在笈多王朝時建立，後來逐漸擴大的，這一點已沒有問題。玄奘、義淨均先後留在那裏學習過，均記載了有關大院、住房、寺塔、組織等等情况。他們說那寺常住三千人，有莊園二百所。義淨還曾繪製過一個圖，附在《求法高僧傳》內，可惜現在失傳了。那寺一直維持到十二世紀末，回教侵入才被燒毀的。<#>那寺遺址，從1915年開始，由印度考古學家根據發現的綫索，參照《大唐西域記》內的記載，作了三十多年的發掘工作，現在遺址全部出土，大院不止八個，有十多個，還有雕刻、金幣等遺物，金幣上有的提到新日王、童護王的名字，證明那爛陀寺確實在那個時代就建立了。<#>那寺建成後，就以無著、世親學說爲中心（《南海寄歸傳》把無著、世親幷提，因爲據義淨瞭解，兩人的著作均用無著名義，共計八部），對各種佛學思想同時弘揚。此後這一系的大學者輩出，據玄奘《大唐西域記》所列舉的，有護法、護月、德慧、堅慧（安慧）、光友（即後來到中國之明友）、勝友、智月等等，最後說到玄奘的老師戒賢，真是人材濟濟。這裏有兩個系統，一是護法系統，一是德慧、安慧系統，後來安慧一系向西印度發展，那寺就單屬護法一系了。<#>由于那寺是國家興建的，所傳學說雖以無著、世親爲中心，同時還網羅了當時大小乘學者以及世俗的各類學者在那裏講學，形成了各抒己見、百家爭鳴的自由討論的風氣。因而在構成瑜伽行學派的同時，也把中觀學派刺激起來，出現了佛護、清辯以後，還有師子光、智扔奶H物，重明龍樹、提婆之學，而有意地與瑜伽行學派相對峙。同時那寺在講學中，還對全體佛學加以分科組織，即不以對峙的態度處理各派，而是把它們作爲一個全體來分科，這樣，講學的規模日趨完整，學者們都從全體著眼而不拘于一家之言了。我國的玄奘、義淨都在那裏受到過這樣全體的教育。我們替它整理一下，發現當時那寺共有五科，奘、淨等都能把五科的精華，傳回我國。後來也由另外的學者把五科規模傳入我國的西藏，不過那是後來的事，已無奘、淨時期的精彩，徒具其形式而已。那寺的這種學風，也是使大乘學說所以能達到極盛的一個重要原因。<#>◎附二︰《大唐西域記》卷九（摘錄）<#>城南門外道左，有窣堵炕C如來于此說法，及度羅怙羅。從此北行三十餘裏，至那爛陀（唐言施無厭）僧伽藍。聞之耆舊曰︰此伽藍南庵沒羅林中，有池，其龍名那爛陀。傍建伽藍，因取爲稱。從其實義，是如來在昔修菩薩行，爲大國王，建都此地。悲湣衆生，好樂周給。美其德，號施無厭。由是伽藍因以爲稱。<#>其地本庵沒羅園。五百商人，以十億金錢，買以施佛。佛于此處，三月說法。諸商人等，亦證聖果。佛涅槃後，未久，此國先王鑠迦羅阿逸多（唐言帝日），敬重一乘，遵崇三寶。式占福地，建此伽藍。初興功也，穿傷龍身。時有善占尼幹外道見而記曰︰斯勝地也。建立伽藍，當必昌盛；爲五印度之軌則，逾千載而彌隆。後進學人，易以成業。然多歐血。傷龍故也。<#>其子，佛陀■多王（唐言覺護），繼體承統，聿遵勝業。次此之南，又建伽藍。呾他揭多■多王（唐言如來），篤修前緒；次此之東，又建伽藍。婆羅阿迭多（唐言幻日）王之嗣位也，次此東北，又建伽藍。功成事畢，福會稱慶。輸誠幽顯，延請凡聖。其會也，五印度僧，萬里雲集。衆坐已定，二僧後至。引上第三重閣。或有問曰︰王將設會，先請凡聖。大德何方，最後而至？曰︰我至那國也。和上嬰疹，飯已方行。受王遠請，故來赴會。聞者驚駭，遽以白王。王心知聖也。躬往問焉。遲上重閣，莫知所去。王更深信，舍國出家。既出家已，位居僧末，心常怏怏，懷不自安。我昔爲王，尊居最上。今者出家，卑在衆末。尋往白僧，自述情事。于是衆僧和合，令未受戒者，以年齒爲次。故此伽藍，獨有斯制。其王之子伐闍羅（唐言金剛），嗣位之後，信心貞固。複于此西建立伽藍。其後中印度王，于此北複建大伽藍。于是周垣峻峙，同爲一門。既歷代君王，繼世興建，窮諸剞劂；誠壯觀也。<#>帝日王本伽藍者，今置佛像。衆中日差四十僧就此而食，以報施主之恩。僧徒數千，幷俊才高學也。德重當時，聲馳異域者，數百餘人。戒行清白，律儀淳粹。僧有嚴制，衆鹹貞素。印度諸國，皆仰則焉。請益談玄，竭日不足。夙夜警誡，少長相成。其有不談三藏幽旨者，則形影自愧矣。故異域學人，欲馳聲問，鹹來稽疑，方流雅譽。是以竊名而游，鹹得禮重。殊方異域，欲入談議門者，詰難多屈而還。學深今古，乃得入焉。于是游客後進，詳論藝能。其退走者，固十七八矣。二三博物，衆中次詰，莫不挫其銳，頽其名。若其高才博物，强識多能，明德哲人，連輝繼軌。至如護法護月，振芳塵于遺教。德慧堅慧，流雅譽于當時。光友之清論，勝友之高談，智月則風鑒明敏，戒賢乃至德幽邃。若此上人，衆所知識。德隆先達，學貫舊章。述作論釋，各十餘部。幷盛流通，見珍當世。伽藍四周，聖迹百數。舉其二三，可略言矣。<#>［參考資料］　《大唐西域記》卷九〈摩揭陀國〉；《宋高僧傳》卷三〈唐寂默傳〉；《南海寄歸內法傳》卷四；《大唐西域求法高僧傳》卷下；Sukumer Dutt《Buddhist Monks and Monasteries of India》。<#>


meanings:
3030那爛陀，梵名 Nālandā。又作那蘭陀寺、阿蘭陀寺。意譯施無厭寺。全稱那爛陀僧伽藍（梵 Nālandā-saṃghārāma）。為古代中印度摩揭陀國首都王舍城北方之大寺院，其地即今拉查基爾（Rajgir）北方約十一公里處之巴達加歐（Baragaon）。五世紀初，笈多王朝之帝日王（梵 Śakrāditya）為北印度曷羅社槃社比丘（梵 Rājavaṃśa）建立本寺，歷代屢加擴建，遂成為古印度規模宏大之佛教寺院及佛教最高學府。　大唐西域記卷九詳載那爛陀寺建寺之由來及沿革，謂其地原為菴摩羅園，佛陀曾於此說法三月，彼入滅後未久，帝日王即於此處創建伽藍。寺名之由來有二說，一說伽藍之南菴摩羅林有池，池中有龍，名那爛陀，故取為寺名；一說如來往昔修菩薩行時，為大國王，建都此地，樂好布施，德號施無厭，故伽藍亦以名之。同書並舉出附近有如來三月說法之精舍、髮爪塔、雀離浮圖、觀自在菩薩之立像及精舍等靈蹟。　全寺分八大院，據大慈恩寺三藏法師傳卷三所載，本寺為七世紀時印度第一大寺，僧徒常達萬人，修學大乘及小乘十八部、吠陀、因明、聲明、醫方、術數等。蓋本寺初為唯識學派之中心，其後演變為密教之一大中心。大乘有宗著名之論師，如護法、德慧、護月、堅慧、光友、勝友、智月、戒賢、智光等人都曾先後在此講學，或擔任本寺住持。此外，遠自我國及東南亞諸國而來之留學僧亦不少，如我國之玄奘、義淨、荊州道琳、太州玄照、并州道生、洛陽智弘，及新羅之慧業、阿離耶跋摩等人皆曾來此就學。又當時由印度來華之波羅頗迦羅蜜多羅、地婆訶羅、善無畏、金剛智、般剌若等諸師亦曾修學於本寺。　西元八世紀初，笈多王朝沒落，印度教勃興，本寺亦頓告衰微，十二世紀末曾為伊斯蘭軍隊所毀，然據傳元朝泰定（1324～1327）初年尚有依止那爛陀寺僧人律賢（梵 Vinaya-bhadra）出家之提納薄陀（即指空）比丘來華，可知本寺於十四世紀時尚存。一九一五年，印度考古部門著手對本寺作有系統之發掘工作，從遺蹟中陸續出土許多石製及金屬製（青銅）之雕刻品，現保存於印度那爛陀博物館。〔宋高僧傳卷一、卷二、卷三唐寂默傳、大唐西域求法高僧傳卷上慧輪傳、卷下、大慈恩寺三藏法師傳卷四、卷五、南海寄歸內法傳卷四、佛祖統紀卷四十三、開元釋教錄卷八、卷九、A. Cunningham: Ancient Geography of India; N.L. Dey：The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India〕


meanings:
（梵 Nārāyaṇa，巴 Nārāyaṇa，藏 Sre-med-bu）印度之古代神祇。意譯生本、人生本。又作堅固力士、那羅天、那羅延金剛、那羅延力執金剛、鈎鎖力士、金剛力士、人中力士，或單稱力士。《中論疏》卷一（末）以其爲鳩摩羅伽天之別名。《玄應音義》卷二十四以之爲梵王。《住心品疏》卷五以其爲毗紐天之別名。又，《慧琳音義》卷六雲（大正54·340a）︰‘那羅延，梵語欲界中天名也，一名毗紐天，欲求多力者承事供養，若精誠祈禱多獲神力也。’<#>關于其形像，《慧琳音義》卷四十一雲（大正54·576a）︰‘此天多力，身緣金色，八臂，（乘）金翅鳥王，手持鬥輪及種種器仗，每與阿修羅王戰爭也。’此外，《大集經》卷十一、《無量壽經》卷上、《最勝王經》卷四、《雜寶藏經》卷一、《瑜伽師地論》卷三十七、《順正理論》卷七十五等，均稱佛、菩薩的堅固和大力爲那羅延身、那羅延力。由于此天具有大力，後世乃將之與密迹金剛共稱二王尊，以爲伽藍之守護神。<#>在密教，此天位于胎藏界曼荼羅外金剛部院西方。身色青黑，左拳叉腰，右手上屈，食指竪舒承輪臍，乘迦樓羅鳥。有三面，正面是菩薩形，有三目；右面是白象；左面作黑猪著寶冠瓔珞。此尊右側爲那羅延天妃，趺坐于圓座，身肉色，左手持華葉。此外，《別尊雜記》卷五十二、《尊容鈔》、《覺禪鈔》〈那羅延天〉、《圖像抄》卷九等，皆有記載，但略有不同。<#>［參考資料］　《陀羅尼集經》卷十一；《大華嚴長者問佛那羅延力經》；《不空罥索神變真言經》卷四；《大乘理趣六波羅蜜多經》卷一。<#>


meanings:
3029那羅延，梵名 Nārāyaṇa，巴利名同。乃具有大力之印度古神。又作那羅延那天、那羅野拏天。意譯為堅固力士、金剛力士、鉤鎖力士、人中力士、人生本天。據慧琳音義卷六載，那羅延係欲界中之天名，又稱毘紐天（梵 Viṣṇu），欲求多力者，如精誠祈禱、供養此天，則多獲神力；又同書卷四十一示其形像，謂此天多力，身為綠金色，有八臂，乘金翅鳥，手持鬥輪及種種器杖，常與阿修羅王戰爭。大日經疏卷十亦以此天為毘紐天之別名，謂其為佛之化身，乘迦婁羅鳥，行於空中。然印度古代之吠陀論師則以其為梵天之母，謂一切人皆從梵天所生。又外道說那羅延天即大梵王，一切人皆由梵王所生，故稱人生本。摩醯首羅論師則以那羅延為大自在天一體三分（即梵天、那羅延、摩醯首羅）之一，並配以三寶及三身；以那羅延為三身中之報身，亦表三寶中之法寶。以那羅延天具有大力之故，後世將其與密迹金剛共稱為二王尊，安置於寺門。　蓋梵語 nārāyaṇa 之原意乃「人所生之子」。於印度神話中，宇宙之本源「原人」（梵 puruṣa）有另一別名 nara；由是，則那羅延本被視為原人所生之子。然於摩訶那拉耶那奧義書（梵 Mahānārāyaṇopaniṣad）中，則以那羅延代替原人，為最高之神。又上記中，以那羅延為大梵王之說，或即根據摩奴法典之記載，該書謂「原人」乃由 nara 所生，而人類最初之住所為 ayana（layana?）；故有此說，而稱其名為 nārāyaṇa。另於那拉耶那奧義書（梵 Nārāyaṇopaniṣad）之中，即以那羅延為毘紐天之權化，並謂若唱誦「oṃ namo nārāyaṇāya」之咒，即可昇天。　在密教中，此天位於胎藏界曼荼羅外金剛部院西方。其形像，身為黑青色，駕迦樓羅鳥，垂右足。左掌置於腰上；右手上屈，食指支撐一輪。有三面，正面為菩薩面，具有三目，右面為白象，左面為黑豬，頭戴寶冠瓔珞。〔雜寶藏經卷一、勝思惟梵天所問經卷五、陀羅尼集經卷十一、理趣釋卷下、外道小乘涅槃論、大毘婆沙論卷三十、瑜伽師地論卷三十七、順正理論卷七十五、玄應音義卷二十四、大日經疏演奧鈔卷十五〕（參閱「毘紐天」3853）


meanings:
(term) translation of the Sanskrit naya, which has such meanings as "truth," "vehicle," and "way


vietnamese:
na lạc ca trung hữu kỉ bất thiện nghiệp đạo <pttđ>


vietnamese:
na lạc ca thú hữu tình sở thụ khổ sai biệt <pttđ>


meanings:
3024（Nāsik）位於印度西部之都市，面臨德干高原之哥達維利河（梵 Godāvarī）。為印度教之聖地，相對於恒河岸之波羅奈（梵 Vārāṇasī）而言，此地稱為西波羅奈。在西元一世紀頃，案陀羅王國與庫夏哈拉達族（梵 Kṣaharāta）曾為此地相爭。其西南部沿孟買公路約一公里，有二十四處佛教石窟（西元前一世紀至後二世紀），其中有具碑文者，由此可知部分石窟係捐與部派佛教教團者。窟院之樣式及雕刻，在美術史上具有極高之評價。〔E. Lamotte: Histoire du Bouddhīsme Indien, 1958〕


meanings:
Bên kia, chỉ cảnh giới thiền ngộ siêu việt trần tục, vượt thoát không gian. Kệ Thị Tịch của Thiền sư Pháp Loa ghi: »萬 緣 裁 斷 一 身 閒、 四 十 餘 年 夢 幻 間、 珍 重 諸 人 休 借 問、 那 邊 風 月 更 漫 寬。 – Vạn duyên tiệt đoạn nhất thân nhàn, tứ thập dư niên mộng huyễn gian, trân trọng chư nhân hưu tá vấn, na biên phong nguyệt cánh man khoan. – Muôn duyên cắt đứt, một thân nhàn, hơn bốn mươi năm mộng đã tàn, tạm biệt các ngươi thôi chớ hỏi, bên kia trăng gió rộng thênh thang«.


meanings:
Câu bên kia. Chỉ cho lời nói vượt thoát trần tục, trừ sạch vọng tưởng phân biệt, cũng là lời nói của người triệt ngộ. Tiết Linh Tuyền Quy Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »初 問 疏 山： 枯 木 生 花、 始 與 他 合。 是 這 邊 句、 是 那 邊 句？ 山 曰： 亦 是 這 邊 句。 師 曰： 如 何 是 那 邊 句？ 山 曰： 石 牛 吐 出 三 春 霧、 靈 雀 不 棲 無 影 林。 – Ban đầu Sư hỏi Sơ Sơn: Cây khô trổ hoa mới hợp với y, là câu bên này hay câu bên kia? Sơn đáp: Cũng là câu bên này. Sư hỏi: Thế nào là câu bên kia? Sơn đáp: Trâu đá nhả mây mù tháng ba xuân, Chim thần chẳng đậu rừng cây không bóng«.


meanings:
（梵 Nāsīk）印度都市名。臨德幹高原之哥達維利（Goda^vari^）河。其西南四哩半處現存有由二十四個石窟組成的石窟群。<#>石窟位于小丘中腹，以‘一’字形開鑿而成。現今最主要的有十七窟。于西元前150 年開始營造，歷經數世紀而陸續完成。其中，第三窟喬達彌普托（Gautami^putra）窟與第八窟那哈帕那（Nahapa^na）窟爲石窟群中具代表性的毗呵羅（viha^ra）。前者鑿于西元130年頃，後者約鑿于西元一百年左右（一說西元前一世紀）。二窟構造相似，中央大室每邊長逾四十呎，左右各有五小室，後方均附六小室。又，第三窟後壁面彩畫窣堵波，而第八窟後壁面則爲浮雕。<#>此外，第十二窟中央設大室，三方各建四小室，中央大室深三十二呎，寬二十三呎。第十四窟爲石窟中唯一的支提（cai^tya）。相傳西元前160年時始建，經二十五年完成。第十五窟西利闍那（Sri^ Yajna）窟，系西元前180年頃開鑿。大室深六十一呎，寬則前方三十七呎半、後方四十四呎。左右各八小室，後方設七室。其中最深的一室（西元四百年頃建造）刻有坐佛像、二脅侍立像及飛天等。第十七窟內安置涅槃像、禪定佛像、菩薩像和諸尊像。依其創作手法，可推知是西元六百年左右所造。<#>［參考資料］　《東洋建築史》；J. Fer-gus-sen《 History of Indian and Eastern Architecture》；V. A. Smith《A History of Fine Art in India andCeylon》。<#>


meanings:
① Nước, nước lớn gọi là bang 邦, nước nhỏ gọi là quốc 國. Nước láng giềng gọi là hữu bang 友邦.


meanings:
① Nước: 鄰邦 Nước láng giềng; 盟邦 Nước đồng minh; ② Bang (thái ấp của các vua chúa phong kiến thời xưa ban cho các quý tộc).


meanings:
① Lệch, cong. Con người bất chính gọi là gian tà 姦邪, lời nói bất chính gọi là tà thuyết 邪說. Phàm cái gì bất chính đều gọi là tà hết. ||② Yêu tà, tà ma, như tà bất thắng chánh 邪不勝正 tà không hơn chánh được. ||③ Nhà làm thuốc gọi bệnh khí là tà. Như phong tà 風邪 tà gió làm bệnh, thấp tà 濕邪 khí ẩm thấp làm bệnh. Một âm là da. Lang da 琅邪 tên một ấp của nước Tề. ||② Dùng làm trợ từ. Cũng dùng làm chữ nói sự còn ngờ. Tục dùng như chữ da 耶.


meanings:
① Gian tà, không ngay thẳng: 改邪歸正 Cải tà quy chánh; 邪說 Tà thuyết; ② Không chính đáng, không bình thường: 一股邪勁 Một sự hăm hở không chính đáng; ③ (y) Tà khí (những nhân tố ngoại cảnh gây bệnh): 風邪 Phong tà.


meanings:
（梵 Ājīvika、Ājīvaka）古代印度的宗教團體，又譯生活派，音譯爲阿耆毗伽派。興起于佛陀時代。梵語‘aji^vika’意爲‘爲謀生計而修行的人’。由于所采取的方法，從佛教徒的立場看來是屬于邪道的，因此漢譯佛經譯之爲‘邪命外道’或‘邪命派’。此教派中之祖師Nanda Vaccha與Kisa Sam%kicca之名，曾出現于巴利聖典中。不過，最有名的長老是六師外道中的末伽梨拘舍梨（Makkhali Gosa^la）。此派在興盛時期，教勢與佛教、耆那教鼎足而立。<#>◎附︰黃心川《印度哲學史》第六章（摘錄）<#>生活派是沙門思潮的一種，相傳爲‘六師’中的拘舍羅所創建，自西元前六至五世紀迄十五世紀的兩千年間在印度南北不少地區很流行。它的哲學和社會思想對後世有相當的影響。<#>名義和史料<#>生活派的梵語爲A^ji^vika或A^ji^vaka，原意爲‘生活法’、‘生計’、‘職業’，引申而爲‘嚴格遵奉生活法的規定者’或‘以手段謀得生活者’。我國古代意譯爲邪命外道、無命術，音譯爲阿耆毗伽、阿夷維等。佛教視生活派的學說爲邪說，因之貶稱爲邪命外道。《大智度論》卷三釋︰<#>‘不以乞食如法自活，作不如法之事而生活，謂爲邪命。此有四種︰(一)下口食，謂種植田園和合湯藥，以求衣食而自活命也；(二)仰口食，謂以仰觀星宿日月風雨雷電霹靂之術數學求衣食而自活命也；(三)方口食，謂曲媚豪勢，通使四方，巧言多求以自活命也；(四)維口食，維爲四維，謂學種種之咒術蔔算吉凶，以求衣食而自活命也。’<#>《大智度論》雖然從佛教的立場出發，對生活派教徒的行事寓有貶意，但對照印度各種史料很多是符合實際情况的。<#>生活派在其創立過程中曾經編纂過它們自己的經藏，但這些經藏沒有被保存下來。據耆那教《福經》載，拘舍羅的思想體系來自大雄所說的‘初經’（Pūrva）的《摩呵尼密多》（Ma^haṇimitta）。《摩呵尼密多》有八支，這八支據阿婆耶提婆（Abhayadeva，約十一世紀）的注釋是︰《聖支》（Divyam）、《灾異支》（Autpa^tam）、《天支》（A^ntar-iks!am）、《地支》（Bhaumam）、《身支》（A^n%gam）、《聲支》（Sva^ram）、《相支》（La^ks!aṇam）、《徵兆支》（Vya^n~janam），另外，還有用于祭祀贊歌和舞蹈的《道書》（Maggas）兩支。《摩呵尼密多》八支和《道書》二支，被稱爲生活派的十大聖典。關于生活派的經藏爲什麽沒有被保存下來，各說不一。可能是生活派的‘邪說’觸犯了婆羅門教和其它教派的精神統治，因此，與順世論一樣遭到了焚毀。憍底利耶的《利論》規定，生活派若參與宗教的祭祀要罰金百兩，他們的經典自然也要受到嚴厲的處罰。<#>目前我們所見到的生活派的思想和行事極大部分來自佛教、耆那教的記錄和一部分殘留的碑銘。在耆那教的經典中有《經造支》、《福經》、《優婆薩迦陀娑》（《十八在家耆那教徒的故事》）、伐羅呵彌希羅（Varahamihira ，西元550年左右）所著的《婆羅呵吉本生經》（Brahajja^taka）、尼彌旃陀羅（Nemicandra）的《教義綱要》、摩利舍那（1272）的《或然論束》、求那羅特羅（1409）的《思擇之光》等等；在佛教經典中主要有長部經典的《沙門果經》、中部經典的《薩遮迦大經》、增支部經典、相應部經典、佛音的《法句經注》、《摩呵那羅陀迦葉本生經》、《彌蘭陀王問經》等。耆那教經典和佛教經典的記述大致是相似的。另外，在史詩《摩呵婆羅多》和《利論》的一些章節中也有類似的記述。<#>生活派傳入南印度後，在泰米爾宗教、歷史文獻中也有大量的闡述。其中重要的有屬于佛教的《摩尼彌伽羅》（Maṇime^kala^i，約六至七世紀），此書也稱《末伽黎書》，比較系統地記錄了南印度生活派的基本理論；屬于耆那教的有《女雄尼羅凱西詩史》（Ni^lake^ci，約九世紀），該書提到了生活派的經典《九光書》（Onpatu-katir），中述該派的宇宙觀、原子論；屬于印度教濕婆派的有阿魯難提·濕婆闍梨耶（Aruṇandi S/i^vaca^rya，約十三世紀）所著的《濕婆智慧書》（Civan~a^na-Cittiyar），另外，還有一些用建那陀語所寫的著作。但是值得注意的是這些著作所傳生活派的教義和歷史人物已與前期有所不同。（中略）<#>餘論<#>(1)如上所述。生活派在印度有長達兩千餘年的歷史，在孔雀王朝時期是一個重要的教派。它起源于北印度，但在南印度得到了比較廣泛的發展。在中世紀，生活派與耆那教的空衣派和印度教的毗濕奴派、民間信仰相結合，在群衆中繼續流傳。在南印度迄今還保存著生活派的很多格言。如說︰‘一個人能抹掉身上的油垢，但誰也不能除去命運中的縛系’、‘即使一個人站在針尖上作苦行，也不能獲得比他命定中所得更多的東西’。但是由于史料和文物長期被淹沒無聞，佛教和耆那教對它的歪曲，印度教的緘默不言，因此生活派一直被人所誤解，直至近幾十年才引起人們的重視。目前對生活派的歷史發展綫索和教義仍不很清楚，需要進一步加以研究。<#>(2)生活派是新興的沙門思潮之一，它是在反對婆羅門教的精神統治中出現的。生活派的早期學說可能與雅利安人入侵以前的土著達羅毗荼人的精靈崇拜有關（例如認爲萬物中存在著靈魂），但也吸收過吠陀的一些宗教哲學思想（例如吠陀關于宇宙理法（r!ta）的概念與生活派的命定論有著很多相同的特徵）。生活派是適應印度最早的奴隸制大國（摩揭陀、拘薩羅等）的政治和精神統治需要所誕生的，以後又獲得了一些專制國家的支持（孔雀王朝、戒日王朝等）。關于這種宗教哲學的階級性格和社會作用在目前國外學者中有著不同甚至對立的看法。例如德·恰托巴底亞耶認爲拘舍羅的命定論反映了印度原始部落或部族人們的消極沒落思想。他寫道︰‘在跋耆族毀滅時，拘舍羅感到一切都幻滅了。因爲跋耆族是當時存在的最後一個自由的部落，這種毀滅對于游方僧意謂著失掉了原始的或部落的最後希望，這些傳統，他是可笑地力圖給予支持的’，但巴沙姆認爲，生活派適應了印度最初專制主義國家的興起而誕生，又隨著它們的衰落而滅亡。‘在西元前六世紀所倡導的各種新學說中，生活派和它的固定受制的宇宙似乎最適應于緊密集合的專制政治，在孔雀王朝時發生了最大的影響就是表明了這種意義，（中略）由于中央集權的旁落，出現了很多鬆散結合的小王國，這些小國和准封建關係（quasi-feudal rela-tionship）有關，因此這個派別也就失却了權力，幷且最終陷于覆滅。’這種見仁見智的看法，各有理由。但我認爲巴沙姆的說法可能更符合歷史的真實，有史料證明，在拘舍羅最初建立的僧團和在家信徒中，新興的商人、貴族、武士占有重要的比重，刹帝利爲了鞏固他們的統治，在意識形態中宣傳命定論比之婆羅門所鼓吹的神造說更爲有效。中世紀，在印度教的强大統治下，生活派與耆那教和印度教的某些民間信仰結合以後，它的性質有了重要的變化，據南印度出土的大量碑銘所記，生活派是一個從事某種工業和手工業的下級種姓或職業集團，它只在基層群衆中活動。<#>(3)隨著印度佛教傳入我國，生活派在我國也有著一定影響。生活派是佛教的對立面。（中略）在我國佛教的說唱文學、雕塑、繪畫等藝術中描繪他們是不擇手段地謀求生活的‘恣欲者’，這種看法是與歷史事實不符的，我們應該重新地給予科學的、實事求是的評價。在我國漢譯、藏譯的早期佛教典籍中有著很多生活派的史料，在新疆和西藏地區可能還保存著一些文物，這對于澄清生活派的教義和行事有著重要的意義。<#>


meanings:
those whose nature is determined for evil


meanings:
pride in regarding oneself as possessing virtues, such as wisdom and enlightenment, although lacking them


meanings:
（梵 kāma-mithyācāra，巴 kāmesu mic-chācāra，藏 ḥdod-pas log-par gyen-pa）五戒之一。指男女雙方不得非支、非時、非處、非量、違法而行淫，爲在家居士所持之戒。《中阿含經》卷五十五〈晡利多經〉雲（大正1·773b）︰‘邪淫者必受惡報，現世及後世。若我邪淫者，便當自害，亦誣謗他。’<#>◎附一︰《瑜伽師地論》卷五十九（摘錄）<#>若行不應行，名欲邪行。或于非支、非時、非處、非量、非理，如是一切皆欲邪行。若于母等母等所護，如經廣說名不應行。一切男及不男，屬自屬他皆不應行。除産門外，所有餘分，皆名非支。若穢下時、胎圓滿時、飲兒乳時、受齋戒時，或有病時，謂所有病匪宜習欲，是名非時。若諸尊重所集會處，或靈廟中，或大衆前，或堅硬地高下不平令不安隱，如是等處，說名非處。過量而行，名爲非量。是中量者，極至于五，此外一切皆名過量。不依世禮，故名非理。若自行欲，若媒合他，此二皆名欲邪行攝。若有公顯，或複隱竊，或因誑諂方便矯亂，或因委托而行邪行，如是皆名欲邪行罪。<#>◎附二︰《大智度論》卷十三（摘錄）<#>邪淫者，若女人爲父母、兄弟、姊妹、夫主、兒子、世間法、王法守護，若犯者是名邪淫。若有雖不守護以法爲守。云何法守？一切出家女人在家受一日戒，是名法守。若以力，若以財，若誘誑，若自有妻、受戒、有娠、乳兒、非道，如是犯者，名爲邪淫。如是種種乃至以華鬘與淫女爲要，如是犯者，名爲邪淫。如是種種不作，名爲不邪淫。問曰︰人守人嗔法守破法應名邪淫，人自有妻，何以爲邪？答曰︰既聽受一日戒，墮于法中，本雖是婦，今不自在。過受戒時，則非法守。有娠婦人，以其身重，厭本所習，又爲傷娠。乳兒時，淫其母，乳則竭。又以心著淫欲，不復護兒。非道之處，則非女根，女心不樂，强以非理，故名邪淫。<#>［參考資料］　《中阿含經》卷三十〈優婆塞經〉；《優婆塞戒經》卷三；《大毗婆沙論》卷一一三；聖嚴《戒律學綱要》；木村泰賢著·演培譯《小乘佛教思想論》。<#>


vietnamese:
tà hạnh khổ trung phục hữu ngũ khổ <pttđ>


meanings:
（梵 mithyā-dṛṣṭi，巴 micchā-diṭṭhi，藏 log-par lta-ba）五見之一，十惡之一，十隨眠之一。指否定善惡因果理法的僻邪見解。如《入阿毗達磨論》卷上雲（大正28·983a）︰‘若决定執無業、無業果、無解脫、無得解脫道，撥無實事，此染污慧名邪見。’《俱舍論》卷十九（大正29·100a）︰‘于實有體苦等諦中，起見撥無名爲邪見。’《成唯識論》卷六（大正31·31c）︰‘邪見謂謗因、果、作用、實事，及非四見諸餘邪執。’<#>《大毗婆沙論》卷四十九主張邪見以無爲其行相，文雲（大正27·255c）︰<#>‘問︰若爾五見皆邪推度，何獨說此爲邪見耶？答︰依別行相立此名故。別行相者，謂無行相。若不依此而立名者，則應五種皆名邪見，五見皆是邪推度故。然無行相過患尤重故，唯依此立邪見名。’<#>又謂邪見是壞事者，是謗因果、三寶者，是壞法恩、生恩等二恩者，是起法怨、生怨等二怨者，是壞現量者，是暴惡之見，故別立名。《成唯識論》卷六（大正31·31c）︰<#>‘此見差別，諸見趣中有執前際二無因論、四有邊等、不死矯亂，及計後際五現涅槃。或計自在、世主、釋、梵及余物類常恒不易，或計自在等是一切物因，或有橫計諸邪解脫，或有妄執非道爲道，諸如是等皆邪見攝。’<#>此謂外道諸見中，二無因論爲集諦下的邪見，五現法涅槃等則爲滅諦下的邪見，四有邊等是苦滅二諦下的邪見，計自在、世主等是苦諦下的邪見，妄執非道等是道諦下的邪見，不死矯亂則是四諦下的邪見；即總明邪見是對于四諦之理作邪推度，而撥無四諦之理的見解。<#>［參考資料］　《法蘊足論》卷一、卷十一；《阿毗曇甘露味論》卷上；《成實論》卷七〈邪行品〉、卷十〈邪見品〉；《瑜伽師地論》卷八；《佛性論》卷三。<#>


vietnamese:
tà hiện bất duyên hư không cập phi trạch diệt <pttđ>


meanings:
① Tên đất nước Trịnh ngày xưa. Nay thuộc địa phận tỉnh Hà nam.


meanings:
① (văn) Có vẻ tốt; ② [Bì] Tên đất thời xưa (nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Tên một huyện ngày xưa, thuộc tỉnh Giang Tô.


meanings:
① (văn) Vui mừng; ② [Pi] Huyện Phi (tên một huyện ở tỉnh Giang Tô, Trung Quốc); ③ [Pi] (Họ) Phi.


meanings:
① (văn) Vui mừng; ② [Bêng] Huyện Bỉnh (một huyện thời xưa, nay thuộc Sơn Đông, Trung Quốc); ③ [Bêng] (Họ) Bỉnh.


meanings:
① Tên đất. ||② Dùng như chữ 召, họ Thiệu.


meanings:
① (văn) Lớn: 年高德邵 Tuổi cao đức lớn; ② [Shào] Ấp Thiệu (thời Xuân thu, Trung Quốc); ③ [Shào] (Họ) Thiệu.


meanings:
(1305-1385) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Cổ Nguyên Thiệu Nguyên. Niên hiệu Thái Định thứ 4 (1327) sang nhà Nguyên (Trung Quốc) trụ tại chùa Thiếu Lâm núi Tung Sơn, nối pháp Thiền sư Văn Tài, đời thứ 24 hệ Thanh Nguyên, đời thứ 8 tông Tào Động Nhật Bản. Niên hiệu Chí Chính thứ 7 (1347) sư trở về nước trụ các chùa Đại Thánh, Đẳng Trì, Đông Phúc.


meanings:
(990-1066) Thiền tăng đời Tống, họ lý, người Khúc giang, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Hiểu Thông ở Động Sơn, thuộc tông Vân Môn đời thứ 5, trụ trì thiền viện Định Huệ núi Tịnh Nguyên (tại Ông Nguyên, Quảng Đông). Người đời gọi là Tịnh Nguyên Tư Trưởng lão.


meanings:
① Tên một nước ngày xưa. Nay thuộc địa phận tỉnh Hà nam. Ta quen đọc chữ bắc.


meanings:
Nước Bội (một nước thời xưa, thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Cái nhà cho các nước chư hầu đến chầu ở. Tục gọi các dinh các phủ của các vương hầu là để. Cho nên nói đến một tước mỗ thì gọi là mỗ để 某邸. Phàm nhà cửa to lớn đều gọi là để đệ 邸第. ||② Cái bình phong.


meanings:
① Nhà, dinh phủ (của quan to): 官邸 Dinh thự, nhà quan ở; 私邸 Nhà riêng (của tư nhân); ② (văn) Tấm bình phong; ③ [Dê] (Họ) Để.


meanings:
① Tên đất thời xưa (Hạ Khuê 下邽 ở thành phố Vị Nam, tỉnh Thiểm Tây; Thượng Khuê 上邽 là một huyện thời cổ, thuộc phía tây nam thành phố Thiên Thuỷ, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc ngày nay); ② (Họ) Khuê.


meanings:
① Tên nước. ||② Tiểu chu 小邾 tên nước.


meanings:
Nước Chu thời xưa (nay thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).


meanings:
① Úc úc 郁郁 rờ rỡ, tả cái vẻ văn chương rạng rỡ. ||② Cùng nghĩa với chữ uất 鬱. ||③ Hơi thơm ngào ngạt gọi là úc liệt 郁烈 hay phân úc 芬郁.


meanings:
① Rực rỡ, lộng lẫy; ② Ngào ngạt (như 鬱, bộ 鬯).


meanings:
3981郁伽支羅，梵名 Ulkacelā，巴利名 Ukkacelā, Ukkavelā。意譯爲神祇村。位於跋耆國（巴 Vajjī）恆河附近之村莊名。據相應部經典四七‧十四所記述，舍利弗與目犍連去世未久，釋尊坐於此郁伽支羅村之露地，向諸比丘說：「比丘等！舍利弗、目犍連入滅以來，此集會令人感覺空虛（中略）例如有堅固之大樹，必先壞其大枝。如此，有堅固之大比丘眾時，舍利弗與目犍連亦先入滅。比丘等！豈能有常住?生者、成者、所造者、具有壞滅性者，欲令其不壞滅，乃不合道理。」另據中部經典三四牧牛者小經（巴 Cūḷagopālaka-sutta）所載，釋尊曾在此地說牧牛經。依中阿含卷十八郁伽支羅經，謂此地一比丘嘗問釋尊法要，並循指示修行，終得阿羅漢果。


meanings:
3982郁伽羅，梵名 Ulkaṣṭha，巴利名 Ukkaṭṭha。音譯作憂迦支村、有迦帝村。乃鄰近喜馬拉雅山山地之村莊名。爲留詩於長老偈經（巴 Thera-gāthā）二一九─二二一偈之比丘鴦伽闍（巴 Aṅganika Bhāradvāja）之誕生地。據增支部經典四‧六三所載，昔釋尊從此地欲至憍薩羅國（梵 Kośala）斯婆醯（巴 Setavyā），其遺於途中之足跡，被後來有功於分配釋尊遺骨之婆羅門豆磨（巴 Doṇa）發現有千輻輪相，而以爲釋尊乃天人或乾闥婆。據中部經典之根本法門經（巴 Mūlapariyāya-suttanta）所說，釋尊曾在此地須婆伽林（梵 Subhaga-vana，巴同）中之娑羅王樹下爲比丘等講說根本教法。


meanings:
（梵 Ugra-gṛha-pati，巴 Ugga-gaha-pati，藏 Drag-śul-can）佛世時之印度長者。郁伽又作郁迦、郁瞿婁、優迦。意譯最首、功德、威德或雄者。依巴利《相應部》所述，鬱伽是象村人。該村距毗舍離城不遠。《中阿含》卷九〈郁伽長者經〉載，郁伽曾于鞞舍離大林中集妓女飲酒作樂，大醉。時遙見佛于樹林間端坐姝好，醉自醒，往詣佛所，聞四諦法而斷疑惑，成優婆塞。乃以梵行爲首，誓言受持五戒。時，佛贊長者具八未曾有法。佛滅後，長者惠施一切財物，幷祈願如轉輪王，而希求生于第四禪天。<#>在《郁迦羅越問菩薩行經》中（大正12·30c），佛陀曾如此贊揚鬱迦（伽）長者︰<#>‘佛言︰阿難，是郁迦長者，雖住居家地常有等心。于是賢劫所度人民甚多，勝余出家菩薩百千人教授。所以者何？阿難，雖有出家菩薩百千人，其德之智不及郁迦長者。’<#>此外，依《大寶積經》卷八十二〈郁伽長者會〉所述，佛在給孤精舍時，郁伽曾問佛在家及出家菩薩之行法。時，佛即爲其廣說三歸五戒法、布施功德及出家殊勝等法，幷示出家之四聖種行等。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷九；《阿羅漢具德經》；《法鏡經》；《郁伽羅越問菩薩行經》；《須摩提菩薩經》；《大智度論》卷三十三。<#>


meanings:
6980梵名 Uttara，巴利名同。意譯勝、上。又作優多羅、優多梨。<一>為釋尊過去世為仙人時之名。據賢愚經卷下載，釋尊過去世為鬱多羅仙人時，因求正道之願心深切，故自剝身皮為紙，折骨為筆，以血和墨，聽受書寫婆羅門所誦之偈。〔菩薩本行經卷下〕　<二>為阿難之弟子。據分別功德論卷二載，阿難之弟子優多羅，從阿難承受增一阿含，後優多羅又授予弟子善覺而般涅槃。　<三>據善見律毘婆沙卷二載，阿育王之時，鬱多羅與須那迦（巴 Sonaka）二人被派遣至金地國（巴 Suvaṇṇa-bhūmi，今之緬甸）傳教。時金地國有一夜叉尼，每逢該國有王子出生，夜叉尼即從海中現至王宮奪取而食之。鬱多羅等至彼地之日，正巧王子亦出生，王等乍見二人誤以為夜叉尼之伴侶，而欲害之。須那迦即言己等為斷殺生、護持十善之沙門。不久，夜叉尼來襲，須那迦化現雙倍之夜叉驅逐之，並誦咒防護國土，使諸夜叉尼不得入侵。隨後又為人民說梵網經，授三歸五戒，六萬人得道果，後王凡生兒皆取名為「須鬱多羅」。　<四>為佛所懸記之比丘名。據大悲經卷二持正法品載，佛曾懸記波離弗城之鳩鳩吒（梵 Kukkuṭa）僧伽藍，有鬱多羅比丘，具神通變化，修梵行，廣布正法。


vietnamese:
úc ca la việt vấn bồ tát hạnh kinh <đpb>


meanings:
6983梵語 kuṅkuma。學名 Crocus sativus, Linn。又作茶矩麼、茶矩磨（茶為菳之誤寫）。屬球根植物，可製成染料，花可作香，稱為鬱金香。產於北印度喀什米爾、小亞細亞、地中海東岸等地。據大唐西域記卷二載，可知昔時之印度人常以旃檀、鬱金等諸香塗身。阿育王傳卷四、有部毘奈耶雜事卷四十載，末田地那尊者教化惡龍，為支濟居民活命，遂自香山拔取鬱金香之根移植至當地。又金光明最勝王經卷七以之為三十二味藥之一。〔蘇悉地羯囉經卷上、蕤呬耶經卷中、慧琳音義卷三十九、卷七十〕


meanings:
① Tên huyện: 郃陽 Huyện Cáp Dương (ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc); ② (Họ) Cáp.


meanings:
① Úc Chất 郁郅 tên một huyện nhà Hán. ||② Ðến, rất mực. Như chất trị 郅治 rất bình trị, thịnh trị. Ta quen đọc là chữ chí. ||③ Họ Chất.


meanings:
① (văn) Tột cùng, rất mực: 郅治 Rất thịnh trị; ② [Zhì] (Họ) Chất.


meanings:
① Tên một nước ngày xưa. ||② Vi Thiệp đời nhà Ðường 唐 được nối chức cha, phong là Tuân Quốc Công 郇國公. Người bây giờ có câu nói rằng người không muốn ăn gân cốt giãn, đi duyên vào bếp ông Tuân công. Ý nói nhà ông ấy phong phú, trong bếp đồ ăn ngào ngạt, không ăn cũng đã no rồi. Vì thế nên từ tạ người mời ăn tiệc nói là bão ốc tuân trù 飽飫郇廚. Trong lối viết thư hay dùng tới.


meanings:
① Nước Tuân (thời xưa, nay thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc); ② (Họ) Tuân. Xem 郇 [Huán].


meanings:
① Ấp Hậu (thời xưa ở Trung Quốc); ② (Họ) Hậu.


meanings:
① Chỗ cách xa nước một trăm dặm. Nay thường gọi ngoài thành là cận giao 近郊 cõi gần thành. ||② Tế giao. Ngày đông chí tế trời ở cõi phía nam ngoài thành gọi là tế nam giao 南郊 hay giao thiên 郊天.


meanings:
① Ngoại ô, vùng ngoài thành, ngoại thành: 近郊 Vùng gần thành; ② (văn) Tế giao (lễ tế trời đất).


meanings:
ng chủ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »奴 郎 不 辨 賓 主 不 分。 – Tớ chủ chẳng rõ, khách chủ chẳng phân«.


meanings:
① (cũ) Chức quan: 侍郎 Thị lang; 尚書郎 Thượng thư lang; ② Cô, chàng, anh chàng (lối xưng hô đối với một số người): 女郎 Cô gái; 貨郎 Anh bán hàng rong; 放牛郎 Anh (chàng) chăn trâu; ③ (cũ) Chàng (phụ nữ gọi chồng hoặc người yêu): 送郎從軍 Tiễn chồng (chàng) tòng quân; ④ [Láng] (Họ) Lang. Xem 郎 [làng].


meanings:
Chức phó quan phụ trách về hành chính có liên quan đến việc quân sự. Tiết Bách Nham Minh Triết Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »洞 山 與 密 師 伯 到 參、 師 問： 二 上 座 甚 處 來？ 山 曰： 湖 南。 師 曰： 觀 察 使 姓 甚 麼？ 曰： 不 得 姓。 師 曰： 名 甚 麼？ 曰： 不 得 名。 師 曰： 還 治 事 也 無？ 曰： 自 有 郎 幕 在。 – Động Sơn cùng Mật Sư Bá trở lại tham vấn thiền sư Minh Triết. Sư hỏi: Hai thượng toạ từ đâu đến? Sơn đáp: Hồ Nam. Sư bảo: Quan sát sứ họ gì? Đáp: Không có họ. Sư hỏi: Tên là gì? Đáp: Không có tên. Sư hỏi: Có giải quyết công việc được không? Đáp: Tự có phó quan rồi«.


meanings:
Vội lấy. Vô Môn Quan ghi: »龍 潭 大 似 憐 兒 不 覺 醜、 見 他 有 些 子 火 種、 郎 忙 將 惡 水 驀 頭 一 澆 澆 殺 。 – Long Đàm thực như người thương con không sợ dơ xấu, thấy kẻ kia có đôi chút lửa, vội lấy nước dơ dập tắt liền«.


meanings:
Nói năng lôi thôi, lải nhải. Vô Môn Quan ghi: »達 磨 西 來、 不 執 文 字、 直 指 人 心、 見 性 成 佛、 說 箇 直 指、 已 是 迂 曲、 更 言 成 佛、 郎 當 不 少。 – Đạt-ma từ phương Tây đến, chẳng chấp văn tự, chỉ thẳng tâm người, kiến tính thành Phật. Nói chỉ thẳng đã là quanh co rồi còn nói thành Phật thật là lải nhải chẳng ít«.


meanings:
Tên nước thời cổ (thuộc phía bắc huyện Vấn Thượng, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Tên ấp đời Chu (thuộc thành phố Thấm Dương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay); ② (Họ) Si.


meanings:
① Tên một nước ngày xưa. ||② Tên đất. ||③ Họ Cáo.


meanings:
① Nước Cáo (thời xưa, nay thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ② Đất Cáo (ở trong nước Tấn thời Xuân thu); ③ (Họ) Cáo.


meanings:
① Tên một làng đời Hán. ||② Họ Hác. Ðời nhà Tấn có vợ Vương Hồn là Chung Thị, vợ Vương Trạm là Hác Thị, hai chị em dâu ăn ở với nhau rất là nết na hoà thuận, vì thế nên khen đàn bà có đức hạnh gọi là chung hác 鍾郝.


meanings:
① Làng Hác (đời Hán, nay thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc); ② (Họ) Hác.


meanings:
① Chức quan. Về đời nhà Tần, nhà Hán thì các quan về hạng lang đều là sung vào quan túc vệ. Về đời sau mới dùng để gọi các quan ngoài, như thượng thư lang 尚書郎, thị lang 侍郎, v.v. Ở bên ta thì các quan cai trị thổ mán đều gọi đều gọi là quan lang. ||② Chàng, một tiếng gọi về phía bên con trai, là cái danh hiệu tốt đẹp. ||③ Anh chàng. Vợ gọi chồng gọi là lang. ||④ Họ Lang.


meanings:
① Giáp nhục 郟鄏 tên một ấp của nhà Chu 周. ||② Tên huyện.


meanings:
① Tên một số địa phương thời xưa của Trung Quốc: 郟鄏 Ấp Giáp Nhục (thời Chu); ② (Họ) Giáp.


meanings:
① Quận. Một tên riêng để gọi khu đất đã chia giới hạn. Như nước ta ngày xưa chia làm 12 quận.


meanings:
Quận: 郡縣 Quận và huyện; 昔我越分國爲十二郡Nước ta thời xưa chia làm 12 quận; 交趾郡 Quận Giao Chỉ.


meanings:
① Kinh đô nước Sở 楚 ngày xưa, nay thuộc về địa phận tỉnh Hồ Bắc. Nguyễn Du 阮攸: Yên, Dĩnh thành trung lai hà vi? 鄢郢城中來何爲 (Khuất Nguyên) còn trở về thành Yên, thành Dĩnh làm gì?


meanings:
Đất Dĩnh (kinh đô của nước Sở thời Xuân thu, nay thuộc địa phận tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc).


meanings:
① Họ Khích. ||② Tên đất. ||③ Cùng nghĩa với chữ khích 隙, nghĩa là khoảng. Như khích địa 郤地 chỗ đất giáp giới với nhau. Hai bên không hoà hợp với nhau gọi là hữu khích 有郤. ||④ Chỗ xương thịt giáp nhau.


meanings:
① Như 隙 [xì] (bộ 阜); ② (văn) Chỗ xương thịt giáp nhau; ③ [Xì] Đất Khích (ở trong nước Tấn thời xưa); ④ [Xì] (Họ) Khích.


meanings:
in Buddhism, usually a branch of a certain doctrinal sect


meanings:
① Tóm. Như bộ hạ 部下 những người dưới quyền mình cai quản. ||② Xếp bày. Như bộ thự 部署 bố trí, xếp đặt. ||③ Dinh sở quan. ||④ Bộ. Bộ sách nào đầu đuôi hoàn toàn gọi là nhất bộ 一部, có khi sổ quyển nhiều mà cùng là một sách cũng gọi là một bộ. ||⑤ Cơ quan hành chính. Ngày xưa đặt ra sáu bộ như bộ Lễ, bộ Binh, v.v.


meanings:
① Một nơi, một phần, bộ phận: 内部 Bên trong; 南部 Miền nam, Nam bộ; 局部 Cục bộ; ② Bộ, ban: 外交部 Bộ Ngoại giao; 禮部 Bộ lễ (thời xưa); 編輯部 Ban biên tập; ③ (cũ) Đứng đầu, chỉ huy, dưới quyền chỉ huy của...: 吳廣所部三千人 Ba nghìn người dưới quyền chỉ huy của Ngô Quảng; ④ (loại) Bộ, cuốn, quyển: 兩部字典 Hai quyển tự điển; 一部故事片 Bộ phim truyện; ⑤ (đph) Chiếc, cỗ: 一部機器 Một cỗ máy; 三部汽車 Ba chiếc xe hơi.


meanings:
① Rượu ngon, rượu nặng. ||② Thuần hậu, thuần cẩn. ||③ Không lẫn lộn.


meanings:
① (văn) Rượu mạnh, rượu nồng; ② (văn) Thuần tuý, thuần chất, không lẫn lộn; ③ (văn) Thuần hậu (dùng như 淳, bộ 氵); ④ (hoá) Rượu, cồn: 甲醇 Rượu gỗ, rượu mêtilíc.


meanings:
Nửa ưu nửa khuyết. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »洪 覺 笵 書 有 六 種、 達 觀 老 人 深 喜 而 刻 行 之。 余 所 喜 者、 〔文 字 禪〕 而 已。 此 老 文 字 的 是 名 家、 僧 中 希 有、 若 論 佛 法、 則 醇 疵 相 半。 世 人 愛 其 文 字、 并 重 其 佛 法、 非 餘 所 敢 知 也。 – Hồng Giác Phạm viết được 6 kiểu chữ, Đạt Quan lão nhân rất thích nên khắc bản lưu hành. Ngoài chỗ được ưa thích đó ra, nó chỉ là Văn Tự Thiền mà thôi. Thứ chữ điêu luyện này quả là của hàng danh gia, trong chư tăng ít có, nếu luận về Phật pháp thì nửa ưu nửa khuyết. Người thế gian ưa thích văn tự này nên kính trọng Phật pháp của sư, ngoài chỗ đó ra đâu biết gì hơn«.


meanings:
① Say rượu. Vương Hàn 王翰: Tuý ngoạ sa trường quân mạc tiếu, Cổ lai chinh chiến kỉ nhân hồi 醉臥沙場君莫笑，古來征戰幾人回 Say nằm ở sa trường xin bạn đừng cười, xưa nay chinh chiến mấy người về. ||② Say đắm. Như tuý tâm âu hoá 醉心歐化 lòng say mê phong hoá châu Âu. ||③ Ngâm rượu.


meanings:
① Lấy rượu rót xuống đất để tế. ||② Tế liền, bầy các toà thần liền nhau mà tế.


meanings:
(văn) ① Rảy (rưới) rượu cúng (rót rượu xuống đất để tế); ② Tế liền (bày các toà thần liền nhau để tế).


meanings:
① Giấm. ||② Tục gọi các sự ganh ghét là hữu thố ý 有醋意. Sách Tục Văn Hiến Thông Khảo nói con sư tử mỗi ngày ăn hết một bình giấm, nói ví như đàn bà ghen, vì thế đời sau mới gọi đàn bà ghen là sư tử.


meanings:
① Giấm: 白醋 Giấm trắng, giấm thanh; 蒜醋 Giấm tỏi; ② Ghen: 吃醋 Ghen, ghen tuông, hay ghen; 有醋Ghen ghét.


meanings:
① Rượu trong mà sắc hồng hồng, rượu đỏ. ||② Một âm là đề. đề hồ 醍醐 một thứ mỡ sữa đông đặc nhất (xem chữ lạc 酪) vị nó rất nồng rất đặc, cho nên được nghe các đạo thiết yếu gọi là quán đính đề hồ 灌頂醍醐 (chữ kinh Phật). Cũng dùng để ví dụ với chính pháp của Phật, tinh hoa của đạo Phật.


meanings:
① Sữa đặc tinh; ② (Ngb) Tinh hoa đạo Phật, Phật pháp. Xem 醐 [hú].


meanings:
(Một loại) rượu đỏ (có màu trong và hồng hồng).


meanings:
6321請參閱 遺教經 [1]梵語 maṇḍa，巴利語同；或梵語 sarpir-maṇḍa，巴利語 sappi-maṇḍa。指由牛乳精製而成最精純之酥酪。乃五味之一，即乳、酪、生酥、熟酥、醍醐等五味中之第五種味，故亦稱醍醐味。為牛乳中最上之美味，故經典中每以醍醐比喻涅槃、佛性、真實教。　大乘理趣六波羅蜜多經卷一（大八‧八六八下）：「契經如乳，調伏如酪，對法教者如彼生酥，大乘般若猶如熟酥，總持門者譬如醍醐。醍醐之味，乳、酪、酥中微妙第一，能除諸病，令諸有情身心安樂。總持門者，契經等中最為第一，能除重罪，令諸眾生解脫生死，速證涅槃安樂法身。」上引係以五味之相生比喻如來所說教法之深淺。如天台家即以醍醐比喻彼所立五時教判中之第五法華涅槃時所說一乘真實之教法。〔長阿含卷十七布吒婆樓經、增一阿含經卷十三、北本大般涅槃經卷十四聖行品、維摩經玄疏卷六〕


meanings:
醍醐】đề hồ [tíhú] Tinh chất sữa bò. (Ngr) Phật pháp tối cao.


meanings:
① Rượu ngon. Cùng nghĩa với chữ tư 湑 rượu đã lọc.


meanings:
① (văn) Rượu ngon; ② (dược) Cồn thuốc, cồn 90 độ.


meanings:
① Tỉnh, tỉnh cơn say. ||② Chiêm bao thức dậy cũng gọi là tỉnh. Nguyễn Du 阮攸: Ngọ mộng tỉnh lai vãn 午夢醒來晚 tỉnh mộng trưa, trời đã muộn. ||③ Hết thảy sự lí gì đang mê mà ngộ ra đều gọi là tỉnh. Như tỉnh ngộ 醒悟, đề tỉnh 提醒.


meanings:
① Thức, tỉnh giấc, tỉnh (ngủ) dậy, tỉnh rượu: 他還沒有醒 Anh ấy còn chưa tỉnh giấc; 但願長醉不願醒 Chỉ mong say mãi không mong tỉnh (Lí Bạch: Tương tiến tửu); ② Tỉnh ngộ; ③ Làm cho thấy rõ: 提醒 Nhắc nhở.


meanings:
(văn) ① Nước thịt (đậm đặc); ② Rượu nồng; ③ Chất chua.


meanings:
① Xấu. Tục dùng làm một tiếng để mắng nhiếc người. ||② Xấu hổ. Phàm sự gì bị người ta ghét hay để hổ cho người đều gọi là xú, như xuất xú 出醜 để xấu, bày cái xấu ra. ||③ Xấu xa, như xú tướng 醜相 hình tướng xấu xa. ||④ Giống, như sách Mạnh Tử 孟子 nói Kim thiên hạ xú đức tề 今天下醜德齊 trong thiên hạ bây giờ đức giống như nhau, đức ngang như nhau. ||⑤ Tù binh.


meanings:
① Xấu, xấu xí, xấu xa, xấu hổ, bẩn thỉu: 醜相 Tướng mạo xấu; 她長得不醜 Cô ta trông không xấu; ② (văn) Có thể so sánh, giống: 今天下地醜德齊 Hiện trong thiên hạ đất giống nhau, đất ngang nhau (Mạnh tử); ③ (văn) Tù binh.


meanings:
① Rượu trắng gọi là ta 醝. Rượu đỏ gọi là thể 醍, rượu xanh gọi là linh 醽.


meanings:
① Gây rượu, ủ rượu. Người nào học vấn hàm xúc gọi là uấn tịch 醞藉.


meanings:
① Ủ rượu, gây rượu; ② Rượu; ③ (Sự) bàn bạc kĩ lưỡng, bàn bạc dự bị.


meanings:
(văn) ① Rượu đục; ② Rượu trong: 清醠 Rượu trong.


meanings:
① Thịt ướp, mắm thịt. ||② Phàm người hay vật đã bị xẻ cắt ra đều gọi là hải. ||③ Băm thịt tội nhân (một hình phạt thời xưa ở Trung Quốc).


meanings:
(văn) ① Thịt băm nhỏ; ② Băm thịt tội nhân (một hình phạt thời xưa ở Trung Quốc).


meanings:
① Rượu nhạt. ||② Thông dụng như chữ li 漓.


meanings:
(văn) ① Rượu nhạt; ② Nhạt (như 漓, bộ 氵).


meanings:
① Rượu đục. Như thuần lao 醇醪 rượu nồng. Ta quen đọc dao. Nguyễn Trãi 阮廌: Du nhiên vạn sự vong tình hậu, Diệu lí chân kham phó trọc lao 悠然萬事忘情後，妙理真堪付濁醪 muôn việc đời dằng dặc sau khi quên hết, (thấy) lẽ huyền diệu thật đáng phó cho chén rượu đục.


meanings:
① Chữa bệnh. Như tựu y 就醫 tới chữa bệnh. ||② Thầy thuốc. ||③ Ủ xôi làm rượu nếp.


meanings:
① Y sĩ, bác sĩ, thầy thuốc: 軍醫 Quân y; ② Chữa bệnh: 把我的病醫好了 Đã chữa khỏi bệnh của tôi; 就醫 Đến chữa bệnh; ③ Y học, y khoa, nghề y: 西醫 Tây y; 中醫 Trung y; 家世業醫 Dòng dõi làm nghề y (Hồ Nguyên Trừng: Y thiện dụng tâm); ④ (văn) Ủ xôi làm rượu nếp.


meanings:
6628梵語 cikitsā-vidyā。又作醫明、醫方論（梵 cikitsita）。五明之一。係古印度解說有關疾病、醫療、藥方之學。「明」，即「學」之意。經律之中，有關醫療之記載甚多，尤以律典中，對於瞻病之法，所載甚詳，可視為佛教醫術之重要史料。佛世時之耆婆（仕於頻婆娑羅王）以精通醫術著稱於世，曾多次治癒各種疑難病症，四分律卷三十九即詳載其前後六次之重要治術。此外，耆婆於平居之時亦常為佛弟子療治疾病。　南海寄歸內法傳卷三載有「先體病源」及「進藥方法」二章，其中對於印度古來各種診察投藥之法，歸納為八類，乃所謂「八分醫方」，即：(一)論所有諸瘡，兼及體內外之瘡毒。(二)論針刺及頭部之疾病。(三)論身患，即咽喉以下之疾病。(四)論鬼瘴，即一般流行病及邪魅所引發之疾病。(五)論惡揭陀藥，論述遍治諸毒之藥。(六)論童子病，包括自胎內至十六歲各階段所易患之疾病。(七)論長命之方法。(八)論體健力足，即一般保健強身之基礎。　印度自古以來大多認為飲食過度乃導致疾病之原因，由是自然衍生以斷食、絕食為直接有效療病方法之風習。然於佛教，一般皆認為構成人類身體之地水火風四要素之失調乃疾病產生之主因，故所採用之療病方法自然與單純斷食之法大異其趣。如佛醫經、修行道地經卷六所說之「四百四病」即是依照人體內四大失調所分類之疾病總稱，經中並舉其病症及對治之法。另如摩訶僧祇律卷十則揭舉服用油脂、酥、蜜等為療病之重要藥材。　於大藏經中所收錄有關醫藥之典籍極多。如佛醫經一卷、醫喻經一卷、治禪病祕要經二卷、療痔病經一卷、囉嚩拏說救療小兒疾病經二卷、迦葉仙人說醫女人經一卷、能淨一切眼疾病陀羅尼經一卷、除一切疾病陀羅尼經一卷、咒齒經一卷、咒時氣病經一卷、咒目經一卷、咒小兒經一卷等。〔修習止觀坐禪法要、大乘起信論義記卷下、止觀輔行傳弘決卷九之二、大唐西域記卷二〕（參閱「五明」1112、「四百四病」1689、「佛教醫術」2711）


vietnamese:
y phương minh luận tứ chủng tướng chuyển <pttđ>


meanings:
6629醫羅鉢呾羅，梵名 Elāpattra，巴利名 Erāpatha。又稱㖶罹鉢多罹龍王、伊羅鉢多羅龍王、伊那跋羅龍王。醫羅，樹名；鉢呾羅，葉之義。或梵漢並稱作伊羅葉龍王、黳羅葉龍王、毉羅葉龍王。據慧苑音義卷下載，伊羅譯作臭氣；跋羅，譯作極。然亦有將此龍王名譯作香葉、藿香葉者。此龍王前身為比丘時，曾損醫羅樹葉，以致受龍王之身，且頭上生醫羅樹。又傳說此龍王之首在嚩囉拏城，尾在怛叉始羅國。關於此龍王尚有諸多傳說，如「釋迦牟尼如來像法滅盡之記」載，僧眾至伊羅葉龍王所住之海岸，龍王自變其身為蛇橋，人畜皆由其上過，時蛇脊破裂，血流如雨，海中皆血水。　醫羅鉢呾羅龍王池在北印度怛叉始羅國，據大唐西域記卷三怛叉始羅國條載，此池周圍百餘步，水清如鏡，盛開雜色蓮華，具有異彩。此池即在怛叉始羅國首府之遺址夏德利（Shah Dheri）西北十餘公里處，相當於今之哈珊亞帕德（Hasan Abdal）。現今當地土著以之為錫克教（Sikh）聖地。又印度巴赫特塔（梵 Bharhūt）柱子之浮雕，有此龍王之禮佛圖像，圖中央刻以阿育王時代文字 erapato nāga rājā bhagavato vandete（醫羅鉢呾羅龍王禮佛）。此為初期佛教美術中之珍貴遺跡。〔佛本行集經卷三十七、五分律卷十五、四分律卷三十二、有部毘奈耶雜事卷二十一、大智度論卷二十五、玄應音義卷二十四、佛教の美術及び歷史〕


meanings:
① Dùng các thứ đậu, ngô, gạo, ngâm ủ nấu gạn, cho muối vào để chấm cho mặn gọi là tương. ||② Các món đồ ăn đâm nát.


meanings:
① Tương; ② Dầm (củ cải, dưa chuột v.v. trong nước muối, xì dầu hay tương); ③ Mứt (lỏng).


meanings:
① Mốc, meo, váng. Phàm vật gì thối nát đâm meo trắng lên gọi là phốc.


vietnamese:
bộ đa dữ cầu hữu nhị chủng hữu tình sai biệt <pttđ>


meanings:
sect, or branch of a religious tradition


meanings:
4814原始佛教分裂而成之各教團派別之總稱。(一)部派佛教之成立：據大毘婆沙論、異部宗輪論等載，佛陀入滅後百餘年，因大天比丘高唱「大天五事」，要求教團承認，教團遂首度分裂為反對派之上座部與贊成派之大眾部。然據南傳佛教史書大史（巴 Mahāvaṃsa）、島史（巴 Dīpavaṃsa）等載，佛滅後百年，古印度東部跋耆族比丘提出十條戒律之新主張（十事），遭教團以耶舍為首之諸長老比丘反對，且召集七百比丘舉行結集，宣布十事為非法；同時，主張此十事為正確之比丘亦舉行結集。佛教因而分裂為上座部與大眾部，史稱為根本分裂；此後，兩部復分裂成二十部（北傳分派說）或十八派（南傳分派說，即除西山住部、北山住部二部），稱為枝末分裂。　據異部宗輪論之記載，部派佛教計二十部，即佛滅後二百年間由大眾部分出：(1)一說部，主張世出世法唯一假名，皆無實體。(2)出世部，世間法但有假名，出世間則皆真實。(3)雞胤部，僅弘揚三藏中之阿毘達磨藏，認為經、律皆佛陀方便之教。未久，分出(4)多聞部，以所聞超過大眾部，故稱多聞。(5)說假部，主張世出世法中皆有少分是假。佛滅後二百年末期，一外道比丘捨邪歸正，居制多山，大眾部僧多居此，因重論大天五事，復以主張不同而分出三部，即(6)制多山部，仍居制多山。(7)西山住部，遷居制多山之西。(8)北山住部，遷居制多山之北。以上，大眾部合本末共計九部。　根本二部分裂之後，上座部遂至喜馬拉雅山一帶，佛滅後三百年間，復分出(1)說一切有部，又稱說因部，主張有為、無為一切法皆有實體。(2)雪山部，即原來之上座本部，遷居雪山，故有此稱。未久，由說一切有部又分出(3)犢子部，以舍利弗所造「阿毘達磨」為根本論典，相傳部主為犢子後裔。其後，以犢子部內容貧乏，有主張補以經義，以所執不同，犢子部又分為(4)法上部，法上乃部主名。(5)賢冑部，賢阿羅漢之後裔。(6)正量部，主張己說得以刊定甚深法義而了無邪謬。(7)密林山住部，部主住密林之山。同時，說一切有部又分出(8)化地部，佛滅後三百年，有婆羅門名化地，出家得阿羅漢果，弟子相承，稱化地部。復由化地部分出(9)法藏部，法藏為目犍連弟子，此部師說總有經、律、阿毘達磨、明咒、菩薩本行事等五藏。佛滅後三百年末，由說一切有部又分出(10)飲光部，又作善歲部，飲光即迦葉波，乃部主之姓。佛滅後四百年初，說一切有部復分出(11)經量部，又作說轉部，唯依經為正量，不依律及對法，凡所援據，以經為證。以上，上座部合本末共計十一部。合大眾部九部，是為二十部派。　(二)部派佛教之教理：原始佛教之教理，於原始經典（阿含經）中，並無組織、統一。而將原始經典中所載之各個教說，由釋尊在世時代至入滅後，加以說明解釋、組織整理之學術性研究，稱為阿毘達磨研究法。此研究法於後世逐漸發展，至佛教將要分裂成諸部派時，教理解釋之不同遂成為部派分裂之原因，故各部派以獨自之教理組織及解釋，製作獨自之教理論書，此即稱為「根本阿毘達磨」之論書。如現存南傳佛教（南方上座部）之七論、說一切有部之漢譯七論、正量部系之舍利弗阿毘曇論皆屬之。然各部派之論書本身即顯示教理發展之軌跡。初期之論書僅為原始經典之註釋說明及教理之組織整理，故與之關係密切；後期之論書，與原始經典之關係漸次微薄，終至成立原始經典中所無之阿毘達磨獨特學說。　初期原始佛教之教理，乃以實踐為基礎之理論，而與實踐無關係之論說則全然不存。此係依照諸法變化法則觀察宇宙人生之現象（一般緣起及流轉緣起），應用法則以達成理想（還滅緣起）。然部派佛教之後期論書，則採用與實踐無關而考察事物有、無、假、實等存在論之論究法，此被認為係受外教之影響；然而於佛教並無如外教所立永遠不變之存在實體，而是觀察生滅變化之存在現象。於說一切有部，說三世恆有之法體，此亦與外教之實體論相異。蓋部派佛教以存在為問題而提出類似有我論之主張，亦即部派佛教以存在論考察一切之存在；依之，將存在中變化之現象立為「有為法」，無變化之存在立為「無為法」。然於教理史上，法體恆有之說於大乘佛教中頗受排斥，被認為乃主張法實有之「有我說」之一種，而提出徹底之無我（空）。　部派佛教時代，諸部派間主張各種教理學說且相互論爭。教理上討論之問題有佛陀論、僧伽論、菩薩論、凡夫論、修道論、禪定論、聖果論、色法論、補特伽羅論等。整理、介紹此等問題之文獻，於南傳佛教有論事（巴 Kathāvatthu）及其注釋，北傳佛教有漢譯之異部宗輪論、大毘婆沙論、俱舍論、順正理論、成實論，藏譯有異部宗輪論、異部宗精釋、異部說集等。〔大乘玄論卷五、異部宗輪論述記、三論玄義、高僧法顯傳〕（參閱「小乘二十部」928、「印度佛教」2215）


meanings:
① Sông Thê (ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc); ② 【郪丘】Thê Khâu [Qiqiu] Ấp Thê Khâu (của nước Tề thời Xuân thu, thuộc huyện Đông Hà, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Bì thiệu 郫邵 xem chữ thiệu 邵.


meanings:
Tên huyện: 郫縣 Huyện Bì (ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc).


meanings:
① Cái thành ngoài. ||② Tên nước. ||③ Họ Quách. ||④ Bộ phận ngoài của vật gì cũng gọi là quách.


meanings:
① Tường xây quanh thành, thành ngoài: 城郭 Tường thành, thành quách; ② (văn) Phần ngoài của một vật gì; ③ [Guo] Nước Quách (thời xưa ở Trung Quốc); ④ [Guo] (Họ) Quách.


meanings:
(1920-1990) Học giả Phật giáo hiện đại, người Đường Hà, Hà Nam, Trung Quốc. Thuở bé vì nghèo khó mà làm tăng, về sau lớn lên đi theo cách mạng. Sau giải phóng (1-10-1949) ông nhậm chức Phó bí thư Hiệp hội Phật Giáo Trung Quốc, Phó giáo sư viện Nghiên cứu sinh thuộc viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, Nghiên cứu viên Sở Nghiên cứu Tôn giáo Thế giới thuộc viện Khoa học Xã hội Trung Quốc. Nhiều năm theo đuổi nghiên cứu lịch sử tư tưởng Phật giáo Trung Quốc, ông siêng năng nghiên cứu học thuật thành tựu nổi bật; trong giới học thuật gọi ông là »Chàng Ba liều mạng«. Tác phẩm: Đàn Kinh Hiệu Thích, Đàn Kinh Đối Khám, Đàn Kinh Đạo Độc, Hán Nguỵ Lưỡng Tấn Nam Bắc Triều Phật Giáo, Tùy Đường Phật Giáo, Tống Nguyên Phật Giáo, Minh Thanh Phật Giáo, Trung Quốc Phật Giáo Tư Tưởng Sử, Trung Quốc Phật Giáo Sử Lược.


meanings:
→ đề hình quách tường chính cư sĩ 提刑郭祥正居士


meanings:
① Nước Đàm (thời xưa, nay thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ② Tên huyện: 郯城 Huyện Đàm Thành (ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ③ (Họ) Đàm.


meanings:
Tên đất thời cổ (còn gọi là Thời Lai 時來, thuộc phía đông bắc thành phố Huỳnh Dương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Tên nước thời Xuân thu (thuộc phía đông nam thành phố Đằng Châu, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay); ② (Họ) Nghê.


meanings:
① Tên một huyện ngày xưa. Hạng Võ rời vua Nghĩa Ðế ra đóng đô ở đấy, nay thuộc vào vùng Hà nam. ||② Họ Sâm.


meanings:
① Tên huyện: 彬縣 Huyện Sâm (ở tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc); ② (Họ) Sâm.


meanings:
① Nhà trạm. Dùng ngựa truyền tin gọi là trí 置, chạy bộ truyền tin gọi là bưu 郵. Các nhà dây thép dùng để thông tin tức chạy thơ từ khắp các nơi bây giờ gọi là bưu chính cục 郵政局. ||② Cái nhà làm bên đồng. Cái nhà làm bên đồng cho các quan chức coi về việc canh nông đốc xuất dân gian cày cấy gọi là bưu đình 郵亭. ||③ Rất, càng. ||④ Ngày xưa có một chức quan gọi là đốc bưu 督郵 chuyên việc xét các tội lỗi của các quan châu huyện dưới quyền mình.


meanings:
① Gởi (qua bưu điện): 給家裡郵去二百元 Gởi 200 đồng vể nhà; ② (Thuộc) bưu điện; ③ (cũ) Nhà trạm (để chuyển công văn, thư tín thời xưa); ④ (văn) Rất, càng.


meanings:
① Kinh đô, kẻ chợ. Như đô hội 都會 chỗ tụ họp đông đúc lớn. Chỗ vua đóng đô gọi là đô. Như kiến đô 建都 xây dựng kinh đô, thiên đô 遷都 dời kinh đô ra đóng chỗ khác. ||② Choáng đẹp. Như y phục lệ đô 衣服麗都 quần áo choáng đẹp. ||③ Lời khen gợi tán thán. ||④ Tóm. Như đại đô 大都 đại khái tất cả, đô thị 都是 đều thế, v.v.


meanings:
(phó) ① Đều, hoàn toàn: 大家都到了嗎？ Ai nấy đều đến cả rồi chứ?; 自岭外望之，都無所見 Từ chỗ đất cao xung quanh đường đèo đứng nhìn, thì đều (hoàn toàn) không thấy gì cả (Mộng khê bút đàm); ② Cũng vì, đều (tại): 都是你老磨蹭，害得我們遲到了 Đều tại anh dây dưa, làm chúng tôi phải đến muộn; ③ Còn: 你對我比親姐姐都好 Chị đối với tôi còn tốt hơn cả chị ruột tôi nữa đấy; 中午比早晨都冷 Buổi trưa còn rét hơn sáng; ④ Đã: 他都快八十歲了，身體還那麼好 Cụ ấy đã gần tám mươi mà vẫn khỏe quá; ⑤ (văn) Cộng chung, tổng cộng: 頃撰其遺文，都爲一集 Vội biên soạn những bài văn ông còn để lại, cộng chung thành một tập (Tào Phi: Dữ Ngô Chất thư). Xem 都 [du].


meanings:
① Thủ đô, kinh đô: 建都 Đóng đô, lập thủ đô; ② Thành phố lớn: 都市 Đô thị, thành thị; 鞍山是中國的鋼都 An Sơn là thành phố thép của Trung Quốc; ③ (văn) Choáng đẹp, lộng lẫy: 衣服麗都 Quần áo đẹp lộng lẫy; 雍容閑雅，甚都 Ung dung nhàn nhã, đẹp lắm (Hán thư: Tư Mã Tương Như truyện); ④ (văn) Lớn, cao to, to lớn: 中有都柱 Giữa có cột đồng cao to (Hậu Hán thư: Trương Hoành liệt truyện); ⑤ (văn) Đến (biểu thị thời gian): 終都攸卒 Cho đến lúc (nhà Chu) kết thúc (Sử kí: Tư Mã Tương Như liệt truyện); ⑥ (thán) Ô hay, a (biểu thị ý ca ngợi, tán thán): 都！在知人，在安民 Ô! Điều cốt yếu là ở sự biết dùng người, biết làm cho dân yên (Thượng thư: Cao Dao mô); ⑦ (văn) Tích tụ, tụ họp: 而水以爲都居 Mà nước lấy đó làm chỗ tích tụ (Quản tử: Thuỷ địa); ⑧ (văn) Ở vào (địa vị): 都卿相之位 Ở vào ngôi khanh tướng (Hán thư: Đông Phương Sóc truyện); ⑨ [Du] (Họ) Đô. Xem 都 [dou].


meanings:
5291（Deussen, Paul; 1845～1919）爲德國之哲學家、印度哲學學者。曾擔任柏林大學講師（1881）、基爾大學教授（1889），因受叔本華哲學之感化而繼其學，並從事印度哲學研究與哲學史之整理工作。主要著作有 Elemente der Metaphysik, 1877；Das System des Vedānta, 1883; Der Kategorische Imperativ, 1891；Allgemeine Geschichte der Philosophie, 2 vols., 1894～1899；Sechzig Upanischads des Veda, 1897; Outline of Indian Philosophy, 1907；Die Geheimlehre des Veda, 1907～1909; Der Gesang des Heiligen, 1911.


meanings:
Còn gọi: Đô lô, đô thông. Tất cả, đều. Uyển Lăng lục ghi: »山 河 大 地、 日 月 星 辰、 總 不 出 汝 心。 三 千 世 界 都 來 是 汝 箇 自 己。 – Núi sông mặt đất, mặt trời mặt trăng tinh tú đều không ngoài tâm ngươi, tam thiên thế giới đều là tự kỉ của ngươi«.


meanings:
5290梵語 toṭaka-vṛtta。乃歌詠、讚歎時所發之一種韻律（梵 metre）。又作都咤迦種種妙聲、伽他妙聲。經典中常載聞法者，因喜悅而出此音，如大乘入楞伽經卷一羅婆那王勸請品（大一六‧五八七下）：「爾時，羅婆那楞伽王以都咤迦音歌讚佛已，復以歌聲而說頌言。」但梵本所載 toṭaka，即爲韻律之名，vṛtta 亦指韻律，乃置於經文之前，相當於 cīttā-svăbhāvă-năyă-dhārmă-vĭdhīḥ nāirātmyāṃ d󑹝ṣṭĭ-vĭgătāṃ hў ămălām/prātyātmă-vēdyăgătĭ-sūcănăkāṃ dēśēhĭ nāyăkă ĭhă dhārmă-năyām//（心自性法藏 無我離見垢 證智之所知 願佛爲宣說）第十一音節四行偈頌三韻律。


meanings:
① Tên đất (thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc); ② Tên một thành phố ở nước Lỗ thời Xuân thu (Trung Quốc).


meanings:
① Nước Nhược thời cổ (thuộc phía tây nam huyện Nội Hương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay); ② Thủ đô của nước Sở cuối thời Xuân thu (thuộc phía đông nam thành phố Nghi Thành, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Tên một ấp của nước Sở 楚 ngày xưa, thuộc huyện Vũ Xương tỉnh Hồ Bắc. ||② Ngoài cõi, ven cõi. Như ngấn ngạc 垠鄂 chỗ hai cõi đất cách nhau. ||③ Ngạc nhiên, thấy ở bề ngoài. ||④ Họ Ngạc.


meanings:
① (văn) Ngoài cõi, ven cõi; ② [È] Ấp Ngạc (thời xưa, nay thuộc huyện Vũ Xương, tỉnh Hồ Bắc); ③ Tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc (gọi tắt); ④ (Họ) Ngạc.


meanings:
Tên huyện: 鄄城 Quyên Thành (thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).


meanings:
① Tên một ấp của nước Lỗ 魯 đời xưa, thuộc địa phận tỉnh Sơn Ðông bây giờ. ||② Họ Lỗ.


meanings:
① Ấp Vận (của nước Lỗ thời xưa, nay thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ② (Họ) Vận.


meanings:
Tên đất thời cổ (thuộc huyện Võ Trắc, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
Tên đất thời xưa (nay thuộc huyện Vạn Vinh, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc).


meanings:
① Thôn quê, nông thôn, hương thôn, nhà quê: 城鄉關係 Quan hệ giữa thành phố với nông thôn; ② Quê nhà, quê hương, quê quán: 背鄉離井 Lìa bỏ quê nhà; 鄉人Người ở quê nhà, người cùng quê, người đồng hương; ③ Làng, xã; ④ (văn) Vùng xa ngoài thành (nói chung): 養至十二三歲，帶至他鄉轉賣 Nuôi đến mười hai mười ba tuổi thì mang đến nơi khác bán (Hồng lâu mộng, hồi 4); ⑤ (văn) Xứ sở, nơi: 維有荊楚，居國南鄉 Chỉ có nước Sở của ngươi là ở nơi phía nam của nước (Thi Kinh: Chu tụng, Ân Võ).


meanings:
Tiếng dội (dùng như 響): 猶景之象形，鄉之應聲 Giống như bóng theo hình, tiếng dội dội lại theo tiếng động (Hán thư).


meanings:
(văn) ① Hướng về, ngoảnh về (dùng như 向, bộ 口); ② (văn) Phương hướng (dùng như 向, bộ 口): 紂卒易鄉 Quân của Trụ đổi hướng (Tuân tử: Thành tướng thiên); ③ Hướng dẫn; ④ Khuyên bảo; ⑤ Xưa, trước (đây), lúc nãy (dùng như 嚮, bộ 口): 鄉也吾見於夫子而問知Lúc nãy tôi gặp phu tử và hỏi nên mới biết (điều đó) (Luận ngữ); 臣鄉論蓋國家事 Điều thần nói trước đây là việc quốc gia đại sự (Tống sử: Phạm Trọng Yêm liệt truyện).【鄉使】hướng sử [xiàng shê] (văn) (Khi trước, lúc đầu) nếu như, nếu trước đây: 鄉使文王疏呂尚而不與深言，是周無天子之德，而文，武無與成其業也 Nếu trước đây Văn vương xa lánh Lã Thượng mà không nói chuyện thân thiết với họ Lã, thì đó là nhà Chu không có cái đức của bậc thiên tử, và vua Văn vua Võ cũng sẽ không cùng với ông ta làm nên sự nghiệp (Sử kí); 【鄉者】 hướng giả [xiàngzhâ] Trước đây, lúc nãy, vừa rồi: 鄉者先生之言有可聞者焉 Lời nói của tiên sinh lúc nãy có nhiều điều đáng nghe (Mặc tử); ⑥ (văn) Cửa sổ (dùng như 向, bộ 口).


meanings:
[叟瞞】Sưu Man [Soumán] Tên nước thời Xuân thu (thuộc phía bắc thành phố Tế Nam, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Giáp nhục 郟鄏 tên một ấp của nhà Chu 周.


meanings:
① Nước Trâu, đời Xuân Thu 春秋 gọi là 邾, đời Chiến Quốc 戰國 đổi là 鄒. Thuộc tỉnh Sơn Đông bây giờ. Nguyễn Du 阮攸: Hà xứ thánh hiền tùng bách hạ? Biệt thành huyền tụng Lỗ Trâu dư 何處聖賢松柏下，別城絃誦魯鄒餘 Dưới cây tùng cây bá, thánh hiền ở nơi nào? Trong thành nước Lỗ nước Trâu, tiếng đàn tiếng đọc sách vẫn còn lưu.


meanings:
① Nước Trâu (thời Chu, nay thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ② (Họ) Trâu.


meanings:
① Tên một số địa phương thời xưa ở Trung Quốc; ② (Họ) Ổ.


vietnamese:
ổ ba sách ca luật nghi cập ổ ba tư ca luật nghi <pttđ>


meanings:
（梵 upādhyāya，巴 upajjhāya、upaj-jha，藏 mkhan-po）又作鄔波■耶、鬱波第耶、鄔波提耶、拔底耶。意譯近誦、近讀、親教師。與‘和尚’同義。據《玄應音義》卷二十三所述，以弟子年小，不離于師，常于師側受經而誦，故稱近誦。<#>此外，西藏以鄔波馱耶爲藏傳佛教四種階位中，最上層的第四位。登此位者，其權力次于達賴喇嘛、班禪喇嘛，得住持諸大寺。一般教徒尊之爲再生者或不死之人。<#>［參考資料］　《律二十二明瞭論》；《菩提資糧論》卷五；《南海寄歸內法傳》卷三；《希麟音義》卷三、卷八、卷九；《慧琳音義》卷十三；《秘藏記》；L. A. Waddel《The Buddhism of Tibet》。<#>


meanings:
（梵 Ujayana，巴 Ujjeni）位于古印度摩揭陀國西南之古國名。又作優禪耶尼國、溫逝尼國、優善那國、郁支國。希臘文獻稱此地爲Ozene；在佛陀時代，此地爲印度十六大國之一阿槃提（Avanti）國的首都。即今尼布德哈河（Nerbuddha）北方之摩爾瓦（Malwa）地方。自古以來，該地即以印度教聖地而知名于世，爲七大聖地之一。西元初至四世紀末期間，此地爲天文學及其他印度科學的中心，相當有名。<#>相傳阿育王爲太子時，曾任此地（當時爲鄔闍衍那國）的副王。西元初至四世紀時，西克夏特拉巴（Kṣatrapa）王朝統轄此地。笈多王朝超日王（Vikramāditya，即旃陀羅笈多二世，375～414在位）的宮廷亦設于此。此外，佛弟子迦旃延、蓮華色比丘尼，以及譯經家真諦三藏，相傳皆是此國人。七世紀時，玄奘曾至此國。其《大唐西域記》卷十一記此國之狀，雲（大正51·937a）︰<#>‘周六千余裏，國大都城周三十餘裏，土宜風俗同蘇剌佗國，居人殷盛，家室富饒。伽藍數十所，多以圮壞，存者三五，僧徒三百余人，大小二乘兼功習學。天祠數十，異道雜居。王，婆羅門種也，博覽邪書，不信正法。去城不遠有窣堵波，無憂王作地獄之處。’<#>［參考資料］　《五分律》卷四；《島史》第六章；A. Cunningham《The Ancient Geography of India》；S. Beal《Buddist Records of The Western World》。<#>


meanings:
5685鄔闍衍那，梵名 Ujayana，巴利名 Ujjenī。又稱優禪尼國、溫逝尼國、鬱支國。位於摩揭陀國西南之古國名。亦爲都城名，爲古代印度阿槃提國（梵 Avanti，巴同）之首府，位於頻闍耶山（梵 Vindhya）之北，相當於現今尼布德哈河（Nerbuddha）北方之摩爾瓦（Malwa）地方。　大唐西域記卷十一載，該國幅員六千餘里，其都城周圍有三十餘里，居民殷盛，家室富饒。有伽藍數十所，僧徒三百餘人，兼習大小二乘。佛弟子迦旃延、蓮華色比丘尼，及譯經三藏真諦、月婆首那等，均爲此國之人。或謂此地即阿育王時代之卑提寫村（巴 Vedisa-nagara），阿育王未登位時，曾治此地，娶一長者女，生二子。後二子均出家，爲錫蘭佛教之開創者，即摩哂陀及比丘尼僧伽密多。〔善見律毘婆沙卷二、五分律卷四、續高僧傳卷一〕


meanings:
① Làng. Ngày xưa gọi một khu 12500 nhà là hương. ||② Một tiếng gọi tóm cả một khu vực. Người cùng tỉnh cùng huyện đều gọi là đồng hương 同鄉, li hương 離鄉 lìa quê đi ra ngoài, hoàn hương 還鄉 về quê. ||③ Nhà quê. ||④ Một âm là hướng. Cùng nghĩa với hướng 向. Như nam hướng 南鄉 hướng nam, ngoảnh về phương nam. ||⑤ Xưa, trước. Như sách Luận Ngữ 論語 nói: Hướng dã ngô kiến ư phu tử nhi vấn chi 鄉也吾見於夫子而問之 trước kia tôi được thấy nhà thầy tôi hỏi nên biết.


meanings:
Nước Dung (đời Chu, ở miền bắc huyện Cấp, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Ấp ngoài ven biên thùy, cõi. Như tứ bỉ 四鄙 bốn cõi. ||② Hẹp hòi, hèn mọn. Như bỉ phu 鄙夫 kẻ thô bỉ, hẹp hòi, dốt nát. Kẻ keo kiệt tiền của gọi là bỉ lận 鄙吝. ||③ Khinh bỉ. ||④ Dùng làm lời nói khiêm. Như bỉ ý 鄙意 ý hẹp hòi của tôi, bỉ nhân 鄙人 kẻ hèn dốt này.


meanings:
① Thấp hèn, đê tiện, hèn mọn, thô bỉ: 卑鄙 Đê hèn, bỉ ổi; 鄙夫 Kẻ thô bỉ; ② (Thuộc về) của tôi (tiếng tự xưng khiêm tốn): (cũ) 鄙人 Bỉ nhân, tôi; 鄙意 Thiển ý; 鄙見 Thiển kiến; ③ Khinh bỉ, coi rẻ: 可鄙 Đáng khinh; ④ Nơi biên giới, cõi: 邊鄙 Nơi biên giới xa xôi.


meanings:
(trước đọc mạc [mò]) ① 【鄚州】 Mạo Châu [Màozhou] Tên thị trấn (ở thành phố Nhậm Khâu, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc); ② Huyện Mạo (huyện thời cổ, thuộc thị trấn Mạo Châu, thành phố Nhậm Khâu, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
Tên huyện: 鄜縣 Huyện Phu (ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc).


meanings:
Huyện Hộ (thời xưa, nay thuộc tỉnh Thiểm Tây).


meanings:
① Tên đất nước Trịnh ngày xưa. Có khi đọc là yển. Nguyễn Du 阮攸: Yên, Dĩnh thành trung lai hà vi? 鄢郢城中來何爲 (Khuất Nguyên) còn trở về thành Yên, thành Dĩnh làm gì?


meanings:
① Nước Yên (nước Trịnh thời xưa, nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc); ② (Họ) Yên.


meanings:
Nước Chương thời cổ (thuộc phía đông huyện Đông Bình, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Tên một nước ngày xưa. ||② Họ Đặng. ||③ Tên huyện.


meanings:
① Nước Đặng (thời xưa, nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc); ② (Họ) Đặng.


meanings:
Núi ở phía Tây nam thị trấn Quang Phúc, huyện Ngô, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nhân Thái uý Đặng Vũ đời Đông Hán ẩn cư núi này mà đặt tên. Trên núi trồng nhiều mai, lúc hoa nở rộ hương thơm bay khắp chốn, trông như biển tuyết nên còn gọi núi này là »Hương Tuyết Hải«. Khoảng niên hiệu Thiên Bảo (742-755) đời Đường sáng lập Thiên Thọ Thiền tự. Khoảng niên hiệu Bảo Hựu (1253-1258) đời Tống lại xây Thánh Ân Thiền am. Cuối đời Nguyên chùa huỷ, am còn. Đầu đời Minh có Thiền sư Vạn Phong khai san thuyết pháp tại đây, từ đây cổ đức hướng về đều truyền pháp tông Lâm Tế, sinh khởi các bậc long tượng cho thiền môn. Hiện còn Thiên Thọ Thánh Ân tự.


meanings:
Chí, 18 quyển, do Chu Vĩnh Niên soạn vào đời Minh. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) đời Minh, Thẩm Nhuận Khanh soạn »Đặng Uý Sơn Chí«. Khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628-1644), Chu Vĩnh Niên đem bộ chí của họ Thẩm bổ sung thêm và biên tập thành »Đặng Uý Sơn Thánh Ân Tự Chí«, chia làm 22 mục, lấy nhân vật, nghệ văn làm chính. Sau đó từng được biên tập thêm các sự kiện xảy ra trong khoảng niên hiệu Thuận Trị và Khang Hi (1644-1722). Sau niên hiệu Khang Hi chưa nghe ai biên chép tiếp tục bộ chí này. Năm 1930, vị Trụ trì chùa Thánh Ân là Trung Thứ căn cứ trên bản in vào niên hiệu Sùng Trinh đời Minh đến Khang Hi đời Thanh mà ảnh ấn (in chụp), và được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1.


meanings:
① Nước Tằng thời cổ (thuộc thành phố Tảo Trang, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc thời nay); ② Ấp Tằng (của nước Trịnh thời Xuân thu, thuộc phía bắc huyện Giá Thành, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Nước Trịnh thuộc tỉnh Hà Nam bây giờ. ||② Họ Trịnh. ||③ Trịnh trọng 鄭重 trịnh trọng, có ý ân cần.


meanings:
① Trịnh trọng; ② [Zhèng] Nước Trịnh (thời Chu, nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc); ③ [Zhèng] (Họ) Trịnh.


meanings:
Thiền giả đời Đường. Là con gái nhà họ Trịnh. Còn gọi là Trịnh Thập Tam Nương. Lúc 12 tuổi cô tham học với Thiền sư Trường Khánh Đại An, quyết học tâm yếu kế thừa đại pháp của ngài. Cơ pháp của cô bén nhọn dường gươm, nổi tiếng khắp thiền lâm.


meanings:
① Thiện Thiện 鄯善 tên một nước cõi tây nhà Hán 漢.


meanings:
6192西域之古國。又稱樓蘭、禪善、納縛波。位於新疆羅布泊（Lob-nor）西方，即位於古代天山南路東端，為東西交通要衝。盛產玉石，人民以畜牧為生，信仰佛教。據高僧法顯傳載，東晉時法顯至該國，國王信奉佛法，有僧眾四千餘，皆學小乘。又據洛陽伽藍記卷五載，北魏時宋雲、惠生等，由吐谷渾西行三千五百里而達鄯善。又上記納縛波之稱，僅見於大唐西域記卷十二。　鄯善自前漢經曹魏、西晉、苻秦，至北魏，皆遣使來朝。後為吐谷渾吞併。隋代時於扞泥城置鄯善鎮，後因隋亂，其城遂廢。唐時改稱石城鎮，隸屬沙州。　依史書記載，鄯善國除有扞泥城之外，另有伊循城。根據英國史坦因（A. Stein）於西元一八○六年之勘查，及依北魏酈道元之水經注卷二所引釋氏西域記等記載，推定今車爾成河（Charchan）與塔里木河（Tarim）交流處西南之卡克里克（Charkhlikoasis），即古之伊循城；而其東方約四十八公里之彌朗（Miran） 廢墟，即扞泥城。然亦有謂卡克里克為扞泥城，彌朗為伊循城，或更以扞泥城與伊循城實為一地。　此外，從彌朗之堡壘及佛寺、佛塔之故址中，發現經典、泥像、壁畫等古代遺物，其壁畫中含有被推斷為西元三世紀之作品，此為中央亞細亞所發現之最古遺物。〔大寶積經卷十密迹金剛力士會、出三藏記集卷十五智猛傳、大慈恩寺三藏法師傳卷五、漢書西域傳第六十六上、魏書列傳第九十、唐書地理志第三十三下、古今圖書集成邊裔典第五十二、西域考古圖譜卷上、東西交涉史の研究西域篇、鄯善國都考（大谷勝真，市村博士古稀記念東洋史論叢）、T. Watters: On Yuan Chwang, vol. II; A. Stein: Ruins of Desert Cathay, vol. I; Serindia, vol. I、樓蘭鄯善問題（馮承鈞）〕


meanings:
① Láng giềng. Ngày xưa cứ năm nhà ở một khu gọi là lân, các nhà ở gần nhà mình đều gọi là lân. Như trạch lân 擇鄰 chọn láng giềng, nước ở gần với nước mình gọi là lân quốc 鄰國 (nước láng giềng). ||② Gần kề, tới. Như người sắp chết gọi là dữ quỷ vi lân 與鬼爲鄰 gần kề với ma. ||③ Kẻ giúp đỡ hai bên tả hữu.


meanings:
① Hàng xóm, láng giềng: 四鄰 Hàng xóm chung quanh; 東鄰 Hàng xóm phía đông; 鄰人 Người láng giềng; 近鄰 Người láng giềng gần; ② Lân cận, bên cạnh: 鄰國 Nước lân cận; 鄰縣 Huyện lân cận; 鄰家 Nhà bên cạnh; 鄰座 Ghế bên cạnh; ③ (văn) Gần kề: 與鬼爲鄰 Gần kề với quỷ, sắp chết; ④ (văn) Người trợ giúp kề cận.


meanings:
（梵 agha-sāmantaka）指虛空界之色。又名鄰礙色。即接鄰阿伽之色，或鄰近有礙物質之阿伽色。‘阿伽’（agha）有三義，其一是‘闇’；其二爲極礙，指積集有形的物質，即粗雜的色法；其三爲無礙，指無形的、微細的色法。玄奘譯《俱舍論》卷一（大正29·6c）︰<#>‘傳說︰竅隙即是明暗，非離明暗竅隙可取，故說空界明暗爲體；應知此體不離晝夜，即此說名鄰阿伽色。傳說︰阿伽謂積集色，極能爲礙，故名阿伽。此空界色與彼相鄰，是故說名鄰阿伽色。有說︰阿伽即空界色，此中無礙，故名阿伽；即阿伽色餘礙相鄰，是故說名鄰阿伽色。’<#>此中，關于‘阿伽’之語意，及‘鄰阿伽色’之所指，共有三種說法。第一說出自《俱舍論頌》的‘空界謂竅隙，傳說是明暗。’其意爲︰空界（即竅隙）系以夜之暗、晝之明爲體。其所以稱此空界爲鄰阿伽色，可能是因爲梵語agha，含有‘暗’的意思，亦即說它是鄰接于‘暗’之色。<#>在真諦譯《俱舍釋論》卷一中，此第一說之譯文爲（大正29·167a）︰‘無有竅穴離光暗可見故，是故彼言空界。唯光暗爲性，晝夜爲位。此空界說名鄰礙色。’而前述玄奘譯的‘鄰阿伽’一語，在稱友《俱舍論疏》（sphuṭārthā abhidharma-kośa-vyākhyā）記爲‘agha-sāmantaka’，藏譯《俱舍論》則記爲‘thogs-pah!i ñe-bah!i h!khor-gyi gzugs’（鄰阿伽色）。<#>前引之第二說，則是根據梵語agha含有‘障礙’之語意而來。此中之agha，系指有質礙之物質（色）。謂空界之色與有質礙之物質（阿伽）相鄰，故稱爲鄰阿伽色。真諦譯此第二說爲（大正29·167a）︰‘彼說礙色者，謂聚集中，色最易變壞故，光暗與礙色相鄰，故名鄰礙色。’<#>第三說系將‘阿伽’解爲‘無礙’。即空界之色（阿伽），與其他有礙物質相鄰，故稱鄰阿伽色。亦即指鄰近有礙物質之阿伽色。真諦譯此第三說爲（大正29·167a）︰‘複有餘師釋︰此亦是礙他，于此無礙故，與餘色相鄰。’藏譯《俱舍論》將此第三說中的‘鄰阿伽’，譯爲‘thogs-med ñe-h!khor’（鄰無礙）。<#>關于‘阿伽’一語，具有‘極礙’、‘無礙’之正反二義，《玄應音義》卷二十四雲‘阿伽︰伽，此雲礙；阿，有二義，或言無，或雲極。猶含兩釋，故立本名也。’然而說agha含有‘礙’的意思，是因爲agha的語根爲agh（意爲‘惡’），因此《玄應音義》的解釋是不正確的。若根據前述藏譯《俱舍論》所載，則第三說與第二說之‘阿伽’，其原語幷不相同。<#>［參考資料］　《俱舍論光記》卷一；《俱舍論寶疏》卷一下。<#>


meanings:
6194梵語 agha-sāmantaka。意謂接鄰阿伽之色。指虛空界之色。又作鄰礙色、鄰阿迦色。俱舍論卷一（大二九‧六下）：「傳說竅隙即是明闇，非離明闇，竅隙可取，故說空界，明闇為體；應知此體不離晝夜，即此說名鄰阿伽色。傳說阿伽謂積集色，極能為礙，故名阿伽；此空界色，與彼相鄰，是故說名鄰阿伽色。有說阿伽即空界色，此中無礙，故名阿伽；即阿伽色，餘礙相鄰，是故說名鄰阿伽色。」　上引之中，共揭出三種說法，三說皆以鄰阿伽色為虛空界之色，然所含意義各異。(一)第一說，認為鄰阿伽即指以明、闇為其體之空隙，而空隙即是空界，故鄰阿伽色即為空界之色。(二)第二說，梵語之 agha（阿伽）為積集、障礙之義，指積集有形而粗雜之物質（色法），既會受其他物質所障礙，亦會對其他物質構成障礙。準此，則虛空界之色即與此種具有障礙性之物質（阿伽）相鄰接，故稱鄰阿伽色，意指「鄰於阿伽之色」。(三)第三說，以 agha 為無礙之義，指無形而微細的虛空界之色，此虛空界之色與其他具有障礙性之物質相緊鄰，故稱為鄰阿伽色，意指「鄰近有礙物質之阿伽色」。　此種虛空界之色，在漢文佛典中常譯為鄰阿伽色，或直譯為空界色，而未界定其義為三說中之任何一說，故後之論疏及音義書言及鄰阿伽色或空界色時，必廣作注解；而西藏譯之俱舍論則譯之為 thogs-medñe-ḥkhor（鄰無礙），即是採用第三說。〔俱舍釋論卷一、俱舍論光記卷一、俱舍論寶疏卷一下、玄應音義卷二十四〕（參閱「阿伽色」3616）


meanings:
【鄱陽】Bà Dương [Póyáng] Hồ Bà Dương (ở tỉnh Giang Tây, Trung Quốc).


meanings:
① Hàm Đan 邯鄲 tên huyện. Xem chữ hàm 邯.


meanings:
① Tên một huyện ngày xưa. Nguyễn Du 阮攸: Nghiệp Thành thành ngoại dã phong xuy 鄴城城外野風吹 bên ngoài thành Nghiệp gió đồng thổi.


meanings:
① Đất Nghiệp thời xưa (nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc); ② (Họ) Nghiệp.


meanings:
Nước Cối thời xưa (thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Tên một ấp nước Lỗ 魯 ngày xưa, tức là làng đức Khổng Tử, thuộc huyện Khúc Phụ tỉnh Sơn Đông bây giờ.


meanings:
Ấp Châu (ở huyện Khúc Phụ của nước Lỗ thời xưa, thuộc tỉnh Sơn Đông ngày nay).


meanings:
6906悉曇字???（jha）。悉曇五十字門之一。又作社、禪、贊、膳、饍、闍、杓、諾、縒、醝、嵯。為降伏惡魔軍眾之聲、能制伏惡語言之聲、一切法戰敵不可得之聲。　據大日經疏卷七載，「社麼攞」是戰敵義，若見社字，則知一切諸法皆有戰敵，如世間善與不善法，逆生死流與順生死流法，布施與慳貪，持戒與破戒，乃至智慧與無明等，更相對待，勝負無常。乃至如來應化於世，以一切智力破魔軍眾，皆稱為「戰」。然一切法本不生，乃至無影像，實無佛界與魔界之戰，故佛坐道場時，但了知諸法無對立之相，戰勝之名，乃世間談義所自立者。　「酇」字現今無相當之梵語，或屬於俗語。此外，方廣大莊嚴經之梵文有 jhaṣa-dhvaja-bala-nigrahaṇa-śabda，係降伏魚幢神之力的聲音，此中 jhaṣa 亦有森林之義。北本大般涅槃經卷八（大一二‧四一三下）：「膳者，煩惱繁茂，喻如稠林。」可能即依據此義。〔方廣大莊嚴經卷四、佛本行集經卷十、文殊師利問經卷上字母品、瑜伽金剛頂經釋字母品〕


meanings:
① Tên một cái hồ ở tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, nước dùng để ủ rượu nho; ② Tên huyện: 酃縣 Huyện Linh (ở tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc).


meanings:
① (văn) Núi đồi hiểm yếu; ② [Xi] Tên đất thời cổ (thuộc phía đông huyện Đông A, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay); ③ [Xi] Tên ấp của nước Kỉ thời xưa (thuộc phía tây bắc thành phố Thanh Châu, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Tên đất, chỗ vua Văn vương 文王 đóng đô ngày xưa, thuộc tỉnh Quảng Tây bây giờ. Ở Tứ Xuyên có huyện Phong Đô, ở đây có đền Phong Đô, là chỗ Am Tràng sinh đời Hán tu đắc đạo, do đó tục mới tin lầm gọi cõi âm ti là phong đô thành 酆都城.


meanings:
① Đất Phong (kinh đô của nhà Chu dưới thời Chu Văn vương, nay thuộc tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc); ② (Họ) Phong.


meanings:
① Họp, tụ lại. ||② Một âm là tán. Tên một huyện đời Hán.


meanings:
① Cộng đồng dân cư gồm 100 nhà thời nhà Chu; ② [Zàn] Tên một nước đời Hán (Trung Quốc).


meanings:
① Tên đất nước Lỗ 魯. ||② Một âm là lịch. Tên họ.


meanings:
Nước Li (tên cũ của nước Lỗ thời xưa, nay thuộc về một phần của tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Chi Dậu, chi thứ mười trong mười hai chi. ||② Giờ dậu, từ 5 đến 7 giờ chiều. ||③ Gà.


meanings:
① Chi Dậu (ngôi thứ 10 trong 12 địa chi); ② Giờ dậu (từ 5 đến 7 giờ chiều); ③ Gà; ④ Chữ 酒 cổ (bộ 氵).


meanings:
① Mính đính 酩酊 say rượu, say mèm. Cao Bá Quát 高伯适: Mính đính quy lai bất dụng phù 酩酊歸來不用扶 chuếnh choáng say về không đợi dắt.


meanings:
Say (rượu). Xem 酩酊 [mêngdêng]. Xem 酊 [ding].


meanings:
① Một chức quan đầu coi về việc rượu. Vì thế nên người đứng đầu một đoàn thể gọi là tù trưởng 酋長. ||② Chọn. Như Kinh Thi 詩經 có câu: Tự tiên công tù hĩ 似先公酋矣 chọn làm nên được cái công của tiên quân. ||③ Rượu ngấu. ||④ Ông tướng.


meanings:
① 【酋長】tù trưởng [qiúzhăng] Tù trưởng, tiểu vương (những người đứng đầu bộ lạc): 阿拉伯聯合酋長國 Các tiểu vương quốc A-rập thống nhất; ② Thủ lĩnh, đầu sỏ, trùm: 匪酋 Đầu sỏ giặc cướp, trùm thổ phỉ; ③ (văn) Chức quan coi về việc rượu (thời xưa).


meanings:
① Rót rượu, nay thông dụng là uống rượu. Như tiểu chước 小酌 uống xoàng, độc chước 獨酌 uống một mình. ||② Liệu làm, đắn đo lấy cái hay mà làm gọi là chước, cũng như rót rượu phải liệu cho đầy vơi vừa vặn. Như thương chước 商酌 bàn liệu.


meanings:
① Chuốc, rót (rượu): 酌一杯酒 Chuốc một cốc rượu. (Ngr) Tiệc rượu: 便酌 Tiệc rượu thường; ② (văn) Uống rượu: 小酌 Uống xoàng; 月夜獨酌 Đêm trăng uống rượu một mình; ③ Cân nhắc, châm chước, liệu lường, suy xét, xét: 商酌 Bàn liệu; 酌予答復 Xét và trả lời.


meanings:
① Đôi lứa. Vợ chồng gọi là phối ngẫu 配耦 (cũng viết là 配偶), vợ cả gọi là nguyên phối 元配, vợ kế gọi là kế phối 繼配, gọi vợ người khác thì gọi là đức phối 德配, v.v.. ||② Phối hưởng, đem người khác mà cúng phụ với người vẫn thờ cúng gọi là phối hưởng 配享. ||③ Xứng đáng, xử trí sự vật khiến cho đâu ra đấy gọi là phối. Như cắt phu làm việc gọi là khoa phối 科配; bị tội đi đày gọi là thích phối 刺配 đều là theo cái ý châm chước nặng nhẹ để phân phối đi cả. Vì thế nên tục nói sự không xứng đáng là bất phối 不配. ||④ Bù vá chỗ thiếu rách cũng gọi là phối.


meanings:
① Kết duyên, sánh đôi, kết đôi, kết hợp, kết hôn: 婚配 Kết duyên, kết hôn; ② Lấy giống, gây giống, giao phối, phủ: 配馬 Cho ngựa lấy giống (nhảy đực); 鳥在春天交配 Chim chóc giao phối vào mùa xuân; ③ Pha, pha chế, bào chế: 配顏色 Pha màu; 配葯 Bào chế thuốc; ④ Thay: 配汽車零件 Thay đồ phụ tùng ô-tô; ⑤ Xứng đáng: 配稱人民教師 Xứng đáng là người thầy giáo nhân dân; 不配 Không xứng đáng; ⑥ Thêm, điểm: 紅花配綠葉 Lá xanh điểm thêm hoa hồng; ⑦ Đi đày, đày: 發配到遙遠的邊疆 Đày đi biên giới xa xôi; ⑧ Phân phối: 他們將食物分配給窮人 Họ đem thức ăn phân phối cho (chia cho) người nghèo; ⑨ Làm cho hợp, bằng với: 我配把鑰匙 Tôi làm cho chìa khóa vừa với ống khóa; ⑩ (văn) Bù vá chỗ thiếu hoặc rách.


meanings:
(văn) Rượu ngon (rượu nặng, rượu cao độ).


meanings:
① Rượu, phàm các thứ dùng để uống mà có chất say đều gọi là tửu. Nguyễn Trãi 阮廌: nhất hồ bạch tửu tiêu trần lự 一壺白酒消塵慮 một bầu rượu trắng tiêu tan nỗi lo trần tục.


meanings:
① Mê rượu. ||② Một âm là chậm. Cùng nghĩa với chữ 鴆 nghĩa là rượu pha thuốc độc.


meanings:
Mê rượu: 有些人酖迷酒色 Có nhiều người ham mê tửu sắc.


meanings:
(văn) ① Giống chim độc (dùng như 鴆, bộ 鳥); ② Rượu độc, rượu pha thuốc độc (dùng như 鴆, bộ 鳥): 飲酖 Uống thuốc độc; ③ Dùng thuốc độc hại người (dùng như 鴆, bộ 鳥).


meanings:
① Say rượu làm càn (nát rượu). Ta quen đọc là chữ húng.


meanings:
Say rượu làm càn, nát rượu. 【酗酒】hú tửu [xùjiư] Nát rượu, uống rượu quá mức.


meanings:
① Say rượu đỏ mặt. Ðà nhiên 酡然 mặt đỏ gay.


meanings:
(văn) Mặt đỏ gay (vì uống rượu): 酡然 Mặt đỏ gay.


meanings:
① Khách rót rượu cho chủ, phàm đã nhận cái gì của người mà lại lấy vật khác trả lại đều gọi là tạc. Hai bên cùng đưa lẫn cho nhau gọi là thù tạc 酬酢.


meanings:
① 【酢漿草】thố tương thảo [cù jiang căo] (thực) Cây chua me: 酢漿草料 Họ cây chua me đất. Cg. 酸漿草 [suan jiang căo], 三角酸 [san jiăo suan] v.v...; ② Như 醋 [cù]. Xem 酢 [zuò].


meanings:
Khách rót rượu mời chủ. Xem 酬 [chóu] nghĩa ①. Xem 酢 [cù].


meanings:
① Vui chén, uống rượu vui thích. ||② Vui mãi, miệt mài. Như hàm thuỵ 酣睡 ngủ say, hàm chiến 酣戰 đánh ham.


meanings:
① Vui chén; ② Say, hả hê, tha hồ, miệt mài, tận tình, thả cửa: 酣飲 Uống (rượu) hả hê, tha hồ uống (rượu); 酣歌 Tận tình ca hát.


meanings:
① Bán rượu. ||② Rượu để cách đêm. ||③ Rượu mua, cũng đọc là chữ cổ.


meanings:
(văn) ① Rượu; ② Mua rượu: 無酒酤我 Không có rượu thì đi mua rượu cho ta (Thi Kinh: Tiểu nhã, Phạt mộc); ③ Bán rượu: 買一酒舍酤酒 Mua một quán rượu (để) bán rượu (Sử kí: Tư Mã Tương Như liệt truyện); ④ Rượu để cách đêm.


meanings:
① Váng sữa. Lấy sữa bò, sữa dê chế làm đồ ăn gọi là lạc, trên món lạc có một lớp sữa đóng đông lại gọi là tô. Trên phần tô có chất như dầu gọi là đê hồ 醍醐. ||② Tục gọi món ăn nhào dầu với bột là tô. Đồ ăn thức nào xốp mà chóng nhừ cũng gọi là tô. ||③ Ðồ tô 酴酥 tên một thứ rượu, tục gọi là đồ tô 屠酥.


meanings:
① Bơ; ② Xốp và giòn: 酥糖 Kẹo xốp; ③ Bánh xốp: 桃酥 Bánh xốp hạch đào; ④【酴酥】đồ tô [túsu] Xem 酴; ⑤ Bóng, láng.


meanings:
【酩酊】mính đính [mêngdêng] (Rượu) say tuý luý, say mèm.


meanings:
① Cao sữa, cách làm dùng nửa gáo sữa cho vào nồi đun qua cho hơi sem sém, rồi lại cho sữa khác vào, đun sôi dần dần mà quấy luôn thấy đặc rồi thì bắc ra, chờ nguội rồi vớt lấy váng mỏng ở trên gọi là tô 酥 còn lại cho một ít dầu sữa cũ vào, lấy giấy mịn kín, thành ra lạc 酪. Vì thế nên dân miền bắc đều gọi sữa bò sữa ngựa là lạc. ||② Các thứ đem đun cho nhừ như tương cũng gọi là lạc. Như hạnh lạc 杏酪 cao hạnh, quất lạc 橘酪 cao quýt, v.v.


meanings:
① Sữa đông; ② Nước hoa quả đông: 山渣酪 Nước táo gai đông; 橘酪 Nước quýt đông.


meanings:
① Mời rượu. Chủ mời khách uống gọi là thù 酬, khách rót lại chủ gọi là tạc 答. Vì thế nên ở đời phải đi lại với nhau để tỏ tình thân đều gọi là thù tạc 酬答 báo đáp trả.


meanings:
① (văn) Mời rượu (chủ mời rượu khách): 酬酢 Chuốc rượu mời nhau; ② Đền công, báo đáp. 【酬謝】thù tạ [chóuxiè] Thù tạ, đền công, đền ơn, trả công ơn; ③ Trả công, trả thù lao: 同工同酬 Việc làm như nhau tiền công ngang nhau; ④ Thực hiện: 壯志未酬 Chí lớn chưa thực hiện được; ⑤ Tiếp xúc, giao thiệp với nhau: 應酬 Thù ứng.


meanings:
Cho biết giá tiền. Tiết Tín Tương Tông Hiển Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »仰 山 將 一 塊 金 來、 使 金 師 酬 價、 金 師 亦 盡 價 相 酬。 – Ngưỡng Sơn đem một thỏi vàng ra, bảo người thợ kim hoàn cho biết giá tiền, ông ta cũng cho giá«.


meanings:
Dùng cơ ngữ đối đáp qua lại. Bích Nham Lục ghi: »此 語 若 無 奇 特。 雲 門 保 福 長 慶 三 人。 咂 咂 地 與 他 酬 唱 作 什 麼？ – Lời nói này nếu không có gì kì đặc thì 3 vị Vân Môn, Bảo Phúc, Trường Khánh tỉ mỉ thù xướng với ông ta làm gì?«.


meanings:
① Bệnh rượu. Cơn say rượu. Như túc trình vị tỉnh 宿酲未醒 cơn say cũ chưa tỉnh.


meanings:
(văn) Cơn say rượu: 宿酲未酲 Cơn say trước chưa tỉnh.


meanings:
① Men rượu. ||② Ðồ mi 酴醾 rượu đồ mi, rượu cồ lại, rượu cất lại.


meanings:
Rượu: 酴醾 Rượu cất lại; 酴酥 Một loại rượu thuốc (Cv. 屠酥).


meanings:
① Men, meo mốc là chất chảy hâm có chất đường, vì tác dụng hoá học sinh ra vi trùng nổi bọt meo lên thành ra chất chua, gọi là phát diếu 發酵 lên men. Như ủ rượu gây giấm biến ra mùi chua đều là vì thế, cho rượu vào bột cho nó bốc bồng lên cũng gọi là phát diếu.


meanings:
① Tàn ác. Như khốc lại 酷吏 quan lại tàn ác. ||② Quá, lắm. Như [/b] khốc tự[/b] 酷似 giống quá, khốc nhiệt 酷熱 nóng quá, v.v. ||③ Thơm sặc. ||④ Rượu nồng. ||⑤ Ăn năn quá, ân hận quá.


meanings:
① Tàn ác, tàn khốc: 酷吏 Quan lại hà khắc (tàn khốc); ② Cực độ, cực kì, hết sức, quá, lắm: 酷熱 Nóng quá; 酷寒 Rét lắm; 酷愛 Rất thích; ③ (văn) Rượu nồng.


meanings:
① Chua. ||② Một danh từ về môn hoá học để gọi các chất hàm có vị chua. Như diêm toan 鹽酸 (chất chua lấy ở muối ra), lưu toan 硫酸 (chất chua lấy ở lưu hoàng ra), v.v. ||③ Ðau ê. Như yêu toan 腰酸 lưng ê. ||④ Ðau xót. Như toan tị 酸鼻 buốt mũi, tâm toan 心酸 mủi lòng, v.v. ||⑤ Học trò nghèo gọi là hàn toan 寒酸.


meanings:
① (hoá) Chất axít: 醋酸 Axít axetic; 鹽酸 Axít clohy-đric; 硝酸 Axít nitric; ② Chua: 這個梨眞酸 Quả lê này chua quá; ③ Mỏi, đau ê, ê ẩm, hơi đau: 腰酸腿疼 Lưng mỏi chân đau; 腰有點發酸 Lưng hơi đau; ④ Đau xót: 心酸 Đau lòng; 十分悲酸 Rất là đau thương; 心酸 Đau lòng; ⑤ Cổ hủ, tồi: 寒酸 Tồi tệ; 酸秀才 Hủ nho; 寒酸 Học trò nghèo.


meanings:
① Linh lục 醽醁 một thứ rượu ngon màu lục đời xưa.


meanings:
① Ướp muối, dùng muối mà ướp các vật gọi là yêm. Như yêm nhục 醃肉 thịt muối.


meanings:
Muối (thịt, dưa), ướp muối: 醃肉 Thịt muối. Xem 腌 [a].


meanings:
① Uống rượu, không phải thù tạc với ai gọi là tiếu. Lễ cưới và lễ đội mũ ngày xưa đều dùng lễ ấy, nên đàn bà tái giá gọi là tái tiếu 再醮. ||② Tế, sư hay đạo sĩ lập đàn cầu cúng gọi là tiếu.


meanings:
(cũ) ① Tế rượu trong đám cưới thời xưa. (Ngr) Đám cưới, lễ cưới: 再醮 Tái giá; ② Tế, làm chay: 打醮 Làm chay (làm đàn cầu cúng).


meanings:
北印度那揭羅曷國之都城。城內藏有佛之頂骨，故又稱‘佛頂骨城’。《高僧法顯傳》雲（大正51·858c）︰<#>‘由是法顯獨進向佛頂骨所，西行十六由延，至那竭國界醯羅城。城中有佛頂骨精舍，盡以金薄七寶挍飾，國王敬重頂骨，慮人抄奪，乃取國中豪姓八人，人持一印，印封守護。清晨，八人俱到，各視其印，然後開戶，開戶已，以香汁洗手，出佛頂骨，置精舍外高座上。’<#>又，《大唐西域記》卷二〈那揭羅曷國〉條雲（大正51·879a）︰‘城東南三十餘裏至醯羅城。周四五裏，竪峻險固，花林池沼，光鮮澄鏡。城中居人淳質正信，複有重閣畫棟丹楹，第二閣中，有七寶小窣堵波，置如來頂骨，骨周一尺二寸，發孔分明，其色黃白，盛以寶函，置窣堵波中。’<#>此外，又記載閣內藏有如來之髑髏骨、僧伽胝袈裟、錫杖等。<#>此城相當今之喀布爾河（Kābul）沿岸賈拉拉巴德（Jalālābād）之西約二哩、希達（Hidda）之西北西五、六哩處的柏格蘭（Begram）。<#>［參考資料］　季羨林《大唐西域記校注》卷二；Cunningham《The Ancient Geography of India》。<#>


meanings:
6627醯羅，梵名 Hiḍḍa 或 Hila。為北印度那揭羅曷國之都府名。又作佛頭骨城。以供奉佛頂骨而聞名。或謂釋尊如來之髑髏骨、眼睛、僧伽胝袈裟、錫杖亦收在此處。醯羅城約當今阿富汗喀布爾河（Kābul）沿岸傑來拉拜（Jalālābād）之西約三公里，醯羅西北西九公里處。〔高僧法顯傳、大唐西域記卷二那揭羅曷國條、解說西域記、S. Beal: Buddhist Records of The Western World, vol.Ⅰ〕


meanings:
6627醯羅，梵名 Hila。位於北印度烏仗那國之佛教聖地。相傳係釋尊過去世為聽聞半偈法而捨身之處。北本大般涅槃經卷十四聖行品中所載，釋尊於過去世在雪山修菩薩行時，聽聞帝釋天所化現之羅剎說半偈（大一二‧四五○上）：「諸行無常是生滅法。」欲更求後半偈（大一二‧四五一上）：「生滅滅已，寂滅為樂。」然羅剎欲食其血肉，始肯相告。彼求法心切，慨然應允。遂於聞得後半偈之後，由高樹上投身而下。該山之位置即今之印度西北境普尼爾（Bunir）溪谷附近。〔大智度論卷十二、大唐西域記卷三烏仗那國、T. Watters: On Yuan Chwang, vol.Ⅰ〕（參閱「雪山大士」4828）


meanings:
① Rượu đắng. ||② Ðàm đàm 醰醰 ngậy, vị ăn nồng đặc béo ngậy.


meanings:
① Rượu nấu lại, cồ lại. ||② Một âm là phát. Phát diếu 醱酵 lên men, meo lên.


meanings:
【醱酵】 phát diếu [fajiào] Lên men, dậy men. Cg. 發酵 [fajiào] Xem 醱 [po].


meanings:
① Rượu đặc. Có khi dùng như chữ nùng 濃.


meanings:
① Rượu nếp, rượu ngọt. ||② Lễ tuyền 醴泉 suối nước ngọt. ||③ Cùng nghĩa với chữ lễ 禮.


meanings:
(văn) ① Rượu ngọt, rượu nếp; ② Nước ngọt từ suối chảy ra: 醴泉 Suối nước ngọt; ③ Như 禮 (bộ 示).


meanings:
① Góp tiền làm tiệc tiễn. Vì thế nên thu nhận tiền quà của mọi người cũng gọi là cự. Như cự kim vi thọ 醵金爲壽 góp tiền làm lễ thọ.


meanings:
(văn) Góp tiền để làm tiệc tiễn đưa. (Ngr) Góp, gom, hùn: 醵金爲醱 Góp tiền làm lễ mừng thọ.


meanings:
① Say rượu. Hơi say gọi là bán huân 半醺. ||② Huân huân 醺醺 nét mặt vui vẻ, hớn hở.


meanings:
Say rượu: 醉醺醺 Say ngất ngưởng, say mèm; 半醺 Ngà ngà say.


meanings:
① Chủ lại rót rượu cho khách gọi là trù. ||② Ðền, báo. Cũng dùng như chữ thù 酬.


meanings:
① Gây, cất. Như nhưỡng tửu 釀酒 gây rượu, cất rượu. ||② Gây lên. Như nhưỡng hoạ 釀禍 gây lên vạ. ||③ Thái lẫn.


meanings:
① Cất, gây: 釀酒 Cất rượu; 蜜蜂釀蜜 Ong gây mật; ② (văn) Gây nên: 釀 禍 Gây nên hoạ (vạ).


meanings:
① Lấy máu muôn sinh bôi vào đồ thờ như chuông trống, v.v. ||② Lấy phấn sáp thơm xoa vào mình mẩy. ||③ Khe, kẽ. Như vô hấn khả thừa 無釁可乘 không có hia (khe, kẽ) gì có thể thừa cơ vào được. ||④ Ðộng.


meanings:
① Mối hiềm khích, sự xích mích, sự xung đột: 挑釁 Gây hấn, khiêu khích; 尋釁 Sinh sự, kiếm chuyện; ② (văn) Bôi máu muông sinh vào khe hở đồ thờ (như chuông, trống...); ③ Bôi, xức (dầu, phấn sáp... vào mình).


meanings:
(văn) ① Lọc rượu (bằng cái rây); ② Châm rượu.


meanings:
① Ðồ mi 酴釄 rượu đồ mi, rượu cổ lại, rượu cất lại. Cũng viết là 酴醾.


meanings:
① Tương chua. ||② Rượu đặc, giấm đặc. ||③ Phàm chất lỏng nào đặc đều gọi là nghiệm. Như nghiệm trà 釅茶 chè đặc.


meanings:
① Đặc: 這碗茶太釅了 Chén trà này đặc quá; 咖啡太釅 Cà phê đặc quá; ② (văn) Tương chua; ③ (văn) Rượu đặc, giấm đặc.


meanings:
① Phân biệt rõ, biện biệt. Nguyên là chữ biện 辨.


meanings:
Phân biệt rõ, biện biệt (nguyên là chữ 辨, bộ 辛).


meanings:
① Hái, ngắt. ||② Lựa chọn. Nay thông dụng chữ thải 採. ||③ Văn sức. Năm sắc xen nhau gọi là tạp thải 雜采, dáng dấp người gọi là phong thải 風采. Ngày xưa quan được ăn lộc riêng một ấp gọi là thải ấp 采邑. Ta quen đọc là chữ thái.


meanings:
① Như 採 nghĩa ① và ② (bộ 扌); ② Sắc thái, dáng dấp, vẻ người: 風采 Phong thái; ③ Màu sắc rực rỡ (dùng như 彩, bộ 彡).


meanings:
Thái ấp (đất phong cho quan lại thời phong kiến).


meanings:
① Men sứ. Như thanh dứu từ bình 青釉瓷瓶 bình sứ men xanh.


meanings:
① Cổi ra, nới ra. ||② Giải thích ra. Giải rõ nghĩa sách gọi là thích hỗ 釋詁 hay thích huấn 釋訓. ||③ Buông. Như kiên trì bất thích 堅持不釋 giữ vững không buông, khai thích vô cô 開釋無辜 buông tha cho kẻ không tội, v.v. ||④ Tiêu tan. Như tâm trung vi chi thích nhiên 心中爲之釋然 trong lòng đã được tiêu tan (không còn vướng vít ân hận gì nữa). ||⑤ Thích Già 釋迦 danh hiệu vị sáng lập ra Phật giáo. Cho nên các sư gọi là Thích tử 釋子, Phật giáo gọi là Thích giáo 釋教, v.v. ||⑥ Bỏ. ||⑦ Nhuần thấm. ||⑧ Ngâm gạo, vo gạo. ||⑨ Một âm là dịch. Vui lòng.


meanings:
① Giải thích: 解釋字句 Giải thích câu; ② Tan, tiêu tan, xua tan, tan tác: 釋冰 Băng tan; ③ Tha: 釋放 Tha; 釋俘 Thả tù binh; ④ Rời, buông ra: 手不釋卷 Tay không rời sách; 愛不忍釋 Ưa không muốn rời; ⑤ Trút bỏ, cổi bỏ, nới ra, làm nhẹ bớt: 他如釋重負 Anh ta (cảm thấy) như trút bớt được gánh nặng; ⑥ (văn) Nhuần thấm; ⑦ (văn) Ngâm gạo, vo gạo; ⑧ Thoả thích, vui lòng; ⑨ [Shì] (Tên gọi tắt) Thích Ca Mâu Ni (cũng chỉ Phật giáo): 釋氏 Phật Thích Ca; 釋子 Nhà sư; 釋教 Đạo Phật.


vietnamese:
thích ngoại đạo tiểu thừa niết-bàn luận <đpb>


vietnamese:
thích ma ha bát nhã ba la mật kinh giác ý tam muội <bktt>


vietnamese:
thích ma ha bát-nhã ba la mật kinh giác ý tam muội <đpb>


meanings:
(title) Explanation of the Treatise on Mahayana


meanings:
6836請參閱 大唐開元釋教廣品歷章 請參閱 淨土群疑論 又作梵釋。指帝釋與梵王。此二天王歸依釋迦牟尼佛，為經論中常見之守護神。觀無量壽經（大一二‧三四一中）：「目連侍左，阿難在右，釋、梵、護世諸天在虛空中，普雨天華，持用供養。」〔無量壽經卷上、無量壽經義疏卷上、觀經玄義分〕


vietnamese:
thích phạm thiên đẳng vãng như lai sở <pttđ>


meanings:
Śakra Heaven, Brahma Heaven, and World-protecting King's Heaven


meanings:
Chỉ cho đạo Phật, Phật pháp, Phật môn. Tông Môn Võ Khố ghi: »任 觀 察、 內 貴 中 賢 士、 御 庙 極 眷 之。 任 傾 心 釋 氏、 遍 參 知 識。 – Quan Quán sát họ Nhậm là bậc hiền sĩ trong hàng quý phái rất được vua sủng ái. Họ Nhậm dốc lòng nghiên cứu đạo Phật, tham vấn các bậc thiện tri thức ở các nơi«.


meanings:
Chỉ cho Phật giáo. Bài tựa Lục Tổ Đàn Kinh của Lang Giản ghi: »六 祖 於 釋 氏 教、 可 謂 要 乎 至 哉。 – Địa vị của Lục Tổ đối với Phật giáo có thể nói là quan trọng mà cao tột thay!«.


meanings:
(title) An Outline of Historical Researches into the Śākya Family Lineage


meanings:
6836請參閱 法華五百 斒? 全一卷。東晉戴安道（戴逵 335?～396）撰。收於大正藏第五十二冊廣弘明集卷十八。安道少時即重善行，然自覺始終未能自苦海中解脫，乃懷疑佛教之善惡報應說，於孝武帝太元十九年（394）頃撰寫本論，藉安處士與玄明先生之問答，論述積善受福、積惡受禍之說僅係聖人勸勉世人行善之權宜而已，實則人之福禍早經命定，無法改變。安道將本論寄予廬山慧遠；慧遠之弟子周續之（道祖）遂作難釋疑論一文，駁斥其說。


meanings:
Tăng chúng. Chương Sư Tử Tỷ-kheo, Tổ thứ 24 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »王 果 怒 曰： 吾 素 歸 心 三 寶。 何 乃 搆 害 十 至 于 斯。 即 命 破 毀 伽 藍 祛 除 釋 眾。 – Quả nhiên Vua tức giận, nói: Lâu nay ta sùng kính Tam bảo, mà sao mưu hại ta đến thế này? Vua liền ra lệnh phá huỷ chùa chiền, loại trừ tăng chúng«.


vietnamese:
thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn <cm>


vietnamese:
thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn <bktt>


vietnamese:
thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn <đpb>


vietnamese:
thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn <pqđtđ>


meanings:
6836釋迦種族之意。釋，乃釋迦（梵 Śākya）之略稱，意譯作能仁、能、直，為淨飯王家之本姓，屬剎帝利種，在印度為貴族，古來備受尊重，後世轉稱佛弟子為釋種。據長阿含經卷十三、有部毘奈耶破僧事卷二下等載，憍薩羅國娑枳多城之城主聲摩王（梵 Okkāka）有四王子，此四王子有大能力，且曾居於雪山之南之直樹林；以此之故，遂以聲摩為釋種之祖先。長阿含經卷十三之注文（大一‧八三上）：「釋，秦言能，在直樹林，故名釋；釋，秦言亦言直。」又據佛本行集經卷五賢劫王種品載，釋迦姓又稱奢夷耆耶（梵 Śakiya）。蓋依「能」之義，稱為釋迦；依「直樹」之義，則稱奢夷耆耶。　釋種另有瞿曇種、甘蔗種、日炙種等異名。蓋聲摩王為雅利安人種（Aryan）中有名之王族，其苗裔釋種，亦即為純粹之雅利安民族。一說釋迦族為突那尼爾人種（Turanians）之塞族，然塞族侵入印度在紀元前二世紀半左右，其時佛教已經興起，故此說並不允當。〔中阿含卷三十三釋問經、起世經卷十、起世因本經卷十、眾許摩訶帝經卷二、四分律卷三十一、卷四十一、五分律卷二十一、釋迦氏譜、釋氏要覽卷上〕（參閱「釋迦」6823）


meanings:
6823梵名 Śākya。意譯作能仁。釋迦牟尼所屬種族之名稱，為佛陀五姓之一。又為釋迦牟尼之簡稱。釋迦族為古印度民族之一，屬武士階級，為雅利安民族中日種系（梵 Sūryavaṃśa）甘蔗王（梵 Ikṣvāku）之後裔。佛陀出身於此族，因而稱為釋迦牟尼（梵 Śākya-muni，即釋迦族之聖者）。


meanings:
（藏 Sa-kya ye-śes、Byams-chenchos-rje；1354～1435）明初格魯派僧，宗喀巴之弟子。音譯又作甲卿曲吉、絳欽却杰、釋迦耶協。《明史》〈西域傳〉稱之爲‘大慈法王’。西藏根塘（Guṅ-thaṅ）人。生于元·至正十四年。年輕時，曾四處學法。其後，禮宗喀巴爲師，從學《菩提道次第論》、《秘密集五次第論》等密宗典籍及戒律。<#>明成祖時，曾遣人迎請宗喀巴至北京。宗喀巴命釋迦也失前往。永樂十二年（1414）至北京，駐法淵寺。翌年修密集等法。成祖深生敬信，曾從師受灌頂。後，師于五臺山修法傳法授戒一年有餘，于永樂十四年歸西藏。<#>師回西藏後，再聽宗喀巴講解《注釋明燈》、《五次第導論》、《時輪廣注無垢光明》、《六瑜伽》、《勝樂根本怛特羅》等法。幷奉宗喀巴之命，建立下部秘密學部（Rgyud-smad grva-tshaṅ）。1419年，更于色拉（Ser-ra）寺設置大乘學院（Theg-chen-glin）。<#>永樂二十一年再度赴北京，遇成祖駕崩。師乃主持葬禮，幷舉行四秘密曼荼羅之成就供養。宣德九年（1434）第三度入朝。宣宗留住于京師，幷册封師爲‘萬行妙明真如上勝清淨般若弘照普慈輔教顯教至善大慈法王西天覺如來自在大圓通佛’，略稱‘大慈法王’。翌年十月二十四日示寂，年八十二。師爲格魯派僧在中國本土傳教的第一位。<#>［參考資料］　《明史》卷三三一〈西域傳〉；妙舟《蒙藏佛教史》。<#>


meanings:
6833指雕畫釋迦牟尼佛之身像。即思慕釋尊人格之偉大而雕畫供奉其像。釋迦像之造立，據增一阿含經卷二十八、觀佛三昧海經卷六等載，佛世時，優填王、波斯匿王均曾為佛陀以純金鑄像，然此等記載恐係後世之傳說。蓋未有佛像以前，印度一般以法輪、菩提樹、舍利塔等象徵佛陀及本生譚圖，至西曆紀元前後，印度犍陀羅地方始出現各種姿態之釋迦佛像，有兩手交合之思惟像、右手結觸地印之降魔像、兩手於胸前結轉法輪印之說法像等。上述皆為坐像。佛傳中最常見者為誕生佛與涅槃像，另有苦行釋迦、出山釋迦等，畫題極為豐富。　據弘明集卷一所載牟子理惑論、梁高僧傳卷一竺法蘭傳等，我國後漢明帝時已有圖寫之釋迦像。又據出三藏記集卷十三康僧會傳、廣弘明集卷十五所載東晉支道林之釋迦文佛像讚等，可知三國以降，佛像之造立逐漸風行。苻秦建元二年（366），沙門樂僔於敦煌鳴沙山掘鑿佛龕，為我國鑿窟造像之嚆矢。北涼沮渠蒙遜復於鳴沙山以東之三危山開鑿窟殿，其後漸次增築，達數千窟之多，即所謂敦煌千佛巖，又稱莫高窟。北魏文成帝時，命曇曜於平城西北之雲崗作五大石窟（第十六至第二十窟），獻文、孝文二帝亦相繼開鑿，凡二十窟，大多供奉釋迦佛像。北魏太和十九年（495），遷都洛陽後，於龍門造佛龕，隋、唐繼之，其中亦多釋迦像。　初唐以降，密教傳來，同時亦傳入釋迦及釋迦曼荼羅之畫法，在胎藏界曼荼羅中為天鼓雷音如來，配於中臺八葉院北方，又為東方釋迦院之主尊。其中，中臺八葉院之形像呈黃金色，左手作拳，仰置臍下，伏右掌，安於膝上，坐寶蓮華，即毘盧遮那法身住離熱清涼、寂定之相；以置於中臺，故稱第一重釋迦。釋迦院之形像呈真金色，著乾陀色袈裟，左手執袈裟一角，右手豎指，以姆指、無名指為輪相持，坐白蓮華臺，即毘盧遮那說自內證法門之說法相；以別置於東方第三重，故稱外三重釋迦。又敦煌千佛洞自北魏迄唐宋諸代間，屢有增築，其中，第一二○Ｎ洞（依伯希和之編號）正面龕中置有中印度式之釋迦佛像；第一一一洞置有兼採中印、北魏樣式之釋迦與多寶佛並坐之像。史坦因亦嘗於此地發現繡造靈鷲山說法圖與絹本著色釋迦說法圖等。〔大日經卷一具緣品、一字佛頂輪王經卷一、卷二、清淨觀世音普賢陀羅尼經、尊勝佛頂修瑜伽法軌儀卷上、高僧法顯傳、弘明集卷十一、釋迦譜卷三、梁高僧傳卷一、卷十三、洛陽伽藍記卷四、大唐西域記卷二、卷四至卷六、法苑珠林卷十三、卷十四、佛祖統紀卷三十五至卷三十九、佛祖歷代通載卷八、J. Fergusson：Tree and Serpent Worship; A. Cunningham: The Stūpa of Bharhut〕


vietnamese:
thích ca xuất gia thành đạo niên thời <đpb>


vietnamese:
thích ca nhân trung cung dưỡng kỉ phật <pttđ>


vietnamese:
thích-ca đa bảo như lai phật tháp <tttđ>

meanings:
Tháp ở phía trước chùa Ngũ Tổ, cách trung tâm huyện Hoàng Mai, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc 12km về phía đông. Căn cứ vào bài minh ghi trên thân tháp, tháp xây vào niên hiệu Tuyên Hoà thứ 3 (1121) đời Tống. Tháp xây bằng nham thạch sa lạp, 5 tầng, hình bát giác. Phía dưới là toà Tu-di thắt lưng cánh sen, thắt lưng hình bát giác đều có một tượng khắc Lực sĩ nâng đỡ tháp, tạo dáng phong cách vững vàng khỏe mạnh, vô cùng sinh động. Trên toà Tu-di là thân tháp kiểu cái trống đứng, mặt nam thân tháp có tạc Phật khám, trong khám thờ tượng Phật ngồi. Bên phải khám khắc 8 chữ »Thích-ca Đa Bảo Như Lai Phật Tháp«, bên trái khắc tên họ những người quyên góp xây tháp. Trên Phật khám là mái tháp kiểu hoa núi lá chuối, mái tháp mỗi tầng đều là hình thức phỏng theo kiến trúc gỗ, nhưng đồng thời kèm theo cảm giác phong phú của kiến trúc nặng nề của đá. Tầng trên cùng là bảo cái cánh sen, trên bảo cái có chiếc bát úp và bảo châu đỉnh sát, tháp thể tuấn tú vững vàng, điêu khắc điển nhã lung linh.


meanings:
6831（1354～1435）西藏名 Śākya-ye-śes，又作釋迦也失、釋迦益西。或西藏名 Byams-chen chos-rje，譯作甲卿曲吉、江卿曲吉、降青曲結。明初喇嘛教額爾德派僧。宗喀巴八大弟子之一，為第十世章嘉呼圖克圖。西藏根塘（藏 Guṅ-thaṅ）人。從宗喀巴學習菩提道次第、祕密集五次第等密宗典籍及戒律。時宗喀巴受明成祖之請，令師代行。永樂十二年（1414）經成都至北京，駐錫法淵寺。翌年，修祕密集等成就供養，成祖賜「妙覺圓通慈慧普應輔國顯教灌頂弘善西天佛子大國師」之印誥，從受灌頂。後於五臺山傳法授戒一年有餘。返藏後建色拉寺（藏 Se-ra），並奉宗喀巴之命，在色拉寺設置大乘學院。二十一年，二度入京，遇成祖崩，為修曼荼羅供。宣德九年（1434），三度入朝，宣宗留住於京，冊封「萬行妙明真如上勝清淨般若弘照普慈輔教顯教至善大慈法王西天覺如來自在大圓通佛」（略稱大慈法王）。翌年示寂，世壽八十二。為喇嘛黃教額爾德派僧入內地傳教之第一人。〔明史列傳第二一九、蒙藏佛教史（妙舟）、蒙古喇嘛教史〕（參閱「大慈法王」876）


meanings:
6824梵名 Śākya-muni，巴利名 Sakya-muni。意即釋迦族出身之聖人。又作釋迦文尼、奢迦夜牟尼、釋迦牟曩、釋迦文。略稱釋迦、牟尼、文尼。意譯作能仁、能忍、能寂、寂默、能滿、度沃焦，或梵漢並譯，稱為釋迦寂靜。又稱釋迦牟尼世尊、釋尊。即佛教教祖。其稱號之原由，見於佛本行集經卷二十觀諸異道品、有部毘奈耶雜事卷二十、阿毘曇八犍度論卷三十等。　釋尊為北印度迦毘羅衛城（梵 Kapila-vastu）淨飯王（梵 Śuddhodana）之太子。該城在今尼泊爾南部提羅里克（Tilori-Kot）附近，拉布提河（Rapti）東北。國土面積約三二○方里，為憍薩羅國（梵 Kosalā）之屬國。其時北印度實行貴族共和制度，該處分成十個小城邦，由十城中選出最有勢力之城主為領導者，淨飯王即當時共和國之領袖。母摩耶夫人（梵 Māyā）為鄰國居利族天臂城（梵 Devadaha）主之女。　摩耶夫人將分娩之前，依習俗返娘家天臂城待產，途中於藍毘尼園（梵 Lumbinī）小憩，即於無憂樹（梵 aśoka）下產子，即是釋尊。據修行本起經卷上降身品載，釋尊誕生時，行七步，舉手言（大三‧四六三下）：「天上天下，唯我為尊；三界皆苦，吾當安之。」另於中阿含卷八未曾有法經、普曜經卷二欲生時三十二瑞品、異出菩薩本起經、過去現在因果經卷一、眾許摩訶帝經卷三、佛本行集經卷八樹下誕生品、有部毘奈耶雜事卷二十、大毘婆沙論卷七十等經典中，亦載有釋尊誕生時之種種瑞相。　太子還宮後，命名悉達多（梵 Siddhārtha，巴 Siddhattha），又作薩婆悉達（梵 Sarva-siddhārtha，巴 Sabba-siddhattha）、薩婆額他悉陀（梵 Sarvārtha-siddha）、薩婆曷刺他悉陀、悉達羅他、悉達，意譯為一切義成、一切事成、財吉、吉財、成利、驗事、驗義。摩耶夫人於分娩後七日去世，太子遂由姨母摩訶波闍波提（梵 Mahāprajāpatī）撫育成人。據佛本行集經卷十一習學技藝品、有部毘奈耶破僧事卷三等記載，太子少時隨從婆羅門毘奢蜜多羅（梵 Viśvamitra，彩光甲）學習文藝，隨羼提提婆（梵 Kṣāntideva，同神）學習武技，皆悉通曉。及長，迎娶天臂城主善覺王（梵 Suprabuddha）之女耶輸陀羅（梵 Yaśodharā）為妻，生子羅睺羅（梵 Rāhula）。　據修行本起經卷下遊觀品等所載，太子曾由城之四門出遊，見老、病、死、沙門等現象，深感人生之苦痛與無常，遂萌出家修道之志。於二十九歲（一說十九歲），太子夜出王宮，自脫衣冠為沙門。初訪毘舍離國（梵 Vaiśālī）跋伽婆（梵 Bhārgava）求道，復至王舍城（梵 Rajagṛha）受賢者阿羅邏迦藍（梵 Ārāḍa-kālāma）、鬱陀迦羅摩子（梵 Udraka-rāmaputra）之教，以所學難臻解脫之境，遂至摩揭陀國（梵 Magadha）伽耶（梵 Gayā）南方之優樓頻羅村（梵 Uruvilvā）苦行林，開始六年苦行生活，有淨飯王所派五位侍者與之共修。苦修期間，太子日食一麻一麥，雖至形體枯瘦，心身衰竭，而始終未能成道，乃悟苦行非得道之因，遂出苦行林。時，共修之五侍者誤以太子退失道心，遂捨之而去。　太子放棄苦行後，至尼連禪河（梵 Nairañjanā）沐浴，且接受牧女乳糜之供養。恢復體力後，至伽耶村畢鉢羅樹（梵 pippala）下，以吉祥草敷金剛座，東向跏趺而坐，端身正念，靜心默照，思惟解脫之道。四十九日後，於十二月八日破曉時分，豁然大悟，時年三十五歲（一說三十歲）。由此因緣，乃稱畢鉢羅樹為菩提樹（梵 bodhivṛkṣa）。釋尊降魔、成道之經過，載於中阿含卷五十六羅摩經、修行本起經卷下六年勤苦品及降魔品、過去現在因果經卷三、佛本行集經卷二十六至卷三十、五分律卷十五等。　釋尊成道後，於波羅奈城（梵 Bārāṇasī）鹿野苑（梵 Mṛgadāva）首先教化共修苦行之五位侍者，此即初轉法輪。五位侍者即有名之五比丘：阿若憍陳如（梵 Ājñāta-Kauṇḍinya）、跋提（梵 Bhadrika）、婆沙波（梵 Bāṣpa）、摩訶男（梵 Mahānāma）、阿說示（梵Aśvajit）。有關釋尊初轉法輪、演說四聖諦、八正道等事跡，載於雜阿含卷十五轉法輪經、五分律卷十五、有部毘奈耶雜事卷三十九等。此後，釋尊自稱如來（梵 tathāgata）。如來之語義甚多，一般意指「乘如實之道，而善來此娑婆世界」。初轉法輪後，釋尊至摩揭陀國，化度拜火教之優樓頻羅迦葉（梵 Uruvilvā-kāśyapa）、那提迦葉（梵 Nadi-kāśyapa）、伽耶迦葉（梵 Gayā-kāśyapa）等三兄弟，及其弟子千人。又化度六師外道之一的詭辯派舍利弗（梵 Śāriputra）及目犍連（巴 Moggallāna），其後二人成為釋尊之兩大高足。又於王舍城得國王頻婆娑羅王（梵 Bimbisāra）之歸依，王於迦蘭陀長者（梵 Kalanda）所獻之竹園中建立精舍，供養釋尊，稱迦蘭陀竹林精舍。至此，佛教教團之進展遂呈麗日中天之勢。　此後釋尊一度返故鄉迦毘羅衛城，歸依者眾，如異母弟難陀、子羅睺羅、堂弟提婆達多、理髮匠優波離等，皆剃髮出家。又為舍衛城（梵 Śravastī）須達多長者（梵 Sudatta）說法，長者於舍衛城太子祇多（梵 Jeta）所贈園林中建立大精舍以獻釋尊，供長期安住弘法。舍衛城國主波斯匿王（梵 Prasenajit）亦於此時歸依。及淨飯王駕崩後，釋尊再度回國。後姨母波闍波提、妃耶輸陀羅等亦剃髮出家，此為比丘尼教團之始，波闍波提則為佛教教團第一位比丘尼。此後釋尊巡歷印度各地說法布教，無論貴賤男女，悉施教化。其教法予印度文化及宗教影響甚鉅。　釋尊成道以後四十四年間夏安居之處所，於僧伽羅剎所集經卷下有詳細記載。依之，釋尊先後住於波羅奈國、靈鷲頂山（梵 Gṛdhrakūṭa）、摩拘羅山（梵 Makula）、三十三天、鬼神界、舍衛祇樹給孤獨園、柘梨山等地。另據八大靈塔名號經載，釋尊曾於雪山修苦行，後歷住毘沙林、惹里巖、大野（梵 Aḷāvī）、尾努聚落等。又英國學者大衛斯（T.W. Rhys Davids, 1843～1922）據錫蘭及緬甸之佛傳、巴利文法句經註（Dhammapada atthakathā）等，謂祇樹給孤獨園建立以後，釋尊曾住於毘舍離城之大林（巴 Mahā-vana）、摩拘羅山、僧迦舍（巴 Saṅkissa）、巴利雷雅卡（巴 Parileyyaka）、曼特剌（巴 Mantala）等地。此外，大智度論卷三、分別功德論卷二、高僧法顯傳等對此亦有記載。綜合以上諸說，可推知釋尊弘法之地多在王舍城與舍衛城一帶。　有關釋尊之晚年生活，據增一阿含經卷二十六、義足經卷下、出曜經卷十六、毘尼母經卷四、五分律卷三、卷二十一、卷二十五、四分律卷四十六、有部毘奈耶破僧事卷十三、卷十四、善見律毘婆沙卷二等所載，彼時提婆達多欲迫釋尊讓與教團僧眾，所欲不遂，乃不斷破僧害佛；又波斯匿王之子琉璃王即位後，攻伐釋尊之故鄉迦毘羅衛城，亡釋迦族，其時大目犍連等建言釋尊施予援手，釋尊為說釋迦族之宿業。　釋尊在世之最後一年，離摩揭陀國，北渡恆河，經毘舍離（梵 Vaiśālī），至波婆城（梵 Pāvā），受金工純陀（梵 Cunda）之供養，因食蘇迦拉摩達伐（巴 Sūkaramaddava，即旃檀樹茸）而罹病。臨終前於拘孫河（巴 Kakuṭṭha）作最後之沐浴，復至拘尸那揭羅城（梵 Kuśinagara）沙羅雙樹林，頭北面西呈吉祥臥。夜半，釋尊將捨壽前，對諸弟子作最後之教誡，而後平靜入滅。　釋尊之遺骸初置於末羅族（梵 Malla，巴同）之天冠寺（梵 Makuṭabandhana-cetiya），施以火葬。然參與祭事之拘尸那揭羅、波婆、遮羅、羅摩伽、毘留提、迦毘羅、毘舍離、摩揭陀等八國使節，由於分配遺骨問題而起爭端。後經香姓婆羅門（巴 Doṇa）調停乃得定議，由八國均分遺骨，香姓婆羅門得舍利瓶，另有較遲入會之畢鉢（梵 Pipphalivana）村人僅得燋炭。各國紛紛建塔供養，此即今日十塔之由來。　釋尊入滅之年，於王舍城之七葉窟，舉行第一次經典結集。時以大迦葉（梵 Mahākāśyapa）為主要召集人，阿難（梵 Ānanda）與優波離（梵 Upāli）各依其聽聞佛說之記憶誦出經、律，復經大眾討論勘訂，而成為後世經律之準則。此後歷經變遷，釋尊之教法遂分為以巴利語為主之南傳系統，與以漢譯經典為主之北傳系統，廣傳於後世。　關於釋尊之誕生、出家、成道、初轉法輪、年壽、入滅等之確實年月，經典中有各種不同說法。釋尊之年壽：(一)菩薩處胎經卷二十三世等品，謂年壽八十四。(二)般泥洹經卷下，謂年壽七十九。(三)金光明經卷一壽量品、八大靈塔名號經、巴利文大般涅槃經（Mahāparinibbāna-sutta）、 緬甸所傳等，謂年壽八十。(四)大毘婆沙論卷一二六，謂年壽八十餘。　釋尊誕生之年代，現代學者亦有多種推定。日本佛教學者宇井伯壽謂西元前四六六年為佛誕年；中村元依據其說，後採用新發現之希臘史料，考證後訂為西元前四六三年。　釋尊誕生之月日：(一)長阿含經卷四、過去現在因果經卷一、佛本行集經卷七、薩婆多毘尼毘婆沙卷二等，謂二月八日。(二)修行本起經卷上菩薩降身品，謂四月七日，或四月八日。(三)太子瑞應本起經卷上、異出菩薩本起經、佛所行讚卷一生品、十二遊經、灌洗佛形像經等，謂四月八日。(四)大唐西域記卷六劫比羅伐窣堵國條，謂衛塞月（巴 Vesākhā）之後半八日，相當於我國農曆三月八日。(五)上座部，謂衛塞月後半十五日，即滿月之日，相當於我國農曆三月十五日。　釋尊出家之月日：(一)長阿含經卷四，謂二月八日。(二)過去現在因果經卷二，謂二月七日。(三)修行本起經卷下出家品，謂四月七日。(四)太子瑞應本起經卷上、灌洗佛形像經等，謂四月八日。(五)巴利文本生經佛傳，謂阿沙荼月（巴 Āsāḷhā）之第十五日。　釋尊成道之月日：(一)長阿含經卷四、過去現在因果經卷三、薩婆多毘尼毘婆沙卷二等，謂二月八日。(二)巴利文大史（Mahāvaṃsa）， 謂衛塞月滿月之日。(三)大唐西域記卷八，謂衛塞月後半八日。(四)上座部，謂衛塞月後半十五日。　釋尊初轉法輪之月日：(一)菩薩處胎經卷七，謂二月八日。(二)大毘婆沙論卷一八二，謂迦栗底迦月白半八日。　釋尊入滅之月日：(一)長阿含經卷四，謂二月八日。(二)大般涅槃經卷一、善見律毘婆沙卷一等，謂二月十五日。(三)巴利文一切善見律（Samantapāsādikā）序、巴利文律藏（Vinaya-piṭaka）、大史第三章、大唐西域記卷六拘尸那揭羅國條等，謂衛塞月後半十五日。(四)薩婆多毘尼毘婆沙卷二，謂八月八日。(五)大毘婆沙論卷一九一、大唐西域記卷六援引說一切有部所傳，謂迦剌底迦月後半八日。(六)灌洗佛形像經，謂四月八日。又釋尊之入滅年代，眾說紛紜，日人宇井伯壽主張為西元前三八六年，中村元主張西元前三八三年，我國印順則主張為西元前三九○年。　綜上所述，釋尊降生、出家、成道等之月日可大別為三說，即：(一)二月八日，(二)四月八日，(三)二月十五日；入滅之月日亦大別為三說，即：(一)二月八日，(二)二月十五日，(三)八月八日。此外，北周道安之二教論、俱舍論寶疏卷一等，比較印度曆與我國農曆之月分，謂印度之二月相當於我國之四月。又印度曆每月初一相當於我國農曆第十六日，月末日相當於我國次月之十五日，其前半月稱為黑分，後半月則稱為白分。（參閱「佛傳典籍」2729、「佛滅年代」2734、「曆」6227）


meanings:
(Sakyamuni)  Shijiamoun######佛教創始人。本名悉達多，意為“義成就者”（舊譯“義成”），姓喬答摩（瞿曇）。因父為釋迦族，成道後被尊稱為釋迦牟尼，意為“釋迦族的聖人”。其他稱號有佛陀（覺者）、世尊、釋尊等。（參見彩圖插而第2頁）。######早年　相傳釋迦牟尼是古印度吠陀時期著名的王族懿師摩王（義鳩王），即漢譯“甘蔗王”的後裔，迦毗羅衛（劫比羅伐 堵）國的太子，屬刹帝利種姓。迦毗羅衛是釋迦族集居的小城，位於喜馬拉雅山腳下，今尼泊爾南意部與印度毗鄰的提羅拉科附近，當時是拘薩羅國的屬國。在4世紀法顯遊歷印度時，這個國家已日見衰落。19世紀末，考古家在這裏發掘出一個藏有遺骨的石壺，上面刻有西元前數世紀流行的婆羅謎文字，意為釋迦族供奉的佛骨。另外，在迦毗羅衛發現有阿育王巡幸時所建的石刻，從而證實了它大概的地理位置，以後尼泊爾政府一直在進行考古發掘。######釋迦牟尼的父親，是迦毗羅衛的國王，名首圖馱那，漢譯淨飯王。母親名摩訶耶。是與迦毗羅衛場城隔河相對的天臂城善覺王的長女。根據當時的風俗，摩耶夫人回母家分娩，途經藍毗尼花園，即今尼泊爾南部波陀利耶村的羅美德寺院處，生下了釋迦牟尼。######有關釋迦牟尼的生年，由於古印度典籍沒有時確的記載，各國所傳和學者研究，一般都是從佛教本身的史籍去考證，並從座年推算。因此說法不一，竟有60種之多。最早一說和最晚一說之間，相距達數年。斯里蘭卡、印度、緬甸、泰國、老撾、柬博寨等南傳佛教國家，一般認為釋迦牟尼生於西元前624年，卒於西元前544年，並以此為依據，在1956～1957得舉行紀念釋迦牟尼尼涅槃2500周年的盛大活動。西方學者根據南傳史料，對佛滅年年代有西元前489、487、486、484、483、482、478、477諸說；日本宇井伯壽根據北傳史料，從阿育王即位年代西元前271年上溯116睥，推定為西元前466生、386年卒。中村元又據阿育王即位年為西元前286年，推定佛陀的生卒年為西元前463～前383年。中國年代學者依南齊僧軹跋陀羅所譯《善見律毗婆沙》師資相傳的“眾聖點記”，即釋迦牟尼逝世的當年，優波離結集律藏，並在是年七月十五日，在收後記下一點，以後每年添加一點，至南齊永明七年（489），共計得975點。由此上推，則釋迦牟尼生於西元前565年，滅於西元前486年，大體上與中國春秋戰國時期孔子同代，而比孔子早逝七年。此說也為日本 、印度、等國的佛教學者所採用。 中國藏傳佛教格魯派，又傳有西元前1041年生、前961年滅之說。######摩耶夫人在釋迦牟怪出生後的第七天去世。幼年時代的釋迦牟尼是由他的姨母波提養育的。他從小學習當時教養王族應具備的一切學問和技藝（即五明）。16歲（另有17歲、18歲之說）時，娶表妹耶輸陀羅為妃，生下兒子羅 羅。######出家　佛陀的貴族生活是優裕舒適的。《中阿含經》卷二十九記載他的回憶說，他擁有適合不同季節的居住的三座宮殿（三時殿），有冬天禦寒的，處長天避署的，雨季防潮的；衣著華貴，飲食豐盛；歌舞於庭，極盡享受之樂。他的父親淨飯王也對他寄予厚望，希望他能繼承王位，成為統一天下的“轉輪王”。但是，釋迦牟尼卻在29歲（一說19歲時出家修行。究其原因，有社會的，也有個人的。佛陀所處的時代正是古印度各國之間互相討伐、併吞，階級和民族矛盾十分尖銳之際，他所屬的釋迦族，受到鄰國強權的威脅，朝不保夕。他已預感到難免覆滅的結局，因而認為世間“無常”。另外，他又目睹人自有生以後，接踵而來的老、病、死情景，聯想到自己也擺脫不了同樣的命運，從而產生了人生難脫苦難的煩惱，而當時婆羅門教的思想和行事，又不能使他在精神上獲得解脫之道，終於捨棄王位，出家修行。######出家後，他先到跋伽山人的苦行林，那裏有很多修行者，他們以種種苦行折磨肉體，以求得精神的解脫。釋迦牟尼不滿意這種做法，滯留一宿便離去他的父親所到他的出家的消息，甚為悲傷，經派人勸說無效，便在親族中選派了阿若 陳如、阿說示、跋提、十力迦葉、摩訶男的利等五人伴隨他。######釋迦牟尼南渡恒河，到摩揭陀的首都王舍城，國王頻婆沙羅會見了他。爾後，他尋訪隱棲于王舍城附近山林的數論派信奉者阿羅邏·迦羅摩和郁羅迦·羅摩子，修習禪定。然而他們的教義，在釋迦看來，仍然不是真正的人生解脫之道。於是他又來到伽山若行林，在尼連禪河邊靜坐思維，實行苦行。經過6年，仍沒有獲得所期望的結果。他決定拋棄絕食和苦行，來到菩提伽耶一棵畢缽羅樹下，經跏趺坐，靜思冥索，最後終於覺悟成道，時年35歲。######傳教　釋迦牟尼證悟以後，形成了自己的獨特的觀察和分析事物的觀念。為了使他的思想學說被他人所理解和接受，他便開始了長達45年的傳教活動。佛陀在波羅奈斯城外的鹿野苑，向阿若 陳如等五人，宣說四諦、十二因緣、三十七菩提會、五蘊、四禪和三明等教說，五人皈依了他，成為最初的佛弟子。這次說教，佛教稱為初轉法輪。與此同時，又度波羅奈斯長者之子耶舍及其親友出家。此外，化度了原先祀火的婆羅門迦葉三兄弟以及沙門“六師”之一的懷疑論者散惹夷（刪 耶）的學生舍利弗和目犍連，此後在他的故鄉又說服了他的很多親屬如堂弟提婆達多、兒子羅 羅皈依了佛教。######釋迦牟尼傳教的區域，訂是恒河流域的中印度。大致是北到迦毗羅衛，南到王舍城，東到瞻波，西到 賞彌（拘 彌）。其直傳弟子的活動地區和影響所及，東至恒河流域下游，南至高達維利河畔，西至阿拉伯海沿岸，西北至怛義屍羅等地區。佛陀居住時間最長的是拘薩羅國的舍衛城和摩揭陀國的王舍城。前者有富商須達多和太子祗陀（逝多）捐贈的祗園精舍（又名“給孤獨園”），後者有竹林精舍，為釋迦牟尼對眾人說法布教的重要場所。跋耆、鴦伽、末羅、伽屍等國，他也曾居留說法。######釋迦牟尼的傳教的方式，是隨機的施設，不拘一格。他用偈頌、散文、故事、譬喻、直敘、問答等各種形式，在不同的場合，針對不同的物件，宣說不同的內容。對僧眾談論出離生死、證得無上正覺，對俗人談論道德的行善。他准許弟子可不用規範化的梵語，而用地區方言進行說教。這就使得他的思想學說在社會上得到廣泛的傳播。######僧伽　佛陀在傳教過程中建立了佛教的組織——僧伽（僧團），一般認為，釋迦牟尼在鹿野苑初次演教，阿若 陳如等五人皈依佛教，便是佛教僧伽之始。這個僧團在傳教過程中逐漸擴大，開始只收男弟子（比丘），以後，他的姨母波 波提入教後，才開始接納女弟子（比丘尼）。######僧團在開始的時候並無嚴格的制度，凡是信仰佛陀的學說，不分種姓貴賤，均可加入。在僧團內部過著平等的生活。以後為了防止僧團的混雜，避免與世俗社會的法律秩序和其他倫理道德相齬，使僧團更好地開展活動，才制定了奴隸、負債者、殺人犯、盜賊（悔過的除外）、殘廢、病人以及年不滿20歲者不能加入僧團的具體的規定。######起初，僧團以雲遊乞食為主，無固定的住處。後來為了適應雨季安居和集地的需要，才開始在僧眾的所在地，建立了僧院。在僧眾集體生活的過程中，又陸續制定了有關衣著、飲食、用具、禮儀、居所、醫藥等日常生活細則，作為僧團全體成員共同遵守的戒律內容。######佛陀在創立僧團的同時，還給在家的信徒以相應的地位。凡遵守不殺生等“五戒”的俗人，均可以成為佛弟子。他們在修行同樣可以證得涅槃。相傳，耶舍的父母是最初的在家弟子——優婆塞和優婆夷。此後，在家信徒人數不斷增多，成為與僧團並行的擁護佛教的社會力量。######涅槃釋迦牟尼晚年居住在王舍城。相傳，他曾多次召集住在那裏的僧人，向他們講了有關保持僧團不衰的原則，要求他們“依法而不依他處”，然後離開王舍城北行，開始了他最後的遊化。他帶領弟子們，經過那爛陀、波吒厘弗多羅，渡恒河，到達吠舍離，受到當時富裕的妓女庵婆波利（庵摩羅）的供奉。以後便來到吠舍離附近的貝魚伐那村（竹林村）。時值雨季，釋迦牟尼決定在那裏安居，留阿難陀一人隨從，其餘弟子均分散到各處居住。在雨季中，他患了重病。雨季過後，又繼續起程，向西北地方巡遊講說。到了南末羅國的波伐城（亦譯“婆瓦村”），駐錫鐵匠純陀的芒果林中，並吃了他供獻的食物。食後，釋迦牟尼中毒腹寫，病情轉重。行至離拘屍那迦城（今印度聯合聯合邦迦夏城）附近的希拉尼耶伐底（或譯阿利羅跋提、阿恃多伐底）河邊的娑羅林，在兩棵沙羅樹之間，右脅而臥，半夜入滅。臨終前，他告誡弟子要依法精進修行。又為求見的婆羅門須跋陀羅說法，使他成為最後一個弟子。終年80歲。######釋迦牟尼逝世後，遺體火化。遺骨（舍利）為摩羯陀王阿闍世、吠舍離的離車毗族、迦毗羅衛的釋迦族、阿摩羅迦波的布利族、羅摩伽摩的俱利子族、波伐的末羅族（南末羅國）、拘屍那迦的末羅族（北末羅國）和呔多底波的婆羅門分得，各建舍利塔供養。######史料 有關釋迦牟尼一生的事蹟，在早期佛教經藏四阿含和小乘律藏中，尚無專讓的記述。三藏的結集者，主要記錄釋牟尼的言辭。但是經藏和律藏在記錄言辭中，詳細地記述了每一段教和制訂第一條戒律的原委。這些記述，雖屬片斷，但也包含了佛陀直接接觸的那些人對佛陀的思想和行事的回憶（其可靠性如何，已無法考證）。另外，在經、律中通過佛陀自己之口，記載了他自己早期生活的經歷。在早期經藏和律藏中，記載釋迦牟尼家世和出家經過的，有《長阿含經》中的《大本經》等；記載初轉法輪時情影的，有《雜阿含經》中的《轉法輪經》等；記載教化活動的有《摩訶僧祇律》、《四分律》、《五分律》等以及阿含經中的諸小經；記載釋迦牟尼晚年生活的有《長阿含經》、《般泥洹經》以及《根本說一切有部毗奈耶雜事》等。######後來，隨著佛教向印度次大陸發展，統一的佛教分成很多的派別，同時受到了印度教、耆那教的偶像崇拜以及希臘文化的影響，在部派佛教中出現了對教祖的崇拜，把佛陀描寫為神通廣大、威力無窮、大智大慧，具有“三十二相”、八十種好，如手長過膝、面頰如滿月、梵音深遠、胸表 字等。這就出現了專門記載釋迦牟尼生世行業，被稱為“本生”、“本起”、“本行”的一類經典。如《修行本起經》（異譯《瑞應本起經》、《經過現在因果經》、《佛本行集經》）、《普曜經》等。它們的特點是把原行散見於經藏和律藏中的資料聯貫起來，使一事與他事前後銜接，綴成佛陀的傳記。但在內容上完全是瀉染和神化佛陀，使佛陀成為一個理想化的崇仰對象。這些經典最長的也只主要記述了釋迦牟尼成道後最初幾年的活動。以後馬鳴寫了《佛所行贊》，他根據傳說和資料，描繪了佛陀一生的經歷，成為最早的一部完整佛傳。######中國僧人撰寫的釋迦牟尼傳記，有梁僧 的《釋迦譜》五卷和唐道宣《釋迦氏譜》一卷。此外，在宋志磬的《佛祖統紀》中有編年體的《教主釋迦牟尼佛本紀》。######有關釋迦牟尼生平的史料，除了佛教經典的記載以外，還有文物資料。近代，印度和其他國家的考古學家、佛學家根據法顯的《佛國記》和玄奘的《大唐西域記》的記載以及印度保存的不完整史料，在佛陀的誕生、成道、初轉法輪、涅槃處等陸續發掘出一些古建築的遺址和文物，並以證明了佛陀是一個歷史性的人物。（邊部）######


vietnamese:
thích ca mâu ni phật thành đạo tại bồ đề thụ hàng ma tán <cm>

meanings:
(title) Hymn to Śakyamūṇis Path to Buddhahood Under the Bodhi Tree, and His Triumph over Māra


vietnamese:
thích ca mâu ni như lai tượng pháp diệt tận chi kí <bktt>

meanings:
（藏 Liḥi-yul-kyilun-bstan-pa）一卷。唐·法成譯。又稱《釋迦牟尼如來像法滅盡因緣》。收于《大正藏》第五十一册。系記述于闐國等之佛教歷史的著作。內容記載于闐國第七代毗左耶訖多王時代，僧伽婆爾陀那羅漢以預言方式講述于闐國佛教之興衰，乃至像法滅盡等事，卷末附有跋文。<#>本書是《西藏大藏經》〈丹珠爾〉所收《于闐國懸記》之部分漢譯本，爲伯希和（P.Pelliot）自敦煌寫本中所發現者。西洋學者洛克希爾（W. W. Rockhill）曾英譯藏文原本，收錄在《Life of the Buddha》中，日本學者寺本婉雅亦于大正十年（1921）將此書譯爲日文，幷以‘于闐國史’之名出版。<#>


vietnamese:
thích ca mâu ni như lai tượng pháp diệt tận chi kí <pqđtđ>


vietnamese:
thích ca bồ tát hà thời tu mãn lục độ <pttđ>


vietnamese:
thích ca bồ tát siêu cửu kiếp thành phật <pttđ>


meanings:
（梵 Śākyaśrībhadra，藏 Kha-che paṇ-chen）十三世紀之印度學僧。迦濕彌羅人。生卒年不詳。又作Śākyaśrī。原爲印度超戒寺（Vikramaśila）住持。其後該寺爲回教徒所掠奪，師乃轉赴西藏布教，爲西藏帶來顯密兼修的新學風。師曾爲西藏薩迦派開祖的曾孫薩迦班禪（Sa-skya paṇ-chen）授戒，幷傳授法稱的《釋量論》（Pramāṇa-vārttika）。爾後，從事論破不遵正法者，及匡正已譯佛典的謬誤，幷將其所撰諸書譯成藏文。其所撰諸書之藏譯本，多被收入《西藏大藏經》中。<#>


meanings:
6830為密教胎藏界曼荼羅中之一院。位於東方第二重，即遍知院之上方。此院表示大日如來說法利生、方便攝化之德，以釋迦如來（此釋迦如來非為生身佛，乃變化之法身佛）為主尊，故稱釋迦院。由三十九尊所成，其中，釋迦如來為佛寶，觀自在菩薩為法寶，虛空藏菩薩為僧寶，表示三寶具足之意。釋迦如來坐於白蓮花上，表示其出於五濁之世，雖與眾生應同，但卻不變自體之清淨。　關於釋迦院之曼荼羅，諸經軌說法不一，現圖曼荼羅所舉如次：　供養雲海 如來咲　智拘絺羅 如來語　優婆梨 如來舌　迦旃延 　除障佛頂　阿難 高佛頂　拘絺羅 最勝佛頂　寶幅辟支佛　輪幅辟支佛 勝佛頂　如來牙 白傘蓋佛頂　觀自在 釋迦無能勝　虛空藏 釋迦無能勝妃　如來爍乞底 一切如來寶　栴檀香辟支佛 如來毫相　多摩羅香辟支佛　大目犍連 轉輪佛頂　須菩提 光聚佛頂　迦葉 無量聲佛頂　舍利弗 如來悲　如來喜 如來愍　如來捨 如來慈　該院列有除障、高，最勝等八佛頂。佛頂，係表示果德幽玄之義；蓋釋迦如來雖為變化身之佛，然為表示與本地法身無二而果德幽玄之義，故列於此院。又如來牙、如來毫相亦列入釋迦院中，此係表示釋迦如來本來常住之自性法身。無能勝、無能勝妃二尊，表示釋迦如來於菩提樹下成道，降伏四魔之德。〔大日經具緣品、密印品、大日經疏卷五〕


meanings:
（梵 Pramāṇavārttika，藏 Tshad-marnam-ḥgrel）又譯《量釋論》、《量評釋》。法稱（Dharmakīrti）著。爲印度因明學史上的重要著作。本書原系對陳那《集量論》所作的注釋，然在理論上有甚大發揮。<#>全書分四品︰<#>(1)〈自義比量品〉，又譯〈爲自比量品〉。<#>(2)〈成量品〉，又譯〈成立量士夫品〉。<#>(3)〈現量品〉。<#>(4)〈他義比量品〉，又譯〈爲他比量品〉。<#>此書在古代未曾漢譯。1980年法尊首次依藏文本將之譯成漢譯本，幷依僧成之大疏，編譯成《釋量論略解》。此書在大陸有單行本，臺灣亦有《大藏經補編》（第九册）之繁體字本。此外，在現代學術界，也有不少人研究此書，幷有日文、德文本。梵文原典亦已公開刊行。<#>◎附一︰楊化群〈法尊譯‘釋量論略解’序〉（摘錄）<#>《釋量論》，是公元七世紀印度因明學家法稱的一部量理論著。據藏語系所傳法稱的量理著作共有七部，他繼承了因明學大師陳那的學說，幷有所發展。<#>法稱的七部量理論著，一般稱爲因明七論，即(1)《釋量論》，(2)《定量論》，(3)《正理滴論》，(4)《因滴論》，(5)《觀相屬論》，(6)《成他相續論》，(7)《諍正理論》。前三部爲體，如人之軀體，解釋陳那《集量論》的六門要義。後四部側重解釋《集量論》部分之義。如《因滴論》，側重解釋比量之量式因義；《觀相屬論》，側重解釋比量之量式各概念的關係、和合義及過類；《成他相續論》，側重論證他人之心理以成立唯識的道理；《諍正理論》，側重解釋爲他比量。合稱爲七部釋論，幷有天慧等所作若干注釋，迄今較完整地保存于藏文《丹珠爾》（論藏）之中。<#>《釋量論》，爲七部釋論的廣論。在公元十四世紀，宗喀巴在西藏創立了佛教格魯派僧侶學制之後，以拉薩格魯派（俗稱黃教）三大寺（甘丹、哲蚌、色拉）爲中心的顯教寺院，都把《釋量論》列爲必修科目。宗喀巴的弟子如賈曹·達瑪仁欽（有譯爲‘盛寶’）、克主·格蕾貝桑（有譯爲‘善賢’）、根敦珠巴（有譯爲‘僧成’）等皆爲《釋量論》作有注釋。他們認爲《釋量論》是研究法相，抉擇正見所必須研讀的論典，闡明了推理論證和衡量辯論正確與否所必須依據的思維規律。<#>《釋量論》，原爲對陳那《集量論》的釋論，它把《集量論》的六門（實爲六品，即〈現量品〉、〈爲自比量品〉、〈爲他比量品〉、〈觀喻似喻品〉、〈觀遮詮品〉、〈觀過類品〉）攝爲四品，即爲〈自比量品〉（自義比量）、〈成立量士夫品〉（成量）、〈現量品〉、〈爲他比量品〉（他義比量）。<#>法稱對〈爲自比量品〉，自己作了注釋。認爲分辨義理的是非，須賴于比量智，方能消弭邪智，最終獲得明辨是非的理智。而比量智必須依靠正確的因，才能對所衡量的義理得到正確的瞭解。他開宗以‘宗法由彼因所遍，具此正因有三種，無則不生唯限此，似因則與此相違’一頌，概括叙述了正因的性相、數目，及其理據，幷包括了與三相相違的似因。他的理論關鍵，在于扼要提出因和宗所具有的有法和法的遍及關係，更指出具備此種遍及關係的唯有果因、自性因與不可得因（此譯名尚待斟酌）三種類型。由此所謂遍及關係，不外依據客觀的因果關係和自性關係，建立對事理的表詮或遮詮，這是立量所必須具備的條件，亦即因所必須具備的三相（遍是宗法性、同品定有性、異品遍無性）。法稱又簡約爲宗法、隨遍、反遍的基礎所在。據此，他認爲沒有別立喻支的必要。而檢查因相的正確與否，以‘同品有，異品有’、‘同品有，異品無’、‘同品無，異品有’、‘同品無，異品無’四句料簡即足。代替了九句因。凡此都是陳那《集量論》中，或引而未發，或發而未盡，含有批評意味的獨到之處，絕非只限于解釋原文而已。<#>在〈成立量士夫品〉中，法稱引《集量論》頌說︰‘歸敬爲量利諸趣，示現善逝救護者，悲湣邪分別衆生，如實宣說成量理。’前兩句頌文，攝爲五義︰謂成爲量、利諸趣、示現、善逝、救護者。其中‘成爲量’爲抉擇之差別事，其餘四義爲抉擇之差別法。此依與頌文所叙次序相順而言，爲流轉門；與其次序相逆而言，爲還滅門。何以要從此二門論述呢？一方面爲了論證成爲‘量士夫’的一切智者，是遵行一定的方法逐步串習而成，以駁敵論者認爲一切智爲無因生；另一方面論證有由因所生之一切智，是因爲見到果位自利利他圓滿，這就是先從流轉門論述的道理。又爲遮止故，從還滅門論證，以大悲心爲成立‘量士夫’的道理，推知以菩提心及加行圓滿證無我智慧，串習利他之行，乃爲主要行爲，從而又顯示了必須修持布施等六度。<#>總而言之，從流轉門的論述，旨在使人明瞭示現（佛），從何道修習而至。從還滅門的論述，旨在使人明瞭最初抉擇四諦道理，方能證得功德圓滿。如是從因圓滿到果圓滿即自利利他皆圓滿者，才産生成爲量之薄伽梵，也才是真正的‘量士夫’。對此作反覆的論證，其目的在于建立有前生後世的輪回說，這是《釋量論》所要成立的核心命題。在這品中，法稱還對印度順世派等認爲沒有業果相續的說法，用較多的立破量式進行了批駁，以建立佛爲量士夫。<#>在〈現量品〉中，論述‘量’必須是新生，非虛誑的認識，因爲由它所認識的事物，唯有自相與共相，所以决定量也只有現量和比量。現量，即現見的認識；比量，即推理比度的認識。因爲以自相爲所現境之量，必是現量；以共相爲所現境之量，必是比量。既離分別又非錯亂之智，才可以叫做現量，這分爲根現量、意現量、自證現量、瑜伽現量四種。<#>在〈爲他比量品〉中，旨在闡述所立量式之所以成爲真必須具備的條件以及似宗、因、喻所犯過類。簡言之，〈爲自比量品〉所論述的主要內容，爲具三相的因，從而理解所立法。而〈爲他比量品〉所抉擇的主要內容，爲能立語，即通過立量形式，使人對立破得到正確的理解。<#>藏文文獻中，關于《釋量論》，尚有較重要的著作，如法稱的《釋量論》第一品自注，天慧對《釋量論》的後三品釋等，以及西藏學者的不少注釋，應當全部譯出，始能窮源竟委窺其全豹。再據以對邏輯學作比較研究，實屬較重要的一項學術事業。<#>◎附二︰Th. Stcherbatsky著·景行譯〈法稱的邏輯著述及其流派〉（摘譯自《佛家邏輯》〈導言〉）<#>《釋量論》的章次問題<#>法稱本人只有來得及爲他的巨著的第一章（即討論推理的一章）各偈頌作出注疏，其餘三章的注疏工作，他付托給他的門人帝釋慧。但是帝釋慧幷未能勝任愉快地完成老師交給他的任務。據多羅那他說，帝釋慧頭兩次的試作都受到法稱的譴責，到第三次試作，法稱才勉强首肯。法稱還說︰‘論中一切微旨，帝釋慧沒有能够闡發，不過表面上的文義總算正確地說出來了。’<#>《釋量論》各章的次序安排，令人感覺有些奇怪。在《决定量論》和《正理一滴論》這兩部略本的論裏，各章都是按自然次序排列的，即以知覺居首，下面依次排列推理和推論式（按︰此兩書均只分三章，無〈知識〉一章──譯者）。這一安排也與陳那著述的次第相符，即先從知覺與推理開始，但《釋量論》的章次却有些顛倒。它從推理開始，其次談知識的實效，下面折回頭來談感官知覺，然後以推論式一章作結。若依自然次序，應該是從知識的實效開始，接著依次討論知覺、推理和推論式。幷且知識的實效這一整章原來就是專爲注釋陳那著作的開篇偈而作的，所以更應該照自然次序放在全書的開頭。陳那開篇偈的內容是一篇敬禮佛陀的頌文，其中對佛陀的稱呼，除了常見的各個名號以外，還有‘成形的邏輯’（Pramāṅa-bhūta，或譯‘爲量’）一名。在這一項目下邊，法稱討論了全部大乘佛陀論，對有關絕對的遍知者的存在問題，作了種種證明。<#>我們很自然會設想，法稱的《釋量論》也要從討論知識的實效和遍知者的存在這一章來開始，然後依次討論知覺、推理和推論式等等問題，因爲這樣的次第適合這一論題本身的要求，幷且其他邏輯著述，無論是佛教的或婆羅門教的，也都是遵循這一次第。《釋量論》以推理爲首章，把知識實效章插在推理與知覺二章中間，把感官知覺放在第三步來討論，這樣就使得推理與推論式二者之間橫被另外兩個章隔離開來，這種安排既違反印度哲學著述的一般慣例，也違反本書中所討論的各項問題的性質。<#>這一非常奇怪的現象，不會不引起那些爲法稱作注疏的印度和西藏邏輯學者們的注意。他們圍繞著《釋量論》的章次問題掀起了很大的爭論。關于是否應該把各章的安排改成依自然次序，抑或是仍然保持舊傳次第這一問題，伏士特裏可夫先生（Mr. Vos trikof）新近作了一番研究。現在我們從他的論文中摘出下面幾個論點︰主張保留舊傳次第的主要論點不外是這樣︰第一，帝釋慧是法稱的親炙弟子，而他就是支持這一次第的；其次，法稱本人只有寫出這一章的注疏。我們這樣設想是近乎情理的，就是說，法稱從第一章開始作疏，作了一章後，遽爾去世，因而以下各章未能續作。可是另外還有一個情况值得我們注意，就是︰這一章是討論佛陀論的，是本書的宗教部分；法稱不僅在其他各論中沒有再行提出，幷且還以最强調、最明白的語氣表示說︰絕對的、遍知的佛陀是一個形而上的實體，超越時、空與經驗；而我們的邏輯知識則受著經驗的限制，因而對于他也就不能思議，不能言說；對于他的存在，我們不能斷言爲有，也不能斷言爲無。按照自然的情况，有關佛陀論的這一章應該是法稱最早年的作品，著筆于從自在軍受學的時期；因此伏士特裏可夫先生認爲法稱的思想發展後來一定有過一次改變，即使不是宗教信仰上有所改變，也會是在方法的抉擇上有所改變。這樣，法稱到了比較成熟的年齡以後，就拋弃了爲第一章（指自然次第的第一章，即知識實效章──譯者）作疏的念頭，幷把知覺章（指自然次第的第二章──譯者）的疏交托給帝釋慧去寫，而他自己則動手來寫推理章（指自然次第的第三章──譯者）的疏，因爲這是最煩難的一章。<#>


meanings:
6836請參閱 能顯解脫道論 請參閱 綜理眾經目錄 梵名 Pramāṇa-vārttika，西藏名 Tshad-marnam-ḥgrel。印度因明大論師法稱著。又稱廣釋量論本頌。與法稱其他六部因明著作並稱「因明七論」。本書係針對新因明之創倡者陳那「集量論」而作之注釋書，全書將集量論所說之六品賅攝為四品，即：(一)為自比量品，又稱自義比量品，闡述立論者本人引生「比量智」所須具備之條件，如「正因」等。(二)成量品，又稱成立量士夫品，闡述集量論中「歸敬頌」之義，成立如來為量士夫之理。(三)現量品，闡述「現量」之定義、差別以及「似現量」等。(四)為他比量品，又稱他義比品，廣釋能立因之得失，闡明使他人引生比量智之方便。為西藏格魯派（黃教）學制規定必修課程之一。


meanings:
① Làng. Chỗ dân ở 25 nhà gọi là lí. ||② Dặm, 360 bước là một dặm.


meanings:
① Hàng xóm, hàng phố, láng giềng: 鄰里 Hàng xóm; 里弄 Ngõ xóm; ② Quê hương: 故里 Quê nhà; ③ Xóm, làng (thời xưa gồm 25 nhà); ④ Dặm (500 mét); ⑤ [Lê] (Họ) Lí.


meanings:
(foreign) zhòng for meanings related to heaviness; chóng for meanings related to piling up.


meanings:
① Nặng. Ðem hai vật so sánh với nhau gọi là khinh trọng 輕重 nặng nhẹ. Dùng sức nhiều cũng gọi là trọng, vì thế nên tiếng to cũng gọi là trọng. ||② Tính cái sức chống chọi của vật này với vật kia gọi là trọng lượng 重量, khoa học nghiên cứu về cái lẽ của sức, định sức, động sức giúp gọi là trọng học 重學 hay lực học 力學, v.v. ||③ Coi trọng, không dám khinh thường. Như trịnh trọng 鄭重, nghiêm trọng 嚴重, v.v. ||④ Tôn trọng. Như quân tử tự trọng 君子自重 người quân tử tôn trọng lấy mình. ||⑤ Chuộng. Như trọng nông 重農 chuộng nghề làm ruộng. ||⑥ Quá. Thư trọng bệnh 重病 bệnh nặng quá, trọng tội 重罪 tội nặng quá, v.v. ||⑦ Một âm là trùng. Gấp, kép. Như trùng tứ 重四 gấp tư. ||⑧ Lại. Như trùng tố 重做 làm lại. Phúc bất trùng lai 福不重來 phúc chẳng đến hai lần. ||⑨ Trồng vật gì cách nhau một từng gọi là nhất trùng 一重.


meanings:
① Lại, lần nữa, hai lần: 寫錯了，重寫吧 Viết sai rồi, viết lại đi!; 重問一遍 Hỏi lại một lần; 重修 Sửa lại; 福不重來 Phúc chẳng đến hai lần; 時無重 至 Thời không đến hai lần (Lục Cơ: Đoản ca hành). 【重新】 trùng tân [chóngxin] ... lại, ... một lần nữa: 重新組織 Tổ chức lại; 重新寫 Viết lại; 重新做一遍 Làm lại một lần nữa; 【重行】 trùng hành [chóngxíng] Như 重新; ② Trùng, trùng phức, thừa: 書買重了 Mua trùng sách rồi; 做重了 Làm trùng nhau; 删除複重 Bỏ bớt những chỗ trùng (trùng phức, thừa); ③ Lớp, tầng: 雲山萬重 Núi mây lớp lớp; 九重塔 Tháp chín tầng; 漢軍及諸侯兵圍之數重 Quân Hán và quân các chư hầu bao vây ông ta mấy lớp (Sử kí). Xem 重 [zhòng].


meanings:
① Nặng, trọng lượng: 這條魚有三斤重 Con cá này nặng ba cân; 鐵比鋁重 Sắt nặng hơn nhôm; 重于泰山 Nặng hơn núi Thái Sơn; 話說得太重了 Ăn nói quá nặng lời; 金人十二， 重各千石 Mười hai người đúc bằng vàng, mỗi người nặng ngàn thạch (Sử kí); 重罪 Tội nặng; ② Thẫm, đậm: 色重 Màu thẫm; ③ Rậm, nhiều: 眉毛重 Lông mày rậm; ④ Đắt, giá cao: 重價收買 Thu mua bằng giá đắt (cao); ⑤ Quan trọng, trọng yếu: 軍事重地 Nơi quân sự trọng yếu; ⑥ Trọng, kính trọng, coi trọng, chuộng: 重男輕女 Trọng nam khinh nữ; 重農 Trọng nông; 人皆重之 Ai nấy đều coi trọng; 尊賢而重士 Tôn người hiền và coi trọng kẻ sĩ (Giả Nghị: Quá Tần luận); ⑦ Thận trọng, trang trọng: 慎重 Trận trọng; 老成持重 Vững vàng thận trọng; ⑧ (văn) Làm nặng thêm, thêm lên: 是重吾之不德也 Thế là làm cho ta thêm thiếu đức (Hán thư); ⑨ (văn) Càng thêm: 農民重苦 Dân làm ruộng càng thêm khổ (Diêm thiết luận); ⑩ (văn) Rất: 有此一者，則重難治也 Nếu có một trong những tình huống này thì rất khó trị hết (bệnh) (Sử kí); ⑪ (văn) Khó: 上重違大臣正議 Nhà vua khó làm trái lời bàn công chính của các đại thần (Hán thư); ⑫ (văn) Xe quân nhu (chở lương thực, võ khí): 楚重至幹邲 Xe quân nhu của Sở đi tới đất Bật (Tả truyện). Xem 重 [chóng].


meanings:
Chí, 6 quyển, do Chu Ứng Tân soạn vào đời Minh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Núi Phổ-đà vốn có »Bổ-đà-lạc-ca Sơn truyện« do Thạnh Hi Minh, người xứ Quy Tư soạn vào đời Nguyên, hiện còn 1 quyển. Đến đời Minh, Hầu Kế Cao tiếp tục soạn Sơn chí. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) Chu Ứng Tân đem quyển Sơn Chí (của Hầu Kế Cao soạn) lược bớt phần chùa mà thêm phần núi, làm thành 6 quyển, chia ra 14 môn: Thần hàn (văn chương của Vua), Đồ khảo, Sơn thuỷ, Điện vũ, Quy chế, Kiến chế, Linh dị, Ban tứ, Mạng sứ, Thích tứ, Vật sản, Nghệ văn, Sự lược, Thi. Sách này nội dung phong phú, thể lệ nghiêm cẩn, dù đời sau có biên quyển sơn chí khác cũng không hơn nổi, và được ấn hành vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch, lưu truyền không rộng.


meanings:
→ thiên bát trọng nguyên thiền sư 天缽重元禪師


meanings:
(1010-1081) Thiền tăng đời Tống, họ Tôn, người Thiên Thừa Thanh Châu (Quảng Nhiêu, Sơn Đông) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài, thuộc tông Vân Môn đời thứ 6, trụ trì chùa Thiên Bát (tại Đại Danh Hà Bắc). Hiệu: Văn Huệ Thiền Sư, có ngữ lục truyền bá ở đời.


meanings:
→ phúc xương trọng thiện thiền sư 福昌重善禪師


meanings:
(term) no obstruction in multiple manifestations


vietnamese:
trọng biên tào động ngũ vị hiển quyết <pqđtđ>


vietnamese:
trùng biên tào động ngũ vị hiển quyết <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Tào Động Ngũ Vị Hiển Quyết. Trùng Biên Tào Động Ngũ Vị. Sách, 3 quyển, do Huệ Hà biên vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 228. Nội dung thu thập: Lời tựa của Hoà thượng Hối Nhiên, tựa của Huệ Hà, và bài tựa »Trùng Tập Động Sơn Thiên Chính Ngũ Vị Tào Sơn Giản Ngữ« của Quảng Huy, Động Sơn Ngũ Vị Hiển Quyết, Thiên Đồng Tứ Tá Tụng, Toại Vị Tụng, Bảo Cảnh Tam-muội, Phần Dương Quảng Trí Ca, Tào Sơn Tam Chủng Đoạ Tứ Chủng Dị Loại v.v…


meanings:
(1030-1108) Thiền tăng đời Tống, người Thuỷ Hưng, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài, thuộc tông Vân Môn đời thứ 6, trụ trì chùa Nam Hoa ở Kinh Nam, Huệ Châu.


meanings:
Làm cửa ải, điểm mõ canh. Nghĩa là có phòng bị thì được an ổn, vui vẻ. Thiền Lâm Bảo Huấn (Đại 48, 1017 trung) ghi: »圓 通 謂 大 覺 曰： 古 聖 治 心 於 未 萌。 防 情 於 未 亂。 蓋 預 備 則 無 患。 所 以 重 門 擊 柝 以 待 暴 客。 – Thiền sư Viên Thông bảo ngài Đại Giác rằng: Bậc thánh xưa trị tâm ở lúc chưa manh nha, ngừa tình ở lúc chưa rối loạn. Vì lẽ nếu có dự bị thì được an vui, thế nên làm cửa ải, điểm mõ canh để phòng ngừa trộm cướp«.


meanings:
(980-1052) Thiền tăng đời Tống, tự Ẩn Chi, người Toại Ninh (Đồng Nam, Tứ Xuyên), Trung Quốc. Gia thế giàu có, sư theo Nho giáo. Thuở nhỏ sư kế thừa gia học song chí lại xuất thế, nên lúc tuổi thanh xuân đã bỏ tục vào đạo theo Nhân Sân viện Phổ An xuất gia. Ban đầu học kinh luật và xen cả thế pháp. Sau khi thụ giới cụ túc sư chuyên tu định nghiệp. Sư đến Bắc Tháp, Phục Châu (Thiên Môn, Hồ Bắc) tham kiến Thiền sư Trí Môn Quang Tộ, y chỉ 5 năm được nối pháp làm truyền nhân tông Vân Môn. Sau sư ẩn cư chùa Linh Ẩn, Hàng Châu 3 năm, khi ra hoằng pháp trụ trì chùa Thuý Phong, Tô Châu. Năm sau sư chuyển sang chùa Tư Thánh núi Tuyết Đậu, học chúng vân tập rất đông, tông phong cực thịnh nên được tôn xưng »Tổ trung hưng tông Vân Môn«. Bởi sư ở lâu nơi núi Tuyết Đậu nên người đời sau gọi sư là »Tuyết Đậu Thiền sư«. Sau khi mất, thuỵ là »Minh Giác Đại Sư«. Đệ tử có 84 người, đứng đầu là Thiên Y Nghĩa Hoài. Tác phẩm: Minh Giác Thiền sư ngữ lục 6 quyển.


meanings:
4816悉曇字???（ya）。悉曇五十字門之一，四十二字門之一。又作夜、也、耶、邪、計。大品般若經卷五取梵語 yathāvat（意譯為實、正）之字首，釋 ya 為入諸法如實不生；大日經卷二取梵語 yāna（意譯為乘）釋之為一切諸法一切乘不可得。舊華嚴經卷五十七則釋為差別積聚（梵 saṃbhedakūṭa）。〔文殊師利問經卷上字母品、佛本行集經卷十一習學技藝品、大智度論卷四十八、大日經疏卷七〕


meanings:
① Ðồng. Như khoáng dã 曠野 đồng rộng. Nguyễn Du 阮攸: Nghiệp Thành thành ngoại dã phong xuy 鄴城城外野風吹 bên ngoài thành Nghiệp gió đồng thổi. ||② Cõi, người ngày xưa chia vạch bờ cõi, theo đúng các vì sao, nên gọi là phân dã 分野. ||③ Dân quê. Như triều dã 朝野 nơi triều đình, chốn dân quê. ||④ Quê mùa. ||⑤ Không thuần. Như dã tâm bột bột 野心勃勃 lòng phản nghịch lên đùn đùn. Văn tư làm không đúng khuôn phép cũng gọi là dã.


meanings:
① Đồng, cánh đồng, đồng ruộng: 田野 Ngoài đồng; 曠野 Đồng rộng; ② Cõi, ranh giới, tầm: 分野 Chia vạch bờ cõi, phân ranh giới; 視野 Tầm nhìn; ③ Không cầm quyền: 在野黨 Đảng không cầm quyền; 下野 Cho về vườn; ④ Hoang, dại, mọc ở đồng, (văn) ở ngoài đồng: 野花 Hoa dại, hoa rừng; 野竹 Tre rừng; 舜勤民事 而野死 Vua Thuấn chăm việc dân mà chết ở ngoài đồng (Quốc ngữ); ⑤ (văn) Ngoài tôn miếu và triều đình, chốn dân gian, vùng quê, thôn quê: 朝野清晏，國富兵強 Trong triều ngoài nội đều yên ổn, nước giàu quân mạnh (Tấn thư); ⑥ (văn) Quê mùa chất phác: 質勝文則野 Chất mà hơn văn thì là quê mùa (Luận ngữ); ⑦ (văn) Dân dã, dân quê; ⑧ Ngang ngược, thô lỗ, không thuần: 這孩子太野 Đứa bé này hỗn quá; 說話太野 Ăn nói thô lỗ.


meanings:
Chồn hoang kêu. Dã can minh dụ cho giáo pháp của bàng môn tả đạo. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 13 ghi: »如 何 是 獅 子 吼？ 師 曰： 阿 誰 要 汝 野 干 鳴？ – Hỏi: Thế nào là sư tử rống? Sư đáp: Ai cần ông làm chồn hoang kêu!«.


meanings:
Đàm dãi con chồn. Chỉ cho lời nói của bọn thiền sư giả mạo, nói được mà làm không được. Khai thị thiền nhân Khả Ông Nhiên ở Hải Đông trong ThMMBTSTL ghi: »是 謂 野 狐 涎 唾 能 使 人 眼 見 空 花、癡 狂 外 邊 走、 大 不 濟 事。 – Đó là đàm dãi con chồn hay khiến cho người ta mắt thấy hoa đốm giữa hư không, si cuồng chạy bên ngoài, không giúp gì được cả«.


meanings:
Đồ chồn tinh ranh. Tiết Đại Nhĩ Tâm Thông trong NĐHN q. 2 ghi: »復 問： 汝 道 老 僧 只 今 在 甚 麼 處？ 藏 罔 測、 師 叱 曰： 這 野 狐 精、 他 心 通 在 甚 麼 處！ – Sư hỏi tiếp: Ông nói bây giờ Lão tăng ở đâu? Tam Tạng mờ mịt. Sư quát: Đồ chồn tinh ranh! Tha tâm thông ở chỗ nào?«.


meanings:
Kiến giải không chính đáng. Đây là lời nhà thiền quở trách lời của bàng môn ngoại đạo. Mật Am ngữ lục ghi: »烏 巨 （系 密 庵 和 尚 之 法 號） 與 麼 告 報。 不 是 抑 他 雪 峰。 且 要 天 下 衲 僧。 向 後 各 各 自 有 生 涯。 莫 總 作 遮 野 狐 精 見 解。 – Ô Cự tôi (Pháp hiệu của Hoà thượng Mật Am là Ô Cự, ở đây ngài tự xưng) nói như thế không phải là chê Tuyết Phong đâu, mà cốt để thiền tăng trong thiên hạ sau nầy mỗi người tự có con đường sống, chứ đừng tạo kiến giải không chính đáng này«. Tông Môn Võ Khố ghi: »圓 悟 云。 達 磨 西 來 將 何 傳 授。 師 云。 不 可 總 作 野 狐 精 見 解。 – Viên Ngộ hỏi: Đạt-ma từ Ấn Độ sang, đem cái gì để truyền trao? Sư đáp: Không thể đi theo con đường không chính đáng«.


meanings:
Thiền gia quen gọi bàng môn tả đạo hoặc những kẻ theo kiến giải bàng môn tả đạo là dã hồ tinh mị. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 眞 佛 無 形 眞 法 無 相。 爾 秖 麼 幻 化 上 頭 作 模 作 樣。 設 求 得 者。 皆 是 野 狐 精 魅。 並 不 是 眞 佛。 是 外 道 見 解。 – Này đạo lưu, Phật chân thật vô hình, pháp chân thật vô tướng, các ngươi chỉ ở trên chỗ huyễn hoá làm ra vẻ ta đây; dù cho cầu được cũng đều là bàng môn tả đạo, chẳng phải Phật chân thật, đây là kiến giải của người ngoại đạo«.


meanings:
measure, fathom, gauge, surmise, think about, consider


meanings:
（梵 pramāṇa，藏 tshad-ma）此詞有廣狹二義。狹義的‘量’，指正確認識、論證對象的根據；若廣義而言，則包含作用過程及結果的正確知識。<#>此中，認識主體，稱爲‘量者’（pra-mātr!），認識對象稱爲‘所量’（prameya），作爲結果的知識稱爲量知（pramiti，也稱量果）。<#>勝論派、正理派立四量。即量、所量、量者、量知。耆那教、彌曼差派、吠檀多派將量含攝于量知之中，故僅立三量。佛教唯識派則立所量（相分）、能量（見分）、量果（自證分）等三量。<#>關于‘量’的類別，大抵有下列數種︰<#>(1)現量（pratyakṣa）︰主要是依據五根而得。<#>(2)比量（anumāna）︰依據推理論證而得。<#>(3)譬喻量（upamāna）︰依類比而得。如由牛而知水牛。<#>(4)聖教量（āgama、śabda）︰又稱聖言量、正教量、至教量、聲量。指依據足堪信賴的人所教示或依據聖典而得。<#>(5)義准量（arthāpatti）︰指依據某種事實而推知另一事。如從‘若無雲，則無雨’，而知‘若有雲，則有雨’。<#>(6)無體量（abhāva）︰指依矛盾關係而得。<#>(7)隨生量（saṃbhava）︰指依據事物之不相離性，而從此知彼，從全體知部分。<#>(8)傳承量（aitihya）︰依據傳說、耳聞而得。<#>(9)肢體語言量（cheṣṭa）︰依據手勢動作而得。<#>對于上列諸量之定義，及應以何者爲正量，諸教派之間頗有爭議。此中，順世派僅承認有現量；勝論派說有現量、比量；耆那教、數論派、瑜伽派說有現量、比量、聖教量。正理派于此三量上，再加譬喻量，成爲四量。彌曼差派之古魯（Guru）派于此四量之上，再加義准量，而說有五量。同是彌曼差派中的帕達（Bhāṭt%a）派，則與吠檀多派相同，主張六量說。亦即于五量之上，另加無體量。<#>在佛教方面，《方便心論》列出現見（現量）、比知（比量）、以喻知（譬喻量）、隨經書（聖教量）等四量作爲知因。但一般說來，在陳那（五世紀）之前，佛教界是說三量的（即不包含譬喻量）。新因明之創始者陳那，在《集量論》、《因明正理門論》中，將所量限定爲自相（svalakṣaṇa）、共相（sāmān-yalakṣaṇa）。因此，量亦被限定爲只有現量及比量二者。在這種情况下，聖教量被定義爲‘足堪信賴的人之所教示’，故被包含于比量之中。然而認爲聖教量乃‘非人所作’的正統婆羅門系學派，不能同意佛教這樣的定義，因而兩者之間曾有爭論。<#>關于現量的定義，《方便心論》說是‘五根之所知’；《正理經》說是‘由感官與對象接觸所生之認識，不可言詮，不錯亂，具有决定性的’；《瑜伽師地論》說是‘非不現見、非已思應思，非錯亂’；《大乘阿毗達磨集論》說是‘自正明瞭，無迷亂義’。陳那則認爲現量就是除去分別（kalpanā）的直接認識，幷將此分爲(1)依據五根而得的感覺性的認識（indriya-jñāna），(2)與此同時生起的意識（mano-vijñāna），(3)自證（ātmasaṃvedana），(4)修定者的無分別心。前三者是散心的現量，後者爲定心之現量。這正好與勝論派、正理派的世間現量（laukika-pratyakṣa）、出世間現量（alaukika-pratyakṣa）相對應。<#>又，耆那教、數論派、瑜伽派、勝論派在無分別現量之外，另又提出有分別現量。<#>對于比量，《恰拉卡本集》（Caraka-saṃhitā）謂爲‘根據如理而得的論證’；勝論派說是依據證因而得的‘知’（liṅgika）；《瑜伽師地論》說是‘與思擇相共之已思應思之所有境界’；《大乘阿毗達磨集論》說是‘現量外之信解’。《方便心論》又將比量分爲前比、後比、同比等三種；青目《中論注》分爲如本、如殘、共見；《金七十論》分爲有前、有餘、平等。此與數論派、正理派的有前（pūrvavat）、有後（śeṣavat）、共見（sā-mānyato dr!ṣṭa）相當。有前，是從現在比知過去，有後是指從現在比知未來，共見是從現在比知現在。<#>此外，《瑜伽師地論》又提出五種比量。即︰<#>(1)相比量︰從物相（例如烟）比知自體（例如火）。<#>(2)體比量︰從現在的自體比知過去、未來的自體。<#>(3)業比量︰依作用、動作而比知其依所。<#>(4)法比量︰依不相離的關係，而從某甲比知某乙。<#>(5)因果比量︰由因而比知果，由果而比知因。<#>根據陳那所述，比量是依據因三相具足的證因而比知未知之共相，比量之對象的所比（anumeya），是‘依據法而被限定的有法’。陳那又將比量分爲自比量（爲自比量）、他比量（爲他比量）。前者是使自己瞭解的推理，後者是使他人知解的比量。<#>又，現量、比量、聖教量三者，或現量、比量、非量（似量，不正的量）三者，或所量、能量、量果三者，特稱爲三量。而《大乘莊嚴經論》言及菩薩修習的四量，即︰(1)能詮（如來所說的十二部經），(2)義意（文中之意涵），(3)了義（世間之可信及佛所印可），(4)無言（出世之證智）。<#>◎附︰霍韜晦《佛家邏輯研究》第三章（摘錄）<#>所謂‘量’，依陳那以後的見解，是指知識，即由量智（能知能力，或能緣心）緣境（所知對象，或所緣境）而産生的量果，簡稱爲量（見《大疏》卷八），而說量有現比兩種；但在陳那之前，量之一名幷不表示知識，而只是指知識的來源，或獲取知識的工具，而量的數目亦有多種。這種情形，非獨佛家爲然，即印度各派哲學，也是如此。茲依阿得利雅博士（Dr. B. L. Atreya）所著的《印度論理學綱要》（中譯本于1936年由商務印書館出版，譯者楊國賓）一書中所引，列舉幷略加疏釋如下︰<#>(1)現量（patyakṣa）︰指由感官的活動，接觸外境而産生知識（按︰楊譯爲感覺量）。<#>(2)比量（anumāna）︰指透過推理的形式以獲防識（按︰楊譯爲推理量）。在印度古代各派哲學，大都承認以這種方式而獲那知識最爲可靠。<#>(3)聖教量（śabda）︰亦名聲量，指由聖者所述，亦足以作爲我們正確知識的來源。<#>(4)譬喻量（upamāna）︰指由譬喻而獲防識。如不識野牛，可言其似家牛；即以家牛爲喻，而獲取對野牛的認識。<#>(5)義准量（arthāpatti）︰指通過兩概念間的函蘊關係而獲得知識（按︰楊譯爲假定量）。如雲︰‘若法無我，准知必無常；無常之法，必無我故。’（《大疏》卷一）這就是說，‘法無常’的知識，在‘法無我’之義中已函；只須加以分析即可獲取。<#>(6)無體量（abhāva）︰所謂無體，是指不存在的事物，由事物的不存在而産生知識，便是無體量。如雲︰‘入此室中，見主不在，知所往處；如入鹿母堂，不見苾芻，知所往處。’（《大疏》卷一）<#>(7)世傳量（aitihya）︰世傳量者，指知識世代相傳，自然也就成了下一代知識的來源。<#>(8)姿態量（chesta）︰姿態也能够成爲一種量，是因爲姿態能够表達思想感情。如人因快樂而手舞足蹈，因痛苦而下泪悲歌，不必再加說明，他人即可以由此而獲得瞭解，所以這也是一條獲取知識的途徑。<#>(9)外除量（parisesa）︰用排取某類中的分子的方法以獲防識，稱爲外除量。如言‘白馬’，即在馬的類概念中排除一切非白馬的分子，如黑馬、黃馬、雜色馬……等，白馬的知識遂由此而得。<#>(10)內包量（sambhava）︰內包量的意義在阿氏書中幷無解釋，但列其名而置爲十種知源之末。以意推之，內包量可能是指以普遍的原則應用于特殊事物，由此而産生對特殊事物的認識。如言‘白馬’，我們知道在分類上它是屬于馬的一種，那麽一切屬于馬的性質自然也完全適用于白馬身上，如此我們雖不曾見過白馬，但關于白馬的知識却可以由此而得。<#>以上所列舉的十種知識來源，印度各派哲學各依其理論系統而分別承認若干種。如順世只承認第一種，勝論、耆那則兼取第二種，數論與瑜伽承認前三種，尼耶也承認前四種，彌曼差則承認前五種，吠檀多則承認前六種。此外，尚有其他的一部份思想家，則承認九種或十種不等（見阿氏書）。至于佛家，在陳那之前對于知識的來源似乎幷無明確的分類，窺基之《因明大疏》雖亦舉出前六種量的名稱，但幷未說明此爲佛家所專取。比較確定的說法，則爲龍樹（Nāgārjuna）《方便心論》中的以現見、比知、喻知、隨經書爲四知因，及無著（Asaṅga）在《瑜伽》、《集論》中以現量、比量、正教量爲能成法的說法，但所謂‘知因’，所謂‘能成法’，在意義上仍不脫古師的那種以量爲獲取知識的途徑的色彩；這也就是說，和陳那直接以量爲知識的說法究竟不同。<#>至于說，陳那何以必須把量的意義加以改變？最主要理由是因爲陳那分析我們所知境的性質，發覺一切所知境在性質上不外爲兩類︰一是自相，一是共相。自相即諸法之自體，共相是于諸法之自體之上所增益的標記。一切境既不外爲此二類，陳那遂由此而建設其大乘量論，認爲我們能知的能力亦應依此而劃分爲兩類︰一類是了自相境，此即所謂現量智；一類是了共相境，此即所謂比量智；量智與境合，于是産生現量與比量兩種知識。陳那《集量論》雲︰‘現及比爲量，二相所量故；合說無餘量。’何以無餘量？釋雲︰‘所量難有自相共相，更無其餘。當知以自相爲境者是現，共相爲境者是比。’（見《內學》第四輯〈集量論釋略抄〉）正因爲所量唯有自共二相，所以由能所結合而得的知識亦不能多于兩種，這也就是陳那之所以宣稱一切知識只有現比二量的原因；亦由此可見，陳那改革量論，問題幷不在于删减量的數目，而是在于量的意義有所改變。<#>［參考資料］　《解深密經》卷五；《大毗婆沙論》卷七十一；《回諍論》；《大乘掌珍論》；《因明入正理論》；《成唯識論》；沈劍英《佛家邏輯》；Vidyabhūṣana《History of Indian Logic》；Th.Stcherbatsky《Buddhist Logic》。<#>


meanings:
5292梵語 pramāṇa 之意譯。有廣狹二義，狹義而言，指認識事物之標準、根據；廣義言之，則指認識作用之形式、過程、結果，及判斷知識真偽之標準等。又印度自古以來，在認知範疇中，一般皆將量知對象加以認識論證，泛稱爲量。此量知之主體，稱爲能量，或量者（梵 pramātṛ）；被量知之事物，稱爲所量（梵 prameya）；量知之結果，或了知其結果，稱爲量知（梵 pramiti）或量果。以上三者稱爲三量。玆將三量各舉譬喻，並將其與外道、小乘、大乘、唯識等相當之部分，列表如下：　依不同之方法去量知對象，即產生種種不同之量果，大別之，有下列數種：(一)現量（梵 pratyakṣa-pramāṇa），不含比知推度，僅以知覺進行認識作用，或依前五識，或依與前五識同時而起之意識，或依自證分、定心等無分別心而來。例如眼識認識色境時，即爲現量。　(二)比量（梵 anumāna-pramāṇa），係以既知之事實爲基礎，比知未知之事實，乃經由推理而進行認識作用，不與前五識同時而起，係依散地之意識而來者。例如見煙則推知火之存在。比量又可分爲二種比量、三種比量、五種比量，即：(1)二種比量：1.自比量（梵 svārtha-anumāna），又作自比、爲自比量，即爲自己而比量；以智爲本質，此時未必需要表之於他人。2.他比量（梵 parārtha-anumāna），又作他比、爲他比量，即爲他人而比量；經由自比量所認識之智，再語之他人時之比量。(2)三種比量：1.自比量，爲自己所認可而不爲他人所認可作爲因（理由根據）之比量。2.他比量，爲他人所認可而不爲自己所認可作爲因之比量。3.共比量，又作共比，爲自己與他人共同認可之比量。(3)五種比量：1.相比量，例如見煙之相而推知火之存在；即爲有關事物外相之比量。2.體比量，例如見現在之體而推知過去、未來之體；此乃有關事物自體之比量。3.業比量，例如見草木動搖，則知風之存在；即由事物之動作，而推知該作用之根據。4.法比量，例如由無常而推知苦之存在；此因法與法之間具有相互依存之密切關係，故根據一事即可推知他事。5.因果比量，由因推知果，或由果推知因。　(三)聖教量（梵 āgama 或 śabda），又作正教量、至教量、聲量、聖言量，即篤信聖者之教說真實無誤，而依靠聖教來量知種種意義。　(四)非量，又作似量，即似是而非之現量及比量，故又作似現量、似比量。例如衣由色等四塵構成，本身並無實體可言，然由於分別見解，遂認爲「衣乃實在者」，此即似現量。又如遠見塵、霧等，卻錯以爲煙，並據此錯覺而證明有火存在，此即似比量。以上均爲似是而非之現量及比量。其中，現量、比量、非量，或現量、比量、聖教量等，皆稱三量。此外，現量與比量對非量而言，稱爲真現量、真比量。　於現、比、聖教三量之外，若加上譬喻量（梵 upamāna，例如由牛而推知有水牛、乳牛等；此即依據類似事物而推知相同之他物），則爲四量。若再加上義准量（梵 arthāpatti，又作義準量，例如無常必定無我，今既知諸法無我，依準其義，即可了知無常之存在），則爲五量。若再加上無體量（梵 abhāva，例如進入屋內，由於主人不在，則知主人必定前往他處），則爲六量。此外，另有隨生量（梵 saṃbhava）、想定量（梵 pratibhā）、傳承量（梵 aitihya）、身振量（梵 ceṣṭā）等。　於古代印度各學派間，對各種量論之看法及側重之情形，大都隨其宗義而有所不同，例如順世外道僅承認現量，勝論學派承認現、比二量，耆那教、數論學派、瑜伽派承認現、比、聖教三量，正理學派承認現、比、聖教、譬喻等四量，彌曼蹉學派之咕魯派（梵 Guru）則另又加上承認義準量，彌曼蹉學派之帕達派（梵 Bhāṭṭa）及吠檀多學派另又承認無體量，而共爲六量。在佛教，則常用現量、比量、聖教量、譬喻量。在因明方面，古因明師多採現、比、聖教三量。至六世紀之大論師陳那時，則限定僅以現量、比量等二量用於因明論式。〔解深密經卷五、大毘婆沙論卷七十一、大乘阿毘達磨雜集論卷十六、因明入正理論、成唯識論卷二、因明入正理論疏卷上〕（參閱「三量」633、「量論」5295）


meanings:
① Ðồ đong. Các cái như cái đấu, cái hộc dùng để đong đều gọi là lượng cả. ||② Bao dung, tấm lòng rộng rãi bao dung được gọi là lượng. Như độ lượng 度量, cục lượng 局量, v.v. ||③ Một âm là lương. Cân nhắc, cân xem nặng hay nhẹ đo xem dài hay ngắn đều gọi là lương. Vì thế nên châm chước sự khinh hay trọng gọi là thương lương 商量 toan lường. ||④ Liệu lường. Như lương lực nhi hành 量力而行 liệu sức mà làm. Có khi đọc là lượng.


meanings:
① Đo, đong, thử: 量地 Đo đất; 量身材 Đo vóc người; 量體溫 Đo nhiệt độ cơ thể; 用尺量布 Lấy thước đo vải; 用鬥量米 Lấy đấu đong gạo; ② Suy xét: 打量 Xem xét; 思量 Suy tính. Xem 量 [liàng].


meanings:
① (cũ) Dụng cụ đong lường (như: đấu, thăng v.v.); ② Sức chứa đựng, khả năng chịu đựng: 酒量 Tửu lượng (khả năng uống rượu); 他飯量大 Nó ăn khỏe; 氣量 Độ lượng; ③ (Số) lượng: 流量 Lưu lượng; 降雨量 Lượng mưa; 大量生產 Sản xuất hàng loạt; 質量并重 Coi trọng cả chất và lượng; ④ Lượng, lường, liệu, tùy: 量入爲出 Lường thu để chi; 量才錄用 Tùy tài mà sử dụng. Xem 量 [liáng].


meanings:
that which exists based upon one's knowledge, or cognitionHaimaka


meanings:
5295量，梵語 pramāṇa 之意譯。量論，即指有關量之研究。梵語 pramāṇa 之語義，可解作 pramā（正知）與 ana（作具），故量論即表示獲得正確知識之方法，及藉此方法所獲知之結果。量之研究分爲知識論與論理學兩方面，知識論係討論知識之起源、種類、性質，及其相互之關係等；論理學則研究論證之形式、過程等。於古代印度哲學諸派中，正理學派即以量之研究爲主題，其「正理」之名，梵語爲 nyāya，意謂「以量爲探究對象者」。然量之研究並不限於正理學派，亦包含於其他各學派之學說體系中。佛教之因明即相當於此。　於因明中，量論不僅包含論理學，亦包含知識論。於古因明中，量論僅爲佛教體系之一部分；而新因明之創始者陳那則進一步擴充量論之意義，陳那於其量論之代表作「集量論」（梵 Pramāṇa-samuccaya）之歸敬偈中，即讚歎如來爲「量之體現者」（梵 pramāṇa-bhūta），可知陳那之意，概以量論爲佛教之本義。陳那之後，繼承此一學統者，有法稱、法上等大論師，此即佛教論理學派。　量論在探究「確立正知之作具」上，最重要即考察量者、所量、量果（又稱量知）等三要素。量之種類，於印度各教派中看法不一，統括之，共有現量、比量、聖教量、譬喻量、義准量、無體量、隨生量、想定量、傳承量、身振量等十量諸說，其中佛教自古即用現量、比量、聖教量、譬喻量等四量，而佛教內之古因明則採現、比、聖教三量，至強調論理主義之新因明，則僅用現、比二量。現量表示直接之知覺知識，比量爲考察合理推理以作爲論據關鍵之演繹知識，佛教新因明即以此現、比二量爲基礎，而發展其體系完整嚴密之論證法，蔚成東方哲學思想中一枝獨秀之知識論、論理學。　自古因明之開祖足目（梵 Akṣapāda）以來，印度研究量論之經論有：足目之正理經（梵 Nyāya-sūtra）、婆錯耶那（梵 Vātsyāyana）之正理經論（梵 Nyāya-bhāṣya）、陳那之因明正理門論（梵 Nyāya-mukha）及集量論、Praśastapāda 之 Padārthadharmasaṃgraha、商羯羅主（梵 Śaṃkarasvāmin）之因明入正理門論（梵 Nyāya-praveśa）、憂底有達迦羅（梵 Uddyotakara）之 Nyāya-vārttika、法稱之釋量論（梵 Pramāṇa-vārttika）、量抉擇論（梵 Pramāṇa-viniścaya）、正理一滴論（梵 Nyāya-bindu）等數本著名論作，及 Kumārilabhaṭṭa 之 Śloka-vārttika、婆羅拔伽羅（梵 Prabhākara）之 Bṛhatī、瓦卡帕提米拉（梵 Vācaspatimiśra）之 Nyāya-vārttika-tāparya-ṭika；Bhāsarvajña 之 Nyāya-sāra; Jayanta-bhaṭṭa 之 Nyāya-mañjarī；Gaṅgeśa 之 Tattva-cintāmaṇi; Keśavamiśra 之 Tarka-bhāṣā；Annambhaṭṭa 之 Tarka-saṃgraha。〔Mādhava: Sarvadarśanasaṃgraha（English tr. by E.B. Cowell & A.E. Gough, 1894）; S.C. Vidyabhūsana：History of Indian Logic, 1921; A.B. Keith: Indian Logic and Atomism, 1921；Radhakrishnan：Indian Philosophy, vol. 2, 1927; H.N. Randle：Indian Logic in the Early Schools, 1930; Th. Stcherbatsky：Buddhist Logic, 1930～1932; S.C. Chaterjee: Nyaya Theory of Knowledge, 1950〕（參閱「因明」2276、「量」5293）


meanings:
① Sửa sang. Như li chánh văn thể 釐正文體 sửa sang thể văn cho đúng. ||② Li, lai. Ðơn vị tỉ lệ lãi, lãi hàng năm 1 li (lai) là 1%. Mười lai là một phân. ||③ Cai trị. ||④ Cho. ||⑤ Li kim 釐金 một thứ thuế nhà buôn. Cứ trăm phần lấy năm phần gọi là li kim, thường dùng tắt một chữ li. ||⑥ Một âm là hi. Phúc. Cùng nghĩa với chữ hi 禧.


meanings:
① Xentimet; ② Li, lai (đơn vị tỉ lệ lãi, lãi hàng năm 1 li (lai) là 1%, lãi hàng tháng 1 li (lai) là 0, 1%); ③ Nhỏ bé; ④ (văn) Chỉnh lí, điều khiển, sửa sang: 釐正文體 Sửa sang văn thể; ⑤ (văn) Cai trị; ⑥ (văn) Cho. Xem 釐, 禧 [xê].


meanings:
① Loài kim. Phàm các vật lấy ở các mỏ mà có thể nấu chảy ra và biến hoá được hình chất đi đều gọi là kim. Như vàng, bạc, đồng, sắt, thiếc, ngày xưa gọi là ngũ kim 五金 (năm loài kim). Ðó là kể các thứ thường dùng đó thôi, chứ loài kim thì nhiều thứ lắm. ||② Vàng. Vàng là một loài quý nhất trong loài kim, nên gọi vàng là kim. ||③ Tiền. Ngày xưa cho tiền vàng là có giá trị nhất, nên tiền tệ đều gọi là kim. Tục gọi một lạng bạc là nhất kim 一金. ||④ Tiếng kim, một thứ tiếng trong bát âm. Như tiếng cái kiểng, cái thanh la gọi là tiếng kim. Ngày xưa thu quân thì khoa chiêng, nên gọi là [b]minh kim thu quân 鳴金收軍. ||⑤ Ðồ binh. Như cái giáo cái mác đều gọi là kim. ||⑥ Sắc vàng, phàm các loài động vật thực vật mà gọi là kim đều là vì sắc nó vàng cả. ||⑦ Bền. Như kim thành 金城 thành bền như vàng. ||⑧ Dùng để nói các bậc tôn quý. Như kim khẩu 金口 miệng vàng. Nói về Phật về thần về vua chúa đều dùng chữ kim. Như kim ngôn 金言 lời vàng, lời của các bậc thánh hiền nói. ||⑨ Nhà Kim 金 (1115-1234), một giống rợ diệt nhà Bắc Tống 北宋, lấy được vùng Ðông tam tỉnh Mông Cổ và phía bắc nước Tàu, truyền mười đời vua, nối đời 120 năm, sau bị nhà Nguyên 元 lấy mất. ||⑩ Sao Kim, một ngôi sao trong tám vì sao hành tinh lớn.


meanings:
① Kim, kim loại, kim thuộc: 五金 Ngũ kim; 合金 Hợp kim; ② Tiền: 現金 Tiền mặt; 獎金 Tiền thưởng; ③ Vàng: 眞金 Vàng thật; 金枝玉葉 Lá ngọc cành vàng; 鍍金 Mạ vàng; ④ (Có) màu vàng: 金魚 Cá vàng; ⑤ Tiếng kim (một trong bát âm); ⑥ (văn) Binh khí (như giáo, mác...); ⑦ [Jin] Sao Kim, Kim tinh; ⑧ [Jin] Đời Kim (Trung Quốc 1115–1234); ⑨ [Jin] (Họ) Kim.


meanings:
3520梵名 Sāṅkhya-kārikā。凡三卷。梁‧真諦譯。又作僧佉頌、僧佉論、迦毘羅論。收於大正藏第五十四冊。本書爲數論外道破斥佛教之論書，因其內容涉及佛教，故雖爲外教之典籍，亦被收在佛教藏經中。本論有頌與長行；作者不詳，或謂係外道迦毘羅仙人（梵 Kapila）所造，頌爲自在黑（梵 Īśvara-kṛṣṇa）所造，長行爲天親所釋。有關本書之書名，經論說法不一，據成唯識論述記卷一末、卷四末載，自在黑造七十行頌，金耳國王賜金賞之，彼爲彰顯令譽，遂稱之爲金七十論。　一九二二年，薛爾瑪（Vishmu Prasad Śarma）出版梵本之釋及本頌，其英譯本則早於一八八七年由柯爾布魯克（Henry Thomas Colebrooke）所出版。本論之注疏較重要者有宗朗之金七十論解二卷、曉應之金七十論備考三卷、智幢之金七十論疏三卷。〔歷代三寶紀卷十、開元釋教錄卷七〕


meanings:
Không cần đem vàng để đổi vàng, dụ chỉ chẳng làm việc vô nghĩa, uổng công. Hoằng Trí quảng lục q. 4 ghi: »上 堂： 水 不 洗 水、 金 不 博 金、 眼 不 見 眼、 心 不 用 心。 能 恁 麼 去、 不 墮 根 境 識、 那 涉 去 來 今？ 迷 裏 忽 然 逢 達 摩、 何 曾 特 地 作 叢 林。 – Sư thượng đường: Nước chẳng rửa nước, vàng chẳng đổi vàng, mắt chẳng thể thấy mắt, tâm chẳng thể dụng tâm. Người có khả năng như thế, chẳng rơi vào căn, cảnh, thức; đâu dính đến quá khứ, hiện tại, vị lai. Trong mê chợt gặp Tổ Đạt-ma, đâu từng chỉ cất ngôi chùa«.


vietnamese:
kim quang minh tứ thiên vương hộ quốc <đpb>


vietnamese:
kim quang minh sám pháp bổ trợ nghi <đpb>


vietnamese:
kim quang minh tối thắng vương kinh <cm>


vietnamese:
kim quang minh tối thắng vương kinh <đpb>


vietnamese:
kim quang minh tối thắng vương kinh <pqđtđ>

meanings:
3523請參閱 金光明懺法 請參閱 金光明經文句 請參閱 金光明經玄義 請參閱 金光明經玄義捨遺記 請參閱 金光明最勝王經疏 凡十卷三十一品。唐代義淨譯。略稱最勝王經。收於大正藏第十六冊。此經乃金光明經之別譯本。爲金光明經之譯本中最後出而最完備者。本經敘說金光明懺法之功德，且敘述由四天王之鎮護國家和現世利益之信仰。廣爲我國、日本所重視。古來，本經之注疏頗多，較重要者有，隋吉藏之金光明經疏一卷、隋智顗之金光明經文句六卷與金光明經玄義二卷、唐慧沼之金光明最勝王經疏十卷等。（參閱「金光明經」3524）


vietnamese:
kim quang minh tối thắng vương kinh sớ <pqđtđ>


meanings:
（梵 Suvarṇaprabhāsa，藏 Gser-ḥoddam-pa mdo-sḍcḥi dbaṅ-poḥi rgyal-po）具名《金光明最勝王經》（依據梁·真諦三藏所傳）。收在《大正藏》第十六册。在此經整部譯出以前，西晋·竺法護早就有《菩薩十地經》的翻譯（和本經的〈最淨地陀羅尼品〉內容相同，它的異譯本鳩摩羅什所翻《莊嚴菩提心經》現存）。後來，北凉·玄始年間（412～427 ）曇無讖譯出了《金光明經》四卷，十八品。繼而梁·承聖元年（552）真諦再譯成七卷，改訂了北凉譯本各品，幷補譯〈三身分別〉、〈業障滅〉、〈陀羅尼最淨地〉、〈依空滿願〉四品，足成二十二品。其後，北周武帝時（561～578）耶舍崛多再譯成五卷本，于北凉譯本各品外補譯出〈壽量〉、〈大辨陀羅尼〉二品。隋·闍那崛多又補譯〈銀主陀羅尼〉、〈囑累〉二品。隋·開皇十七年（597）大興善寺沙門寶貴綜合各家譯本，删同補缺成爲《合部金光明經》八卷，二十四品。最後，武周·長安三年（703）義淨譯出《金光明最勝王經》十卷，三十一品。這一譯本品目義理最爲完備，譯文華質得中，慈恩宗慧沼曾據以注疏宏揚，乃至成爲通行的本子。後來，法成曾依義淨譯本重翻爲西藏文本，此外又有回鶻文重譯義淨譯本及西夏文譯本。但藏文藏經中除了重翻義淨譯本而外，還收有直接從梵本翻出的兩本，一勝友等譯十卷本（二十八品，大同義淨譯），一失譯五卷本（二十品，大同曇無讖譯）。其十卷本後又轉譯爲蒙文本、滿文本。另外在西域還發現有于闐文譯梵本斷片（〈梵品〉至〈懺悔品〉，又〈除病品〉、〈流水長者品〉一部分）。現在尼泊爾等地存有完全梵本，二十一品，大同凉譯，日本南條文雄、泉芳璟曾校印一本（1931年）。又，印度‘佛教經典協會’也印行過一本（1898年），但只有十五品，不完全。<#>依據前後不同譯本，可以推知此經先有另品單行，其次有略本行世，後來逐漸增廣，到淨譯本才算完備。淨譯全經分三十一品，內容依義區分，初〈序品〉爲序分，次九品屬于正宗分，其餘二十一品是流通分。又正宗分九品中的義理分類，初二品明果，次五品明行，後二品明境。<#>明果的兩品中，初〈壽量品〉，因妙幢疑問，如來壽命何因短促，爲說如來壽量無限，但爲利益衆生，示現短促。又說種種十法能解如來真實理趣，說有大般涅槃。次〈分別三身品〉，因虛空藏請問，詳說佛有法、應、化身。于此解釋大乘初期發生的佛身問題，和《法華經》〈壽量品〉所說相通。陳譯本始有此品，唐譯本就沿用它的譯文，只略加修飾。如說除遣三心得到三身，三心名爲起事心、依根本心、根本心，即純用陳譯。但在藏譯本中，這三心作隨事轉識、依阿賴耶意、阿賴耶識。實際上，經文所說含有轉識成智的用意。<#>其次，明行的五品裏，初〈夢見懺悔品〉，說妙幢夢見婆羅門擊金鼓出聲，說懺悔法。次〈滅業障品〉，因帝釋問，說修行大乘，攝受邪倒有情曾造業障罪者懺悔除滅之法。以上爲地前行。次〈最淨地陀羅尼品〉，說十地行。發菩提心爲十度因，又依種種五法成就十度，十地相狀及十地名義、障礙、十地所行各度、所生三摩地，最後說各地所得護持陀羅尼。于此分別十地足以和《華嚴經》〈十地品〉互相發明。次〈蓮華喻贊品〉，說懺悔法因緣，即過去金龍主王常以蓮華喻贊稱諸佛，幷說有贊文。次〈金勝陀羅尼品〉，說受持此陀羅尼即是供養諸佛，得其授記，隨其所求無不圓滿。<#>再次明境兩品，初〈重顯空性品〉，略說空法，令聞者悟入勝義，正修出離。次〈依空滿願品〉，說依空性行菩提法修平等行。在這一品裏，天女聞法開悟，即轉女身作梵天身，得佛授記，和《法華經》裏龍女轉身成佛相似。<#>從正宗分以下有二十一品，廣說諸天護世、增財、益辨、除灾、顯經利益、授記、除疑，幷說往因苦行，末後菩薩同贊以及如來付囑，皆屬于流通分。在這些品目中，比起凉譯略本來，增補了陀羅尼很多，因此也有將本經列入秘密部的（如西藏文大藏經）。又這些品裏所說懺悔罪惡方法，諸天護國思想，王法正理的論議，流水長者的放生行事等，後來都成爲佛教中一般流行的傳說和信仰行儀，因而使本經流行更廣。另外，本經中所有咒語均稱陀羅尼而不稱真言。在〈諸天藥叉護持品〉中，青頸的名號還只用于天神，而非千手觀音，曠野鬼仍只是一個藥叉王而非大元帥明王，睒摩梨（淨譯苫跋羅）仍只是一個阿修羅王而非勝樂金剛。這些都可以看出原始禁咒藏（《西域記》卷九）還未發展到後來流行的真言乘、金剛乘等的地步。又〈除病品〉介紹了一些醫學理論，也成爲中國古代對于印度醫學知識的重要源泉。<#>本經的重要義理，像關于三身十地等說，真諦在翻譯之時已經流行，所以他很重視本經，特加注疏，由他的弟子慧曠再傳天臺智顗。智顗著有《金光明經玄義》（二卷）和《文句》（六卷，均爲門人灌頂錄）即多引用真諦之說。同時三論宗大師吉藏（吉藏幼隨父謁真諦，其名即真諦所授）也著有《金光明經疏》（一卷）。其後慧沼又就義淨新譯本經著《疏》十卷。到了宋代天臺家對于此經更有發揮。如知禮對《玄義》、《文句》各作有《記》六卷，又有《懺儀》一卷，遵式也著有《金光明經懺法補助儀》一卷。另外明·受汰集《金光明經科注》四卷，附有《金光明經感應記》，敦煌石室中也發現有《懺悔滅罪金光明經冥報傳》，是記載持誦《金光明經》感應事迹的。（郭元興）<#>◎附︰溫特尼茲（M. Winternitz）《印度文獻史》〈佛教文獻〉第七章（依觀摘譯）<#>後期大乘經典中，最爲後期的是《金光明經》（Suvarṇaprabhāsa）。本經的內容既是哲學的，又是倫理的，其中更包含了諸多傳說。但是，其大部分已有怛特羅的成分存在。<#>在第一章，叙述婆羅門憍陳如欲從如來求請舍利如芥子許。梨車毗王子名一切衆生喜見，乃以偈答之︰<#>‘恒河駛流水，可生白蓮花，黃鳥作白形，黑鳥變爲赤，假使贍部樹，可生多羅果，朅樹羅枝中，能出庵羅果，斯等希有物，或容可轉變，世尊之舍利，畢竟不可得，假使用龜毛，織成上妙服，寒時可披著……假使蚊蚋足，可使成樓觀……假使持兔角，用成于梯蹬，可升上天宮……鼠緣此梯上，除去阿蘇羅，能障空中月……假使波羅葉，可成于傘蓋，能遮于大雨，方求佛舍利，假令大船舶，盛滿諸財寶，能令陸地行，方求佛舍利；假使鷦鷯鳥，以嘴銜香山，隨處任游行，方求佛舍利。’<#>其次，婆羅門憍陳如也述說即使想見如芥子許的佛舍利，也是不可能的事。佛非血肉身，圓滿正覺的如來，唯具法身（dharmakāya），僅是法之要素（法界）所成。換句話說，佛唯有絕對的、非物質的‘身’；佛僅是由觀念，也就是僅是精神（非感覺性的）現象所形成。諸佛無作者，亦複本無生。只是爲成熟衆生，而顯現究竟涅槃的幻象。<#>第四章中，樹立了高道德水準，幷包含諸多有關贊嘆懺悔及慈悲心的優美章句。有關空的教義，則在第六章中發展。但是，在同一章中也再三的贊嘆讀誦本經的功德。第九章中介紹了辯才天。至于在第九章，爲了表明《金光明經》系一陀羅尼，遂有大吉祥天女出場。第十三章可說是一部稱作‘王法正論’的王論（rajaśastra）教科書，此一王論系力尊幢王爲其子登灌頂王時所唱誦的。又，在本經中所提到的傳說，也包括了犧牲自身以作爲餓虎食物的‘王子捨身飼虎’的故事。王子死後，其父王收其舍利于黃金箱中，幷建塔供養。此外，在本經的其他篇章中，則揭載怛特羅式的儀軌，幷揭出女神哈利提、薑提卡等之名。<#>《金光明經》在流行大乘佛教的諸國中，頗受評議，但也極爲流行。本經的斷片也曾在中亞發掘出。在中國，相傳早在漢明帝（57～75）時，迦葉摩騰（Kaśyapa-mataṅga）曾宣講本經。雖然這是爲了提高本經地位而虛造的事件，然而，無疑的，當時必然有與今本差異頗钜的《金光明經》存在。在漢譯本方面，計有曇無讖（414～433）本、真諦（552～557）本以及義淨（703）本等三種。<#>［參考資料］　《開元釋教錄》卷九；《貞元新定釋教目錄》卷十三；高崎直道《如來藏思想の形成》；上山大峻《敦煌佛教の研究》；山田龍城《梵語佛典導論》（《世界佛學名著譯叢》{79}）；金岡秀友《金光明經の研究》。<#>


vietnamese:
kim quang minh kinh huyền nghĩa thập di kí <pqđtđ>


meanings:
3532<一>梵語 vajra，巴利語 vajira。音譯作伐闍羅、跋闍羅、跋折 飽、嚩日囉、伐折羅、跋日羅。即金中最剛之義。經論中常以金剛比喻武器及寶石，較常用於比喻武器。以金剛比喻武器，乃因其堅固、銳利，而能摧毀一切，且非萬物所能破壞。以金剛比喻寶石，及取其最勝之義。　(一)以金剛比喻武器，如帝釋天及密迹力士所持之武器，稱爲金剛杵；其不爲任何物所破壞，而能摧破一切，猶如金剛。故經論中常出現金剛堅固、金剛不壞、金剛身、金剛頂、金剛界、金剛心、金剛堅固之信心等辭彙。又金剛般若經疏論纂要卷上載，真諦以六種金剛之色，比喻般若（智慧）之體用，即：(1)青色能消除災厄，以喻般若能消除業障。(2)黃色隨人之所須，以喻無漏之功德。(3)赤色對日而生出火光，以喻智慧對本覺而生出無生之智火。(4)白色能澄清濁水，以喻般若能清除疑濁。(5)空色令人行坐於空中，以喻般若之慧能破除法執，而令人住於真空之理。(6)碧色能消除諸毒，以喻智慧能淨除三毒。此皆以金剛之堅固、非萬物所能破，來比喻般若之體；以金剛之銳利、能破萬物，來比喻般若之用。　於密教，金剛一詞亦常用於武器方面，如獨鈷（即獨股形狀之金剛杵或金剛鈴）、三鈷、五鈷等，多作爲諸尊之三摩耶形，乃諸尊之本誓或內證之德的表徵，具有摧破眾生之煩惱、去除惑業之障難、驚覺眾生等各種含義，此外亦以之爲諸尊所住三摩地之標幟。又持金剛杵之力士，稱爲執金剛，略稱金剛。寺院中之四天王像，俗稱爲四大金剛。　(二)以金剛比喻寶石，因金剛石透明無色，且光耀璀璨，一經日光照射，即顯現出各種光耀之色彩，於夜中亦能放出螢光，而爲諸寶中之最勝者。經論中亦以金剛寶石來比喻菩薩所證得之金剛三昧；以取其最勝之義。然經論中較少用此譬喻。　此外，據金剛頂疏卷一之說，世界之金剛有不可破壞、寶中之寶、戰具中之勝等三義。另據北本涅槃經卷二十四、大乘義章卷九等舉出，金剛有能破、清淨、體堅、最勝、難測、難得、勢力、能照、不定、主、能集、能益、莊嚴、無分別等十四德。〔大日經疏卷一、卷十五、金剛般若波羅蜜經疏、金剛般若經贊述卷上、金剛仙論卷一、祕密曼荼羅十住心論卷十、梵語雜名、慧苑音義卷上、希麟音義卷七〕（參閱「金剛二義」3534）　<二>爲金剛草履之略稱。即指由藺或藁做成之草履。（參閱「金剛草履」3555）


meanings:
① Vốn có nghĩa là 1 loại đá quý, thường dùng để hình dung một vật cứng rắn đặc biệt. Thư Đáp Trịnh Côn Nham Trung Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »執 金 剛 寶 杵、 摧 碎 一 切 物。 – Cầm chày báu Kim cang, đập tan tất cả vật«. ② Hộ pháp thiện thần trong thần thoại Phật giáo. Tiết Dương Kì Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »那 吒 頂 上 吃 蒺 藜、 金 剛 脚 下 流 出 血。 – Trên đảnh Na Tra nuốt chùy sắt, dưới chân Hộ pháp máu chảy ra«.


vietnamese:
kim cương nhất thừa thậm thâm giáo <đpb>


meanings:
adamantine absorption; indestructible concentration; diamond-like samādhi


vietnamese:
kim cương tam muội bản tính thanh tịnh bất hoại bất diệt kinh <cm>

meanings:
(title) Jingang sanmei benxing qingjing buhuai bumie jing


vietnamese:
kim cương tam muội bản tính thanh tịnh bất hoại bất diệt kinh <đpb>


meanings:
3534<一>西藏名 Rdo-rjeḥi tiṅ-ṅe-ḥdsin-gyi chos-kyi yi-ge。全一卷（或二卷）。北涼時代（397～439）譯。譯者佚名。收於大正藏第九冊。其內容係闡釋諸法空、真如、如來藏等，計分八品：第一序品、第二無相法品、第三無生行品、第四本覺利品、第五入實際品、第六真性空品、第七如來藏品、第八總持品。本經雖僅一卷，然已賅攝諸大乘思想，堪爲菩薩出世度人之法寶。本經之西藏本乃譯自漢本。又本經之注釋書有明代圓澄之金剛三昧經注解四卷、新羅元曉之金剛三昧經論三卷、清代誅震之金剛三昧經通宗記十二卷。〔敦煌劫餘錄卷七（陳垣）〕　<二>全一卷。譯者佚名。又稱金剛三昧本性清淨不壞不滅經、金剛清淨經。收於大正藏第十五冊。


meanings:
(title) commentary on the Kŭmgang sammaegyŏng


meanings:
(title) Dhāraṇī of the Adamantine Essence


meanings:
（梵 Vajra-yāna）泛指密教，或指相對于右道密教（即真言乘，Mantra-yāna）的左道密教。又稱爲怛特羅派（Tāntrika）。<#>按，密法與咒法在《吠陀》以後的婆羅門教中具有重要意義。佛教也幷非全面性的排斥，如在原始佛典中即曾出現咒法。之後，佛教內部曾發展出各種密咒與陀羅尼。到五、六世紀左右，又形成印契（mudrā）與曼荼羅（maṇḍala）。但是，密教之確立，則是在《大日經》、《金剛頂經》出現的七世紀後半葉。其時，密教以大日如來爲首，加上大威德明王、不空罥索觀音等特有諸尊，將古來之佛教與婆羅門教諸尊配列組合成爲系統化的曼荼羅，而且制定儀式，幷將印契與明咒的使用，組織在儀軌之中。<#>《大日經》引用《華嚴經》系統，立‘即事而真，當相即道’的教說，幷依據般若與大悲方便的思想，包容攝取婆羅門教及各種民間信仰。《金剛頂經》雖然是依瑜伽行派的心識說所組成，但也含有正面肯定愛欲的大樂（mahāsukha）思想。這兩部經典均不同于後期大乘之傾向于觀念化，而側重于承認現實事象當體的實相，且糅入印度教（即包容當時民間宗教而復興的婆羅門教）信仰。<#>在密教思想興隆之後，乃衍生出右道密教（真言乘）及左道密教（金剛乘）。前者以《大日經》爲中心，構成理論化的密教；後者承續《金剛頂經》的思想系統，發展成較具實際趨向的密教。其後，真言乘未有較大的發展，而金剛乘則與印度教結合，發展得極爲隆盛，甚至在十世紀以後幾乎遍布在整個印度佛教圈。<#>在印度佛教史上，因陀羅部底（In-drabhūti）王對金剛乘的隆盛，貢獻頗大。其著作《智慧成就》（Jñānasiddhi）與印度教的性力派（Sāktāḥ），關係甚爲緊密。所謂性力派，即從女神杜爾嘉（Durgā）的崇拜轉變成崇拜其性力（śakti），進而發展出肉欲主義修行法的宗派。此肉欲主義雖然具有濃厚的淫猥傾向，但却受到印度人的接納，以致金剛乘急速地普及于奧利薩、孟加拉地區。尤其八世紀以降，此派受到該地的波羅（Pāla）王朝之庇護，教團益發隆盛，幾乎遍及印度全島。<#>創建波羅王朝的瞿波羅（Gopāla），在首都建造歐丹多富梨寺（Odantapuri），其子達摩波羅（Dharmapāla）在恒河河岸上建超戒寺（Vikramaśīla）；此二寺皆爲金剛乘的根本道場。尤其是超戒寺，在此後以迄十三世紀初佛教被回教徒滅亡之前，一直極爲興隆。<#>在提婆波羅（Devapāla）之時，與印度教性力派結合的金剛乘，其隆盛情况抵達顛峰，衆多的怛特羅（tantra，密續）被製作出來。《秘密集會》（Tathāgata-guhyaka）與《成就法鬘》（Sādhanamālā）等金剛乘的代表性著作，也于此時問世。這些都在禪定及冥想以外，頻頻使用真言（mantra）與洋特羅（yantra），更容許强烈性的藥物及肉體性的放縱，藉助肉體的昂奮以獲致一種神秘體驗的境界，認爲該境界即爲勝義出世間悉地（siddhi）。而使金剛乘形成體系化的，是時輪派（Kāla-cakra-vāda）的教義。時輪派將被過去現在未來三時所制約的迷界，稱爲時輪；又說欲從時輪解脫，須依據超越時間、空間的本初佛（Adi-buddha）思想；此本初佛就是金剛薩埵。此時輪教義除有印度教性力派的基調之外，也包含濃厚的毗濕奴派與瑜伽派色彩。<#>金剛乘之所以與印度教融合，是爲了因應印度當時的社會。亦即印度人爲了因應當時興起的回教侵略，所發展而成的宗教産物。但是在十三世紀初葉（1203），回教徒燒毀超戒寺時，該寺僧尼悉遭殺害，金剛乘的發展遂于印度中絕。<#>金剛乘的代表性學者爲蓮華生（Padma-samb!hava）。蓮華生出現于八世紀左右，曾被延聘入西藏創建喇嘛教。其後，不二金剛（Advayavajra）、寶積靜（Ratnākaraśānti）、般若伽羅末提（Prajñākaramati）、那洛巴（Nāropa）等相繼出現于超戒寺。此外，在十一世紀出現的阿底峽（Atīśa）是顯密兩教的大學者，對西藏喇嘛教學的形成也占有極爲重要的地位。<#>◎附一︰松長有慶〈印度密教研究之現况及其研究方法〉（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{72}）<#>當以梵文表示密教時，‘金剛乘’可說是最普遍的語詞。該詞也存在于原典中，而且日本密教也在使用。<#>自古以來，‘金剛’就被認爲具有‘金剛石’或‘作爲戰鬥工具的金剛’的意思。《大日經疏》卷一︰<#>‘金剛喻實相智。過一切語言心行道，適無所依，不示諸法，無初中後，不盡不壞，離諸過罪，不可變易，不可破毀，故名金剛。如世間金剛寶有三事最勝。一者不可壞故。二者寶中之上故。三者戰具中勝故。此與釋論三種金剛三昧中喻意相同。’<#>亦即就性質的堅固、價值的無比貴重，以及武器之優越而言，金剛是世間最好的。《大日經疏》認爲《釋論》（《大智度論》）卷四十七中所說的三種金剛三昧的比喻，即此三者之大要。<#>據此可知，後期密教以金剛爲空性（Śūnyatā）爲最高之真實。甚而以具體的五鈷金剛形，作爲如來五智的象徵。加上向來的金剛之概念之後，密教獨特的象徵哲學，遂巧妙地在其中衍生出來。所謂的‘金剛乘’，即具有此等性質的大乘佛教中的最高之教。<#>但是，如果探討印度密教的經典、儀軌與怛特羅，則‘金剛乘’的用例，實只限于《金剛頂經》，或屬于《金剛頂經》系統的與怛特羅教有關的文獻；而不見于《大日經》系或初期密教經典。因此，如果以‘金剛乘’來表示密教全體，或將它限定爲俗稱左道密教的印度後期密教，則不能不說已失却其本意。換言之，‘金剛乘’的本來意義，是指印度中期密教的代表經典（瑜伽部密教的《金剛頂經》），與繼之而來的後期密教（無上瑜伽密教）的總稱。<#>因此，一般所通用的‘密教’用語，顯然有誤用的情形。亦即︰(1)由于受日本的顯教、密教對立的意識所左右，而認爲在波羅蜜乘、顯教之外，還有獨立之真言乘的密教存在；(2)認爲‘真言乘’是指《大日經》、《金剛頂經》等印度之純正密教，而‘金剛乘’是左道密教。這樣的論調，不能不說是毫無根據的誤解。<#>◎附二︰呂澄《印度佛學源流略講》餘論（摘錄）<#>密教開始于第七世紀。到第八世紀以後，性質逐漸同印度教相接近，愈益離開了佛教的面貌，一般稱之爲‘左道’。以後的發展，更加不純，特別是主張性欲的瑜伽，一般也稱爲‘左道瑜伽’。由于他們也講般若、苦等教理，主張空性，幷說這種空性，猶如金剛，是不變的，爲了與大乘小乘相區別，又稱之爲‘金剛乘’。<#>在波羅王朝于十一、十二世紀建立了超行寺以後，金剛乘密教更有一番變化。它逐漸泛濫于民間，而不一定集中于寺院了。教理也更爲通俗化，更加沒有什麽規律，簡單易行，所以人們稱之爲‘易行乘’。所謂易行，就是區別于一般佛教難行的實踐而言的□他們認爲一般的佛教方法比較難，民衆不易接受，行不大通，因此要采取易行的辦法。其實，金剛乘密教的成佛辦法就比較容易了，主張即身成佛，而易行乘密教的方法更簡單，主張立地成佛。他們的所謂成佛是指的常人‘快樂’的境地，這種‘快樂’與一般佛教的所謂涅槃常樂我淨的樂是不同的，他們的‘快樂’最後歸之于男女的性欲，所以他們的瑜伽方法，必須是同女人配偶，稱此爲‘手印’，其中有許多淫穢之處。也正因爲他們的方法簡易，提倡低級的東西，很能得到社會一部分愚昧群衆的歡迎，流傳很廣，很快。在流傳過程中，形式也有變化，如金剛乘有自己的經典，名‘呾特羅’，裏面有種種儀軌（用什麽方法供養本尊，用什麽咒語等），仍很繁複。到了‘易行乘’，則不尊經，而是尊師，尊重他們的導師、上師；認爲只要照導師的指導做就行了。導師教的是一些歌訣之類（現在存下來的還有‘多呵’這樣的詩歌），或謂之‘金剛曲’。這類語言文字，都在可解與不可解之間，十分曖昧，一般也稱之爲‘密語文學’。西藏有許多譯本，在尼泊爾一帶還遺留下很多原本，有些已被校刊出版。所以，密教不但方法逐漸有變化，而且所信奉的典籍也有變化。這就是十一、十二世紀時期密教流行的情况。<#>密教發展到最後，還有所謂‘時輪乘’。他們特別崇拜的是本初佛，認爲釋迦牟尼之上還有最初的佛，是那個最初佛發生一切的。同時，他們還對人的生理作了很多研究，提倡用瑜伽的方法來控制身體內部的所謂‘有生命的風’（相對外部自然界的風說的），就可以使人的生命不受時間流轉的影響，而得長壽，以致于脫胎換骨，變人身爲佛身。時輪乘的教義，也反映了伊斯蘭教對佛教的影響，他們反抗伊斯蘭教，幷且設想，詛咒將來有一天伊斯蘭教的滅亡。到了這時，也就是密教發展的最後階段了。<#>從上述情况來看，在波羅、斯那兩王朝的二百年間，密教還是有發展的。這種發展有兩個系統。一是以寺院（那爛陀寺、超行寺）爲中心，他們也談教理，把密教的教理與顯教的教理混合來談。如師子賢就是達摩波羅時代的國師，他提倡般若，同時又是密教裏的重要人物。他的弟子覺智足，則更是將般若與密教混合起來講的。到十一世紀中葉，超行寺還有一位大家名阿提沙，他曾到我國西藏去復興佛教（因西藏佛教那時一度被破壞），也是一個雙談顯密二教的人。除寺院這個系統之外，在民間還有一個系統，這是通俗化的密教，其內部情况也非常複雜。後來人們把密教得了成就（悉地）的大師列舉出來，共有八十四家，其中包括了各式各樣的人物，甚至連龍樹、提婆也被包括在內，此外，還包括了民間各階層的人物。同時還給這八十四家作傳，收集他們的著作，給他們做贊歌等等，我們即可從這些資料中看到所謂密教人物與其傳教方法的一斑。<#>◎附三︰噶瑪聽列仁波切著·孫一譯《西藏十六世噶瑪巴的歷史》第二章第八節（摘錄）<#>金剛乘（Vajrayana）或密續乘（Tan-trayana）是佛道中最高的修行法。在其他乘中行者依教奉行，可望于未來世中開悟。然而在金剛乘中却采果爲因。由于大乘教法的廣大心量生出金剛乘的宇宙觀──交織佛能的顯現。所以在密乘中，自己的身、口、意被轉成佛的身、口、意。金剛乘的重點觀念是三昧耶（samaya），是瑜伽士對修習金剛乘觀行所做絕對清淨的誓願。<#>在金剛乘中，佛道直接顯現于三根本中（three roots），就是上師（guru）、本尊（devata）和空行（dakini）及護法（dharma-pala），也可以說是金剛乘的三寶。上師是加持根本（adhisthana），因爲是他揭示了我們自心中的佛性。本尊是成就根本（siddhi）。爲利益不同資質和傾向的衆生，佛道以多種不同外型的本尊示現。因此瑜伽士可做一種或多種本尊的心靈修行，本尊是適合自己根性的覺悟轉化者。空行和護法合而爲事業根本（karma）。空行代表覺悟的女性能量，可以引導瑜伽士使他回復于平衡狀態。護法有男女二相，他們的作用相似，都是護衛瑜伽士修行，幷且守護瑜伽士由佛法各種傳承處聚集的加持力。<#>◎附四︰不動慧獅子編《佛教寶藏》附錄〈心中心法〉（摘錄）<#>金剛乘的意義<#>金剛乘有許多不同的名詞，如︰信手鎧（Shraddhakaravarma）在《無上瑜伽教義》中說︰‘菩薩乘有二種，一爲講十地與六波羅蜜之因乘，另一爲講秘密真言之果乘。’因此，‘秘密真言乘’、‘果乘’及‘金剛乘’都與‘真言乘’同義。‘真言乘’又名‘方便乘’。至于‘因果乘’這個名詞，乃是二大乘（波羅蜜及真言乘）的異名。<#>在金剛乘的典籍中，金剛乘也被稱爲‘持明藏’（Scriptural division of the knowe-led-ge Bearers）和‘密續藏’（Sets of tantras）。<#>(2)關于‘秘密真言乘’，它之所以被稱爲秘密，乃是因爲它是暗中秘密傳授的，不傳給非法器之人。‘真言’（咒）的原字是mantra，man意爲心，tra意爲救護。《一切如來金剛三業最上秘密大教王經》第十八章（Guhyasa-majatantra,chap. XVIII）中說︰‘依根塵爲緣，所生起之心，即是所謂man，tra意爲保護以諸金剛力，護離世間法，所發諸誓願，即名修真言。’<#>還有另外一種說法是，man意爲發如實智，traya意爲保護六道輪回衆生之悲心。<#>(3)關于‘果乘’，此處之‘果’系指四種清淨︰即住處清淨、身體清淨、資財清淨、行爲清淨，也就是佛宮殿、佛身、佛財、佛行。修者依此四種清淨，觀想自己當下即有一座不可思議的大宮殿，幷有天人爲伴，四周具諸聖物，及具足淨化環境和衆生的聖行。是故此乘被稱爲‘果乘’，其原因就在修此乘者乃依果（佛位）所具諸相而修觀。信手鎧在《無上瑜伽教義》中說︰‘此乘之所以名果，乃是因修此乘者都以扮演具有清淨身、清淨資財、清淨住處及清淨行的佛果爲修行的辦法。’<#>(4)關于‘金剛乘’一名的由來，寶手寂（Ratnakarashanti）在《掌花論》（Kusum-anjaliguhyasamajanibandha）中有極明確的說明。論中說︰‘總括整個大乘之經意的是六波羅蜜，總括六波羅蜜的是方便與智慧，而總括方便與智慧令成一味的是菩提心。這就是金剛薩埵三昧。只有此智慧和方便合一才是金剛。由于它既是金剛又是乘，故名金剛乘或真言乘。’因此，以方便和智慧合一不分的金剛薩埵瑜伽爲修行的方法和修行之目的的就是金剛乘。<#>由于金剛乘較波羅蜜乘有更多的善巧方便，故又名方便乘。智依在《不二金剛乘》中說︰‘以不可分故，名爲金剛乘。以果爲道故，又名爲果乘。以大方便故，又名方便乘。以極秘密故，又名爲密乘。’<#>［參考資料］　■尾祥雲《秘密佛教史》；ShashiBhushan Dasgupta《An Introduction to TantricBuddhism》（日譯本爲《タントン佛教入門》，宮阪宥勝、桑村正純譯）。<#>


vietnamese:
kim cương quang diệm chỉ phong vũ đà la ni kinh <đpb>


meanings:
3539金剛光，梵名 Vajra-tejas，音譯嚩日羅帝惹。西藏名Rdo-rje-gzi-brjid。爲密教金剛界三十七尊中，十六大菩薩之一，南方寶生如來四親近之一。位居金剛界曼荼羅南方月輪中，寶生如來之右方。又稱金剛日菩薩、金剛光明菩薩。別名金剛威德菩薩、最勝光菩薩、摩訶光焰菩薩、金剛輝菩薩。此尊表寶生如來光明之德，彼以一切如來之福德大威光，遍照有情界，破無智之暗。密號威德金剛、威光金剛。此尊之種子、形像等，於金剛界曼荼羅各會中不同，於成身會，種子爲???（aṃ），爲諸法本不生之光明朗無邊際之義；三昧耶形爲日輪；形像爲身呈肉色，左手握拳，右手持日輪形；真言爲「唵　嚩日囉　諦惹　暗」。於三昧耶會，種子爲???（ta），三昧耶形爲蓮花上有日輪，真言爲「嚕褒儞庾多」。於微細會，形像爲兩手捧日輪於胸前。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有日輪形；真言爲「唵　那莫　薩嚩怛他誐多　蘇哩曳毘喻　嚩 日囉　帝爾儞　入嚩攞　以翊」。〔金剛頂經卷一、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷一、卷三、金剛頂瑜伽略述三十七尊心要〕


meanings:
3541金剛利，梵名 Vajra-tīkṣṇa，音譯嚩日囉底乞灑拏。西藏名 Rdo-rje-ral-gri。又稱金剛受持菩薩。別名摩訶衍菩薩、摩訶器杖菩薩、文殊師利薩、金剛藏菩薩，金剛甚深菩薩、金剛覺菩薩。<一>密教金剛界三十七尊之一，十六大菩薩之一，西方無量壽如來四親近之一。位居金剛界曼荼羅西方月輪中無量壽如來之右方。由此尊之加持，能以般若波羅蜜之劍，斷自他無量雜染結使諸苦。密號般若金剛、除罪金剛。此尊之種子、形像等，於金剛界曼荼羅各會中不同，於成身會，種子爲???（dhaṃ），爲大空法界智之義；三昧耶形爲利劍；形像爲身呈金色，左手持花，花上有篋，右手持利劍；真言爲「唵　嚩日囉　底乞瑟拏　淡」。於三昧耶會，種子爲???（da），爲不取不捨中道妙慧之義；真言爲「耨佉　砌那」。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有利劍；真言爲「唵　薩嚩怛他孽多　鉢囉枳惹　波羅蜜多　避　涅賀㘑薩都薩都努弭　摩訶具沙努霓　淡」。此菩薩爲無量壽如來下轉攝取之身，表徵以智慧之利劍給與眾生之德。身爲金色，示佛智成滿之相，左手之梵篋，示定中存佛智；右手之利劍，示佛智猛利、斷惑除障。〔金剛頂經卷一、大教王經卷三（施護譯）、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、卷三、諸佛境界攝真實經卷中〕　<二>爲仁王般若經所舉五大力菩薩中西方之尊。手持金剛劍，放金色光護國。劍表能斷自他俱生之障。


meanings:
Gọi đủ: Kim Cang Vương Bảo Kiếm. Kiếm báu rất bén, dụ chỉ khi tham thiền được triệt ngộ thì vận dụng thiền cơ một cách tự tại, không chướng ngại. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »上 堂 示 眾： 鐵 餕 豏、 金 剛 劍、 吞 了 斬 了、 以 活 爲 驗。 作 家 恁 麼 共 提 持、 超 過 佛 祖 增 光 焰。 – Sư thượng đường, dạy chúng: Bánh nhân sắt, kiếm Kim Cang. Nuốt xong, chém xong, đem mạng sống để nghiệm. Bậc tác gia cùng đưa ra như thế, vượt qua Phật Tổ càng rực rỡ«.


meanings:
3560金剛喜，梵名 Vajra-sādhu，音譯嚩日囉娑度。西藏名Rab-tu-dgaḥ-baḥi rgyal-po，意爲歡喜王。係密教金剛界三十七尊中，東方四親近之第四。乃居於東方月輪中阿閦如來後方之菩薩。又作金剛稱菩薩、金剛善哉菩薩、歡喜王菩薩。別名摩訶悅意菩薩、妙薩埵上首菩薩、金剛首菩薩。由此尊之加持，於諸善法渴仰無厭，見微善即稱美讚歎。密號善哉金剛、讚歎金剛、安樂金剛。　此尊之種子、形像等於各會皆不同，於成身會，種子爲???（saḥ），義爲諦觀不生不滅常住堅固之理；三昧耶形爲二拳相並，各舒食指作彈指狀；形像爲身呈肉色，二手握拳當胸；真言爲「唵　嚩日囉　沙度　索」。於三昧耶會，種子爲???（dhu），表顯法界三昧自證之大喜；印相爲外縛拳，以二食指作彈指狀；真言爲「娑度娑度」。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有寶。於微細會，形像爲左手握拳，右手作彈指狀。　金剛喜菩薩象徵阿閦如來的菩提心之德，此德愛憐一切眾生而救濟之，示現自他俱得喜悅之相。〔金剛頂經卷一、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷一、略述金剛頂瑜伽分別聖位修證法門、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
(term) diamond-like samādhi, adamantine absorption


vietnamese:
kim cương dụ định thuyết hữu đa chủng <pttđ>


meanings:
（梵 vajropamā-samādhi，藏 rdo-rje-śes-bya-baḥi tin-ṅe ḥdsin）指能破除一切煩惱的禪定，此定如同金剛之能摧斷一切物，故稱金剛喻定。又，此定能發智，斷除煩惱，故亦稱金剛無間道、金剛三昧或金剛心。聲聞、菩薩在修行究竟斷滅最後煩惱時生起此定。于‘定起惑了’之時，聲聞得阿羅漢果，菩薩得佛果。關于此定諸家各有異說。茲舉俱舍家、唯識家與《大乘義章》所說，略述如下︰<#>(1)俱舍家所說︰此家稱破有頂地第九品惑的無間道爲金剛喻定。《俱舍論》卷二十四〈賢聖品〉頌雲（大正29·126b）︰‘上界修惑中，斷初定一品，至有頂八品，皆阿羅漢向。第九無間道，名金剛喻定，盡得俱盡智，成無學應果。’《俱舍論頌疏》卷二十四釋雲（大正41·951b）︰<#>‘得不還者，從斷初定一品爲初，至斷有頂八品爲後，名阿羅漢向，趣阿羅漢果故。即此向中，斷有頂地第九品惑無間道，名金剛喻定。此定能破一切煩惱，猶如金剛能摧一切，故名金剛喻定。定雖有力能破一切，餘惑先斷故，今唯斷第九品惑。此定既能斷有頂地第九品惑，能引此惑盡得俱行盡智令起，即此盡智是解脫道。此解脫道與漏盡得，最初俱生故名盡智。（中略）盡智生已，成無學果，更無學故。’<#>此金剛喻定雖在未至定、中間定、四根本定、下三無色定等九地定中得起。但是，由于其能緣智、能緣行相與所緣境之異，而有多種之別。對此，《大毗婆沙論》卷二十八及《俱舍論》卷二十四列舉三種異說。{1}未至定、中間定、四根本定各有五十二，空處定有二十八，識處定有二十四，無所有處定有二十。{2}未至定、中間定、四根本定各有八十種，空處定有四十，識處定有三十二，無所有處定有二十四。③未至定、中間定、四根本定各有一六四，空處定有五十二，識處定有三十六，無所有處定有二十四。有此異說是因滅道類智緣滅道諦時，有總緣、別緣之別。第一說是滅諦別緣、道諦總緣，第二說屬滅、道二諦共別緣，第三說爲滅諦總別緣、道諦總緣。對此，《俱舍論光記》以第三說爲正義，《俱舍論寶疏》以第一說爲正義。<#>(2)唯識家所說︰唯識家說菩薩在第十地滿心時此定現前。《成唯識論》卷九雲（大正31·53c）︰‘此地（第十地）于法雖得自在，而有餘障，未名最極。謂有俱生微所知障及有任運煩惱障種，金剛喻定現在前時，彼皆頓斷入如來地。’但是，《唯識了義燈》卷七（本）就金剛喻定之所攝，總括爲第十地滿心時與出第十地滿心以後方是等覺等二說。幷舉取後者之說破斥之，論第十地滿心時說（大正43·804b）︰‘此雖離第十地別雲等覺，亦第三攝，即屬滿心，非滿心外，若許出十地外，更經多時後方入佛，應出初地等亦經多時方入後地。’又，《百法問答鈔》卷七認爲金剛無間道的正斷惑是十地滿心的最後一刹那。其方便是在大自在天宮百劫之間修千三昧，于其間修學佛果功德，其次千劫之間漸學佛的威儀，複次萬劫間示現成佛之相，十方諸佛來集以智水灌頂，現授佛位儀式等而至正斷惑的金剛心。關于此金剛喻定所斷之惑，有若干疑議。如︰此惑若名佛地之障，則斷佛地之惑時，究以何者爲金剛無間道之因智？此外，明來暗去是大乘斷惑之定理，明不來則暗不能破。而佛智之明不來，如何能破佛果之障？<#>按斷惑證理之法，必有無間、解脫二道，無間道屬斷惑，解脫道屬證理，因此，無間道猶未究竟清淨，解脫道方是圓滿清淨。故若謂以佛智斷惑，則佛果之初後有勝劣的差別，此墮大過。因佛果是圓淨一味，不同于十地有入、住、出三心的優劣差別。是故，第十地滿心以最後究竟之智爲佛果的無間道，此智法爾引起佛果極圓明之智故，此智生時，佛地之障永遠斷滅，入究竟圓淨的如來地。<#>(3)《大乘義章》所說︰本書卷九分釋名、體性、開合辨相、就位分別、有惑無惑等五門，遍及大、小乘而對此定廣加說明。在釋名方面，金剛三昧出《涅槃經》（北本卷二十四），言金剛者乃借喻名德。謂世間金剛有十四義。菩薩行德具足衆義如世之金剛，是故就喻名曰金剛。<#>此三昧之體是慧，在小乘是四諦之慧，緣覺是十二因緣之慧，大乘是了達法界如實之慧。然其所以稱爲三昧，約有四義，即①諸心數法更相受名，如四念處其體實是慧而名爲念，今慧亦名爲定。②從伴稱，此金剛慧共定相隨，故從其伴目說爲定。③就能爲名，此金剛慧能令諸行正定不動，故從功能名爲定。④隨義受稱，此金剛慧體含多義，于中含有正定安固不動義，故說爲三昧。<#>關于金剛三昧之階位，《大乘義章》雲（大正44·639b）︰<#>‘小乘法中通別有五︰(一)簡聖異凡，見道以上無漏聖慧能破難壞，通名金剛。(二)簡修異見，唯取修道對治無礙以爲金剛，餘者皆非。(三)簡上異下，如雜心說，唯非想地見修無礙是其金剛，餘者悉非。(四)簡勝異劣，如雜心說，唯非想地修道無礙以爲金剛，餘者皆非。(五)簡終異始，唯非想地修道治中末後一治是其金剛，餘者皆非。以此窮終破障畢竟，故偏說之。大乘法中通別有五︰(一)簡信異謗，十信以上信心成就，永離謗法同曰金剛。(二)簡住異退，習種以上解行成就，堅固難壞齊名金剛。(三)簡出世異于世間，初地以上證真無漏，能破惑妄不可破壞悉名金剛。(四)簡上異下，第十地中一切智德皆名金剛，故地經中十地菩薩初入地時，得離垢三昧，離垢三昧猶是金剛破障之義。(五)簡終異始，其唯最後窮終一念以爲金剛。故地持雲，于最後身菩提樹下得衆相離垢障三昧，名金剛三昧，所攝以斯准驗局在窮終。’<#>按，金剛三昧以義而論，雖廣通諸位，但其究竟則是在最後斷惑之時。<#>［參考資料］　《大智度論》卷四十七；《大日經疏》卷六；《增一阿含經》卷三〈弟子品〉；《金剛三昧經》；《菩薩瓔珞本業經》卷上；《金光明最勝王經》卷二；《金剛頂經》卷一；《雜阿毗曇心論》卷十；《大毗婆沙論》卷一五五；《瑜伽師地論》卷十二。<#>


meanings:
Còn gọi: Kim quyển. Vòng kim cang. Thiền tông dùng từ này để chỉ cơ ngữ nhà thiền. Tiết Dục Vương Đức Quang Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »上 堂： 聞 聲 悟 道、 落 二 落 三。 見 色 明 心、 錯 七 錯 八。 生 機 一 路、 猶 在 半 途。 且 道 透 金 剛 圈、 吞 栗 棘 蓬 底 是 甚 麼 人？ – Sư thượng đường nói: Nghe tiếng ngộ đạo, chẳng phải thiền pháp, thấy sắc minh tâm, thật là lầm lẫn, một con đường sống, còn ở giữa đường. Hãy nói kẻ thấu suốt cơ ngữ nhà thiền, công án của người xưa là người nào?«. X. Lật Cức Bồng.


vietnamese:
kim cương trường trang nghiêm bát nhã ba la mật đa giáo trung nhất phần <cm>

meanings:
(title) Tantra of the Vajra Essence Ornament (A Part of the Prajñāparamitā Doctrine)


vietnamese:
kim cương trường trang nghiêm bát-nhã ba la mật đa giáo trung nhất phần <đpb>


meanings:
3562金剛塗香，梵名 Vajra-gandhā，音譯嚩日囉健陀、縛日囉巘題。西藏名 Rdo-rje-dri。密教金剛界三十七尊中，外四供養之一。居於外院方壇之東北隅。此尊以香塗身，去熱惱而得清淨爽快。密號清涼金剛、勝淨金剛，種子爲???（gaḥ），即無造作之義。　此尊之三昧耶形、形像等於各會皆不同，如於成身會之中，三昧耶形爲蓮花上之塗香器；形像呈青色天女形，左手持塗香器，右手作塗香之態；印相係二手各作拳，開掌塗胸；真言爲「唵　嚩日囉　巘帝　虐」。於微細會，形像爲右手握拳，左手持塗香器。於供養會，兩手持蓮，蓮上有塗香器；真言爲「唵　薩嚩怛他誐多　巘陀　布惹　咩伽　三母捺囉　薩發囉拏　三摩曳　吽」。　此菩薩係北方不空成就如來爲供養大日如來所流出之身，不空成就即釋迦佛，出現於穢土，爲利益眾生而親近濁亂境界，故以塗香供養大日如來。〔大教王經卷四、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、諸佛境界攝真實經卷下、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


vietnamese:
kim cương thọ mệnh đà la ni niệm tụng pháp <đpb>


vietnamese:
kim cương thọ mệnh đà la ni kinh pháp <đpb>


meanings:
（梵 Vajra-yakṣa）漢譯有金剛夜叉、金剛藥叉、金剛啖食等名。爲北方不空成就佛的教令輪身。在日本密教的兩種不同傳承裏，東密系統認爲此一明王是五大明王之一，而台密系統則以烏瑟沙摩明王取代此尊。雖然如此，此一明王誓願吞啖、除盡一切惡行衆生，及三世一切惡穢觸及染欲心。這種本誓，與烏瑟沙摩明王是相通的。<#>金剛夜叉明王的形像是︰三面六臂、大威忿怒，以七珍瓔珞莊嚴其身。身材高大無量，遍身燃燒火焰。六隻手臂所持的物品，第一手右持五股杵、左持金剛鈴；第二手左弓右箭；第三手左輪右劍。右脚舒踏蓮華，左脚屈舉而下有蓮華。所持物在修行法中各有寓意，劍、輪象徵降伏法；弓、箭象徵敬愛法；鈴、杵象徵自身的金剛薩埵。<#>相傳此一明王的真言頗爲靈驗。如果持誦一千零八十遍，則三千大千世界諸天，皆隨順懾伏。修習金剛夜叉明王法，通常用在息灾與調伏。在日本佛教界，也有人將此一明王的根本大咒及根本印契，加持在男女身上，以成就阿尾舍法，亦即降神之法。他們用這種方法來預卜吉凶與禍福。此外，在飲食前如果能將此一明王的真言持誦七遍，也可以預防食物中毒的灾患。其真言爲‘唵摩呵藥乞叉■日囉娑怛■弱吽鍐斛鉢羅吠舍吽（om% mahā yakṣa va-jrasattva jaḥ hūm% bam% boḥ praveśa hūm%）’。<#>以此尊爲本尊的修法名金剛夜叉法，主要用于調伏或息灾。依《覺禪鈔》〈金剛夜叉法〉上卷所載，此法有生淨土、吞啖惡衆生、急殺惡人、惡人死亡法、蘇生法、得好女、得官位等功能。然此法極秘，不可恣意修習。另外，以此明王爲中尊所畫的曼荼羅，稱爲金剛夜叉曼荼羅，又因五月輪中各繪有五尊，故亦稱金剛夜叉二十五輪曼荼羅。<#>［參考資料］　《仁王護國般若波羅蜜多經》卷下；《金剛頂瑜伽中略出念誦經》卷三；《五大明王義》；《瑜伽瑜只經義述》卷七；《阿娑縛抄》卷一三一〈金剛夜叉卷〉、卷一三二〈五大尊合行卷〉。<#>


meanings:
3542金剛夜叉，梵名 Vajra-yakṣa，音譯嚩日囉藥乞灑。爲密教五大明王之一，係北方不空成就如來之教令輪身。又稱金剛焰口明王、大黑明王、金剛噉食明王、金剛盡明王。因其能噉食一切惡業之眾生，故稱金剛焰口；因其身爲黑色，故稱大黑；因其能吞盡惡有情，故稱金剛盡。密號噉食金剛、調伏金剛、護法金剛；種子爲???（hūṃ），爲恐怖之義，或???（haḥ）或???（vaṃ）；三昧耶形爲羯磨輪，表事業成辦之義；或有說三昧耶形爲牙、鈴、五股杵、劍等。形像爲身青黑色，呈忿怒相，三面六臂，頭上有馬王之髻，正面有五目，左、右二面各有三目，三面皆開口；右方之第一手執五股杵，第二手執箭，第三手持劍；左方之第一手執五股鈴，第二手持弓，第三手持金輪，立左足，舉右足，二足下皆踏蓮，以珠寶嚴飾遍身，火焰燃如劫火。真言爲「唵　麼賀藥乞叉　嚩日囉娑怛嚩　弱　吽鑁　　斛　鉢羅吠捨吽」。又金剛藥叉瞋怒王息災大威神驗念誦儀軌載，此尊爲金剛手虛空庫菩薩所現；而以此尊爲本尊之修法，即金剛夜叉法，主要爲調伏、息災時所修之法。〔仁王護國般若波羅蜜多經道場念誦儀軌卷上、理趣釋卷下、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷三、瑜伽瑜祇經大金剛焰口降伏一切魔怨品〕


meanings:
3571金剛嬉，梵名 Vajra-lāsī, Vajra-lāsye，音譯嚩日囉邏西。西藏名 Rdo-rje-ḥdsin-ma。密教金剛界三十七尊中，內四供養之一。乃位居中央大月輪中東南隅之菩薩。又稱金剛嬉戲大天女。由此尊加持，於受用法圓滿快樂，得受用智自在。密號普敬金剛。　此尊之種子、形像，於各會中皆不同，如於成身會，種子爲???（haḥ），諸法離因果之義；三昧耶形爲左曲之三股鉤；形像爲身呈黑色，天女形，二手握拳各置於腰側，頭向左稍低；真言爲「唵　嚩日囉　邏細　護」。於三昧耶會，種子爲???（ti），如如三昧平等大樂之義；三昧耶形爲豎跋折羅（金剛杵）置於蓮花上；印相爲外縛拳，豎二拇指偃之；真言爲「摩訶　囉底」。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上豎立三股杵。　此菩薩自大日如來流出以供養東方阿閦如來，阿閦如來司掌金剛堅固的菩提心之德，故以適悅形之菩薩供養之。〔大教王經卷四、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、諸佛境界攝真實經卷下、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
Còn gọi: Kim cang tam-muội. Thiền định thuộc giai đoạn cuối cùng trong lộ trình tu tập của Bồ tát, đoạn trừ phiền não cực kì vi tế. Sau định này là tiến vào quả vị Phật. Đàm Thối truyện trong TCTT q. 8 ghi: »迺 晦 迹 鐘 山、 斷 其 漏 習、 養 金 剛 定、 趣 大 能 位。 – Sư ở ẩn trong Chung Nam Sơn, đoạn trừ các lậu tập, nuôi dưỡng Kim Cang Định, tiến vào quả vị Phật«.


meanings:
3579金剛寶，梵名 Vajra-ratna，音譯嚩日囉囉怛那。西藏名 Rdo-rje-rin-chen。又稱金剛胎菩薩。　<一>密教金剛界三十七尊中，十六大菩薩之一，南方寶生如來四親近之一。位居金剛界曼荼羅南方月輪中寶生如來前方。密號大寶金剛、如意金剛、庫藏金剛。此尊之種子、形像，於各會中皆不同，如於成身會中，種子爲???（oṃ），三昧耶形爲有火焰之三瓣寶；形像爲身呈肉色，左手與願，右手承寶；印相爲二拳之面相合，以二食指作寶形；真言爲「唵　 嚩日囉　囉怛那　唵」。據略述金剛頂瑜伽分別聖位修證法門載，由金剛寶菩薩之加持，能證得無染智。　<二>大日如來四親近之一。位居金剛界曼荼羅四印會中南方月輪內。代表四種智印中之三昧耶智印。形像爲右手作與願印，左手持寶珠置於胸前；印相爲金剛針印；真言爲「薩縛目捺藍銘不栗夜薄縛睹」。此菩薩爲寶生如來下轉之身，象徵發菩提心後之萬行攝持萬法。〔金剛頂經卷一、瑜伽瑜祇經一切如來內護摩金剛軌儀品、金剛頂瑜伽三十七尊出生義、金剛頂蓮華部心念誦儀軌〕


vietnamese:
kim cương phong lâu các nhất thiết du già du chỉ kinh <bktt>


vietnamese:
kim cương phong lâu các nhất thiết du già du kì kinh <đpb>


meanings:
3563金剛愛，梵名 Vajra-rāga，音譯縛日羅羅伽、嚩日囉邏誐。西藏名 Rdo-rjeḥi，意爲金剛弓。密教金剛界三十七尊中，東方阿閦四親近之一。即東方月輪中，居於阿閦如來左方之菩薩。又稱金剛弓菩薩、金剛妻菩薩。別名能調伏者、魔羅諸欲菩薩、摩訶安樂菩薩。密號大悲金剛、離樂金剛、離愛金剛。　此尊之種子、形像於各會皆不同，如於成身會中，種子爲???（hoḥ），義爲生佛不二、自他歡喜；三昧耶形爲雙立五股杵；形像爲身呈肉色，二手橫舉一箭；真言爲「唵　跋折囉　阿囉伽　護」。於三昧耶會，種子爲???（kha），三昧耶形爲蓮花上有二跋折羅（金剛杵），真言爲「阿斛　蘇法」。於微細會，形像爲左弓右箭作射形。於供養會，印相作外縛拳而置於左胸；形像爲兩手持蓮，蓮上有三股杵。此菩薩象徵阿閦如來之一德，即由於發菩提心而自在憐愛眾生。〔金剛頂經卷一、瑜伽瑜祇經、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
Trí huệ giải trừ chấp trước, liễu ngộ thật tướng. Bài Đốn ngộ Vô sinh Bát-nhã tụng trong Thần Hội Di tập q. 4 ghi: »妙 中 之 妙、 即 妙 法 身； 天 中 之 天、乃 金 剛 慧。 – Diệu trong diệu tức diệu pháp thân, thiên trong thiên (chỉ đức Phật) là Kim cang huệ«.


vietnamese:
kim cương thủ trì kim cương bồ tát <pqđtđ>


meanings:
（梵 Vajra-pāṇi、Vajra-dhara，藏 Lag-na rdo-rje）又稱執金剛、執金剛主、持金剛手、秘密主、金剛手藥叉將。原本泛指執持金剛杵者，又特用作密迹金剛力士之稱。如《增一阿含經》卷二十二雲（大正2·663c）︰‘密迹金剛力士在如來後，手執金剛杵。’《大寶積經》卷八〈密迹金剛力士會〉雲（大正11·43b）︰‘金剛力士，名曰密迹，住世尊右，手執金剛。’又，《大日經》卷一〈入真言門住心品〉雲（大正18·1a）︰‘一時，薄伽梵住如來加持廣大金剛法界宮，一切持金剛者皆悉集會。’接著列出虛空無垢執金剛等十九位執金剛的名字，幷雲︰‘如是上首，十佛刹微塵數等持金剛衆俱。’此外，胎藏界曼荼羅金剛手院的諸尊亦通稱金剛手，凡此皆依通名而立。<#>《大日經疏》卷一雲（大正39·582a）︰‘西方謂夜叉爲秘密，以其身口意速疾隱秘難可了知故，舊翻或雲密迹，若淺略明義，秘密主即是夜叉王也。執金剛杵常侍衛佛，故曰金剛手，然是中深義，言夜叉者，即是如來身語意密，唯佛與佛乃能知之，乃至彌勒菩薩等，猶于如是秘密神通，力所不及，秘中最秘，所謂心密之主，故曰秘密主，能持此印，故雲執金剛也。’<#>此意謂就淺略之義而言，金剛手是指夜叉；就深義而言，金剛手是表示如來之身語意密的金剛薩埵。<#>又，《理趣釋》卷上雲（大正19·609b）︰‘金剛手菩薩摩呵薩者，此菩薩本是普賢，從毗盧遮那佛二手掌，親受五智金剛杵，即與灌頂，名之爲金剛手。’《菩提場莊嚴陀羅尼經》雲（大正19·674a）︰‘釋迦牟尼左邊畫聖文殊師利菩薩，種種寶瓔珞莊嚴，于蓮華上雙膝跪坐，二手捧鉢作獻佛勢，佛右邊畫聖金剛手菩薩，面貌忿怒嗔相，一切寶莊嚴身，手把金剛杵作旋轉勢，于蓮華上雙膝跪坐，瞻仰如來。’亦皆將金剛薩埵稱爲金剛手。然而，在不空譯《八大菩薩曼荼羅經》中，所列有︰觀自在、慈氏、虛空藏、普賢、金剛手、曼殊師利、除蓋障、地藏等八大菩薩。此中，金剛手則是八大菩薩之一。<#>［參考資料］　《五分律》卷一；《入楞伽經》卷八；《大教王經》卷一；《師子莊嚴王菩薩請問經》；《八大菩薩經》；《大乘八大曼拿羅經》；《金剛頂瑜伽金剛薩埵五秘密修行念誦儀軌》。<#>


meanings:
3536金剛手，梵名 Vajra-pāṇi（音譯伐折羅播尼）或 Vajra-dhara（音譯伐折羅陀羅）。西藏名 Lag-na rdo-rje。又稱執金剛菩薩、祕密主菩薩、金剛手藥叉將。廣指執持金剛杵之菩薩、亦特用以稱密迹金剛力士。如胎藏界曼荼羅金剛手院之諸尊皆稱金剛手；又增一阿含經卷二十二載，密迹金剛力士在如來之後，手執金剛杵。又大日經疏卷一載，淺略義之金剛手，指夜叉，因其執金剛杵常侍衛佛，故稱金剛手；深義之金剛手，則指表大日如來身語意三密之金剛薩埵。理趣釋卷上以此菩薩即普賢，因普賢親由毘盧遮那佛之二手掌受五智金剛杵之故。而不空所譯之八大菩薩曼荼羅經則在八大菩薩中並列普賢及金剛手，並述金剛手菩薩右手執金剛杵，左手安於胯，頂戴五佛冠，身青色，半跏坐；真言爲「唵鑁囉嚩娑嚩訶」。〔入楞伽經卷八、大教王經卷一（施護譯）、師子莊嚴王菩薩請問經、大乘八大曼拏羅經〕


vietnamese:
kim cương thủ bồ tát hàng phục nhất thiết bộ đa đại giáo vương kinh <cm>

meanings:
(title) Vajrapaṇi Bodhisattvās Exorcist of the Bhūtas: Great King of Tantras


vietnamese:
kim cương thủ bồ tát hàng phục nhất thiết bộ đa đại giáo vương kinh <đpb>


meanings:
3545金剛持，梵名 Vajra-dhara，音譯嚩日囉陀羅。西藏名Rdo-rje ḥdsin-pa。略稱金剛持。係密教現圖胎藏界曼荼羅金剛手院中，第二行第六位之菩薩。密號爲常定金剛，種子爲???（hūṃ），三昧耶形爲獨股杵。形像爲身呈白黃色，右手屈肘，掌向上，持直立獨股杵之下端；左手亦握獨股杵，置於左胸，著天衣，坐於赤蓮花上。胎藏圖像之執金剛杵金剛與此尊同，惟右手所持之獨股杵周圍有火焰。其印相爲金剛部之通印，即持地印；其真言爲一切持金剛之真言，即「南麼　三曼多伐折羅赧　𤙖𤙖𤙖　發吒發吒發吒　髯髯　莎訶」（namaḥ samanta-vajrāṇāṃhūṃ hūṃ hūṃ phaṭ phaṭ phaṭ jaṃ jaṃ svāhā）。〔祕藏記、諸說不同記卷四〕


meanings:
3567請參閱 一切如來金剛壽命陀羅尼經 密教金剛界外金剛部二十天之一，五類天中之虛空天。位居外金剛部東方之中央。又稱傘蓋毘那夜迦。略稱爲金剛摧天。種子爲???（gu）、???（go），乃一切法無行之義。三昧耶形爲傘蓋。形像爲身呈肉色，象頭人身，二手持寶傘蓋（亦有左手安於腰者），坐於荷葉座上。印相爲左手舒五指，掌心向下；右手作拳，以食指抵住左手掌心，呈傘狀。真言爲「唵　嚩日囉　愚　娑嚩賀」。　此尊係大日如來爲攝取諸毘那夜迦而現之應同身，持傘蓋表示覆護眾生；又以能摧破諸障難之義，故名金剛摧碎，相當於宋譯大教王經卷十所列虛空行諸天中之末度末多天（梵 Madhu matta）。又末度末多天之號爲「金剛舜拏」，梵語 chinna（舜拏）乃摧碎之義。另於賢劫十六尊一書中列舉金剛摧碎天之真言「縛日羅　遇拏」，梵語爲 vajra-gūḍha，當爲此尊之梵名，而 gūḍha 有隱蔽之義，與祕藏記中所謂傘蓋（毘那夜迦）之義相近。於西藏譯本中以 glaṅ-poḥi sna（象鼻）代替 chinna。〔蘇婆呼童子請問經卷上、大聖歡喜雙身毘那夜迦天形像品儀軌〕


meanings:
(title) Dhāraṇī of the Vajra Obliteration


meanings:
3542金剛明王，梵名 Vidyottama，音譯尾儞也多麼，意譯明王至高。爲密教胎藏界曼荼羅蘇悉地院最右端之菩薩。密號持明金剛，種子爲???（ka）；形像爲身呈肉色，二手合掌，屈小指、無名指，指甲相合，開食指，拇指合併向下，置於胸前，坐於赤蓮花上；真言爲「唵　嚩日囉　尾儞也羅惹　莎訶」。〔諸說不同記卷六、祕藏記、胎藏界七集卷中〕


meanings:
adamantine wisdom, or diamond-like wisdom


meanings:
3561<一>梵語 vajra-prajñā。音譯縛日羅般若。西藏語 rdo-rje-śes-rab。指堅固不壞之智體，爲大圓鏡智之別名。此智能破除煩惱習氣，猶如金剛之摧毀諸物，故稱金剛智。據金剛頂瑜伽略述三十七尊心要說，就「因位」而言，指行者初發之信心；就果位而言，則象徵阿閦如來。〔菩提心論、大日經疏卷一、瑜祇經義述第一〕　<二>（671?～741）梵名 Vajrabodhi。音譯跋日羅菩提。爲印度密教付法第五祖，中國密教初祖。出身南印度婆羅門（另說爲中印度王子）。十歲出家於那爛陀寺。二十歲受具足戒，廣習大小乘經律論。三十一歲，從南印度龍智學習密教。繼善無畏東來之後三年，於唐開元七年（719），攜弟子不空由海路經錫蘭、蘇門答臘至廣州，建立大曼荼羅灌頂道場，化度四眾。八年，入洛陽、長安，從事密教經典之翻譯，並傳授灌頂之祕法。譯有金剛頂經、瑜伽念誦法、觀自在瑜伽法第八部十一卷。與善無畏、不空並稱「開元三大士」。本擬歸返印度，然因病示寂於洛陽廣福寺，世壽七十一（一說七十，或謂年壽不詳）。諡號「大弘教三藏」。門弟子另有一行、慧超、義福、圓照等。〔開元釋教錄卷九、宋高僧傳卷一、佛祖統紀卷四十〕


meanings:
3564金剛業，梵名 Vajra-karman，音譯縛日羅羯磨、嚩日囉羯磨。西藏名 Las-thams-cad-kyi rdo-rje。<一>密教金剛界三十七尊中，十六大菩薩之一，北方四親近之一。位居北方月輪中不空成就如來之前方。別名金剛毘首、金剛羯磨、善遍一切處、金剛不空。此尊以虛空中庫藏之珍寶救濟眾生而令無匱乏，於十方如來一切諸佛微塵剎海普心供養。密號善巧金剛、辦事金剛。　種子、形像於諸會中皆不同，如於成身會中，種子爲???（kaṃ），即諸作業皆入大空之義；三昧耶形爲十字羯磨；身呈肉色，二手合掌高舉至頂上；真言爲「唵　嚩日羅　羯磨　劍」。於三昧耶會，種子爲???（tvaṃ），即如如、離言之作業，遍於法界而最勝第一之義；三昧耶形爲蓮花上有十字羯磨；真言爲「蘇縛始　怛鍐」。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有羯磨杵；印相作外縛拳而置於頭頂；真言爲「唵　薩嚩怛他誐多　度播冥伽　三母捺囉　薩發囉拏　布惹　羯迷　迦囉　加茑」。此菩薩爲不空成就如來下轉之身，象徵成辦自他事業之德。〔諸佛境界攝真實經卷中、瑜伽瑜祇經〕　<二>居於密教金剛界曼荼羅四印會之東方月輪內，大日如來四親近之一。象徵四種智印中之羯磨智印。形像爲左手握拳置於腰部，右掌置於胸前，掌心有羯磨；印相作外縛拳而置於頭頂，以二中指入於掌中，指面相合，二小指及食指立起相合；真言爲「阿尾儞野馱縛帝銘薩怛縛薩縛怛他蘗檐失者尾儞野地蘗摩散縛羅參忿擔」。在成身會、羯磨會、供養會、降三世會等諸會中，皆稱此尊爲業波羅蜜菩薩。〔金剛頂經卷二、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、卷三、大教王經卷三〕


meanings:
3568金剛歌，梵名 Vajra-gītā，音譯嚩日囉擬多、嚩日囉霓帝。西藏名 Rdo-rje-glu。密教金剛界三十七尊中，內四供養之一。位居中央大月輪中之西南隅。又稱金剛歌詠大天女。密號無畏金剛、妙音金剛。　此尊之種子、形像，於各會中皆不同，如於成身會，種子爲???（gīḥ），一切法無造作之義；三昧耶形爲金剛箜篌；形像爲身呈白肉色，天女形，左手執箜篌，右手彈之；印相爲二拳側面相合，由臍部上至口部而散開；真言爲「唵　嚩日囉　儗帝儗」。於三昧耶會，種子爲???（khya），義爲歌頌大空乘教而樂之；三昧耶形爲蓮花上有六絃琵琶；印相爲「金剛合掌」，由臍部至口部而上仰散開；真言爲「戌路怛囉燥契」。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有箜篌。　據略述金剛頂瑜伽分別聖位修證法門之說，由金剛歌菩薩加持，可得如來微妙音聲，聞者無厭。又此菩薩自大日如來流出，以歌詠供養司掌智慧門說法之無量壽如來。〔大教王經卷四、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
3544請參閱 一切如來金剛壽命陀羅尼經 金剛波羅蜜，梵名 Vajra-pāramitā，音譯嚩日囉波羅蜜；或 Sattva-vajrī，音譯薩怛囉嚩日離，意譯有情金剛女、勇猛金剛女。西藏名 Sems-dpaḥi-rdo-rje。密教金剛界三十七尊中，四波羅蜜菩薩之一。位居中央月輪中大日如來之東方。此尊係阿閦佛入金剛波羅密三昧所流出之身，即表以堅固如金剛之菩提心之德供養大日如來。密號堅固金剛，種子爲???（hūṃ），爲菩提心、能破之義。此尊之三昧耶形、形像，於金剛界曼荼羅各會中皆不同，於成身會，三昧耶形爲五股杵；形像爲黑青色天女形，左手執蓮，蓮上有梵篋，右手觸地；真言爲「唵　薩怛　嚩嚩日哩　吽」。於三昧耶會，三昧耶形爲蓮花上有三股杵，真言爲「嚩日囉　室哩　吽」。於微細會，形像爲左手持蓮，蓮上有鈴。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有五股杵。〔金剛頂經卷中、略述金剛頂瑜伽分別聖位修證法門、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、諸佛境界攝真實經卷中〕


meanings:
3573金剛燈，梵名 Vajrālokā，音譯嚩日囉路計、嚩日囉路迦。西藏名 Rdo-rje-snaṅ-ma。密教金剛界三十七尊中，外四供養之一。位居金剛界荼羅外院方壇之西北隅。又稱金剛光明菩薩、金剛智燈菩薩、燈菩薩。即以智慧之燈光普照法界，除無明之癡暗。密號普照金剛、除暗金剛，種子爲稖（dīḥ），一切法無取捨之義。　此尊之三昧耶形、形像，於各會中皆不同，如於成身會，三昧耶形爲寶蠟燭；形像爲身呈白色，天女形，兩手持燒爐；印相爲二手作金剛拳，豎二拇指作針狀；真言爲「唵　嚩日羅路計　儞」。於三昧耶會，三昧耶形爲蓮花上有蠟燭；印相爲外縛拳，豎二拇指作針狀；真言爲「素　帝惹　仡哩」。於微細會，形像爲跪姿，右手持蓮花，花上有蠟燭。於供養會，形像爲兩手持蓮花，花上有蠟燭。此菩薩乃西方無量壽如來爲供養大日如來所流出之身，以無量壽佛司掌智慧門之故，即以智慧燈供養。〔金剛頂經卷二、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、諸佛境界攝真實經卷下、金剛頂瑜伽略述三十七尊心要〕


meanings:
3537<一>金剛牙，梵名 Vajra-daṃṣṭra，音譯嚩日囉能瑟吒羅。西藏名 Rdo-rje-mche-ba。密教金剛界三十七尊中，十六大菩薩之一，北方不空成就如來四親近之第三。位居金剛界曼荼羅北方月輪中不空成就如來之左方。又稱金剛藥叉、金剛摧伏菩薩。別名摩訶方便菩薩、甚可怖畏菩薩、金剛上菩薩、金剛暴惡菩薩、摧伏魔菩薩。此尊表不空成就如來之一德，即表如來守護眾生，噉食眾生煩惱惑業之大悲本誓。由此尊加持故，能摧天魔一切諸障，能贏無始煩惱怨敵。密號猛利金剛、調伏金剛、護法金剛。此尊之形像、種子等，於金剛界曼荼羅各會中不同，於成身會，種子爲???（hūṃ），表諸因業悉入大空之義；三昧耶形爲橫杵上二利牙；形像爲身白黃色，二手握拳向外當胸；真言爲「唵　嚩日囉　藥乞叉　吽」。於三昧耶會，種子爲???（kṣa），表噉盡煩惱義；三昧耶形爲蓮花上有半三股杵，其形如牙；真言爲「設咄嚕　薄乞叉」。於供養會，形像爲二手持蓮，蓮上有二半股杵；真言爲「唵 薩嚩怛他蘗多　茏迦　入嚩攞　薩發囉拏　布惹　羯迷　跋囉跋囉」。於微細會，形像爲二拳向內，左手作牙印，右手拇指、食指相捻。〔諸佛境界攝真實經卷中、金剛頂經卷二、大教王經卷四（施護譯）〕　<二>密教胎藏界金剛部院二十一尊中居第三行上方第五位之菩薩。密號調伏金剛，種子爲???（hūṃ），爲摧破、恐怖之義；三昧耶形爲蓮上有半三股杵；形像爲身呈肉色，左手當腰持蓮花，右手豎掌向前，屈中指、無名指，披著天衣，坐於黃蓮花上；印相爲金剛藥叉大悲三昧耶印；真言爲「曩莫三曼多沒馱南　伽尾波羅　設咄嚕　烏吽　娑嚩賀」。〔諸說不同記卷四、胎藏界七集卷上〕


vietnamese:
kim cương bí mật thiện môn đà la ni chú kinh <cm>

meanings:
(title) The Jingang mimi shanmen tuoluonizhou jing


vietnamese:
kim cương bí mật thiện môn đà la ni chú kinh <đpb>


meanings:
3561梵名 Kani-krodha。又作金剛兒。密教胎藏界曼荼羅金剛部院第三行上方第五位之尊。或謂係阿彌陀佛之化身，或謂與烏蒭沙摩明王爲同體之尊。呈忿怒形，身爲肉色，高舉左腳，伸展兩臂，左手持金剛杵，右手向下結施無畏印，右足踏於蓮花上，頭部有圓光，髮呈上揚之火燄狀；密號事業金剛；種子爲???（hūṃ）；三昧耶形爲三股杵或獨股杵；真言爲「吽　嚩日羅　俱摩羅　迦尼　度尼　吽　吽泮吒」。此尊於諸儀軌中有多種形像，身爲黃色者稱爲黃童子；身爲青色者，稱爲青童子。　另有自大海中涌出之形像，身爲吠琉璃色，六臂三目，頭戴寶冠，左足踏寶山上之蓮花，右足沒於海中，即所謂青童子，然未見於大日經及胎藏界諸儀軌中。由於聖迦抳忿怒金剛童子菩薩成就儀軌經卷上謂金剛童子爲金剛薩埵之化身，後代之阿闍梨或依其說而添加此尊於金剛薩埵之曼荼羅中。　以此尊爲本尊所修之息災、調伏等法，稱爲金剛童子法，修之可得末法利益、現悉地相、現金剛兒身、見諸佛、得財寶、除怖畏、得聞持等諸功德。〔聖迦抳忿怒金剛童子菩薩成就儀軌經卷中、金剛童子持念經、無量壽佛化身大忿迅俱摩羅金剛念誦瑜伽儀軌法〕


meanings:
3552金剛笑，梵名 Vajra-hāsa，音譯嚩日囉賀娑。西藏名 Rdo-rje-ḥdsum。密教金剛界三十七尊中，十六大菩薩之一，南方寶生如來四親近之一。位居金剛界曼荼羅南方月輪中寶生如來之後方。又稱摩訶笑菩薩、摩訶希有菩薩、金剛歡喜菩薩、金剛微笑菩薩、金剛咲菩薩、樂生歡喜菩薩。由此尊之加持，一切眾生若聞若見，則心生踊躍，受法利樂。密號喜悅金剛、歡喜金剛，種子爲???（haḥ），爲二障全消殄、歡喜笑悅之義。此尊之三昧耶形、形像等，於金剛界曼荼羅各會中皆不同，於成身會，三昧耶形爲二隻三股杵間有口露齒像；形像爲身呈肉色，二手揚於耳側，握拳作印耳背之勢；真言爲「唵　嚩日囉　賀娑　郝」。於三昧耶會，三昧耶形爲蓮花上有橫金剛杵；真言爲「呵呵　吽　壑」。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有三股杵；真言爲「唵　娜莫　薩嚩怛他誐多　摩訶　必哩底　鉢羅母儞耶　迦黎　驃嚩日囉　賀西　郝」。此菩薩表寶生如來之一德，即授眾生萬善萬行，表示與眾生共歡喜大笑之相。〔金剛頂經卷一、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷一、卷三、諸佛境界攝真實經卷中、三卷本大教王經卷二、略述金剛頂瑜伽分別聖位修證法門、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
Gọi đủ: Kim Cang Bát-nhã Ba-la-mật Kinh. Kinh, 1 quyển, do Phật Thích-ca Mâu-ni thuyết, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 8, trang 748. Toàn kinh có trên 5.200 chữ, trước sau có 6 bản dịch từ Phạn sang Hán và bản của Cưu-ma-la-thập là thông dụng hơn cả. Nội dung tuyên thuyết tất cả sự vật trong thế giới đều hư huyễn chẳng thật. Cái gọi là thực tướng tức là chẳng phải tướng, cho rằng nên lìa tất cả tướng và »vô sở trụ« (không dính mắc) tức đối với thế giới hiện thực chẳng nên chấp trước hoặc lưu luyến. Tổ Huệ Năng, đại biểu của Thiền đốn ngộ phương Nam, tôn thờ Kinh Kim Cang làm tông, nên tư tưởng chủ yếu của Huệ Năng được biểu hiện trong Đàn Kinh chính là pháp Ma-ha Bát-nhã. Vô Tướng Giới được Tổ nói, có xuất xứ từ »Vô ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng« trong Kinh Kim Cang. Thiền pháp của Huệ Năng lấy định huệ làm gốc, chính là từ câu »Vô sở trụ nhi sinh kì tâm« của Kinh Kim Cang mà Ngài ngộ được rồi phát huy thành ý chỉ của Định Huệ đẳng học. Có thể nói rằng »Kim Cang Kinh« trực tiếp ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng Thiền tông.


meanings:
3564請參閱 金剛般若波羅蜜經 請參閱 金剛經解義 指金剛經中六種顯示人類色身爲空、無常之譬喻。即如夢、如幻、如泡、如影、如露、如電等，此六種事物皆於瞬間生起又消失，故以之比喻人身之遷流變化無實。金剛經（大八‧七五二中）：「一切有爲法，如夢幻泡影，如露亦如電，應作如是觀。」（參閱「譬喻」6809）


meanings:
3565請參閱 金剛經解義 請參閱 金剛般若經疏 凡四卷。又稱金剛般若經義疏、金剛般若疏。隋代吉藏撰，約成書於文帝開皇九至十七年（589～597）。收於大正藏第三十三冊。全書分爲十科，前九科闡述金剛經要意，第十科隨文注解。所述旁徵博引，極爲詳盡。


vietnamese:
kim cương năng đoạn bát-nhã ba la mật kinh <đpb>


meanings:
3569金剛舞，梵名 Vajra-nṛta，音譯嚩日囉涅哩多、嚩日囉儞哩帝曳。西藏名 Rdo-rje-gar。密教金剛界三十七尊中，內四供養之一。位居金剛界曼荼羅中央月輪東北隅。係由大日如來爲供養不空成就佛，由住於神通舞戲三摩地而流出之尊；不空成就佛以精進門事業爲主，故以舞戲事業供養之。密號神通金剛、妙通金剛。　此尊之種子、形像，於各會中皆不同，如於成身會，種子爲???（kṛṭ），無作無染、周遍平等之義；三昧耶形爲十字形之一股杵；形像爲身呈青色或白綠色，天女形，左手舒五指置於左股，右手舒五指置於胸前，表示舞勢；印相爲雙拳相並向下即散開，狀如香雲遍布；真言爲「唵　嚩日羅　涅㗚帝　訖哩吒」。於三昧耶會，種子爲???（ji），三昧耶形爲蓮上之十字跋折羅（金剛杵）；印相爲外縛拳（手印的印母之一）在胸前與兩肩旋舞，而於頂部作「金剛合掌」；真言爲「薩嚩　布而」。於微細會，形像爲左手垂右膝上，右手豎食指與小指，屈餘指置於胸前。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有寶珠。〔諸佛境界攝真實經卷下、大教王經卷四、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
（梵 Vajracchedikā-pra-jñāparamitā，藏 Ḥphags-paces-rab-kyi pha-rol-tu phyin-pa rdo-rje gcod-pa theg-pa chen-poḥimdo）一卷。姚秦·鳩摩羅什譯，略稱《金剛經》。收在《大正藏》第八册。爲我國佛教史上，極受歡迎，廣爲國人所諷誦與研讀，且具有甚多靈異效驗傳說的經典。<#>按‘金剛’爲寶石名，具堅、利、明三義；‘般若’即智慧，亦含實相、觀照、文字三義。亦即以金剛之堅，無可破壞，喻實相般若雖經多劫，流浪六道生死之巷，猶未曾生滅，未曾虧損。以金剛之利，無物不摧，喻觀照般若縱橫無盡，擘開塵世之迷妄，照破森羅萬象之正體正味，顯破雜然紛然之諸法本體本性。以金剛之明能投光于暗夜，喻以文字般若縱橫表現實相與觀照之理義。按此金剛般若，在佛不增，衆生不减。然就佛而言，其效用彰顯；就衆生言，其用不彰，故生聖人與凡夫之差別。又，波羅蜜系梵語pāramitā之音譯，意爲到達彼岸。故古來譯爲到彼岸、度或彼岸到。亦即乘般若智慧之舟，自迷界之生死此岸，抵達悟界之涅槃彼岸。<#>此上之經題解釋，系就羅什所譯而解。若依梵語原典經名爲《Vajracchedikāprajñā-pāramitā》，則應譯如玄奘所譯之《能斷金剛般若波羅蜜多經》。因此，自梵語文法看來，金剛與般若不能視爲同格之名詞。換言之，Vajrachedikā（能斷金剛）意爲斷金剛或碎金剛。因而，玄奘曰︰‘菩薩以分別爲煩惱，而分別煩惱類如金剛。唯此經所詮無分別慧，乃欲明能除斷，故雲能斷金剛般若波羅蜜多經。’本經一經之要旨，可舉‘應無所住而生其心’爲例。相傳禪宗六祖慧能即因此八字而徹底大悟。<#>此經與玄奘譯《大般若經》第九會第五七七卷〈能斷金剛分〉同本。又，此經自羅什初譯以來，凡有五譯，即(1)《金剛般若波羅蜜經》，魏·天竺三藏菩提流支譯。(2)《金剛般若波羅蜜經》，陳·天竺三藏真諦譯。(3)《金剛能斷般若波羅蜜經》，隋·大業年中三藏笈多譯。(4)《能斷金剛般若波羅蜜多經》，唐·三藏法師玄奘譯。(5)《佛說能斷金剛般若波羅蜜多經》，唐·三藏沙門義淨譯。<#>注釋方面，在印度，除彌勒所造八十偈釋本之外，尚有無著《金剛般若論》、世親《金剛般若波羅蜜經論》、功德施《金剛般若波羅蜜經破取相不壞假名論》，以及未被漢譯的師子月、月官等人所撰的論釋。在中國，從東晋1到民初，各家撰述不絕，主要有後秦·僧肇《金剛經注》、隋·吉藏《金剛經義疏》、隋·智顗《金剛經疏》、唐·慧淨《金剛經注疏》、唐·智儼《金剛經略疏》、唐·窺基《金剛經贊述》、惠能《金剛經解義》、《金剛經口訣》、唐·宗密《金剛經疏論纂要》等書。近人注釋亦有印順《金剛般若波羅蜜經講記》等多種。<#>本經于西元1836年，始由喬馬·格洛斯（Csoma Korosi）藉由藏譯，將其大意介紹予歐洲學界。翌年，史密特（Schmidt）發表譯自藏譯之德譯本。其後，于1864 年，尚有英國比爾（Beal）將羅什譯本譯成英文。1881年，穆勒（F. M. Muller）出版梵文原典，氏更于1894年將之譯成英文。此外，1891年，德·阿列（De. Harles）以穆勒出版之梵本爲基礎，對校藏、漢、滿三本，加上法譯而刊行于世。<#>◎附一︰呂澄〈金剛經三義〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷一）<#>今談金剛三義，原系講無著、世親學所提出，故此講主要仍依無著、世親說之。佛學超越地域，但以出生印度，與印度一般學說平行。若以哲學目印度學，重心仍在智慧，佛學更不外此。智慧即般若，而般若不限于大乘，全部佛學無不有之。以般若學顯于經文者有《般若經》，是般若名之《般若經》。他若《華嚴》、《寶積》等，名雖非般若，其實仍是《般若經》。茲以名《般若經》言，組織最全者即奘譯《大般若經》，有十六會六百卷，詳略重複而綱要相通。無著、世親學系所談般若學，特提此金剛一會者，以理推征，即謂此會能代表各會，明此會義即可概餘。故彼等于此經開始，即謂般若爲行。行之發端及其所依，又在發心。而能解說此發心意義最究竟者，無逾此會。故此特提說第一義之發心義。<#>行有範圍境界，般若之行爲第一義行。學者雖不能行第一義，然當隨順第一義行。是第一義爲與世俗相對之勝義。若于世俗義中而能順此勝義行者，又于世俗勝義二諦安立道理應當了知，則于般若中之三假說勢不能不先明者，蓋二諦安立即在三假，故于此會又特提說第二義之三假義。<#>末談行之性質，此行爲中道行。佛法之行無非中道，而般若行尤具此特質。言中道行者即不著不住，謂于二邊行不著住。此不住著意非游蕩不定，實爲方法方便耳。于此方法說得最明白、清晰、生動，幷以三語即能表達者，在各會經中又以此會爲最佳，故于此又特提說第三義之無住義。<#>如此三義，已能將般若行解說明白。而又本于無著、世親金剛般若學所提示者，故今于此三義略爲分說，以觀無著、世親學上之般若中道行。然在分說之前，先須解明通常所有二種誤會︰一者，無著、世親學談《瑜伽》，應爲瑜伽行非般若行，故此二行是一是異之疑遂生，實無須疑。蓋以行談般若，即有種種異名，見《智論》卷四十二，故此名之爲修，語之曰觀，說成瑜伽，均無不可。瑜伽乃行之方式，而所行實爲般若。是故依實質言名般若行，以形式言亦可謂之瑜伽行。如無著所談瑜伽，《顯揚論》中有五瑜伽，即五般若，是知般若瑜伽實不相外，雖有名言差別，而實義則一也。二者，有謂說般若，則偏在觀或理，談瑜伽則在行與事，如是而有理事之分，實亦不然。理事說法，漫無標準，若所言者是理，切己受用即爲事，可見理之切實處即是事。明顯于事而空談之，又即事爲理也。又依《般若經》中染淨一百八法而談，何常非事耶。金剛般若，層次井然，實亦行事之談也。由是而知般若固非專門說理舍事，若視般若空洞，實爲不知般若者。<#>(一)發趣義<#>發趣即發心。常人于發心字多有誤解，謂爲當初一下即了之自相，故此另依《般若經》而換取發趣字，謂趣無上乘。由資糧加行，地地勝進至于究竟等覺時，皆名發趣。如是發心實貫徹道果，始終意趣，所以《經》言，發心即成等覺，而成等覺亦不外此發心。故此發心實一切行所依止，有金剛不壞之義，即名此心爲金剛，爲大、爲勝、爲究竟。所謂菩薩而摩呵薩者，即指發此金剛不壞之心。是心內容極廣，有二句最爲主要，謂︰‘一切衆生我皆令入無餘涅槃而滅度之。’及‘無一衆生得滅度者。’具此二點是名發起金剛不壞心，金剛名經之意，即示明此種發心之義。鳩摩羅什甚知此旨，特于《摩呵般若經》（《大品經》）中，提此一段名〈金剛品〉。故知金剛二字在般若學上，實指所發不壞之心而已。亦知般若正唯依托此心乃能圓滿透澈，不然處處礙著，漫然無緒。又發心即是求菩提心，菩提爲三乘究竟名稱，此之發心異于二乘所發之心，而爲無上菩提心也。無上謂廣大意樂，非如二乘純爲自家著想，乃爲一切衆生安樂打算，故曰我皆令一切衆生入無餘涅槃而滅度。然此所有一切衆生者亦非實在，若其執實，于事有礙，故次又曰實無一衆生入涅槃者。此二義理，世親即說爲菩薩以他爲自之義。以他爲主非衆生求，仍求其在我也。如此自求之心，令衆生皆入無餘涅槃，則菩薩自我範圍，較之二乘實甚廣大。此種以他爲自之義，在觀行唯識道理盛行時，更見意趣深長。<#>二乘修行方法，與大乘幷無違反，只其範圍廣狹深淺有異耳。如二乘功夫，仍在生心動念上下脚，但未明對象來歷，難至究竟。蓋有情在世，原非孑然一己，與他有情實相關涉，互爲增上，雖有時自我作主，有時全爲他有情所制而爲所主。二乘修爲，意樂狹小，但求一己意念不生，逃避深山與他有情隔離，雖能證入滅盡定中，亦不可靠，有時以象鳴即失也。大乘異此，知心對象，爲心所現。所現如夢幻而不實。然有他有情增上，令所緣行相不得不生。若非將此二義，互相關連目之爲自，終難出離。所以大乘發心，雖亦自家要求無上菩提，必令一切衆生皆入無餘涅槃，乃能究竟實際令自悟入無餘涅槃，是即與小乘異也。<#>複次金剛不壞雲者，即謂無一衆生入涅槃。可見此之發心，原非名想計著（世以好名而發心者），即不住彼名想。若有所住，所住動搖，發心即失。故知不住發心方稱不壞。如此發心非爲名想（名與名字）亦複不住，云何而發。無著于此提出‘願’‘欲’二字。欲謂欲求，指此要求發之于內而非外。譬如常人聞說生死幷不知懼，但聲聞一聞佛說諸行無常，毛髮皆竪，爲說生滅法即信受奉行，此欲之在內而非外者。以此佛學後來有種姓之說，如聞無所動其心者，即無種姓。可知所發雖在名，而能發定在內。又願者謂思惟作意或抉擇分別。是欲非僅一心之動而已，必于所欲要須思惟抉擇乃能决定，故金剛心之發，根本仍在‘欲’與‘願’上。如所欲展轉光大，而願亦隨之展轉幽微勝進，佛學之行（或般若行）即據此步步抉擇勝進而至究竟也。故知發心定非當初即了，必須地地無失乃能究竟。此意據于《般若》而見諸《華嚴》，所以發心乃澈始澈終層層勝進事。如《金剛般若》，須菩提問發趣行人云何應住。佛示發此金剛心後，隨示十八住處，令由發心至于成佛，住住抉擇對治，皆與發心同一進止。至入般若段時，更明示應無所住而發心。‘無住’二字明白提出，即示此心不壞之金剛義也。惜二千年來斷章取義，以游蕩無依而釋無住，豈其是耶。<#>(二)三假義<#>般若學見之經者，如《須菩提》、《舍利弗》、《帝釋》、《文殊》乃至《彌勒》，各有特點，然以《須菩提》最爲重要，初三分中俱有明文，如舍利弗問學般若當于何處求，佛即告言當于〈須菩提品〉中求。此品所重即爲三假，《金剛般若》乃《須菩提般若》之精華，其根本亦在三假。三假之名羅什譯爲法假、受假、名假，玄奘譯成法名方便，二譯皆通。羅什之意《智論》有釋，慧遠承之，而有發揮。其次第謂由極微積聚所成之物爲法，即是法假；由種種法如五蘊成人，即受用假；再由受假積聚所成軍，是名假，乃假中假也。奘譯無‘受假’，但有法名。如須菩提與佛問答，但說不見菩薩（法）亦不見菩薩名（名）。然佛令須菩提說法，須菩提亦有所說，而此所說即方便說。是奘譯三假之義亦通。‘般若’範圍原在‘二諦’，‘二諦’所依即是‘三假’。世間所有論識，乃至人事，言說，克實而談，無非法名二假。而此法名都無定實，原是假立。世人不知，執定有法名之實，即成顛倒。若知其實相則爲第一義諦。言第一義諦者，幷非如名有實，亦非指事（事有其本質在故），更非毫無所依，但不如常人所執，即第一義也。知此然後隨順世間法名，安言立說。是種安立，非但可，而且要。不然世人說火而以水答，開言便異，即與世人相違不生關係。故應隨順世俗而說第一義，實更須要，是爲依第一義所安立之俗諦，即所表出之第一義也。般若行即以此爲範圍，《須菩提般若》于此特加重視，故彼開言即說我不見有法與名者，即先示安立俗諦，然後所說自異，外道議論。是此所言第一義，乃安立之第一義，可說之第一義。真第一義無言說。《金剛經》中處處表示，如曰不應以勝相觀于如來，如來所說勝相，即非勝相。又法非法者，即不如常法所執之法與名。是名此法者，乃方便安立。般若之行，要非立此範圍，真無下■處，如鳥飛空魚游水。若進而求其所據何事，是《經》則曰皆是無爲所顯。小乘《阿含》亦有此文，表示果位，而雲一切聖果皆是無爲法之所顯，大乘真如如來，以果而言，一切法如，無有變異，是故《經》言一切賢聖無爲所顯也。是義無著論中，貫下各段經文。世親論于此辨晰更明。故此三假實般若行之範圍而爲無著、世親學所據也。<#>(三)無住義<#>無住乃般若行之本色，般若行即無住行也，茲分三種言之，一者于何無住，二者云何無住，三者無住次第。<#>(1)于何無住︰何處無住者，此謂想字，即于種種想無住。印度人以此想字表示概念，作爲心思整體對象。依之著著分析有爲名言而爲名想、言想，有非名言所及，但有影像者即是意想。以此佛學專門說此‘名想’爲‘名言’，‘意想’爲‘意言’。廣義名言賅此二者，其內容無非三假中之名法二假。有情一世生心動念不離對象，即無一刻一念離于想者。談般若行，即不住此想。不住即不執、不著、不取，而此不執、不著、不取，仍依想之形式內容關係而言。所謂想者，凡有所表白構畫，即有表畫之內容存在。常人因此而定說想之形式內容，相屬不變，一有想起即便相應執爲實有事者，是爲凡夫。印度各派學者，于想之內容形式，亦認爲有絕對連屬關係。而婆羅門正系尤以此連屬爲先天本具常住者。餘派則執爲後天偶然發生，一經發生即成不變。如《因明論》中‘聲常無常論’是。言聲常者，謂此聲即概念（想）有其內容存在，故常，是‘聲常論’。異此非概念，而爲音聲、語言，但有聲性仍示概念，故亦爲常。謂此語言一有時會構成之後即爲不變，如《勝論》說。原來語言概念，在生活關系上極爲密切，而與一切常識不能脫離。如地名一概念，吾人一見此名，心想此地，隨即意識著所想是地而非水火。此習一成，即永不異，著已成地而不說爲地者，是又不可。佛學無住行，即以此爲中心，常識外學皆所對治，此即《金剛般若》處處離想之義也。想有無量無邊，但述八種即可統之，八複分二，即人法各四。人四謂我、有情、受者、補特伽羅，由暫時之我至于相續之補特伽羅（即數取趣）。法四即、非、有、無。一切想中，此八最要，常人于此，極易執著。不住想言，即不住此八想，于此八想不住即通常所謂空義。《般若》談空，《金剛》乃《般若》之精華而無空字，是離想之謂空，乃進而以空義說也。舊本不明，又加疑難，將想字錯作無心之相，別爲發明謂不住相，複于人我對待，不知人即有情受者一類，但有時間意味而非空間，故知其非相字而爲想也。無之與空，皆謂無想。是知不住雲者，實于此想無住耳。<#>(2)云何無住︰一切衆生無一念能離想，行動生活，無時外想，講學而見于義字語言者，何常無想而佛有所說耶。是知無住證得實爲甚難。然此關鍵則在知字耳。能知此想即可無住，是故知即無住發端，不知即成戲論。以不知而有種種作爲，終不脫于戲論也。此雲知者要有二義，謂能隨順教授及作意思維。隨順教授乃聞之事，作意思維是思之事。在戲論氛圍中，而能知此想是想者，實有待于智人啓發教授。由此而知佛說可依，能信其說時時作意思惟，通達此想無有實在，即爲聞事。聞事較易而思事繁難，般若行之重要處，在于作意。能無住想者，但知此想是想，或信此想是想，亦不濟事，故非于彼加以思惟作意不可。然而一念之起，欲令相續，頗爲困難，故須念念思惟專住此事或有可能。蓋吾人心念，非如常人及心理學家所想之單純，在一念中即有若干刹那，每一刹那心，亦非只一方面，而心心所言，亦但形容一刹那心緣方面之多而已。如一心之起，最少亦有五遍行隨起，實際何止于此，故對此想之作意思惟必須念念行之也。然此作意初起，即有意識覺知，久即漠然成無意識，是亦心之功能如此也。如我執與生俱來，相續不斷，久不自覺，然非無我，一旦緣會，而複現前。于想作意亦複若是。即使作意念念融合相續不斷，久之即能于想成就無住。故此相續作意思惟，又般若無住行之最要者。所以無著談菩薩行，欲令圓滿，須假四十四種作意功能，與刹那心相容無間，令念念所現無非此四十四種作意也。此皆寂因作意，爲涅槃成就之因，欲入涅槃，即此下手。所謂云何無住者，即此無倒作意耳。<#>(3)無住次第︰泛說有二，謂‘定心’、‘散心’，定言心集中，散則反是。此之無住，先于定心（是心集中時之瑜伽定心）說不住想，將餘所有想一切除遣以煉磨此心，令不集中時，心之餘勢（即功能）亦不消散。如《經》初即問發趣菩薩行者云何修行云何降伏其心。此中修行，謂即定心，非修行時心即渙散，于此散心亦令之不出範圍，是謂降伏其心。故此二心實爲一義。即佛說發心，當令一切衆生入無餘涅槃而滅度之，然無一衆生得滅度者，是之謂不住于想。菩薩于此，亦複不住。蓋定心作意思惟，于衆生想亦不存在，若有衆生想即非菩薩故。然于散心中亦不能有此想也。于此有疑，若于‘定心’、‘散心’皆離想者，果有何事而可作耶，此仍前言，知即不墮戲論也。本是名言，不知爲想，即墮戲論，如人生日用不離水火，不善用之，活人者反以殺人。名想言想亦複如是。于此名言知其念念爲想即能念念爲用，由發心至于成佛，一貫到底，勝進勤行，都無所住，而佛境顯現矣。無著金剛說十八住，層次勝進，略之爲三，即地前、入地、地上。初發心時即成無住心，所謂無所住而生心也。次之六度四攝等行，亦爲無住度攝，《經》言無住行施等也。最後涅槃亦複無住。由是而知，從發心以至涅槃，實一貫無住行也。<#>世親論釋，略異于此，未如無著所論直視于想，但依想之形式內容明其不相稱而已。是乃橫面觀想，指示衆多內容（如福聚言）如菩薩有種種惑亂，亦不限于何住所斷，從發心乃至成佛，地地皆有斷執功用。然說不住想乃思惟作意事，一切住中皆可有種種作意，即有種種安立。此又二說相通處，故此無住次第，約爲定散二心，從初發心乃至成佛，皆可貫澈而無礙也。<#>◎附二︰印順《初期大乘佛教之起源與開展》第十章第七節<#>《金剛般若》，漢譯的先後共有六本。這裏，依鳩摩羅什（Kumārajīva）所譯的《金剛般若波羅蜜經》爲主，因爲是現存最早的譯本。《初期大乘佛教之成立過程》，推定《金剛般若》爲‘原始大乘經’。《金剛般若》的成立，是相當早的，但不可能那樣的早。般若法門的主流，無疑的是《大般若波羅蜜多經》的前五分。如上面所說的，般若從‘原始般若’，而演進爲‘下品般若’、‘中品般若’、‘上品般若’；這不但是般若法門的開展過程，也可以表示初期大乘的發展情形。從這一觀點來說，《金剛般若》中，足以代表早期的，有︰<#>(1)以佛的入城、乞食、飯食、敷座而坐爲序起，與‘下品般若’的‘漢譯本’，‘月十五日說戒時’一樣，充分表示了佛在人間的平常生活。<#>(2)《金剛般若》著重在‘無相’（離相）法門，如說︰‘凡所有相，皆是虛妄，若見諸相非相，則見如來。’‘無複我相、人相、衆生相、壽者相，無法相，亦無非法相。’‘離一切諸相，則名諸佛。’‘于一切相，應如是知，如是見，如是信解，不生法相。’‘不取于相，如如不動’。‘無相’，與‘原始般若’的‘無受三昧’，‘是三昧不可以相得’（‘唐譯五分本’），稱之爲‘離相門’一樣。般若與‘空’，本沒有必然的關係，‘空’是在般若發展中重要起來的。《金剛般若》說‘無相’而沒有說‘空’，可說保持了‘原始般若’的古風。<#>(3)《金剛般若》的菩薩行，著重在‘無我’，如說︰‘若菩薩有我相、人相、衆生相、壽者相，即非菩薩。’‘其有衆生，得聞是經，信解受持，是人則爲第一希有！何以故？此人無我相、人相、衆生相、壽者相。’‘實無有法名爲菩薩，是故佛說一切法無我、無人、無衆生、無壽者。’‘若菩薩通達無我法者，如來說名真是菩薩。’‘若複有人知一切法無我，得成于忍，此菩薩勝前菩薩所得功德。’在習慣于大乘我法二空，小乘我空的學者，對于菩薩行而著重‘無我’，可能會感到相當的難解。《中論》的〈觀法品〉，由無我我所，悟入‘寂滅無戲論’，如說︰‘滅我我所著故，得一切法空無我慧，名爲入。’印度古傳的般若法門，是以‘無我’悟入實相的。‘原始般若’幷舉菩薩與般若，闡明菩薩與般若的不可得。菩薩（我）與般若（法）的不可得（空），原理是完全一樣的。《金剛般若》著重‘無我’，也說‘無法相，亦無非法相’，不是但說‘無我’的。般若淵源于傳統佛教的深觀，《金剛般若》保持了‘原始般若’的特色。不過依其他方面來考察，《金剛般若》與‘中品般若’的成立，大約是同一時代。所以《金剛般若》的特重‘無我’，可能是爲了適應誘導多說無我的傳統佛教。<#>《金剛般若》有早期的成分，但决不是早期集成的。贊嘆持經──聽聞、受持、書寫、讀、誦、爲他人說的功德，一層層的校量，與‘下品般若’相近。但《金剛般若》說佛有五眼，菩薩莊嚴國土，都出于‘中品般若’。全經分爲二大段，也與‘中品般若’的兩次囑累一樣。尤其是《金剛般若》說︰‘譬如有人身如須彌山王，于意云何？是身爲大不’；‘譬如人身長大’。‘大身’，出于‘中品般若’的序分︰‘于三千大千國土中，其德特尊，光明色像，威德巍巍。……譬如須彌山王，光色殊特，衆山無能及者。’《金剛般若》的‘大身’，與菩薩的‘受記’、‘莊嚴國土’，及‘受記’、‘度衆生’、‘莊嚴國土’爲一類，應該是菩薩的‘大身’。一般所說的法身大士，有證得法性所起的大身。‘下品般若’所說的不退菩薩相貌，是修得不退的人間身。僅有得‘心清淨、身清淨’，沒有‘凡夫身中八萬戶蟲’，是無漏身，也不是大身。般若的原義，菩薩行重于自行。‘中品般若’的不退菩薩，得‘報得波羅蜜’、‘報得五神通’，‘成就衆生’，‘莊嚴國土’，重于利他行。《金剛般若》著重菩薩的‘受記’、‘度衆生’、‘莊嚴國土’，與‘中品般若’（不退菩薩以上）的重利他行相合。還有，‘原始般若’以來，著重自證的內容，‘以法性爲定量’，是一般所不能信解，不免要驚怖疑畏的。‘中品般若’所以到處以二諦來解說；一切教說，不是第一義，第一義是不可施設的，一切但是世俗施設的假名。《金剛般若》說︰‘所言一切法者，即非一切法，是故名一切法。’這樣形式的三句，《金剛般若》多有這樣的語句。第一句舉法──所聽聞的，所見到的，所修學的，所成就的；第二句約第一義說‘即非’，第三句是世俗的假名。《金剛般若》的三句，相信是‘中品般若’的二諦說，經簡練而成爲公式化的。從這些看來，《金剛般若》的成立，最早也是‘中品般若’集成的時代。<#>從‘原始般若’到‘上品般若’，有一貫的重心，那就是著重菩薩行，菩薩行以般若波羅蜜爲主。由于菩薩的遍學一切道，所以從般若而六波羅蜜，而萬行同歸。菩薩是如實知一切法的，所以從陰而入、界、諦、緣起，有爲無爲法；從菩薩行而共世間行，共二乘行；從菩薩忍而三乘果智。《金剛般若》是爲‘發阿耨多羅三藐三菩提心’者說（或譯作‘發趣菩薩乘者’），也是菩薩行，但重在大菩薩行，更著重在佛的體認。如說︰‘若見諸相非相，則見如來’；‘離一切諸相，則名諸佛’──佛是離一切相的。‘不可以身相見如來’；‘不可以三十二相得見如來’；‘如來不應以具足色身見’；‘如來不應以具足諸相見’；‘不應以三十二相觀如來’；‘若以色見我，以音聲求我，是人行邪道，不能見如來’──佛是不能于色聲相中見的。‘如來者，無所從來，亦無所去’──佛是不能從威儀中見的。佛是說法者，其實是‘無有定法如來可說’；‘如來無所說’；‘若人言︰如來有所說法，即爲謗佛’。佛是度衆生者，其實‘實無衆生如來度者’。如來有五眼，能知一切衆生心，而其實‘諸心皆爲非心，是名爲心’。《金剛般若》著重在如來，這是教化衆生的，也是菩薩所趣向的。舍利造塔供養，是對佛的信敬懷念；以舍利塔象徵佛，是傳統佛教的一般事實。從‘下品’到‘上品般若’，是重‘法’的，所以比較起來，寧可取《般若經》而不取捨利塔。《金剛般若》却說︰‘隨說是經乃至四句偈等，當知此處，一切世間天人阿修羅皆應供養，如佛塔廟。’‘在在處處若有此經，一切世間天人阿修羅所應供養，當知此處則爲是塔，皆應恭敬作禮圍繞，以諸華香而散其處。’《金剛般若》以爲經典與佛塔一樣，是重法而又重佛（塔）的一流（與《法華經》相同）。在部派佛教中，法藏部（Dharmaguptāḥ）說︰‘以無相三摩地，于涅槃起寂靜作意，入正性離生’；‘于窣堵波興供養業，獲廣大果’。《金剛般若》的特性，與法藏部是非常接近的。<#>［參考資料］　印順《金剛般若波羅蜜經講記》、《印度佛教思想史》；呂澄《印度佛學源流略講》、《能斷金剛般若經講要》；宇井伯壽《大乘佛典の研究》；副島正光《般若經典の基礎的研究》；南條文雄《梵文金剛經講義》。<#>


vietnamese:
kim cương bát nhã ba la mật kinh <pqđtđ>


vietnamese:
kim cương bát nhã ba la mật kinh ngũ gia giải thuyết nghị <cm>

meanings:
(title) Redacted Commentaries of Five Masters on the Diamond Sutra


vietnamese:
kim cương bát-nhã ba la mật kinh phá thủ trước bất hoại giả danh luận <đpb>


vietnamese:
kim cương bát nhã ba la mật kinh luận <bktt>


vietnamese:
kim cương bát-nhã ba la mật kinh luận <đpb>


vietnamese:
kim cương bát nhã ba la mật kinh luận <pqđtđ>


meanings:
3554請參閱 金剛般若經疏 請參閱 金剛般若經疏 或 金剛經義疏 請參閱 金剛般若波羅蜜經 凡三卷。唐代孟獻宗撰於開元六年（718）。又稱金剛般若經集驗記。收於卍續藏第一四九冊。爲受持金剛般若經之各種靈驗譚。本書部分由蕭瑀之金剛般若靈驗記、唐臨之冥報記、郎余令之冥報拾遺等抄出，並加入作者實際見聞之事蹟而成。內容分六篇：救護篇、延壽篇、滅罪篇、神力篇、功德篇、誠應篇等。 金剛經由後秦鳩摩羅什至唐代義淨，共有六種譯本，因其僅有一卷，便於流傳誦持，故一向與般若心經廣爲流行。而金剛經讀誦者靈驗功德尤著，僧俗間誦持極盛，成爲指導我國佛教徒實際信仰生活之重要經典。由上所述，可知隋唐時代金剛經受持之普及。本書爲有關金剛般若經之靈驗記中現存最古者，亦爲研究初唐佛教信仰之珍貴資料。


meanings:
3562金剛華，梵名 Vajra-puṣpā，音譯嚩日囉補澀閉、嚩日囉補瑟波。西藏名 Rdo-rje-me-tog。密教金剛界三十七尊之一，外四供養之一。位居金剛界曼荼羅外院方壇之西南隅。又稱金剛散華菩薩、金剛妙華菩薩、金剛覺花侍女菩薩。密號妙色金剛、清淨金剛。　此尊之種子、形像等，隨金剛界各會而有異，如於成身會，種子爲???（oṃ），一切法流注無生滅之義；三昧耶形爲盛花器；形像爲捧鮮花之淺黃色天女；印相爲二手作金剛拳，上仰而散開，如捧獻之狀；真言爲「唵　嚩日囉　補澀篦　唵」。於三昧耶形會，種子與成身會相同；三昧耶形爲蓮花上有散花；印相爲外縛拳，由縛而仰開；真言爲「破邏誐弭」。於微細會，形像爲跪坐之天女，手捧蓮葉，葉上有未敷之蓮花。　此尊係自南方寶生如來流出，以供養大日如來。寶生如來司掌萬德開敷之德，故以妙花供養之。〔金剛頂經卷二、大教王經卷四、諸佛境界攝真實經卷下、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
（梵 Vajrasattva，藏 Rdo-rje sems-dpah）略稱金薩。真言宗付法第二祖。金剛是‘跋日羅’之意譯，‘薩埵’是梵語，意指有情。又，《大日經》的對告衆執金剛秘密主亦名爲金剛薩埵。<#>《金剛頂瑜伽中略出念誦經》卷四雲（大正18·250c）︰‘一切衆生所有心，堅固菩提名薩埵，心住不動三摩地，精勤决定名金剛。’這是說，凡夫本具的淨菩提心含有堅固不壞之德。即謂密教的對機皆爲金剛薩埵。由此看來，此尊的本誓具多方面。如，在金剛界曼荼羅中示現爲阿■如來四親近之一，令一切衆生滿足普賢行，令一切菩薩受用三摩地智；于理趣會中，以欲、觸、愛、慢四煩惱的妄體爲別德，示現煩惱即淨菩提心的妙趣；在五秘密曼荼羅中所顯，亦爲此意。在胎藏界曼荼羅中，是金剛手院的主尊，以摧破爲本誓，故稱爲金剛手、金剛持或執金剛。此尊形像系右手持五股杵當胸，左手持金剛鈴當腰。五股杵表徵五佛三昧，鈴象徵能令一切長眠衆生覺醒。此尊密號真如金剛或大勇金剛。<#>◎附︰〈金剛薩埵〉（摘譯自《密教大辭典》）<#>金剛薩埵爲密教金剛界三十七尊中十六大菩薩之一。在成身會、三昧耶會、微細會、供養會中爲阿■佛四親近之一，位于阿■佛前。在四印會中位于大日如來之東方。在理趣會中爲主尊，位于中央。在胎藏現圖曼荼羅中，系金剛手院之主尊，位列第一行中央。<#>梵名音譯爲縛日羅薩埵縛。‘縛日羅’意謂金剛，‘薩埵縛’具‘勇猛’、‘有情’等義。金剛薩埵爲音義合譯之語。或稱執金剛、金剛手秘密主、持金剛具慧者、金剛勇大心、普賢金剛初、金剛上首。《不思議疏》卷上雲︰‘執金剛者，金剛薩埵是也。’<#>《理趣釋》卷上釋金剛手雲︰‘金剛手菩薩者，表一切如來菩提心、初發菩提心、由金剛薩埵加持。’又釋金剛薩埵雲︰‘金剛勝薩埵者金剛義菩提心是也。“勝”謂最勝，“薩埵”名勇猛。’《略出經》卷四雲︰‘一切衆生所有心堅固菩提名薩埵，心住不動三摩地，精勤决定名金剛。’此等所說皆謂︰金剛薩埵意指衆生堅固之菩提心。又有視此尊與普賢菩薩同體者。如《五秘密軌》雲︰‘金剛薩埵者是普賢菩薩，即一切如來長子，是一切如來菩提心，是一切如來祖師。’經軌中持此論者頗衆。<#>此尊密號爲真如金剛、大勇金剛。淨菩提心堅固不動，勇于降伏左道左行之有情，故謂大勇。淨菩提心爲恒沙功德之根本所依體，故名真如。<#>密教經軌提及此尊者，爲數不少，故其本誓亦有多說。<#>(1)金剛界阿■佛四親近之一︰表衆生淨菩提心堅固不動意。如《聖位經》雲︰‘爲令一切菩薩受用三摩地智故，成金剛薩埵菩薩形，住阿■如來前月輪。’<#>(2)理趣會之尊︰表煩惱即菩提之理趣。《五秘密軌》以金剛薩埵爲五佛，欲、觸、愛、慢爲四波羅蜜十六大菩薩。因此，一切諸佛不外此四尊，欲觸愛慢不外金薩。欲觸愛慢四煩惱即淨菩提心之金薩，故若達煩惱即菩提之理趣，則可契達一切諸尊之果。<#>(3)胎藏曼荼羅金剛手院之主尊︰表佛蓮金三部中如來金剛部之德，即衆生本有之智慧。<#>(4)大日如來內眷屬之上首︰相對于三重曼荼羅之第二重是外眷屬（即大眷屬），第一重爲內眷屬，其上首爲對告衆。《大日經》雲︰‘彼菩薩普賢爲上首，諸執金剛秘密主爲上首。’<#>(5)付法第二祖︰《付法傳》雲︰‘親對法身如來海會受灌頂職位。（中略）毗盧遮那如來言︰汝等將來于無量世界爲最上乘者，令得出世間悉地成就。’<#>此上皆以金剛薩埵表菩提心，且延伸爲表企求佛果者。要言之，‘大日’爲覺者之總體，‘金薩’指迷者之總體。或以大日、金薩之種子交互使用，此時表二尊之本誓融會、生佛不二之義。<#>［形像］　金剛界曼荼羅理趣會、成身會、微細會之尊，身肉色，頂戴五佛冠，右手不縱不橫持五股金剛杵于胸前，左手把金剛鈴置于腰間，結跏趺坐于蓮花上。《聖觀音儀軌》載，身白月色。金剛界供養會之尊，兩手持上立金剛杵之蓮花。<#>胎藏曼荼羅金剛手院之尊，身肉色，右手橫持三股杵于胸前，左手握拳、大指向前當胸，結跏趺坐于赤蓮花上。《攝無礙經》所說與此相符。《大樂儀軌》謂，身白月色。《理趣釋》卷上謂，頭戴五佛寶冠，左手作金剛拳置腰際，右手抽擲金剛。《蓮華部心軌》所載與此大抵相同。《大日經疏》卷五載，身淡黃色或虛空色，左手執有光焰圍繞之五股金剛，頭戴三峰寶冠，以種種雜寶莊嚴其身。《不空罥索經》卷八謂，執金剛秘密主菩薩左手執獨股金剛杵，右手把白拂，結跏趺坐。卷十五謂身青色，卷九另有左手執三股金剛杵、右手持白拂與左手竪持三股金剛杵、右手揚掌之二像說。<#>綜合此上經軌之說，此尊爲身白月色或青色，戴寶冠，右手持五股或三股、獨股金剛杵，左手作金剛拳或把鈴置腰間。也有左手持金剛杵者，而持白拂或揚掌則屬例外。身色黃白色或虛空色表本有智體不壞之義，持五股金剛杵表具如來五智，抽擲金剛杵表令自他順佛道念念升進之義。《大日經疏》卷五（大正39·632c）︰<#>‘以淨法界色與金剛智體和合，是故其身黃白。如是智身猶若虛空不可破壞，一切無能降伏之者，故用虛空顯色以爲標幟。（中略）所持密印即是五股金剛也。五如來智皆兼權實二用，而以金剛慧手執持其中。’<#>金剛慢印即握拳置于腰際，表降伏左行左道之有情，使歸順道之義。金剛鈴表法音，意指由說法教化以開發菩提心，或法喜充滿。持三股金剛杵或獨股杵，表執持衆生本有的淨菩提心（即諸佛智體）。<#>［三昧耶形］　五股杵或三股杵。《大日經疏》卷十六︰‘蓮上畫金剛，謂或畫本尊形，或畫五股印。’卷十三︰‘南方金剛手等，或作形，或作印，謂三股拔折羅。’<#>［種子］　(1)吽（■，hūṃ）︰《大日經》〈秘密曼荼羅品〉︰‘持以■字聲，勝妙種子字。’《大日經疏》卷十六︰‘若畫形者，心上安種子字，謂吽字也。若畫印者，想■字誦而加持之也。’幷釋吽字爲真言之體，無怖畏義。《理趣釋》卷上謂︰‘吽字者因義，因義者謂菩提心爲因，即一切如來菩提心。’吽字具能破、無恐怖、菩提心等義，與發堅固菩提心、降伏難調義相應，所以以吽字爲種子字。<#>(2)阿（a）︰《金剛頂經》︰‘阿字爲金剛薩埵種子。’表不生不滅之義，與本有淨菩提心之堅固不變相應。<#>此外，另有唵（om%）、縛（■，baḥ）、鍐（vam%）等種子字。<#>［功能］　此尊僅抽象性地言及利益有情，幷未具體提及世間利益。因此欲息灾及追福時可修此法。<#>［參考資料］　《大日經疏》卷五；《金剛頂瑜伽中略出念誦經》卷四；《金剛頂瑜伽金剛薩埵五秘密修行念誦儀軌》；《理趣釋》卷上；《諸佛境界攝真實經》卷中；《瑜伽瑜只經》〈序品〉；Shashi BhushanDasgupta《An Introduction to Tantric Buddhism》。<#>


meanings:
3575梵名 Vajra-sattva。其梵名前半 vajra，音譯嚩日囉，即金剛之義；梵名後半 sattva，音譯薩埵，爲勇猛、有情等義。故「金剛薩埵」爲梵名前半之意譯與後半之音譯所併成。西藏名 Rdo-rje sems-dpaḥ，義爲金剛勇猛心。又稱爲金剛手、金剛手祕密主、執金剛祕密主、持金剛具慧者、金剛上首、大樂金剛、蘇羅多金剛、一切如來普賢、普賢薩埵、普賢金剛薩埵、金剛勝薩埵、金剛藏、執金剛、祕密主、金薩。　「金剛薩埵」一語，象徵「堅固不壞之菩提心」與「煩惱即菩提之妙理」。此名稱於密教中，所指有四：(一)指密教傳法之第二祖。密教係由大日如來傳金剛薩埵，金剛薩埵原爲大日如來內眷屬中諸執金剛之上首，乃大日經之對告眾，於大日經中多稱金剛手或祕密主，居於金剛法界宮。親蒙大日如來之教勅後，結誦傳持密乘，成爲付授密法第二祖。釋尊入滅後七、八百年間，龍猛（龍樹）菩薩開南天鐵塔面受密乘，而得傳至人間。　(二)爲金剛界曼荼羅中，金剛部院三十七尊之一。位於東方月輪中阿閦如來之前方，主東方「發菩提心」之德，乃阿閦如來四親近之一。具普賢行以滿足一切眾生，令一切菩薩受用三摩地智。又此菩薩表示眾生本有之淨菩提心，與普賢菩薩同體異名。密號爲真如金剛、大勇金剛、勇進執金剛。其種子、三昧耶形、尊形，在成身會、三昧耶會、微細會、供養會等各會中互不相同。於成身會中，其三昧耶形爲五股杵。形像爲身呈肉色，菩薩形，右手執五股杵，表示能摧毀十種煩惱，滿足十波羅蜜，或表示五佛之三昧；左手持金剛鈴，以驚動一切眾生之無明。　(三)爲金剛界曼荼羅理趣會中，十七尊中之主尊。位於曼荼羅之中央，爲阿閦如來之正法輪身。以欲、觸、愛、慢等四煩惱之妄體爲別德，以示煩惱即淨菩提心之妙趣，故與金剛欲、金剛觸、金剛愛、金剛慢等四菩薩同時顯現五祕密金剛之相。種子爲???（oṃ）或???（hūṃ），三昧耶形爲五股杵。其形像，全身呈白色，戴五智寶冠，左手持鈴，置於左腰上，表示適悅的「大我慢」之義；右手執五股杵，表示開啟眾生本有的五智菩提之芽。通常密教修普賢法、五祕密法、普賢延命法等，皆以此尊爲本尊。　(四)爲胎藏界曼荼羅金剛部院「大智金剛部」之主尊。主「折伏門」之 德，以摧破惡障爲本誓。種子爲???（va）或???（hūṃ）。其形像，全身呈肉色，頭部略傾向右側，右手臂彎曲，稍舉向上，掌面向上，五指微曲，掌中橫置三股杵；左手臂亦彎曲，略舉向上，握拳置胸前，掌背對右手。　此外，據大教王經卷八載，於降三世羯磨會中之金剛薩埵，顯現三面八臂的降三世明王之形相，爲阿閦如來之教令輪身。蓋此尊係奉如來之教勅，欲降伏剛強難化之大自在天眾，遂現明王之相。　雖有上記各種之金剛薩埵，然於密教中，常以金剛薩埵作爲菩提心，或經由菩提心而上求佛果者之總代表。又大日如來爲覺者之總體，金剛薩埵爲迷者之總體，故於密教修法中，若將大日與金剛薩埵二尊之種子交互而用時，即表示融會二尊之本譬，及「生佛不二」之義。　於西藏喇嘛教，通常將金剛薩埵視爲阿提佛陀（即本初佛）而崇拜之。亦有視之爲五智如來中的阿閦如來之化身，謂其住於白蓮臺上，主東方之淨土。於各種圖像、造像中，有往往妃（藏 Yum）爲伴之圖像造型頗爲奇特。〔大日經卷一具緣品、卷七增益守護清淨行品、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷一、卷四、諸佛境界攝真實經卷中、理趣釋卷上、大日經疏卷五、E. Schlagintweit: Buddhism in Tibet〕


meanings:
我們在今生所積聚的業障，對禪修的經驗有很大的阻礙。違犯三願（小乘願、大乘願和金剛乘願）尤能産生阻撓；干犯你的上師的身、口、意又更過之。違反其他真言乘的神聖誓言，及以佛像交換金錢或食物等惡業，會障蔽先前的禪修經驗和妨礙新生的禪修經驗。<#>金剛薩埵百字呢所有醫治門中最值得贊美的，因爲它能清除所有此類惡業。阿底峽尊者說︰‘正如剛剛洗淨的曼達盤，若放在灰塵很多的地方，就會立即又蒙上塵土；同樣地，許多對真言乘誓約的輕犯，會經常突然發生。’如果你因此失望而問︰‘菩提道成爲我的一部分的那一時刻永遠不會到來嗎？’答案是︰真言乘使用多種善巧方便。雖然你犯了不少違背真言乘的輕罪，可是只要你在一刹那之間使用這些善巧方便之一，就能把你所有的輕罪消除盡淨！因此，我們提供了對金剛薩埵觀想及其百字征詳細說明。<#>百字明頌<#>密教的新舊經典中一致宣稱，念金剛薩埵本咒有無量立即和究竟的利益。一本印度作品把這一點總括起來說︰  雖然它們象徵五種勝智，　被稱爲陀羅尼、真言、手印、佛塔和曼達的修持，  所能積聚的功德不如念一遍百字明。  無論是誰誦此百字明，  他所積之功德據說相等于  莊嚴所有佛陀之功德，  而十方諸佛多如塵沙。<#>又說︰<#>  無論是誰誦此百字明，<#>  都不會受到疾病、痛苦和夭折的襲擊。<#>  無論是誰誦此百字明，<#>  都不會爲貧窮及灾禍所困。<#>  他的敵人會被打倒，<#>  他的一切願望都會得到滿足。<#>  無論是誰誦此百字明，<#>  都會求子得子，<#>  要財有財。<#>  如缺土地，即獲土地。<#>  凡是想要長壽的人，<#>  都應誦此百字明。<#>  當他以爲壽命已盡之時，<#>  將會發現壽命又增添三百年！<#>  這一個在此世間快樂的人，<#>  未來將往生淨土。<#>  無論是誰誦此百字明，<#>  都不會遭受食肉空行母、惡魔、僵尸，<#>  和妄魔的侵襲。<#>  如作惡的人誦此百字明，<#>  他們也會見到佛。<#>  <#>  只要誦此百字明，<#>  愚人能獲智，<#>  不幸的人會走運。<#>  無常與挫折將被消滅，<#>  窮凶極惡的人會被淨化。<#>  無論今生來世，<#>  他都將是輪王，<#>  最後安住解脫，<#>  而登佛位。<#>據說，只要你努力修此觀想和誦此咒，你那輕微的和普通的惡業即可完全滌清。你的重大惡業不會增加，而會受到抑制，幷被逐漸除淨。<#>一般說來，你若真正相信業果的道理，你就一定會懊悔你所造的惡業。這樣，你的懺悔將是誠實的。<#>以上所說，似乎都暗示證悟之前必先滌罪。但是，我們之中的那些只是口頭念祈禱文，假裝修出家行，而沒有真正的信心和悔意的人，要想獲得證悟，就像烏龜有毛一樣地不可能。<#>◎附二︰古譯漢字、羅馬字對照之百字明<#>唵　■折囉　薩埵　三摩耶摩　奴波邏耶　<#>■折羅<#>    om! vajra-sattva samayam anupa^laya<#>vajra<#>    薩埵吠　奴播底瑟咤　涅哩荼烏　銘　婆<#>■<#>    sattve 'nupatis!t!ha dr!ḍho me bhava.<#>    素都沙揄　銘　婆囉　阿努囉訖睹　銘　<#>婆■<#>    sutos!yo me bhava anurakto me bhava<#>    素補使揄　銘　婆■　薩婆　悉地　銘　<#>般羅野綽<#>    supus!yo me bhava sarva-siddhim! me<#>prayaccha.<#>    薩婆　羯磨素　遮　銘　質多　失唎耶　<#>句嚧　吽<#>    sarva-karmasu ca me citta-s/riyas kuru<#>hūm!<#>    呵呵　呵呵　護<#>    ha-ha ha-ha hoh!.<#>    薄伽梵　薩婆　怛他揭多　跋折囉　磨　<#>迷　悶遮<#>    bhagavam! sarva-tatha^gata vajra ma^ me<#>mun~ca<#>    跋折哩　婆■　摩呵三摩耶　薩埵阿<#>    vajri bhava maha^-samaya-sattva^.<#>◎附三︰陳健民譯藏語〈百字明〉（摘錄自《曲肱齋知恩集》）<#>嗡、曼茶薩埵撒馬雅、麻魯巴惹雅、曼茶薩埵、底魯把底叉、擠左米巴瓦、沙埵卡雅米巴瓦、娑婆卡雅米巴瓦、阿拉魯底米巴瓦、所瓦塞底米叉雅雜、所瓦噶麻蘇雜米、自多寫雅、古魯吽、哈哈哈哈火、巴啞瓦、沙瓦打他啞打、曼茶麻米木雜、曼茶巴瓦、麻哈撒馬雅、薩埵阿吽呸。<#>


vietnamese:
kim cương tát đoá bồ tát ma ha tát <đpb>


vietnamese:
kim cương tát đoá thuyết tần na dạ ca thiên thành tựu nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
kim cương tát đoá thuyết tần na dạ ca thiên thành tựu nghi quỹ kinh <pqđtđ>


meanings:
3577金剛藏王，梵名 Aṣṭottaraśatabhujavajradhara，音譯阿瑟吒多羅舍多部惹縛日羅馱落。密教胎藏界曼荼羅虛空藏院中最右端之菩薩。全稱一百八臂金剛藏王。略稱金剛藏。此尊形像身呈青黑色，作十六面（或作二十二面，其中一面爲佛面），有一○八臂，表示對治百八煩惱，手持一○八種破除煩惱之武器，如獨股杵、輪、索、劍、鉤、梵篋、棒、花形杵等，坐於寶蓮花中。　此菩薩於虛空藏院中，與千手千眼觀自在菩薩相對安置，代表虛空藏菩薩福智二門中之智德。「金剛」一詞，意謂第八識大圓鏡智本有不壞之義；「藏」之一詞，即謂此識中含藏萬法之義；「王」之一詞，則謂此識安住於行者之心中。密號祕密金剛，種子爲???（hūṃ），三昧耶形爲五股杵，其印相爲金剛羅闍一切見法印，真言爲「唵　跋折路波婆夜　莎訶」。或謂係金剛薩埵之變化身，又釋迦亦爲金剛薩埵之變化身，故釋迦與金剛藏王能變之體，可謂同一。　此菩薩之名未見於大日經與大日經疏中，而初見於玄法寺儀軌卷二、青龍寺儀軌卷中；古來皆以之爲陀羅尼集經卷七中「金剛藏」之同尊。又依理趣釋卷下、大教王經卷二等所說，以金剛藏爲虛空藏菩薩之灌頂名號，金剛藏與虛空藏同體。〔祕藏記〕


meanings:
3577金剛藏，梵名 Vajra-garbha，音譯縛日囉孽囉婆。又意譯金剛胎。西藏名 Rdo-rje-sñiṅ。爲密教賢劫十六尊之一。位居金剛界曼荼羅微細會、供養會等外院方壇北方四尊中之第三位。密號持教金剛、立驗金剛，種子爲???（va）；三昧耶形爲四個獨股杵作井狀，表示萬智攝於四智中；形像爲身呈青白色，左手握拳，右手持青蓮花，花上有獨股杵；印相爲外縛拳立於火輪，或外縛五股印；真言爲「唵嚩日囉　孽羅婆野　娑縛賀」。　蓋此菩薩爲賢劫十六尊之一，其名常出現於諸大乘經典中，於華嚴經第六會十地品，特舉爲上首。十地經論卷一（大二六‧一二四上）：「何故名金剛藏?藏即名堅，其猶樹藏，又如懷孕在藏，是故堅如金剛，名金剛藏。是諸善根，一切餘善根中，其力最上，猶如金剛，亦能生成人天道行，諸餘善根所不能壞，故名金剛藏。」　此菩薩於大日經卷一具緣品、諸佛境界攝真實經卷上及無量壽供養儀軌中，皆名爲金剛薩埵；於文殊寶藏陀羅尼經中，則指文殊菩薩；於理趣釋卷下，指虛空藏；於略出念誦經卷三，爲金剛寶、金剛利之異名；於三卷本教王經卷二，稱爲金剛寶。又據陀羅尼集經卷七載，金剛藏爲金剛薩埵之化身。〔金剛頂經卷三、賢劫十六尊、華嚴經疏卷三十一、金剛頂大教王經疏卷二〕


vietnamese:
kim cương dược xoa sân nộ vương tức tai đại uy thần nghiệm niệm tụng nghi quỹ <đpb>


meanings:
3540金剛衣，梵名 Vajra-vāsin，音譯嚩日囉縛始。全稱金剛衣服天爲密教金剛界外金剛部二十天之一，五類天中虛空行天之一。位列金剛界曼荼羅外金剛部西方。又稱弓箭毘那夜迦天、頂行大將。種子爲???（va），義爲諸法離縛著；三昧耶形爲弓箭；形像爲白肉色之象頭人身，左手持弓，右手持箭，作射箭之勢，坐於荷葉座上；真言爲「唵　嚩日囉　嚩施　娑嚩 賀」。此尊之大悲，如胎內胞衣，有爲子防寒溫之用，故稱金剛衣。又大教王經卷十舉虛空行天之諸天主，謂其中之最勝天號金剛愛。據此記載，則金剛衣即金剛愛。蓋金剛愛之梵名爲 Vajra-vaśin，恐係被誤寫爲 Vajra-vāsin，遂譯爲金剛衣。〔祕藏記、金剛界七集卷下〕


meanings:
3570金剛語，梵名 Vajra-bhāṣa，音譯嚩日囉婆沙。西藏名 Rdo-rje brjod-pa。密教金剛界三十七尊中，十六大菩薩之一，西方無量壽如來四親近之一。位居西方月輪中、無量壽如來之後方。又稱金剛語言菩薩、無言菩薩。別名金剛念誦菩薩、能授悉地菩薩、金剛上悉地菩薩。由此尊加持，得以六十四種法音遍至十方，眾生皆成法益。密號性空金剛、妙語金剛。　此尊之種子、形像，於各會中皆不同，如於成身會，種子爲???（raṃ），無垢清淨業之義；三昧耶形爲舌中三股杵形；形像爲身呈肉色，左手握拳置於腰部，右手持如來舌置於胸前；印相爲二手作金剛拳，並舉至口部即上仰散開；真言爲「唵　嚩日囉　婆灑　𡀽」。於三昧耶會，種子爲???（da），以言語施與一切之義；三昧耶形爲蓮花上有舌形三股杵；印相爲外縛拳，而以二食指作蓮形，以二拇指偃附；真言爲「鉢囉底　攝那」。於微細會，形像爲左手握拳置於腰上，右手舒掌置於胸前。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有三股杵。　此尊象徵無量壽如來爲眾說法的內證之德，身呈肉色，意爲修行證果一致；亦即肉色係由白色與赤色合成，白色表示本有清淨之德，赤色表示精進修行。又如來舌表示說法談義之德。〔金剛頂經卷一、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、卷三、金剛頂瑜伽略述三十七尊心要〕


meanings:
3572金剛調伏，梵名 Vajra-jaya，音譯縛日羅惹野。西藏名Rdo-rje rnam-par rgyal-ba，義爲金剛勝。密教金剛界外金剛部二十天之一，五類天中虛空天之一。又稱象頭天、抱刀毘那夜迦、象頭大將。位居外金剛部北方之中央。種子爲???（ja），形像於金剛界各會中大同小異，如於成身會，爲象頭人身，坐於荷葉上，左手執劍，右手握拳置於腰部；三昧耶形爲劍，或歡喜團；印相爲左拳置於腰，右手作刀印；真言爲「唵　嚩日羅　惹野　娑嚩賀」。據大聖歡喜雙身毘那夜迦天形像品儀軌載，此天屬四方毘那夜迦之一，又稱金色伽那鉢底；左手持白琉璃珠，右手執寶棒。又此天即大教王經卷十所列虛空行諸天中之持勝天，號爲最勝金剛。〔賢劫十六尊、祕藏記〕


meanings:
3556金剛針，梵名 Vajra-sūci，音譯嚩日囉蘇脂。西藏名Rdo-rje-khab。密教現圖胎藏界曼荼羅虛空藏院外列南方第三位之菩薩。又稱大力金剛針菩薩。針者，利智之義，因此尊能以如金剛般銳利之智貫達一切諸法，故稱金剛針。密號精進金剛，種子爲???（hūṃ），三昧耶形爲獨股杵；形像爲身呈肉色，左手豎掌，屈食指、中指、無名指而持蓮，蓮上立獨股杵，仰右掌，指端向右，微屈食指、中指、無名指，跏坐於白蓮花上；真言爲「南麼三曼多伐折羅赧　薩婆達麼　儞吠達儞　伐折囉素旨　嚩囉泥　莎訶」。大日經卷一具緣品、卷五祕密漫荼羅品則以此尊爲金剛部院金剛薩埵之眷屬，而不入虛空藏院。〔大日經疏卷五、卷十、大日經義釋卷七、秘藏記、諸說不同記卷六〕


meanings:
（梵 Vajra-sūcī）一卷。宋·法天譯。收在《大正藏》第三十二册。全書旨在打破吠陀時代印度最高階級婆羅門（祭司階級）的優越性，反駁種姓制度的無意義，宣揚佛陀主張的四姓平等。在印度思想史上，影響頗爲深遠。<#>本書內容先設問‘婆羅門是什麽？’然後根據生命、身世、身體、知識、習慣、行爲及吠陀等六種中的任何一種，說明當時一般人心目中的婆羅門皆非婆羅門。接著在種種德行上尋求婆羅門的境界及其應有的態度。主張人是平等的，沒有四種姓的差別，即使是賤民，只要有德行即爲婆羅門，絕不能以出生及家世斷定婆羅門的階級。<#>關于本書的著者，歷來頗多爭議。漢譯本、西藏譯本皆指爲法稱所作，而梵本序文及跋文均謂此書爲馬鳴所撰。今對照梵漢兩本，就其內容、論述事項、辯駁方法及援引聖教量等皆大抵一致看來，兩本當出于同一人之手。然漢譯本缺梵本所有的序文及跋文，且其論述前後重複處頗多，甚爲蕪雜。據此推論，漢譯本原本與現存梵本可能爲不同本。日本學者羽溪了諦則認爲本論作者爲馬鳴，由于六世紀時，法稱屢引用此論，乃導致部分印度佛教界人士誤以爲此論爲法稱所撰。十世紀時，印度沙門法天（Dharmadeva）至中土，譯出此論，幷襲用印度誤傳的說法，而謂其爲法稱所作。<#>本書梵本系赫吉森（B. H. Hodgson）于尼泊爾所發現，幷于1829年出版其英譯本。1859年，韋伯（A. Weber）校訂出版梵文原文，書中附有精確的德譯及注解。1923年，高楠順次郎譯之爲日文。<#>


meanings:
3556梵名 Vajrasūcī。法稱（梵 Dharmakīrti）造，宋代法天譯。收於大正藏第三十二冊。本書基於佛教的立場，批判吠陀時代以來印度之階級制度。除引用婆羅門教經典之文獻而加以反駁外，並提倡人間平等，爲一部簡明之論書。本書之梵文原本現存，西元一八二九年英國東方學者荷吉森（B.H. Hodgson）出版梵文原本及英譯本。此外另有德譯本、西藏譯本。又本書漢譯本、西藏譯本皆指爲法稱所作，而梵本之序及跋皆謂此書爲馬鳴（梵 Aśvaghoṣa）所撰述。〔至元法寶勘同總錄、奧義全書卷八、S. Lévi: Journal Asīatique, 1908〕


meanings:
3566金剛鉤，梵名 Vajrāṅkuśaḥ，音譯嚩日囉矩捨、縛日羅矩捨。西藏名 Rdo-rje lcags-kyu。密教金剛界三十七尊中，四攝菩薩之一。位居曼荼羅第一重之東門。密號普集金剛、召集金剛、鉤引金剛。此尊以堅固猛利之菩提心，拔引眾生出離惡趣，猶如漁夫以鉤捕魚；出自中央大日如來之下轉門，司掌攝取眾生之德，並召集一切賢聖降臨道場，表示攝取眾生之德。種子爲???（jaḥ），即因緣法悉攝入不生之義。　三昧耶形、真言，於各會中皆不同，如於成身會中，三昧耶形爲金剛鉤，形像爲身呈黑色，左手作拳置於腰部，右手執鉤；真言爲「唵　嚩日囉　矩捨　弱」。於三昧耶會，三昧耶形爲蓮花上之三股鉤，真言爲「阿夜呬　弱」。於微細會，形像爲右手持三股鉤，左手在腰部握拳伸食指。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有三股鉤。〔金剛頂經卷二、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
3567爲密教金剛界三十七尊之一，四攝菩薩之一。位居金剛界曼荼羅外院方壇之北方。又稱徧入菩薩、攝入菩薩、召入菩薩。密號解脫金剛、歡喜金剛，種子爲???（hoḥ），一切歡喜之義。　此尊之三昧耶形、真言，於各會中皆不同，如於成身會中，三昧耶形爲金剛鈴；形像爲身呈青色，左手握拳置於腰前，右手伸拇指、食指，餘指彎屈，置於胸前；真言爲「唵　嚩日囉吠捨　斛」。於三昧耶會，三昧耶形爲蓮花上之三股鈴，真言爲「健吒　噁噁」。於微細會，形像爲兩手各持金剛鈴。此尊象徵確實攝取眾生而歡喜雀躍，猶如漁夫捕獲魚蝦時，歡喜而振鈴。　金剛鈴菩薩之梵名爲 Vajrāveśa，音譯嚩日囉吠捨。西藏名 Rdo-rje-dbab-pa。然梵語 āveśa 爲「徧入」之義而無「鈴」之義，金剛頂經卷二即將 Vajrāveśa 譯作「堅金剛入」。又金剛鈴之正確梵語應爲三昧耶會之真言中的 vajra-gaṇṭā。〔金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、諸佛境界攝真實經卷下、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
3577金剛鏁，又作金剛鎖。<一>金剛鏁，梵名 Vajra-sphoṭa，音譯嚩日囉薩普吒。西藏名 Rdo-rje-lcags-sgrog。密教金剛界三十七尊之一，四攝菩薩之一。位居金剛界曼荼羅第一重之西門。又稱金剛連鎖菩薩。此尊以大慈悲之誓願，閉鎖一切惡趣之門，使眾生安住菩提而不退。象徵確實攝取眾生之德。密號堅持金剛、妙住金剛，種子爲???（vaṃ），縛不可得之義。　此尊之三昧耶形、印相，於各會中皆不同，如於成身會，三昧耶形爲金剛鎖，形像爲身呈肉色，左手握拳，右手執鎖；印相爲二拳相背，二小指、二食指相鉤如連鎖；真言爲「唵　嚩日囉　薩普吒　鍐」。於三昧耶會，三昧耶形爲三股鎖，真言爲「係　薩普吒　鍐」。於供養會，形像爲兩手持蓮花，花上有鎖。〔金剛頂經卷二、大教王經卷四、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕　<二>金剛鏁，梵名 Vajra-śṛṅkhalā，音譯嚩日囉尸哩佉羅。西藏名 Rdo-rje lu-gu-rgyud-ma。密教現圖胎藏界曼荼羅金剛手院中列於上方第五位。又稱金剛商竭羅菩薩。密號堅持金剛、堅固金剛，爲表示繫留縛住之義；種子爲???（hūṃ）或???（vaṃ）；三昧耶形爲金剛鎖；形像爲身呈淺黃色，豎右手屈中指、無名指，鉤屈食指、小指，持金鏁；左手仰拳叉腰，豎立右膝，面向右方，交足趺坐於赤蓮花上。此菩薩表示金剛部之智慧，縛住一切眾生，斷滅煩惱、所知二障。又於大日經中，以金剛鏁菩薩與金剛針菩薩列爲一對。〔大日經疏卷五、卷六、諸說不同記卷四〕（參閱「金針雙鎖」3582）


meanings:
(term) diamond master, preceptor, hierophant


vietnamese:
kim cương đỉnh nhất thiết như lai chân thật nhiếp… <bktt>


vietnamese:
kim cương đỉnh nhất thiết như lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo vương kinh <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh nhất thiết như lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo vương kinh <pqđtđ>


vietnamese:
kim cương đỉnh thắng sơ du già phổ hiền bồ tát niệm tụng pháp kinh <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh thắng sơ du già kinh trung lược xuất đại lạc kim cương tát đoá niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh đại du già bí mật tâm địa pháp môn nghĩa quyết <cm>

meanings:
(title) The Jingangding dayujia mimi xin di famen yijue


vietnamese:
kim cương đỉnh du già tam thập thất tôn xuất sinh nghĩa <bktt>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già tam thập thất tôn xuất sinh nghĩa <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già tam thập thất tôn lễ <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già trung lược xuất niệm tụng kinh <cm>

meanings:
(title) Sutra for Recitation Abridged from the Vajraśekhara Yoga


vietnamese:
kim cương đỉnh du già trung lược xuất niệm tụng kinh <bktt>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già trung lược xuất niệm tụng kinh <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già trung lược xuất niệm tụng kinh <pqđtđ>

meanings:
3558請參閱 略述金剛頂瑜伽分別聖位修證法門經 請參閱 金剛頂一切如來真實攝大乘現證教王經 請參閱 略述金剛頂瑜伽分別聖位修證法門經請參閱 金剛頂瑜伽中發阿耨多羅三藐三菩提心論 凡四卷。唐代金剛智譯。收於大正藏第十八冊。略稱略出經、略出念誦經。乃摘自十萬頌廣本金剛頂經之精要，故稱略出經。與金剛頂一切如來真實攝大乘現證大教王經俱爲密宗重要之依據經典。內容大要爲對灌頂受法弟子說灌頂入壇者之資格，明示真言持誦之時、處及持誦入定等之法；其次敘述自一切如來之心次第出生三十七尊，略說五相成身觀及灌頂法；並言明入壇灌頂之儀則、灌頂護摩之法等。〔開元釋教錄卷九、貞元新定釋教目錄卷十四〕


vietnamese:
kim cương đỉnh du già trung phát a nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm luận <cm>

meanings:
(title) Treatise on Stirring the Anuttarasamyaksaṃbodhicitta in the Vajraśekhara Yoga


vietnamese:
kim cương đỉnh du già trung phát a nậu đa la tam miệu tam bồ-đề tâm luận <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già trung phát a nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm luận <pqđtđ>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già tha hoá tự tại thiên lí thú hội phổ hiền tu hạnh niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già thiên thủ thiên nhãn quán tự tại bồ tát tu hạnh nghi quỹ kinh <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già niệm châu kinh <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già lí thú bát-nhã kinh <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu <bktt>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già kinh thập bát hội chỉ quy <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già kinh văn thù sư lợi bồ tát nghi quỹ cung dưỡng pháp <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già hộ ma nghi quỹ <bktt>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già hộ ma nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già kim cương tát đoá ngũ bí mật tu hành niệm tụng nghi quỹ <cm>

meanings:
(title) Recitation Manual for the Cultivation of the Five Mysteries of Vajrasattva, from the Vajraśekhara Yoga


vietnamese:
kim cương đỉnh du già kim cương tát đoá ngũ bí mật tu hạnh niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già hàng tam thế thành tựu cực thâm pháp môn <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh du già thanh cảnh đại bi vương quán tự tại niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh lược xuất niệm tụng kinh <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh phát bồ-đề tâm luận <đpb>


meanings:
3559請參閱 金剛頂一切如來真實攝大乘現證教王經 請參閱 心要  即闡說密教金剛界法門之經典，與大日經並稱爲二部經。收於大正藏第十八冊。有廣、略兩種，現僅存略本。譯本有三種：(一)唐代不空所譯之金剛頂一切如來真實攝大乘現證大教王經，凡三卷。爲一般所用最廣泛者。(二)唐代金剛智所譯之金剛頂瑜伽中略出念誦經，又稱略出經，凡四卷。開元十一年（723）譯出，故可推定原本或成書於七世紀末之南印度。(三)北宋施護所譯之一切如來真實攝大乘現證三昧教王經，凡三十卷。所謂金剛頂，即諸經中最高之意。所謂略出，係自十萬頌之廣本略出其精要。爲求加快證入佛、菩薩之境地，故於該經詳述密教獨特之祕密修行儀軌。梵本今已不存。　金剛頂經由十四處十八會之說法而成，後龍樹菩薩於南天竺之鐵塔內，自金剛薩埵受持該經十萬頌，再傳至龍智、金剛智。然於金剛智搭船東來我國之途中遇到風暴，經典大部流失，傳譯弘布者僅爲其中極少部分。相傳金剛頂經有四種：一爲法爾恆說本，二爲塔內安置本，三爲十萬頌廣本，四爲四千頌略本，即十八會中初會四大品。〔金剛頂瑜伽十八會指歸、金剛頂經大瑜伽秘密心地法門義訣卷上〕


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh nhất tự đỉnh luân vương du già nhất thiết thời xứ niệm tụng thành phật nghi quỹ <cm>

meanings:
(title) Ritual Procedure of Becoming Buddha through Recitation, Anytime, Anywhere, by the Yoga of the One-syllable Wheel-Turning Ruler from the Vajraśekhara


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh nhất tự đỉnh luân vương du già... <bktt>


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh nhất tự đỉnh luân vương du già… <đpb>

meanings:
kim cương đỉnh kinh nhất tự đỉnh luân vương du già nhất thiết thời xứ niệm tụng thành phật nghi quỹ（經名）一卷，唐不空譯。說一字頂輪王之修法者。


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh đa la bồ tát niệm tụng pháp <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh mạn thù thất lợi bồ tát ngũ tự tâm đà la ni phẩm <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh tì lô sa na nhất bách bát tôn pháp thân khế ấn <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh du già tu tập tì lô già na tam ma địa pháp <bktt>


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh du già tu tập tì lô già na tam ma địa pháp <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh du già thập bát hội chỉ quy <cm>

meanings:
(title) Synopsis of the Eighteen Assemblies in the Vajraśekhara Yoga


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh du già văn thù sư lợi bồ tát pháp <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh du già văn thù sư lợi bồ tát pháp nhất phẩm <cm>

meanings:
(title) A Chapter of the Mañjuśrī Method from the Vajraśekhara Yoga


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh du già quán tự tại vương như lai tu hạnh pháp <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh quán tự tại vương như lai tu hạnh pháp <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh kinh thích tự mẫu phẩm <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quỹ <pqđtđ>


vietnamese:
kim cương đỉnh siêu thắng tam giới kinh thuyết văn thù sư lợi bồ tát bí mật tâm chân ngôn <đpb>


vietnamese:
kim cương đỉnh hàng tam thế đại nghi quỹ pháp vương giáo trung quán tự tại bồ tát… <đpb>

meanings:
（經名）kim cương đỉnh hàng tam thế đại nghi quỹ pháp vương giáo trung quán tự tại bồ tát tâm chân ngôn nhất thiết như lai liên hoa đại mạn đồ la phẩm 一卷，唐不空譯。由梵本之金剛頂經抄譯第二大品降三世觀音之曼荼羅者。


meanings:
3550金剛食，梵名 Vajra-mālaḥ。密教金剛界外金剛部二十天之一，五類天中之虛空天之一。位居外金剛部南方之中央。又稱金剛飲食天、金剛食持鬘、鬘毘那夜迦、嚴髻大將。種子爲???（ma），三昧耶形爲花鬘。其形像於金剛界曼荼羅各會中皆不同，於成身會，爲白肉色象頭人身，左手握拳置於腰，右手持花鬘，坐於荷葉座上；於微細會，右手持花鬘，左手持劍；於供養會，兩手持鬘。真言爲「唵　嚩日囉麼邏　娑嚩賀」。此尊即大教王經卷十所列虛空行諸天中之作甘露（梵 Madhu-kara），號爲金剛鬘（梵 Vajra-māla）者。〔賢劫十六尊、祕藏記、金剛界七集卷下〕


meanings:
3551金剛香，梵名 Vajra-dhūpā，音譯嚩日囉杜閉。西藏名Rdo-rje-bdug-pa。爲密教金剛界三十七尊中，外四供養之一。位居金剛界曼荼羅外院方壇東南隅。又稱金剛燒香菩薩、金剛焚香菩薩。密號無礙金剛、速疾金剛、端嚴金剛。此尊之種子、形像等，於金剛界曼荼羅各會中皆不同，於成身會，種子爲???（aḥ），係遠離諸煩惱之義；三昧耶形爲寶香爐；形像爲黑色天女形，兩手持香爐；真言爲「唵 嚩日囉　度篦　婀」。於三昧耶會，三昧耶形爲蓮上之燒香器，真言爲「鉢囉訶邏儞儞」。於微細會，形像爲跪坐之姿勢，兩手持蓮形之有柄香爐。於供養會，兩手持蓮，蓮上有香爐；真言爲「唵　薩嚩怛他誐多　度波　布惹　咩伽　三母捺　薩發囉拏　三摩曳　吽」。此尊係東方阿閦佛爲供養中央大日如來所流出之身。阿閦佛主堅固菩提心，而以適悅無礙之智爲本誓；因香表適悅無礙智，故以香供養。〔金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、金剛頂經卷二、略述金剛頂瑜伽分別聖位修證法門、諸佛境界攝真實經卷下、大教王經卷四〕


vietnamese:
kim cương hương bồ tát đại minh thành tựu nghi quỹ kinh <đpb>


vietnamese:
kim cương kế châu bồ tát tu hạnh phần kinh <đpb>


meanings:
3580金剛鬘，梵名 Vajra-māla，音譯嚩日囉摩犂。西藏名 Rdo-rje-ḥphreṅ-ba。密教金剛界三十七尊之一，內四供養之一。位居金剛界曼荼羅中央大月輪中之西南隅。係大日如來爲供養寶生如來而流出之身，寶生如來司掌福智萬行之德，故以金剛寶鬘瓔珞供養之。密號妙嚴金剛，表示華鬘莊嚴之義。　此尊之種子、形像，於各會中皆不同，如於成身會，種子爲???（traṭ），如如無垢無高下之義；三昧耶形爲金剛寶鬘；形像爲身呈白黃色，天女形，二手執華鬘橫於胸前；印相爲二拳繫鬘，自額部垂至頂後；真言爲「唵　嚩日囉　摩黎　怛囉吒」。〔金剛頂經卷二、大教王經卷四、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷二、金剛頂瑜伽三十七尊出生義〕


meanings:
Cõi Phật, chùa Phật. Tiết Tây Thiền Thủ Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »爭 奈 定 光 金 地 遙 招 手、 智 者 江 陵 暗 點 頭。 – Tiếc rằng, vẫy tay từ giã cõi Phật Định Quang, ngài Trí Giả ở Giang Lăng thầm gật đầu«.


meanings:
3526梵名 Suvarṇa-bhūmi，巴利名 Suvaṇṇa-bhūmi。位于今緬甸仰光以南，馬來半島西海岸之古國。依據善見律毘婆沙卷二所載，阿育王曾派遣大德須那迦（巴 Sonaka）、绷多羅（巴 Uttara）共赴此國，爲之宣說梵網經，得道果者有僧三千五百，尼一千五百。關於此國之位置，弗格森（J. Fergusson）認爲係今之打端（Thaton），費爾（Phayre）則謂係今仰光東北八十點五公里左右之庇古（Pegu），然蓋格（W. Geiger）懷疑上述二說，而謂此國乃今印度恆河支流桑河（Son）沿岸之喜拉尼雅伐哈（梵 Hiraṇyavāha）。〔島史第八章、大史第十二章、賢愚經第七大劫賓寧品、翻譯名義集卷七、W. Geiger: The Mahāvaṃsa; T. Watters: On YuanChwangs, vol.Ⅱ; P. Bigandet: The Life or Legend of Gaudama, vol. Ⅱ〕


meanings:
3582又作金波羅華。據佛祖統紀卷五載，釋尊在靈山會上接受梵王所獻之金色波羅花，於拈花之際，唯獨迦葉破顏微笑，在無言之中悟知佛意。有關金婆羅華，爲何種植物不詳。一說爲瞻蔔，有梵語 svarṇa 之異稱，即金色華。婆羅，係略去首字「Ｓ」之語，即梵語、漢語並舉，故稱金婆羅華。另一說指波羅奢樹，波羅奢譯作赤色樹，其花赤色，有梵語 kanaka 之名，即金之意。而此婆羅，即略去「奢」字之語，含有金色之波羅奢華之意。


meanings:
3527（The Golden Temple）位於印度旁遮普省西北之阿穆利薩（Amritsar）。又作黃金寺。印度錫克教最大之寺廟，爲錫克教之聖地與活動中心。原名哈蒙底兒（Harmandir）、達巴沙希卜（Darbar Sāhib）。以寺頂及寺門皆鎦金而得名。係錫克教第五祖阿爾瓊（Arjan Mal, 1563～1606）於一五八九至一六○一年創建。一說係四祖拉姆達斯（Rām Dās, 1534～1581）所建。寺內珍藏錫克教經典「聖典教書」（Granth Sāhib）。蘭季特辛格執教時曾重加修葺。


meanings:
Gọi đủ: Kim tiết tuy quý, lạc nhãn thành ế. Mạt vàng tuy quý, rơi vào mắt cũng thành bệnh. Tiết Long Tuyền Mạn Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »上 堂 眾 集、 師 乃 曰： 祇 恁 麼 便 散 去、 不 妨 要 妙。 雖 然 如 是、 早 是 無 風 起 浪、 釘 橛 空 中。 豈 況 牽 枝 引 蔓、 說 妙 譚 玄。 正 是 金 屑 眼 中 翳、衣 珠 法 上 塵。 且 道 拂 塵 出 屑、 是 甚 麼人？ – Sư thượng đường, chúng tụ hội, sư liền nói: Chỉ thế ấy nên giải tán đi, mới thật là yếu diệu. Mặc dù như thế, sớm đã không gió mà nổi sóng rồi, đã đóng đinh trong hư không rồi, huống là dây dưa bàn thiền nói diệu? Đúng là mạt vàng tuy quý, song rơi vào mắt cũng thành bệnh, hạt châu trong chéo áo dính bụi. Thử hỏi phủi bụi, lấy mạt ra được là người nào?«.


vietnamese:
kim tiết tuy quý nhãn lí trước bất đắc <tttđ>

meanings:
Mạt vàng tuy quý nhưng con mắt không dung chứa được. Tiết Bảo Phúc Hoà thượng trong TĐT q. 11 ghi: »金 屑 銀 屑 雖 貴、 肉 眼 裏 著 不 得、 豈 况 法 眼 乎！ – Mạt vàng mạt bạc tuy quý, nhưng con mắt thịt không dung chứa được, huống là con mắt pháp!«.


meanings:
Chùa nằm trên đỉnh núi Kim Sơn (do núi mà có tên), ở phía tây bắc thành phố Trấn Giang tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Kim Sơn vốn tên là Phù Ngọc Sơn, tương truyền vào đời Đường có Hoà thượng Pháp Hải khai núi lập chùa gặp được vàng nên đặt tên núi là Kim Sơn. Chùa được bắt đầu xây dựng vào đời Đông Tấn, vốn có tên »Trạch Tâm Tự«, vào niên hiệu Thiên Giám thứ 4 (505) thời Lương thuộc Nam Triều, ở chùa này có thiết lập Thuỷ lục đạo tràng. Đời Đường đổi tên là Kim Sơn Tự. Đời Tống, khoảng năm 1008-1016, Tống Chân Tông nằm mộng thấy đến chùa Kim Sơn nên đổi tên là Long Du Tự. Năm 1114, vua xuống chiếu đổi làm Đạo quán, nhưng ít lâu sau phục hồi làm chùa Phật. Đời Đường, Tống là thời kì cực thịnh của chùa này, chư tăng nội trú trong chùa có trên 3.000 vị; các vị cao tăng trụ trì như: Đàm Dĩnh, Hoài Hiền, Phật Ấn Liễu Nguyên, Nghĩa Thiên, Viên Ngộ Khắc Cần, Thiện Ninh Liễu Tâm. Thi nhân đời Đường có rất nhiều người đề vịnh chùa này, như bài Đề Kim Sơn Tự của Trương Hựu như sau: »Một tối lên chùa núi, Kim Sơn sóng nước vây, sư về thuyền sáng nguyệt, rồng hiện cổng vờn mây, sóng chảy cây nhoà trắng, bờ xa chuông vọng dài, lợi danh buồn thế thái, mê mệt trọn ngày say«. (Cao Tự Thanh dịch.) Năm 1687, vua Khang Hi tuần du phương Nam, đổi tên chùa là Giang Thiên Thiền Tự, nhưng người đời vẫn gọi là Kim Sơn Tự. Vào đời Thanh, chùa này và chùa Cao Mân, chùa Thiên Ninh được gọi là 3 ngôi đại tòng lâm của tông Lâm Tế, riêng Kim Sơn Tự là danh thắng bậc nhất Giang Nam. Chùa có bố cục tinh xảo: Trên lầu có lầu, ngoài lầu có gác, trong gác có đình. Mỗi tổ kiến trúc đã tự thành hệ thống lại liền lạc lẫn nhau, rất là đặc sắc. Trong chùa còn cất giữ ngọc đái của Tô Đông Pha lưu tặng Thiền sư Phật Ấn, trên mặt có kết 20 viên bạch ngọc hình trạng khác nhau, vật này được xem là quốc bảo.


meanings:
Còn gọi: Kim Sơn Long Du Thiền Tự Chí Lược. Chí, 4 quyển, do Hạnh Hải biên soạn vào đời Thanh, được xếp vào »Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San« tập 1. Vào khoảng niên hiệu Thuận Trị (1644-1661) đời Thanh, Hạnh Hải nhậm chức Trụ trì chùa Kim Sơn và ở đấy hơn 30 năm. Trong những lúc rỗi rảnh, sư biên tập chí lược, đem pháp mạch Thiền tông nhiều đời và phong cách thanh cao siêu thoát của các danh hiền đạt sĩ biên chép lại thành sách. Nội dung gồm có hơn 10 loại: Sơn đồ, Hình thắng, Kiến trí, Tổ đường pháp hệ, Kí, Kỉ du, Bi, Phú, Sắc thư, Cao tăng, Thi… Sách này có bản ảnh ấn vào năm 1936. Người đời gọi là »Hạnh Hải Kim Sơn Chí« để phân biệt với các quyển chí khác.


meanings:
Thợ kim hoàn. Tiết »Tín Tướng Tông Hiển Thiền sư« trong NĐHN q. 18 ghi: »仰 山 將 一 块 金 來、 使 金 師 酬 价。 – Ngưỡng Sơn mang một thoi vàng ra để trả tiền công cho người thợ kim hoàn«.


meanings:
3529<一>巴利名 Kimbila。爲佛弟子，釋迦族人。據中阿含卷十七長壽王本起經載，釋尊至般那蔓闍寺林（巴 Pācīnavaṃsadāya），時有阿那律陀、難提、金毘羅三人共和合住，能修梵行。師常獨坐，行禪定。又增一阿含經卷三弟子品（大二‧五五七中）：「獨處靜坐，專意念道，所謂金毘羅比丘是。」　<二>梵名 Kumbhīra。又作金毘囉、禁毘羅、俱毘羅、俱吠嚕、軍毘羅、宮毘羅。譯作蛟龍、龍王、鱷魚。中印度王舍城之守護神，藥師十二神將之一，般若守護十六善神之一。主領夜叉，誓願守護佛法，爲夜叉神王之上首。據金毘羅童子威德經載，佛於忉利天歡喜園中放大光明，顯現金毘羅童子形，身長千尺，千頭千臂，降伏魔王，令眾生遠離三途之苦，成世間之大醫王，以訶梨勒果救療諸種之病患等。〔大雲經請雨品第六十四、灌頂經卷十二、藥師琉璃光如來消災除難念誦儀軌、藥師如來本願經、大孔雀咒王經卷中、大寶積經卷三十六、大日經疏卷二〕


meanings:
Gọi đủ: Kim mao sư tử. Sư tử lông vàng, chỉ cho đức Phật. Tiết Tri phủ Cát Đàm Cư sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »豁 然 頓 明、 頌 曰： 非 心 非 佛 亦 非 物、 五 鳳 樓 前 山 突 兀、 豔 陽 影 裏 倒 翻 身、 野 狐 跳 入 金 毛 窟。 – Ông bỗng nhiên đốn ngộ, làm tụng rằng: Phi tâm phi Phật cũng phi vật, trước lầu Ngũ Phụng núi cao ngất. Trong nắng mùa xuân tươi chợt lộn nhào, chồn hoang nhảy vào hang Sư tử«.


meanings:
Mạt vàng rơi trong mắt. Dụ chỉ lí thuyết về Phật pháp đối với thiền ngộ phần lớn là dư, thậm chí nó còn có chỗ chướng ngại. Tiết Hoà Bích thư kí trong MANL ghi: »擲 劍 揮 空 不 住 空。 空 輪 無 跡 劍 無 鋒。 無 鋒 無 跡 憑 誰 會。 會 得 金 沙 墮 眼 中。 – Trịch kiếm huy không bất trụ không, không luân vô tích kiếm vô phong, vô phong vô tích bằng thùy hội? Hội đắc kim sa đoạ nhãn trung. – Múa kiếm trong không chẳng trụ không, vốn không bén nhọn, không vết rồiKhông nhọn không vết làm sao hội? hội được cũng là chướng ngại thôi!«.


meanings:
Theo truyền thuyết, tiền thân của cư sĩ Duy-ma-cật là Kim Túc Như Lai. Chương Chiêu Hoá Thiền sư trong CĐTĐL q. 20 ghi: »問： 維 摩 豈 不 是 金 粟 如 來？ 師 曰： 是。 曰： 爲 什 麼 却 預 釋 迦 會 下 听 法？ 師 曰： 他 不 爭 人 我。 – Hỏi: Duy-ma đâu chẳng phải là Kim Túc Như Lai? Sư đáp: Phải. Tăng nói: Vì sao lại dự pháp hội của đức Thích-ca để nghe pháp? Sư đáp: Bởi ông ta chẳng tranh nhân ngã«.


meanings:
Giới quan lại. Tiết Tả Thừa Phạm Sung Cư sĩ trong NĐHN q. 18 ghi: »過 圓 通 謁 旻 禪 師、 茶 罷 曰： 某 行 將 老 矣。 隨 在 金 紫 行 中、 去 此 事 稍 遠。 – Ông qua chùa Viên Thông, yết kiến thiền sư Mân, khi mãn tiệc trà, ông nói: Tôi sắp già rồi lại còn mắc kẹt trong giới quan lại nên cách việc này hơi xa«.


meanings:
Chỉ cho kinh điển quý báu của Phật giáo. Đàm Thối truyện trong TCTT q. 8 ghi: »勉 節 出 塵、 栖 心 物 表、 金 經 秘 藏、 一 日 萬 言、 不 逾 歲 叙、 而 大 經 淹 通。 – Sư tiết tháo xuất trần, làm mẫu mực cho mọi người, đọc tụng kinh điển quý báu của Phật giáo mỗi ngày cả vạn lời, không kể năm tháng nên thông suốt kinh điển«.


meanings:
(KIM THẰNG金 繩) Sợi tơ vàng = Sợi dây vàng. Hình ảnh tượng trưng cho đạo Phật. Lí Bạch trong bài Xuân nhật quy sơn có câu: »金 繩 開 覺 路 – Đạo Phật mở ra con đường giác ngộ«.


meanings:
Tức Kim sí điểu, loài chim đại bàng cánh vàng rất lớn trong thần thoại Phật giáo, lông cánh màu vàng, hai cánh giương ra dài hàng trăm đũng dặm, bắt rồng làm thức ăn. Đàm Thối truyện trong TCTT q. 8 ghi: »金 翅 不 食 異 類、 帝 釋 無 共 鬼 居。 – Kim sí chẳng ăn các loài khác, Đế Thích không ở chung với quỷ«.


meanings:
3581請參閱 華嚴金師子章 梵語 suparṇa，或 suparṇin。音譯蘇鉢剌尼。意譯羽毛美麗者。又譯食吐悲苦聲。係印度神話之鳥，被視同迦樓羅鳥（梵 garuḍa，蘗嚕拏）。又作妙翅鳥、項癭鳥。爲印度教毘濕奴神所跨乘。於佛教中，爲八部眾之一，翅翮金色，兩翼廣三三六萬里，住於須彌山下層。據長阿含經卷十九載，此鳥有卵生、胎生、濕生、化生四種，常取卵胎濕化之諸龍爲食。〔大樓炭經卷三、卷四、菩薩從兜術天降神母胎說廣普經卷七、文殊師利菩薩根本大教王經金翅鳥王品、法華文句卷二下、華嚴經探玄記卷二、俱舍論光記卷八、慧苑音義卷上〕（參閱「迦樓羅鳥」3974）


meanings:
Tức Kim sí điểu vương, con mạnh nhất, to nhất trong loài đại bàng cánh vàng. Tiết Thái Bình Phật Giám Cần Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »欲 知 此 事、 覿 面 相 呈、 未 語 已 前、 早 是 蹉 過。 如 金 翅 鳥 主 入 阿 盧 大 海、 擊 開 雪 浪、 直 取 龍 吞。 眼 睛 定 動 之 間、 早 已 喪 身 失 命。 – Muốn biết việc ấy, tận mặt trình nhau, trước khi chưa nói cũng đã lầm qua. Như Kim sí điểu chúa vào biển lớn A-lư, quạt cánh rẽ nước biển, bắt rồng ăn. Trong khoảng nháy mắt đã vùi thân mất mạng«.


vietnamese:
kim sắc ca na bát để đà la ni kinh <đpb>


meanings:
Chùa nằm bên bờ bắc sông Vụ Giang, thành phố Kim Hoa, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Tên cũ là »Đại Tạng Viện«, sáng lập vào khoảng niên hiệu Đại Trung Tường Phù (1008-1016) đời Tống, khoảng niên hiệu Chính Hoà (1111-1117) ban cho tên »Thiên Ninh Vạn Thọ Thiền Tự«. Niên hiệu Diên Hựu thứ 5 (1318) đời Nguyên xây cất lại. Khoảng niên hiệu Chính Thống (1436-1449) đời Minh từng tu sửa. Năm 1979 lại tu sửa toàn diện. Hiện còn một toà đại điện mái đơn đỉnh yết sơn, rộng lớn ba gian, kết cấu súc tích, tỉ lệ cân xứng. Trong chùa có một cái chuông đồng lớn đúc vào niên hiệu Kiến Viêm thứ 2 (1128) đời Tống.


meanings:
(1745-1816) Thiền tăng đời Nguyễn Tây Sơn, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 41. Sư quê ở thôn Trình Viên huyện Thượng Phúc, Việt Nam. Đến năm Bính Tý niên hiệu Gia Long thứ 15 (1816), sư gọi đệ tử lớn là Tường Quang đến phó chúc kệ rằng: »心 爲 天 地 先、 身 爲 天 地 後。 身 心 天 地 內、 循 環 無 窮 已。 – Tâm vi thiên địa tiên, thân vi thiên địa hậu, thân tâm thiên địa nội, tuần hoàn vô cùng dĩ. – Tâm là trước đất trời, thân là sau trời đất, thân tâm trong đất trời, tuần hoàn không cùng tận«. Nói xong sư ngồi yên mà tịch, thọ 70 tuổi. Môn đệ hoả táng, xây tháp tôn thờ. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Chùa nằm trên một doi đất bằng phẳng trong làng Nghi Tàm, xã Quảng An, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Bao quanh đất chùa là gương nước Hồ Tây trong xanh. Thời Lí, nơi đây là trại Tàm Tang (trồng dâu, nuôi tằm) của vua Lí Thần Tông lập ra cho Công chúa Từ Hoa. Sau khi Công chúa qua đời, trên nền cũ của cung điện dựng lên một ngôi chùa. Sang đời Trần, chùa mang tên là Đống Long. Đến đời Hậu Lê chùa có tên là Đại Bi. Vào năm 1771 chùa được trùng tu và mang tên chữ là Kim Liên Tự. Ngôi chùa hiện nay là di sản nghệ thuật kiến trúc thời Tây Sơn (1792). Chùa được bố cục đối xứng theo một trục từ Tam quan đến nhà Tổ, mặt bằng gọn đẹp. Từ Tam quan đi qua một khoảng sân dẫn vào ba nếp chùa xếp song song theo hình chữ tam (三). Nếp ngoài là chùa Hạ, nếp giữa là chùa Trung, hai nếp nhà này quay mặt về hướng tây. Riêng chùa Thượng quay mặt về hướng đông. Mái chùa lợp ngói, cấu trúc hai tầng theo kiểu chồng diềm. Mỗi nếp tám mái, có tám tàu đao hình rồng uốn cong. Chân cột kê trên đá tảng chạm hình hoa sen cách điệu. Trong chùa có nhiều tượng đẹp như: Văn-thù, Xá-lợi, Tôn Ngộ Không, Chúa Trịnh… Theo: VHVNTH 1989-1995.


meanings:
Gọi đủ: Ca sa kim lan. Ca sa dệt bằng tơ vàng. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »阿 難 問 迦 葉： 世 尊 傳 金 襴 外、 別 傳 何 物？ – A-nan hỏi ngài Ca-diếp: Đức Thế Tôn ngoài việc truyền ca-sa kim lan, còn truyền vật gì khác không?«.


meanings:
3588<一>梵語 kāñcana-maṇḍala。構成器世界之風、水、金等三輪之一，或空、風、水、金等四輪之一。又作金性地輪、地輪、地界。古代印度之宇宙論主張，在世界最下爲虛空，虛空之上有風輪（梵 vāyu-maṇḍala），風輪之上復有水輪（梵 jala-maṇḍala），水輪之上復有金輪。由有情之業力所感，搏擊水輪，於其上結成金。山、海、島嶼等現實世界，即存立於金輪之上。金輪之最下端，稱爲金輪際。〔長阿含經卷十八、大毘婆沙論卷一三三、瑜伽師地論卷二、俱舍論卷十一〕（參閱「三輪」679、「四輪」1837）　<二>金輪寶之略稱。又作輪、輪寶（梵 cakra-ratna）。指轉輪聖王手持金剛作之輪寶（輪形武器，屬七寶之一）。傳說隨著輪寶之轉動，所向之處悉皆歸伏。持金輪寶之轉輪聖王，稱爲金輪王，亦略稱金輪。又千手觀音四十手中，持金輪之手，稱金輪手。〔雜阿含經卷二十七、長阿含卷六轉輪聖王修行經、雜譬喻經〕（參閱「輪寶」6187）


vietnamese:
kim luân vương phật đỉnh yếu lược niệm tụng pháp <đpb>


meanings:
Chí, 53 quyển, do Cát Dần Lượng soạn vào đời Minh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Sách này ghi lại 172 ngôi chùa lớn, trung, nhỏ và 15 ngôi chùa bị hư hoại, phỏng theo Lạc Dương Già Lam Kí nhưng thể lệ có chỗ chẳng đồng, chẳng những kể về tự viện mà còn kể cả đền miếu. Quyển đầu có: Ngự Chế tập, Khâm lục tập, từ quyển 3 bắt đầu kể về các chùa. Quyển thứ 49 là Nam Tạng mục lục. Từ quyển 50, bắt đầu ghi chép mọi phí tổn về việc công, tài sản của chùa. Phần sau phụ lục về thơ văn. Sách này được sưu tập đầy đủ, thể lệ nghiêm cẩn, là tư liệu quan trọng để nghiên cứu về tự viện Phật giáo ở Nam Kinh thời cổ đại. Có bản ấn hành của Tăng Lục Ti ở Nam Kinh vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 35 (1607) đời Minh. Vào niên hiệu Thiên Khải thứ 7 (1627), còn in thêm lời tựa.


vietnamese:
kim lăng thanh lương viện văn ích thiền sư ngữ đăng <bktt>


vietnamese:
kim lăng thanh lương viện văn ích thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
(hoá) Ruteni (Ruthenium, kí hiệu Ru). Xem 釕 [liào].


meanings:
【釕銱兒】liễu điếu nhi [liàodiàor] Cái móc cửa. Xem 釕 [liăo].


meanings:
① Cái đinh. ||② Một âm là đính. Ðóng đinh.


meanings:
① Cây đinh: 螺絲釘兒 Đinh ốc; ② Theo dõi, bám theo: 緊緊釘住 Bám riết theo; ③ Thúc, giục: 你要釘著他吃藥 Anh phải nhắc cậu ta uống thuốc; ④ Như 盯 [ding]. Xem 釘 [dìng].


meanings:
① Đóng: 釘釘子 Đóng đinh; 釘馬掌 Đóng móng ngựa; ② Đơm, đính: 釘扣子 Đơm khuy, đính khuy. Xem 釘 [ding].


meanings:
Còn gọi: Hư không đinh quyết. Đóng cọc vào hư không. Chỉ cho hành vi hư vọng, không thể làm được. Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 20 ghi: »釘 橛 空 中。 豈 況 牽 枝 引 蔓。– Đóng cọc vào hư không đâu thể so sánh với việc ra vào ngôn ngữ rối rắm«.


meanings:
Triệt ngộ thiền chỉ, hoàn thành bản phận đại sự. Tiết Tín Tương Tông Hiển Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »往 依 昭 覺 得 度、 具 滿 分 戒、 後 隨 眾 咨 參。 覺 一 日 問 師： 高 高 峰 頂 立、 深 深 海 底 行。 汝 作 麼 生 會？ 師 於 言 下 頓 悟、 曰： 釘 殺 腳 跟 也。– Đến quy y với ngài Chiêu Giác được xuất gia, thọ đầy đủ giới, sau đó theo chúng thưa hỏi tham thiền. Một hôm Giác hỏi sư: Đứng trên ngọn núi cao ngất, đi dưới đáy biển sâu thẳm. Ngươi hiểu như thế nào? Ngay lời này sư chợt ngộ, nói: Con đã triệt ngộ thiền chỉ«.


meanings:
(1874-1952) Học giả Phật giáo hiện đại, tự là Trọng Hữu, biệt hiệu Trù Ẩn Cư sĩ, người đất Vô Tích, Giang Tô, Trung Quốc. Năm 22 tuổi ông học tập ở Giang Âm Nam Thanh Thư Viện. Niên hiệu Quang Tự thứ 27 (1901) đời Thanh, đến Đông Ngô đại học đường ở Tô Châu học y khoa. Năm 1903 nhậm chức Giáo sư Toán học và sinh lí học tại Đại học Kinh Sư, trở lại nhậm chức Giáo sư lớp phiên dịch. Năm 1905, ông đọc ngữ lục Thiền tông, trích lục một số lời viết làm bài minh. Còn kết bạn với học giả Dương Nhân Sơn. Năm 1908 ông hành nghề y tại Thượng Hải và sáng lập Y Học Thư Cục. Năm 1916 ông sùng tín Phật giáo, năm sau biên ấn Phật học thư tịch. Có trứ thuật 34 sách Phật học như »Phật Học Đại Từ Điển«, »Lục Tổ Đàn Kinh Tiên Chú« v.v…


meanings:
Miêu tả cơ ngữ sắc bén cứng rắn. Tiết Trường Lô Ứng Phu Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »上 堂、 顧 大 眾 曰： 這 箇 爲 甚 麼 擁 不 聚、 撥 不 散、 風 吹 不 入、 水 灑 不 著、 火 燒 不 得、 刀 斫 不 斷。 是 箇 甚 麼？ 眾 中 莫 有 釘 觜 鐵 舌 底 衲 僧、 試 爲 山 僧 定 當 看。 還 有 麼？ – Sư thượng đường nhìn đại chúng nói: Cái gì mà ôm không tụ, gạt chẳng tan, gió thổi không vào, nước rước chẳng dính, lửa thiêu chẳng được, dao chặt không đứt? Là cái gì vậy? Trong chúng có thiền tăng cơ ngữ sắc bén cứng rắn không, thử vì sơn tăng phân biệt rõ xem? Có hay không?«.


meanings:
① Cái nồi, cái chảo, cái chõ. ||② Một đồ đồng của đời xưa, đựng được sáu đấu bốn thăng.


meanings:
① Cái nồi, cái chảo, cái chõ: 破釜沈舟 Nồi bể xuồng chìm, quyết đánh đến cùng; ② Đơn vị do dung tích thời xưa (bằng 6 đấu 4 thăng).


meanings:
① (Cây) kim: 縫衣針 Kim khâu; 鍾錶針 Kim đồng hồ; 指南針 Kim chỉ nam; ② (Cái) ghim: 大頭針 Cái ghim; 別針 Ghim băng; 迴紋針 Ghim cặp giấy; ③ Tiêm: 防疫針 Thuốc tiêm phòng dịch; 打針 Tiêm, chích; ④ Châm: 針各穴位可以治病 Châm các huyệt vị có thể chữa bệnh.


meanings:
Duyên kim cải, nghĩa là hột cải ném ra ghim trúng đầu mũi kim, là một chuyện khó xảy ra. Nhà thiền mượn cụm từ này để chỉ thầy trò nhân duyên khế hợp thật đặc biệt hiếm thấy. Tiểu truyện Thiền Sư Tĩnh Lực trong TUTA ghi: »遊 學 時 遇 仙 遊 道 惠 針 芥 相 投 棲 心 佛 地。 – Khi du học, sư được gặp thiền sư Đạo Huệ ở Tiên Du, thầy trò nhân duyên khế hợp thật đặc biệt hiếm thấy bèn dốc lòng nương nhờ đất Phật«.


meanings:
Gọi đủ: Đỉnh môn thượng nhất châm chùy. Lấy cây kim, cây dùi nhọn đâm vào đầu vào trán, ám chỉ thủ thuật của Thiền sư khám nghiệm học nhân hay đối phương xem họ có trình độ lãnh hội thiền chỉ đến đâu. Tiết Hoàng Bá Hi Vận trong NĐHN q. 4 ghi: »老 漢 行 腳 時、 或 遇 草 根 下 有 一 箇 漢、便 從 頂 門 上 一 錐。 看 他 若 知 痛 痒、可 以 布 袋 盛 米 供 養 他。 – Thuở lão tăng này còn đi hành cước, thảng gặp một người tại chốn cỏ rậm, thì phải lấy dùi nhọn đâm vào trán hắn, nếu thấy hắn có cảm giác biết đau ngứa thì mới đội bao tải gạo đến cúng dường cho hắn«.


meanings:
① Câu cá. Nguyễn Trãi 阮廌: Bản thị canh nhàn điếu tịch nhân 本是耕閒釣寂人 ta vốn là kẻ cày nhàn, câu tịch. ||② Phàm cái gì dùng cách quỷ quyệt mà dỗ lấy được đều gọi là điếu. Như cô danh điếu dự 沽名釣譽 mua danh chuộc tiếng khen.


meanings:
① Câu: 釣魚 Câu cá; ② Tìm mọi cách để mưu danh lợi: 沽名釣譽 Mua danh chuốc tiếng.


meanings:
(hoá) (Chất phóng xạ) samari (Samarium, kí hiệu Sm).


meanings:
① (văn) Cái liềm to (lớn); ② Vung liềm cắt tới tấp; ③ Động tác như cái liềm.


meanings:
① Bịt vàng, lấy vàng nạm miệng đồ. Tục gọi cái khuy áo là khẩu.


meanings:
① Giằng lại (dây cương ngựa...); ② Bắt giữ, giữ lại: 把小偷釦起來 Bắt giữ kẻ cắp lại; ③ Trừ, khấu trừ: 釦薪水 Trừ lương; ④ (văn) Gõ (như 叩, bộ 口): 釦門 Gõ cửa; ⑤ (văn) Gảy: 釦弦 Gảy đàn; ⑥ (văn) Cái kháp, cái khóa: 帶釦 Cái khóa thắt lưng; ⑦ (văn) Số đồ vật: 一釦 Một tập văn thơ.


meanings:
① Cài, gài: 把門釦上 Gài cửa lại; 釦扣子 Cài khuy lại; ② Khuy, cúc, nút: 衣扣 Khuy áo; 按扣 Nút bấm; ③ Úp, đậy: 把碗釦在桌上 Úp cái chén lên bàn; ④ (văn) Bịt vàng, nạm vàng.


meanings:
① Cái xuyến, vòng tay, đồ trang sức của đàn bà.


meanings:
Vòng (đeo tay), xuyến: 玉釧 Vòng ngọc; 金釧 Xuyến vàng. Cg. 釧子 [chuànzi].


meanings:
① Thuốc hàn. ||② Hàn các kim loại cho liền với nhau cũng gọi là hạn. ||③ Mã giáp trên cánh tay. ||④ Vội, kíp.


meanings:
① Cái ống gang trong bánh xe. ||② Một âm là cang. Cái dọi đèn. ||③ Mũi tên.


meanings:
(văn) ① Ống kim loại để xỏ qua trục trong đùm xe; ② Vật có hình dạng như ống kim loại xỏ qua trục đùm xe; ③ Đèn dầu.


meanings:
① (Tên gọi cũ của) 釔 [yê]; ② (văn) Một loại hình cụ như cái cùm chân; ③ Mang cùm chân; ④ Chốt trục xe.


meanings:
① Cái thoa cài đầu của đàn bà, cái trâm. Ta quen đọc là chữ thoa. Như kim thoa 金釵 trâm vàng.


meanings:
【釺子】 thiên tử [qianzi] Cái choòng, cái xà beng.


meanings:
① (hoá) Franxi (Francium, kí hiệu Fr); ② Một loại bình rượu miệng vuông thời xưa.


meanings:
① Một loại đồ đựng rượu thời xưa; ② [Dôu] (Họ) Đẩu.


meanings:
① Con dao rựa phát. Ðồ hình ngày xưa dùng để chặt ngang lưng gọi là phu việt 鈇鉞.


meanings:
① Chất nột (Natrium, cũng gọi là Sodium, Na), một nguyên chất trong hoá học, trước dịch là tô đạt 蘇達 hay tào đạt 曹達 sắc trắng bóng như bạc, mềm như sáp, cho nước vào thì phát sinh ra khinh khí, hợp với lục khí thì thành ra muối ăn.


meanings:
① Nhụt, đối lại với nhuệ 銳 sắc. ||② Phàm cái gì không được lưu lợi, không trôi chảy đều gọi là độn. ||③ Chậm chạp, ngu độn, trí khôn không nhanh nhẹn. Như trì độn 遲鈍 đần độn.


meanings:
① Cùn, nhụt: 刀鈍了 Dao đã cùn; ② Chậm chạp, ngu dốt, ngu độn: 遲鈍 Đần độn; 魯鈍 Ngu dốt.


meanings:
Còn gọi: »Độn« 鈍, »Độn trí« 鈍 致. Giày vò, chọc quê, giở trò. Tắc 38, Bích Nham lục (Tục 117,167, thượng) ghi: »一 死 更 不 再 活、 這 漢 鈍 置 殺 人 遭 他 毒 手。 – Một khi chết rồi không sống lại, lão này (Lô Pha) hay chọc quê người lắm, song vấp phải thủ đoạn hiểm độc (của Phong Huyệt)«.


meanings:
① Cái khoá. ||② Kiềm kí 鈐記 một thứ ấn tín của nhà quan. ||③ Ðóng dấu gọi là kiềm ấn 鈐印. ||④ Cái cán giáo.


meanings:
① Con dấu; ② Đóng (dấu): 鈐印 Đóng dấu; ③ (văn) Cái khóa; ④ (văn) Cán giáo.


meanings:
Chiếc chìa khoá, hàm ý nghĩa khải phát, khải ngộ. Tiết Bảo Ninh Nhân Dũng thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »聞 楊 歧 移 雲 蓋、 能 鈐 鍵 學 者、 直 造 其 室、 一 語 未 及、 頓 明 心 印。 – Nghe Dương Kì dời qua Vân Cái để có thể khải phát người học, liền cất thất, một lời chưa kịp nói lập tức sáng tỏ tâm ấn«.


meanings:
(văn) ① Cây giáo nhỏ, cây giáo ngắn; ② Chạm khắc vàng bạc.


meanings:
① Ðánh úp, đang khi đánh nhau chia quân lẻn ra sau trận mà đánh úp quân giặc gọi là bao sao 包鈔. ||② Cướp bóc. Như khấu sao 寇鈔 cướp lấy. ||③ Tịch kí, quan lại phạm tội ăn của đút phải tịch kí hết cơ nghiệp sung công gọi là sao. ||④ Viết tinh tả ra. Như sao tư 鈔胥 kẻ giữ về việc sao lại các văn án. ||⑤ Chép ra, sao lục. Như thi sao 詩鈔 thơ sao lại. ||⑥ Một âm là sáo. Bạc giấy. Lấy thuế các cửa ô gọi là sáo quan 鈔關.


meanings:
① Như 抄 nghĩa ①; ② Giấy bạc, tiền giấy: 現鈔 Tiền mặt; ③ (văn) Đánh úp; ④ (văn) Cướp bóc: 寇鈔 Cướp lấy; ⑤ (văn) Tịch biên (để sung công tài sản của quan lại tham nhũng, hối lộ).


meanings:
① Cái chỗ để cột dây. ||② Cái cúc áo. Phàm vật gì nhân móc lại mới chặt đều gọi là nữu.


meanings:
① Xem 紐 [niư]; ②【電鈕】điện nữu [diàn niư] Nút điện; ③ [Niư] (Họ) Nữu.


meanings:
① Một thứ tính về cân ngày xưa, cứ ba mươi cân gọi là một quân. ||② Cái compas thợ nặn nặn các đồ tròn, dùng cái vòng quay cho tròn gọi là quân, là cái đồ chế tạo rất khéo của đời xưa, cho nên gọi trời là đại quân 大鈞 ý nói trời đúc nên muôn vật cũng như thợ nặn dùng cái quân. Hun đúc nên người tài cũng gọi là quân đào 鈞陶. ||③ Một tiếng xưng hô tôn quý như quân giám 鈞鑒 xin ngài soi xét. ||④ Ðều. Cùng nghĩa với chữ quân 均.


meanings:
① Quân (đơn vị trọng lượng thời xưa, bằng 30 cân): 千鈞一髮 Nghìn cân treo đầu sợi tóc; ② (văn) Từ dùng để tôn xưng bề trên hay cấp trên: 鈞諭 Chỉ thị của cấp trên gởi đến; 鈞安 Hỏi thăm sức khỏe bề trên; 鈞鑒 Xin ngài soi xét; ③ (văn) Vòng xoay để nặn đồ tròn; ④ (văn) Đều (dùng như 均, bộ 土).


meanings:
① Chất cái (Calcium, Ca) là một nguyên chất về hoá học.


meanings:
(hoá) ① (Tên gọi cũ của) 鐳 [léi]; ② (Tên gọi cũ của) 鍺 [zhâ].


meanings:
(hoá) Scandi (Scandium, nguyên tố kim loại, kí hịêu Sc).


meanings:
(hoá) Cerium (nguyên tố kim loại, kí hiệu Ce).


meanings:
① Cái chuông rung, cái chuông nhỏ cầm tay lắc.


meanings:
① Chuông: 電鈴 Chuông điện; 車鈴 Chuông xe; 按鈴 Bấm chuông; ② Những vật hình cầu: 啞鈴 Quả tạ; ③ Nụ búp: 棉鈴 Nụ bông; 落鈴 Rụng nụ.


meanings:
5692（1870～1966）日本臨濟宗學者。擅長英文，以英文撰述之禪書多達數十部，對於東方思想及禪之傳入歐美，貢獻卓越。本名貞太郎。五歲喪父。二十一歲入東京專門學校（東京早稻田大學之前身）攻讀英文學。其後於鎌倉圓覺寺隨今北洪川學禪。次年，今北洪川示寂，轉就宗演參禪，專志修行，並博覽有關禪與佛學、西洋哲學等書。其間，陸續從事英譯工作，任雜誌主編達十一年。三十歲峙，繼翻譯「佛陀之福音」後，又完成「大乘起信論」（Aśvaghosha's Discourse on the Awakening of Faith in the Mahāyāna）之英譯。三十五歲，從宗演巡迴講演於美洲東部各地。三十七歲，出版英文本「大乘佛教概論」（Outlines of Mahāyāna Buddhism）。　其後遊學歐洲，足跡遍歷英、德、法、瑞士等國。返國後歷任東京帝國大學、大谷大學教授及「禪道」雜誌編輯；另與佐佐木月樵從事真宗教義之英譯工作。四十一歲結婚。昭和八年（1933），六十三歲以「楞伽經之研究」獲文學博士學位。次年，遊歷朝鮮、中國各地，遍尋佛蹟。後曾數度赴美講學。嘗於大谷大學設立「東方佛教徒協會」，創刊英文雜誌，前後續刊達二十年之久，又於鎌倉東慶寺設立松家岡文庫。七十九歲，被推薦爲日本學士院會員，並受文化勳章。其後，曾出席夏威夷大學主辦之第二、三屆東西哲學家大會。　八十五歲，組織西藏大藏經研究會，自任會長，刊行影印北京版西藏大藏經，凡一五一卷（甘珠爾四十五卷、丹珠爾一○五卷、目錄部一卷）；並參與「望月佛教大辭典」之編纂。九十一歲，又刊行北京版西藏大藏經續篇（宗喀巴全書、章嘉全書）十三卷，及西藏大藏經總目錄、索引四卷。九十二歲，改組研究會爲鈴木學術財團。次年，完成「望月佛教大辭典」補遺二卷。其對於佛教學、西藏學、東方思想之研究，貢獻至鉅。昭和四十一年逝世，世壽九十七。畢生著作繁富，有鈴木大拙選集、鈴木大拙全集行世。〔鈴木大拙的生平與思想（秋月龍珉）〕


meanings:
5693爲二次大戰以後，日本財經界與佛教界聯合成立之學術研究財團。創立宗旨爲「研究、解明、闡述東方思想與世界宗教」。主要領導者有鈴木大拙、金倉圓照、塚本善隆、山口益、長尾雅人、中村元、久松真一、大類純等國際知名佛教學者，此外又網羅各方面之一流學者、各宗派之領袖爲會員、研究員、評議員，故成立以來，被譽爲當今佛教文化界最高級之學術研究團體。會長爲鈴木大拙，副會長爲久松真一。鈴木大拙逝世後，會長闕如。　創立以來，除成立各種獎助金資助學者研究之外，又出版多種大部叢書、各類佛教原典及有關之專題研究論書。較重要者，如多羅那他（梵 Tāranātha）「印度佛教史」之藏文原典及德文譯本、布頓（藏 Bu-ston）之佛教史及英譯本、中邊分別論釋疏、梵文中邊分別世親釋論、梵藏英般若經典辭典、藏和對照究竟一乘寶性論研究、梵和大辭典，及望月佛教大辭典之增訂出版。　另一項重要業績乃北京版西藏大藏經之影印刊行，自一九五五年開刊。北京版西藏大藏經雕版於康熙年間，爲各種藏文藏經中最完整之版本，然其版木於光緒年間燬於兵火，舉世僅存兩部，分藏於法國巴黎與日本京都大谷大學。基於東方學與佛教文獻學之研究須要，鈴木財團乃進行此一影印全藏一六八卷之工作，於一九六一年完成，俾益佛教學術界甚大。此外，自一九六四年開始，一年發行一次「研究年報」，每期篇幅皆極長，所收均爲該團文化委員所著之專門論文，多爲有關梵文、藏文文獻之研究報告，且每期均附有十餘篇內容嚴謹之書評，洵爲當代佛教學研究之眼目。〔近代日本佛學研究的發展（林傳芳）〕


meanings:
① (hoá) (Tên gọi cũ của) 鉈 [ta]; ② (văn) Một loại giáo thời xưa; ③ (văn) Chuôi (cán) liềm; ④ (văn) Như 耜 (bộ 耒).


meanings:
(hoá) ① Coban (Cobaltum, kí hiệu Co); ② Chất sắt; ③ (văn) Xem 鉧.


meanings:
① Cái gươm vỏ hình như con dao. ||② Cái kim to.


meanings:
① (hoá) Bêryli (Beryllium, kí hiệu Be); ② (văn) Cây gươm vỏ như con dao; ③ (văn) Cây kim to.


meanings:
① Cái bông bèo. Một thứ làm bằng vàng, trên cắm lông con trả, dùng làm đồ trang sức đầu của đàn bà. Ðồ sơn khảm trai hay xà cừ gọi là loa điền 螺鈿.


meanings:
Đồ trang sức có hình bông hoa bằng vàng hoặc những hoa văn có khảm ốc trên đồ gỗ đồ sơn: 螺鈿 Đồ sơn khảm xà cừ; 金鈿 Hoa vàng cài đầu. Xem 鈿 [tián].


meanings:
(đph) Tiền: 銅鈿 Tiền đồng; 車鈿 Tiền xe; 幾 細 Bao nhiêu tiền? Xem 鈿 [diàn].


meanings:
① Một nguyên chất về hoá học tìm ở các loài kim ra, sắc trắng như bạc, chất mềm như sáp, dễ tan dễ nấu, dùng làm nguyên liệu để đúc kính và làm xà phòng (Potassium, Kalium, Ka).


meanings:
① To lớn. Cùng nghĩa với chữ cự 巨. ||② Sắt cứng. ||③ Cái móc. ||④ Sao, làm sao, há. Cùng nghĩa với chữ cự 詎.


meanings:
(hoá) Tali (Thal-lium, kí hiệu Tt). Xem 砣 [tuó].


meanings:
① Cái tai đỉnh. Tai đỉnh nạm ngọc gọi là ngọc huyễn 玉鉉, nạm vàng gọi là kim huyễn 金鉉.


meanings:
Cái xuyên tai đỉnh (vạc ba chân): 玉鉉 Xuyên tai đỉnh nạm ngọc.


meanings:
(hoá) Bítmút (Bis-muth, kí hiệu Bi). Cg. 蒼鉛 [cang qian].


meanings:
① Cái bừa. Xem chữ sừ 鋤 ở dưới. ||② Một âm là trở. Trở ngữ 鉏鋙 vướng mắc. Hai bên ý kiến không hợp nhau gọi là trở ngữ. Có khi viết là 齟齬. ||③ Lại một âm là tư. Tên nước, tên họ ngày xưa.


meanings:
① Cái bừa; ② Bừa đất; ③ (Ngb) Trừ bỏ, diệt trừ; ④ [Chú] (Họ) Sừ.


meanings:
【鉏鋙】trở ngữ [jưyư] (văn) ① Không hợp nhau; ② Vật giống như răng lược.


meanings:
① Kim bạc 金鉑 vàng lá, vàng nện ra từng lá mỏng dùng để thếp đồ. ||② Một nguyên chất về hoá học (Platinum, Pt). Một tên là bạch kim 白金 sinh sản rất ít, giá rất đắt, rất bền rất rắn, không có chất gì làm tan được nó, người ta hay dùng bịt đầu cái thu lôi tiễn hay ngòi bút máy cho khỏi mòn.


meanings:
(hoá) Bạch kim, platin (Platinum, kí hiệu Pt).


meanings:
① Cái kìm gắp. ||② Một thứ hình phép ngày xưa, lấy sắt kẹp vào cổ. Có khi viết là 鉆 hay 箝.


meanings:
① Cái kìm: 鴨嘴鉗 Kìm mỏ vịt; 嘴嘴鉗 Kìm nhọn đầu; 老虎鉗 Êtô; 鉗形進攻 Tấn công gọng kìm. Cv. 鉗子; ② Cặp, kẹp vào; 用鉗子夾住 Cặp bằng kìm; ③ Hình phạt kẹp bằng kìm (thời xưa); ④ Hãm, chặn. 【鉗制】kiềm chế [qiánzhì] Kìm hãm, kiềm chế.


meanings:
Kiềm: Cái kềm để nhổ đinh. Chùy: Cái búa để tháo chốt. Kiềm chùy là công cụ để tháo nhổ những dính mắc của sự vật, Thiền tông dùng kiềm chùy để chỉ cho những phương tiện chỉ dạy dẫn dắt của thiền sư. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雲 門 尋 常 接 人、 多 用 睦 州 手 段、 只 是 難 爲 湊 泊、 有 抽 釘 拔 楔 底 鉗 錘。 – Lúc bình thường Vân Môn tiếp người phần nhiều dùng thủ đoạn của Mục Châu, nhưng rất khó khế hợp. Cả đời, sư dùng kiềm chùy để nhổ đinh tháo chốt cho người«.


meanings:
① Chì, một loài kim giống như thiếc mà mềm (Plumbum, Pb). Cho giấm vào nấu, có thể chế ra phấn. Các nhà tu đạo ngày xưa dùng để luyện thuốc. ||② Phấn đánh mặt làm bằng chì cũng gọi tắt là duyên. ||③ Duyên bút 鉛筆 bút chì chế bằng một chất than trời sinh rất thuần tuý.


meanings:
① Chì (Plumbum, kí hiệu Pb); ② Than chì, graphit.


meanings:
Cây búa lớn (một loại binh khí thời xưa).


meanings:
5686梵語 pātra，巴利語 patta。係鉢多羅、鉢和羅之略稱。又作鉢盂。乃僧尼所常持道具（比丘六物、比丘十八物）之一，一般作爲食器。圓形、稍扁、底平、口略小。其材料、顏色、大小，均有定制，爲如法之食器，應受人天供養所用之食器，又爲應腹分量而食之食器，故又譯作應器、應量器。律制規定，出家之行者必用制定之鉢鉢。　鉢之材料，如爲鐵製，則稱鐵鉢（巴 ayo-patta）；陶土製者，則稱瓦鉢（巴 mattikā-patta）、泥鉢、土鉢。至於盛鉢之袋，稱爲鉢囊、鉢袋。而爲防止鉢盂傾倒之鉢臺，稱爲鉢支；釋尊所用之鉢，稱佛鉢（石鉢則僅限佛可使用）。後世亦有用塗漆之木鉢，然此爲外道所用，而非戒律所定範圍內者。　補修破損之鉢有五種方法，稱爲五綴鉢，即：(一)以細釘塞孔。(二)安小鐵片打入令牢。(三)如魚齒四邊鉸破內外相夾。(四)以鐵片掩孔，周圍釘之。(五)用屑末（碎鐵末或磨石末）。破損之鉢如破五綴（一綴爲兩指之長度，約六公分）以下始須修補，如破五綴以上，則不須修補，而可要求重換新鉢。經修補後再用之鉢，則稱五綴鉢。　鉢之大小於各律典中皆有差別，其容量亦因名稱而異，通常有上鉢、中鉢、下鉢之別，依十誦律卷四十三載，上鉢可容三鉢他之飯、一鉢他之羹，及其餘可食物半羹；下鉢可容一鉢他之飯、半鉢他之羹，及其餘可食物半羹；中鉢容量則居間。又薩婆多毘尼毘婆沙卷五謂，一鉢他相當於三十兩飯，則三鉢他飯爲二升；一鉢他羹與其餘可食物半羹共計一鉢他半，則爲一升。除上、中、下三鉢之外，另有；(一)過鉢，又作大鉢，比上鉢大。(二)減鉢，又作非鉢，比下鉢小。(三)隨鉢，即淺鐵鉢之助食器，相當於鐼子。〔根本薩婆多部律攝卷七乞學處、四分律卷九、卷四十三、摩訶僧祇律卷三十七、善見律毘婆沙卷十五〕


meanings:
① Tiếng Phạn là bát-đa-la, là cái bát ăn của sư, nhà chùa dùng bát xin ăn đời đời truyền để cho nhau, cho nên đời đời truyền đạo cho nhau gọi là y bát 衣鉢.


meanings:
① Chén, bát, cối nhỏ: 飯鉢 Bát cơm; 乳鉢 Cái cối tán thuốc; ② Đồ đựng thức ăn của thầy tu, cái bát.


meanings:
5687鉢伐多，梵名 Parvata。七世紀西印度古國名。據大唐西域記卷十一載，該國周圍五千餘里，居民殷盛，隸屬於磔迦國。氣序調適，風俗質直，人性躁急，言含鄙詞，學藝深博，雜信邪正。有伽藍十餘所，僧徒千餘人，兼習大小二乘。另有四窣堵波，爲阿育王所建。城側有大伽藍，僧徒學大乘教，即昔時慎那弗呾羅（最勝子）論師製瑜伽師地釋論之所，亦爲賢愛論師、德光論師出家之處。據考證，其位置即今南旁遮普省（Panjab），距蒙哥馬利（Montgomery） 約二十五公里之拉維河（Ravi）舊河床所在之哈拉巴（Harappa）。〔大慈恩寺三藏法師傳卷四、S.N. Majumdar：Cunningham's Ancient Geography of India〕


meanings:
order for seats at the table for Chan monks


meanings:
4192梵語 padma。又作波頭摩華、鉢特忙華。譯作赤蓮華。屬睡蓮科，學名 Nelumbium Speciosum, Will。產於印度、馬來半島、中國、日本、澳洲等地。栽培於池沼或水田，根莖肥大可供食用。葉呈圓形，直徑約六十至一百公分。夏日花梗抽出水面數尺，開白色、淡紅色之大花，果實大小一如豌豆，數個或十數個包於肥厚之花托中，味美可食。於諸經論中，常將此花與優鉢羅華等諸種蓮華並舉，而為佛菩薩之敷座或嚴身之具。〔大日蓮華常經疏卷十五〕


meanings:
Lắp thêm tay cầm vào chiếc bình bát; tỷ dụ việc làm dư thừa, phiền phức, rất đáng tức cười. Tiết Long Môn Thanh Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »缽 盂 著 柄 新 翻 樣。牛 上 騎 牛 笑 殺 人 – Bình bát thêm quai đổi kiểu mới, Cưỡi trâu tìm trâu đáng tức cười«.


meanings:
(văn) ① Khoan; ② Một loại đồ đựng (như cái vò rượu nhưng cao hơn).


meanings:
① Chốt bánh xe; ② (văn) Chốt cửa; ③ Phím (đàn); ④ (văn) Lá mía trong ổ khóa.


meanings:
① Cái kim khâu, cái kim để tiêm người ốm. Như chữ châm 箴 hay 針.


meanings:
① Cái chén, cái cốc uống rượu. ||② Họp, un đúc. Như chung linh dục tú 鍾靈毓秀 chỗ khí linh tú nó tụ vào cả đấy. ||③ Một thứ để đong ngày xưa, sáu hộc bốn đấu gọi là một chung. Vì thế cho nên gọi bổng lộc hậu là vạn chung 萬鍾. ||④ Họ Chung.


meanings:
① Chén uống rượu (như 盅[zhong]); ② (văn) Tụ họp lại, un đúc lại: 鍾愛 Tình yêu đúc lại, rất yêu; 鍾靈毓秀 Chỗ tụ họp người hiền tài; ③ (văn) Đồ đong lường thời xưa (bằng 6 hộc 4 đấu); ④ [Zhong] (Họ) Chung.


meanings:
6525（Jones, Sir William; 1746～1794）英國東方學學者。通曉希伯來、阿拉伯、波斯等諸種語言。嘗任印度加爾各答高等法院判事（1783～1794），並創設孟加拉亞洲協會（Asiatic Society of Bengal），自一七八四年，凡十一年間任會長之職。氏為英國最早正式研究梵文之學者，亦為英國印度學之創始者。主張梵文、希臘文、拉丁文等語文，具有親緣性，而樹立印歐比較學上「印歐母語」之假說。另又從事古典梵文、印度古代法典之翻譯，與比較神話學之研究。一七八九年將加里陀沙之戲劇傑作莎昆妲蘿（Sacontala）首次介紹至歐洲，予歐洲知識界極大之震撼。大文豪歌德等大為讚賞，歌德之名著浮士德中即見受印度戲曲之影響。氏晚年尚譯出摩奴法典（Institutes of Manu, 1794）。繼譯印度古代法摘要（Digest of Hindu Laws, 1800）時，惜未成即客死加爾各答。


meanings:
① Một cách cân ngày xưa. Hoặc bảo sáu lạng là một truy, hoặc bảo tám lạng là một truy, chưa có gì làm chắc hẳn. ||② Truy thù 鍿銖 nói cái số rất nhẹ rất xoàng không đủ so kè vậy.


meanings:
① Một vật mỏ, chất nhẹ sắc trắng, ánh sánh rất mạnh (Magnésium, Mg).


meanings:
Einsteinium (nguyên tố kim loại nhân tạo có tính phóng xạ, kí hiệu Es).


meanings:
① Cái nạo, một đồ dùng làm đồ xương sừng. ||② Một âm là bảng (pound) tên thứ tiền của nước Anh Cát Lợi.


meanings:
(văn) ① Cái nạo (dụng cụ để làm đồ xương, đồ sừng); ② Nạo, cạo.


meanings:
Đồng bảng Anh, đồng xteclinh (đơn vị tiền Anh): 英鎊浮動 Thả nổi đồng xteclinh.


meanings:
① Cái chốt sắt đầu trục xe. Như chữ hạt 轄.


meanings:
① Nấu chảy. Lấy lửa nung cho loài kim chảy ra gọi là dong. ||② Cái khuôn đúc đồ. Cũng đọc là dung.


meanings:
① Nấu chảy (kim loại); ② Khuôn đúc; ③ Một loại giáo mác.


meanings:
① Cái vòng. Lấy vòng móc liền nhau gọi là toả. Vì thế những vòng xúc xích đeo làm đồ trang sức gọi là liên toả 連鎖; lấy vòng móc liền nhau làm áo dày gọi là toả tử giáp 鎖子甲. ||② Cái khoá. ||③ Phòng kín, che lấp. Như vân phong vụ toả 雲封霧鎖 mây mù phủ kín. ||④ Xiềng xích.


meanings:
① Cái khóa: 開鎖 Mở khóa; ② Khóa lại, nhốt lại: 把門鎖上 Khóa cửa lại; 拿鎖上箱子 Lấy khóa khóa hòm lại; 銅雀春深鎖二³ì Một nền Đồng Tước khóa xuân hai Kiều (Đỗ Mục); ③ Phong kín, che lấp: 雲封霧鎖 Mây mù phủ kín; ④ (văn) Cái vòng; ⑤ Xiềng xích, gông cùm: 枷鎖 Xiềng xích; ⑥ Đính, thùa, viền: 鎖釦眼 Thùa khuy, đính khuy. Cg. 鎖紐門 [suôniưmén]: 鎖邊 Viền nẹp; ⑦ Nhăn nhó: 雙眉深鎖 Mặt mày nhăn nhó. Cv. 鎻， 鏁.


meanings:
① Cái vạc ba chân. ||② Một âm là thương. Cái súng. Như bộ thương 步鎗 súng trường. Ta quen đọc là chữ sang cả.


meanings:
① Súng: 步鎗 Súng trường; 機關鎗 Súng máy, súng liên thanh; ② (văn) Tiếng chuông; ③ Cây giáo: 長鎗 Giáo dài, cây thương.


meanings:
① Cái dùi sắt dùng để đập các đồ hay dùng để đánh nhau. ||② Đập, nện. Thông dụng chữ chùy 錘.


meanings:
① Cái chuông to (nhạc khí). ||② Cái bướm (một loại cuốc), một thứ đồ làm ruộng.


meanings:
(văn) ① Chuông to; ② Cái bướm (một loại cuốc).


meanings:
① Cái lược. Tục viết là bề 篦. ||② Con dao trổ. Trong thơ ông Đỗ Phủ 杜甫 có câu: Kim bề quát nhãn mô 金鎞刮眼膜, nguyên là chữ ở kinh Niết-bàn, ý nói khiến cho kẻ mù lại sáng ra vậy.


meanings:
(văn) ① Cái thoa (cài đầu); ② Lược bí, lược dày (như ¿{, bộ 𥫗); ③ Dao nạo mắt (giống hình mũi tên, để trị bệnh mắt thời xưa ở Ấn Độ).


meanings:
(văn) Một thứ tên bắn thời xưa có mũi bằng sắt mỏng và rộng. Cv. 鈚, 錍.


meanings:
① Tư cơ 鎡基 đồ làm ruộng như cày, bừa, v.v.


meanings:
【鎡基】tư cơ [ziji] (văn) Cái cuốc lớn. Cv. 鎡錤.


meanings:
Wolfra (Wolfram, nguyên tố kim loại, kí hiệu W).


meanings:
Mạ.【鎦 金】 lưu kim [liújin] Mạ vàng. Xem 鎦 [liù].


meanings:
① Một loại nồi thời xưa; ② (đph) (Chiếc) nhẫn. Xem 鎦 [liú].


meanings:
① Cái áo dày dát đồng. Như khải giáp 鎧甲 áo giáp.


meanings:
Áo dày có dát đồng. 【鎧甲】khải giáp [kăijiă] Áo giáp.


meanings:
(văn) ① Một loại giáo dài; ② Tàn phá, rách nát, tổn thương: 鎩羽 Cánh chim bị thương.


meanings:
① Trổ, khắc. Nguyên là chữ 𨨿. ||② Sắt rỉ.


meanings:
(văn) ① Trổ (khắc gỗ bằng lưỡi cưa nhỏ); ② Sắt rỉ.


meanings:
① Kinh đô nhà Chu 周 ngày xưa. Ta quen đọc là chữ cảo.


meanings:
Cuốc chim. Cg. 鎬頭 [găotou], 十字鎬 [shízìgăo]. Xem 鎬 [hào].


meanings:
Đất Cảo (kinh đô nhà Chu thời xưa, hiện ở phía tây nam thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc). Xem 鎬 [găo].


meanings:
① Đè. Cái đè giấy gọi là cái trấn chỉ 鎮紙. ||② Yên. Như trấn phủ 鎮撫 vỗ yên. ||③ Hết. Như trấn nhật 鎮日 hết ngày. ||④ Trấn. Một chỗ chợ chiền đông đúc gọi là trấn. Một khu đất đủ năm vạn người trở lên gọi là trấn. ||⑤ Nhà Thanh gọi quan Tổng binh là trấn. Một cánh quân có đủ quân kị quân bộ, lính thợ, lính tải đồ, cộng một vạn năm trăm sáu mươi hai người gọi là một trấn, hợp hai trấn gọi là một quân, bây giờ gọi là sư (21124 người). ||⑥ Núi lớn.


meanings:
① Đè: 鎭尺 Thước đè giấy; ② Làm giảm, làm dịu: 鎭痛 Làm giảm đau; 用藥物鎭痛 Giảm đau bằng thuốc; ③ Thị trấn: 市鎭 Thị trấn; 安樂鎭 Thị trấn An Lạc; ④ Trấn, trấn thủ, giữ gìn, đàn áp: 鎭守 Trấn thủ, canh giữ; 鎭壓 Trấn áp, đàn áp; ⑤ Ướp (lạnh): 冰鎭汽水 Nước chanh ướp đá (ướp lạnh); ⑥ (văn) Làm yên, xoa dịu: 鎭撫 Vỗ yên (bá tánh); 鎭國家，撫百姓 Làm yên quốc gia, vỗ về trăm họ (Sử kí); ⑦ (văn) Núi lớn; ⑧ (cũ) Trấn (tổ chức quân đội đời Minh, Thanh [Trung Quốc] gồm 10.562 người).


meanings:
Thường. Tiết Song Lâm Thiện Huệ Đại Sĩ trong NĐHN q. 2 ghi: »夜 夜 抱 佛 眠、 朝 朝 還 共 起、 起 坐 鎮 相 隨、 語 默 同 居 止。 – Dạ dạ bão Phật miên, triêu triêu hoàn cộng khởi, khởi toạ trấn tương tùy, ngữ mặc đồng cư chỉ. – Đêm đêm ôm Phật ngủ, ngày ngày cùng Phật dậy, đứng ngồi thường theo nhau, nói nín đồng chung ở«.


meanings:
Chùa nằm trên hòn đảo Cá Vàng ở giữa Hồ Tây, Hà Nội, Việt Nam. Đây là nền cũ của cung Thuý Hoa đời lí và điện Hàm Nguyên đời Trần. Đến đời Lê Hi Tông (1580-1705) đổi gọi là chùa Trấn Quốc. Năm 1842 vua Thiệu Trị tới thăm chùa đổi tên là Trấn Bắc nhưng nhân dân vẫn quen gọi là Trấn Quốc. Khoảng thế kỉ XV, do đắp đê Cổ Ngư nên mới có đường nối đê với đảo Cá Vàng. Chùa có kiến trúc độc đáo: Phía trước là nhà bái đường rồi đến nhà Tam Bảo, phía sau mới là 2 dãy hành lang thập điện và gác chuông. Trong chùa có một số tượng đẹp, nhất là pho tượng Thích-ca nhập Niết-bàn bằng gỗ thếp vàng. Chùa cũng có nhiều bia, cổ nhất là tấm bia dựng năm 1639 do Trạng Nguyên Nguyễn Xuân Chinh soạn, nội dung ghi lại lịch sử xây dựng chùa.


meanings:
Còn gọi: Trấn Quốc Đông Thiền Thiếu Lâm Tự. Chùa ở thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, xây vào khoảng niên hiệu Càn Phù (874-879) đời Đường, tục gọi »Thiếu Lâm Tự«. Đương thời quy mô rộng lớn, tăng chúng rất đông, tương truyền là cái nôi của Thiếu Lâm quyền Nam phái Trung Quốc. Người đời Minh ghi chép sự việc chùa Thiếu Lâm ở Tuyền Châu, đời Nguyên trong quyển »Lệ Sử«. Đầu đời Thanh chùa bị phá huỷ. Trước năm 1966 trước chùa có tấm biển »Thiếu Lâm Tự«, »Thiếu Lâm Cổ Tích«, trong chùa có bàn thờ ghi những chữ »Sắc Tứ Trấn Quốc Đông Thiền Thiếu Lâm Tự«, bị phá huỷ trong cuộc cách mạng văn hoá, di chỉ hiện còn một ngôi miếu nhỏ. Có rất nhiều truyền thuyết liên quan đến chùa này, nổi tiếng trong giới võ thuật.


meanings:
Khoảng niên hiệu Trường Hưng (930-933) đời Hậu Đường, Ngô Việt Vương đem viện Kính Sơn đổi thành »Trấn Quốc Thiền Viện« rồi cung thỉnh Thiền sư Toàn Tể trụ trì.


meanings:
5689鉢頭摩，梵語 padma，巴利語 paduma。意譯作赤蓮華、紅蓮華。又作鉢特摩華、般頭摩華、波頭摩華。其學名爲 Nelumbium speciosum，係產於東印度、波斯、西藏、中國內地、緬甸、北澳大利亞及日本沼澤區之睡蓮科植物。其根莖肥大，可供食用，柄內之細絲可作燈心。印度自古以來，視此花爲水生植物中最高貴之花，於諸佛典中，亦每譽之爲七寶中之一寶。又於諸經論中，常與拘物頭華、優鉢羅華、芬陀利華並舉，此外亦爲佛、菩薩之寶座‧或觀世音等手中所執之嚴身之具。〔長阿含卷一大本經、大日經疏卷十五、慧苑音義卷上、卷下〕（參閱「蓮華」6146）


meanings:
① Cái móc. ||② Cái khoá thắt lưng. ||③ Ngày xưa gọi cái liềm là ngải câu 刈鉤. ||④ Cái lưỡi câu. ||⑤ Phàm cái gì hình như cái móc đều gọi là câu. ||⑥ Móc mói, móc mói lấy những cái khó khăn gọi là câu. Như Kinh Dịch 易經 nói câu thâm trí viễn 鉤深致遠 tìm xét tới lẽ rất sâu xa. ||⑦ Dắt dẫn, dắt dẫn người vào đảng với mình gọi là câu đảng 鉤黨. ||⑧ Lưu lại.


meanings:
① Cái móc, lưỡi câu, que cời; ② Móc: 鉤住窗子 Móc lấy cửa sổ; ③ Viền: 鉤邊貼 Viền mép; ④ (văn) Móc moi, tìm xét: 鉤深致遠 Tìm xét tới lẽ sâu xa; ⑤ (văn) Dắt dẫn, câu dẫn, câu nhử: 鉤黨 Dắt dẫn vào nhóm (đảng) mình; ⑥ (văn) Lưu lại; ⑦ [Gou] (Họ) Câu.


meanings:
(Cái) chiêng (thời xưa dùng để gõ khi hành quân): 鉦鼓 Trống chiêng. (Ngb) Việc quân.


meanings:
【鈷鉧】cổ mẫu [gưmư] (văn) Bàn là (bàn ủi).


meanings:
(hoá) Môlip-đen, (Molibdene, kí hiệu Mo).


meanings:
Đồ dùng thời xưa để đựng canh và thức ăn.


meanings:
① Ngày xưa gọi cái kéo là giảo đao 鉸刀. ||② Giảo liên 鉸鏈 cái bản lề.


meanings:
① (văn) Kéo; ② Cắt (bằng kéo): 用剪子鉸 Cắt bằng kéo; ③ Khoan xoáy: 鉸孔 Xoáy lỗ.


meanings:
(hoá) Crom (Chromium, kí hiệu Cr): 鍍鉻 Mạ crom.


meanings:
(văn) ① Tấm kim loại như cái bánh; ② Đồ đựng rượu cổ dài; ③ Một loại nồi.


meanings:
① Bạc (Argentum, Ag), một loài kim sắc trắng dùng để đúc tiền và làm đồ trang sức. ||② Trắng. Như ngân hạnh 銀杏 hạnh trắng. ||③ Họ Ngân.


meanings:
① Bạc (kí hiệu Ag): 金銀 Vàng bạc; ② (Màu) trắng, bạc. 【銀白】ngân bạch [yínbái] Trắng bạc, bạc, trắng xóa, trắng ngần; ③ [Yín] (Họ) Ngân.


meanings:
Còn gọi: Bích lập vạn nhẫn (vách đứng muôn thước), Châm trát bất nhập (kim đâm chẳng thủng). Có 2 nghĩa: ① Mô tả cái linh tính sẵn có đứng sừng sững như núi bạc vách sắt, không ai leo lên được. Bài tựa của Phổ Chiếu trong Bích Nham Lục (Đại 48, 139 thượng) ghi: »銀 山 鐵 壁、 孰 敢 鑽 研？ 蚊 咬 鐵 牛、 難 爲 下 口； 不 逢 大 匠、 焉 悉 玄 微？ – Núi bạc vách sắt ai dám nghiền dùi? Con muỗi đốt trâu sắt, không có chỗ cắm mỏ; không gặp bậc thầy giỏi đâu thấu được chỗ huyền vi?«. ② Tỷ dụ cho hành giả tu Thiền đến cảnh giới tột cùng của ý thức, cảm giác được chỗ cùng đường nhưng không có cách gì để thoát ra, giống như bị nhốt vào núi bạc vách sắt. Bài kệ thứ 17 trong 108 bài kệ Tham Thiền của Thiền sư Phương Tụ Thành như sau: »參 禪 第 一、 萬 鈞 努 力。 衝 開 銀 山、 撞 倒 鐵 壁。 – Tham thiền đệ nhất, vạn quân nỗ lực. Xung khai ngân sơn, tràng đảo thiết bích. – Pháp tham thiền bậc nhất, như sức mạnh ngàn cân. Núi bạc đụng vỡ toang, xô ngã phăng vách sắt«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Cái lỗ rìu búa để cho cán vào. ||② Cái súng (vũ khí đời xưa). Như điểu súng 鳥銃.


meanings:
① (cũ) Súng kíp, súng etpingôn; ② (văn) Lỗ để tra cán (rìu, búa).


meanings:
① Ðồng (Copper, Cu), một loài kim chất đỏ, ngày xưa gọi là xích kim 赤金.


meanings:
Đồng (Cuprum kí hiệu Cu): 銅鑛 Quặng đồng; 銅像 Tượng đồng; 銅版 Bản khắc đồng. Cg. 赤金 [chìjin].


meanings:
5944指於金鍱、銅板等金屬板表面鏤刻經文之經典。佛典中有關銅板經之最早記載爲小品般若波羅蜜經卷十（大八‧五八三中）：「以真金鍱書般若波羅蜜，置是函中。」又據大唐西域記卷三載，迦膩色迦王時曾以赤銅爲鍱，鏤寫論文，其後以石函緘封，復建窣堵波（塔）藏之。此外，經典中並有以銅鍱爲部派名之記載，如大乘掌珍論卷下揭出「銅鍱部師」之語。玄應音義卷二十三解釋其文意，謂銅鍱部係指上座部，該部鑿赤銅以書寫經論，其銅板藏於師子國（錫蘭）。凡此皆爲印度以金屬板鏤刻佛典之明確記載。此類印度銅板經文之遺品，如 Epigraphia Indica 第四冊即收有怛叉始羅出土之銅板文獻，同書第五冊亦收有 Maung-gon 之黃金板文獻。　於我國，銅板鏤刻經典之遺蹟難以證明，僅於補續高僧傳卷一法禎傳載有元代英宗（1321～1323 在位）作銅印大藏經之語，然此記載，究竟係指鏤刻銅板，抑或指銅材之模版印刷，今已無法稽考。於日本，福岡縣豐前市大字求菩提國玉神社藏有銅板法華經三十三板，被視爲日本國寶。又近世有小規模之銅板經，如江戶時代之石造寶篋印塔即收藏有銅板寶篋印陀羅尼。〔佛書刊行史（禿氏祐祥）、日本文化史卷一（辻善之助）〕


meanings:
5945巴利名 Tambapaṇṇīya。爲部派佛教之一派。於印度部派佛教之分裂中，有關銅鍱部之名稱與派屬問題，於南傳、北傳論書中說法互異。據南傳分別說系上座部之「大史」第五章，及北傳上座系有部之「異部宗輪論」等史傳所載，並未提及本部派之名。然大眾部系清辨（梵 Bhavya）所造「異部宗精釋」一書則將本部列屬上座部中分別說部之一派。又據西藏所傳清辨之「教團分裂詳說」載，關於諸部之分派有三說，其中第三說指出赤衣（藏 Gos-dmar-ba）即爲銅鍱部。另據玄應音義卷二十三載，銅鍱部即指上座部。　於現代學者中，與清辨主張一致者，有我國之印順法師，於其所著「印度之佛教」第六章與「說一切有部爲主的論書與論師之研究」之序論中，皆謂本部屬於上座部之分別說部，以錫蘭爲其根據地，主要傳習七部阿毘達磨。


meanings:
Thiền tăng có cơ phong mạnh mẽ, hoặc là chỉ cho bậc căn cơ linh lợi. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »栖 賢 辨 和 尚 偈 曰： 勿 謂 栖 賢 窮、 身 窮 道 不 窮。 草 鞋 獰 似 虎、 拄 杖 活 如 龍。 渴 飲 曹 溪 水、 饑 吞 栗 棘 蓬。 銅 頭 鐵 額 漢、 盡 在 我 山 中。 – Hoà thượng Biện ở chùa Thê Hiền có bài kệ như sau:chớ bảo Thê Hiền nghèo, thân nghèo đạo chẳng nghèo, cây gậy như rồng quẫy, giày cỏ tợ cọp ngầu, đói ăn cỏ gai góc, khát uống nước khe Tào, hạng căn cơ linh lợi, đều ở tại núi ta«.


meanings:
(văn) ① Liềm ngắn cắt bông lúa; ② Cắt bông lúa (đòng đòng); ③ Bông lúa đã cắt xuống.


meanings:
① Gang, một loài kim có chất rất sáng, dùng để đúc nồi đúc chảo.


meanings:
Gang.【銑鐵】tiển thiết [xiăntiâ] Gang đúc. Xem 銑 [xê].


meanings:
① Cân nhắc. ||② Chọn kẻ hiền bổ vào làm quan gọi là thuyên.


meanings:
(văn) ① Cân nhắc nặng nhẹ; ② Xét phẩm chất để tuyển chọn quan lại: 銓選 Chọn nhân tài.


meanings:
① Một cách cân ngày xưa. Hai mươi bốn thù là một lạng, một lạng ngày xưa tức là nửa lạng bây giờ. ||② Cùn, nhụt, người Sở gọi dao nhụt là thù.


meanings:
① Thù (đơn vị đo lường thời cổ Trung Quốc, bằng 1/24 lạng); ② Cùn, lụt, nhụt: 其兵戈銖而無刃 Giáo mác của họ cùn mà không có mũi nhọn (Hoài Nam tử); ③ [Zhu] (Họ) Thù.


meanings:
① Bài minh. Khắc chữ vào đồ, hoặc để tự răn mình, hoặc ghi chép công đức gọi là minh. Ngày xưa khắc vào cái chuông cái đỉnh, đời sau hay khắc vào bia. ||② Ghi nhớ không quên. Như minh cảm 銘感 cảm in vào lòng không bao giờ quên.


meanings:
① Chữ khắc vào đồ vật để tự răn mình, bài minh: 墓志銘 Mộ chí; 座右銘 Câu cách ngôn viết để bên phải cạnh chỗ ngồi (để răn mình); ② Nhớ, không quên, khắc sâu: 銘功 Ghi nhớ công lao; 銘感 Mối cảm kích in sâu trong lòng; 銘諸肺腑 Khắc sâu vào tim phổi.


meanings:
① Cái thuổng, cái đồ dùng làm ruộng. ||② Một âm là điệu. Cái soong, cái siêu, cái ấm có chuôi. ||③ Lại một âm là điều. Cái mác.


meanings:
① [đọc điệu] Ấm, siêu: 葯銚兒 Siêu sắc thuốc; 沙銚兒 Ấm đất; ② [đọc diêu] (văn) Cái thuổng (để làm ruộng); ③ [đọc điều] (văn) Cây giáo (một loại binh khí thời xưa).


meanings:
① Sắc, nhọn. Ðồ binh nhọn sắc gọi là tiêm. ||② Cái xiên cá. ||③ Một âm là thiểm. Cái mai, cái thuổng.


meanings:
(văn) ① Sắc, nhọn; ② Cái mai, cái thuổng.


meanings:
① Cái hàm thiết ngựa. ||② Ngậm. Như hàm hoàn 銜環 ngậm vành. Vâng mệnh mà đi gọi là hàm mệnh 銜命. Tục viết là 啣. ||③ Hàm. Như quan hàm 官銜 hàm quan, chức hàm. ||④ Nuốt. Như hàm hận 銜恨 nuốt giận, ý nói còn tấm tức trong lòng chưa được hả. Phàm sự gì thuộc về tình không thể quên được đều gọi là hàm. Như hàm ai 銜哀 ngậm thương.


meanings:
① Hàm thiếc ngựa; ② Ngậm, tha, cắp: 銜環 Ngậm vành; 燕子銜泥築巢 Con én tha đất làm tổ. (Ngr) Ngậm hờn, ôm ấp, ấp ủ: 銜哀 Ngậm mối thương đau; 銜恨終身 Ôm hận suốt đời. Cv. 啣; ③ Chức hàm: 大使銜代表 Đại biểu hàm đại sứ; 軍銜 Quân hàm.


meanings:
(hoá) Indium (nguyên tố kim loại, kí hiệu In).


meanings:
(hoá) Caesium (nguyên tố kim loại, kí hiệu Cs).


meanings:
① Cái cùm, cái còng: 手銬 Cái khóa tay, xích tay; ② Khóa tay lại, cùm tay lại: 把犯人銬起來 Khóa tay tội phạm lại.


meanings:
【釕銱兒】 liễu điếu nhi [liàodiàor] Xem 釕 (2).


meanings:
Hàn: 電銲 Hàn điện; 把漏洞銲好 Hàn lại chỗ hở. Xem 釬 [hàn].


meanings:
① Sắc bén, nhọn, mũi nhọn: 嘴銳 Sắc bén, sâu sắc; ② Nhanh, gấp, tinh nhanh, lanh lợi: 感覺敏銳 Nhạy, nhạy cảm, rất thính; 其進銳者其退速 Nó tiến lên nhanh và lui cũng nhanh (Mạnh tử); ③ Mạnh, hùng mạnh, tinh nhuệ: 銳進 Hăng hái tiến lên, tiến mạnh bước; 銳兵 Quân đội tinh nhuệ; 精銳 Tinh nhuệ.


meanings:
① Tiêu tan. Cho các loài kim vào lửa nung cho chảy ra gọi là tiêu. ||② Mòn hết. Như tiêu háo 銷耗 hao mòn, tiêu diệt 銷滅, v.v. ||③ Bán chạy tay, hàng họ bán được gọi là tiêu. ||④ Tiêu trừ đi.


meanings:
① Nung chảy, tan (kim loại); ② Bỏ đi, loại bỏ, tiêu trừ, tiêu tan, tiêu mất, hao mòn: 撒銷 Loại bỏ, trừ bỏ; 其聲銷 Tiếng tăm của ông ta tiêu mất (Trang tử); ③ Bán (hàng): 貨銷不暢Hàng bán không chạy; ④ Chi tiêu: 開銷很大 Chi tiêu rất lớn; ⑤ Cài chốt; ⑥ (văn) Gang; ⑦ (văn) Một loại dao: 羊頭之銷 Dao đầu dê (Hoài Nam tử).


meanings:
① Một loài kim sắc trắng có ánh sáng, chất mềm chóng tan, pha với chì với thiếc để đúc chữ được (Stibium, Sb).


meanings:
(hoá) Antimon, stibi (Stibium, kí hiệu Sb).


meanings:
① Cái giũa: 扁銼 Giũa dẹp; ② Giũa: 把鋸子銼一銼 Giũa cưa; ③ (văn) Cái vạc lớn (thời xưa ở Trung Quốc).


meanings:
① Đồ đựng rượu thời xưa; ② (hoá) (Tên gọi cũ của) 釷 [tư].


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ lự 鑢. ||② Một loài kim chất trắng như bạc, có thể dát ra phiến mỏng hay kéo thành sợi để lâu không rỉ (Aluminium, Al).


meanings:
① (hoá) Nhôm (Aluminium, kí hiệu Al); ② (văn) Như 鑢.


meanings:
① Lang đang 鋃鐺 cái khoá, cái xích.


meanings:
① Dây xích (để xích tù).【鋃鐺】lang đang [lángdang] a. (văn) Dây xích; b. (thanh) Leng keng, loảng xoảng (tiếng kim loại chạm nhau); ② Tiếng rung chuông.


meanings:
① Cứng. ||② Một âm là tân. Kẽm (Zincum, Zn), một loài kim không rỉ vào trong được, cho nên hay dát ra từng phiến để lợp nhà.


meanings:
(văn) ① Đồng trắng; ② Mạ bằng đồng trắng.


meanings:
① (hoá) (Tên gọi cũ của) 鈹 [pí]; ② (văn) Dụng cụ để móc quai vạc và than lò; ③ (văn) Mạt đồng.


meanings:
① Thoi. Cùng nghĩa với chữ đĩnh 錠. Vàng bạc đúc thành thoi gọi là đĩnh. ||② Một âm là thính. Vùn vụt, tả cái dáng chạy vội. ||③ Hết.


meanings:
① Đi nhanh; ② (văn) Thoi, thỏi (vàng, bạc...) (dùng như 錠).


meanings:
① Cái kìm gắp, cái kìm của thợ đúc, cái gíp. ||② Cái gươm.


meanings:
① Thanh kiếm, thanh gươm; ② Chuôi kiếm, chuôi gươm; ③ Cái kìm của thợ đúc.


meanings:
① Mũi nhọn. Như kiếm phong 劍鋒 mũi gươm. ||② Nhọn. Như bút phong 筆鋒 ngọn bút, từ phong 詞鋒 ngọn lưỡi. ||③ Khí thế dữ dội không thể đương được gọi là phong. Như biến trá phong khởi 變詐鋒起 biến trá gớm giếc. Ý nói biến trá nhiều cách dữ dội như các mũi nhọn đều đâm tua tủa khó phạm vào được. ||④ Hàng lính đi trước đội. Như tiền phong 前鋒.


meanings:
① Mũi nhọn, ngọn: 劍鋒 Mũi gươm; 刀鋒 Mũi dao; 筆鋒 Ngọn bút; 針鋒相對 Đối chọi nhau; ② Hàng đi đầu (thường nói về quân đội): 前鋒 Tiền phong; 先鋒 Tiên phong; ③ Một loại nông cụ thời xưa.


meanings:
① Trở ngữ 鉏鋙 vướng mắc. Hai bên ý kiến không hợp nhau gọi là trở ngữ. Có khi viết là 齟齬.


meanings:
(văn) ① Trái ngược nhau, không hoà hợp, bất hoà: 鉏鋙 Vướng mắc, không hợp nhau.


meanings:
① Một thứ cân ngày xưa, tức là sáu lạng mười sáu thù vậy.


meanings:
(văn) Luyệt (đơn vị trọng lượng thời xưa, bằng khoảng 6 lạng): 重三鋝 Nặng ba luyệt (Khảo công kí).


meanings:
① Khắc. Như tẩm bản 鋟板 khắc bản in. ||② Một âm là tiêm. Cái dùi. ||③ Nhọn.


meanings:
(văn) ① Khắc: 鋟板 Bản khắc in; ② Bản sách khắc.


meanings:
① Cái bừa. Nguyễn Trãi 阮廌: Tha niên Nhị Khê ước, đoản lạp hạ xuân sừ 他年淽溪約，短笠荷春鋤 năm nào hẹn về Nhị Khê (quê hương của Nguyễn Trãi), đội nón lá, vác cuốc đi làm vụ xuân. ||② Bừa đất. ||③ Giết, trừ diệt.


meanings:
① (Cái) cuốc: 鶴咀鋤 Cuốc chim; ② Cuốc (đất), xới (đất), làm cỏ: 鋤田 Cuốc đất; 鋤草 Làm cỏ; ③ Diệt trừ: 鋤姦反霸 Trừ gian tế, chống ác ôn. Xem 鉏 [chú].


meanings:
① (Một loại) đinh để vá đồ (bát đĩa) vỡ; ② Gắn đồ vỡ: 鋦碗 Gắn bát. Xem 鋦 [jú], 鋸 [ju].


meanings:
(hoá) Curi (Curium, kí hiệu Cm). Xem 鋦 [ju].


meanings:
【銑鋧】tiển hiện [xiănxiàn] (văn) ① Cây đục nhỏ; ② Vật bằng sắt ném đi có thể đâm gây thương tích cho người.


meanings:
① Ðầu mũi nhọn. Như phong mang 鋒芒 mũi nhọn.


meanings:
① Bày. Như phô thiết 鋪設 bày đặt, bày biện nhiều thứ cho sang. Vì thế nên khoe nhiều, phô bày của cải ra gọi là phô trương 鋪張. ||② Lát phẳng, giải phẳng. Như địa phô chuyên thạch 地鋪專石 đất lát gạch đá phẳng. ||③ Một âm là phố. Cửa hàng buôn bán. ||④ Cái chiếu nằm. ||⑤ Nhà trạm.


meanings:
① Rải, dọn, trải, lót, lát: 鋪桌布 Trải khăn bàn; 鋪柏油 rải nhựa; 鋪地板 Lát ván; 地面鋪上一層稻草 Rải một lớp rơm trên mặt đất; 鋪平道路 Dọn (mở) đường; ② Bày ra, trải ra, phô bày; ③ Cái (từ chỉ đơn vị): 一 鋪床 Một cái giường. Xem 鋪 [pù].


meanings:
① Hiệu, cửa hiệu, cửa hàng: 肉鋪 Cửa hàng bán thịt; 雜貨鋪兒 Hiệu bán tạp hoá; ② Giường: 搭個鋪睡覺 Kê cái giường để ngủ; ③ Nhà trạm. Xem 鋪 [pu].


meanings:
① Nhọn, mũi nhọn. ||② Nhanh nhẹn. Như kì tiến duệ giả kì thoái tốc 其進銳者其退速 (Mạnh Tử 孟子) tiến lên nhanh nhẹn quá thì lùi cũng chóng. ||③ Tinh duệ. Binh luyện tinh mạnh gọi là tinh duệ 精銳 hay dũng duệ 勇銳. Ta quen đọc là chữ nhuệ.


meanings:
① Cái cưa: 電鋸 Máy cưa điện; 拉鋸 Kéo cưa; 買一把鋸 Mua một cái cưa; ② Cưa: 鋸木頭 Cưa gỗ; 把這根木頭鋸成兩段 Cưa khúc gỗ này làm hai đoạn.


meanings:
① Thép. Sắt luyện kĩ gọi là cương.


meanings:
Thép: 鍊鋼 Luyện thép; 角鋼 Thép cạnh;槽形鋼 Thép chữ U; 不銹鋼 Thép không gỉ. Xem 鋼 [gàng].


meanings:
Liếc dao: 這把刀鈍了，要鋼一鋼 Con dao này cùn rồi, phải liếc lại. Xem 鋼 [gang].


meanings:
① Thoi vàng, thoi bạc. ||② Mỡ cho vào xe.


meanings:
(văn) ① Thoi vàng (hoặc bạc); ② Mỡ cho vào xe.


meanings:
① Sao chép. Như biên chép sách vở, chuyên công việc sao chép gọi là đằng lục 謄錄. ||② Ghi chép. Như kinh Xuân Thu 春秋 nói lục nội nhi lược ngoại 錄內而略外 chỉ ghi chép việc trong nước mà lược các việc nước ngoài. ||③ Một tên để gọi sách vở. Như ngữ lục 語錄 quyển sách chép các lời nói hay, ngôn hành lục 言行錄 quyển sách chép các lời hay nết tốt của người nào, v.v. Sổ vở cũng gọi là lục. Như đề danh lục 題名錄 quyển vở đề các tên người. ||④ Lấy, chọn người chọn việc có thể lấy được thì ghi chép lấy gọi là lục. Như phiến trường túc lục 片長足錄 có chút sở trường đủ lấy, lượng tài lục dụng 量才錄用 cân nhắc tài mà lấy dùng, v.v. ||⑤ Coi tất cả, phép quan ngày xưa có chức lục thượng thư sự 錄尚書事 là chức quan đứng đầu các quan thượng thư, cũng như chức tổng lí quốc vụ 總理國務 bây giờ. ||⑥ Thứ bậc. ||⑦ Bó buộc. ||⑧ Sắc loài kim.


meanings:
① Ghi chép, sao chép, sao lục: 記錄 Ghi, ghi chép; 抄錄 Sao lục; 照錄不誤 Chép y nguyên văn; 錄內而略外 Ghi chép việc trong nước mà lược bớt những việc ở nước ngoài (Xuân thu); ② Chọn vào, chọn lấy, sử dụng, tuyển dụng: 錄用 Tuyển dụng; 科學院錄用一些科技人員 Viện khoa học tuyển dụng một số nhân viên khoa học kĩ thuật; 片長足錄 Có chút tài năng đủ để chọn lấy (sử dụng); ③ Tập ghi chép, sách ghi chép, tập, lục, bản, danh sách: 語錄 Ngữ lục (sách ghi những lời nói hay); 見聞小錄 Sách "Kiến văn tiểu lục" (của Lê Quý Đôn); 目錄 Bản mục lục; 同學錄 Danh sách học sinh; 回憶錄 Tập hồi kí, hồi kí.


meanings:
6332即指登載於一般經錄以外之經典。依其內容，約可分為四類：(一)失譯經典，指譯者不明之經典。此乃因古時於所譯經本中，未署譯者之名，且有關翻譯該經之記載亦付闕如，故後人無由得知經典之譯者。據南朝梁代僧祐（445～518）所作之調查，我國自東漢至南北朝中期之三百年間，傳譯之經典已有二千餘部，其中失譯經之數目高達已知譯人之經典總數三倍。　(二)抄經，又稱別抄經。即由已完成漢譯之大部頭經典中個別抄出其中一章或一節，另附以經名，成為獨立之經而流行者。此風自古即盛行，虔篤之人可任意親手抄寫而別行， 故若不慎究其本經出處，則常易誤為另有小經典譯成。此等抄經數目頗多，且多與本經一併流傳於後世。　(三)闕本經，即指雖知某經已被譯出，然至後代又散軼不存。屬於此類之錄外經典亦不在少數。蓋因經過數百年之書寫流傳，其間難免有遺失或殘缺者。至隋、唐以後，以朝廷之力編修大藏經，而書寫、傳通、翻譯新經等，一切均依敕旨而為，一旦編入藏經，殆幾不可能成為缺本。然在此之前，不僅翻譯之時地分散，書寫弘傳亦是私相授與流傳，故中途缺失實屬難免。　(四)偽疑經典，指非譯自梵筴之佛教經典。其中，有我國學者仿造佛教經典偽作者；亦有少數佛教以外其他宗教之典籍，因不察而譯出者；或有雖覺不妥，然亦難辨其真偽者。此類之問題譯作，於歷代經錄所載為數不少，最多者為開元釋教錄，總計四○六部。偽疑經大多數均遭擯斥藏外，久之亦漸失傳；然亦有雖有可疑處，自古依然照收入藏者。大正大藏經中亦收載此種經典，不下幾十部。〔佛書解說大辭典佛典總論第二部（小野玄妙）〕


meanings:
(hoá) Béckêliom (Berkelium, kí hiệu Bk).


meanings:
【錏鍜】a hạ [yaxiá] Áo giáp để bảo hộ phần cổ (thời xưa).


meanings:
① Cái dùi. ||② Cái bút gọi là mao trùy 毛錐 vì nó nhọn như cái dùi vậy.


meanings:
① Dùi: 無立錐之地 Không có tấc đất cắm dùi; ② Dùi, khoét lỗ: 他在木板上錐孔 Anh ấy dùi lỗ trên tấm ván; ③ (văn) Bén; ④ Chóp, nón: 圓錐體 Hình chóp, hình nón.


meanings:
① Bịt, lấy các loài kim mà bịt vào đầu các đồ gọi là thạp. Như đồng bút sáo 銅筆套 cái thắp bút bằng đồng. Có khi gọi là bút thạp 筆錔.


meanings:
(văn) ① Bịt (bằng kim loại); ② Bao, bọc.


meanings:
【錕鋙】côn ngô [kunwú] Thanh bảo kiếm (vì “Côn Ngô” là tên một ngọn núi có loại sắt tốt dùng làm bảo kiếm nói trong sách cổ).


meanings:
① Quả cân 16 lạng. ||② Xứng chuy 稱錘 cái cân, cân biết nặng nhẹ. ||③ Nặng. ||④ Một âm là chuý. Cái búa cái.


meanings:
① Búa: 鐵錘 Búa đóng đinh, búa sắt; ② Đập, nện, đóng (bằng búa): 他錘釘一個相框 Nó đóng đinh một khuôn hình; ③ Đơn vị trọng lượng thời xưa (bằng 1/4 lạng); ④ Quả (cân):秤錘 Quả cân; ⑤ Chùy, thiết chùy (võ khí thời xưa bằng sắt hay đồng, đầu tròn, có cán); ⑥ Dát, rèn: 千錘百鍊 Rèn giũa nhiều lần, qua nhiều thử thách.


meanings:
(cũ) Đơn vị trọng lượng thời xưa (có sách nói bằng 6 hoặc 8 lạng; cũng có sách nói 6 thù [銖] là 1 chùy [錘], 2 chùy là tri, như vậy một tri bằng một phần hai lạng Trung Quốc thời xưa).


meanings:
(văn) ① Tiếng kêu vang của kim loại, tiếng loẻng xoẻng; ② Cái cồng, cái chiêng.


meanings:
① Cái rìu (của thợ mộc); ② Đẽo: 錛木頭 Đẽo gỗ.


meanings:
① Thuần vu 錞于 một thứ âm nhạc để đánh nhịp với trống. ||② Một âm là đối. Xem chữ đối 鐓.


meanings:
(văn) Một nhạc cụ thời cổ (để đánh nhịp với trống). Cg. 錞於 [chúnyú].


meanings:
(văn) Lớp bọc bằng đồng ở phần cuối chuôi các thứ võ khí như giáo, kích. Xem 鐓.


meanings:
① Cái choé, một thứ đồ làm bằng loài kim, có chân, để dâng các đồ nấu chín. ||② Thoi vàng, thoi bạc. Có thoi nặng năm lạng, có thoi nặng mười lạng. Như kim đĩnh 金錠 nén vàng. ||③ Dùng lá thiếc làm giả như bạc đốt cho kẻ chết cũng gọi là đĩnh. ||④ Tục gọi cái thoi dệt cửi là đĩnh.


meanings:
① Nén, thỏi: 金錠 Nén vàng; 銀錠 Nén bạc; 一錠墨 Một thỏi mực; ② (dệt) Con suốt, ống suốt; ③ Viên (thuốc); ④ (văn) Cái choé (một đồ dùng thời xưa bằng kim loại, như cái đậu [xem 豆, bộ 豆] nhưng có chân, để dâng tế các đồ nấu chín thời xưa).


meanings:
① Cái vạc, cái chõ có chân gọi là kĩ. ||② Lan kĩ 蘭錡 cái giá để các đồ binh, cái giá để cung nỏ. Một âm là kì. Cái đục.


meanings:
(văn) ① Vạc, chõ (có chân); ② Một loại đục.


meanings:
① Cái thuổng. ||② Một âm là tiền. Ðồng tiền, dùng các loài kim đúc ra từng đồng để tiêu gọi là tiền. Như duyên tiền 鉛錢 tiền kẽm, ngân tiền 銀錢 tiền bạc, v.v. ||③ Ðồng cân, mười đồng cân là một lạng.


meanings:
① Tiền: 時間即是金錢 Thời giờ là tiền bạc; 車錢 Tiền xe; 飯錢 Tiền cơm; ② Tiền, hoa, chỉ, đồng cân (= 1/10 lạng); ③ [Qián] (Họ) Tiền.


meanings:
① Gấm. ||② Một tiếng để khen ngợi. Như lòng nghĩ khôn khéo gọi là cẩm tâm 錦心, lời văn mĩ lệ gọi là cẩm tảo 錦藻, v.v.


meanings:
① Gấm: 錦衣夜行 Áo gấm đi đêm; ② Rực rỡ và đẹp đẽ: 錦藻 Lời văn mĩ lệ (đẹp đẽ); ③ Lộng lẫy.


meanings:
Dùng tấm gấm để bọc tảng đá. Tỷ dụ ngoài mềm trong cứng, tức chỉ cho cơ pháp của thiền sư bên ngoài tuy mềm mỏng nhưng bên trong cứng rắn. Tắc 14, Thung Dung lục (Đại 48, 135 hạ) ghi: »有 時 鐵 裏 錦 團、有 時 錦 包 特 石； 以 剛 決 柔 則 故 是；逢 强 卽 弱 事 如 何？ – Có khi cục bông trong khối sắt, có khi tảng đá được bọc gấm; lấy cứng thắng mềm là lẽ đương nhiên, còn việc gặp cứng liền mềm là thế nào?«.


meanings:
Đăng lục, 10 quyển và mục lục 1 quyển, do Trượng Tuyết Thông Tuý biên soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 145, trang 510. Tác giả sưu tập nhiều Sử truyện, ngữ lục của các nhà trong nhiều đời, rồi dựa theo thể lệ của bộ Chỉ Nguyệt lục đem các tông họp chung một nguồn mà chẳng chia ngũ tông thất phái. Chủ yếu gom chép về các Thiền sư xuất thân từ đất Thục nhưng lại hoằng dương Thiền tông ở nơi khác, hoặc các vị quê quán ở khắp nơi nhưng thượng đường, tiểu tham, sự nghiệp, tụng cổ và dựng cờ pháp ở đất Thục, cho đến các vị cư sĩ hộ pháp trong triều ngoài nội, các Cao tăng ở ẩn nơi rừng núi, cơ duyên pháp ngữ của các thiền tăng, tính chung có trên 1.000 vị. Trong ấy, từ Sơ Tổ Đạt-ma đến đời thứ 40 sau ngài Huệ Năng có khoảng trên 800 vị thiền sư.


meanings:
① Thiếc (Stannum, St), sắc trắng như bạc, chất mềm chóng chảy, vì thế nên người ta hay dùng để tráng mặt đồ đồng, đồ sắt cho đẹp. ||② Cho, phàm các cái của triều đình ban cho thưởng cho đều gọi là tích. ||③ Vải nhỏ. ||④ Gậy tầm xích của nhà chùa dùng.


meanings:
Cây tích trượng mà thiền tăng cầm nơi tay, gọi tắt là »Tích«. Pháp Diễn ngữ lục q. trung: »師 一 日 持 鍚 遶 方 丈。 – Một hôm, sư cầm tích đi nhiễu quanh phòng Trụ trì«.


meanings:
① (hoá) Thiếc (Stannum, kí hiệu Sn); ② (văn) Ban cho, ban thưởng; ③ Cây tầm xích (của các nhà sư); ④ [Xi] (Họ) Tích.


meanings:
6323（Sikhism）梵名 Sikha。印度教改革派之一。開祖為那那克（Nānak, 1469～1538），出生於拉合爾（Lahore）近郊。sikh，即由梵語 śiṣya（弟子）轉訛而來，意謂開祖那那克之門人。某日，那那克於貝因（Baeen）沐浴時受到感召，遂發心至印度各地遊歷布教，解說哈里（Hari）為世間唯一永遠之神。奉聖典教書（Granth Sāhib）為主要經典，其教義建立於印度教虔誠派之基礎上，並攝取回教蘇非派（Sūfī）之神祕主義因素，主張業報輪迴，提倡修行，而反對化身說、偶像崇拜、繁瑣祭儀、苦行、階級、人種之差別及消極遁世之態度等。認為世上所有現象皆為神力之最高表現，人在神前一律平等，個人靈魂唯有與神結合方能獲得解脫。然非否定古來印度諸神，而係以默想來信仰諸神。　錫克教歷代祖師，自開祖那那克之後為安格德、阿馬爾達斯、拉姆達斯（Rām Dās, 1534～1581）、阿爾瓊（Arjan Mal, 1563～1606）、哈爾哥賓德、哈爾拉伊、哈爾克里香、得格巴哈都爾、哥賓德辛格（Govind Singh, 1666～1708，一說 1675～1708），總稱為十祖。　信徒中包括印度教徒與回教徒。四祖拉姆達斯於阿穆利薩（Amritsar）建立本山黃金寺（梵 Darbar Sāhib，一說係第五祖阿爾瓊所建）。阿爾瓊彙集先祖及聖者之讚詠，編纂成根本聖典（Ādi Granth），其後慘遭回教王虐殺。九祖欲將世界予以錫克教化，遂與回教王產生衝突，致遭回教徒之刺殺。凡上述種種皆形成當時反回教政治團體之傾向。　至十祖哥賓德辛格將信徒編組成軍，結成卡爾薩（Khalsa）宗教團體，於入團之際，須先行「劍之洗禮」（Khandadi-Pāhul），且予每人命名獅子（Siṅgh）。因不論種姓階級之別，即令首陀羅階級亦可入團，故數日內有八萬人受洗。彼等具有強大之團結力，並要求常備五Ｋ，即：蓄髮（Keś）；隨身攜帶梳子（kṅaga）；手帶鋼環（kara，腕輪），象徵萬能之神無所不在；穿短袴（kach），象徵節操；佩劍（kirpan），象徵抗拒罪惡。此外，辛格又增編、注釋根本聖典，名為聖典教書，乃本教之最高權威。辛格並遺言廢除教祖（Guru）職位。辛格逝世後，教團分裂為二，即師承十祖之獅子派與師承開祖之易行派（Sahijdhārī）。未久，前者又分成三派；後者則分成六派。　其時反回教運動正值高潮，而以拉合爾為中心建立其教團。此運動一直延續至第二次錫克大戰（1849）為止，於此戰役中教團被英軍侵入而告衰微。然於二十世紀，再度興起改革之風潮。以旁遮普為中心激烈地展開反英運動，成為印度獨立運動的一股重要推動力。〔T.J.K.B. and Kh. Siṅgh: The Sacred Writings of the Sikhs, 1960〕


meanings:
6323梵語 khakkhara，或 khakharaka。音譯為隙棄羅、喫棄羅。又作聲杖、有聲杖、智杖、德杖、鳴杖、金錫。略稱杖。比丘十八物之一。即比丘行於道路時，應當攜帶之道具。原用於驅趕毒蛇、害蟲等，或乞食之時，振動錫杖，使人遠聞即知。於後世則成為法器之一。大比丘三千威儀卷下列舉持錫杖之因由（大二四‧九一九中）：「一者為蛇虫故，二者為年老故，三者為分衛故。」四分律卷五十二亦載聽任老比丘持杖。由上引得知，錫杖之設立，非僅為驅遣害蟲等，亦為行乞時用以警覺者，或特為年老者扶身之用。又大比丘三千威儀卷下列舉持錫杖有二十五種限制，如見佛像時，不得使杖頭有聲，乃至不得以杖指人，或畫地作字等。可見其用法之嚴。　錫杖由錫、木柄、錞（又作鐓、鐏，即矛戟等兵器柄下之銅套）三部分組成。錫是杖頭，成塔婆形，附有大環，亦懸數個小環，搖動時，則發「錫錫」之聲，故錫杖又稱有聲杖。有部毘奈耶雜事卷三十四（大二四‧三七五上）：「杖頭安環，圓如盞口，安小環子搖動作聲，而為警覺。」又向來相傳北印度那揭羅曷國存有佛陀所持之錫杖，如洛陽伽藍記卷五、大唐西域記卷二等所說。　此外，大日經疏卷六所載阿闍梨所傳曼荼羅圖位中，釋迦院列有如來錫杖菩薩，乃將如來所持之物具，予以擬人化。又千手觀音四十手中，有一手持錫杖，稱為錫杖手。八臂不空羂索菩薩及地藏菩薩等亦持此物。　錫杖在我國，自古即有，如續高僧傳卷十六載，北齊僧稠詣懷州西王屋山修禪時，聞兩虎鬥爭，其咆哮響震岩穴，因以錫杖中止彼等之鬥。同書又載，隋代曇詢於山中行，正值二虎相鬥，乃持錫杖驅散之。故古來稱之為解虎錫。　又僧人行路必持錫杖，往詣諸方，故稱為飛錫、巡錫。在一處止住，稱為留錫、掛錫。景德傳燈錄卷八之五臺隱峰禪師鄧氏條載，隱峰於唐元和年中（806～820），登五臺山，路經淮西，時官賊交鋒，不決勝負，師乃欲解其患，擲錫空中，飛身而過，兩軍將士仰觀，鬥心頓息。此即有名之飛錫故事。　日本天台及真言等宗，於法會時，用短柄錫杖，振之以唱梵唄，其唄亦稱錫杖，為四法要之一。此有九條、三條之別。九條有讚頌九節，又稱長錫杖。三條即於讚頌九條之中，誦初二條與最後一條，亦單稱錫杖。　又世傳「得道梯橙錫杖經」一卷，專說錫杖之由來，且卷末附錄持錫杖法二十五事。此經於東晉傳入，文句雜沓，而可疑處甚多。四分戒本如釋卷十一，即以此經為偽經。〔十誦律卷五十六、根本薩婆多部律攝卷十、南海寄歸內法傳卷四亡財僧現條、釋氏要覽卷中、卷下、翻譯名義集卷十八、敕修百丈清規卷下大眾章〕


meanings:
Shaker of the rings on the metal staff, or crozier


meanings:
【斯里蘭卡佛教（Buddhism in Sri Lanka)】☸☸　　南傳上座部佛教之一。相傳公元前3世紀，為印度阿育王之子摩哂陀等所傳入。由於其經典都用巴語傳承，故近代又常稱其為巴利語系佛教。☸☸　　歷史及教派演化　　為迎請摩哂陀到斯里蘭卡傳教，國王提婆南毗耶•商沙曾在首都阿努拉達普拉興建“大寺”。當時，這是上座部佛教的唯一中心。摩哂陀在此創建了大寺派。公元前28年，伐多伽摩尼•阿巴耶王再度嗣位，為報答摩訶帝沙長老在他流亡期間給予的幫助，特在無畏山新建一認寺廟，作為摩訶帝沙的傳教據點，摩訶帝沙遂與印度僧人法喜同建無畏山寺派（又名法喜派）。4世紀時，薩伽利長老又于祗多林寺創建祗多林寺派，亦稱南寺派。約在5世紀前期，上述三派並行。6世紀末阿合唱團普提王統治時期，由於王室對大寺派的扶植，使一度瀕於衰亡的大寺派的勢力理度復興，蓁兩派均隸屬於大寺派。☸☸　　7世紀初，達多優婆帝沙一世及其繼承者伽葉二世統治時期，適值玄奘遊學印度。玄奘根據在南印度的聽聞，在《大唐西域記》中記述了當時斯里蘭卡國王不信佛法，破壞佛像、寺塔，有300多名高僧逃往印度等情事。根據中國史籍記載，8世紀上半葉，斯里蘭卡曾一度崇奉大乘，密教尤盛。當時赴華的印度密教高僧金剛智曾在斯里蘭卡弘傳密法；其弟子不空也在斯里蘭卡從他和普賢阿闍梨等學習密法。密教不但受到王室的支持，在民間也普遍流行。10世紀以後，上座部佛教在斯里蘭卡已奄奄一息，連舉行正式佛事儀式所需的額定比丘數也難以湊足。☸☸　　11世紀下半葉，維闍耶巴忽王即位，遣使去緬甸，迎請精通三藏的持戒高僧來斯里蘭卡重建上座部佛教。此後，其他派別才銷聲匿跡。但由於內憂外患頻仍，從12世紀末到13世紀中，斯里蘭卡王位時為外族佔據，首都被毀，佛教也連同受到破壞。直到1395年維闍羅巴忽二世時，僧王達摩揭諦二世主持召開佛教教團會議，上座部佛教才再次出現新局面。但是，1506年葡萄牙殖民主義者入侵，他們在推行基督教的同時，打擊佛教，很多寺廟被毀，僧徒被迫改宗。1592年即位的維摩羅達磨蘇裏耶王不得不先後兩次迎請緬甸佛教長老來斯里蘭卡復興上座部佛教。嗣後繼位的室利維闍耶羅闍辛哈王又人緬甸的北古、阿拉幹和暹羅（今泰國）的阿尤恰迎請佛法。暹羅送來了斯里蘭卡所沒有的佛典、佛像，派遣了很多長老前來授戒，使上座部佛教逐漸得到復興。☸☸　　斯里蘭卡上座部佛教借緬甸和暹羅之力得以復興後，分為三派：①羅曼那派，即11世紀從緬甸迎請的佛教長老所建的系統。②暹羅派，也稱優婆哩派，為18世紀從暹羅迎請的系統。③阿摩羅普羅派，為一部分斯里蘭卡在家佛教徒因社會地位較低，本國僧人不願給予授戒而於1802年去緬甸的羅摩羅睺羅從當地長老受戒後返回的系統。三派在教理上無甚相違，但戒律稍有不同，因此和睦相處，直至今日。☸☸　　19世紀末，斯里蘭卡掀起了佛教改革和復興運動。1880年，美國的奧爾考特少校和俄國的勃拉瓦斯基夫人首先在科倫坡建立了神智學會，推動佛教的復興。達磨波羅繼又在印度創立摩訶菩提會，發掘的保護佛教遺跡，編纂佛典，出版刊物，在國內外宣傳佛教，建立分支，使摩訶菩提會的活動成為一個廣泛的佛教復興運動。1945年，斯里蘭卡獨立後，政府把復興佛教看作恢復民族文化的一個重要內容，建立了具有世俗性質的各種佛教社團，創辦佛教大學，編輯出版《佛教百科全書》。斯里蘭卡人口中約有74%是僧伽羅人，而僧伽羅人中佛教徒約占94%；全國有寺廟5600余所，僧侶約2萬人。☸☸　　典籍　　上座部佛典原不成文。在佛教傳入斯里蘭卡200年後，才開始將口誦相傳的佛典用文字記錄下來。現存的斯里蘭卡上座部典籍由律、經、論三藏及三藏注疏和藏外典籍組成。5世紀上半葉，印度比丘覺音到斯里蘭卡，將上座部佛教三藏的僧伽羅文注釋改寫成巴利文並詳加疏解，又寫了《清淨道論》，論述大寺派所傳上座部教義的綱要。☸☸　　中斯佛教交流　　開始於4世紀。據《梁書》記載，當時師子國（今斯里蘭卡）得悉東晉孝武帝崇奉佛教，特派遣沙門曇摩渡海送來玉佛，於義熙二年（406）到達建康（今江蘇南京）。義熙六年，中國法顯從印度去斯里蘭卡，參拜了無畏山寺、大寺和佛牙寺等，在斯里蘭卡住了兩年，帶回很多佛經。當時，斯里蘭卡也有一些僧人到中國弘法和參加譯經事業。南朝宋元嘉六年（429），舶主竺難提從師子國帶比丘尼8人到宋都，住影福寺，元嘉十年有鐵薩羅等11人到中國傳比丘尼戒，當時僧眾特為之建鐵薩羅寺。在南北朝以至隋唐時期，雙方交往不絕。7世紀中葉，中國往師子國瞻禮佛牙，佛跡的人逐漸增多，其中知名的有義朗、明遠、窺沖、智行、慧琰、智弘、無行、僧哲等等，玄游還在師子國出家。☸☸　　8世紀初，金剛智赴華時曾在師子國滯留，師子國人不空拜他為師，並隨侍入唐弘法。以後不空又率弟子含光、慧   等去師子國學習密法。在不空返華時，國王曾贈送佛教法器和藥物等。含光返國後譯出儀軌兩部，並在五臺山金閣寺創建密教灌頂道場。至宋代，師子國僧眾到中國的仍然不少。☸☸　　16世紀以後，斯里蘭卡先後淪為葡、荷、英的殖民地，中國和斯里蘭卡佛教交往幾乎中斷，直到斯里蘭卡獨立。中華人民共和國成立後，兩國佛教徒的傳統友誼又重新得到發展。（王作九）


meanings:
6326錫蘭係位於印度半島東南海外約三十二公里之島國，梵名 Siṃhala，音譯僧伽羅，意譯執師（獅）子、師子胤、師子，我國古代稱之為師子國。又稱銅掌島、楞伽島。歐洲人則稱之為錫蘭（Ceylon）。一九七二年改稱斯里蘭卡（Sri Lanka）。為南傳上座部佛教主要根據地之一，屬部派佛教上座部「分別說系」之銅牒部。　其有關佛教之巴利文文獻有：(一)島史（巴 Dīpavaṃsa），以詩歌體敘述佛教興起之事蹟，約編輯於三二五年至三五二年間。(二)大史（巴 Mahāvaṃsa），大名王（巴 Mahānāma，音譯摩訶那摩，409～431 在位）著。(三)小史（巴 Cūlavaṃsa），編寫至十八世紀末英人入侵為止。(四)佛音論師（巴 Buddhaghosa）於五世紀頃注釋之三藏聖典，及其所著之清淨道論（巴 Visuddhi-magga）等。　依島史及大史前篇記載，西元前五四三年頃，毘舍耶王（巴 Vijaya）建國，至西元前三世紀，天愛帝須王（巴 Devānampiyatissa, 247 B.C.～207 B.C.在位）時，印度阿育王之子摩哂陀（梵 Mahendra）率四比丘、一居士及其妹僧伽蜜多（梵 Saṃghamitrā）等首次將佛教引入本島。　摩哂陀先於王城阿㝹羅陀補羅（梵 Anurādhapura，巴同）之東眉沙迦山（巴 Missaka）爲王說象跡喻小經（巴 Cūḷa-hatthipadopamā-suttanta，又稱咒羅訶象譬經），並於七日間度化八千五百人。王乃於王城之南大眉伽林營造大寺（巴 Mahā-vihāra），又於支提山（巴 Cetiya-pabbata）建六十八石窟寺，並迎請佛舍利，奉置於塔園寺（巴 Thūpārāma），王妃阿㝹羅（巴 Anulā）且從僧伽蜜多出家。　其後兩百年，諸王皆敬信佛教，佛教發展迅速，以大寺為統一教團之中心。木扠伽摩尼王（巴 Duṭṭhagāmanī, 101 B.C.～77 B.C.在位）深信佛法，於大寺之西建摩利遮婆提精舍（巴 Maricavaṭṭi-vihāra，即蕃椒寺），又於大眉伽林建銅殿（巴 Lohapāsāda），於其北建金鬘大塔（巴 Suvaṇṇamālī）。西元前一世紀，婆他伽馬尼王（巴 Vaṭṭagāmaṇi, 43 B.C.～17 B.C.在位）建無畏山寺（巴 Abhayagiri-vihāra），摩訶帝須長老（巴 Mahātissa）即遷此寺。　錫蘭佛教因而分裂為大寺派與無畏山寺派，兩派常為爭取佛教之領導權而相互傾軋。大寺派以正統自居，首先將口口相傳之經典以巴利文書寫於貝葉，以便長期保存，並開始編修島史；無畏山寺派則主張革新，指責傳統佛教已趨於腐敗，故於大乘佛教傳入（三世紀）後，成為大乘重鎮。　三世紀頃，印度大乘佛教支派方等部（梵 Vaitulyavāda，巴 Vedallavāda，又稱方廣部）傳入錫蘭，宣揚印度大乘系之性空思想，遭到大寺派之反對，終為瞿他婆耶王（梵 Goṭhābhaya, 309～322 在位）所平服。　四世紀中葉，無畏山寺派部分比丘因不滿本派引用方等部之言說，乃遷往南山寺（巴 Dakkhiṇāgirivihāra），因僧眾中有一上座比丘名為「海」（巴 Sāgala），故南山寺又稱海部（巴 Sāgaliya）或南山寺派。此即錫蘭佛教第二度之分裂。　至摩訶斯那王（巴 Mahāsena, 334～362 在位）時，大乘佛教勢力頗為興盛。其前，印度正盛行無著、世親之瑜伽思想，王迎奉印度大乘系上座比丘僧友（梵 Saṅghamitra）住於無畏山寺。僧友因鼓動大寺派僧眾轉信大乘教說失敗，即向王建議，下令禁止百姓供養大寺派僧眾，大寺派比丘即南移至南部摩羅耶（梵 Malaya）等地方。僧友進而將大寺夷為平地。王於大寺故址附近另建一座祇園寺（巴 Jetavana-vihāra），供養海部上座比丘帝須（巴 Tissa）。然一般臣民對大寺已深具信仰，大寺僧乃聯合臣民迫使帝須還俗；祇園寺其餘之海部僧眾，則漸漸發展為一支信仰方等部之獨立宗派，稱為祇園寺派（巴 Jetavaniya）。　吉祥雲色王（巴 Siri-Meghavaṇṇa, 362～409 在位）繼摩訶斯那王登位之後，擁護大寺派，修復大寺，塑造摩哂陀金像，並每年舉行盛大紀念會。時又適逢印度羯陵伽國（梵 Kaliṅga）佛牙城（梵 Dantapura，巴同）王子陀多（梵 Danta-Kumāra，巴同）與王妃稀摩梨（巴 Hammālī）攜佛牙一顆至本島，供奉於阿㝹羅陀補羅城之塔園寺，且每年定期在無畏山寺展出，供人膜拜。此後大寺、無畏山寺、祇園寺等三派長期鼎立。　五世紀初，即大名王時代，約於東晉義熙六年（410），法顯由印度返國途中，嘗住於無畏山寺，稱彼時三大寺有比丘一萬。其時，上座部最偉大之論師佛音亦來錫蘭傳教，住於大寺，首先完成清淨道論一書，內容分戒、定、慧三綱，多方引證早期之佛教聖典，形成佛教百科全書式之鉅著。繼而領導大寺派將錫蘭文三藏翻譯為巴利文，並以巴利文注釋之，奠定上座部大寺派興盛之基礎。繼佛音之後，佛授論師（巴 Buddhadatta）為三藏注釋作綱要，護法論師（巴 Dhammapāla）則完成佛音未完成之注釋工作。　六至十一世紀，由於錫蘭內部之政治傾軋及塔米爾人（Tamils）之入侵，佛教一直無法振作。三大寺受到嚴重破壞。十一世紀後半毘舍耶婆訶一世（巴 Vijayabāhu I, 1059～1114 在位）曾遣使赴緬甸，請緬甸僧至錫蘭傳授戒律，重新建立僧團。其後又經數十年之擾亂，至波洛羅摩婆訶一世（巴 Parakkamabāhu I, 1153～1186 在位）始統一全島，改善僧團制度，建立堂塔僧園，並舉行一次以大迦葉（巴 Mahākassapa）為首之經典結集，對巴利文三藏之注疏再加疏解。　十二世紀末至十九世紀初葉，歷經印度婆羅門教、葡萄牙天主教、英國基督教等之入侵，佛教更形衰微。如葡人統治期間（1505～1658），毀壞寺院、迫害僧眾，以致受具足戒之比丘不超過五人。又英國統治期間（1796～1948），鼓勵人民信仰基督教，並謂佛教崇拜偶像是荒謬之表現，處處限制佛教活動，致令錫蘭多次由暹羅（泰國）、緬甸請戒師，重建僧團及傳戒。故近代之錫蘭佛教深受暹、緬二國之影響。　一八六六年至一八七三年間，沙彌瞿那難陀（Mrgertwvatti Gunananda）以筆舌之力反擊基督教，主張恢復佛教之光榮，全島皆為之振奮，隨即成立佛教靈智學會（Buddhist Theosophical Society）。今日著名之阿難陀學院、法王學院、摩哂陀學院亦多創於此時。一八九一年，居士達摩波羅（梵 Dharmapāla，後亦出家為僧）創立摩訶菩提會（Mahābodhi Society），訓練青年至海外弘法，並在錫蘭創辦佛教學校。　現今錫蘭佛教分為三大派：(一)暹羅派（Siam-nikāya），又稱泰國派，一七五三年由泰國傳入，屬保守派，僧數最多，信徒多為上層階級人士。其下有阿斯羯利（Asgiri-nikāya）、摩爾伐多（Malwatta-nikāya）等小派。(二)阿摩羅普羅派（Amarapura-nikāya），又稱上緬甸派，一八○二年由緬甸傳入，信徒多為中、下階級人士。其下有烏梵（Uva-nikāya）、那梵羅菴利耶（Nuwaraeliya-nikāya）等小派。(三)藍曼匿派（Rāmañña-nikāya），又稱下緬甸派，一八六五年亦由緬甸傳入，為少數之革新派。其下有阿古勒沙（Akuressa-nikāya）、菴爾羯利瓦（Elgiriva-nikāya）等小派。此三派之根本教理並無差別，均屬南傳上座部，所異者為生活習慣與修行方式。　島內佛教遺蹟頗多，古都阿㝹羅陀補羅附近有無畏山寺、祇園寺、塔園寺、楞伽寺（巴 Laṅkārāma）、大寺、蕃椒塔、金粉塔（Ruwanweli Dagoba）、巖石寺（巴 Gal-vihāra）、銅殿、摩哂陀墓、大菩提樹等。坎底市（Kandy）則有佛牙寺等古蹟。此外亦陸續發掘出阿難陀巨像、釋迦佛像等具有歷史價值之雕像。　我國與錫蘭之交通約始於東晉時代，亦即其大名王前後。梁高僧傳卷六道融傳載，後秦姚興（394～416 在位）時，師子國有一婆羅門聞鳩摩羅什（344～413）在關中弘法，遂至長安伺機論難，時有道融者，挺身而出破斥其謬。同書卷十三慧力傳及梁書列傳第四十八載，師子國國王聞東晉孝武帝信奉佛教，特遣沙門曇摩抑進獻玉佛一尊，高約一公尺餘，經十餘年，至安帝義熙二年（406）始達我國。另據高僧法顯傳載，法顯於義熙六年到錫蘭，二年參學期間，親訪諸寺，並攜返彌沙塞律藏本、長阿含、雜阿含等經典。又宋書列傳第五十七載，劉宋文帝元嘉五年（428），師子國剎利摩訶南王，曾遣使進獻牙臺像；所記之「剎利摩訶南王」即指前記之大名王。又據開元釋教錄卷五載，劉宋時有師子國沙門僧伽跋摩來華，譯出彌沙塞律抄一卷。另於歷代三寶紀卷十一所載，蕭齊永明六年（488），曾有三藏法師（或謂即佛音論師）攜帶佛音所注釋律藏之作善見律毘婆沙至廣州，後由其弟子僧伽跋陀羅與沙門僧猗共同譯出。此外，梁書列傳第四十八亦載，梁武帝大通元年（527），師子國伽葉伽羅訶棃邪王曾向武帝上表，誓言弘揚三寶，度化眾生。　唐代與錫蘭之往來更見頻繁。據大慈恩寺三藏法師傳卷四載，玄奘（602～664）大師雖因故未至該島國，然知其時盛行大乘及上座部佛教。據大唐西域求法高僧傳載，武后垂拱元年（685），新羅僧慧輪與唐僧無行皆曾遊歷該島。又據貞元新定釋教目錄卷十四載，印度金剛智三藏（671?～741）曾至島上參禮佛牙、佛蹟，後於開元八年（720）至洛陽，攜來師子國國王進獻之大般若經梵夾本；冊府元龜則載，阿目伽跋橨飽]即不空三藏）於天寶五年（746），攜來師子國尸羅迷迦王進獻之貝葉梵字大般若經一部。然不空攜經之說恐係後人將金剛智攜經一事混訛而成者。另據明本大唐西域記僧伽羅國附記載，明永樂三年（1405），三寶太監鄭和曾至該島奪取佛牙。故知中、錫二國雖歷經各朝政治之遞嬗，仍能維繫佛法之交流不斷。　錫蘭自佛教入傳至今兩千多年中，風俗習慣、生活方式、建築、雕刻、繪畫、文學、音樂等各方面，皆深受佛教影響。一九四八年獨立以來，更以佛教為國教，以傳統佛教之代言人自居，致力於種種弘揚佛法之事業；國內普遍設置佛教組織，全國性者如全錫蘭佛教會議（All Ceylon Buddhist Congress）、全錫蘭婦女佛教會（All Ceylon Woman's Buddhist Association）、公職人員佛教徒協會（Goverment and Local Goverment Buddhist Association）等，國際性者如世界佛教徒友誼會（World Fellowship of Buddhists）、摩訶菩提會等，分別進行各項佛教活動，佛教雜誌與出版社亦熱烈投入弘法行列，其中以錫蘭政府出版之英文佛教百科全書（Encyclopedia of Buddhism），尤為世人所重，迄今仍在陸續出版中。此外，又於國外設立佛教使節團，如倫敦佛教精舍（London Buddhist Vihara）、華府佛教寺院（Washington Buddhist Vihara）等，直接在當地宣教，接引外國人士皈依佛法。因知錫蘭之佛教仍不斷朝著現代化、組織化等方向進展。　目前，錫蘭有關佛教之節慶有：(一)新年，錫蘭人之新年有陽曆一月一日、四月十三日、八月三十日等三種。其中以四月十三最重要，稱為僧迦羅底（梵 Saṃkrānti），一連慶祝五天，佛教信徒至佛寺禮佛、拜塔、拜菩提樹、供僧、受持五戒及聽法，並祭拜大自在天等諸神；又以米與牛乳煮成乳飯（巴 khīrabhatta），供養僧眾。(二)衛塞日（巴 Vesākhapūjā），為錫蘭最偉大之節慶。於五月月圓日慶祝佛陀之誕生、正覺、涅槃。人民往佛寺禮敬、供養三寶，持戒聽法；政府則禁止殺生、賣酒，間或釋放囚犯。(三)佛牙節，佛牙本置於塔園寺，然至十六世紀初，西人勢力伸入錫蘭後，錫蘭王朝即遷都至中部山地之坎底，佛牙亦移至此，新建佛牙寺供養，並訂每年八月一日起，舉行隆重之佛牙遊行祭典，故又稱坎底遊行盛會（Kandian Perahera），為馳名世界之重要節慶。(四)莊嚴寺（巴 Kalyāṇīvihāra）佛舍利遊行盛會，本寺距可倫坡約八公里，據傳佛陀曾駐錫於此，盛會自二月十三日起，一連舉行數天。(五)摩哂陀紀念日，錫蘭曆七月十五日，係以昔時摩哂陀至錫蘭傳教之首日為節日。(六)摩醯耶伽那塔（巴 Mahiyaṅgaṇacetiya）紀念日，此古塔距坎底約八十公里，據傳佛陀亦曾在此駐錫，故每年錫蘭曆九月，即有紀念遊行。(七)僧伽蜜多上座尼紀念日。　至於日常之佛教儀式，部分依經律而行，部分則依風俗而行。一般儀式有：(一)佛日，每月有四日，類似我國之齋戒日，信徒於此日即入佛寺禮佛；僧人為信眾說三皈五戒等，皆以巴利文念誦。(二)說法，傳統之方式為人民自建說法堂，請僧人說法；佛寺則於日落後以擊鐘為信號，即開始說法。較隆重之說法儀式則由三位法師日夜輪流說法。(三)敬佛，以食品供養佛陀。(四)施僧（巴 Saṅghadāna），供養僧人。(五)念誦守護經，信徒請僧人念誦三寶經（巴 Ratanasutta）、五蘊護經（巴 Khandha Paritta）等守護經，以消災祈福。〔宋書太祖本紀第五、比丘尼傳卷二僧果傳、梁高僧傳卷三求那跋摩傳、佛祖統紀卷三十六、大唐西域記卷八、南傳佛教史（淨海）、世界佛教的現狀（李添春）、E. Tennent: An Account of the Island of Ceylon; H. Parker : Ancient Ceylon〕（參閱「佛音」2643、「阿㝹羅陀補羅」3659）


meanings:
6327巴利名 Sinhaḷa-saṅghanikāya。為緬甸早期上座部佛教教派。亦稱錫蘭宗派（巴 Sinhaḷa-nikāya）、後宗。西元一一九二年由孟族僧人車波多（巴 Chapaṭa）創建。車波多留學錫蘭十年，知識廣博，擅長辯論，又與錫蘭佛教關係聯絡密切，返國後，與同行之錫蘭比丘尸婆利（巴 Sīvali）、多摩陵陀（巴 Tāmalinda）、阿難陀（巴 Ānanda）、羅睺羅（巴 Rāhula，後還俗）等人，於蒲甘北部之讓烏（巴 Chaugu）建一錫蘭式塔寺，稱為車波多塔寺，依大寺戒法，傳授比丘戒，頗受那羅波帝悉都王之崇信，其主要活動之範圍在下緬甸。由於車波多等人之弘法，導致原有教團之對立，緬甸佛教僧團遂形成兩派，原有之僧團稱為「緬甸宗派」（巴 Maramma-nikāya），車波多領導之僧團則稱錫蘭宗派。其後錫蘭宗派再分裂為尸婆利、多摩陵陀、阿難陀等派別。


meanings:
6326錫金，古稱哲孟雄。位於喜馬拉雅山南麓，北界西藏，東南鄰不丹，南接印度，西接尼泊爾，面積七千餘平方公里。於一九七五年五月併入印度共和國，成為聯邦政府之第二十二州。錫金本為西藏人居住之地，故亦屬喇嘛教文化圈。喇嘛教黃帽派於西元十五世紀經宗喀巴改革後，教運隆盛。至十七世紀，有紅帽派左克當派之僧在此活動，創建許多寺院，目前此派在錫金勢力頗大。　錫金之喇嘛寺院，形式單一，皆供奉三尊佛像，中間為本師釋迦牟尼佛，左為蓮華生上師，右為觀世音菩薩。均以金黃佛像及錯綜的壁畫嚴飾寺壁，喇嘛法座敷以深紅色法衣，祈禱時之法器有鐃、鈸、鼓、號角、法螺等，所誦經咒多為「唵嘛呢叭咪吽」六字大明王咒。大喇嘛所用祈禱輪重達四百磅，周圍刻教條。喇嘛寺中專有物為裝滿聖水之壺桶與念佛珠，在佛前則供有三杯供水、四種花、五種香、六種燈、七種食品等，乃沿襲古代印度家庭招待來賓與敬奉神祇之風尚。　寺院多建於距市鎮頗遠之山旁、湖邊，通常附設頗具規模之圖書館，藏書豐富，吸引各地之學者前往參閱。著名之寺院如大龍寺（The Talung Monastery）為錫金最神聖佛寺之一，藏有珍貴之佛物，皆係十九世紀初，由全國各寺蒐集而來。最富裕之寺廟則為普滿溪寺（Pomiongchi）。〔東南亞佛教研究（現代佛教學術叢刊(83)）〕


meanings:
① Hàn, dùng các thứ đồng, thứ sắt hàn bịt các lỗ các khiếu đều gọi là cố. ||② Cấm cố 禁錮 giam cấm, các triều thần có tội phải cấm chỉ sự tự do hành động, vĩnh viễn không được dùng nữa gọi là cấm cố, vì bè đảng mà bị tội gọi là đảng cố 黨錮. ||③ Bền chắc.


meanings:
① Hàn lại (nấu đồng sắt để bịt lỗ hổng); ② (văn) Giam, nhốt; ③ (văn) Bền chắc, kiên cố.


meanings:
① Hòn đá ráp, đá mài. Kinh Thi 詩經 có câu: Tha sơn chi thạch, khả dĩ vi thác 他山之石可以爲錯 đá ở núi khác có thể lấy làm đá mài, ý nói bè bạn hay khuyên ngăn cứu chính lại lỗi lầm cho mình. ||② Thác đao 錯刀 cái giũa. ||③ Giao thác 交錯 lần lượt cùng đắp đổi. ||④ Lẫn lộn. Các đồ hải vị nó có nhiều thứ lẫn lộn như nhau nên gọi là hải thác 海錯. ||⑤ Lầm lẫn. La Thiện Uy đời Ngũ đại nói: Hợp lục châu tứ thập tam huyện thiết bất năng chú thử thác 合六洲四十三縣鐵不能鑄此錯 đem cả sắt trong sáu châu bốn mươi ba huyện không hay đúc hết lỗi lầm ấy. Ý nói lầm to lắm. ||⑥ Cùng nghĩa với chữ thố 措. Như thố trí 措置 xếp đặt. Có khi viết là 錯置.


meanings:
① Sai, lầm, nhầm: 做錯 Làm sai; 聽錯 Nghe nhầm; 你弄錯了 Anh đã nhầm rồi; ② Xấu, kém (thường dùng với chữ 不 [bù]): 不錯 Khá, đúng, phải; ③ Xen kẽ, lẫn lộn: 犬牙交錯的戰爭 Chiến tranh cài răng lược; ④ Rẽ, tách: 錯開 Rẽ ra, tách ra, tránh ra; ⑤ Nghiến (răng): 上下牙錯得嘎吱嘎吱直響 Tiếng nghiến răng kèn kẹt; ⑥ (văn) Đá mài: 他山之石，可以爲錯 Đá ở núi khác có thể dùng làm đá mài dao (Thi Kinh: Tiểu nhã, Hạc minh); ⑦ (văn) Mài (dao, ngọc...): 不琢不錯 Chẳng giũa chẳng mài (Tiềm phu luận: Tán học); ⑧ (văn) Cái giũa: 錯者，所以治鋸 Giũa là đồ dùng để sửa cưa (Liệt nữ truyện: Lỗ Tang Tôn mẫu); ⑨ (văn) Mạ, tô, quét, bôi (vàng, bạc...): 夫剪髮文身，錯臂左衽，甌越之民也 Cắt tóc xăm mình, bôi tay và mặc áo trái vạt, đó là giống dân Âu Việt (Sử kí: Việt thế gia); ⑩ (văn) Không hợp, trái: 與仲舒錯 Không hợp với Trọng Thư (Hán thư: Ngũ hành chí, thượng); ⑪ (văn) Sắp đặt (như 措, bộ 扌).


meanings:
① Một nguyên chất loài kim thuộc về hoá học, dùng làm men đúc pha lê và đồ sứ (Manganese, Mn).


vietnamese:
trấn châu lâm tế huệ chiếu thiền sư ngữ lục <tttđ>


meanings:
Lâu dài, còn mãi. Tiết Thọ Ninh Đạo Hoàn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »古 人 見 此 月、 今 人 見 此 月、 此 月 鎮 常 存、 古 今 人 還 別。 – Người xưa thấy trăng này, người nay thấy trăng này. Trăng này thường còn mãi, mà người xưa người nay lại khác biệt«.


meanings:
(1520-1592) Thiền tăng đời Minh, họ Trần, tự Thủ Tâm, người xứ Trường Trị (nay thuộc Sơn Tây) Trung Quốc. Năm 12 tuổi sư xuất gia làm tăng, lớn lên đi tham học các nơi nổi tiếng, vào núi Ngũ Đài ra mắt thiền sư Nhị Hổ. Vừa gặp Ngài, sư liền khế cơ, hoát nhiên khai ngộ và nối pháp Ngài. Lúc sư trở về, Liêu Phiên Vương mời thỉnh sư trụ trì thiền viện Tư Phúc, ân cần cúng dường. Chẳng bao lâu, sư cáo từ, đi đến phía đông cầu Lô Câu, Bắc Kinh lập vài am tranh để khách thập phương có chỗ nghỉ ngơi. Trấn Đoan tính lạnh lùng, chẳng thích xu thời, dù bậc quyền quý đến chùa, sư cũng chẳng khúm núm nên ít có thí chủ, chùa viện thanh vắng.


meanings:
Tháp nằm trên ngọn Tiểu Bạch, huyện Ngân, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Tương truyền vào đời Đường ngọn núi này thường có mãng xà hại người, Thiền sư Tâm Cảnh ở chùa Thiên Đồng thí thực dời chúng đi nơi khác và xây tháp để trấn áp khiến chúng không trở lại làm hại người. Tháp hiện còn là tháp xi măng cốt thép được xây cất lại vào thời cận đại, hình lục giác, 7 tầng, cao 35,4m. Trong tháp có cầu thang, tay vịn bằng gỗ có thể đi lên tầng đỉnh.


meanings:
Lâu dài, vĩnh hằng, còn mãi. Vân Môn quảng lục, q. trung ghi: »百 骸 俱 潰 散。 一 物 鎮 長 靈。 – Trăm xác đều tan rã, một vật mãi còn linh«.


meanings:
6632梵語 tinduka, tindu, tinduki, tindula，巴利語 tinduka, tiṇḍuka。又作鎮杜迦、沾牟、斤提、斤莖。譯為柿。柿樹科植物。學名 Diospyros embryopteris。產於錫蘭南部，印度西海岸、東印度亦盛產。其樹幹可作建築、造船之用，果汁具有粘性，為製造粘劑之原料，或作為船底塗料等。牟梨曼陀羅咒經載為柿木，翻梵語卷十譯作柿樹。又起世經卷一閻浮洲品、大般泥洹經卷四「四依品」等，皆述及此樹。〔長阿含經卷十八閻浮提洲品、大樓炭經卷一閻浮利品、法華玄義卷九上、大唐西域記卷二、慧琳音義卷二十五〕


meanings:
① Một phép cân đời xưa, tức hai mươi lạng bây giờ. Hoàng kim thiên dật 黃金千鎰 một ngàn dật vàng.


meanings:
Dật (đơn vị trọng lượng thời cổ, bằng 20 hoặc 24 lạng Trung Quốc): 黃金千鎰 Một ngàn dật vàng.


meanings:
Một thứ binh khí thời xưa (như cây đinh ba).


meanings:
① Kền (Niccolum, Ni), một loài kim lấy ở mỏ, sắc trắng như bạc, không hay rỉ, dùng để mạ đồ rất đẹp. Như độ niết 鍍鎳 mạ kền.


meanings:
(hoá) Niken, kền (Niccolum, kí hiệu Ni): 鍍鎳 Mạ kền, mạ niken.


meanings:
(văn) ① Mũi nhọn bịt đầu mũi tên: 箭鏃 Đầu mũi tên; ② Sắc, bén.


meanings:
① Máy tiện, dùng để tiện các đồ tròn. ||② Cái đồ để hâm nóng. ||③ Con lăn. Phàm các loài kim dùng làm đồ để lăn cho trơn đều gọi là tuyền.


meanings:
(văn) ① Một loại lò để hâm rượu; ② Một loại khay (mâm kim loại); ③ Máy tiện; ④ Con lăn (để lăn trơn kim loại); ⑤ Cắt bằng dao.


meanings:
① Dây xích (chuyền): 小鐵鏈兒 Dây xích nhỏ; 表鏈兒 Dây đồng hồ; 項鏈兒 Dây chuyền; Họ dùng xích sắc trói nó lại; ② (văn) Chì chưa nấu; ③ Xem 鉸鏈.


meanings:
【鏌田】 Mạc Da [Mòyé] Thanh gươm Mạc Da (tên một thanh gươm quý nổi tiếng thời cổ).


meanings:
Thanh gươm nổi tiếng vào thời cổ đại. Vào thời Ngô, bên Trung Quốc có một người thợ chuyên môn rèn gươm nổi tiếng tên là Can Tương, vợ anh ta là Mạc Da. Hai người này phụ giúp vua Ngô Hạp Lư, họ rèn được 2 thanh gươm: một thanh gươm thuộc dương tên là Can Tương, một thanh gươm thuộc âm tên là Mạc Da. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho trí huệ sẵn có của mỗi người, hoặc tri kiến Bát-nhã của Thiền sư dùng để tiếp hoá người học một cách tự do tự tại. Tắc 9, Bích Nham Lục (Đại 48, 149 thượng) ghi: »明 鏡 當 臺。好 醜 自 辨。鏌 鎁 劍 在 手。殺 活 臨 時。 – Gương sáng trên đài soi thấy rõ ràng tốt xấu. Gươm Mạc Da nơi tay tùy thời cứu sống hoặc giết chết«.


meanings:
(hoá) Điprosi (Dysprosium, kí hiệu Dy). Xem 鏑 [dí].


meanings:
(văn) Mũi tên bịt sắt: 鋒鏑 Mũi tên nhọn. Xem 鏑 [di].


meanings:
① Đánh khoẻ giết dữ. Như Xích Bích ao binh 赤壁鏖兵 trận đánh quyết liệt ở Xích Bích. ||② Rầm rĩ.


meanings:
① Trận chiến ác liệt, chiến đấu quyết liệt: 赤壁鏖兵 Trận Xích Bích ác liệt; ② Ầm ĩ.


meanings:
① Khanh thương 鏗鏘 tiếng kim thạch (leng keng). ||② Tiếng đàn cầm đàn sắt. ||③ Khua, đánh.


meanings:
① (thanh) Leng keng: 鏗的一聲 Keng một tiếng; ② (văn) (Tiếng đàn cầm đàn sắt) tưng tưng; ③ (văn) Đánh, khua.


meanings:
① Tiếng ngọc. ||② Thương thương 鏘鏘 tiếng chuông boong boong.


meanings:
① Tiếng leng keng (lanh canh), tiếng kêu vang (của ngọc, đá); ② 【鏘鏘】 thương thương [qiang qiang] a. (thanh) Leng keng, lanh canh, boong boong; b. Cao, cao ngất.


meanings:
① (thanh) Boong boong, thùng thùng, phèng phèng... (tiếng chuông, trống, hay thanh la); ② Cái chiêng nhỏ. Xem 鏜 [táng].


meanings:
① Cái nạo bằng sắt, cái xẻng. ||② Gọt, nạo, xúc, xới.


meanings:
① Cái xẻng: 鐵鏟 Cái xẻng; ② Xúc, xới, san: 鏟土 Xúc đất, xới đất; 把地鏟平 San bằng mặt đất.


meanings:
① Cái gương soi, ngày xưa làm bằng đồng, bây giờ làm bằng pha lê. Nguyễn Du 阮攸: Tha hương nhan trạng tần khai kính, Khách lộ trần ai bán độc thư 他鄉顏狀頻開鏡，客路塵埃半讀書 (Ðông lộ 東路) Nơi quê người thường mở gương soi dung nhan, Trên đường gió bụi nơi đất khách, nửa thì giờ dùng để đọc sách. Quách Tấn dịch thơ: Ðường hé quyển vàng khuây gió bụi, Trạm lau gương sáng ngắm mày râu. ||② Soi.


meanings:
① Gương: 穿衣鏡 Gương đứng; 破鏡重圓 Gương vỡ lại lành; ② (văn) Soi gương; ③ Kính, kiếng: 近視眼鏡 Kính cận thị; 凹鏡 Kính lõm; 顯微鏡 Kính hiển vi.


meanings:
Xem thấy bóng dáng sự vật trong gương rồi tìm lấy vật đó nơi tấm gương, tỷ dụ lấy giả làm thật, uổng công vô ích. Huệ Nam ngữ lục ghi: »若 也 廣 尋 文 義、猶 如 鏡 裏 求 形； 更 乃 息 念 觀 空、大 似 水 中 捉 月。 – Nếu là rộng tìm văn nghĩa thì giống như tìm vật trong gương, còn ngưng nghỉ ý niệm để quán không thì giống như mò trăng đáy nước«.


meanings:
① Cái phiêu, cây lao. Một thứ đồ binh như cái giáo mà ngắn, dùng để lao người. Như phi tiêu 飛鏢.


meanings:
Cây lao: 飛鏢 Phi tiêu; 保鏢 Người hộ vệ, người hộ tống.


meanings:
① Thép. ||② Chạm, khắc. Như lũ khắc 鏤刻 chạm trổ. ||③ Cái lũ. Như cái chõ.


meanings:
① Chạm trổ: 鏤刻 Chạm khắc; 鏤花 Trổ hoa; ② (văn) Thép; ③ (văn) Cái lũ (tương tự cái chõ).


meanings:
① Giáo ngắn (một loại binh khí thời cổ); ② (văn) Đâm bằng giáo; ③ (thanh) Loảng xoảng, leng keng (tiếng kêu vang của kim loại).


meanings:
① Khắc đá, khắc trổ các loài kim cũng gọi là tạm. Như tạm hoa 鏨花 tạc hoa.


meanings:
① Cái đục, dao chạm: 石鏨 Cái đục đá; ② Tạc, khắc, chạm (trên đá hay kim loại): 鏨花 Tạc hoa; 鏨字 Khắc chữ; 鏨刀 Dao chạm.


meanings:
(khn) ① Tiền đồng (cuối đời Thanh); ② Tiền đúc bằng kim loại (nói chung): 鋼鏰兒 Tiền đúc bằng kẽm; 金鏰子 Tiền vàng.


meanings:
(hoá) Proactini (Protactinium, kí hiệu Pa).


meanings:
① Quan tiền. Cùng nghĩa với chữ cưỡng 繈. Đồng bạch cũng gọi là bạch cưỡng 白鏹.


meanings:
【鏹 水】cường thuỷ [qiangshuê] (hoá) Axit mạnh, cường toan. Xem 鏹[qiăng].


meanings:
Quan (tiền xưa) (dùng như 繈, bộ 糸): 白鏹(cũ) Bạc. Xem 鏹[qiang].


meanings:
① (đph) Liềm, hái; ② (văn) Trừ bỏ hoạ loạn.


meanings:
① Chất rỉ của các loài kim đùn ra ngoài. Như thiết tú 鐵鏽 rỉ sắt. Tục viết là tú 銹.


meanings:
① Cái nao bát to. Xem chữ bạt 鈸. Ta quen đọc là chữ nạo. ||② Cùng nghĩa với chữ nạo 撓.


meanings:
(term) aid or benefit people (pala, anugraha, upakāra)


meanings:
6840為寺院法會時所用金屬法器之一。鐃與鈸原為二種不同之樂器，後來混而並稱為鐃鈸。　鐃，古來即廣用於僧家與巫覡等之間，有金鐃、銅鐃等分別。金鐃，據周禮、禮記所載，係於退兵或舞蹈完畢退場時所鳴擊者，狀如火熨斗，有柄，互相撞擊則發出「鐃鐃」之聲，故稱為鐃。銅鐃，即所謂「銅拍子」，與金鐃之樣式全異，然類似銅鈸，惟形狀較小，由二個鈸構成，音亦清澄，故俗稱為鐃。　鈸，又作銅鈸、銅鈸子、銅鉢 子、銅盤；由響銅製成，呈圓盤形，中央部分隆起一圓，此圓之中心穿有小孔，孔內附有一紐。使用時，以兩手各持一面銅盤，互相撞擊鳴奏。據律書樂圖載，銅鈸子源自西域，無柄，以皮為紐，符合節拍以相擊，夷樂多用之。又據通典之記載，出於西戎、南蠻等地之銅鈸，其中央隆起之圓，有數寸者，亦有大至數尺者。中亞貝沙克魯克（Bäzäklik）出土之壁畫、敦煌出土之淨土變相，及日本當麻曼陀羅虛空會、阿彌陀二十五菩薩來迎圖中，均有此樂器之圖像。又「鐃鈸」之名，恐因銅鐃與銅鈸形狀之類似，致混同併稱，而流傳至今。　於佛教，除法會時鳴擊鐃鈸外，凡出班上香、藏殿祝贊轉輪、行者披剃、大眾行道、接新住持入院時，亦皆鳴擊。〔佛本行集經卷十四、摩訶僧祇律卷三十三、敕修百丈清規卷八法器章鐃鈸條、大宋僧史略卷下結社法集條、禪林象器箋唄器門〕


meanings:
(văn) Cái bào thẩm (để bào phẳng mặt gỗ).


meanings:
① Cái cựa gà. Như cái khoá va li, khoá thắt lưng, v.v. ||② Quynh quyết 扃鐍 cái ổ khoá hòm.


meanings:
(văn) ① Cái vòng khóa có lưỡi gà; ② Ổ khóa hòm (rương).


meanings:
① Tiêu đẩu 鐎斗 một thứ đồ ngày xưa dùng để đựng canh, hình như cái liễn, dưới có ba chân, trên có chuôi cầm, có vòi có nắp.


meanings:
【鐎鬥】tiêu đẩu [jiaodôu] Một loại đồ đựng rượu có chuôi cầm thời xưa.


meanings:
① Dưới cái cán mác bịt đồng tròn như đầu dùi gọi là tỗn.


meanings:
(văn) Lớp bịt đồng tròn như đầu dùi ở cán mác.


meanings:
① Cái khoá sắt. Một thứ đồ hình dùng để khoá chân người tù.


meanings:
(hoá) Laorenxi (Lawrencium, kí hiệu Lw).


meanings:
① Dưới đầu cán giáo cán mác bịt đầu cho phẳng nhẵn gọi là đối. ||② Một âm là đôn. Thiến.


meanings:
(văn) ① Một loại binh khí giống như thanh gươm nhưng nhỏ hẹp hơn; ② Phần nhô ra hai bên chỗ tiếp giáp giữa chuôi gươm và lưỡi gươm.


meanings:
6839寺院為報時、集眾所敲打之法器。在印度，於召集大眾時，常擊木製之揵椎（梵 ghaṇṭā）。如增一阿含經卷二十四載，七月十五受歲日，佛告阿難，於露地速擊揵椎以召集大眾。在我國則代以銅鐘。而諸經要集卷二十鳴鐘緣條引用雜喻經之偈而謂，若聞鐘聲，臥者須起。其所說之鐘，或係揵椎之意譯。　鐘有梵鐘與喚鐘兩種：(一)梵鐘，又稱大鐘、釣鐘、撞鐘、洪鐘、鯨鐘等。通常高約一五○公分，直徑約六十公分，懸掛在鐘樓上，係用於召集大眾，或作朝夕報時。梵鐘之上部雕有龍頭，稱為釣手；下部有相對之二座蓮花狀撞座，亦稱八葉，兩座以兩條交叉呈直角之條帶相連結，稱為袈裟襷，或稱六道；又在上部列有環狀之小突起物，稱為乳廓；從撞座以下稱為草間，下緣稱駒爪。於禪林中，以其告知初夜坐禪之時間，故稱定鐘；復以其告眾入僧堂，故亦稱入堂鐘。又梵鐘之音或稱為鯨音。 (二)喚鐘又稱半鐘、小鐘。通常係高六十公分乃至八十公分，吊在佛堂內之一隅，以其用途為通告法會等行事之開始等，故亦稱行事鐘。　我國自古即有銅鐘之製作，然其起源不詳。廣弘明集卷二十八載，北周天和五年（566），製大周二教鐘銘（北周武帝製），其他尚有大唐興善寺鐘銘、唐麟德二年（665）製之京都西明寺鐘銘等。另據續高僧傳卷二十九智興傳載，智興在隋大業五年（609）住於京師禪定寺，任時鐘之職。由上記得知，北周以降梵鐘之造立頻仍。此外，蘇州寒山寺之鐘，由唐代張繼所作楓橋夜泊詩而極負盛名。又據日僧圓仁所作入唐求法巡禮記卷三載，五臺山有鐘樓谷，乃文殊示現金鐘寶樓之處。　於韓國，古來即有優良之鑄鐘術，故存有極佳之梵鐘，如新羅惠恭王七年（771）所造泰德寺之鐘；近年懸於慶州南門外之鐘樓。　在日本，則有若干由我國傳入之鐘，已列為國寶，如豐前宇佐神宮、琉球波上神宮、肥前惠日寺、近江園城寺等之所藏。現存最古之鐘造於文武天皇二年（698），今為京都妙心寺所藏。〔四分律刪繁補闕行事鈔卷下四、付法藏因緣傳卷五、祖庭事苑卷四、佛祖統紀卷四十二、敕修百丈清規卷八法器章、禪林象器箋唄器門〕


meanings:
① Cái chuông. Trong chùa cứ sớm và tối thì khua chuông, cho nên mới gọi cái đồng hồ đánh chuông là chung.


meanings:
① Đồng hồ; ② Cái chuông; ③ [Zhong] (Họ) Chung.


meanings:
Núi nằm ngoài cửa Trung Sơn, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Núi nằm theo hướng đông tây dài khoảng 7km, ngang hướng nam bắc rộng chừng 3km, chu vi 30km. Chỉnh thể có hình vòng cung hướng về phía nam. Xa trông giống như con rồng uốn lượn quanh co cho nên Gia Cát Lượng có thuyết »Chung Sơn long bàn« (rồng cuộn Chung Sơn). Tôn Quyền thời Tam Quốc vì tránh tên huý tổ phụ Tôn Chung, mượn cớ Mạt Lăng Uý Tưởng Tử Văn tử nạn nơi đây mà đổi tên là »Tưởng Sơn«. Núi này cao hơn những ngọn núi khác ở Nam Kinh. Có ba ngọn bày ra như giá bút. Ngọn thứ nhất là Bắc Cao Phong cách mặt biển 448m, ngọn thứ hai là Tiểu Mao Sơn, cách mặt biển 350m, phía tây là ngọn thứ ba Thiên Bảo Sơn, cách mặt biển 250m. Vào thời Lục Triều, Chung Sơn là thánh địa Phật giáo, phân bố xung quanh có hơn 70 ngôi chùa am lớn nhỏ, có thể gọi là chùa chiền thành rừng, Thích tử thành hàng, âm thanh chuông khánh như tơ không đứt. Đời Tống Thiền sư nổi tiếng Mật Am Hàm Kiệt từng trụ trì Thái Bình Hưng Quốc Thiền Tự ở Tưởng Sơn, pháp ngữ dạy chúng của ngài được ghi trong Mật Am Hoà Thượng ngữ lục. Tháng 9 niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) đời Minh, vua bảo mười vị cao tăng mở Đại pháp hội tại Tưởng Sơn Thiền Tự để siêu độ thần dân tướng sĩ đã tử vong trong chiến tranh. Thiền sư nổi tiếng Sở Thạch Phạm Kì thăng đường thuyết pháp nơi pháp hội, quan trong triều tâu bày pháp ngữ này lên vua, Thái Tổ rất vui. Về sau vì xây lăng Minh Hiếu cho nên tất cả tự miếu đều di dời sang sườn núi đông nam, hợp làm một chùa, đổi tên là »Linh Nham Tự«. Sau khi Tôn Trung Sơn đem về an táng nơi đây, Chung Sơn bèn trở thành khu nghĩa trang để cho người chiêm ngưỡng và du lãm.


meanings:
Tên gọi chức vụ của vị tăng coi việc đánh chuông ở Thiền viện. Bách Trượng Thanh Quy Chứng Nghĩa Kí q. 8 (Vạn Tục 111, 428 thượng) ghi: »知 客 令 鐘 頭 鳴 鐘 三 下、知 客 焚 香 一 把 在 手。 – Tri khách ra lệnh cho Chung đầu đánh 3 tiếng chuông để Tri khách thắp nhang«.


meanings:
① Một thứ đồ dùng để đựng các đồ nấu dâng lên cúng. ||② Cái cây nến, cây đèn. Cũng như chữ đăng 燈. ||③ Một âm là đặng. Cái bàn đạp ngựa. Như mã đặng 馬鐙 bàn đạp ở yên ngựa.


meanings:
① Bàn đạp (ở yên ngựa): 馬鐙 Bàn đạp ở yên ngựa; ② (văn) Một thứ lọ dùng để nấu đồ cúng thời xưa.


meanings:
(hoá) Prazeodi (Praseodymium, kí hiệu Pr).


meanings:
(hoá) Califoni (Califonium, kí hiệu Cf).


meanings:
① Miếng sắt bịt đầu trục xe. ||② Cái giản, một thứ đồ binh có bốn cạnh mà không có mũi.


meanings:
Cái giản (một thứ binh khí thời cổ, giống cây roi có bốn cạnh). Xem 鐧 [jiàn].


meanings:
① Khắc. Khắc bản in gọi là tuyên bản 鐫板. ||② Trích xuống, giáng xuống. Giáng chức quan xuống gọi là tuyên cấp 鐫級 (khác hẳn với chữ huề 鑴 một thứ đỉnh, vạc).


meanings:
① Khắc. 【鐫刻】tuyên khắc [juankè] Khắc, chạm trổ: 鐫刻花紋 Chạm hoa văn; ② (văn) (Quan lại bị) giáng cấp, giáng xuống, trích xuống, trích giáng.


meanings:
① Cái chiêng. Hình như cái chuông nhỏ. ||② Tục gọi là cái vòng tay. Như ngọc trạc 玉鐲 vòng ngọc.


meanings:
① Vòng (đeo tay): 手鐲 Vòng đeo tay; 玉鐲 Vòng ngọc; ② (văn) Cái chiêng.


meanings:
① Lôi đĩnh 鐳錠 một loài kim, một nguyên chất hoá học (Radium, Ra) có tia sáng mạnh, thấu qua được các thể hơi, thể lỏng, thể đặc, sức mạnh hay giết được các giống vi trùng về bệnh truyền nhiễm, lấy tay sờ vào thấy nóng rát như lửa, sinh sản rất ít, mà dùng thì nhiều cho nên rất quý rất đắt. ||② Vại, lọ, bình.


meanings:
① (hoá) Rađi (Radium, kí hiệu Ra); ② (văn) Vại, lọ, bình.


meanings:
① Sắt, một loài kim dùng nhiều nhất. ||② Cứng cỏi, không chịu khuất ai. Như thiết hán 鐵漢 anh chàng cứng như sắt, thiết diện 鐵面 mặt sắt, v.v. ||③ Không thể mài mất đi được. Như thiết án nan phiên 鐵案難翻 án đã thành đủ chứng cớ như sắt rồi không thể nào gỡ ra lật lại được nữa. ||④ Đen.


meanings:
① Sắt, gang: 鋼鐵 Gang thép; 鐵桶 Thùng sắt, thùng tôn; 熔鐵 Nấu gang; ② Cứng như sắt, cứng cõi, vững chắc, đanh thép, sắt đá: 鐵的意志 Ý chí sắt đá; 鐵漢 Con người cứng cõi (đanh thép); 鐵案難譯 Án đã rành rành (có chứng cớ vững chắc khó lật lại được); 鐵拳 Quả đấm sắt; 鐵的紀律 Kỉ luật sắt; ③ (văn) Vũ khí, binh khí; ④ (văn) Đen; ⑤ [Tiâ] (Họ) Thiết.


meanings:
Chùa nằm ở phía tây thành phố Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Được xây vào khoảng niên hiệu Thiên Giám (502-519) đời Lương Nam Triều, Thượng thư hữu bộc Xạ Từ Miễn sửa nhà làm chùa, ban đầu gọi »Bát Chính Tự«, đời Đường đổi tên »Khai Nguyên Tự«. Thời Bắc Tống, trong chùa Khai Nguyên có hai viện Quảng Phúc, Trí Giả, chia ra thờ Quán Âm và Phổ Hiền. Tượng Quán Âm đúc bằng sắt vào niên hiệu Thiên Thánh thứ 3 (1025) đời Tống. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 2 (1369) đời Minh ban tên »Thiết Phật Thiền Tự«, tục gọi »Thiết Phật Tự«, hiện chỉ còn tiền điện, hậu điện và sương phòng. Tiền điện là Quán Âm điện, chính giữa thờ tượng sắt Quán Âm, cao 2, 15m nặng 1500 kg. Tượng hơi hướng về bên phải, thần thái đoan trang, phong tư phóng khoáng tự nhiên, pháp tướng trang nghiêm, tạo dáng ưu mỹ. Dù trải qua ngàn năm mà không bị gỉ sét, là kiệt tác của kỉ thuật đúc luyện kim đời Tống. Hậu điện là nhà trưng bày văn vật. Có 4 chiếc cột đá khắc kinh Phật của chùa Thiên Ninh, Hồ Châu được xây vào niên hiệu Hội Xương thứ 3 (843) đời Đường, trên có khắc »Tôn Thắng đà la ni kinh« và phù điêu. Còn có dựng một tấm bia lớn, trên có ghi »Thiên Ninh Vạn Thọ Thiền Tự«, là bút tích đích thực của Triệu Mạnh Phủ. Trong chùa còn có một chiếc giếng cổ do trụ trì Đàm Bích xây dựng vào niên hiệu Tuyên Đức thứ 8 (1434) đời Minh, trên miệng giếng xây vòng rào hình quả bí đỏ bằng đá cẩm thạch.


meanings:
Gọi đủ: Khánh Trung Thiết Bích Cơ Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 20 quyển, do Thiết Bích Huệ Cơ soạn vào đời Minh, Huyễn Mẫn trùng biên. Nội dung bao gồm: Thượng đường, Bỉnh phất, Phổ thuyết, Tiểu tham, Thị chúng, Trà thoại, Pháp ngữ, Cơ duyên, Vấn đáp, Tiên sách ngữ, Phật sự, Tượng tán, Tự tán, Thi, Tụng, Kệ, Liên phương, Ca minh, Tụng cổ (Niêm, biệt, bình, trưng, đại), Tạp trước, Thư vấn, Thỉnh khải, Hành trạng, Tháp minh, Tế văn và phụ lục 1 thiên niên phổ. Quyển thủ có lời tựa do Hùng Nhữ Học soạn vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 15 (1642) và lời dẫn do Hành Hoằng Ngộ soạn. Bộ ngữ lục này mang tính chất quảng lục, cũng có đem vào »Thiết Bích Cơ Thiền sư ngữ lục« 3 quyển do Tam Sơn Đăng Lai biên vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 15. Sách này có bản in lại của chùa Lăng Nghiêm phủ Gia Hưng, đời Thanh.


meanings:
Cây sắt trổ hoa. Thiền tông lấy câu »Thiết thọ hoa khai thế giới hương« tỷ dụ cho mọi vật trong pháp giới đều do diệu dụng vô tâm vô tác hiển hiện. Câu »Thiết thọ hoa khai« biểu thị lí bị xem là cố định bất biến nhưng thật ra có biến hoá. Nếu phối hợp vào thể dụng, thì thiết thọ là thể, hoa khai là dụng, biểu thị công dụng vô vi vô tác do chết mà hiển sống, do tĩnh mà phát động. Phần lời dẫn, tắc 40, Bích Nham Lục ghi: »休 去 歇 去。 鐵 樹 開 花。 有 麼 黠 兒 落 節。 直 饒 七 縱 八 橫。 不 免 穿 他 鼻 孔。 – Một thiền giả đạt đến cảnh giới thôi hết đi, giống như cây sắt trổ hoa, theo ông có hiện tượng này chăng? Có khi nào kẻ tinh ranh mà chịu thiệt thòi chăng? Cho dù ông tung hoành ngang dọc cũng không khỏi bị y xỏ mũi«.


meanings:
Cây cọc sắt. Thiền tông muợn từ này để chỉ cho trạng thái không gì dính mắc được. Tắc 44, Bích Nham Lục (Đại 48, 180 hạ) ghi: »禾 山 垂 語 云： 習 學 謂 之 聞。 絕 學 謂 之 鄰 （天 下 衲 僧 跳 不 出。 無 孔 鐵 鎚 一 箇 鐵 橛 子）。 – Hoà Sơn dạy rằng: Hữu học gọi là nghe, Vô học gọi là gần (Thiền tăng trong thiên hạ nhảy không ra khỏi; chùy sắt không lỗ, một cây cọc sắt)«.


meanings:
Trâu sắt. Vốn là một pho tượng được thần cách hoá để giữ gìn, phù hộ cho vùng Thiểm Phủ Hà Nam khỏi bị nạn lũ lụt bởi nước sông Hoàng Hà. Thiền tông mượn từ này để đổi thành thuật ngữ »Thiết ngưu chi cơ« có nghĩa là Tâm ấn vô tướng của Phật Tổ; về thể thì bất động, về dụng thì tự tại mà không dấu vết. Tắc 38, Bích Nham Lục (Đại 48, 175 hạ) ghi: »祖 師 心 印。 狀 似 鐵 牛 之 機、 去 即 印 住、 住 即 印 破。 只 如 不 去 不 住 、 印 即 是、 不 印 即 是？ – Tâm ấn của Tổ sư giống như máy trâu sắt, buông đi thì ấn còn nguyên, nắm chặt thì ấn bị vỡ. Còn như lúc không buông đi, không nắm chặt thì ấn là phải, hay không ấn là phải?«. Lục Tổ Lạc Đạo Ca ghi: »鐵 牛 耕、 石 女 笑。 幾 人 識 得 玄 中 妙。 – Thiết ngưu canh, thạch nữ tiếu. kỉ nhân thức đắc huyền trung diệu. – Trâu sắt cày, gái đá cười. Mấy ai biết được diệu trong huyền«.


meanings:
Tác phẩm, 2 quyển, do sư Huyền Lâu Áo Long thuộc tông Tào Động, Nhật Bản soạn. Nội dung sách này mô phỏng theo Bích Nham Lục gồm 100 tắc công án, có phần bình xướng và tụng cổ. Quyển thượng gồm 50 tắc từ »Văn-thù nhập môn« đến »Nghĩa Trung thăng toà«. Quyển hạ gồm 50 tắc từ »Bảo Phúc Phật điện« đến »Quy Sơn phương trượng«. Theo: PQĐTĐ của Nhóm Từ Di.


meanings:
Sống lưng bằng sắt, ví dụ dùng để chỉ hành vi làm phấn chấn tinh thần, tự xây dựng chí lớn và quyết tâm theo đuổi. Tiết Phúc Nghiêm Diễn Thiền sư trong Tăng Bảo Chính Tục truyện q. 6 ghi: »衲 僧 家 直 須 奮 大 志、 鐵 脊 梁、 向 時 人 行 不 得 處 行、 向 古 人 學 不 到 處 學、 行 至 無 可 行、 學 至 無 可 學。 – Thiền tăng cần phải lập chí lớn, phấn chấn tinh thần, làm được chỗ người đời không thể làm, học được chỗ người xưa không thể học; làm đến chỗ tột cùng, học đến mức tuyệt đỉnh«.


meanings:
Thiền tăng Ngộ Duyên sống vào đời Tống, hành cước tham phỏng, chẳng nệ xa gần, người thời ấy gọi sư là »Thiết Cước«. X. Ngộ Duyên.


meanings:
① Trái chùy gai bằng sắt, là vũ khí dùng để đánh nhau vào thời xưa. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho sự dạy đạo nghiêm khắc. Tắc 12, Bích Nham Lục (Đại 48, 152 hạ) ghi: »僧 問 洞 山： 如 何 是 佛？ （鐵 蒺 藜、 天 下 衲 僧 跳 不 出）。 – Tăng hỏi Động Sơn: Thế nào là Phật? (Trái chùy gai bằng sắt, thiền sinh các nơi nhảy không khỏi)«. ② Gọi đủ: Lô Sơn Biệt Truyền Thiền sư Thiết Tật Lê. Sách, 1 quyển, do Biệt Truyền Đạo Kinh soạn vào đời Minh, Nguyên Hiền và Nguyên Hoảng biên tập. Đại ý sách này nêu lên nghĩa gốc của 100 tắc công án trong Bích Nham Lục và có phụ các bài tụng.


meanings:
Còn gọi: Thiết tuấn liêm. Bánh bao có nhân bằng sắt, không thể nhai, nuốt và tiêu hoá được tỷ dụ cho cơ ngữ của nhà thiền siêu việt ngôn cú, nghĩa lý, rất khó tham cứu. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »法 演 遊 方 十 有 餘 年。 海 上 參 尋 見 數 員 尊 宿。 自 謂 了 當。 及 到 浮 山 圓 鑑 會 下。 直 是 開 口 不 得。 後 到 白 雲 門 下。 咬 破 一 箇 鐵 餕 饀。 直 得 百 味 具 足。 – Pháp Diễn tôi du phương hơn muời năm tìm kiếm trên biển giáo nghĩa, gặp được vài vị tôn túc rồi tự cho là việc lớn đã xong. Khi đến thiền hội Phù Sơn của ngài Viên Giám thì tôi chẳng mở miệng được. Sau đến dưới cửa Bạch Vân cắn vỡ được một cái bánh bao có nhân bằng sắt, đến nỗi có đủ trăm vị«. Mật Am ngữ lục ghi: »虛 空 掛 劍。 殺 活 臨 時。 鞭 起 臨 濟 瞎 驢。 放 出 五 祖 鐵 酸 豏。 盡 大 地 人。 亡 鋒 結 舌。 – Treo gươm trên hư không, giết tha tùy lúc, đánh thức con lừa mù của Lâm Tế, ném ra bánh bao có nhân bằng sắt của Ngũ Tổ, người khắp mặt đất mất cơ phong, đớ lưỡi«.


meanings:
① Cái vòng. Phàm cái gì tròn mà trong có lỗ có thể xâu mà cầm mà treo được đều gọi là hoàn. Như kim hoàn 金鐶 vòng vàng.


meanings:
① Cái chuông lắc. Ngày xưa khi nào ra tuyên mệnh lệnh thì lắc chuông. Thứ lưỡi bằng gỗ gọi là mộc đạc 木鐸 cái mõ. Ngày xưa dùng cái đạc để tuyên lời dạy, cho nên gọi những người chủ trì về việc giáo hoá là tư đạc 司鐸.


meanings:
① Cái mõ: 木鐸 Cái mõ (bằng gỗ); ② (văn) Cái chuông lắc.


meanings:
① Cái dùi lớn. Theo điển tích: Lúc vua Tần Thuỷ Hoàng xây cất cung A-phòng (có thuyết nói xây dựng Vạn Lí Trường Thành) đã cho thợ làm cái dùi rất lớn để khoan vật. Về sau chiếc dùi này không dùng được nữa. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho kẻ vô dụng, cơ phong chậm lụt. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 12 (Đại 51, 291 trung) ghi: »有 僧 扣 門。 師 云： 阿 誰？ 僧 云： 某 甲。 師 云： 秦 時 鐸 落 鑽。 – Có vị tăng gõ cửa. Sư hỏi: Ai đó? Tăng đáp: Tôi đây. Sư bảo: Đồ chậm lụt!«. ② Một loại dùi có cán xoay, dụ cho thiền ngữ cơ phong. Tiết Hà Sơn Thủ Tuần Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »𨍏 轢 鑽 住 山 斧、 佛 祖 出 頭 未 輕 與。 縱 使 醍 醐 滿 世 間、 你 無 寶 器 如 何 取？ – Cái dùi cơ phong, chiếc búa trụ sơn, Phật Tổ ra đời không dám xem thường. Giả sử đề hồ đầy thế gian, các ông không có đồ quý làm sao đựng?«.


meanings:
① Lang đang 琅鐺 cái khoá.||② Một âm là sanh. Cái chõ có chân.


meanings:
(Cái) xanh, chõ có chân (đúc bằng gang). Xem 鐺 [dang].


meanings:
(thanh) Leng keng, loong coong, kinh coong. Xem 鐺 [cheng].


meanings:
① Đúc, đúc loài kim ra các đồ dùng. Như chú đồng 鑄銅 đúc đồng.


meanings:
Đúc: 鑄一口鐵鍋 Đúc một cái chảo (nồi gang); 這口鍾是銅鑄的 Cái chuông này đúc bằng đồng.


meanings:
① Cái vạc, cái chảo. ||② Cái vạc to dùng để hành hình thời xưa. Nguyễn Du 阮攸: Ðại bổng cự hoạch phanh trung thần 大棒巨鑊烹忠臣 (Kì lân mộ 麒麟墓) trung thần đem gậy lớn đánh, nấu trong vạc. ||③ Nấu.


meanings:
① (đph) Chảo (nói chung); ② Vạc, chảo to (một thứ hình cụ hành hình tàn khốc thời xưa); ③ (văn) Nấu.


meanings:
6907 請參閱 唐大和上東征傳 [1]請參閱 東征繪傳即以鍋鑊煮沸湯，置罪人於其中，以懲其生前罪行之地獄。據觀佛三昧海經卷五載，此地獄共有十八鑊，每一鑊縱廣皆四十由旬，有七重之鐵網，其內充滿沸鐵。有五百羅剎，以大石炭燒其銅鑊，其火焰焰相承，在地獄六十日（即此娑婆世界之十二萬年）而不滅。係眾生毀佛戒法、殺生祠祀、為食肉焚燒山野而傷害眾生、燒煮生類等所招感之果報。犯罪之人，臨命終時，身心煩悶，不能禁制大小便，身體或熱如湯，或冷如冰，乃萌生得大溫水沐浴之念。獄卒羅剎遂化作僮僕，手擎湯瓮至罪人所，罪人見瓮，心生喜愛，氣絕命終而生此鑊湯中。罪人於其內，身肉消爛，唯餘骨存在；即被用鐵叉取出鑊外，鐵狗食之，嘔吐在地，尋復還活；獄卒再驅捕罪人，還令入鑊中。罪人因畏鑊熱，乃攀劍樹上，骨肉斷壞，還墮鑊湯中。因殺生之罪，於一日一夜中有恆河沙之生死果報。罪畢乃出，生於畜生道，豬羊雞狗短命之處，無不經歷，待受身八千萬年後，才生於人道。雖生人道中，仍受多病、短命之報，經無量劫後遇善知識，始能受持五戒、行六度。〔正法念處經卷七、經律異相卷五十〕


meanings:
Vạc sôi lò lửa. Hình phạt khốc liệt dưới địa ngục. Tiết Thị Chân Ngộ Thiền Nhân trong HSLNMDT q. 2 ghi: »鐵 床 銅 柱 依 幻 而 施 設、 鑊 湯 爐 炭 依 幻 力 而 沸 騰。 – Giường sắt cột đồng nhờ vào sức huyễn mà lập bày, vạc sôi lò lửa nhờ vào sức huyễn mà sôi sục«.


meanings:
① Cái gương soi. Ngày xưa dùng đồng làm gương soi gọi là giám. Ðem các việc hỏng trước chép vào sách để làm gương soi cũng gọi là giám. Như ông Tư Mã Quang 司馬光 làm bộ Tư trị thông giám 資治通鑑 nghĩa là pho sử để soi vào đấy mà giúp thêm các cách trị dân.


meanings:
① Gương soi: 水平如鑑 Phẳng lì như mặt gương; ② Bài học, tấm gương, răn: 引以爲鑑 Lấy đó làm gương, đưa ra để răn; 資治通鑑 Sách "Tư trị thông giám" (của Tư Mã Quang, nghĩa là "tấm gương chung để giúp cho việc trị nước"); ③ Soi: 水清可鑑 Nước trong có thể soi bóng mình được; ④ Xem xét: 鑑別 Xem xét và phân biệt, phân biệt.


meanings:
Thiền tăng Hạo Giám giỏi biện luận nên người đời gọi là »Giám Đa Khẩu«. X. Hạo Giám.


meanings:
(793-866) Thiền tăng đời Đường, họ Tiền, người xứ Hồ Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; tham học nơi Thiền sư Diêm Quan Ngộ Không. Sư trụ Đông Phong Kính Sơn ở Thiên Mục.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Sư Nãi đời Ngũ Đại. X. Sư Nãi.


meanings:
6907（687～763）唐代僧。又稱過海大師、唐大和尚。乃日本律宗之始祖。廣陵江陽（江蘇江都）人，俗姓淳于。早歲出家學律及天台，又至長安、洛陽參學，後歸揚州，於大明寺講律傳法。開元二十一年（733，日本天平五年），日僧榮叡、普照等來唐留學，見中國戒律之盛況，遂於天寶元年（742）請師東渡弘傳律法。　師深感日本乃佛法興隆有緣之國，遂決心赴日弘布戒律，時請隨往之弟子有祥彥、道興、道航等二十一人。然五次東渡，皆因國人不捨高僧東遊，又遭受海賊、暴風等而未能成行，其間顛沛長達十一年之久。後雖雙目失明，卻不稍減其赴日之志。　天寶十二年，日本遣唐使藤原清河等人復請師東渡，是為第六次啟航，時與師同往者有法進、曇靜、思託等十一人，師年六十六。日本天皇遣使慰問，並詔賜「傳燈大法師」之號。遂依道宣之戒壇圖經，於東大寺毘盧遮那佛前營建戒壇，師親為君民上下傳授菩薩戒，又為日僧重授戒法，此為日本登壇授戒之嚆矢。其後，於大佛殿之西創立戒壇院，又於院北建構唐禪院，盛化四眾。　日本天平勝寶七年（755），師受賜新田部之邸，乃建寺為結界之道場。次年，師受任夏大僧都，未久，任大僧正，然師以教務繁雜之由請辭。天平寶字元年（757），敕賜「大和尚」之號，並賜予備前國水田一百町，乃於上園地啟建伽藍。寺成，敕賜「唐律招提」之額。不久，詔築戒壇，並敕天下入此學律受戒，乃成為授戒傳律之根本道場。此外，師復奏請於下野藥師寺、筑紫觀世音寺啟建戒壇，由是，律法大興。天平寶字七年，師面西結跏趺坐示寂，世壽七十六。　師攜往日本之大量佛教經像、藥物、藝術品等，對發展日本醫學、雕塑、美術、建築皆有相當貢獻。〔宋高僧傳卷十四、唐大和上東征傳、戒律傳來記卷上、今昔物語卷十一、元亨釋書卷一、本朝高僧傳卷二〕（參閱「東征繪傳」3297、「唐大和上東征傳」4064）


meanings:
→ hoá thành giám thiền sư 化城鑒禪師; → vân đỉnh giám thiền sư 雲頂鑒禪師


meanings:
① Cái bàn sắt. ||② Phủ chất 斧鑕 hình cụ để chém người.


meanings:
(văn) ① Cái thớt; ② Đòn kê: ©斧鑕 Tấm gỗ kê để chặt đầu (người bị tử hình thời cổ).


meanings:
① Mỏ, các loài kim chưa thuộc gọi là khoáng. Tục hay dùng chữ khoáng 礦.


meanings:
① Bạch lạp 白鑞 một thứ pha chì lẫn với thiếc để hàn đồ.


meanings:
Hợp kim hàn. Cg. 白鑞 [báilà], 錫鑞 [xilà], 焊錫 [hànxi].


meanings:
① Nung. ||② Đẹp. ||③ Quắc thước 鸎鑠 mạnh mẽ, người già mà tinh thần còn mạnh cũng gọi là quắc thước.


meanings:
① Nung chảy: 鑠金 Nung vàng; 鑠石流金 (Nắng) như thiêu như đốt; ② Mòn mất, tiêu huỷ; ③ Sáng ngời (như Ã{ [shuò], bộ 火); ④ (văn) Mạnh mẽ: ôw鑠 Già mà vẫn còn lanh lợi mạnh khỏe, quắc thước.


meanings:
6920梵語 śakti，巴利語 satti。又作鑠訖底、爍訖底、鑠底。意譯作槊。即指槍戟。密教以之安置於曼荼羅中，或作為不動明王之持物。於印度，以鑠乞底象徵威力、性力之義，始見於斯吠達修達羅奧義書（梵 Śvetāśvataropaniṣad）等諸奧義書中。於印度教，原係用來象徵主上神之威力，後亦以之寓於其配偶神，由是遂擬人化而轉變為女神之性力崇拜，今印度教中即有崇拜濕婆（梵 Śiva）配偶神杜爾嘉（梵 Durgā）之性力派；佛教中有關如來鑠乞底菩薩之說，恐係受此思想影響而產生者。〔蘇悉地羯囉經卷下、佛母大孔雀明王經卷下、大日經疏卷六、慧琳音義卷三十五〕（參閱「如來鑠乞底」2364）


meanings:
(văn) ① Cái giũa; ② Mài giũa; ③ (Ngb) Tu tỉnh.


meanings:
① Cái hàm thiết ngựa. ||② Cái tiêu, một thứ đồ binh dùng để lao người, những kẻ bảo hộ khách qua đường thường dùng tiêu nên gọi là tiêu khách 鑣客. Nay thông dụng như chữ tiêu 標 hay chữ tiêu 鏢.


meanings:
① Hàm thiết ngựa: 分道揚鑣 Mỗi người (đi) một đằng (nẻo, ngả), đường ai nấy đi; ② Như 鏢 [biao].


meanings:
① Cái hoả lò, bếp lò. Có khi viết là lô 爐.


meanings:
① Giàu, thịnh vượng (thường dùng để đặt tên người hay hiệu buôn).


meanings:
① Giàu; ② Thịnh vượng (thường dùng để đặt tên người hay hiệu buôn).


meanings:
① Cái chìa khoá. ||② Cái khoá. ||③ Khoá. ||④ Vào.


meanings:
Chìa khóa. 【鑰匙】thược thi [yàoshi] Chìa khóa. Xem 鑰 [yuè].


meanings:
(Cái) khóa: 南門鎖鑰 Thị trấn quan trọng ở miền nam. Xem 鑰 [yào].


meanings:
① Cái dầm, cái lẹm, lưỡi cày. ||② Đục, khoét.


meanings:
(văn) ① Lưỡi cày; ② Dao cắt gọt, dao khoét, cái dầm; ③ Châm, chích; ④ Khắc, trổ, đục, khoét; ⑤ Bới, xới lên.


meanings:
① Các vật hoà hợp với nhau. ||② Vá, nạm, trám. Như tương nha 鑲牙 trám răng.


meanings:
Gắn, bịt, viền, vá, trám, lắp, nạm: 金鑲玉嵌 Viền vàng khảm ngọc; 塔頂上鑲著一顆閃閃發亮的紅星 Trên đỉnh tháp gắn một ngôi sao đỏ lấp lánh; 她給那裙子鑲上了花 Cô ấy viền một viền hoa lên trên quần; 傍缺一角，以黃金鑲之 Phía bên khuyết mất một góc, lấy vàng trám lại (Tam quốc chí diễn nghĩa).


meanings:
① Một thứ như cái đỉnh. ||② Vừng hơi, ánh khí toả ra bên mặt trời.


meanings:
(văn) ① Một loại đỉnh (vạc) thời xưa; ② Vừng hơi toả ra bên mặt trời.


meanings:
① Cái gáo múc nước. Cũng như chữ quán 罐.


meanings:
① Nhiếp tử 鑷子 cái nhíp. ||② Cái cặp tóc.


meanings:
① Cái cặp, cái nhíp; ② Nhổ bằng cặp, gắp bằng nhíp.


meanings:
① Cái thanh la. Nguyễn Du 阮攸: Triệt dạ la thanh bất tạm đình 徹夜鑼聲不暫停 suốt đêm tiếng thanh la không tạm ngớt.


meanings:
Thanh la, chiêng: 敲鑼打鼓 Khua chiêng gõ trống.


meanings:
① Cái khoan, cái dùi. ||② Một âm là toàn. Đâm, dùi, đục. Luận ngữ 論語: Ngưỡng chi di cao, toàn chi di kiên, chiêm chi tại tiên, hốt yên tại hậu 仰之彌高，鑽之彌堅，瞻之在前，忽焉在後 (Tử Hãn 子罕) Ðạo (của Khổng Tử) càng ngửng lên trông càng thấy cao, càng đục càng thấy cứng, mới thấy ở trước mặt, bỗng hiện ở sau lưng. ||③ Xuyên qua, đi lách qua cũng gọi là toàn. ||④ Toàn thạch 鑽石 một thứ đá rất quý, rất rắn dùng để chạm khắc ngọc và thuỷ tinh, nên cũng gọi là kim cương toàn 金剛鑽. ||⑤ Xét cùng nghĩa lí, thâm nhập.


meanings:
① Khoan, dùi: 鑽一個孔 Khoan một cái lỗ; ② Chui, luồn: 鑽進密林深處 Chui vào rừng sâu; 月亮從雲縫裡鑽了出來 Mặt trăng luồn qua đám mây; ③ Chúi xuống, rúc, lẩn: 鑽到水裏 Chúi xuống nước; 鑽在泥下 Rúc (lẩn, chui) xuống dưới bùn; ④ Đi sâu nghiên cứu, xét tường tận nghĩa lí, tìm tòi, giùi mài: 光鑽書本 Chỉ giùi mài suông ở sách vở. Xem 鑽 [cuán], [zuàn].


meanings:
① Cái khoan: 電鑽 Cái khoan điện; ② Kim cương: 鑽戒 Nhẫn kim cương; ③ Chân kính: 十七鑽的手錶 Đồng hồ 17 chân kính; ④ Như 鑽 [zuan] nghĩa ①. Xem 鑽 [cuán], [zuan].


meanings:
Dùi giấy cũ. Chế giễu những vị tăng chỉ biết một bề dùi mài kinh điển mà không biết cầu ngộ. Đại Huệ Phổ Giác Thiền sư ngữ lục q. 27 (Đại 47, 928 trung) ghi: »杜 門 壁 觀、 此 息 心 良 藥 也； 若 更 鑽 故 紙、 定 引 起 藏 識 中 無 始 時 來 生 死 根 苗。 – Đóng cửa ngó vách, đây là thuốc hay để dứt vọng tâm… Nếu chỉ dùi mài kinh sách thì ắt dẫn khởi mầm mống sinh tử trong tàng thức từ vô thỉ đến nay«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
to make a fire by rubbing two sticks together


meanings:
① Loan linh 鑾駖 trước xe vua đi có trỗ một con chim loan ngậm cái chuông, vì thế nên xa giá của vua gọi là loan. Như tùy loan 隨鑾 theo xe vua.


meanings:
① Lục lạc, chuông nhỏ (gắn trên cổ ngựa, hoặc treo trên xe vua đi); ② Xa giá của vua, xe vua đi.


meanings:
① Cái đục. Tục gọi là tạc tử 鑿子. ||② Đào. Như tạc tỉnh nhi ẩm 鑿井而飲 đào giếng mà uống. ||③ Cái lỗ đầu cột. Như nhuế tạc 枘鑿 lỗ tròn, xà vuông, không tra vào được. Vì thế nên hai bên ý kiến khác nhau, không thể dung hợp được cũng gọi là nhuế tạc. ||④ Xuyên tạc. Lẽ không thể thông được mà cứ cố nói cho thông gọi là xuyên tạc 穿鑿. ||⑤ Rành rọt. Như ngôn chí tạc tạc 言之鑿鑿 nói ra rành rọt. ||⑥ Giã gạo cho thật trắng.


meanings:
① Cái đục; ② Đục: 鑿眼 Đục lỗ; ③ Đào: 鑿井 Đào giếng. Xem 鑿 [zuò].


meanings:
① Như 鑿 [záo]; ② (văn) Rõ ràng, rõ rệt, rành rành, xác thực: 確鑿 Rõ ràng, rõ rệt; 言之鑿鑿 Nói ra rành rọt; ③ (văn) Giã gạo cho thật trắng; ④ Xuyên tạc (giải thích méo mó bài văn); ⑤ (văn) Cái lỗ đầu cột. Xem 鑿 [záo].


meanings:
Một thứ binh khí thời xưa có đầu hình bán nguyệt. Xem 鎲 [tăng].


meanings:
① Dài, so hai đầu với nhau, bên nào thừa hơn gọi là trường. ||② Lâu dài. Như trường thọ 長壽 sống lâu. ||③ Xa. Như trường đồ 長途 đường xa. ||④ Thường. Như môn tuy thiết nhi trường quan 門雖設而長關 tuy có cửa mà thường đóng mãi. ||⑤ Hay, tài. Như [b]nhất trường khả thủ 一長可取 có một cái hay khá lấy. ||⑥ Một âm là trưởng. Lớn, người đã đến tuổi trưởng thành gọi là trưởng. ||⑦ Tuổi cao hơn, có tuổi hơn. ||⑧ Những bậc trên mình mà có tuổi gọi là trưởng lão 長老. ||⑨ Hàng thứ nhất. Như trưởng tử 長子 con trưởng, trưởng tôn 長孫 cháu trưởng, v.v. ||⑩ Ðứng đầu. Chức đứng đầu các bộ đều gọi là bộ trưởng 部長, lục quân trưởng 陸軍長 chức đứng đầu các quân bộ. ||⑪ Lớn lên, trái lại với tiếng tiêu mòn. Như cẩu đắc kì dưỡng, vô vật bất trưởng 苟得其養無物不長 nếu nuôi hợp cách, không vật nào không lớn. ||⑫ Lại một âm là trướng. Chiều dài, nhiều, thừa. Như trướng nhất thân hữu bán 長一身有半 đo chiều dài hơn một thân rưỡi.


meanings:
① Dài, xa, chiều dài: 這段路全長約二千公里 Đoạn đường này dài độ 2.000 thước; 長途 Đường xa; ② Lâu, lâu dài: 很長時間沒有消 Đã rất lâu không có tin tức gì cả; ③ Giỏi, tài, sở trường về: 他長于游 泳 Anh ấy bơi giỏi; ④ Cái hay, cái sở trường, ưu điểm: 各有所長 Mỗi người có một sở trường; 取長補短 Lấy ưu bù khuyết, lấy hơn bù kém; 一長可取 Có một cái hay khả thủ; ⑤ (văn) Thường, luôn, mãi mãi: 門雖設而長關 Cửa tuy có nhưng thường đóng luôn (Đào Uyên Minh: Quy khứ lai từ); 長使英雄淚滿襟 Mãi mãi khiến cho người anh hùng lệ rơi đầm đìa vạt áo (Đỗ Phủ: Vũ Hầu từ). Xem 長 [zhăng].


meanings:
① Mọc: 今年莊稼長得很好 Mùa màng năm nay (mọc) rất tốt; 手上長了一個瘡 Trên tay mọc một cái nhọt; ② Lớn lên: 豬長得眞快 Lợn (heo) chóng lớn lắm; 長大成人 Lớn lên thành người; 苟得其養，無物不長 Nếu được nuôi tử tế thì không vật gì không lớn lên (Mạnh tử); ③ Tăng thêm, tăng lên: 長見識 Tăng thêm kiến thức; 學問長了 Học vấn tăng lên; ④ Nhiều tuổi hơn, tuổi cao hơn, có tuổi hơn, lớn hơn: 最年長 Nhiều tuổi hơn hết; 我比他長兩歲 Tôi (lớn) hơn nó hai tuổi; 吾又長汝三歲 Ta lại lớn hơn em ba tuổi (Viên Mai: Tế muội văn); ⑤ Trên, bề trên: 叔叔比侄子長一輩 Chú trên cháu một bậc; ⑥ Cả, hàng thứ nhất, hàng trưởng: 長子 Con cả; 長兄 Anh cả; ⑦ Đứng đầu (các ban, bộ...) trưởng: 部長 Bộ trưởng; 首長 Thủ trưởng; ⑧ Sinh ra, mọc ra, đã có: 長蟲子 (Sinh ra) có sâu, có giòi; 長葉子了 (Cây) đã ra lá. Xem 長 [cháng].


meanings:
(1110-1165) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Đạo Huệ. Sư họ Phan, quê ở Trường Nguyên, Tiên Du (nay là huyện Tiên Du, tỉnh Hà Bắc), miền Bắc Việt Nam. Trong núi, hàng ngày sư mặc áo cỏ, ăn trái dẻ, làm bạn cùng suối, đá, khỉ, vượn. Trong suốt 12 giờ, sư thu xếp, an định thân tâm nhất như, không còn phân biệt đối đãi để trì kinh. Vua Lí Anh Tông nghe tiếng ái mộ, muốn gặp sư mà không thể được. Vua thầm sai Phiên thần họ Lê là bạn cũ của sư khéo dẫn dụ về triều. Họ Lê dụ sư về đến nhà trọ chùa Hương Sát. Sư tự hối hận, liền trốn về núi xưa. Kệ thị tịch: »在 光 在 塵、 常 離 光 塵。 心 腑 澄 徹、 與 物 無 親。 體 於 自 然、 應 物 無 垠 。 宗 匠 二 儀、 淘 汰 人 倫。 亭 毒 萬 物、 與 物 爲 春。 作 舞 鐵 女、 打 鼓 木 人。 – Tại quang tại trần, thường li quang trần. Tâm phủ trừng triệt, dữ vật vô thân. Thể ư tự nhiên, ứng vật vô ngân. Tôn tượng nhị nghi, đào thải nhân luân. Đình độc vạn vật, dữ vật vi xuân. Tác vũ thiết nữ, đả cổ mộc nhân. – Ở chỗ sáng (và) bụi, thường lìa sáng (và) bụi. Tâm phủ lóng tột, cùng vật không thân. Thể vốn tự nhiên, hiện vật không tì (vết). Hun đúc lưỡng nghi (âm dương), gạn lọc đạo làm người. Dưỡng nuôi muôn vật, cùng vật làm xuân. Người gỗ đánh trống, gái sắt múa may«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Lâu dài, vĩnh viễn. Kiếp: Đơn vị thời gian rất lớn, gồm vô số năm. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »悟 即 元 無 差 別、 不 悟 即 長 劫 輪 回。 – Ngộ thì vốn không có sai khác, không ngộ thì vĩnh viễn luân hồi«.


meanings:
Chùa ở hang Đảng Tử, núi Bạch Nhai, thành phố Đặng Châu, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Ban đầu do hai Thiền sư Nhất Hạnh và Hổ Nhân sáng lập, tên là »Hương Nghiêm Tự«. Khoảng niên hiệu Thượng Nguyên (760-762) đời Đường, lúc Thiền sư Huệ Trung trụ chùa này, gọi là »Hương Nghiêm Trường Thọ Tự«. Cuối đời Đường Ngũ Đại chùa trở thành một đại thiền sát. Đời Tống thường gọi »Hương Nghiêm Tự«. Đời Nguyên là đạo tràng tông Tào Động, cao tăng lớp lớp xuất hiện giáo hoá khắp nơi. Cuối đời Nguyên chùa bị chiến tranh phá huỷ. Đời Minh xây dựng lại, quy mô đã không bằng như xưa. X. »Hương Nghiêm Tự«.


vietnamese:
trường thọ diệt tội hộ chư đồng tử đà la ni kinh <bktt>


meanings:
3603長壽，巴利名 Dīghīti, Dīghati。又作長生王。據中阿含卷十七長壽王本起經所載，此王過去世乃拘娑羅國（巴 Kosalā）國王，曾敗於加赦國（巴 Kāsi）梵摩達哆王（巴 Brahmadatta），因悟鬥爭不能息事，遂棄報復之念，與妻逃至加赦國之波羅捺城（巴 Bārān⑩si），初居於村邑，後入都城，並於城中表演妙音伎，令聞者歡悅。　未久，得子名長生童子（巴 Dīghāyu），及長，聰明猛毅，亦善伎藝。加赦國王聞知長壽等人在都城，遂縛殺長壽，長壽臨終時戒其子勿復仇，後長生雖有機會可報父仇，以父遺言之故，而未殺加赦王，並爲彼具說前緣，王深恥己行，乃復還長生之國土。本經及六度集經卷一均謂長壽王即釋尊，長生即阿難，梵摩達哆即提婆達多；亦有以長壽王即淨飯王，其妻即摩耶夫人，長生即釋尊者。〔雜阿含經卷三十七、增一阿含經卷一、佛本行集經卷五賢劫王種品、五分律卷十五受戒法〕


meanings:
Tạ thế. Tiết Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »師 自 咸 通 十 年 己 丑 歲 三 月 一 日 剃 髮 被 衣、 令 擊 鐘、 儼 然 而 往、 大 眾 號 慟、 師 復 覺、… 至 八 日、 使 開 浴、 浴 訖、 端 坐 長 往。 春 秋 六 十 二、 僧 夏 四 十 一。 – Vào ngày mồng một tháng ba năm kỉ Sửu, niên hiệu Hàm Thông thứ 10 (870), Sư cạo tóc mặc áo, sai người đánh chuông, rồi ngồi thị tịch rất nghiêm trang, đại chúng thương khóc quá độ nên sư tỉnh dậy… Đến ngày mồng tám, sư bảo sửa soạn tắm. Tắm xong, sư ngồi ngay ngắn mà tạ thế. Sư thọ 62 tuổi, 41 tuổi hạ«.


meanings:
Còn gọi: Di Sơn Thiền Viện. Thiền viện ở núi Di Sơn gần Tây Thành, huyện Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc; do Thiền sư Đại An xây dựng vào đầu niên hiệu Hàm Thông (860-873) đời Đường, ban đầu có tên là Di Sơn Thiền Viện. Cuối đời Đường đầu đời Ngũ Đại, Thiền sư Huệ Lăng nhậm chức trụ trì chùa này, đổi tên là »Trường Khánh Viện«. Đến đời Tống là thời kì cực thạnh. Đời Minh đổi viện thành tự (chùa). Khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628-1643), Thiền sư Đạo Độc quê ở Quảng Đông, nhậm chức trụ trì. Từ đó về sau phần lớn là do các thiền tăng người Quảng Đông trụ trì, lập thành một trường phái riêng tại xứ Mân. Niên hiệu Quang Tự thứ 2 đến thứ 17 (1876-1891) đời Thanh, vị trụ trì là Vi Diệu đích thân đến Đài Loan, Đông Nam Á để quyên góp, rồi đối chiếu với bố cục đương thời xây dựng lại và xây thêm Tàng kinh các ở sau Pháp đường. Năm 1928, vị Trụ trì là Trí Thuỷ và Giám viện Chứng Lượng trùng tu, cho xây thêm Minh viễn các. Sau năm 1979, Hoa kiều yêu nước chung vốn trùng tu mới hẳn. Còn cho đắp thêm tượng Phật, toàn bộ đều thếp vàng. Xây cất lầu Ngọc Phật, rồi đem 2 pho tượng Phật lớn bằng ngọc từ Miến Điện về, an trí trong lầu.


meanings:
Thơ cổ phong có khuôn khổ khá dài. Bài Nhất bát Ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: »直 語 向 君 君 未 達。更 作 長 歌 歌 一 缽。 – Nói thẳng với anh mà anh chẳng rõ, mới làm một bài trường ca tên Ca Nhất bát«.


vietnamese:
trường trảo phạm chí thỉnh vấn kinh <đpb>


meanings:
Vật dư thừa. Tiết Nhị Linh Tri Hoà Am chủ trong NĐHN q. 18 ghi: »三 十 年 間、 居 無 長 物、 唯 二 虎 侍 其 右。 – Trong ba mươi năm, sư sống không có vật gì dư thừa, chỉ có hai con cọp hầu bên cạnh«.


meanings:
Thiền tăng Như Tịnh, đời Tống, thân tướng to lớn mà tánh tình ngay thẳng phóng khoáng. Người thời ấy gọi sư là Tịnh Trường. Đời sau gọi sư là Trường Ông. X. Như Tịnh.


meanings:
venerable, as for instance, a term of respect for an elder monk


meanings:
（梵 sthavira，巴 thera，藏 gnas-brtan）指年齒長、法臘高，且智德殊勝的大比丘。又稱上座、上首、首座、耆年、耆宿、耆舊、老宿、長宿、住位。《十誦律》卷三十九（大正23·286b）︰‘爾時，諸比丘不知云何喚上座，是事白佛。佛言，從今下座比丘，喚上座言長老。爾時，但喚長老不便，佛言，從今喚長老某甲，如喚長老舍利弗，長老目犍連，長老阿難，長老難提，長老金毗羅。’《增一阿含經》卷三十七（大正2·752c）︰‘阿難白世尊言，如今諸比丘，當云何自稱名號。世尊告曰，若小比丘向大比丘稱長老，大比丘向小比丘稱姓字。’即謂小比丘喚上座比丘時，應以‘長老’一語稱之。<#>據《長阿含》卷八〈衆集經〉載，長老有年耆長老、法長老、作長老等三種別。《集異門足論》卷四謂上座有生年上座、法性上座、世俗上座。此中，生年上座指生年的尊長耆舊，法性上座指已受具足戒的耆舊長宿，世俗上座則指雖年僅二十或二十五，但能知法，有大財、大位、大族、大力、大眷屬、大徒衆，且爲大衆中之殊勝長者。<#>按，長老原系對年高者之敬稱，然幷非唯有年老始得此稱。故《增一阿含經》卷二十二（大正2·659c）︰‘爾時，有長老比丘在彼衆中，向世尊舒脚而睡。爾時，修摩那沙彌年始八歲，去世尊不遠結加趺坐計念在前。爾時，世尊遙見長老比丘舒■而眠，複見沙彌端坐思惟，世尊見已便說此偈︰所謂長老者，未必剃髪須，雖複年齒長，不免于愚行，若有見諦法，無害于群萌，舍諸穢惡行，此名爲長老，我今謂長老，未必先出家，修其善本業，分別于正行，設有年幼少，諸根無漏缺，此謂名長老，分別正法行。’《出曜經》卷十三（大正4·680a）︰‘所謂長老不以年耆也，形熟發白憃愚而已者。（中略）謂舍罪福，淨修梵行，明遠清潔，是謂長老。’《大智度論》卷二十二（大正25·224b）︰‘所謂長老相，不必以年耆，形瘦鬚髮白，空老內無德。能舍罪福果，精進行梵行，已離一切法，是名爲長老。’亦即不拘年齒，凡有德行者，皆可稱爲長老。《阿彌陀經通贊疏》卷上折衷二義曰（大正37·334a）︰‘二義故名爲長老，一年高臘長故，二學廣解深故。’<#>又，在我國禪林間亦用此稱。如《敕修百丈清規》卷上〈住持章〉（大正48·1119a）︰‘禪宗寖盛，上而君相王公，下而儒老百氏，皆向風問道，有徒實蕃，非崇其位則師法不嚴，始奉其師爲住持，而尊之曰長老，如天竺之稱舍利弗、須菩提，以齒德俱尊也。’《禪苑清規》卷八〈龜鏡文〉（卍續111·917下）︰‘叢林之設，要之本爲衆僧，是以開示衆僧故有長老，（中略）晨參暮請，不舍寸陰所以報長老也。’即稱接引學人之師家爲長老。此外，在日本的臨濟宗，長老一語主要是用以稱呼京都五山與鐮倉五山的住持，以及出自西堂的在上位者。<#>［參考資料］　《中阿含》卷二十〈長老上尊睡眠經〉；《增一阿含經》卷九〈慚愧品〉；《十誦律》卷二十一、卷二十二；《善見律毗婆沙》卷一；《大唐西域記》卷七；窺基《阿彌陀經疏》；《四分律行事鈔》卷下二；《金剛經纂要》卷上；《南海寄歸內法傳》卷三；冢本啓祥《初期佛教教團史の研究》。<#>


meanings:
3593梵語 sthavira（音譯作悉他薛羅），巴利語 thera（音譯作涕羅）。指年齡長而法臘高，智德俱優之大比丘。又稱上座、上首、首座、耆年、耆宿、耆舊、老宿、長宿、住位。長阿含卷八眾集經列舉三種長老：(一)年耆長老（巴 jāti-thera），指入佛道經年之僧。(二)法長老（巴 dhamma-thera），指精通教法之高僧。(三)作長老（巴 sammuti-thera），爲世俗假名之長老。集異門足論卷四則列舉三種上座：(一)生年上座，指年齡較長之耆舊。(二)法性上座，指受具足戒之知法者，年雖二十或二十五亦得受此尊稱。(三)世俗上座，指在家護法中有財勢之長者。由上述可知長老雖係對年、臘高者之敬稱，然未必爲年老者。增一阿含經卷二十二（大二‧六五九下）：「我今謂長老，未必先出家，修其善本業，分別於正行。設有年幼少，諸根無漏缺；正謂名長老，分別正法行。」　此外，我國與日本之禪林多稱接引學人之師家爲長老，如勅修百丈清規卷上住持章、景德傳燈錄卷六禪門規式、禪苑清規卷八龜鏡文等所載。又梵語 āyuṣmat，譯作「具壽」，亦指長老。〔中阿含卷二十長老上尊睡眠經、增一阿含經卷三十七、十誦律卷三十九、善見律毘婆沙卷一、四分律行事鈔卷下二、金剛經纂要卷上、南海寄歸內法傳卷三、釋氏要覽卷上〕（參閱「具壽」3079）


meanings:
Vị tì kheo có tuổi đời lớn và tuổi hạ cao, trí huệ và đức hạnh vượt lên các vị tăng khác trong tùng lâm. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 (Đại 48, 1031 hạ) ghi: »妙 喜 曰： 諸 方 舉 長 老、 須 舉 守 道 而 恬 退 者。 – Diệu Hỉ nói: Các thiền viện nếu muốn suy cử các bậc Trưởng lão, thì cần phải suy cử người biết giữ đạo, tính khí điềm đạm, không ham danh lợi«.


meanings:
3594巴利名 Thera-gāthā，音譯涕羅伽陀。巴利小部經（Khuddaka-nikāya）之一。內容收集佛世時弟子中長老所吟詠之偈頌。初有序偈三頌，本文之頌數自一偈集之一二○頌乃至大集（七十偈集）之七十一頌，共有二十一集（nipāta），一二七九頌。各集各品及末尾皆附有攝頌（udāna），總計說偈之長老有二六四師。其中，一偈集之第四品與七偈集之 Sopāka，一偈集之第五品與十四偈集之 Revata，一偈集之第六品與二偈集第一品之 Valliya，一偈集之第十二品與二十偈集之 Adhimutta 等係同一人所作，亦有若干雖係同名然不確定是否爲同一人所作。各偈頌之內容，以說者自身之經歷或信仰剖述居多。又於同一偈頌中，或爲不同長老所說，或有思想與本經其他長老所說大異其趣者。然大體言之，全經之辭藻高雅，大多相應於佛弟子之所說。　五世紀頃之注釋家達磨波羅（巴 Dhammapāla）於真諦燈（巴 Paramattha-dīpanī）一書中載有本經之注釋及有關諸長老之傳歷、地名、王名、種族等之珍貴資料。本經現有德人奧登柏格（H. Oldenberg）之巴利原文本（P.T.S., 1883）及英人大衛斯夫人（Mrs. Rhys Davids）之英譯本（Psalms of the Brethren, P.T.S. Transl.Series, 1913）。日譯本則有國譯大藏經第十二卷、南傳大藏經第二十五卷。　長老偈之姊妹作爲長老尼偈，兩書皆成書於西元前六至三世紀間。南傳上座部保有完整之巴利語原典，北傳者僅有長老偈之梵文斷簡，係說一切有部系統所傳。兩經在文學上、思想上之評價甚高，其詩偈之美，足與吠陀讚歌相輝映，實爲抒情詩中之傑作。此二偈集高揭宗教理想，闡明倫理教說，顯示修行者排除感官性、本能性之一切後，所呈現出寂靜、深遠之最高心境。　大衛斯夫人曾就長老、長老尼二偈集間之語法、情感等列舉數項差異，如：(一)長老偈富於外在之經驗，長老尼偈多爲內在之體驗。(二)長老偈不呈現個人之特質，長老尼偈則呈現個人特質。(三)長老偈多描繪自然界，長老尼偈多敘述人生狀態。(四)長老偈側重信仰層次之剖述，長老尼偈則重生活之經驗。〔善見律毘婆沙卷一、H. Oldenbergand R. Pischel: The Thera and Therī-gāthā, P.T.S., London, 1883; K.E. Neumann：Die Lieder der Mönche und Nonnen Gotamo Buddhos, 1899（德譯）；印度佛教文學史（中野、大佛共譯）〕


meanings:
（巴 Thera-gatha、Therī-gāthā）南傳巴利聖典。《小部》（Khuddaka-nikāya）中之二書。此二書爲姐妹作，皆成書于西元前六至三世紀間。內容彙集佛在世時弟子中之長老（比丘）及長老尼（比丘尼）所吟咏之偈頌。<#>兩書皆以長老、長老尼所留下的偈數加以分類，留下一偈的彙集爲一偈集，二偈的歸于二偈集，依此類推，以至于七十餘偈的大集。《長老偈》收有一偈集之一二０頌至大集之七十一頌，共二十一集（nipāta），一二七九頌；《長老尼偈》收有一偈集之十八頌至大集之七十五頌，共十六集，五二二頌。《長老尼偈》中，一偈集第二及二偈集第一是佛說偈，以及五偈集第十是三十位尼師所說，六偈集第一是五百尼所說，除此之外，所收的長老尼有六十九位。<#>關于二書之不同處，在形式上，《長老偈》收有序偈三頌，各集各品及末尾附有攝頌，而《長老尼偈》則無。在內容上，《長老偈》較偏重于信仰的剖述等，而《長老尼偈》則偏重于生活的體驗。戴維斯夫人（Mrs. RhysDa vids）認爲兩書之語法、情感、風格皆有不同。又據溫特尼茲（M. Winternitz）的研究，可知二書的差異爲︰<#>(1)《長老偈》富于外在之經驗，《長老尼偈》多爲內在之體驗。<#>(2)《長老偈》不呈現個人之特質，《長老尼偈》則呈現個人特質。<#>(3)《長老偈》多描繪自然界，《長老尼偈》多描述人生狀態。<#>(4)《長老偈》偏重于個人信仰的剖述，《長老尼偈》則重于生活經驗的記述。<#>二書在文學及思想上所獲的評價甚高，與《梨俱吠陀》贊歌等同爲印度抒情詩中的杰作。文中高揭宗教理想，闡明倫理教說，顯示所有的長老及長老尼皆達到心靈寂靜之最高境界的模範，亦即記述修行者排除感官性、本能性之一切後，所呈現出的清淨心境。<#>達磨波羅（Dhammapāla）所著的《真諦燈》（Para-mattha-dīpanī）中載有兩書之注釋及有關諸長老之傳略、地名、王名、種族等珍貴資料。<#>在原典方面，有1883年歐登貝格（H.Oldenberg）出版的P.T.S.本。譯本方面，1913年戴維斯夫人（Mrs. Rhys Davids）譯之爲英文，紐曼（K. E. Neumann）譯爲德文，以及立花俊道、增永靈鳳譯爲日文。中文本尚未有全譯本，僅有楊白衣自日文翻譯之部分節譯。<#>◎附一︰印順《原始佛教聖典之集成》第十一章第四節（摘錄）<#>《長老偈》與《長老尼偈》，誤傳爲長老與長老尼所說；其實，是與長老及長老尼有關的偈集。這些偈頌，部分是長老、長老尼所說；有些是叙事詩，如阿那律（Anuruddha）偈（八九二～九一二偈），是阿那律一生，五十五年修行的記錄。也有對話，如鴦掘魔（Aṅgulimāla）偈（八六六～八九一偈），爲佛與鴦掘魔的對話。古代的伽陀，多數是連叙帶說的。叙述部分，不能不歸于偈頌的傳誦者、集成者。這些偈頌，近代學者K. E. Neu-mann,R. O. Franke等，推論爲出于一人的手筆，這是我們所完全不能同意的！兩部偈集的內容，有的與《雜阿含》、《中阿含》相同；與《法句》相同的也不少︰决不能說，這些偈都出于一人的手筆。與比丘、比丘尼有關的偈頌，不斷的傳誦出來。除集入《雜阿含》的部分而外，傳誦于教界的還很多。從‘九分教’的次第來說，‘修多羅’、‘祇夜’、‘記說’而後，‘伽陀’與‘優陀那’，就是《義品》、《波羅耶》、《法句》、《上座偈》、《上座尼偈》的集成了。<#>兩部偈集與‘阿含’有關的，《長老偈》有︰<#>┌────────────┬───────────┬─────────┐<#>│長老偈                  │漢譯阿含              │巴利四部          │<#>├────────────┼───────────┼─────────┤<#>│                        │                      │相應部六．十五    │<#>│阿難一０四六偈          │長含游行經            │長部大般涅槃經    │<#>│阿那律九０五            │雜含一一九七經        │相應部六．十五    │<#>│                        │長含游行經            │長部大般涅槃經    │<#>│優波摩那一八五．一八六  │雜含一一八一          │相應部七．十三    │<#>│跋耆子一一九            │中含侍者經            │相應部九．五      │<#>│三彌提四十六            │雜含一一００          │相應部四．二十二  │<#>│左奴四十四              │雜含一三二五          │相應部十．五      │<#>│婆耆舍一二０九～一二七九│雜含一二０八～一二二一│相應部八．一～十二│<#>│鴦掘魔八六六～八七０    │雜含一０七七          │中部鴦掘魔經      │<#>│                        │雜含二五四            │                  │<#>│二十億耳六四０～六四四  │中含沙門二十億耳經    │                  │<#>│目犍連一一八七～一二０八│中含降魔經            │中部梵天請經      │<#>│優陀夷六八九～七０四    │中含龍象經            │增支部六集．四十三│<#>│賴咤恕羅七六九～七八八  │中含賴咤恕羅經        │中部賴咤恕羅經    │<#>│阿那律九一０～九一九    │中含說本經            │                  │<#>└────────────┴───────────┴─────────┘<#>《長老尼偈》與‘阿含’相同的，有︰<#>┌───────────┬──────┬─────┐<#>│長老尼偈              │漢譯雜阿含經│巴利相應部│<#>├───────────┼──────┼─────┤<#>│世羅五十七～五十九    │一一九八經  │五．一    │<#>│蓮華色二三０～二三五  │一二０一    │五．五    │<#>│蘇摩六十～六十二      │一一九九    │五．二    │<#>│遮羅一八三～一八八    │一二０七    │五．八    │<#>│尸羅遮羅一九七～二０三│一二０六    │五．七    │<#>│孫陀利三一二～三三七  │一一七八    │          │<#>└───────────┴──────┴─────┘<#>《長老尼偈》，見于《雜阿含》，而不見于其他的三部，這是佛滅後，尼衆受到上座的貶抑，不再像佛陀的時代了。二部的偈頌，部分與《法句》相同。這可能爲根據《雜》、《中》、《法句》的古傳偈頌，從不同的立場，采錄當時傳誦的偈頌，而更爲不同的組集。從名爲《上座偈》、《上座尼偈》來說，分別說系（Vibhājyā-vādināḥ）與說一切有系的共同傳誦來說，可推定爲︰上座部（Sthavirāḥ）獨立，而說一切有部與分別說部，還沒有再分化時期（約西元前300頃）所集成的。《上座偈》中，有些是誤傳的，如二五六、二五七偈，是阿浮多（Abhibhūta）長老。阿浮多是尸弃（Sikhi）佛弟子，這二偈是阿浮多在梵天說的，而今作爲釋迦弟子了。有些是較遲的大德，如一四三、一四四偈，是樹提陀娑（Joti-dāsa）。樹提陀娑是優波離（Upāli）的再傳，陀索迦（Dasaka）的弟子。如二九一至二九四偈，是三浮陀（Sambhūta）。三浮陀，就是北傳的商那和修（Sāṇavāsi），爲阿難（Ānanda）的弟子。樹提陀娑與三浮陀，都是七百結集時代的大德。又如三八一至三八二偈的Tekicchakāni，一六九至一七０偈的Vīta-soka，五三七至五四六偈的Ekavihāriya，都是阿育王（Aśoka）時代的人。所以‘偈’的內容，部分雖是極古的，而編集成部的，是上座部學者。而阿育王以後，（銅鍱部學者）又有過多少的增編。<#>《長老尼偈》的內容，古老的部分太少。表達自己修證境地的不多，而却有長篇的叙事詩。如善慧尼（Sumedha）七十五偈；伊師達尼（Isidāsī）四十八偈；尸跋尼（Subhā）三十四偈；翅舍憍答彌尼（Klsāgotamī）十一偈︰這些，都是據傳說的事緣，而改作爲偈頌的。長篇的叙事偈，成立遲一些吧！<#>說一切有部所傳，有《世羅尼偈》（Sailagāthā）。《長老尼偈》也有世羅尼的偈，但在《雜阿含經》及《相應部》中，作阿■毗（Āḷavaka）尼的偈。別有尸羅尼偈五偈半，這是最有名的偈頌。<#>◎附二︰維摩拉拉特納著·鄧殿臣譯〈巴利三藏中的長老尼伽陀〉（摘錄自《法音》雜志1991年四月號）<#>《長老尼伽陀》是小部中的第九部經。是一部由七十三位長老尼所作的五二一首伽陀的詩集。詩集以長老尼所作伽陀數量爲序排列，一尼一首者歸爲‘一集’，一尼二首者歸入‘二集’。大約在《長老尼伽陀》問世不久，就有人爲它寫了‘注疏’，略述伽陀要旨和作者簡歷。在這七十三位長老尼中，有二十位在巴利三藏其它經書中都有記載，所以我們應該相信她們是真實的歷史人物。她們所作的伽陀都是講述她們出家修道的經歷和證得羅漢果位後的快樂，詩文皆自然、親切、坦誠、逼真，十分動人。季羨林先生認爲小部中‘有許多獨立的經典，都有很高的文學價值，比如法句經、無問自說、經集、上座僧伽陀、上座尼伽陀、本生經等。……上座僧伽陀和上座尼伽陀作者有名有姓，……尼姑詩中這些詩篇真是如怨如慕，如泣如訴。’（《中國大百科全書》〈外國文學卷〉印度巴利語文學條）。季先生所說《上座尼伽陀》，就是本文的《長老尼伽陀》。<#>從這部《長老尼伽陀》及其注疏中，我們可以瞭解到佛陀時代諸尼出家的原因、修習止觀證得羅漢的過程；同時這部經也表現了佛教的業報思想，反映了古代印度的各種社會問題。本文主要就這幾個方面發表一點意見，附帶談談《伽陀》的文學價值。<#>(一)出家的原因<#>這部經雖采用了詩文的形式，但仍保持了佛經的宗旨。它將苦、集、滅、道四聖諦，諸行無常、諸法無我、涅槃寂靜之三法印等佛法要義都寓含于伽陀之中。《伽陀》中講到當時許多婦女體察到人生之苦，諸行無常，便皈依佛教，走上解脫之路，從而形成了佛教中‘半邊天地’。現從這七十三位長老尼中舉出幾例，具體分析一下她們出家的原因。<#>第二一三至二二三首伽陀的作者蓋莎長老尼出生在一個窮苦的低種姓家庭。出嫁之後，因其出身貧賤，受到街坊鄰里的鄙視。直到生得一子，才贏得了人們星點同情。不幸幼子夭亡，蓋莎悲痛絕望，以至瘋癲。她抱著兒子的尸體四處求醫。有位智者教她去見佛陀，佛陀叫她到城裏去找一戶從未死過人的人家討幾粒芥籽來，以爲其子醫病。她跑遍全城，芥籽幾乎家家都有，但從未死過人的人家却未能尋得。此事使蓋莎茅塞頓開，悟出了生死無常的道理。她恢復了理智，自說一首伽陀︰‘諸行無常，不分種姓，人間天界，一理相通。’她掩埋了兒子的尸體，求佛開示。進而剃髪出家，修習禪觀，終成羅漢。<#>在烏帕拉婉娜長老尼所作的伽陀中（第二二四～二三五首），講述到岡迦帝裏耶之母的經歷。她本是舍衛城的一個商人的妻子。懷孕之後丈夫出外經商，婆母懷疑兒媳與外人通奸，把她趕出家門。她只好去尋找丈夫。在途中的一家客店裏産下了兒子。在她離開兒子到外面洗衣物時，兒子被一車夫抱走，她也被一盜首搶去作了妻子，幷與這盜首生得一女。一日和盜首吵架撕打，碰傷了女兒的頭部。她一氣之下逃出盜首之家，淪爲娼妓。若干年後，一位青年據她爲妻，不久這青年人又娶了一個年輕的姑娘，三人同居一處。一日她爲年輕妻子梳頭時，發現了頭上的傷疤。詢問根由，才知這位年輕的妻子竟是她與那盜首所生之女！而她倆共侍的男人，竟是她最初與商人所生之子！這一切使她憤世嫉俗，看破紅塵。于是出家爲尼，修得正果。<#>帕扎佳拉長老尼也是在飽嘗人生痛苦之後才遁入空門的。她本出生在舍衛城一個富商家庭。與男仆相愛，私奔外鄉。在她第二胎臨産之前回娘家分娩，途經野林時突遇暴雨，嬰兒産下。丈夫爲保護妻子去尋找樹枝時被毒蛇咬死。帕扎佳拉忍著悲痛抱著兩個孩子冒雨前行，涉水過河時長子被激流沖走，嬰兒被老鷹叼去。上岸後詢問來人，得知家中房舍已全被洪水沖塌，父母兄弟均已遇難。接連不斷的打擊使這位當年的千金小姐變爲瘋癲。她赤身露體，訴說著自己的遭遇，到處游逛。頑童潑皮向她投石揚土，肆意譏笑。最後遇到佛陀才得救護。隨佛出家後修成一位著名的長老尼，一生教化了幾百位女衆，許多經典中都記有她的事迹。《長老尼伽陀》中有五首伽陀（一一二～一一六首）是她的作品。<#>《長老尼伽陀》中的第一０七首至一一一首的作者是巴達長老尼。三藏注釋中這樣記述了她出家的原因︰她出身于摩揭陀國貴族。該國宰相之子薩杜卡因盜竊被判死刑，在押赴刑場時被巴達看到，頓生愛慕。她父親打通關節，使薩杜卡獲釋，遂入贅成親，巴達如願以償。夫妻二人親熱了一陣之後，薩杜卡便對妻子的金銀首飾起了貪愛之心。于是他對妻子說︰‘親愛的，當初我被判處死刑時曾對鳩拉山神許下重願，如得救不死，定以大祭爲報。今天風和日暖，請你佩戴整齊，同我一起去祭山還願吧。’<#>當登上山頂時，薩杜卡命令巴達卸下全部金銀首飾。巴達這才明白了丈夫要殺人越貨的險惡用心。她哀告道︰‘夫君，妾以身相許，何惜那些金銀首飾？夫君若决意要妾死，請允許賤妾在臨死前擁抱親吻夫君全身一次，賤妾死而無怨。’說罷便來到薩杜卡面前熱烈地擁抱、親吻了一番，接著又轉到他的身後去。薩杜卡想︰‘待這傻女人親吻了背後，我就……。’巴達乘其不備把薩杜卡推下了懸崖。<#>人世間的爾虞我詐、以怨報德促使巴達離開世俗，先從耆那教出家，後又四處漫游，與各派辯論。最後辯敗于舍利弗才皈依佛門，修習禪觀，終成羅漢。<#>當時許多著名的長老尼是在親友的影響帶動下出家的。如佛教第一尼大愛道便是。她所作的六首伽陀（一五七～一六二首）熱情贊頌了佛陀的功德。佛陀身爲太子時曾有衆多妃嬪，如娣沙、娣拉、維拉、迷妲等，她們都隨佛出家，加入了尼衆僧團，《長老尼伽陀》中都有她們的作品。《長老尼伽陀》中六十三至六十六首伽陀的作者巴特拉本爲大迦葉之妻，一八二至一八八首的作者卡拉、一八九至一九五首的作者烏帕卡拉、一九六至二０三首的作者悉蘇帕卡拉本是舍利弗的三位胞妹；她們效法兄長，都出家爲尼。曇摩長老尼則是在丈夫維薩卡的影響下出家的。一日維薩卡去聽佛說法，得阿那含（不還）果位。他回家上樓時，曇摩像往常一樣迎接丈夫，伸手拉他上樓。而丈夫却一反常態，拒而不受。吃飯時維薩卡也默默不語。曇摩問他所爲何事，他說︰‘我已斷除貪欲，證得果位；從今以後不近女色，對飲食亦無所貪好。你可留此居住，亦可帶足財物，另尋夫主。’曇摩回答說︰‘君所厭弃的財物，于妾又有何用。’于是她出家爲尼。佛陀曾向她說《小維達拉經》（見巴利三藏·中部），將她培養爲‘說法第一尼’。《長老尼伽陀》中的第十二首伽陀是她的作品，伽陀充分表露了她得羅漢果位後的喜悅心情。<#>帕杜瑪沃蒂則是在兒子的教誨下皈依佛教的。她本是一位名門閨秀，後來又成爲本城名妓。摩揭陀國王聞其貌美，招入王宮，盡情尋歡。帕杜瑪沃蒂得子阿巴耶，阿巴耶成人後出家修道，成爲著名長老（在《長老伽陀》中有他的作品）。阿巴耶長老勸他母親出家，《長老尼伽陀》中的第三十三、三十四兩首伽陀就是母子二人的對話︰<#>□母親認真想一想，<#>　人之軀體何其髒；<#>　渾身腐敗冒臭氣，<#>　頭頂以下脚底上。<#>□34.依他教誨去實踐，<#>　修無常觀斷諸貪；<#>　息滅欲火除煩惱，<#>　求得清凉入涅槃。<#>《長老尼伽陀》是七十三位長老尼所作伽陀的一部彙集。這七十三位長老尼中，出身于婆羅門家庭的有穆妲等十五人左右；出身于刹帝利家庭，本是王后公主、小姐閨秀的有蘇梅達等十四人左右；出身于富豪、商賈的有曇摩等二十人左右；原本在王宮爲妃嬪的有娣沙等十人左右；曾爲妓女的有阿扎卡西等四人左右；出身于農民和低種姓的有薩瑪等十人左右。據此我們可以得出這樣的結論︰大部分長老尼不是因爲家庭貧窮，生活無著，貪于利養才出家修道的；而是社會、家庭、自然灾害等使她們醒悟到佛教的道理，爲求得解脫而走入空門的。<#>(二)修持過程<#>這七十三位長老尼在她們所作的五二一首伽陀中，主要記述的是她們出家之後勇猛精進，修習禪觀，證得羅漢果位的經歷。細細讀來，雖各有千秋，却也有明顯的共同之處。爲探索她們修習、得道的共同規律，我們先根據伽陀所述和三藏注釋，介紹幾位長老尼修習的過程。<#>索娜生下十個子女。她把子女養大，把家産分給他們之後便遭到子女們的遺弃。索娜于是出家，請大德長老尼講說蘊、處、界諸法，幷努力參禪，修無相觀，得天眼通、漏盡通，成爲羅漢。《長老尼伽陀》中的九十七至一０一首伽陀記述了這一過程。<#>悉哈尼本出身將門。出家後因貪愛未舍，心緒散亂不專，修禪七年毫無進展。她喪失信心，要到林中自縊。當她把繩索套在脖頸上時，驀然漏盡，頓成羅漢。這大概是因爲人在將死之時，一切貪欲自然徹底斷除，精神才獲得解脫。她心生歡喜，將繩索弃之于地，誦出了五首伽陀（七十七～八十一首），追述了自己修習的過程。<#>第一三九至一四四首伽陀的作者凱瑪本是摩揭陀國的一位公主，因其貌美，被頻毗薩羅王選爲王后。她執著于自己的美貌，傲慢而不悟佛法。一日去竹林精舍拜見佛陀，佛陀演化出一位天仙般的美女爲佛執扇。凱瑪一見大吃一驚，她沒想到世間還會有如此美妙絕倫的女子；在她面前，自己已黯然失色。這時佛陀又略施神通，只見這美女在刹那之間由青年而中年，由中年而變爲老年；發齒脫落，皺紋生起；手中的團扇也無力舉持，搖搖晃晃癱倒在地上。凱瑪見此情景，驚愕之後，悟出了人生無常的道理。佛陀即時向她說法，聽完佛法，凱瑪即成羅漢。遂從佛出家，成爲‘智慧第一尼’。<#>《長老尼伽陀》中的第一首伽陀的作者是得利卡。她在這首伽陀中說︰‘得利卡披糞掃衣，行住坐臥甚愜意；如同火爐烤青葉，阿那含道斷貪欲。’<#>得利卡欲出家修道，因遭丈夫拒絕未得如願。于是她便遵照佛法在家中自行修持。一日她在做菜時有一青葉落在爐上，登時被火烤幹。得利卡受此啓發，斷除一切貪欲，證得阿那含果。這時鄭重告訴丈夫她已得果位，已離欲愛，夫妻生活對她已不適宜。然後從大愛道出家受戒。<#>譚帝卡長老尼在靈鷲山修道時，見一大象遵從象倌的指令下河洗澡，上岸後又乖乖地伸出一腿，讓象倌登腿騎到它背上。這一情景使譚帝卡深受啓發︰連野蠻的大象都能馴得如此溫順，人爲什麽不能調伏自己的身心，證得羅漢果位呢？于是她回到寺中，苦行修煉，終成羅漢。<#>據巴利三藏注所載，帕扎佳拉尼是這樣證得果位的︰一日她以水罐盛水沖洗雙足，第一罐倒下後，水淌落地上，向前流出一段便停止下來，第二罐水倒下去流出較遠，第三罐流出更遠一些，但終亦停下。這一現象使她醒悟到︰第一次水流如同短命者的一生，第二次水流如同中命者的一生，第三次水流如同長命者的一生，但終歸于死，人生無常。她以此念修觀，幷聽佛說法，很快成爲羅漢。<#>阿札尼原本是迦尸國一個富商的女兒，因家業衰敗，流落風塵，淪爲妓女。她姿色秀美超群，很快發爲巨富。她一個人據有的錢財相當于整個迦尸國的一半。但她對錢財容色漸生厭惡，遂出家爲尼。據律藏〈犍度〉所載，她欲到舍衛城從佛陀受具時，一群色徒聞訊趕來阻截于途，使她無法入城。佛陀得知這一情况後隨機應變，派一使者爲其授戒。阿札爲‘從使受戒’之先導。<#>蘇帕長老尼的事迹最能感人肺腑、淨人心靈。她本出生在王舍城的一個婆羅門家庭，佛陀到王舍城游化時她隨佛出家，不久證得阿那含果。一天，她到偏遠僻靜的芒果林修禪，途中遇到一個貪色的惡少擋住去路。這惡少極力挑逗，百般糾纏，懇求與蘇帕交歡。蘇帕已得果位，哪里肯依？于是雙方唇槍舌劍，展開論戰。《長老尼伽陀》中有三十四首伽陀（三六五～三九八首）講述了論戰的情形。這三十四首伽陀是事後蘇帕對當時情景的回憶。下面請看其中幾首。<#>惡少︰<#>原野香風吹，衆樹花開滿；<#>初春好時光，花中可交歡。（370）<#>你似塘中蓮，生在魔鬼間，<#>梵行不使用，器官空雕殘。（378）<#>蘇帕︰<#>此身本易碎，走向墳墓間，<#>身中盡污垢，何物使你戀？（379）<#>惡少︰<#>你身似金像，眼似蓮花瓣，<#>看到你雙眼，性欲倍增添。（381）<#>蘇帕︰<#>玩偶和木偶，都曾親眼見，<#>翩翩能起舞，全憑一綫牽。（389）<#>一旦綫解除，身首全散亂。（390）<#>我身亦如是，器官似零件。（391）<#>蘇帕已得果，對眼無眷戀，<#>摳出一隻眼，遞給惡少年！（395）<#>惡少年見蘇帕把一隻眼睛摳出遞過來，大驚失色，急忙施禮賠罪，落荒而逃。<#>這些長老尼通過聽法禪修，大都證得羅漢果位，達到無欲無惱的寂靜境界。請看穆妲長老尼的這首伽陀︰<#>我終得解脫！<#>擺脫臼和杵！<#>擺脫駝背夫！<#>三彎終解除！<#>無生亦無死，<#>生欲全斷除！（11）<#>原來這位穆妲長老尼本出生在憍薩羅國的一個婆羅門家庭。父母把她嫁給了一個門當戶對的人家，丈夫是一個彎腰駝背的婆羅門。她需操持繁重的家務，與丈夫之間更無愛情可言。她終日舂米，要彎下腰去把稻穀倒入臼內，此爲‘一彎’；然後彎下腰去用杵頻頻舂搗，此爲‘二彎’；日夜應酬那位駝背的丈夫，此爲‘三彎’。穆妲不堪忍受這樣的痛苦生活，出家爲尼，修習止觀，終成羅漢。這時穆妲不僅擺脫了‘三彎’的束縛，而且擺脫了生死輪回，得到了完全徹底的解脫，這首伽陀充分表現了她那種喜悅的心境。<#>烏得瑪長老尼在她作的三首伽陀（四十二～四十四首）中說，她聽法修禪，證得羅漢果位時，進入到一種無比舒暢自在的境界，以致使她不願改變禪定的姿勢，保持跏趺坐態達七天之久！到第八天才伸展肢體，站立起來。<#>修成羅漢之後皆有神通，這是修習止觀的‘副産品’。烏帕拉婉娜在她所作的十二首伽陀（二二四～二三五首）中說，她通過禪定功夫，得到了宿命通、天眼通、他心通、天耳通、神足通、漏盡通等六種神通。爲馴伏異教徒的傲氣，略顯佛家功力，佛陀在一棵芒果樹下大顯‘雙通’，使身上的每個毛孔中同時冒出一團火焰和一股流水。烏帕拉婉娜聞知後也請求顯示神通，她變幻出一輛四駕馬車，乘此馬車去見佛陀，佛陀稱她爲‘神通第一尼’。<#>上面列舉了十一位長老尼精進求道，證得阿羅漢的過程，從各個不同的側面反映了諸尼修道的共同規律。在兩千多年前的佛教初創時期，諸比丘尼（比丘亦然）是如何修持、證羅漢、入涅槃的呢？這五二一首伽陀作了生動而具體的講述。結合上述實例對五二一首長老尼伽陀作一綜合分析，我們可以找出諸尼修道的共同規律︰<#>(1)聽師說法︰即聽佛陀本尊或長老尼大德說法開示，這在皈依、剃髪、解脫、證果等各個環節都起著關鍵的作用。說法的內容多爲四聖諦、八正道、七覺支、三十七道品，蘊、處、界等諸法。在這五二一首伽陀中，有一部分就是佛陀的說教。往往是佛說剛一結束，聽者便徹底醒悟，頓成羅漢。然後又以歡喜心情重複佛說，所以也都歸入了該尼的作品。<#>(2)修定斷欲︰這是一切諸尼修證羅漢果位的必由之路。此路長短不一，是一個由痛苦到安樂的過程。伽陀中常提到修禪者受到摩羅的干擾破壞，筆者以爲這摩羅便是貪、嗔、痴及各種煩惱。如不克服、戰敗、斷除它們，就不可能得到身心的清淨，就不可能得到智慧，也就無法擺脫生死輪回、證得羅漢。得利卡長老尼將此比爲‘爐烤青葉’，可謂生動貼切，入木三分。你看那青葉之中，充滿了水分、營養和生機，裏面的葉綠素具有極其强烈的生欲，所以才有這樣繁茂、紛亂的植物世界。當爐火把青葉烤幹之後，便斷除了那一切的生機。葉子雖然忍受了一時的痛苦，却得到了徹底、永遠的清凉自在。諸尼修禪時多作‘不淨觀’、‘無相觀’，修業處、火遍等，破除欲、有、見、無明‘四瑜伽’；結跏趺坐，專注一境，由定生慧。這裏說的‘無相觀’（AnimittaVidarsanā）即觀想諸行無常；無相即涅槃。我國禪宗也以‘無相’爲教義的重要內容。《壇經》說︰‘我此法門’，先立‘無相爲體’。<#>(3)得啓頓悟︰諸尼在修習過程中，因爲心中所思維的是修證，幷已學會以佛教觀點觀察周圍環境，所以看到某種現象便會受到啓發，使其豁然開朗。可謂‘千里行路，一步到家。’和我國禪宗中的‘頓悟’頗爲相似。<#>(4)得羅漢果︰長老尼（長老亦然）修行的最高目標或最終目的是證得羅漢果位。從《長老尼伽陀》看來，這幷非高不可攀。在《長部》〈大涅槃經〉中有︰‘比丘若依法修持，羅漢應不絕于世。’在《如是語》中佛陀也說過︰‘比丘，若能獨居一處，以平靜之心坐禪修觀，幷習業處，當世可得羅漢果位。在煩惱未盡之前，亦可先證不還。’當然，這樣高的境界，不可能一蹴而就，往往要經過預流、一來、不還幾個階段。上文講到的蘇帕長老尼爲降服惡少，做出了‘摳出眼珠’的壯舉。但她當時還未達到羅漢果位，當時她已經得到的是‘阿那含果’。‘阿那含’是巴利語‘Anāgāmi’一詞的音譯，意譯‘不還’，即在證得羅漢果位的路上勇往直前，義無反顧之意。所以她臨危不懼，沒有退縮，沒有爲惡少的挑逗撩撥所動。爲了擺脫他的糾纏，爲了說明人體不過‘四大’合成，對它毫無眷戀的教理，她摳出自己一隻眼睛交給惡少。如果這惡少不是一個頑固不化之徒，面對蘇帕此舉，他的心靈也應該得到淨化。在這七十三位長老尼中，有的在正式出家受戒之前便得到了羅漢果位。這時，她們已不宜再居家中，都立即從師披剃，脫離世俗。《中部》注釋中說︰‘在家之身，不足以載羅漢之果。故證成羅漢之後，或即披剃，或即入涅槃。’<#>(三)業報思想<#>《長老尼伽陀》除講述了修證過程之外，還表現了因果報應思想。這一思想在伊悉達西長老尼的四十八首伽陀（三九九～四四六首）中反映得最爲明顯。這四十八首伽陀便是伊悉達西的一部自傳。伽陀開始說，伊悉達西長老尼在證成羅漢時還很年輕，尼友菩提問她出家緣由，她便用三十首伽陀（四０四～四三三首）把她出嫁之後如何屢遭遺弃的經歷訴說了一遍。她出家剛剛七日便修得‘三明’（指宿命明、天眼明、漏盡明），得知過去諸世苦樂之事。接著便用十三首伽陀（四三四～四四六首）講述了她過去七世的經歷。現將其中幾首伽陀摘譯于下︰<#>我本艾城富金匠，<#>青春淫邪奸人妻。（434）<#>死入地獄長受苦，<#>又投母猴胎中去。（435）<#>出生剛剛滿七日，<#>猴王閹我生殖器。<#>爲何遭此惡業報，<#>只緣前世奸人妻。（436）<#>死後又投母羊胎，<#>母羊眼瞎背彎曲。（437）<#>小羊再次受閹割，<#>背馱羊恙陰生蛆。<#>苦難深重十二載，<#>只緣前世奸人妻。（348）<#>一世造下惡業，七世還報未了。那些偷情通奸，甚至淫人妻女的人讀了這段伽陀，或許能改惡從善，以免除今後累世受苦。業報思想如能被人接受，足可提高人們的道德修養，改變某些腐敗的社會風氣。佛教在社會道德功能方面可以發揮積極作用。<#>(四)社會問題<#>《長老尼伽陀》的作者是七十三位長老尼。她們是佛陀時代一批出類拔萃的人物，是修得四果四向的羅漢。這些處于妙樂境界的羅漢在回首往事，以伽陀的形式講述自己的過去，展示社會人生的時候，文中必然會含蓄著深長的意味。因此，我們必須發幽顯微，認真發掘《長老尼伽陀》的深層主題，探索這部古典佛經的社會意義。<#>上文講到的帕扎佳拉、巴達等幾位長老尼的經歷和遭遇，都能說明許多社會、人生的問題，這裏談談《長老尼伽陀》所反映的古代印度社會對婦女的歧視。先請看第六十首伽陀︰<#>佛陀諸聖皆羅漢，<#>此果難得非一般；<#>女人僅有二指智，<#>達此聖境難上難。<#>這是一個‘摩羅’（巴利語mārā一詞的音譯，意爲鬼怪）對正在打坐修觀的索瑪長老尼說的一首伽陀。《伽陀》中使用了‘二指智’一詞，其含意是︰婦女在做飯時將米和水放入鍋中，待煮到一定時間後，便取出幾粒，用兩個手指（一般應爲拇指和食指）拈壓一下，以察看米飯熟否。社會認爲，婦女的全部智能，唯此而已。《伽陀》的作者借用‘摩羅’之口，道出了社會上惡勢力的聲音（《長老尼伽陀》中時有‘摩羅’言論，‘摩羅’是反動、落後、黑暗勢力的代表）。索瑪長老尼聽了摩羅的話沒有示弱，她以兩首伽陀（六十一、六十二首）義正詞嚴地進行了反駁，表達了廣大婦女對惡勢力的抗爭精神。佛教反對婆羅門教的種姓壓迫和對婦女的歧視，主張衆生平等，男女一樣；准許女性出家，爲一部分婦女開闢了一條解脫之路。但由于當時歷史條件的限制，佛陀的態度也幷不十分堅决。當時他的姨母大愛道（佛陀繈褓喪母，由姨母養大）帶領五百婦女赤足步行五十一由旬到他駐錫的寺院請求出家時，開始未予應允。經阿難苦苦勸說才勉强同意，但爲她們格外規定了八條十分嚴格的戒律。可見當時婦女處境之艱難。從《長老尼伽陀》可以看出，婦女所處的地位十分低下，她們在萌發了出家的念頭之後，還要衝破重重阻力才能達到自己的目的。<#>伊悉達西長老尼講述的三十首伽陀（四０四～四三三首），不僅反映了男尊女卑的社會現實和婦女所處的奴隸地位；同時還說明了古代印度社會中的男性倫理道德觀念。伽陀說伊悉達西本是烏得尼城一個富商的獨生女，相貌美麗，儀態莊雅，嫁給了一個門當戶對的富貴人家。她殷勤地侍奉公婆，恭敬地對待家中親友，像慈母對待獨生兒子一樣照料、愛護丈夫。但結婚剛剛一年，這位完美無缺的妻子，賢慧孝順的兒媳便被丈夫遺弃，被公婆趕回了娘家。父親又把她嫁給另一個富家子弟之後，伊悉達西更是誠惶誠恐，像女奴一樣服侍丈夫一家。但未滿一月又被丈夫拋弃。父親又把她嫁給一個討飯的乞士。沒想到剛過了幾天，這個叫花子只說了句‘我無法和她一室同居’便揚長而去。這樣一位美麗賢慧，堪稱社會道德榜樣的女子，爲什麽竟屢遭遺弃呢？斯里蘭卡學者馬丁·魏克拉瑪辛呵在他的《文學的藝術》一書中對伊悉達西的性格特點和男人的心理進行了分析。他認爲，男人們所喜愛的不是像伊悉達西這樣的道德的化身，他們需要的是那種白天賢淑溫順，夜裏性情勃發；白天待人接物規矩謹慎，夜裏和丈夫在一起時盡情浪漫放縱、不守規矩的‘雙重性’女子。伊悉達西的‘一重性’造成了她婚姻的悲劇。據魏氏研究，在其它國家中只有嫖客才用的激發性欲的春藥，在古代印度不僅王室貴族，連平民百姓也普遍使用。古印度的‘房中術’也是相當發達的。伊悉達西不適應當時的社會，不懂得男人的心理，所以才遭到男性的嫌弃。她雖然先後嫁給三個男人，伽陀中却沒說她曾身懷有孕；這也說明地確實比較純真，爲男人們所無法容忍。由此可見，伊悉達西的四十八首伽陀所反映的社會問題還是十分廣泛的，而全部《伽陀》所反映的社會問題更是多種多樣，著者管窺蠡測，僅談此兩點。<#>(五)文學價值<#>《長老尼伽陀》既是一部巴利佛經，又是一部上乘的古典巴利語文學作品，一部優美的抒情叙事詩集。在巴利三藏中，這部經無論在內容上還是在形式上，都和《小部》中的另一部經《長老伽陀》極爲相近。所不同的是《長老伽陀》的作者是一些著名的長老，經中除講述他們的修持生活而外，大量篇幅是對自然景物的描寫。他們在坐禪修定時，陪伴他們的是幽靜的山林、翠綠的景色、芬芳的花香和清澈的溪水。這樣的環境都給他們以美的享受，于是他們在伽陀中盡情地描述、謳歌大自然的美妙，幷抒發他們內心的情感。英國著名巴利語學者賴斯·戴維斯夫人認爲，這些長老的伽陀與近代著名詩人雪萊、濟慈的詩作有許多相似之處。而《長老尼伽陀》的作者們似乎沒有過多地留意周圍的環境，她們著力向人們展示的是她們各自的內心世界。她們在講述自己的經歷及家庭、丈夫時，極其坦誠直率，毫不掩飾；所以詩文清新自然，生動逼真。‘一語天然萬古新，豪華落盡見真純。’所以她們的伽陀才扣人心弦，感人肺腑。<#>《長老尼伽陀》的格律不甚嚴格。因作者不同，所以五二一首伽陀運用的不是同一種韵律，其中有三五０首使用的是‘八言輸洛迦體’，使用的語言是一種典型的‘伽陀語’。它和普通的巴利語不同，它有另外一套特殊形式的詞彙。也就是說，普通巴利語詞彙必須經過變換才能在伽陀中使用。《伽陀》也很注意修辭效果，運用了大量非常生動的比喻。如把煩惱比作吞食月亮的羅侯，把生死輪回比作渾濁急湍的河流，把貪欲比作毒蛇等。《長老尼伽陀》作爲一部文學作品，不僅在佛教文學史上，而且在整個東方文學史上都占有十分重要的地位，對以後的文學産生了深遠的影響。從泰戈爾的詩作中就可以明顯地看出《長老尼伽陀》的影響。季羨林先生在談到巴利三藏時指出︰‘從文學角度看，最值得重視的是小部，其中有許多獨立的經典，都有很高的文學價值，比如法句經、無問自說、經集、上座僧伽陀、上座尼伽陀、本生經等等。’<#>綜上所述，我們可以用這樣幾句話來概括地評價《長老尼伽陀》這部巴利語佛教經典︰現身說法，闡述佛教大意；叙事抒情，展示諸尼內心世界；立意高深，探索社會人生；詩文優美，具有很高的文學價值。<#>［參考資料］　M. Winternitz著·中野義照譯（日文）《佛教文獻》；W. Geiger《Pali Literature undSprache》；B. C. Law《A History of Pali Literature》。<#>


meanings:
3593巴利名 Therī-gāthā，音譯涕利伽陀。巴利小部經（Khuddaka-nikāya）之一。內容係收集佛弟子中長老尼之偈頌。頌數自一偈集之十八頌乃至大集之七十五頌，共有十六集（nipāta），五二二頌說偈之尼爲六十九人。本經雖與長老偈爲姊妹作，然於形式上，本經無長老偈所附錄之序偈及攝頌；且就所說之內容而論，長老偈著重信仰之層次，本經則以生活上之體驗居多。　現有畢賽爾（Pischel, Karl Richard）之巴利文本（P.T.S., 1883）及大衛斯夫人（Mrs. Rhys Davids）之英譯本（Psalms of the Sisters, P.T.S. Transl. Series, 1909）。日譯本則有國譯大藏經第十二卷、南傳大藏經第二十五卷。又五世紀頃之注釋家達磨波羅（巴 Dhammapāla）於所作真諦燈（巴 Paramattha-dīpanī）中包含本經之注釋，並有關諸長老尼之傳歷等重要記事。〔善見律毘婆沙卷一、B.C. Law: A History of Pāli Literature〕


meanings:
（梵 śreṣṭhin、gṛha-pati，巴 seṭṭhi，藏 tshoṅ-dpon）(一)在印度，稱積聚資産的富豪爲長者，如須達長者、月蓋長者等。或指年高德劭者，如《雜阿含經》卷五說，那拘羅（Nakulapitā）長者一百二十歲，年耆而根熟。經典中，常以長者爲對告衆或佛曉喻之對象，如《維摩詰所說經》卷上雲（大正14·537a）︰‘一時佛在毗耶離庵羅樹園（中略），爾時毗耶離城有長者子，名曰寶積，與五百長者子俱，持七寶蓋來詣佛所，頭面禮足。’《增一阿含經》卷三〈清信士品〉雲（大正2·559c）︰<#>‘第一智慧，質多長者是。神德第一，所謂犍提阿藍是。降伏外道，所謂掘多長者是。能說深法，所謂優波掘長者是。恒坐禪思，呵侈阿羅婆是。降伏魔宮，所謂勇健長者是。福德盛滿，闍利長者是。大檀越主，所謂須達長者是。門族成就，泯兔長者是。’<#>又，《法華經文句》卷五（上）謂長者有三種︰(1)世間長者︰具備姓貴、位高、大富、威猛、智深、年耆、行淨、禮備、上嘆、下歸等十德（稱長者十德）。(2)出世長者︰即佛陀。蓋佛從真如實際生，功成道著，十號無極，法財萬德悉具滿，十力雄猛，能降魔制外，一心三智無不通達，七種方便皆依止，故名出世大長者。(3)觀心長者︰即具有觀心之智者。蓋觀心之智從實相出，了知三諦含藏一切功德，能以正觀之慧降伏愛染，徹見中道與權實等事理諸法，故名觀心長者。<#>此外，在中國或日本，對耆年有德之人亦稱之爲長者。<#>(二)指日本東寺之上座。承和三年（836），空海弟子實慧被任命爲東寺長者，此爲東寺長者之首例。爾後，真濟、真雅、宗睿及真然等相繼承之。其後，由仁和寺、大覺寺、三寶院及勸修寺四門迹中，選其戒臘（受戒後之年數）最高者，方得擔任此職。<#>［參考資料］　(一)《雜阿含經》卷五；《增一阿含經》卷三〈清信士品〉；《法華經》卷二〈譬喻品〉；《翻譯名義集》卷五〈長者篇〉；《大般涅槃經疏》卷八；《法華義疏》卷五。(二)《元亨釋書》卷三；《東寶記》卷七；《東寺長者幷高野檢校等次第》；《東寺長者拜堂記》。<#>


meanings:
3600梵語 śreṣṭhin（音譯室隸瑟姹），或 gṛha-pati（音譯疑叻賀鉢底）；巴利語 seṭṭhin，或 gaha-pati。爲家主、居士之意。一般則通稱富豪或年高德劭者爲長者，如雜阿含經卷五所載，那拘羅長者已一二○歲，年耆而根熟。又增一阿含經卷三清信士品列舉多位特出之長者，如第一智慧之質多長者，降伏外道之掘多長者，能說深法之優波掘長者，福德盛滿之闍利長者，大檀越主之須達長者，門族成就之泯兔長者。然據翻譯名義集卷二長者篇載，印度稱豪族、富商巨賈爲長者；此則異於前記阿含經之說法，亦大異於我國素以耆年高德者稱爲長者之風習。又日本所謂之長者，亦含有長老耆宿之意，如藤原氏長者、源氏長者等。　此外，法華經文句卷五上舉出三種長者，即：(一)世間長者，具有姓貴、位高、大富、威猛、智深、年耆、行淨、禮備、上歎、下歸等十德者。(二)出世長者，即指佛。佛生於真如實際之中，功成道著，十號無極，法財萬德悉皆具滿，十力雄猛而善能降伏諸魔與外道，於一心三智無不通達，故亦稱出世佛大長者。(三)觀心長者，即具有觀心之智之大智者，其觀心之智從實相而出，了知於三諦中含藏一切功德，而善能以正觀之慧降伏染著之心，一一徹見中道與權實等事理諸法。〔法華經卷二譬喻品、梵語雜名、法苑珠林卷五十六、慧苑音義卷下〕（參閱「長者十德」3601）


vietnamese:
trưởng giả nữ am đề già sư tử hống liễu nghĩa kinh <đpb>


vietnamese:
trưởng giả tử lục quá xuất gia kinh <đpb>


meanings:
(?-951) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, pháp danh Hạnh Tu, người Tuyền Châu, Trung Quốc. Tướng mạo kì lạ, hai tai dài chấm vai, người đời gọi sư là »Trường Nhĩ Hoà thượng«. Thuở nhỏ xuất gia nơi viện Bắc Nham, 13 tuổi cạo tóc lên giới đàn Trường Lạc (Phúc Kiến) thọ luật nghi thượng phẩm. Năm 18 tuổi yết kiến Tuyết Phong Nghĩa Tồn và được tâm ấn nối pháp ngài. Niên hiệu Thiên Thành thứ 2 (927) vào Triết Giang khắp nơi đều đến quy y, sư liền kết am nơi núi Cao Phong, Tây Quan kẻ thọ giáo càng đông. Lại mở rộng xây cất am đường, gọi là »Hàng Châu Nhĩ Tướng Viện«. Ngô Việt Vương từng hỏi Vĩnh Minh lúc này có chân tăng không? Vĩnh Minh đề cử sư, nói rằng đây là thân của đức Phật Định Quang. Ban hiệu »Tông Huệ Đại Sư«.


meanings:
Còn gọi: Y bát hạ. Sập dài nằm nghỉ tập thể trong tăng đường, được chư tăng cùng sử dụng những khi ngồi thiền hay nghỉ ngơi. Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »楊 歧 一 句、 急 著 眼 覷、 長 連 床 上、 拈 匙 把 箸。 – Một câu của Dương Kỳ, mau để mắt nhìn, ngồi trên giường thiền, cầm muỗng cầm đũa«.


meanings:
3602巴利名 Dīgha-nikāya。爲南傳巴利文經藏五部之一。相當於漢譯之長阿含經。共收三十四經，分爲三品。內容包含有梵網經、沙門果經、涅槃經、六方禮經等重要經典。　然據近世之日本學者南條文雄、姊崎正治、赤沼智善等之研究，則南傳長部與北傳長阿含之內容出入頗大。　此外，從西元一八九○年至一九一一年期間，先後有英譯、德譯、法譯等譯本出版。又有五世紀錫蘭佛教大論師佛音（巴 Buddhaghosa）之注釋 Sumaṅgalavilāsinī，於西元一八八六年由英國學者大衛斯（Rhys Davids）及卡本特（J.E. Carpenter）二人共同出版。又西藏大藏經中之 Lcaṅ-lo-can-gyi pho-bran-gi mdo 相當於長部第三十二經阿吒曩胝經。（參閱「長阿含經」3599、「阿含經」3619）


meanings:
二十二卷。姚秦·弘始十五年（413）罽賓沙門佛陀耶舍共竺佛念譯。收在《大正藏》第一册。此經是北方所傳‘四阿含經’之一。因爲它所彙集各經的篇幅最長，除了有重點的批判外道異說以顯彰佛教而外，所說的事實又多半涉及長遠的過去事，所以叫《長阿含經》。如與南傳經藏之‘五部’相比，則相當于《長部》。<#>此經譯本內容，共四分四誦，內收有三十經。各經主題如次︰<#>第一分第一誦，收〈大本經〉等四經，主要叙述諸佛及弟子過去事緣。<#>〈大本經〉第一，說毗婆尸等七佛種族、生處、出家成道、所化弟子等本生因緣，幷特詳述毗婆尸佛初成道時，多修安穩、出離二觀，爲王子提舍、大臣子鶱茶等說法等事。<#>〈游行經〉第二，佛因摩竭王阿闍世欲伐跋只，幷命大臣離舍來佛所問法，佛因而爲比丘說七種、六種不退法。又曆叙佛游行教化，說四深法、五寶難事、四諦、地動八因緣、世有八衆、四種應得起塔，乃至入涅槃分舍利等事。<#>〈典尊經〉第三，說佛在因行中爲大臣典尊化七王、出家等事，但仍非究竟道，今爲弟子說法，乃是究竟梵行。<#>〈闍尼沙經〉第四，說人王優婆塞念佛，命終爲毗沙門天王太子，得初果，七生中常名闍尼沙（譯勝結使），向佛述聞自梵童說四念處、七定具、四神足等法。<#>第二分第二誦，收〈小緣經〉等十五經，主要叙述佛所說法要及修行等事。<#>〈小緣經〉第五，佛說四種姓善惡升降平等，出家修道同爲釋種。又說四種姓生起因緣，以成就明行爲最上。<#>〈轉輪聖王修行經〉第六，說過去堅固念等六轉輪王以正法治世，至第七王惡法自用，致成减劫；後王修善，又漸成增劫。因此教比丘等當修善法，可得四神足等。<#>〈弊宿經〉第七，說童女迦葉在拘薩羅國爲弊宿婆羅門說種種法破除斷見，令彼皈依佛法，設令施衆，命終生天等事。<#>〈散陀那經〉第八，佛因尼俱陀梵志對散陀那謗佛，佛爲說苦行垢無垢等法，化令皈依。<#>〈衆集經〉第九，佛命舍利弗爲衆說法，因而共集佛說，從‘一切衆生皆依食住’之一法起，逐次增一，說至十無學法止。<#>〈十上經〉第十，佛命舍利弗說十上法，從成修等十種一法，逐次增一，至十種十法，具足五五０法，能除結縛，得至涅槃，盡于苦際。<#>〈增一經〉第十一，佛爲諸比丘說一成、一修、一覺、一滅、一證等，增一至十成、十修、十覺、十滅、十證等五法。<#>〈三聚經〉第十二，佛爲諸比丘依據趣惡趣、趣善趣、趣涅槃等三聚，說增一法門。從一三法聚增至十三法聚。<#>〈大緣方便經〉第十三，廣說十二因緣深義。<#>〈釋提桓因問經〉第十四，帝釋發微妙善心欲來見佛，先使樂神般遮翼鼓琉璃琴贊佛。佛爲說天人怨敵之因起于戲論，‘若無調戲則無想，無想則無欲，無欲則無愛憎，無愛憎則無貪嫉，若無貪嫉則一切衆生不相傷害’。又說舍離諸受等。<#>〈阿■夷經〉第十五，佛爲房伽婆梵志說善宿比丘往因。又說破外道苦行邪見等事。<#>〈善生經〉第十六，佛爲長者子善生說離四種惡行，及敬禮六方之法。<#>〈清淨經〉第十七，佛因沙彌周那陳述尼幹子徒衆分裂諍論等事，乃說清淨梵行等無諍正法。<#>〈自歡喜經〉第十八，舍利弗念佛說制法（三十七菩提分）、處法（十二處）等，智慧無餘，神通無餘，世間所有沙門婆羅門無有與如來等者。<#>〈大會經〉第十九，諸天鬼神婆羅門于佛所集會，佛各別爲之結咒。<#>第三分第三誦，收〈阿摩晝經〉等十經，主要叙述佛對異學的論難。<#>〈阿摩晝經〉第二十，佛爲婆羅門阿摩晝說釋種種姓因緣，幷爲說法使見佛相好，引其師來皈依悟道。<#>〈梵動經〉第二十一，說寡聞凡夫，不達深義，惟知贊佛持戒等小因緣；賢聖弟子則能贊佛甚深微妙大光明法，謂佛善知沙門婆羅門本劫本見、末劫末見、盡入六十二見之中，因而詳說六十二見。<#>〈種德經〉第二十二，佛贊許種德所說婆羅門出生等五法中，惟持戒智慧二者爲不可缺，因說比丘的戒慧二法令使皈依。<#>〈究羅檀頭經〉第二十三，佛爲婆羅門究羅檀頭說三種祭祀、十六祀具，及歸、戒、慈心、出家修道功德，令使皈戒。<#>〈堅固經〉第二十四，堅固長者子請佛教比丘顯現神通，佛說惟教弟子靜處思道，覆藏功德，髮露過失，終不教弟子顯現神通。<#>〈裸形梵志經〉第二十五，佛爲裸形梵志迦葉說共行有善惡二趣，均非出離之道；惟佛善能說法，令人修道，究竟涅槃。<#>〈三明經〉第二十六，佛破斥三明婆羅門所說三梵天道的虛妄，另說四無量爲梵道。<#>〈沙門果經〉第二十七，佛爲阿闍世王說沙門現得果報，使王懺悔。<#>〈布咤婆樓經〉第二十八，破斥布咤婆樓梵志異論，顯示想的生滅有因有緣。<#>〈露遮經〉第二十九，露遮婆羅門請佛而生惡見，謂沙門婆羅門不應爲他說法。佛說世有三師等破之。<#>第四分第四誦，即〈世記經〉第三十，詳述六道衆生所居世界成敗劫數等相。細分爲〈閻浮提洲品〉、〈郁單曰品〉、〈轉輪聖王品〉、〈地獄品〉、〈龍鳥品〉、〈阿須倫品〉、〈四天王品〉、〈忉利天品〉、〈三灾品〉、〈戰鬥品〉、〈三中劫品〉、〈世本緣品〉等十二品。<#>聲聞乘各部派所傳的阿含，各各不同。晋譯的《長阿含經》究屬于何部所傳，從來就沒有一致的意見。不過《長阿含經》的譯者佛陀耶舍是罽賓人，在翻譯本經之前，他先誦出的《四分律》是法藏部的作品。又譯本第二〈游行經〉中，有關于供養佛塔的重視，以及認爲阿羅漢身無漏的思想，又都符合法藏部的主張，所以《長阿含經》可能出于法藏部。至于漢譯本以外其餘各部所傳《長阿含經》，除南方上座部尚保存有整部經本《長部》可以見其全貌而外，其餘只能從各部律藏中所述有關本經的材料得其大概。即所收經典也不全同，同名各經的排列次序與內容亦有出入。<#>《長阿含經》的梵本，似已佚失。近人在中國新疆境內曾發現多種梵本斷片，其中相當于《長阿含經》者，只〈衆集經〉一種而已。<#>本經原來所收各經，義不相屬，故在整部譯本出現的前後，不斷有人從事零本的翻譯。僅就現存大藏經中的各異譯本言，就有十九種之多。此外，現存藏文大藏經《甘珠爾》中無《長阿含經》全本，只有相當的零本兩種。即〈大會經〉和〈梵動經〉。至于《長阿含經》晋譯本與南方所傳〈長部〉內容大致相同，僅〈增一〉、〈三聚〉、〈世記〉三經，爲南傳本所未見。南北兩本《長阿含》的詳細對照，日本·赤沼智善所編《漢巴四部四阿含互照錄》，可以參考。（田光烈）<#>◎附一︰〈長部〉（編譯組）<#>長部（Dīgha-nikāya），南傳巴利經藏五部之一。在巴利經藏之五部中，此部所集各經篇幅較長，故名長部。相當于漢譯四阿含中的《長阿含經》。所收經本計有三十四經，分爲三品，即(1)Sīla-kkhandha-vagga（戒蘊品，有十三經）、(2)Mahā-vagga（大品，有十經）、(3)Pāṭika-vagga（波梨品，有十一經）。<#>此《長部》與漢譯《長阿含經》所收的經文，列舉順序全異，亦互有存闕。據日人姊崎正治《The four Buddhist Āgamas in Chi-nese》、赤沼智善《漢巴四部四阿含互照錄》的研究，漢譯第一分及第二分的一部分相當于巴利第二〈大品〉，漢譯第三分相當于巴利第一〈戒蘊品〉，漢譯第四分于巴利全闕，另外漢譯其餘部分即巴利第三〈波梨品〉所收載者。此中，漢譯存而巴利闕者，有〈增一〉、〈三聚〉、〈世記〉三經；巴利存而漢譯闕者，有〈Mahāli〉（摩呵離）、〈Jāliya〉（闍利）、〈Subha〉（清淨）、〈Mahā-satipaṭṭhāna〉（大念處）、〈Lakkhaṇa〉（相）、〈Āṭānātiya〉（阿咤那智）等六經。又，《長部》的〈Mahāparinibhāna〉及〈Mahā-sudassana〉二經，相當于漢譯的〈游行經〉，因此二本共通的經文可以說有二十七經或者二十八經。<#>近代在新疆發現的梵文中，有相當于《長部》第三十二經〈Āṭānātiya sutta〉的片斷。又，西元1890年到1911年期間，英國學者戴維斯（Rhys Davids）、卡本特（J. E. Carpen-ter）二人，校訂出版《長部》的原文。另在譯本方面，有戴維斯及其夫人的英譯《Dialogues of the Buddha》（1909～1921）、紐曼（K. E. Neumann）的德譯《Die Re-den Gotamo Buddhos》（1907～1918）、弗郎克（O. Franke）的德譯《Die Verknu|p-fung der Dīghanikāya suttas untereinander》（1913）。此外，注釋有覺音（Buddhagh-osa）的《Sumaṅgalavilāsinī》；此書由戴維斯及卡本特二人于1886年出版。<#>◎附二︰溫特尼茲（M. Winternitz）《印度文獻史》〈佛教文獻〉第三章（依觀摘譯）<#>《長部》經典中，最爲值得注意的一經是第十六經〈大般涅槃經〉（Mahāparinibhā-na-suttanta）。此經無論在形式上、內容上均與其他經典不同。它不是對教理的某一點或更多的教理作論述，它所記錄的是佛陀入滅前所說過的格言，或與人的交談以及佛陀入滅時的一些事件。此龐大記錄中的最古部分，確實是三藏中最古老的部分，可以說是最早以詩的方式來處理佛陀行踪的。巴利聖典中雖然沒有有關佛陀傳記方面的典籍，但是在經藏以及在律藏中仍然可以找出與此有關的資料。佛陀的後半生、及其最後的言論，在佛弟子心上可說是留下了最深刻的印象，而且佛弟子還完全地、忠實地將這些印象保存下來、留傳下來。〈大般涅槃經〉中，被認爲真正是最古老且最根本的章句，雖然僅僅只有這一部分，但是我們幾乎可以確定此最古的部分就是佛傳的伊始。本經不是統一性的製作，而是由幾個不同時代的部分所組成。在極爲初期的時代（大約是佛滅後不久），業已有簡短的《（佛）涅槃經》出現。這種原始的涅槃經其後由于被逐漸追加與增補，內容遂與日俱增，最後終于形成了今日我們所見的巴利聖典中的‘涅槃大經’。後文所揭的經中第二誦品中的章句，確實是最古老且最原始的。也就是經中叙述佛陀在毗舍離城以意志力戰勝最初的病痛，其後向阿難表示他自己對弟子所說的法皆無藏私，他已揭示了全部的真理；進而又說自己不曾以僧團的領導者自居。在經中，佛陀曾這麽叙述︰‘僧團幷不是由我一人所攝持的，因此，只要能依照我所說法去修行，那麽即使在我入滅後，僧團也不會欠缺“領導者”。’、‘因此，阿難啊！你們應該以自己爲燈明，當自歸依；以法爲燈明，當歸依于法。’又，第五誦品中的一些章句也被認爲是較古老的、較原始的。也就是經中叙述阿難以佛陀即將入滅而悲不可抑，因而步出門外倚柱痛哭。于是佛陀喚回阿難，極力勸慰阿難止哀幷且肯定了阿難的忠誠。全經隨處可見的詩句，幾乎也都屬于古老的部分。其中的某部分包含了佛陀及其弟子的重要格言。<#>前文所提及的，都是將佛陀視爲人類之一來看待；然而在同一經典中的其他部分，我們也可以看到佛陀猶如半神或魔術師那樣的展現奇迹。說的更明確些，那是佛陀自說自己擁有神力的記載。依此神力，佛陀如果願意將自己的生命延長到劫末的話，幷不是不可能。但是，由于阿難不明白佛陀所作的暗示，沒有懇求佛陀繼續住世，因此佛陀後來曾非難阿難一番。經中又叙述佛陀决意入滅時，大地震動不已。于是，順便列舉地動八因，進而更列舉八衆、八勝處等與‘八’這一數字有關的法數。這些叙述，顯然是後代的人所附加或穿插的；將這些叙述增補進去的人似乎已感受不到古記錄撰作者所欲表達的精神。大抵說來，要指出所附加進去的資料出自何處，幷不困難。本經的大部分內容（甚且可以說是全部），幾乎在三藏中的其他典籍中都可以找到，顯然它是從那些典籍中借用過來的。然而，雖然經中有那麽多的增廣與穿插，倒也不至于破壞了本經的特質；比起三藏中的其他典籍，本經更像基督教的福音書。<#>尤其是爲了提高所插入的重要典籍的威信，那些有名且受重視的經典自然被積極地使用。例如，在經中插入了向佛陀、法、僧團告白其信仰的法鏡（dhammādāsā）。雖然如此，〈大般涅槃經〉的總結性的編纂，還是較爲後代的。這是因爲其中的某些章句，提及了有關經律的傳承與權威，而且在本經最後的誦品中，連佛陀的遺骨與塔的建立都談到了。也就是在與阿難對談時的、具有‘人的’、‘教師的’性質的佛陀，在這個時候已經成爲禮拜的對象。這是因爲到了阿育王時代，只依據紀念物已無法證明什麽了。<#>〈大般涅槃經〉是由稍早時代的部分及較晚時期的數篇所構成，而其他的經典則成立較晚。佛陀僅以教師身份出現的經典，其成立年代與第十四經的〈大本經〉（Mahāpadāna-sutta）絕非同一時代。在第十四經中，叙述了成佛在釋尊之前的過去六佛及其信條；其中更談及含有諸多奇迹的佛傳（尤其是有關佛陀投胎與誕生的奇迹）。第三十經的〈三十二相經〉（Lakkhaṇasuttanta）在傳承上也屬同一年代。在此經中，列舉了聖者的三十二相，幷明言凡身上具有此特相者，若不是成爲世界的統治者（轉輪聖王），就會成爲世間的救主──佛陀。又，如同大多數同時代的人一樣，佛陀確信透過不斷的瞑修，人可以獲得種種神通，成爲超人。但是，佛陀却又明言︰不以教授、勸導或‘具有教授意義的神通’教化信徒，而是企圖以神通來影響信徒的手法，對比丘而言是不相應的，對教法而言是危險的。基于這個理由，我們可以認爲︰叙述佛陀不僅與其他行者較勁神通，幷且炫耀自己具有不思議神力的第二十四經〈波梨經〉（Pāṭikasuttanta），顯然是成立于後期。事實上，此一經典之編纂極爲粗略，其中除了最初部分是較古的資料外，其餘的完全毫無價值。<#>半是詩，半是神話的第十七經以至第二十一經等數經，在傳承上大概是屬最後期的了。如同《往世書》及若干宗派性的叙事詩中，因陀羅神向濕婆神、毗濕奴神表示敬意；這些經典的情形如出一轍。賴斯戴維斯（Rhys Da-vids）稱此爲‘Tendenzschriften’，經中有佛陀的虔誠信徒因陀羅及其他衆神。其中最有趣的，當屬第二十一經〈帝釋所問經〉（Sak-kapañhasuttanta）。經中叙述身爲天神之王的帝釋（因陀羅）渴望謁見崇高的佛陀。爲了表達其崇仰聖者之心情，他派遣一名天上的音樂師乾闥婆（Gandharva）先行在前。此乾闥婆以其美妙的偈歌完成了使命。而佛陀也伸出友誼之手歡迎帝釋，幷且爲之說法，回答帝釋所提出的問題。于是，帝釋以熱烈的贊歌歌頌佛陀。第二十六經的〈轉輪聖王師子吼經〉（Cakkavattisīhanāda-suttanta），經中論及了佛教的救世主──彌勒佛。基于此一理由，無疑的，它也是後期的作品。本經是與道德觀念起源有關的神話作品，幷且是──由授記、憶念、教誡混合而成的著作。其中的‘起源’（aggañña），在第二十七經〈起世因本經〉（Aggaññasuttanta）中，有極爲詳盡的叙述。該經對于宇宙與生物的起源，以及文化與社會階級的起源所作的想像，能令人聯想起《往世書》。雖然如此，本經的目的却與第三經〈阿摩晝經〉一樣，都是主張阿羅漢的完成與涅槃的證得完全與階級無關。<#>在《長部》中，佳妙的對話之一是第二十三經〈弊宿經〉（Pāyāsisuttanta）。此經系由否定有靈魂與來生的王族弊宿與鳩摩羅迦葉兩人的對話所組成。通常，經藏中的對話，扮演配角的人物大抵都是以持贊同意見的身份出現，他們只是就佛陀所說插一下嘴而已，而此〈弊宿經〉却是一活潑生動的對話錄，經中對話的情形，不免令人想起了柏拉圖的對話錄。但是，本經幷不是根源性的作品，而是帶有傳聞性質的對話；這是借用自其他宗派的。《長部》的最後三經，最能顯示《長部》總結性的編纂是在相當晚的時代。此中，第三十二經〈阿咤囊胝經〉（Āṭānāṭiyasuttanta）只是一防禦龍蛇鬼神的咒經，第三十三經的〈等誦經〉（Saṅgīṭisuttanta）與第三十四經〈十上經〉（Dasuttarasuttanta）二者系仿效《增支部》的文體所成；如同其內容類似論典，其形式也是采問答示教的體裁。<#>［參考資料］　印順《原始佛教聖典之集成》；前田惠學《原始佛教聖典の成立史研究》；赤沼智善《漢巴四部四阿含互照錄》。<#>


meanings:
3598請參閱 十報法經 梵名 Dīrghāgama，巴利名 Dīgha-nikāya。音譯作地哩甘阿甘。又作長阿鋡經。凡二十二卷。後秦弘始十五年（413）佛陀耶舍與竺佛念共譯。收於大正藏第一冊。爲北傳四阿含之一，係纂輯阿含經典中篇幅較長之經而成。關於長阿含名稱之由來，據四分律卷五十四、五分律卷三十、瑜伽師地論卷八十五等載，因係長經之總集，故有此名；薩婆多毘尼毘婆沙卷一載，破諸外道，是爲長阿含；分別功德論卷一則謂，長者，乃說久遠之事，意即歷劫而不絕。　全經有四分，三十經，即：(一)第一分包括大本經、遊行經、典尊經、闍尼沙經等四經。(二)第二分包括小緣經、轉輪聖王修行經、弊宿經、散陀那經、眾集經、十上經、增一經、三聚經、大緣方便經、釋提桓因問經、阿㝹夷經、善生經、清淨經、自歡喜經、大會經等十五經。(三)第三分包括阿摩晝經、梵動經、種德經、究羅檀頭經、堅固經、喰形梵志經、三明經、沙門果經、布吒婆樓經、露遮經等十經。(四)第四分則僅收世記經一經。其中，第一分收錄有關佛陀之本始及事蹟，第二分爲諸行之修習及佛說法之綱要，第三分收錄對外道異學之論難，第四分則記載世界之起源相狀等。　於南傳五部中，長部（巴 Dīgha-nikāya）相當於本經。長部共有三品，三十四經，即：(一)戒蘊品，包括十三經。(二)大品，包括十經。(三)波梨品，包括十一經。然長阿含經第四分之世記經，則爲長部所無。又據日本學者南條文雄之英文三藏目錄所載，以巴利本之三十四經與漢譯之三十經相對照，則僅有漢譯之六經與巴利文之十經關係較明顯，其餘諸經則不一致。此外，近代日本學者如姊崎正治、赤沼智善等人亦從事漢巴阿含之對照研究而有類似看法。　漢譯長阿含經之別生經，有七佛經一卷等，共計二十一種。此外，以巴利文書寫的南傳長部之原文，從西元一八九○年至一九一一年期間，先後之譯本有：(一)英國學者大衛斯（Rhys Davids）及卡本特（J.E. Carpenter）二人校訂出版之譯本。(二)大衛斯及其夫人之英譯本 Dialogues of the Buddha, 1909～1921。(三)德國學者紐曼（K.E. Neumann）之德譯本 Die Reden des Gotamo Buddhos, 1907～1918。(四)德國學者法蘭克（O.Franke）之德譯本 Das Buch der langen Texte des Buddhist Kanon, Leipzig, 1913（部分）。另長部中有五世紀錫蘭佛教大論師佛音（巴 Buddhaghosa）之注釋 Sumaṅgalavilāsinī，於西元一八八六年由大衛斯及卡本特二人出版。　近時於我國新疆地方所發現之梵文本中，有相當於漢譯長阿含第九經眾集經（Saṅgīti-sutta），及巴利文長部第三十二經阿吒曩胝經（Āṭānātiya-sutta）之斷片，霍諾爾（R. Hoernle）收集於其著作 Manuscript Remains of Buddhist Literaturefound in Eastern Turkestan, vol. I. 中。又西藏大藏經中之 Ḥdus-pa chen-poḥimdo 相當於長阿含第十九經大會經，Tshaṅs-paḥi dra-baḥi mdo 相當於長阿含第二十一經梵動經，Lcaṅ-lo-can-gyi pho-bran-gi mdo 相當於長部第三十二經阿吒曩胝經。　關於長阿含之傳承部屬，據法華經玄贊卷一本、華嚴經疏鈔玄談卷八等所舉，四阿含均爲大眾部所傳。然俱舍論稽古卷上則認爲係化地部所傳。又以日本學者宇井伯壽爲代表的現代學者，認爲係近於法藏部之部派所傳。〔撰集三藏及雜藏傳、歷代三寶紀卷八、開元釋教錄卷四、大藏經綱目指要錄卷六上、至元法寶勘同總錄卷六、閱藏知津卷二十九、漢巴對照長阿含研究概括（干潟龍祥，佛教學雜誌第三之六）、原始佛教聖典之集成（印順）〕（參閱「阿含」3617、「阿含經」3619）


vietnamese:
trường linh thủ trác thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
trường linh thủ trác thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Trường Linh Hoà Thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Trường Linh Thủ Trác soạn vào đời Tống, Vô Thị Giới Thâm biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 307. Nội dung bao gồm những lời niêm hương chúc, thượng đường của thiền sư Thủ Trác khi trụ các nơi. Cam Lộ Thiền Viện ở Thư Châu. Từ Phúc Thiền Viện ở Lô Châu. Phụ lục 1 thiên hành trạng của sư.


meanings:
3604請參閱 長靈守卓禪師語錄 <一>梵語 dvāra。設於王宮、寺院、居宅等出入口之建築物。據大毘婆沙論卷八載，在家菩薩進入佛寺時，在寺門外即須五體投地，應念「此是善人住處」。伽藍精舍古來即行結界，於四面造立垣牆，必經由門而入界內，如印度山琦之大塔四方皆設門。一般中國式之寺院建築多在正南面開立中門。〔修行本起經卷下、法華經卷二譬喻品〕　<二>區別法相義理等名目之用語。例如平等門與差別門，有門、空門、亦有亦空門與非有非空門（四門），聖道門與淨土門（二門）等種種分類。蓋佛教之教化乃應對象而有種種差別，然皆爲導人趣入菩提之入口，故稱爲法門。　<三>依一法門而立宗旨之一宗一派，稱爲宗門；屬其宗門者意即門下之徒弟，故稱爲門徒、門弟；或以枝葉爲譬喻，而稱門葉、門末等。


meanings:
① Cửa. Cửa có một cánh gọi là hộ 户, hai cánh gọi là môn 門. ||② Cửa mở ở nhà gọi là hộ, ở các khu vực gọi là môn. Như lí môn 里門 cổng làng, thành môn 城門 cổng thành, v.v. Phàm những chỗ then chốt đều gọi là môn. Như đạo nghĩa chi môn 道義之門 cái cửa đạo nghĩa (cái then chốt đạo nghĩa), chúng diệu chi môn 眾妙之門 (Lão Tử 老子) cái then chốt của mọi điều mầu nhiệm. ||④ Nhà họ (gia tộc) nhà họ nào vẫn thường có tiếng tăm lừng lẫy gọi là danh môn 名門 hay môn vọng 門望. ||⑤ Ðồ đảng. Như đồ đảng của đức Khổng Tử 孔子 gọi là Khổng môn 孔門, đồ đảng của Phật gọi là gọi là phật môn 佛門. Lấy quyền thế mà chiêu tập đồ đảng gọi là quyền môn 權門 hay hào môn 豪門, v.v. ||⑥ Loài, thứ. Như phân môn 分門 chia ra từng loại. Chuyên nghiên cứu về một thứ học vấn gọi là chuyên môn 專門. ||⑦ Một cỗ súng trái phá.


meanings:
① Cửa (của nhà cửa hoặc đồ dùng): 前門 Cửa trước; 走進門來 Bước vào cửa; 送貨上門 Đưa hàng đến tận nhà; 柜 門兒 Cửa tủ; 爐門兒 Cửa lò; ② Bộ phận có thể đóng mở của các thứ máy: 氣門 Cái van hơi; 電門 Cái ngắt điện; 閘門 Cửa cống; ③ Mối manh, chỗ then chốt: 竅門 Bí quyết; 道義之門 Cửa đạo nghĩa, then chốt của đạo nghĩa; 衆妙之門 Then chốt của mọi điều mầu nhiệm (Lão tử); ④ Nhà, gia đình, gia tộc: 滿門 Cả nhà; 豪門 Cửa quyền; 名門 Nhà có tiếng tăm; ⑤ Môn đồ, môn phái, bè phái, giáo phái, bọn, nhóm: 佛門 Cửa Phật; 孔門弟子三千 Cửa Khổng có ba ngàn đệ tử; ⑥ Môn, ngành, loại: 分門別類 Chia ngành phân loại; 脊椎動物門 Ngành động vật có xương sống; ⑦ (loại) Khẩu, môn v.v.: 一門大炮 Một khẩu đại bác; 考三門功課 Thi ba môn; ⑧ [Mén] (Họ) Môn.


meanings:
Môn đệ, học trò. Tiết Pháp Khâm truyện trong Tống Cao Tăng truyện q. 9: »釋 法 欽、 俗 姓 朱 氏、吳 郡 崑 山 人 也。 門 地 儒 雅、 祖 考 皆 達 玄 儒、 而 傲 睨 林 藪 不 仕。 – Thích Pháp Khâm, họ Chu, người xứ Côn Sơn, quận Ngô, là môn đệ của nhà Nho, ông cha đều đạt đến chỗ sâu xa của đạo Khổng, nhưng thích ở ẩn chẳng ra làm quan«.


meanings:
Người giữ cửa. Tiết Giang Tây Mã Tổ trong TĐT q. 14 ghi: »不 待 天 明、 便 去 開 元 寺 捶 門。 門 士 云： 是 什 麼 人？ 對 云： 太 安 寺 主 來 起 居 大 師。 門 士 便 開 門。 – Chẳng đợi trời sáng liền đến gõ cửa chùa Khai Nguyên. Người giữ cửa bảo: Ông là ai? Đáp: Trụ trì chùa Thái An đến thăm Đại sư. Người ấy liền mở cửa«.


meanings:
Tông phái, lưu phái. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »宗 門 中 事、 貴 在 心 髓 相 符、不 在 門 庭 相 紹。 – Việc trong Tông môn, quý ở chỗ hợp nhau nơi tâm tuỷ, chứ chẳng phải ở chỗ tiếp nối của môn đình«.


meanings:
Thủ đoạn tiếp dẫn người học và phương thức truyền thừa thiền pháp theo đặc điểm của mỗi tông phái. Tiết Hoà Sơn Huệ Phương Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂 舉 拂 子 曰： 看！ 看！ 祇 這 箇、 在 臨 濟、 則 照 用 齊 行、 在 雲 門 則 理 事 俱 備、 在 曹 洞 則 偏 正 合 通、 在 溈 山 則 暗 機 圓 合、 在 法 眼 則 何 止 唯 心？ 然 五 家 宗 派、 門 庭 施 設 則 不 無、 直 饒 辨 得 倜 儻 分 明 去、 猶 是 光 影 邊 事。 – Sư thượng đường đưa phất tử lên nói: Hãy xem! Hãy xem! Chỉ cái này, ở Lâm Tế thì chiếu dụng đồng hành, ở Vân Môn thì lí sự đều đủ, ở Tào Động thì thiên chính hiệp thông, ở Quy Ngưỡng thì ám cơ viên hợp, ở Pháp Nhãn thì đâu chỉ có duy tâm. Nhưng môn đình thi thiết của ngũ gia tông phái thì chẳng phải không, dù cho ông biện được thật rõ ràng đi nữa, cũng là sự hư huyễn chẳng thật«.


meanings:
Chỉ cho phong cách tư tưởng, giáo học và khuôn phép riêng của mỗi lưu phái. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »達 磨 西 來 事 久 多 變。 後 代 兒 孫 門 風 無 限。 攪 擾 身 心 一 團 麻 線。 白 雲 今 日 都 通 截 斷。 – Việc Tổ Đạt-ma từ Ấn Độ sang lâu ngày có nhiều thay đổi. Con cháu đời sau môn phong vô hạn, phá rối thân tâm khiến cho hỗn loạn, Bạch Vân tôi (pháp hiệu của Thiền sư Pháp Diễn) hôm nay đều chặt đứt hết«.


meanings:
① Dõi cửa, then cửa; 門閂 Cái dõi cửa; ② Cài, gài (cửa lại): 把門閂上 Cài cửa lại.


meanings:
① Lánh ra, nghiêng mình lánh qua gọi là thiểm. ||② Thấy một loáng. Như điện quang thiểm thiểm 電光閃閃 chớp sáng lòe lòe. ||③ Họ Thiểm.


meanings:
① Chớp: 打閃 Chớp lóe, trời chớp; ② Nhấp nháy, lấp lánh: 燈火閃閃 Ánh đèn nhấp nháy (lấp lánh); ③ Tránh ra, lánh ra: 閃開 Tránh ra; ④ Sụn, bại: 閃了腰 Sụn cả lưng; ⑤ [Shăn] (Họ) Thiểm.


meanings:
(văn) ① Cổng làng: 里閈盤二江 Hai sông chảy uốn quanh trước cổng làng (Sầm Tham: Bồi Địch Viên ngoại tảo thu đăng phủ tây lâu); ② Cửa: 河山之富，關閈之壯 Non nước giàu có, cửa ải tráng lệ (Liễu Tôn Nguyên: Trần Cấp sự hành trạng); ③ Tường: 閈庭詭異，門千戶萬 Tường thẳng lạ kì, nhà cửa thiên vạn (Trương Hoành: Tây kinh phú).


meanings:
① Ðóng cửa. Trái lại với chữ khai 開 mở thông. Như không được khai thông gọi là bế tắc 閉塞, không mở mang ra gọi là bế tàng 閉藏, không đi lại gì với ai gọi là bế quan tự thủ 閉關自守. Nguyễn Trãi 阮廌: Nhàn trung tận nhật bế thư trai 閑中盡日閉書齋 (Mộ xuân tức sự 暮春即事) trong lúc nhàn rỗi suốt ngày đóng cửa phòng văn. ||② Cửa ngạch, các cửa nhỏ bên then cửa lớn. ||③ Che đậy. ||④ Lấp. ||⑤ Ngày lập thu, lập đông gọi là bế. ||⑥ Họ Bế.


meanings:
① Đóng, khép, nhắm, ngậm: 閉門 Đóng cửa; 閉上眼睛 Nhắm mắt lại; 閉上嘴 Ngậm miệng lại; ② Kết thúc, chấm dứt, đình chỉ, ngừng lại: 閉會 Hội nghị đã bế mạc; ③ Bí, tắc, tức: 閉氣 Tức thở; tắt thở, tắt hơi; ④ (văn) Cửa ngách (bên cạnh cửa lớn); ⑤ (văn) Ngày lập thu lập đông; ⑥ [Bì] (Họ) Bế.


meanings:
third of the eight stages of the human fetus


meanings:
Nhắm mắt lại rồi cho đó là màn đêm, tỷ dụ tư tưởng hành vi tự lừa dối, ngu ngốc. Chương Nguyên Nghiễm Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi: »問：久 處 暗 室、 未 遠 其 源、今 日 上 來、乞 師 一 接。 師 曰：莫 閉 眼 作 夜 好。 – (Tăng) hỏi: Lâu nay ở trong thất tối, chưa đạt cội nguồn, hôm nay đến đây xin Thầy tiếp cho. Sư bảo: Đừng nhắm mắt lại rồi cho đó là màn đêm nhé!«


meanings:
Sau khi ngộ rồi (phá được trùng quan), muốn bảo nhậm bản lai diện mục nên mới cần phải bế quan (đóng cửa yên tu). Bài 8 trong Sơn Cư Bách Vịnh của Thiền sư Tông Bản ghi: 山 居 茅 瓦 竹 爲 椽、 守 道 安 貧 樂 自 然、 盡 日 閉 關 無 別 事、 長 伸 兩 脚 枕 雲 眠 – »Sơn cư mao ngoã trúc vi duyên, Thủ đạo an bần lạc tự nhiên,Tận nhật bế quan vô biệt sự,Trường thân lưỡng cước chẩm vân miên. – Ở non tre lá kết am thiền, Cam nghèo giữ đạo thật an nhiên, Đóng cửa suốt ngày không việc khác, Gối đầu, duỗi cẳng ngủ bình yên«.


meanings:
(term) clarify, unfold, uncover, explain in detail (prakāśana)


meanings:
① Mở. Trái lại với chữ bế 閉. ||② Nở ra. Như hoa khai 花開 hoa nở. ||③ Đào ra, bới ra. Như khai hà 開河 khai sông, khai khoáng 開礦 khai mỏ, v.v. ||④ Mới, trước nhất. Như khai sáng 開創 mở mang gây dựng ra trước, khai đoan 開端 mở mối, v.v. ||⑤ Phân tách ra. Như phách khai 劈開 bửa ra, phanh ra, v.v. ||⑥ Bày, đặt. Như khai diên 開筵 mở tiệc, bày tiệc ăn. ||⑦ Mở rộng ra. Như thơ Đỗ Phủ 杜甫 có câu: Khai biên ức hà đa 開邊抑何多 mở mang biên cõi sao nhiều vậy. ||⑧ Khoát đạt. Như khai lãng 開朗 sáng sủa. ||⑨ Rộng tha. Như khai thích 開釋 nới tha, khai phóng 開放 buông tha ra cho được tự do, v.v. ||⑩ Xếp bày. Kê các tên các khoản cho thứ nào vào hàng ấy gọi là khai. Như khai đơn 開單 đơn khai, cái đơn khai các đồ hàng hay các khoản gì. ||⑪ Bắt đầu đi. Như khai chu 開舟 nhổ neo thuyền bắt đầu đi. ||⑫ Số chia. Một phần tư gọi là tứ khai 四開, một phần tám gọi là bát khai 八開. Một trang giấy cũng gọi là nhất khai 一開. ||⑬ Trừ bỏ đi. Như khai khuyết 開缺 trừ bỏ chỗ thiếu đi. ||⑭ Sôi. Nước sôi gọi là khai thuỷ 開水.


meanings:
Truyền bá (đạo pháp). Tào Khê Đại sư biệt truyện ghi: »於 後 慧 能 於 此 樹 下 坐、 爲 眾 人 開 東 山 法 門。 又： 其 年 四 月 八 日、 大 師 爲 大 眾 初 開 法 門。 – Sau đó, đại sư Huệ Năng ngồi dưới cội cây nầy, truyền bá pháp môn Đông Sơn cho mọi người. Lại: Mồng 8 tháng 4 năm ấy, Đại sư vì đại chúng mới truyền bá pháp môn«.


meanings:
① Mở, mở cửa: 開門 Mở cửa; 開鎖 Mở khóa; 善閉，無關楗而不可開 Khéo đóng, không có then gài mà không thể mở cửa (Lão tử); 秦人開關而延敵 Người nước Tần mở cửa ải mà rước quân địch vào (Sử kí); ② Nở, khai: 花開 Hoa nở; ③ Xẻ, đào, khơi: 開山劈嶺 Xẻ núi san đồi; 開河 Đào sông, đào kênh; 開渠築壩 Đắp đập khơi ngòi; ④ Vỡ hoang, khai khẩn.【開荒】khai hoang [kaihuang] Khai hoang, vỡ hoang, khai phá đất hoang: 上山開荒 Lên núi vỡ hoang; ⑤ Lái, chạy, bắn, nổ: 開拖拉機 Lái máy kéo (máy cày); 火車開了 Tàu chạy; 開槍 Bắn súng, nổ súng; ⑥ Kéo (đi) 部隊向南開了 Bộ đội kéo lên phía nam; ⑦ Mở (rộng), mở mang, khai mở, khai thông: 開眼 Mở rộng tầm mắt; 想不開 Suy nghĩ chưa thông, thắc mắc; 開邊抑何多！ Mở mang bờ cõi sao nhiều thế! (Đỗ Phủ); ⑧ Mở, dựng, đặt, thiết lập, khai sáng, kinh doanh: 開辦學校 Mở trường học; 五里一換馬 ，十里一開筵 Năm dặm một lần đổi ngựa, mười dặm một lần mở tiệc (Lí Thương Ẩn: Hành thứ tây giao tác); ⑨ Kê, kê khai, viết: 開方子 Kê đơn thuốc; 開支票 Viết séc; ⑩ Sôi; 開水 Nước sôi; 水開了 Nước đã sôi; ⑪ Dùng sau động từ chỉ sự tách rời hoặc kết quả: 拉開 Kéo ra; 躲開 Tránh ra; 撕開 Xẻ ra; 這話傳開了 Câu chuyện ấy đã truyền rộng ra; 打開扇子 Xòe quạt (ra); 睜開眼 Mở mắt ra; ⑫ Mổ, bổ: 開了一個西瓜 Bổ một quả dưa hấu; 開刀 Mổ; ⑬ Bắt đầu đi, khởi hành: 開舟 Bắt đầu nhổ neo cho thuyền đi.【開始】khai thuỷ [kaishê] a. Bắt đầu, mở đầu: 一年結束了，新的一年開始了 Năm cũ đã qua, năm mới bắt đầu; b. Lúc đầu, thoạt đầu, thoạt tiên: 工作開始 Lúc mới bắt đầu công việc; ⑭ Trừ bỏ đi: 開缺 Trừ bỏ chỗ thiếu; ⑮ Số chia: 四開 Một phần tư; 八開 Một phần tám; ⑯ Trang giấy: 一開 Một trang giấy; ⑰ Khổ (giấy): 開本 Khổ; ⑱ Cara (phần vàng trong một hợp kim, bằng 1/24 của tổng trọng lượng): 十四開金的筆尖 Ngòi bút vàng 14 cara; ⑲【開外】khai ngoại [kai wài] Ngoài, trên: 這位老人，有六十開外了 Cụ ấy đã ngoài 60 (tuổi).


meanings:
5306（Khaibar 或 Khyber Pass）位於巴基斯坦西北部蘇里曼山區與阿富汗交界處，距其東南之白夏瓦（Peshāwar）數十公里。自古即爲中亞與印度間重要通道之一，入印度者多沿庫納河（Kunat）北上進入隘口。早期移民印度之雅利安人、入侵印度之希臘亞歷山大大帝及我國入印度求法之僧眾等多經由此隘口，而阿育王派遣往西方弘揚佛法之僧眾，亦多由此而出。第一次阿富汗戰爭（1838～1842）後，英軍屢次由此侵略巴基斯坦。現今有鐵路通過隘口，達於邊鎮蘭帝寇拓（Landi Kotal）。於隘口附近尚存有阿育王時代之佛教遺蹟，如卡菲兒寇特（Kafir Kot）、須普拉史都帕（Shipla Stupa）等。


meanings:
5299請參閱 開元釋教錄唐玄宗於開元二十六年（738），敕令各郡建立開元寺，作爲官方之寺院，主要負責國家之祝典法儀；亦有從已有之寺院轉用爲地方官祈求國運儀式之場所。此種儀式不僅將佛教之恩惠賜予國民，更有誇示中央政府權威之意圖。　關於玄宗敕命全國建立開元寺之因緣，今已不可考，惟據「西安府城內元大開元寺興教碑」之碑文所載，知開元二十八年（疑爲二十六年之訛），玄宗曾與勝光法師於延慶殿對論「佛恩」問題，論後玄宗乃誓爲佛弟子，遂於天下之州府各置開元寺一所。然今已無文獻可考察當年全國各州府是否皆奉敕造寺，僅於舊唐書卷九有「天寶三年（744）四月，敕兩京及天下諸州鑄金銅天尊及佛像各一尊，置之開元寺」之記載。然於現今所存各種佛教史文獻，如唐代鑑真和尚（曾赴日本，後成爲日本律宗之祖）之東征傳，與來華留學之日僧圓載、圓仁、圓珍等人之旅行記中，則載有較具體之資料，如諸州開元寺之名稱，及部分有關之記事。另據大明一統志所列舉，當時留存者，有直隸真定府冀州開元寺、元氏縣開元寺、永平府開元寺、順德府開元寺、陝西西安府咸寧縣開元寺、福建泉州府溫陵開元寺、福州府閩縣開元寺、山東登州府開元寺、河南歸德府開元寺、寧陵縣開元寺、虞城縣開元寺、南陽府舞陽開元寺等十二處，已非往日盛況。　各地開元寺於唐宋時代，高僧輩出，如蘇州開元寺之元浩、辨秀，齊州開元寺之義楚，洪州開元寺之道一、棲隱，鄂州開元寺之玄晏等。其中以洪州開元寺之道一尤爲著稱，自大曆四年（769）駐錫該寺，闡弘南嶽懷讓之禪法，而成當代禪道之重鎮，世人尊稱爲「馬大師」。諸州之開元寺歷來興衰不一，雖經元明之重修，現存者不多。〔佛祖統紀卷三十四、釋氏稽古略卷三、古今圖書集成職方典第六十一、第一○四、第一一七、第二○○、第二七八、第三九五、第四五七、第五○七〕　<一>位於江蘇吳縣西南。爲三國時代孫權之乳母陳氏所建。初稱重元寺，通元寺。至唐代，改稱開元寺。晉代時，自海中漂來石佛二尊及佛鉢一只，今珍藏寺中。歷代以來，本寺先後有禪宗六祖慧能之法嗣印宗、荊溪湛然、長慶慧稜、黃龍楚南、清涼澄觀、慈雲遵式等宗門大德棲止之。〔開元寺志、大明一統志卷八〕　<二>位於福建晉江。建於武后垂拱二年（686），初名蓮華寺，後改興教寺、龍興寺。開元二十六年（738）奉敕改稱開元寺。歷五代至宋，創支院百餘所，元代賜名「開元萬歲禪院」。至正年間（1341～1398）遭祝融之災，明代洪武、永樂兩朝漸次重建，明末鄭芝龍又重修大雄寶殿、拜聖亭、山門外紫雲屏殿等，爲一包括東西兩翼之建築群。其中以東塔（鎮國塔）、西塔（仁壽塔）馳名遠近，爲我國聞名世界富有歷史性之建築。東塔始建於唐咸通六年（865），初爲本塔，南宋改爲磚塔，今之石塔乃南宋紹興二年（1132）至淳祐十年（1250）所重建，高四十八公尺餘。西塔始建於五代梁貞明二年（916），初爲木塔，北宋改爲磚塔，今之石塔爲紹定元年（1228）至嘉熙元年（1237）所重建，高四十四公尺餘，二塔均仿木構八角五層樓閣式之石構建築，上刻佛像，十分精美。大雄寶殿又稱百柱殿，採用重檐歇山式建築，爲明代遺構，殿上之斗栱有飛天樂使二十四尊，雕刻精緻。〔福建通志卷二六四、大清一統志卷三二八〕　<三>位於江西南昌新建縣之東。又稱上藍院。即唐代馬祖道一弘揚禪風之著名道場。道一得南嶽懷讓之心法後，先後駐錫建陽、南康、撫州、虔州等地之道場，建陽在今福建省，其餘皆在江西省。自大曆四年（769）開始，道一居止於本寺，繼續其接化生涯，當代另一禪門龍象石頭希遷則大多弘法於湖南一帶，世人每將「江西馬祖道一」與「湖南石頭希遷」並比爲禪界雙璧。由是，本寺亦成爲當時禪徒輻湊之名剎。本寺於宋代時改稱能仁寺，明代改稱永寧寺，至清代，又更名爲祐清寺（或佑清寺）。〔大明一統志卷四十九、大清一統志卷二三九、江西通志卷一一一〕　<四>位於陝西西安東大街西首。建於唐玄宗開元年中。玄宗於開元二十六年（738）敕令全國各大都市廣建開元寺，其中以本寺之規模最大，唯歷代失修，寺容殘破，已非舊觀。　<五>位於河南商丘縣城南。建於唐代。宋代更名寶融寺，又稱興隆寺。寺內有唐代書法家顏真卿所書之「八關齋會報德記」石幢。　<六>位於河南虞城縣舊縣城北。建於宋紹聖三年（1096），後徙地改建於今縣治之西南隅。　<七>位於廣東潮州。乃東南一大叢林。始建於唐開元二十六年（738），元代稱開元萬壽禪寺，明代以後稱開元鎮國禪寺。建築古雅，香火極盛。　<八>位於山西大同。（參閱「善化寺」4875）　<九>位於臺灣臺南。爲著名的佛教古剎。原係明末延平郡王鄭成功嗣子鄭經爲奉養其母董氏所建之「北園別館」，創建於明永曆年間（1647～1661）。康熙二十八年（1689），巡道王祍宗、總鎮王化行等捐俸改建爲寺，時稱海會寺。此後，歷經乾隆年間之重修、擴建，迭改寺名爲榴環寺、榴禪寺、海靖寺，終定名爲開元寺，以迄於今。　寺內有鄭經所鑿之鄭經井一口，及鑿井時所掘出之海螺化石，及七絃竹一株，據云此竹爲明永曆三十四年移自河南臥龍崗，爲董氏親自種植者。寺中並珍藏有鄭成功親筆文件及其所用之餐器。此外，尚有臺灣最早鑄造之銅鐘一口，及後園之圓光三塔。塔建於民國二十年（1931），爲寺僧藏骨之所，今已成爲該寺之標幟。　本寺開山住持爲志中法師。後代住持之較著名者，有同治、光緒年間之榮芳、傳芳、玄精諸禪師。榮芳曾赴福建鼓山受戒，並赴少林寺習禪及武技，且精書畫，頗爲當時臺省人士所推崇。傳芳亦曾赴福州等地求法受戒，返臺後傳戒弘法，度眾甚多；至今約有末寺八十餘座，通稱爲傳芳和尚派下。玄精出家前，原擅道教方術，故任開元寺住持後，時顯靈異。臺灣光復後，繼任住持有證光、印明、眼淨等人。證光、眼淨二人先後興辦延平佛學院及開元佛學院，造就不少僧材。現任（1988）住持爲悟慈法師，創辦有開元幼稚園、開元育幼院、慈愛醫院，及慧光圖書室、開元禪學院等。


meanings:
(title) Record of Śākyamuni's Teachings Compiled During the Kaiyuan period


meanings:
5302請參閱 開元釋教錄 請參閱 大唐開元釋教廣品歷章 凡二十卷。唐代智昇編於開元十八年（730）。又作開元錄、開元目錄、智昇錄。收於大正藏第五十五冊。全書分成前後兩部分，前半部稱「總括群經錄」（卷一至卷十），相當於代錄，係以時代別、譯者別，依序列舉自東漢明帝永平十年（67）至唐代開元十八年，凡六六四年間，一七六名譯經僧所譯大小乘經律論，共計二二七八部，七○四六卷。其中有關譯經之資料蒐羅綿密，包括譯經之異名、略名、卷數、存缺、原著者名、翻譯年代、場所，及翻譯關係者，所載譯經又有譯與失譯之別、單譯與重譯之別、大經與別生經之別等。此代錄部分係繼承歷代三寶紀、大唐內典錄而來。後半部稱「別分乘藏錄」（卷十一至卷二十），係仿自法經錄之分類整理目錄，相當於標準入藏目錄與現藏入藏目錄。別分乘藏錄係以經爲主，又分七類記載，即：(一)有譯有本錄（卷十一至卷十三），(二)有譯無本錄（卷十四至卷十五），(三)支派別行錄（卷十六），(四)刪略繁重錄（卷十七），(五)補闕拾遺錄（卷十七），(六)疑惑再詳錄（卷十八），(七)偽妄亂真錄（卷十八）。最後兩卷爲大、小乘之入藏目錄，總計入藏經典一○七六部，五○四八卷。蓋歷來所謂「一切經五千餘卷」之稱即出典於此。其中之「有譯有本錄」，將大乘經分般若、寶積、大集、華嚴、涅槃五大部，並注明單譯、重譯情況，爲後世之大藏經編目所遵循。智昇復將本書入藏目錄以千字文編號，預防混雜，編定「開元釋教錄略出」四卷，爲北宋以後雕印大藏經編號所依據。本書記事完備詳實，故後世經錄皆取爲範本。後世藏經組織亦大體依據本經錄，先大分爲經、律、論藏等部，更一一區別大小乘，大乘經中又以依五大部順序排列爲常例。唐代貞元十年（794）圓照作續編三卷，正名爲大唐貞元續開元釋教錄。〔宋高僧傳卷五、貞元新定釋教目錄卷十四、卷十九〕


vietnamese:
khai nguyên thích giáo lục lược xuất <bktt>


vietnamese:
khai nguyên thích giáo lục lược xuất <đpb>


meanings:
Chùa nằm ở chân núi phía nam Lô Sơn tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, do Nam Đường Trung Chủ xây dựng. Sau núi có những ngọn núi lạ liền lạc như: Quy Bối (mu rùa), Hạc Minh (Hạc kêu), Song Kiếm (hai cây gươm). Đời Tống có Thiền sư Thanh Diệu của tông Vân Môn ở đây. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 2 (977), Vua hạ chiếu đổi tên chùa »Khai Tiên Hoa Tạng Tự«. Triều vua Nhân Tông, Thiền sư Thiện Xiêm mở pháp hội ở đây, đệ tử là Phật Ấn Liễu Nguyên là người kế thừa. Về sau các thiền sư của tông Vân Môn như: Trí Tuần, Hành Anh cùng nhau kế tiếp trụ trì. Niên hiệu Thiên Thuận thứ 1 (1457-1464) đời Minh, chùa dùng lại tên cũ. Niên hiệu Khang Hi thứ 16 (1707), Vua ban cho bảng hiệu »Tú Phong Tự«.


meanings:
guide, teach, edify, or transform sentient beings


meanings:
Chùa thuộc thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Bảo thứ 4 (971) đời Tống, Vĩnh Minh Diên Thọ theo lời mời của Ngô Việt Vương Tiền Thúc, vì trấn phục thuỷ triều sông Tiền Đường mà cất chùa, ban đầu gọi là »Thọ Ninh Viện«. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 26 (1156) đời Tống, Trí Đàm trụ trì chùa này, không nhờ sức quan tự bỏ y bát của mình mà quyên góp tịnh tài để xây tháp bảy tầng, thành tựu viện vũ trăm cửa. Niên hiệu Long Hưng thứ 2 (1164) vua ban cho tấm biển »Từ Ân Khai Hoá Giáo Tự«. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) đời Minh chùa bị thiêu huỷ, khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) trùng tu trở lại.


meanings:
Một khi mở miệng liền hiển bày mọi ý nghĩ trong lòng. Vô Môn Quan ghi: »無 門 曰、 趙 州 開 口 見 膽、 露 出 心 肝。 者 僧 聽 事 不 眞、 喚 鐘 作 甕。 – Vô Môn nói: Triệu Châu mở miệng liền hiển bày mọi ý nghĩ trong lòng, vị tăng này phán xét không đúng cho chuông là hũ«.


meanings:
Chùa thuộc núi Chung Sơn, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Niên hiệu Thiên Giám thứ 13 (514) đời Lương, Bảo Chí thị tịch, vua Võ Đế ra lệnh an táng tại nơi này và xây tháp 5 tầng. Vua đích thân tiến cúng, bỗng thấy vị Đại sĩ trên mây bèn xây cất chùa, sai đệ tử của Bảo Chí là Trí Tạng trụ trì, ban tên là »Khai Thiện Tự«. Thời Trần Nam triều, Trí Viễn cũng từng ở đây. Khoảng niên hiệu Càn Phù (874-879) đời Đường phụng sắc đổi tên là »Bảo Công Viện«. Khoảng niên hiệu Khai Bảo (968-975) đời Tống lại gọi »Khai Thiện Đạo Tràng«. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 (980) cùng với các chùa ở Chung Sơn gọi chung là »Thái Bình Hưng Quốc Tự«, chùa này là một viện trong số đó nên tên chùa bị xoá bỏ.


meanings:
5308請參閱 長房錄 或 歷代三寶紀 [1]請參閱 長房錄 或 歷代三寶紀創建寺院稱開基。又以財物支持寺院開創之人亦稱開基。開基常與開山互用。


meanings:
Trụ trì mới nhận chức, lúc nhập viện phải khai pháp đường tuyên nói đại pháp. Bích Nham lục q. 1 ghi: »師 開 堂 說 法、 有 鞠 常 侍 致 問： 靈 樹 果 子 熟 也 未？ 門 云： 什 麼 年 中 得 信 道 生？ – Lúc Vân Môn khai đường nói pháp, có vị quan Thường thị họ Cúc bước ra hỏi:Trái Linh Thọ đã chín chưa? Vân Môn nói: Ông nghe nói chưa chín hồi nào?«.


meanings:
① Người thông đạt, tỏ ngộ. Chương Bát-nhã-đa-la, Tổ thứ 27 trong CĐTĐL q. 3 ghi: »祖 般 若 多 羅 者。 東 印 度 人 也。 既 得 法 已。 行 化 至 南 印 度。 彼 王 名 香 至。 崇 奉 佛 乘 尊 重 供 養 度 越 倫 等。 又 施 無 價 寶 珠。 時 王 有 三 子。 其 季 開 士 也。 – Tổ Bát-nhã Đa-la là người Đông Ấn. Sau khi đắc pháp, Tổ đi hoá đạo đến Nam Ấn Độ. Vua nước Hương Chí phụng thờ Phật pháp, tôn trọng cúng dường hết mức và còn ban cho viên ngọc vô giá. Bấy giờ vua có 3 người con, người con út là bậc thông đạt«. ② Lời Thiền sư gọi các vị tăng tham thiền. Phần Dương ngữ lục q. trung ghi: »普 告 諸 開 士、 同 明 第 一玄 – Bảo chung cho các vị thiền tăng hãy cùng nhau sáng tỏ đệ nhất huyền«.


meanings:
5313爲心、心所產生作用時，所須依靠的三種緣之一。係法相宗討論有關心與心所彼此間依存的關係時所立之名相。又稱開避法、開導根、等無間緣依（梵 samanantara-pratyaya）、等無間依。心，又作心王，即精神作用之主體，如眼識、耳識乃至阿賴耶識等八識即是心王；心所，即附屬於心王並與之相應而起的心理活動或精神現象，如作意、受、想乃至忿、恨、嫉、慳等六類五十一種精神作用皆屬心所。　吾人之心識作用，念念相續，無有間隔，前一念滅謝時，後一念隨即生起，且於此前後念生滅之間具有密切的互倚關係，即前一念之心王成爲後一念之心王、心所生起時所須依靠之條件因緣。是知前一念之心王於滅謝之同時，既避開其現行位，復引導後念之心王、心所，故稱開導依。又以前念具有資助、生長後念心王、心所之功能，故有開導根之稱。復以前後念生滅之際，歷然相望，緊密相接，而無有間斷，故稱等無間緣依。　前念之心王開導、引生後念之心王、心所，其間有關同異類之引生關係，自印度之時即有難陀、安慧、護法等論師各持不同之見解。所謂同異類之引生關係，即於八識心王中，某一識之心王能否引生與之同類或異類之心王。(一)難陀 {爲眼、耳、鼻、舌、身等前五識必由第六意識所引生，而第六識自身既能前後相續，復能引生前五識，故第六識乃六識中之開導依；第七末那識及第八阿賴耶識僅能自類相續，而無法引生其他諸識。(二)安慧之主張，謂第六識以自類及第七、第八兩識爲開導依，第七識以自類及第六識爲開導依，第八識以自類及第六、第七兩識爲開導依。以上二師之見解雖有出入，然皆同意異類之心王可以互爲開導依。(三)護法則持相反看法，謂八識之心王限於各自不同之類，異類之心王無法互爲開導依，唯有相同之心王能生滅相續無間。〔成唯識論卷四、成唯識論述記卷五本、成唯識論了義燈卷四末〕


meanings:
Vốn chỉ cho việc khai núi lập chùa, bởi tự viện thời xưa phần nhiều lập nơi núi non u tịch, và vị Trụ trì đời thứ nhất của tự viện cũng được tôn xưng là Khai sơn. Vân Cư Sơn Chí (142, hạ) ghi: »遂 立 志 開 山 弘 法、 立 寺 傳 教、 利 己 利 他、 濟 人 濟 世。 – Sư liền lập chí khai sơn hoằng pháp, cất chùa truyền giáo, lợi mình lợi người, cứu giúp mọi người«.


meanings:
Nói ra, hoằng dương. Tiết Nam Phong Vĩnh Trình Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »或 照 用 雷 奔、 或 機 鋒 電 掣。 無 非 剪 除 邪 妄、 開 廓 玄 微。 直 下 明 宗、 到 眞 實 地。 – Hoặc chiếu dụng như sấm nổ, hoặc cơ phong như điện chớp, chẳng qua là trừ dẹp tà vọng, hoằng dương lẽ huyền vi, ngay đó minh tông, đến chỗ chân thật«.


meanings:
5311指法華經之「本迹二門」開會之三義。此係天台宗對於法華經所作判釋之語。乃天台大師智顗就佛陀之「教說」及「佛身」問題，於論及「真實」與「方便」之關係時所歸結之三種概念。法華經前十四品迹門，闡明開權顯實、廢權立實、會三歸一之旨，以釋說一切一佛乘之理；後十四品本門，闡明開迹 迹顯本、廢迹顯本、會迹歸本之旨，以釋說久遠本佛之事。開，開除，意爲除權教、迹門；廢，廢捨，意爲捨權教、迹門；會，會入，意指融會權教及迹門諸行，使之歸入實教及本門。　上記之開權顯實、開迹顯本係就教法之體而言，廢權立實、廢迹顯本係就化導之用而言，會三歸一、會迹顯本則就所修之行而論。法華經之前半部針對教法，說明權教（指法華經以前諸經所說之方便教）與真實教（指法華經）之關係。約「教」之本體而言開權顯實；即對於實教（法華經）而言，權教乃方便教，開除權教之執著即可現出真實教法。約引導眾生之方便而言廢權立實；既以開除權教之執著即可進入真實，則無權教之必要，故稱廢權立實。由實踐修行方面而言會三歸一；即聲聞、緣覺、菩薩等三乘，皆可會入一乘而成佛。法華本門針對佛身，亦可以開迹顯本、廢迹顯本、會迹歸本來闡明權實一體之妙法。　又法華經玄義卷九下，爲闡釋法華經之力用，於本迹二門各立十重，迹門十重，即：破三顯一、廢三顯一、開三顯一、會三顯一、住一顯一、住三顯一、住非三非一顯一、覆三顯一、住三用一、住一用三。此十重亦可與迹門十妙（智、說法、境、行、乘、感應、神通、位、眷屬、利益）相配當。本門十重，即：破迹顯本、廢迹顯本、開迹顯本、會迹顯本、住本顯本、住迹顯本、住非迹非本顯本、覆迹顯本、住迹用本、住本用迹。此十重亦可與本門十妙（本因妙、說法妙、本果妙、本國土妙、本感應妙、本神通妙、本壽命妙、本眷屬妙、本涅槃妙、本利益妙）相配當。此外，本迹二門之十重亦可與四悉檀（爲人悉檀、對治悉檀、世界悉檀、第一義悉檀）相配當。其配當之情形均詳載於法華經玄義。　天台宗並爲開顯法華之旨，就法華經之經題蓮華各立本門、迹門三喻，以蓮華之花、果同時，喻權實一體之妙法，稱爲蓮華三喻。　若就開、廢之關係，以言蓮華三喻，花開則將結實，此稱開；花落果實則熟，此稱廢；如此以開爲先，廢爲後。若立於理之觀點而言，權即實，故開廢乃同時存在，此即爲開廢俱時。〔法華經卷一方便品、卷四法師品、法華經玄義卷五上、卷七下、法華玄義釋籤卷一、法華玄義記卷一至卷三、法華文句卷三上、卷三下、卷四上、卷四下、法華玄論卷二、卷四、卷五〕（參閱「本迹二門」1965、「開廢俱時」5311、「蓮華三喻」6148）


meanings:
Mở sáng con mắt pháp, tỏ ngộ đạo lí Phật pháp. Tiết Giang Tây Mã Tổ trong TĐT q. 14 ghi: »江 西 馬 祖 嗣 讓 禪 師、 在 江 西。 師 諱 道 一、 漢 州 十 方 縣 人 也、 姓 馬、 於 羅 漢 寺 出 家。 自 讓 開 心 眼、 來 化 南 昌。 – Mã Tổ Giang Tây nối pháp Thiền sư Hoài Nhượng ở Giang Tây. Sư huý là Đạo Nhất, người huyện Thập Phương thuộc Hán Châu, họ Mã, xuất gia nơi chùa La Hán. Được Hoài Nhượng mở sáng con mắt pháp, sư đến giáo hoá tại Nam Xương«.


meanings:
(1824-1906) Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, tên Châu, pháp danh Khai Huệ, hiệu Chân Tịnh, người xứ Trường Sa, Hồ Nam, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Giác Thanh chùa Long Hoa, đời thứ 42 hệ Nam Nhạc. Trụ trì am Diêm Tràng. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
5306梵名 Kailāsa，巴利名 Kelāsa-pabbata。傳說中位於喜馬拉雅山北之靈山。據敘事詩羅摩耶那（梵 Rāmāyaṇa, Ⅰ. 26）之記載，於此山中，有一馬那薩湖（梵 Mānasa），沙拉憂河（梵 Sarayū）自此湖流出後，環抱無鬥城（梵 Ayodhyā）而流入恆河。自古印度文學每敘述該山之壯麗。馬鳴（梵 Aśvaghoṣa）之佛所行讚（梵 Buddha-carita,Ⅰ. 21）亦云：「月光照射四方，一如開拉沙山之光輝。」　據經集註（巴 Suttanipāta Aṭṭhakathā, P. 223）之記載，此山爲喜馬拉雅山五峰之一。阿拉毘迦夜叉（梵 Ālāvika）左足置於馬索西拉塔拉山（梵 Massosilatāla），右足則置於相距六十由旬之此山山頂。


meanings:
Hiệu của thiền tăng Nghi Yến đời Tống. X. Nghi Yến


meanings:
Còn gọi: Khai bị an chẩm. Nghĩa là dọn bày mền gối để ngủ. Trong Thiền môn, sau Sơ canh (canh một) 5 giờ, »Thần ti« bắt đầu báo cáo giờ giấc, kế đó »Đường hành« ở trước Tăng đường đánh bảng 3 hồi, tiếp theo »Chung ti« đánh chuông 18 tiếng để báo cáo giờ Toạ thiền đã kết thúc, 18 tiếng chuông này gọi là Khai chẩm chung, Thập bát chung, Định chung, Sơ dạ chung. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Lần nói pháp đầu tiên của vị Trụ trì, sau khi vị này đắc đạo. Tiết Thiên Đồng Hàm Kiệt Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »未 半 載、 頓 明 大 事。 去 謁 此 庵、 分 座 連 雲、 開 法 妙 嚴。 後 遷 諸 巨 剎。 – Chưa đầy nửa năm (ngài Đàm Hoa) đã thấu rõ việc sinh tử. Ngài đến yết kiến Thử Am, được phân toà giáo hoá ở Liên Vân, khai pháp ở Diệu Nghiêm, sau dời đến các chùa nổi tiếng«.


meanings:
Mở cửa nhà tắm để vào tắm. Theo điều Lưỡng Tự Đầu Thủ, chương Lưỡng Tự trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. hạ: »Hễ gặp lúc khai dục thì trước Trai đường có treo tấm bảng Khai dục. Trời lạnh thì 5 ngày tắm 1 lần, trời nóng thì tắm mỗi ngày, khi nghe tiếng trống khai dục, Tăng chúng vào tắm trước, sau cùng đến Tri sự và Trụ trì«, về sau đảo ngược thứ tự này. Phật chế có 2 thứ: Tắm nước nóng, tắm hơi nóng. Thiền tông thì dùng nước ấm để tắm. Cách tắm có 2: Thời xa xưa phần nhiều đứng ngoài bồn múc nước tắm, gọi là Cấp thang thức; về sau vào trong bồn tắm gọi là Nhập thang thức. Khi tắm phải im lặng, cấm cười nói. Trước khi tắm, thắp hương hướng về Bạt-đà-bà-la xướng kệ chú 7 biến (Đại 82, 776 hạ): »Khi rửa chân, phải nguyện chúng sinh đầy đủ thần lực; tắm rửa thân thể, phải nguyện chúng sinh thân tâm không dơ, trong ngoài sạch sẽ. Án, bạt chiếc la não ca tra, toá ha«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Tuyên thuyết đạo pháp. Tiết Phúc Tiên Chiêu Khánh Hoà thượng trong TĐT q. 13 ghi: »昔 日 靈 山 會、 匿 王 請 佛； 今 日 招 慶、 太 尉 迎 師。 人 天 交 接 於 座 隅、 至 理 愿 垂 於 開 演。 – Thuở xưa trong pháp hội Linh Sơn, vua Ba-tư-nặc thỉnh Phật; hôm nay ở chùa Chiêu Khánh, Thái uý đón rước sư. Trời người tụ hội dưới pháp toà ngưỡng mong rủ lòng thương xót tuyên thuyết đạo pháp«.


meanings:
Mở cửa lò. Trong chùa gọi ngày mồng một tháng mười là ngày khai lô, kể từ ngày này mới có thể đốt lò sưởi ấm. Tiết Pháp Xương Ỷ Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »法 昌 今 日 開 爐、行 腳 僧 無 一 箇。 唯 有 十 八 高 人、緘 口 圍 爐 打 坐。– Pháp Xương kim nhật khai lô, hành cước tăng vô nhất cá, duy hữu thập bát cao nhân, giam khẩu vi lô đả toạ. – Hôm nay Pháp Xương mở lò, không một vị tăng hành cước, chỉ có mười tám cao nhân, ngồi thiền quanh lò im lặng«.


meanings:
Mở to đôi mắt mà nằm mơ, tỷ dụ cho trạng thái lờ mờ, si mê. Mật Am ngữ lục ghi: »一 出 一 入。 胡 餅 裏 呷 汁。 一 擒 一 縱。 開 眼 作 夢。 – Một bên ra một bên vào, nước cốt trong bánh mè; một bên bắt một bên tha mở mắt như mộng«.


meanings:
Mở to đôi mắt mà nói mớ, dụ chỉ lời nói lờ mờ si mê. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong DTNL q. 3 ghi: »你 若 未 具 超 宗 越 格 底 眼 目、 又 無 縛 虎 拏 龍 底 手 段、 未 免 一 切 處 一 切 時、 見 色 被 色 碍、 聞 聲 被 聲 碍、 以 至 出 言 吐 气 皆 是 清 天 白 日 開 眼 寐 語。 – Nếu ngươi chưa có con mắt siêu tông việt cách, cũng không có thủ đoạn trói cọp bắt rồng, chưa khỏi ở mọi nơi mọi lúc thấy sắc bị sắc làm ngại, nghe tiếng bị tiếng làm ngại, cho đến mở miệng nói năng đều là giữa ban ngày ban mặt mở to mắt mà nói mớ«. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »若 是 無 物、 更 何 用 照？ 爾 莫 開 眼 寐 語 去。 – Nếu là không có vật gì cả thì đâu cần phải chiếu soi? Ngươi đừng có mở mắt mà nói mớ nữa«.


meanings:
Mở mắt đái dầm, dụ cho hành vi ấu trĩ đáng chê cười. Mật Am ngữ lục ghi: »行 棒 行 喝。 開 眼 尿 床。 – Sử dụng phương tiện đánh hét cũng là hành vi ấu trĩ đáng chê cười«.


meanings:
Ngồi ngủ mà mắt mở trao tráo, dụ cho sự hồ đồ si mê. NĐHN q. 18 ghi: »堪 嗟 迷 者 成 群、 開 眼 瞌 睡。 – Than ôi, kẻ mê hợp thành bầy mở mắt ngồi ngủ«.


meanings:
Tuyên thuyết (nói pháp). Tiết Lương Sơn Quán Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »大 眾 雲 臻、 請 師 開 示。 – Tăng nói: Đại chúng đã đến đông đủ, thỉnh sư nói pháp«.


meanings:
5304開，開發之意；即破除眾生之無明，開如來藏，見實相之理。示，顯示之意；惑障既除則知見體顯，法界萬德顯示分明。悟，證悟之意；障除體顯後，則事（現象）、理（本體）融通而有所悟。入，證入之意；謂事理既已融通，則可自在無礙，證入智慧海。　依法華經卷一方便品載，諸佛爲一大事因緣而出現世間，即爲令眾生開示悟入佛之知見而出現於世間。關於「開示悟入」之解釋，法華文句卷四上，以四位、四智、四門、觀心等四種不同立場，闡釋開示悟入之理，並一一配列之：(一)就四位而言，四位係指菩薩修行過程中之十住、十行、十迴向、十地等四大階段。(1)以「開」配當十住位；謂於此階位之初，能破除無明，開顯如來藏，而見實相之理。(2)以「示」配當十行位；謂於此階位，惑障既除，知見之體亦自彰顯，此「體」圓備萬德，故舉凡法界之眾德，無不一一顯示分明。(3)以「悟」配當十迴向位；謂於此階位，既已除障顯體，明了法界眾德，則必事理融通。(4)以「入」配當十地位；於此階位，事理既融，故自在無礙，任運自如，而入薩婆若（一切智）海。　(二)就四智而言，(1)以「開」配當道慧；謂於「實性」之中得以開發佛之智見。(2)以「示」配當道種慧；謂能了知十法界中諸道之種別，並了知解惑之相，一一皆爲佛之知見所顯示者。(3)以「悟」配當一切智；謂了知一切法之「一相寂滅」即了悟佛之知見。(4)以「入」配當一切種智；謂了知一切法之「一相寂滅相」而識知種種行類相貌，此即入於佛之知見。　(三)就四門而言，四門係指天台圓教所立之四法門。(1)以「開」配當空門；謂於空門所詮「一空一切空」之理中得以開發佛之知見。(2)以「示」配當有門；謂有門所詮「一有一切有」之理即顯示佛之知見。(3)以「悟」配當亦空亦有門；謂了達「一切亦空一切亦有」之理即體悟佛之知見。(4)以「入」配當非空非有門；謂證得「一切非空一切非有」之理即入於佛之知見。　(四)就觀心而言，此係由天台宗所說「一心三觀」中來直接闡釋此開示悟入之理。三觀，指空、假、中三觀。(1)謂了觀「心性三諦」之理不可思議，且此觀明淨，無有疑滯，故名爲「開」。(2)又此一觀境雖不可思議，然能於空、假、中之心中宛然分別而不濫，故名爲「示」。(3)謂空、假、中之心，即三而一，即一而三，故名爲「悟」。(4)空、假、中之三觀並非個別存其空、假、中三者，而係齊照空、假、中於一心之中，故名爲「入」。〔法華經論卷下、法華經義記卷三、法華經玄義卷五上、維摩經玄疏卷四、法華義疏卷三（吉藏）、法華經玄贊卷三末、天台四教儀集註卷上、台宗二百題卷十五〕


meanings:
Khai là khai phát, tức phá trừ vô minh, khai mở Như Lai tạng, thấy lí Thật tướng. Thị là hiện bày; hoặc chướng đã trừ thì Thể tri kiến hiện, pháp giới vạn đức hiện bày rõ ràng. Ngộ là chứng ngộ, sau khi Chướng trừ Thể hiện thì Sự (hiện tượng) Lí (bản thể) dung thông mà có chỗ ngộ. Nhập là chứng nhập, nghĩa là sự lí đã dung thông thì có thể tự tại vô ngại, chứng nhập biển trí tuệ. Phẩm Cơ Duyên trong Kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 355 hạ) ghi: »汝 愼 勿 錯 解 經 意、 見 他 道 開 示 悟 入、 自 是 佛 之 知 見、 我 輩 無 分。 若 作 此 解、 乃 是 謗 經 毀 佛 也。 – Ngươi nên cẩn thận, chớ hiểu lầm ý Kinh, nghe nói: Khai thị ngộ nhập bèn cho là tri kiến của Phật, còn mình thì chẳng có phần; nếu hiểu như thế là phỉ báng kinh Phật vậy«.


meanings:
(80) Chùa thuộc thành phố Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Thời Ngũ Đại Sở vương Mã Ân sáng lập. Con là Mã Hi Phạm lại xây Hội Xuân Viên. Đời Tống Thiền sư Đạo Ninh ở đây.


vietnamese:
khai phúc đạo ninh thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
khai phúc đạo ninh thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Gọi đủ: Đàm Châu Khai Phúc Thiền sư Đẳng Thập Cửu Đại Hoà thượng ngữ lục. Còn gọi: Đàm Châu Khai Phúc Báo Từ Thiền Tự Đạo Ninh Thiền sư ngữ lục, Khai Phúc Ninh Hoà thượng ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Khai Phúc Đạo Ninh soạn vào đời Tống, Nguyệt Am Thiện Quả biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 450. Nội dung bao gồm: Pháp ngữ khai đường tấn viện niêm hương, Thượng đường, Tiểu tham, Thùy thị, Kệ tụng, Di giới. Đầu quyển cuối quyển có phụ lục bài tựa và các văn sớ. Sách này được in lại vào niên hiệu Thuần Hi thứ 6 (1179) đời Tống.


vietnamese:
khai giác tự tính bát-nhã ba la mật đa kinh <đpb>


meanings:
(1634-1676) Thiền tăng đời Minh, họ Trương, hiệu Huệ Cung, người Thuận Đức, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Tuyết Duy Thao Pháp, đời thứ 34 hệ Nam Nhạc. Trụ trì Nam Hải Bảo Tượng Lâm. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
approval and disapproval in terms of moral discipline


meanings:
Mở cửa. Quan: Chốt cửa. Chương Già-da-xá-đa Tổ thứ 18 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »羅 多 聞 語 知 是 異 人。 遽 開 關 延 接。 – La-đa nghe nói, biết là dị nhân vội mở cửa tiếp rước«.


meanings:
【閌閬】 khang lang [kangláng] (đph) Phần trống không của một vật kiến trúc.


meanings:
① Cổng xóm. ||② Bụng phềnh, đồ nào miệng nhỏ bụng to gọi là hoành, vì thế nên độ lượng rộng rãi cũng gọi là hoành. ||③ Cái hãm cửa. ||④ Họ Hoằng.


meanings:
(văn) ① Cổng xóm, cửa ngõ; ② To lớn, to tát, rộng rãi; ③ Cái hãm cửa; ④ [Hóng] (Họ) Hoằng.


meanings:
① Thừa. Lịch Tàu theo vòng quả đất xoay chung quanh mặt trời mà tính năm, theo vòng mặt trăng xoay chung quanh quả đất mà tính tháng, theo vòng quả đất tự xoay mà tính ngày, cứ hết mỗi một vòng quả đất xoay chung quanh mặt trời thì mặt trăng đã xoay chung quanh quả đất được mười hai vòng và một phần ba vòng nữa, cho nên mỗi năm lại thừa ra hơn mười ngày, tính số thừa ấy lại thì hai năm rưỡi lại thừa ra một tháng, tháng thừa ấy gọi là nhuận nguyệt 閏月 tháng thừa. Lịch tây theo mặt trời tính năm, cứ hết một vòng quả đất xoay chung quanh mặt trời thì quả đất nó tự xoay mình nó được 365 vòng và lẻ một phần tư, cho nên tích bốn năm thì lại thừa một ngày gọi là nhuận nhật 閏日 ngày thừa. Năm nào có ngày nhuận thì cho vào tháng hai là 29 ngày.


