# tbl_dictionary

meanings:
（The Life of Divine）近代印度哲學名著。二卷。印度哲人奧諾賓多（Aurobindo Ghosh）撰。奧諾賓多于1872年生于印度加爾各答，從小在英國劍橋受西歐教育，1892年返回印度，此後便開始深入研習母國的語言與文化，幷且在巴羅達、孟加拉等地推行反英獨立運動。1902年以後，更積極推展抵制外貨的運動。1908年因政治活動與著作被捕入獄。兩年後，辭去一切政治活動，栖隱于印度東南部的法屬殖民地。1925年建修道場，致力于思索與著作。本書即其于1949年所作。<#>奧諾賓多的思想極具實踐性。他排斥古代印度哲人那種只重視瞑想的態度，極力推崇實踐性的瑜伽行。他主張人類存在的意義與目的，是在現世的物質生活中實現精神之完成。期能在現代社會中具體顯現印度的傳統精神。<#>據奧諾賓多所說，商羯羅對于其幻像說之思想基礎《薄伽梵歌》所作的解釋，將會使《薄伽梵歌》成爲逃避現世者的聖典。事實上，幻像說本身含有最高真理的成分。幻像說雖然主張此世是虛假、是不幸，但它更主張生于此世的人應該探究個我與人生之究極目標（神）。作爲此幻像說之根柢的‘真理’，在《薄伽梵歌》中已有明確的指示，它幷不像商羯羅那樣地否定生活與行爲，而是教導人們在依據瑜伽而體現‘神’之後，應如何生活以及如何實踐。<#>奧諾賓多一方面舉出歐洲的機械文明不能找到自我，以及現代人否定神之存在的後果；另一方面又指出印度由于任意提倡幻像說，認爲此世是虛僞的，而使人們否定此世及一切行爲，結果導致印度國民的生活漸趨于落後。奧諾賓多以爲，對治的方法，是必須恢復《薄伽梵歌》中的理想。人必須確立其含藏神聖意識的精神意識，幷且在神聖的方法中承認外界的生活與世界。這就是奧諾賓多所說的瑜伽行之究極目標的‘神聖的生活’。<#>如果某人想要實現此種神聖的生活，那麽，他應捨弃家庭、國家、社會的一切，將自己奉獻給‘神’。‘我欲’是束縛、鬥爭、苦惱的根源。如果某人的一切所行是源自于爲‘自己的家族、國家、社會’，則自私心將益發强固。最後，個人與個人、國家與國家、社會與社會之間的鬥爭將無可避免。在這種自私心的影響之下，人們認爲自己與世界上的一切事物是分離的。而這種想法正是無知的基礎。所謂‘真理’，就是認爲在基本性的存在中，人與神或人與其他生物是合而爲一的。唯有人類超越了‘我欲’，得知‘個我’的真性而確立自己時，真正的自由、平等、博愛才能在人類的社會中樹立起來。<#>


meanings:
supernatural transformation(s); supernatural power(s); magical feat(s)


meanings:
Thiền tăng đời Đường, người Phúc Châu Trung Quốc. Ban đầu sư xuất gia học đạo tại chùa Đại Trung Phúc Châu, về sau hành cước gặp Bách Trượng Hoài Hải khai ngộ. Trở về chùa Đại Trung vì Bản sư thuyết pháp, Bản sư ngay dưới lời nói của sư liền cảm ngộ. Tuổi già trụ Cổ Linh giáo hoá đồ chúng. Một hôm, trong tiếng chuông báo cạo tóc tắm gội sư an nhiên thị tịch.


meanings:
supernatural power of unimpeded bodily function


meanings:
（梵 abhijñā，巴 abhiññā，藏 mṅon-parśes-pa）指由修禪定與智慧而獲得的超自然、無礙自在、神變不可思議之妙用。又稱神通力、神力、通力、通。如《釋禪波羅蜜次第法門》卷一（上）雲（大正46·477b）︰‘複次因禪具足力波羅蜜者，一切自在變現，諸神通力皆藉禪發。’《諸法無諍三昧法門》卷上亦雲（大正46·629a）︰‘如來一切智慧及大光明、大神通力，皆在禪定中得。’<#>一般謂神通有神足通、天眼通、天耳通、他心通、宿命通、漏盡通六種︰(1)神足通︰又稱神境智證通、身如意通、神境通、如意通、身通。即身能飛天入地，出入三界，變化自在的作用。《大智度論》卷二十八又將此通細分爲飛行、變化、隨意自在三類。(2)天眼通︰又稱天眼智證通、天眼智通。即能見一切事物的作用。(3)天耳通︰又稱天耳智證通、天耳智通。即能聞一切聲音的作用。(4)他心通︰又稱他心智證通、知他心通。即能洞悉他人思想的作用。(5)宿命通︰又稱宿住隨念智證通、宿住智通、識宿命通。即能知前世事迹的作用。(6)漏盡通︰又稱漏盡智證通。即能斷一切煩惱惑業，永遠脫離生死輪回的作用。<#>此中，前五通系依四根本靜慮而起，故外道諸仙、聲聞及菩薩皆可得之。至于漏盡通，則僅有達小乘之無學位或大乘之等覺位者始能獲得。<#>另外，新譯《華嚴經》卷二十八〈十通品〉出善知他心智神通、無礙天眼智神通、知過去際劫宿住智神通、知盡未來際劫智神通、無礙清淨天耳智神通、住無體性無動作往一切佛刹智神通、善分別一切言辭智神通、無數色身智神通、一切法智神通、入一切法滅盡三昧智神通等十通；《菩薩瓔珞本業經》卷下亦舉報得、修得、變化三通力；又，《宗鏡錄》卷十五謂一切通力有道通、神通、依通、報通、妖通五類。<#>關于得神通的方法，外道、二乘、菩薩等各有不同，外道系依據根本禪而起通；二乘乃依背舍、勝處、一切處，修十四變化，而得神通；六度菩薩則因禪定得五通，坐于道場時能得六通，而鬼、畜、諸天等更有與生俱來的通力。此外，《大乘義章》卷二十（本）亦列生四禪天之果報而自然得的報通、仙人依藥力自由飛翔的業通（由業所得之通力）、婆羅門由持咒變化形態的咒通、依修禪定而得通力的修通四種方法。<#>◎附一︰印順《修定──修心與唯心·秘密乘》（摘錄）<#>五通（pañcābhijñā）是天眼通、天耳通、他心通、宿命通、神境通。修得第四禪的，依方便能引發五通（中略）。如天眼通，能見近處的，也能見非常遼遠地區的事物（因定力的淺深，所見也有近遠不同）；能見一般所見的，也能見一般不能見的微細物質；能見物體的外表，更能透視而見到物體內部的情况；能見前面的，也能見後方的；能在光明中見，也能在黑暗中見，這由于一般是依光明想爲方便而引發天眼的。天耳通能聞遠處及微弱的聲音；他心通能知他人內心的意念；宿命通能知自己與他人的宿世事（知未來事，是天眼通，但未來是不定法，所以一般是不能絕對正確的）。神境通有‘能到’（往來無礙，一念就到）與‘轉變’──大能作小，小能作大，一能作多，多能作一等諸物的轉變。（中略）光明想、淨觀、五通，都是依禪定而起的‘勝知見’，在宗教界，一般人聽來，真是不可思議。但在佛法中，這不是能得解脫道的主體，沒有這些，也一樣的可以得到究竟的解脫。所以，如偏重于求得‘勝知見’，那就意味著純正佛法的低落！<#>◎附二︰印順《大樹緊那羅王所問經偈頌講記》（摘錄）<#>菩薩修習禪定有多種目的，有些是藉禪定來啓發智慧，此由于真實的智慧，要從禪定中引發的。另一目的是藉此來引發神通。小乘的阿羅漢，幷非都是有神通的；從《阿含經》裏，我們便可得知，許多阿羅漢都是沒有神通的。有些人誤解爲︰只要修行開悟就可以得到神通，這是一種錯誤的觀念。因爲有的雖然定力淺，但智慧却很深，因此雖沒有神通，却能將煩惱斷盡，了脫生死，名爲慧解脫阿羅漢。由于他定力較淺，不能從根本禪引發神通。得神通，一定要修得四根本禪方可。<#>所以得神通，于菩薩而言是重要的。譬如菩薩若有他心通，便能立即瞭解他人的煩惱，爲人點破，很快地就能令人起信；或者是他人有什麽病痛，能够立即爲人解决。菩薩有了神通，弘法的力量就大多了！能適應衆生的根機爲他們說法，這便是禪定的妙用。一般觀念中的‘以定發慧’，是以爲修禪定便能産生智慧；但事實上，應該是以禪定做基礎，然後在定中修智慧，這才能産生真正的智慧。至于有禪定便有神通的觀念，也是不正確的。在印度，也是先要有根本定，然後依一些特殊的方法去修，才能引發神通。比如天眼通，即是要先得定，然後藉著特殊的方便，或是觀太陽，或是觀光岩，而後方能成就。<#>◎附三︰〈神力〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>神力（梵r!ddhi，巴iddhi，藏rdsu-ḥphrul），指佛、菩薩示現種種異象的不可思議之力。《法華經文句》卷十（下）雲（大正34·141c）︰‘神名不測，力名幹用。不測則天然之體深，幹用則轉變之力大。’《法華經玄贊》卷十（本）則雲（大正34·841a）︰‘妙用無方曰神，威勢能摧爲力。’<#>諸經論對于佛、菩薩之神力多有記載，如《法華經》卷六〈如來神力品〉謂，世尊曾于一切人天衆前現大神力，其出廣長舌至上梵世，從諸毛孔放無量無數色光，遍照十方世界。曇鸞《贊阿彌陀佛偈》亦就淨土新往的菩薩雲（大正47· 421c）︰‘安樂菩薩承佛神，于一食頃詣十方不可算數佛世界，恭敬供養諸如來，華香伎樂從念現，寶蓋幢幡隨意出，（中略）聽受經法供養已，未食之前騰虛還，神力自在不可測。’此外，《華嚴經疏》卷五十二論神通與神力之別，言神通多約外用無壅；神力多約內有幹能。<#>◎附四︰〈神變〉（編譯組）<#>神變（梵vikuraṇa、r!ddhi，巴vikubbana、iddhi ，藏rnam-par-ḥphrul、rdsu-ḥphrul），指佛、菩薩爲教化衆生，以超人間的不可思議力（神通力），示現于自身的種種面貌及動作。又稱神變化、神、變。如《長阿含經》卷一雲（大正1·9c）︰‘于大衆中上升虛空，身出水火，現諸神變，而爲大衆說微妙法。’《菩薩瓔珞經》卷一亦雲（大正16·1b）︰‘放大光明靡所不照，複以神變感動十方。’<#>關于此詞之語義，《法華經文句》卷二（下）雲（大正34·30a）︰‘神變者，神，內也；變，外也。神名天心，即是天然內慧；變名變動，即是六瑞外彰。’《法華義疏》卷二則雲（大正34·471c）︰‘陰陽不測爲神，改常之事爲變。’一般謂神變系以身來表現，即爲六神通中的神足通，然亦有廣涉身、語、意的情形，如《大寶積經》卷八十六舉說法（意）、教誡（語）、神通（身）三種神變（三示現）。另外，《法華經文句》卷一（下）闡述佛有龍毒不中、龍火不燒、恒水不溺、三方取果、北取粳糧、忉利甘露、知嫌隱去、知念現來、火滅不然、斧舉不下等十種神變。又，神足通的能變有震動、熾然、流布、示現、轉變、往來、卷、舒、衆像入身、同類往趣、顯、隱、所作自在、制他神通、能施辯才、能施憶念、能施安樂、放大光明十八種，謂之十八變或十八神變。<#>◎附五︰〈十種神變〉（摘錄自覺音著·葉均譯《清淨道論》第十二〈說神變品〉）<#>(一)决意神變︰本來是一（身），而意念多（身），或意念百（身）、千（身）及百千（身），以智决意我成多（身）。如是分別而顯示的神變，是由于决意而成就的，故名‘决意神變’。<#>(二)變化神變︰他隱去本來的形態而顯現童子的形態，或現爲龍……乃至種種軍隊的形態，像這樣所說的神變，是隱去本來的形態而變化起來的，故名‘變化神變’。<#>(三)意所成神變︰‘茲有比丘，即從此身，化作另一個由意所成的有色之身’，像這樣所說的神變，是由自己的內身而起另一個的意所成之身，故名‘意所成神變’。<#>(四)智遍滿神變︰在生起（阿羅漢道）智以前或以後或于同一刹那之間所起智力的殊勝妙用，名爲‘智遍滿神變’。即如這樣說︰由于無常觀成舍斷常想，故爲智遍滿神變……乃至于阿羅漢道成舍斷一切煩惱，故爲智遍滿神變。（中略）<#>(五)定遍滿神變︰在生起（初禪等）定以前或以後或于同一刹那之間所起的定力的殊勝妙用，名爲‘定遍滿神變’。即由于初禪而得舍斷五蓋之故……乃至由于非想非非想處定而得舍斷無所有處想之故，爲定遍滿神變。例如(1)尊者舍利弗的定遍滿神變，(2)尊者僧祇婆的，(3)尊者羯那憍陳如的，(4)郁多羅優婆夷的，(5)差摩婆帝優婆夷的定遍滿神變。<#>尊者舍利弗和大目犍連同住在迦布德迦精舍，新剃了頭髮，于月夜中露地而坐，有一凶惡夜叉，不聽他的夜叉友的勸阻，給予舍利弗當頭一擊，聲如雷鳴。此時長老，即于夜叉所擊之時，安止于三摩鉢底（定）中，雖被一擊，亦無任何痛惱。這是由于尊者的‘定遍滿神變’。這故事從《自說經》中來（中略）。<#>(六)聖神變︰于厭惡等的事物作不厭惡想而住等爲聖神變。即所謂‘什麽爲聖神變？茲有比丘，若欲“我要于厭惡的事物中作不厭惡想而住”，即能于彼作不厭惡想而住……乃至于彼舍、念、正知而住’。這只是心得自在的聖者才有可能，故名‘聖神變’。即是說聖神變是具足漏盡的比丘，對厭惡不悅的事物，以遍滿慈心或以作意爲界而作不厭惡想而住。對不厭惡喜悅的事物，以遍滿不淨或作意爲無常而作厭惡想而住。同樣的，對厭惡不厭惡的事物，亦以遍滿慈心或作意爲界而作不厭惡想而住；對不厭惡厭惡的事物，亦以遍滿不淨或作意無常而作厭惡想而住。其次如說‘他以眼見色而不生喜悅’等而起六分舍，對厭惡及不厭惡兩種都避去而以舍、念及正知而住。即如無礙解道如是分別其義說︰‘怎樣對厭惡作不厭惡想而住？對不喜悅的事物以遍滿慈心或念于界而住’等。這只是心得自在的聖者才有可能，故名‘聖神變’。<#>(七)業報生神變︰如鳥等能于空中飛行，名爲‘業報生神變’。即所謂‘什麽是業報生神變？即一切鳥類，一切天神，一部分人類及一部分墮惡趣者，是名業報生神變’。此中一切鳥類的飛行于空中，是沒有禪那或毗鉢舍那（觀）的關係。同樣的，一切天神及劫初的一部分人類亦能飛行。還有如畢陵伽母夜叉女、郁多羅母（夜叉女）、補沙蜜多（夜叉女）、雲摩崛多（夜叉女）與一部分墮惡趣者，亦能于空中飛行，故爲‘業報生神變’。<#>(八)具福神變︰如轉輪王等能于空中飛行，名爲‘具福神變’。即所謂‘什麽是具福神變？如轉輪王，能够統領他的（象馬車步）四軍乃至馬卒、牛卒等于空中飛行。(1)如殊提居士的具福神變，(2)闍提羅居士的具福神變，(3)瞿師多居士的具福神變，(4)文荼居士的具福神變，(5)五大福者的具福神變’。略而言之，即具有福因而至成熟之時的妙用，爲具福神變。（中略）<#>(九)咒術所成神變︰咒術師等飛行空中等，爲咒術所成神變。所謂‘什麽是咒術所成神變？即咒術師念了咒語，于空中飛行，亦于虛空現起象（軍）……乃至現起種種的軍隊’。<#>(十)彼彼處正加行緣成神變︰由于某種正加行，而得某種業的成就，故名‘彼彼處正加行緣成神變’。即所謂‘由出離而成舍斷愛欲，故爲彼彼處正加行緣成神變……乃至由阿羅漢道而成舍斷一切煩惱，故爲彼彼處正加行緣成神變’。這裏是說明正加行爲行道。叙述聖典的文句與前面（定遍滿神變）的聖典相似。但在義疏中則作如是解說︰由于作諸車形陣（輪形陣、蓮花陣的軍陣）等等，任何的工巧業，任何的醫業，學習三吠陀，學習三藏，乃至作耕耘播種等的種種業而生妙用，爲彼彼處正加行緣成神變。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷三十四；《法華經》卷五〈如來壽量品〉；《大薩遮尼幹子所說經》卷八；舊譯《華嚴經》卷二十八〈十居〉；《集異門足論》卷十五；《阿毗曇甘露味論》卷下；忽滑穀快天《禪學思想史》。<#>


meanings:
4251梵語 abhijñā，巴利語 abhiññā。音譯作旬。又作神通力、神力、通力、通等。即依修禪定而得的無礙自在、超人間的、不可思議之作用。共有神足、天眼、天耳、他心、宿命等五神通（五通、五旬、般遮旬），加漏盡通，共為六神通（六通）。此外，又特指神足通為神通。分別而言：　(一)神足通，又稱神境智證通、神境通、身如意通、如意通、身通等。據大智度論卷五、卷二十八所載，神足通有三種，一為隨心所欲，可至任何地方之能到（飛行），一為隨意改變相狀之轉變（變化），另一為隨意轉變外界對境（六境）之聖如意（隨意自在）。其中，後者唯佛所獨具者。(二)天眼通，又稱天眼智證通、天眼智通。即看透世間所有遠近、苦樂、粗細等之作用。(三)天耳通，又稱天耳智證通、天耳智通。即悉聞世間一切音聲之作用。(四)他心通，又稱他心智證通、知他心通。即悉知他人心中所想各種善惡等事之作用力（他心徹鑒力）。(五)宿命通，又稱宿住隨念智證通、宿住智通、識宿命通。即悉知自他過去世等各種生存狀態之作用力。(六)漏盡通，又稱漏盡智證通。即斷盡煩惱，永不再生於迷界之悟力。　其中，以佛、阿羅漢所具有之三通（宿命通、天眼通、漏盡通）最為殊勝，故稱為三明。天眼是徹見未來世眾生的死生之時與各種情況之通力，稱為死生智證明。據俱舍論卷二十七，六神通皆以慧為本質（自性），其中五神通係依修四禪而得，不唯聖者獨有，凡夫亦可得；但漏盡通唯聖者可得。據大智度論卷二十八謂，菩薩有五通，佛有六通。成實論卷十六指出，佛教以外之外道亦可得五通。得五通之仙人，即稱為五通仙人。此外，如鬼畜或諸天等之通力又分為與生俱有（生得）與修禪定而得（修得）二種。　據大乘義章卷二十本載，得神通之方法有四種，分別為：(一)生四禪天之果報而自然得之報通，(二)仙人依藥力自由飛空之業通（由業所得之通力），(三)婆羅門依持咒所得之咒通，(四)依修禪定而得通力之修通，其中業通與咒通屬於外道之神通。宗鏡錄卷十五廣分通力為五種通（五通），即：(一)道通，悟中道之理後，以無心應物，而變現萬有之通力。(二)神通，依禪定靜心，觀察思惟而知宿命等之通力。(三)依通，依藥、護符或咒等而得之通力。(四)報通，依業之果報而得之通力。(五)妖通，妖怪所具之通力。〔增一阿含經卷三十四、法華經卷五如來壽量品、大薩遮尼乾子所說經卷七、卷八、新華嚴經卷二十八「十通品」、集異門足論卷十五、大毘婆沙論卷七十〕


meanings:
first in the degree of attainment occult powers


meanings:
Hành vi ngông cuồng, ngôn hạnh kì lạ ít thấy. Vô Môn Quan ghi: »瑞 巖 彥 和 尚、 每 日 自 喚 主 人 公、 復 自 應 諾。 乃 云： 惺 惺 著、 諾。 他 時 異 日、 莫 受 人 瞞、 諾 諾。 無 門 曰： 瑞 巖 老 子、 自 買 自 賣、 弄 出 許 多 神 頭 鬼 面。 – Mỗi ngày, Hoà thượng Thuỵ Nham Ngạn tự gọi: Ông chủ! Rồi tự đáp: Dạ! Và nói tiếp: Tỉnh tỉnh nghen! Dạ! Mai kia mốt nọ chớ bị người gạt! Dạ dạ! Vô Môn nói: Ông già Thuỵ Nham tự mua tự bán, có nhiều ngôn hạnh kì lạ ít thấy«.


meanings:
① Ma làm, ma đói làm người để vòi ăn lễ. Trang Tử 莊子: Nhất tâm định nhi vương thiên hạ, kì quỷ bất tuý, kì hồn bất bì 一心定而王天下，其鬼不祟，其魂不疲 (Thiên đạo 天道) tấc lòng định mà làm vua thiên hạ, làm ma không trêu, làm hồn không mệt. Ta quen đọc là chữ truý.


meanings:
Ma ám, ma vòi ăn lễ cúng: 爲鬼所祟 Bị ma ám. (Ngr) Thậm thụt, lén lút, ám muội: 鬼鬼祟祟 Thậm thà thậm thụt, lén la lén lút; 作祟 Lén lút gây chuyện.


meanings:
① Ðền thờ, nhà thờ. ||② Cúng tế. ||③ Tế xuân.


meanings:
① Đền thờ, nhà thờ họ. 【祠堂】từ đường [cítáng] (cũ) a. Từ đường, nhà thờ tổ tiên; b. Đền thờ (kẻ có công đức hoặc quỷ thần); ② (văn) Cúng tế; ③ (văn) Tế xuân.


meanings:
4268梵名 Yājña-valkya。Yājña 是 yajña 之轉語，為祭祀之義。valkya 是 valka 之轉語，為樹皮之義。依三論玄義誘蒙卷中所載，佛在世時，有一阿羅漢，名祠皮衣，因昔作仙人時，恆披樹皮衣祠天之故；後出家，誦持佛之說法。佛涅槃時，師尚住雪山坐禪入定，故未知佛涅槃之事。至佛滅後二百年，師方從雪山出，至央崛多羅國，見大眾部僅弘傳淺義而不知深法，遂誦出深義。深義中有大乘教義，時人有信其所說，故別成一部，稱為多聞部，成實論即從此部出。又據傳，印度古奧義書時代亦有一名為 Yājña-valkya（即祠皮衣）之哲人，多聞部即以祠皮衣為其祖，恐係該部假托古仙之名，欲圖樹立其部派之權威。〔異部宗輪論述記、三論玄義檢幽集卷五〕


meanings:
(foreign) Chinese translation of the Sanskrit term yakṣa 夜叉


meanings:
① Ðiềm, điềm tốt gọi là tường 祥, điềm xấu gọi là bất tường 不祥. ||② Tang ba năm, tới một năm gọi là tiểu tường 小祥, tới một năm nữa gọi là đại tường 大祥. ||③ Phúc lành.


meanings:
① Tốt, lành: 不祥之兆 Điềm không lành; ② Phúc lành; ③ Xem 小祥 [xiăoxiáng], 大祥 [dàxiáng]; ④ [Xiáng] (Họ) Tường.


meanings:
(1741-1830) Thiền tăng đời cuối Lê đầu Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 42. Sư họ Nguyễn, quê ở bến đò Trình Viên, Hà Nội, miền Bắc Việt Nam. Thuở bé, sư đến chùa Vân Trai đảnh lễ Hoà thượng Kim Liên xin xuất gia. Sau khi được thu nhận là môn đồ ở chùa Vân Trai, sư rất cần mẫn tu tập. Đến lớn lên được thụ giới cụ túc xong, sư thường tu tập theo hạnh đầu-đà, tịch cốc 3 năm, mỗi ngày ăn một bữa trong 6 năm. Cả ngày sư chỉ tụng kinh, lễ Phật nhiễu tháp và luôn thúc liễm thân tâm. Sư rất khiêm hạ, nếu gặp vị tăng nào đến là sư ra đảnh lễ, chẳng phân cao thấp. Kệ thị tịch: »一 等 人 修 無 爲 法 、 二 等 人 福 慧 雙 修 、 三 等 人 行 善 阻 惡 、 四 等 人 三 藏 精 通。 – Nhất đẳng nhân tu vô vi pháp, nhị đẳng nhân phúc huệ song tu, tam đẳng nhân hành thiện trở ác, tứ đẳng nhân tam tạng tinh thông. – Người bậc nhất tu pháp vô vi, người bậc nhì phúc huệ cùng tu, người bậc ba làm thiện chừa ác, người bậc bốn tam tạng tinh thông«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
(1750-1825) Thiền tăng đời Thanh, họ Lưu, tự Chủ Vân, hiệu Bích Nham, người xứ Dư Hàng, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Phúc Nghị, đời thứ 40 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Diễn Giáo ở Quy An.


meanings:
Thiền tăng đời Nguyên, họ Hô Diên, tự Như Ý, người đời thường gọi sư là »Như Ý Thiền sư«, người xứ Thái Nguyên (nay thuộc Sơn Tây) Trung Quốc. Xuất gia năm lên 9, từng ở chùa Cam Tuyền Phổ Tế Bắc Bàn Sơn tại Kế Châu (nay là huyện Tế tỉnh Thiên Tân). Sư chuyên nghiên cứu sách trong đạo ngoài đời, yếu chỉ của 5 nhà trong Thiền tông, cái học của đạo Nho, giỏi văn chương. Sau đó sư trụ chùa Vân Phong núi Đạo Giả tại Đại Đô (nay là Bắc Kinh), vừa gặp lúc tranh luận kịch liệt giữa 3 giáo Nho, Phật, Đạo vào buổi giao thời cuối đời Tống đầu đời Nguyên. Năm 1291, sư vâng lệnh Vua soạn »Biện Nguỵ lục« 5 quyển, đứng trên lập trường của Thiền tông chỉ bày và quở trách Đạo giáo lập Thiên Tôn, lập kiếp vận niên hiệu, du hoá cửu thiền, hợp khí làm đạo v.v… đều là giả dối. Sách này được phổ biến ở đời.


meanings:
4755請參閱 大中祥符法寶錄 請參閱 大中祥符法寶錄 （1921～ ）遼寧人，俗姓李。法名會源。長春市般若佛學講習所、國防部政治幹部訓練班及政工業務訓練班結業。早年從戎，民國五十年（1961）四月禮臺北內湖圓覺寺玄妙法師披剃，同年八月於基隆海會寺受具足戒。歷任龍泉佛學講習班教務主任及中國佛教會副祕書長、監事等職。現任板橋祥光精舍住持、中國佛教會常務監事。師長於詩文，著有懺願室文集、佛門詩偈趣談、佛學表解、懺願室佛學答問、懺願室書簡、萍踪詩草等。


meanings:
① Nhà thờ để thần chủ đã lâu đời, như tổ tiên đã quá xa, lễ định thiên thần chủ đi chỗ khác. Ta quen đọc là chữ diêu.


meanings:
① Chứng chỉ, cái dấu hiệu để nêu tên cho dễ nhận. Như hối phiếu 匯票 cái phiếu đổi lấy tiền bạc. ||② Một âm là tiêu. Lửa lém, lửa bay. ||③ Lại một âm là phiêu. Nhẹ nhàng, nhanh.


meanings:
(văn) Lay động (Như 飄 , bộ 風): 橫鉅海，票昆侖 Tung hoành biển lớn, lay động núi Côn Lôn (Hán thư: Dương Hùng truyện).


meanings:
① Vé, tem, hoá đơn, phiếu, giấy, tiền giấy, tiền bạc: 買票 Mua vé; 彩票 Vé xổ số; 火車票 Vé tàu hoả; 布票 Phiếu (mua) vải; 欠資郵票 Tem phạt; 給我一張發票 Cho tôi tờ hoá đơn; 投贊成票 Bỏ phiếu tán thành; 不記名投票 Bỏ phiếu kín; 沒有零（小）票 Không có tiền (giấy) lẻ; 五元的大票 Giấy bạc 5 đồng; ② (đph) Một chuyến hàng, một món: 一票兒買賣 Đi buôn một chuyến; 一票貨 Một món hàng, một số hàng hoá; ③ (văn) Nhẹ nhàng, nhanh chóng, mau lẹ: 遣票輕吏微求人罪 Sai một viên quan nhanh lẹ ngầm đi dò tìm lỗi của người (Hán thư: Vương Thương truyện).


meanings:
① Ông tổ đã thiên rồi đem tế chung ở miếu thuỷ tổ gọi là tế hợp 祭合.


meanings:
(văn) Tế hợp (đem ông tổ về tế chung với miếu Thuỷ tổ).


meanings:
sacrifice or make offerings to one's ancestors


meanings:
① Cúng tế. ||② Một âm là sái. Họ Sái.


meanings:
① Tế, cúng tế, lễ: 祭天 Lễ tế trời; 祭祖 Tế tổ tiên; ② Viếng, truy điệu: 公祭烈士 Lễ viếng liệt sĩ; ③ Sử dụng (pháp bảo): 祭起法寶 Sử dụng tới pháp bảo, sử dụng phương pháp có hiệu lực.


meanings:
① Khí tẩm 氣祲 cái khí không lành, cũng như yêu khí 妖氣.


meanings:
(văn) ① Khí xấu (không lành); ② Mạnh khỏe, cường tráng.


meanings:
① Khi cúng lễ rót rượu tưới xuống đất để cảm thần gọi là quán. Người sống uống rượu cũng gọi là quán.


meanings:
① Phúc, tốt lành. ||② Bổng lộc. ||③ Chết cũng gọi là bất lộc 不祿. ||④ Thiên lộc 天祿 tên một giống thú, ngày xưa hay chạm khắc hình nó như loài rồng phượng.


meanings:
① Lộc, bổng lộc: 高官厚祿 Quan cao lộc hậu; ② (văn) Phúc, tốt lành; ③ 【不祿】bất lộc [bùlù] (văn) Chết; ④【天祿】 thiên lộc [tianlù] Con thiên lộc; ⑤ [Lù] (Họ) Lộc.


meanings:
① Cấm chế. ||② Chỗ vua ở gọi là cung cấm 宮禁. ||③ Giam cấm. ||④ Kiêng. ||⑤ Ðiều cấm. ||⑥ Cái đồ nâng chén rượu, cái khay. ||⑦ Một âm là câm. Ðương nổi, thơ Nguyễn Du 阮攸: Thành nam thùy liễu bất câm phong 城南垂柳不禁風 thành nam liễu rủ khôn ngăn gió.


meanings:
① Chịu đựng: 禁得起考驗 Chịu đựng được thử thách; 不禁凍 Không chịu được rét; ② Bền: 這件衣服很禁穿 Chiếc áo này bền lắm; ③ Nín, nhịn, cầm: 我不禁笑了起來 Tôi không nín được cười; 我再也禁不住自己的眼淚 Tôi không sao cầm được nước mắt. Xem 禁 [jìn].


meanings:
① Cấm: 禁賭 Cấm cờ bạc; ② Giam, giam cầm: 監禁 Giam cầm, giam giữ; ③ Điều cấm, lệnh cấm: 犯禁 Phạm điều cấm, làm trái lệnh cấm; ④ Chỗ cấm, khu cấm: 宮禁 Cung cấm; ⑤ (văn) Khay nâng rượu. Xem 禁 [jin].


meanings:
Chỉ cho việc tu sĩ Phật giáo tu tập trong tự viện vào mùa hạ (từ rằm tháng 4 đến rằm tháng 7), không được ra ngoài du phương hành cước.


meanings:
5539壓抑肉體與世間之欲望，以期達到精神上的理想境界之行爲。禁欲之種類極多，或積極獎勵肉體上之苦行，或否定肉體，否定現世，而總以求取來世的、彼岸的理想之實現爲其宗教目的。西洋中古時代之基督教僧院即主張徹底隱遁之禁欲生活。印度耆那教亦認爲斷食爲獲致解脫之最佳途徑，此外又認爲餓死乃一種死的理想形態。　釋尊在世時，宗教實踐之法有苦行（梵 tapas）、修定（梵 samādhi）兩種。所謂苦行，意即自狂熱的意念之中，令物質性之肉體發生變化，或藉壓抑肉體而發揮出精神之純淨。所謂修定，係將精神安定下來，求其統一而遠離肉體之方法。釋尊初持修定，然未能解脫，後又歷六年苦行，僅存皮骨，消瘦異常。至此，始知苦行亦非獲得解脫之道，遂終止苦行。待體力恢復後，坐於樹下，再行修定，終得開悟。前所言之修定、苦行等二種途徑均從心物二元論之立場，而欲從肉體求得內心之解脫。然釋尊最後所持之修定，則爲一種心物一如之真理正觀，而否定禁欲之修法。故釋尊曾語弟子，自己係捨苦行主義與快樂主義兩極端，而持守中道之法。　佛陀入滅後，教團中保守派之間制定甚多戒律，特爲誇耀出家之禁欲，然對極端之苦行，則視爲邪道而否定之。此外，由於在家眾發起大乘菩薩運動，主張心物一如、現實與理想之絕對統一，而將慈悲、利他等精神積極地實現於日常生活中，即自日常生活中獲得其理想，此爲真正之覺悟。例如大乘佛教之捨身供養，即以菩薩行實踐一種否定自己之方法。另又從「煩惱即菩提、生死即涅槃」中，肯定日常生活之一切作爲，然因之亦不免產生墮落之危險性，由是而有復興嚴格戒律的思想產生。淨土教則謂禁欲之修行與持戒乃爲凡夫所難以實踐者，因而特別強調信心。〔北本大般涅槃經卷十六、大智度論卷八、大明三藏法數卷二十七、法苑珠林卷八十三〕


meanings:
① Chuyên ở một nơi để tham thiền, không ra ngoài hành cước du phương. ② Theo nông lịch, từ rằm tháng 4 đến rằm tháng 7, các tu sĩ Phật giáo ở trong tự viện để tu tập, không được ra ngoài.


meanings:
① Phất hễ 祓禊 một phép tế trừ cái quái ác, đem ra sông vẩy làm phép trừ ma, vì thế ngày xưa coi như trò chơi, xuân gọi là xuân hễ 春禊, thu gọi là thu hễ 秋禊.


meanings:
① Cúng tế hết lòng tinh thành gọi là nhân. Cũng đọc là chữ yên.


meanings:
① Hoạ, tai hoạ, tai vạ, tai nạn: 闖禍 Gây ra tai nạn, gây vạ; 大禍臨頭 Tai hoạ lớn đến nơi; 車禍 Tai nạn xe cộ; ② Làm hại, gây hại, hại: 禍國殃民 Hại nước hại dân.


meanings:
5850　請參閱 碧巖集 [1]梵語 puṇya，巴利語 puñña。又作功德、福德。指能夠獲得世間、出世間幸福之行爲。阿含經將善行分爲出世間無漏梵行（清淨行）與世間有漏福德二種。福德即指布施等行爲，係成爲生天之因的在家修行。　部派佛教將眾生繫於三界（世間）之業，分爲福、非福、不動等三業，而以福業爲招感欲界善果之因。此係將「福」限定於世間之一例。大乘則將六度之行分爲福、智二業，而將以智慧爲體之行爲以外的一切，稱爲福業，且視之爲成佛之因，此乃通於出世間之福的一例。觀無量壽經亦將生於淨土之因的修行分爲定善（使心集中一事而不散亂時所修之善）與散善（以日常心所修之善）。散善又分三福，係根據十六觀之最後三觀所說，與九品之往生有關，故稱爲二善三福、三福九品。三福即：(一)世福，世間之道德。(二)戒福，佛所制定之戒律。(三)行福，大乘自行化他之善根。　至於慧遠等則認爲十六觀全部爲觀（智業、定善），以三福爲福業，主張修福智二業即可往生。但善導認爲，三福爲正因，九品爲正行，三福與九品均含攝於散善，故三福乃無法修觀之劣機（能力素質低劣）的往生修行。日僧源空則認爲三福與九品乃方法之不同而已。　修福業而得幸福，稱爲福因福果。又由於布施予僧伽，即可得福果，故作爲布施對象之僧伽，有生福德之意，遂稱僧伽爲福田。此外，供旅人及貧窮者所使用之宿舍，稱爲福舍（梵 puṇya-śālā，音譯奔攘舍羅）。


meanings:
① Phúc, những sự tốt lành đều gọi là phúc. Kinh Thi chia ra năm phúc: (1) Giàu 富 (2) Yên lành 安寧 (3) Thọ 壽 (4) Có đức tốt 攸好德 (5) Vui hết tuổi trời 考終命. ||② Giúp. ||③ Thịt phần tế. ||④ Rượu tế còn thừa. ||⑤ Vén vạt áo (lối đàn bà lạy).


meanings:
Tất cả những mục từ bắt đầu bằng chữ 福 xin xem dưới vần Phúc.


meanings:
① Hạnh phúc, phúc: 福利 Phúc lợi; 享福 Hưởng hạnh phúc; 造福人類 Mang lại hạnh phúc cho loài người; ② (văn) Thịt phần tế; ③ (văn) Rượu tế còn thừa; ④ (văn) Giúp; ⑤ (văn) Vén vạt áo (lối lạy của đàn bà thời xưa); ⑥ [Fú] (Họ) Phúc.


vietnamese:
phúc bất động hạnh nhưng dụng vô minh vi duyên <pttđ>


meanings:
the part of the path to enlightenment that is based on merit


meanings:
Tháp nằm trong khuôn viên Phúc Thắng thiền viện thuộc Nguyên Khai Bảo Tự, thành phố Khai Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Là tháp gỗ hình bát giác 13 tầng cao 360 thước Tàu, quy mô cao lớn, được gọi là »Từ khi Phật pháp truyền vào Trung Quốc chưa hề có«. Tương truyền đỉnh tháp phóng quang, nên niên hiệu Đại Trung Tường Phù thứ 6 (1013) đổi tên là »Linh Cảm Tháp«. Niên hiệu Khánh Lịch thứ 4 (1044) tháp bị huỷ bởi sấm sét. Niên hiệu Hoàng Hựu thứ 1 (1049) xây dựng lại tức là tháp sắt ngày nay.


meanings:
Chùa nằm dưới đỉnh Trịch Bát, núi Hành Sơn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Vào niên hiệu Quang Đại thứ 1 (567) đời Trần Nam Triều, Huệ Tư sáng lập chùa này, ban đầu gọi là »Bát Nhã Tự«, còn gọi »Bát Nhã Đài«. Niên hiệu Khai Nguyên thứ 1 (713) đời Đường, Nam Nhạc Hoài Nhượng mở rộng chùa thành đạo tràng, tuyên dương học thuyết đốn ngộ của Lục Tổ Huệ Năng, nên còn gọi là »Thiên Hạ Pháp Viện«. Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-983) đời Tống đổi tên là »Phúc Nghiêm Tự«, sau đó bị phá huỷ. Niên hiệu Đồng Trị thứ 9 (1870) đời Thanh xây cất lại, đứng đầu trong sáu Đại tùng lâm ở Nam Nhạc. Tấm biển ở sơn môn là »Thiên Hạ Pháp Viện«, hai bên có cặp đối liễn: »Lục triều cổ sát, thất Tổ đạo tràng« (chùa cổ của sáu Triều, đạo tràng của bảy Tổ). Trên trụ đá trước nhà Tri khách có cặp đối liễn: »Phúc Nghiêm vi Nam Sơn đệ nhất cổ sát, Bát Nhã thị Lão Tổ bất nhị pháp môn« (Phúc Nghiêm là chùa cổ hạng nhất ở Nam Sơn, Bát Nhã là pháp môn bất nhị của Lão Tổ). Trong chùa có Nhạc thần điện, Phương trượng thất, Tổ đường, Liên trì đường, Hữu thiền đường, Tả trai đường, Vân thuỷ đường, Tàng kinh các, Pháp đường, kiến trúc mộc mạc thanh nhã mang đậm màu sắc hương vị cổ xưa.


meanings:
5854請參閱 諸德福田經請參閱 玄沙師備禪師廣錄 請參閱 玄沙師備禪師廣錄 請參閱 雪峰慧空禪師語錄指招感福德果報之業因，即布施等善根功德之總稱。據福力太子因緣經卷一載，若諸有情能勤修福因，則所獲之福果必極勝。若依諸善業因而獲得之福德果報，即稱爲福果，亦可稱爲福報，如於六趣中得人、天之善果。另據大乘義章卷九載，依智而起福，依福而起報。於百論卷上則謂（大三○‧一七○上）：「福報滅時，離所樂事，生大憂苦。」　又吾人修行五戒、十善等行法，能招感人、天之福果，此類行法稱爲福行，乃「三行」之一。此外，所獲福利足資慶喜者，稱爲福慶。法華經化城喻品（大九‧二三下）：「我等宿福慶，今得值世尊。」〔增一阿含經卷一、灌頂經卷十二、俱舍論卷十八〕


meanings:
Nơi phát sinh phúc đức, phần lớn chỉ các tự viện. Tiết Thị Chân Ngộ Thiền nhân trong HSLNMDT q. 2 ghi: »何 因 而 發 足 超 方？ 何 因 而 參 訪 知 識？ 何 因 而 履 名 山、 登 福 地、 穿 叢 林、 入 保 社？ – Nhân đâu mà cất bước du phương? Nhân đâu mà tham phỏng bậc thiện tri thức? Nhân đâu mà bước đến danh sơn, lên phúc địa, vào tùng lâm, nhập bảo xã?«.


meanings:
Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Phương, tự Hạ Nguyên, người xứ Lâm Hải (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Sư vâng lời cha mẹ đến chùa Lương Trữ Sùng Phúc ở Hàng Châu xuất gia. Khi ấy Thạch Hồ Mỹ Công trụ trì chùa Tịnh Từ ở Hàng Châu vừa gặp sư liền biết là pháp khí và cạo tóc cho sư. Sau đó, sư tham Nguyên Tẩu Thuỵ Công, được sắp ở liêu Thị giả rồi coi sóc Tạng Kinh. Trải một thời gian lâu sư mới được ấn chứng. Sư từng trụ các chùa: Lô Sơn ở Từ Khê (nay thuộc Chiết Giang), Đông Sơn ở Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang), Trí Môn ở Tứ Minh. Đầu niên hiệu HồngVõ (1368), nhiều lần sư được triệu vào cung, đối trước vua tuyên dương thiền chỉ, được vua lưu lại kinh đô 3 năm mới cho trở về chùa Trí Môn. Sau đó sư dời đến trụ Kính Sơn. Sư mất vào năm 84 tuổi.


meanings:
5860<一>梵名 Śī-vaddhi，巴利名 Sirī-vaddhi。音譯尸利苾提。爲佛弟子之一。據賢愚經卷四出家功德尸利苾提品載，釋尊於王舍城迦蘭陀竹園時，城內有位百歲長者名爲福增，發心出家。初爲舍利弗所拒，以其年老而無法誦經、坐禪、佐理眾事。後得釋尊許可，由目連授具足戒。然福增於眾中常受少年比丘之刺激，益增苦惱，竟欲投水尋死，幸爲目連所救，更依目連之神通度化，速得羅漢果。〔菩薩本生鬘論卷四出家功德緣起〕　<二>即東印度古國奔那伐彈那（梵 Puṇḍra-vardhana）之意譯名稱，相傳世尊曾於此國說法。（參閱「奔那伐彈那國」3769）


vietnamese:
phúc châu cửu phong từ huệ thiền sư <nđhn>


meanings:
Chùa ở núi Bạch Mã, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Niên hiệu Đại Đồng thứ 5 (539) đời Lương sáng lập. Từ niên hiệu Nguyên Phong thứ 3 đến niên hiệu Chính Hoà thứ 2 (1080-1112) vua Thần Tông ra lệnh khắc in Đại Tạng Kinh tại chùa này, đây là mở đầu cho sự in riêng Đại Tạng Kinh tại từng chùa. Trong thời gian đó, năm vị Xung Chân, Liễu Vô, Trí Hiền, Phổ Minh, Đạt Cảo lần lượt trụ trì chùa này.


meanings:
Chùa ở ngõ Kinh Viện, cửa Tỉnh Lâu, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Được xây dựng vào niên hiệu Thái Thanh thứ 2 (548) đời Lương Nam Triều, nguyên tên »Linh Sơn Tự«, từng đổi tên »Đại Vân Tự«, »Long Hưng Tự«, niên hiệu Khai Nguyên thứ 23 (735) đời Đường đổi tên là »Khai Nguyên Thiền Tự«. Vào khoảng niên hiệu Chính Hoà (1111-1117) đời Tống từng đổi làm Đạo quán, sau đó trở lại thành chùa Phật. Hiện chỉ còn Thiết Phật tháp, Linh Sơn đường, Phật hoá xã. Trong chùa có một tượng Phật A-di-đà đúc bằng sắt, nên tục gọi »Thiết Phật Tự«. Thiết Phật cao 5,3m, nặng chừng 15 tấn được đúc vào niên hiệu Nguyên Phong thứ 6 (1083) đời Bắc Tống. Con người chỉ đứng tới vai, tay không thể sờ tới đỉnh. Ngồi chắp tay xếp bằng trên toà sen, bên ngoài phủ bùn thếp vàng, pháp tướng đoan trang nghiêm túc. Phía trước Phật có cặp đối liễn do Tằng Dị soạn: »Cổ Phật do lai giai thiết hán, phàm phu đản thuyết thị kim thân« (Cổ Phật xưa nay đều người thép, phàm phu chỉ nói là thân vàng). Ngoài ra còn có một tảng đá lớn trên khắc bài minh 62 chữ được tạo dựng vào niên hiệu Đại Quan thứ 2 (1108) đời Bắc Tống. Chùa ở tại ngõ Kinh Viện chính là nền cũ của tự viện khắc in kinh, từng khắc in Phạm bản »Tì Lô Đại Tạng« hơn 6000 quyển.


meanings:
(1869-1945) Danh tăng cận đại, tên Nguyễn Tấn Giao, người làng Phú Thành, phủ An Nhân (nay là ấp Phú Thành, xã Nhân Thành, huyện An Nhân, tỉnh Bình Định), miền Trung Việt Nam. Năm 12 tuổi, sư được cha mẹ cho phép xuất gia tại chùa Thập Tháp, thụ giới với Hoà thượng Chí Tịnh (Minh Lí), được ban pháp hiệu là Phúc Huệ. Ít lâu sau, sư theo học với Hoà thượng Từ Mẫn. Năm 19 tuổi trở về giữ chức Thủ khố của chùa Thập Tháp. Năm 20 tuổi sư theo học với Hoà thượng Luật Truyền ở Phú Yên. Sư thọ đại giới năm 1889 và đắc pháp năm 1892 với Hoà thượng Luật Truyền. Khi bản sư viên tịch, sư trở về Tổ đình Thập Tháp thọ tang rồi ở lại học với sư huynh là Tăng cang Vạn Thành vừa mới được suy cử làm tân trụ trì Tổ đình này. Sau 10 năm chuyên tâm tu học, phát huy đạo tâm và trí huệ sẵn có, sư đã bác thông kinh điển, Bách gia chư tử và có khả năng giáo hoá nhuần nhuyễn, đạo vị vào bậc nhất thời bấy giờ, nên người đời trân tặng mỹ hiệu »Phật pháp thiên lí câu« (Con ngựa tinh thông Phật pháp chạy được ngàn dặm). Năm 1894, sư trụ trì chùa Phổ Quang ở huyện Tuy Phúc (nay ở xã Phướng Thuận). Năm 1901, sư được triều đình ban cho giới đao và độ điệp làm Tăng cang chùa Thập Tháp. Năm 1908, sư được mời ra Hoàng cung thuyết pháp, đồng thời cũng để khai giảng một khoá giảng kinh tại chùa Trúc Lâm. Các vua Thành Thái, Duy Tân và Khải Định đều mời sư vào cung thuyết pháp nên được triều đình, sơn môn đồ chúng tôn xưng Quốc sư. Năm 1920, Quốc sư mở các lớp nội điển tại chùa Thập Tháp và Long Khánh. Năm 1929 làm chủ giảng tại chùa Trúc Lâm ở Huế. Năm 1932, Quốc sư cùng các bậc Tôn túc ở đất Thần kinh thành lập hội An Nam Phật Học và xuất bản tờ báo Viên Âm, cổ xuý phong trào chấn hưng Phật giáo. Nhiều Phật học đường từ Tiểu học đến Đại học được mở ở các chùa Trúc Lâm, Tây Thiên, Kim Sơn, Báo Quốc, Diệu Đức v.v… Năm 1937, Quốc sư kế tục trụ trì chùa Thập Tháp. Từ đó, Quốc sư ở hẳn tại Bình Định làm Đốc giáo cho lớp Trung đẳng mở tại chùa Long Khánh. Quốc sư là cây đại thụ của nền Phật giáo không chỉ ở Trung kì, mà còn toả bóng xuống phần đất Nam kì nữa. Sau khi Quốc sư thị tịch, Hoà thượng Trí Hải trụ trì chùa Bích Liên Bình Định đề 4 câu thơ tại tháp của Quốc sư như sau: »Nguy nhiên nhất cao tháp, độc toạ Đồ Bàn đông, ngoại thị hữu vi tướng, trung tàng Vô tướng Ông. – Cao thay một ngọn tháp, độc chiếm đông Đồ Bàn. Ngoài bày hữu vi tướng, trong ẩn vô tướng Ông«.


meanings:
5857（Fausb隶ll, Michael Viggo; 1821～1908）丹麥之印度學學者、巴利語言學創始者。受拉斯克（Rask, Rasmus Kristion）及韋斯特格（Westergard, Niels Ludwig）之薰陶。一八七八年，任哥本哈根大學教授，研究印度古代學，尤其專注於南傳巴利佛典，當時巴利語學尚在草創期。一八五五年，校訂出版巴利語法句經之原典（Dhammapadam, Ex tribus codicibus Havniensibus Palice edidit, Latine vertit, excerptis ex Commentario Palico nostique illustravit V. Fausb隶ll. Havniae, 1855），此爲具有學術價值之最初出版的巴利原典。繼而又刊布多種本生經之原典抄本及英譯本，一八九七年出版本生經大集七卷（The jātaka, together with its Commentary, Being Tales of the Anterior Births of Gotama Buddha, London, 1875～1897），歷二十餘年始告完成。此外，更出版巴利語經集之英譯（The Suttanipāta, SBE. X, pt. II, 1881）及其原典與語彙（2 vols. I, Text; II, Glossary, 1884～1893）。


vietnamese:
phúc trí tư lương tiệm thứ viên mãn <pttđ>


meanings:
Hành vi, lời nói và ý niệm tốt lành khả dĩ mang đến phúc báo. Nhà thiền chẳng tán thành lí luận nhân quả báo ứng này, mà cho rằng cần phải minh ngộ bản tính mới có thể siêu thoát sinh tử. Chương Long Thọ Tôn Giả trong CĐTĐL q. 1 ghi: »後 至 南 印 度。 彼 國 之 人 多 信 福 業。 聞 尊 者 爲 說 妙 法 遞 相 謂 曰： 人 有 福 業 世 間 第 一。 徒 言 佛 性 誰 能 睹 之。 尊 者 曰： 汝 欲 見 佛 性 先 須 除 我 慢。 彼 人 曰： 佛 性 大 小。 尊 者 曰： 非 大 非 小 非 廣 非 狹。 無 福 無 報 不 死 不 生。 彼 聞 理 勝 悉 迴 初 心。 – Về sau sư đến nam Ấn Độ, người dân nước đó phần đông tin phúc nghiệp, nghe tôn giả nói về diệu pháp, họ thưa với ngài rằng: Người tạo phúc nghiệp là đứng nhất thế gian, Thầy nhọc công nói Phật tính, ai có thể thấy được? Tôn giả nói: Ngươi muốn thấy Phật tính, trước cần trừ ngã mạn. Họ liền hỏi: Phật tính lớn hay nhỏ? Tôn giả đáp: Không lớn không nhỏ, không rộng không hẹp, không phúc không báo, chẳng tử chẳng sinh. Họ được nghe lí thù thắng, thảy đều hồi tâm«.


meanings:
(1710-1795) Thiền tăng đời Thanh, họ Lí, tự Mẫn Tu, người xứ Vũ Xương, Hồ Bắc, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thạc Am Hạnh Tải, đời thứ 39 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Tiêu Sơn. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
(term) field of blessings; field of merit


meanings:
（梵 puṇya-kṣetra，巴 puñña-khetta，藏 bsod-nams-shiṅ）謂能生福德之田。即散播布施、供養等之種子，則能結福德之實，故以田地喻之。如行布施時，接受布施者稱爲福田。《大智度論》卷四謂佛、辟支佛、阿羅漢皆是福田，以其煩惱盡而無餘故。《中阿含》卷三十〈福田經〉謂世中之學人、無學人能正其身，口、意亦複然，是爲良田，施彼則得大福。《諸德福田經》說僧衆之中有五德者，名爲福田，供之得福，進可成佛，文雲（大正16·777a）︰<#>‘何謂爲五︰一者發心離俗，懷佩道故。二者毀其形好，應法服故。三者永割親愛，無適莫故。四者委弃軀命，遵衆善故。五者志求大乘，欲度人故。以此五德，名曰福田。’<#>又，《成實論》卷一〈福田品〉謂二十七賢聖爲福田，以其斷盡貪恚等諸煩惱，其心空，不起煩惱惡業，得不作法，所得禪定皆清淨，永離諸煩惱，弃舍憂樂，又能斷除五種心縛，成就八種功德，以七定善護心，又盡滅七種漏，具足戒等七淨法，成就少欲知足等八功德，又能度彼岸，及勤求度，故名福田。《首楞嚴三昧經》卷下有言，具十法行則稱真實福田。如上所述，福田廣通學無學三乘人，但其中以佛爲最勝福田。<#>在各種福田中，佛、佛弟子、修行者等必受尊敬者，稱爲敬田；父母及師長等必受報恩者，稱爲恩田；受憐憫之貧者、病者等，稱爲悲田。此等總稱爲三福田。另據《雜阿含經》、《維摩經》等諸經典所說，有二福田、三福田、四福田、八福田之區別。茲略述如下︰<#>(1)二福田︰《大智度論》卷十二謂有憐湣福田、恭敬福田二種。前者能生憐湣之心，後者能生恭敬之心。《大方便佛報恩經》卷三列舉衆僧、父母二種福田。謂衆僧爲出三界之福田，父母爲三界內之最勝福田；同經卷五又列舉有作、無作二種福田。有作是欲得福報而修福業，即父母及師長；無作謂無欲求福報，唯起恭敬而修，即諸佛法僧及菩薩。《像法决疑經》列舉敬田、悲田二種，佛法僧三寶爲敬田，貧窮孤老乃至蟻子等爲悲田。<#>(2)三福田︰《優婆塞戒經》卷三〈供養三寶品〉說報恩、功德、貧窮三種福田。父母師長和上爲報恩福田；得暖法乃至得阿耨多羅三藐三菩提之人爲功德福田；一切窮苦困厄之人爲貧窮福田。《阿毗曇甘露味論》卷上〈布施持戒品〉說有大德、貧苦、大德貧苦三種福田，大德指佛、菩薩、阿羅漢乃至須陀洹；貧苦指畜生、老病、聾盲、喑啞等；大德貧苦指大德之有老病、貧苦者。<#>(3)四福田︰《正法念處經》卷六十一舉出母、父、如來、說法法師四種福田。<#>(4)五福田︰如《華嚴經探玄記》卷八認爲，福田總有恩田、敬田、德田、悲田、苦田五種。如來及塔、菩薩、知識幷父母等爲恩田亦敬田，聖僧二乘爲德田亦敬田，其餘乞食及貧人爲悲田亦苦田。<#>(5)八福田︰《梵網經》卷下舉出八福田之說，文雲（大正24·1007a）︰‘八福田中，諸佛、聖人、一一師僧、父母、病人。’又雲（大正24·1005c）︰‘八福田中，看病福田第一福田。’關于八福田的解說，頗有異說。智顗《菩薩戒義疏》卷下說是佛、聖人、和尚、阿闍梨、僧、父、母、病人等八種，義寂、太賢、勝莊等所說同此。智周《梵網經菩薩戒本疏》卷四謂佛法僧三寶、父母、師僧、弟子、諸根不具、百種苦等八種，法藏《梵網經菩薩戒本疏》卷五又列出三說。<#>福田之說雖有多種，但其中以‘佛及聖弟子爲福田’爲其本說，故阿羅漢有應供之稱。後貧窮田之說起，乃稱佛等爲敬田，貧窮爲悲田。中國對于悲、敬二福田，向來盛于供養惠施，日本則多處設有悲田院、敬田院。此外，有所謂能生福德之衣，因此稱袈裟爲福田衣。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷六〈小緣經〉；《雜阿含經》卷三十五、卷四十六；《增一阿含經》卷十九；《小品般若經》卷八；《大寶積經》卷一一六；《四分律》卷二；《廣弘明集》卷二十八；《釋氏要覽》卷中；早島鏡正《初期佛教と社會生活》；常盤大定《支那佛教の研究》續；道端良秀《中國佛教と社會福祉事業》。<#>


meanings:
5851梵語 puṇya-Kṣetra，巴利語 puñña-kkhetta。謂可生福德之田；凡敬侍佛、僧、父母、悲苦者，即可得福德、功德，猶如農人耕田，能有收穫，故以田爲喻，則佛、僧、父母、悲苦者，即稱爲福田。據正法念處經卷十五、大方便佛報恩經卷三等載，佛爲大福田、最勝福田，而父母爲三界內之最勝福田。據優婆塞戒經卷三供養三寶品、像法決疑經、大智度論卷十二、華嚴經探玄記卷八等載，受恭敬之佛法僧等，稱爲敬田（恭敬福田、功德福田）；受報答之父母及師長，稱爲恩田（報恩福田）；受憐憫之貧者及病者，稱爲悲田（憐愍福田、貧窮福田）。以上三者，合稱三福田。　又據大方便佛報恩經卷五載，有所求而爲者，稱爲有作福田，如父母、師長；無所求而爲者，稱爲無作福田，如諸佛、菩薩等。以上二者稱爲二種福田。關於二種福田尚有中阿含卷三十福田經所說之學人田（修行中之聖者），與無學人田（得究極之聖者）；以及敬田與恩田，悲田與敬田等多種。另有阿毘曇甘露味論卷上布施持戒品所說之大德田（相當於敬田）、貧苦田（相當於悲田）、大德貧苦田等三種田。俱舍論卷十八則說趣田（畜生等）、苦田（貧者等）、恩田（父母等）、德田（佛等）等四種田。又智顗於菩薩戒義疏卷下列舉出佛田、聖人田、僧田、和尚田、阿闍梨田、父田、母田、病田等八種田（八福田）。　依成實論卷一福田品之說，二十七賢聖斷盡貪、恚等諸煩惱，其心空而不起煩惱惡業，所得禪定皆清淨而永離諸煩惱，棄捨憂樂，又能斷除五種心縛，成就八種功德田，並以七定護持善心，滅盡七種漏，具足戒等七淨法，成就少欲知足等八功德，復以能度彼岸、精勤求度等，稱爲福田。　又據首楞嚴三昧經卷下載，具足「十法行」者稱爲真實福田，即：(一)住於空、無相、無願之解脫門而不入法位，(二)見知四諦而不證道果，(三)行八解脫而不捨菩薩行，(四)能起宿住、死生、漏盡等三種智證明而行於三界，(五)能現聲聞形色威儀而不隨音教從他求法，(六)現辟支佛形色威儀而以無礙辯才說法，(七)常在禪定而能現行一切諸行，(八)不離正道而現入邪道，(九)深貪染愛而離諸欲一切煩惱，(十)入於涅槃而生死不壞不捨。　由前述可知福田說有多種，然以佛及聖弟子爲福田者爲其根本，據此而稱阿羅漢爲應供，其後即有三寶之敬田、貧窮者之悲田等名稱。我國向重敬、悲二田，多行供養惠施。依廣弘明集卷二十八啟福篇道宣之序言，今論福德乃以悲敬爲始，悲則能哀矜苦趣之艱辛，欲願拔濟彼等出離；敬則知佛法難遇，能信仰弘布之。〔雜阿含經卷三十五、長阿含卷六小緣經、小品般若經卷八、新華嚴經卷十三、四分律卷二、大智度論卷四、阿毘達磨藏顯宗論卷二十三、無量壽經義疏卷上（慧遠）、梵網經菩薩戒本疏卷五（法藏）、釋氏要覽卷中、法苑珠林卷二十一、卷三十三、翻譯名義集卷四〕


vietnamese:
chủng chủng thân nhất chủng tưởng <pttđ>


vietnamese:
chủng chủng thân chủng chủng tưởng <pttđ>


vietnamese:
chủng loại sinh tử vọng khí sinh tử lược hữu ngũ bất đồng phần <pttđ>


meanings:
① Cân nhắc. ||② Nói phao lên, như xưng đạo 稱道 nói tưng bốc lên. ||③ Danh hiệu, như tôn xưng 尊稱 danh hiệu ngài. Tôn xưng Khổng Tử vi chí thánh tiên sư 尊稱孔子為至聖先師 tôn xưng Khổng Tử là bậc chí thánh tiên sư. ||④ Một âm là xứng. Cái cân. ||⑤ Xứng đáng. ||⑥ Vừa phải. ||⑦ Vay.


meanings:
Khiến cho người nào đó vừa lòng hợp ý. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »變 大 地 爲 黃 金。 攪 長 河 爲 酥 酪。 猶 未 稱 白 雲 在。 – Biến đất đai thành vàng ròng, khuấy sông dài làm sữa ngọt, còn chưa vừa lòng hợp ý Bạch Vân tôi«.


meanings:
① Cân: 稱糧 Cân lương thực; ② Gọi, xưng: 簡稱 Gọi tắt; 自稱 Tự xưng; ③ Nói: 據稱 Có người nói, theo người ta nói; ④ Khen: 連聲稱好 Tấm tắt khen hay; ⑤ Dấy: 稱兵 Dấy binh. Xem 稱 [chèn].


meanings:
Vừa, hợp, xứng đáng, xứng với: 稱心 Vừa ý, hợp ý. Xem 稱 [cheng].


vietnamese:
đệ bát thức hữu biệt tự thể chứng <pttđ>


vietnamese:
đệ tứ tĩnh lự sở trị hữu ngũ chủng <pttđ>


meanings:
two karmas of generalizing and particularizing


meanings:
general (generic) name or term for something


meanings:
hold to the good, trying not to give rise to evil


meanings:
6486<一>位於日本橫濱市鶴見區鶴見町。山號諸嶽山。為日本曹洞宗大本山。天平年中（729～749），日僧行基於能登（石川縣）鳳至郡創建諸嶽寺，又作諸岳寺，屬於真言律宗（或謂屬白山天台系）。後以元亨元年（1321）住持定賢歸依曹洞宗太祖瑩山紹瑾，遂改律院為禪剎，號總持寺，並禮請紹瑾為開山祖師。翌年，後醍醐天皇敕本寺為曹洞宗出世道場。四年三月，制定諸嶽山十條之龜鏡，規定嗣法門人輪番住持等條例。　四年七月，紹瑾讓席予法嗣峨山紹碩，紹碩擴張寺規，奠定本寺基礎，舉揚宗風，興盛一時，而與越前之永平寺並列。二寺遂互爭本山之地位，至元和元年（1616），乃定總持寺為能本山，永平寺為越本山，並稱兩大本山。　安永元年（1772）十一月，值開祖紹瑾四百五十年遠忌，敕賜「弘德圓明國師」之諡號，此為洞門有國師號之始。　明治三年（1870）廢舊有之輪住制，新立獨住制，以栴崖奕堂為獨住第一世。五年，與永平寺結盟約，共稱大本山。十二年，再與永平寺結盟約。三十一年，罹回祿之災，諸堂悉成灰燼。四十年，第四世牧牛素童將寺基移轉今地，翌年始興工事。大正十二年（1923）關東大震災，諸堂幾皆倒潰，後再逐漸修造。　今有敕使門、傳道館、大僧堂、東部役寮室、三寶殿、鐘鼓樓、茶處、寶物館、倉庫、西部役寮室、東司、一文字廊下、觀音大銅像等，境內又有羯皷林、三松關、千光城、吹上墀等十境，為關東一大巨剎。　本寺並經營三松學林（山內）、光華女學校、鶴見高等女學校等，作育英才。又開設鶴見社會館、鶴見公益質屋等社會事業、另於能登之舊地，置別院與三個支院。　西元一九七五年，我國唐代禪師石頭希遷之肉身為日本佛教界所發現，今即供奉於鶴見之本寺。此外寺寶尚有紙本著色提婆達多像、刺繡大法被等。〔總持寺文書、大本山總持寺要覽〕　<二>位於日本攝津國三島郡三島村。山號補陀落山。屬於日本古義真言宗。寬平二年（890），藤原山陰從我國購得白檀香木，遂造千手觀音像，後即建寺安置觀音像，此為總持寺創建之因緣。曾遭兵火焚毀而重新建造；今有本堂、護摩堂、經藏、鐘樓、藥醫門、庚申堂、藥師堂、庫裡、寶藏等。〔三國傳記卷七〕　<三>位於日本紀伊國海草郡野崎村。山號受陽山知足院。屬日本淨土宗西山光明寺派，即西山派七檀林之一。寶德二年（1450），由明秀光雲所創建。今有本堂、釋迦堂、開山堂、經藏、鐘樓等。寺中珍藏絹本著色阿彌陀三尊像板裝三幀（傳為真如親王所繪），被編為日本國寶。〔淨土傳燈總系譜卷下〕　<四>位於日本近江國波田郡南鄉里村。山號醫王山。屬於日本新義真言宗豐山派。相傳於天平年中（729～749）為日僧行基所開創。永享五年（1433）列為敕願所，蒙賜「總持院」之號。元祿五年（1692），有末寺八十七、孫末寺五十，其後逐漸衰微，現有末寺三十二、孫末寺十四等。現存之堂宇有本堂、庫裡、客殿、書院、鐘樓、寶庫等。有絹本著色愛染明王像一幅、木造聖觀音立像一尊等被編為國寶。〔近江國輿地志略卷八十〕　<五>位於日本東京都足立區西新井町。山號五智山遍照院。屬於日本新義真言宗豐山派。相傳為日本真言宗開祖空海所草創，原位於千住五丁目，後移往現址。有大師堂（本堂）、仁王門、書院、方丈、客殿、鐘樓、榮螺堂、不動堂、女人堂等建築。寺內供奉之本尊為空海之像，古來稱為「厄除大師」，參詣者絡繹不絕。〔江戶名所記卷二〕


meanings:
defilement in which the mind is not associated with the subjectively viewing mind


vietnamese:
năng kiến tâm bất tương ưng nhiễm <pqđtđ>


meanings:
(subtle) mark of the subjective perceiver


meanings:
able to understand; capable of apprhending


meanings:
Bản lĩnh. Tiết Nam Tháp Quang Dũng Thiền sư trong TLTBT q. 8 ghi: »七 歲 誦詩 禮、 曉 大 義。 十 三 學 經 論、 輒 能 講 解。 開 元 寺 有 尊 宿、 史 忘 其 名、 有 異 能 解、 見 誦、 嘆 曰： 法 中 俊 人 也！ – Năm lên bảy, sư thuộc lòng kinh Thi, Lễ, hiểu được đại ý. Mười ba tuổi, hễ sư học tập kinh luận nhất định là giảng giải được. Chùa Khai Nguyên có một vị tôn túc, sử quên mất tên, thấy Sư đọc có bản lĩnh khác thường, mới khen rằng: Đây là bậc tài giỏi trong đạo pháp!«.


vietnamese:
năng giải thậm thâm nghĩa lí mật ý tự tính <pttđ>


vietnamese:
năng biến hoá tâm hữu thập tứ chủng <pttđ>


vietnamese:
năng biến thần thông trí thông phẩm loại sai biệt <pttđ>


vietnamese:
năng biến thức loại biệt tam chủng <pttđ>


meanings:
① Suy cùng. Như cách trí 格致 suy cùng lẽ vật. Nghiên cứu cho biết hết thảy các vật có hình, vô hình trong khoảng trời đất, nó sinh, nó diệt, nó hợp, nó li thế nào gọi là cách trí 格致. ||② Hết, hết bổn phận mình với người, với vật gọi là trí. Như trí lực 致力 hết sức, trí thân 致身 đem cả thân cho người, v.v. Ðỗ Phủ 杜甫: Trường An khanh tướng đa thiếu niên, Phú quý ưng tu trí thân tảo 長安卿相多少年，富貴應須致身早 Tại Trường An, các khanh tướng phần nhiều ít tuổi, Cần phải sớm được giàu sang, sớm được dốc lòng phụng sự. ||③ Dùng kế lừa cho người đến chỗ chết gọi là trí chi tử địa 致之死地 lừa vào chỗ chết. Dùng phép luật cố buộc người vào tội gọi là văn trí 文致. ||④ Trao, đưa. Như trí thư 致書 đưa thư. ||⑤ Trả lại cũng gọi là trí. Như trí chánh 致政 trao trả chánh quyền về hưu. ||⑥ Lấy ý mình đạt cho người biết cũng gọi là trí. Như trí ý 致思 gửi ý. Vì gián tiếp mới đạt tới gọi là truyền trí 傳致 hay chuyển trí 轉致, v.v. ||⑦ Ðặt để. Như trí quân Nghiêu Thuấn 致君堯舜 làm cho vua tới bực giỏi như vua Nghiêu vua Thuấn, trí thân thanh vân 致身青雲 làm cho mình tới bậc cao xa. Cứ theo một cái mục đích mình đã định mà làm cho được đều gọi là trí. ||⑧ Phàm làm cái gì, hoặc vì trực tiếp hoặc vì gián tiếp, mà chịu được cái ảnh hưởng của nó đều gọi là trí. Như dĩ thương trí phú 以商致富 lấy nghề buôn mà đến giàu, trực ngôn trí hoạ 直言致禍 vì nói thẳng mà mắc hoạ. Không khó nhọc gì mà được hưởng quyền lợi gọi là toạ trí 坐致. Trong chốc lát mà liệu biện được đủ ngay gọi là lập trí 立致. ||⑨ Vời lại, vời cho đến với mình gọi là trí. Như la trí 羅致 vẹt tới, săn tới, chiêu trí 招致 vời tới. Chiếu trí nhân tài 招致人才 nghĩa là vời người hiền tài đến. ||⑩ Vật ngoài nó thừa cơ mà xâm vào cũng gọi là trí. Như nhân phong hàn trí bệnh 因風寒致病 nhân gió rét thừa hư nó vào mà đến ốm bệnh. Vì thế nên bị ngoại vật nó bức bách không thể không theo thế được cũng gọi là trí. Như tình trí 情致 chỗ tình nó đến, hứng trí 興致 chỗ hứng đến, v.v. ||⑪ Thái độ. Như nhã nhân thâm trí 雅人深致 người có thái độ nhã lạ. Tả cái tình trạng vật gọi là cảnh trí 景致, mộc mạc gọi là chuyết trí 拙致, khác với mọi người gọi là biệt trí 別致, v.v. đều là noi cái nghĩa ấy cả. ||⑫ Ðường lối. Như ngôn văn nhất trí 言文一致 lời nói lời văn cùng một lối, nói đại khái gọi là đại trí 大致 cũng do một nghĩa ấy cả. ||⑬ Cùng nghĩa với chữ chí 至. ||⑭ Cùng nghĩa với chữ trí 緻.


meanings:
① Gởi, kính gởi, gởi tới, đưa đến, đưa, trao, tỏ ý, đọc (với ý kính trọng): 致電慰問 Gởi điện thăm hỏi; 此致敬禮 Gởi lời chào, kính chào; 致歡迎詞 Đọc lời chào mừng. (Ngr) Tận sức, hết sức: 致力于任務 Tận lực vì nhiệm vụ; ② Dẫn đến, vời đến, đem lại, gây nên: 致病 Gây nên ốm đau; 學以致用 Học để mà vận dụng; ③ Hứng thú: 興P Hứng thú, thú vị. 【致使】trí sử [zhìshê] Khiến, làm cho: 致使蒙受損失 Làm cho bị tổn thất; ④ Tinh tế, tỉ mỉ: 細致 Tỉ mỉ; 精致 Tinh tế; ⑤ (văn) Hết, dốc hết, đem hết: 致力 Hết sức; 致身 Đem cả thân mình (để làm gì cho người khác); ⑥ (văn) Thủ đắc, có được; ⑦ (văn) Cực, tận, hết sức; ⑧ (văn) Đến (như 至, bộ 至); ⑨ (văn) Như 緻 (bộ 糸).


meanings:
consider strange; be considered as strange


meanings:
① Cái đài. Xây nhà cho cao để ngắm bốn bên gọi là đài. Phàm chiếm một chỗ hơi cao để cho người dễ nhận biết cũng gọi là đài. Như giảng đài 講臺 toà giảng, vũ đài 舞臺 sân khấu, v.v. ||② Tên sở quan. Ngày xưa gọi quan thượng thư là trung đài 中臺, các quan nội các là đài tỉnh 臺省 hay đài các 臺閣, nhà Hán có ngự sử đài 御史臺. Vì thế nên đời sau gọi quan ngự sử là đài quan 臺官 hay gián đài 諫臺. ||③ Chữ dùng để tôn xưng bực trên. Như các quan dưới gọi quan trên là hiến đài 憲臺, bè bạn gọi nhau là huynh đài 兄臺, v.v. ||④ Việc hèn hạ.


meanings:
① Đài, đàn: 舞臺 Vũ đài, sân khấu; 講臺 Diễn đàn; 主席臺 Đài chủ tịch; ② Bệ, bục, nền: 窗臺 Bệ cửa sổ; 碑臺 Nền bia; ③ Bàn: 寫字臺 Bàn viết; ④ (văn) Tiếng dùng để tôn xưng người trên: 憲臺 Hiến đài (tiếng quan dưới gọi quan trên); 兄臺 Huynh đài (tiếng bạn bè gọi nhau); ⑤ (vân) Tên sở quan: 中臺 Quan thượng thư; 臺省 (hay 臺閣) Quan nội các; 臺官 (hay 諫臺) Quan ngự sử; ⑥ (văn) Việc hèn hạ; ⑦ [Tái] (Tên gọi tắt) đảo Đài Loan, Trung Quốc; ⑧ [Tái] (Họ) Đài. Xem 台 [Tai].


meanings:
Chùa ở thành phố Đài Nam, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Nguyên là »Bắc Viên Biệt Quán« do Trịnh Kinh, con của Trịnh Thành Công, xây cất để phụng dưỡng mẫu thân là Đổng Thị. Vào niên hiệu Vĩnh Lịch (1647-1661) đời Minh sáng lập. Niên hiệu Khang Hi thứ 28 (1689) xây cất lại thành chùa, khi ấy gọi là »Hải Hội Tự«. Vào niên hiệu Càn Long (1736-1795) trùng tu, mở rộng xây dựng, đổi tên chùa là »Lựu Hoàn Tự«, »Lựu Thiền Tự«, »Hải Tình Tự«, cuối cùng quyết định gọi là »Khai Nguyên Tự«. Trụ trì khai sơn là Pháp sư Chí Trung, đời sau các vị trụ trì càng nổi tiếng hơn như Thiền sư Vinh Phương, Truyền Phương, Huyền Tinh. Hiện chùa có mở Viện Thiền học Khai Nguyên.


meanings:
5902佛教之傳入臺灣，據史料所載，大約在明朝末年荷蘭統治時，隨漢族之移民，自福州傳入。然現代學者亦有主張，若以史實推論之，則自三國時代以降，隋煬帝、唐昭宗、北宋末期、南宋孝宗等，皆曾派兵或因戰亂而移民至臺灣、金門等地，故佛教信仰亦勢必隨之而傳播至臺灣。至鄭成功經營臺灣，佛教漸受重視。其子鄭經尤爲虔信，嘗建彌陀寺於東安坊，且延請僧侶主持之。　至清代，閩粵僧侶來臺者漸多，寺院亦漸次興起，較著名者有彌陀寺、竹溪寺、海會寺、法華寺、開元寺、超峰寺、凌雲寺、靈泉寺、龍湖岩等，迄今皆爲二、三百年之古剎。同時，大陸傳來之在家佛教齋教，如龍華派、先天派、金幢派等亦先後傳來，其中以龍華派傳來最早，時約乾隆（1736～1796）末年。當時之佛教活動已不得而知，惟緇衣大德中，以澄聲、照明、志願三人聲名最著。而在家居士之較著者多爲明末遺臣，以沈光文、李茂春、林英、張士螀、魯王女、鄭哲飛等人知名於世，開臺灣佛教在家學佛之先河。　日據時代，日本佛教亦挾其威勢相繼來臺，以臨濟宗、曹洞宗、天台宗、淨土宗、真宗本願寺派、真宗大谷派最盛；日本佛教徒視齋教爲同調，頗加獎掖。據林衡道所著「臺北市的寺廟」載，日據時代，僅就臺北而言，所建佛寺中，絕大多數皆屬齋教系統。而當時大陸傳來之出家佛教，則以與大陸隔離而呈現衰落現象，加上日本政府謹慎而緩慢的施行臺灣佛教日本化之計劃，遂使臺灣佛教漸受日本佛教同化，以比丘而娶妻茹葷者大有人在。民國五年（1916），善慧、德融等人在日本曹洞宗勢力之扶植下，創辦臺灣佛教中學與臺灣佛教青年會。民國十一年，善慧與本願組織南瀛佛教會（爲臺灣省佛教會之前身），並發行南瀛佛教月刊，刊行至臺灣光復爲止。此一刊物自創刊之後，皆採用中文，自民國十九年後，逐漸加入日文，又經若干時日，則已變成全部日文，此即日本欲將臺灣佛教日本化之一大例證。此外，覺力、本圓皆爲當時知名之僧。　民國三十四年，臺灣光復以後，善慧鑒於正是弘揚正法之機，乃組織臺灣佛教會，推舉本圓爲第一屆理事長。民國三十八年，大批僧侶隨政府遷臺，致使臺灣佛教起一大變化。首先，將臺灣佛教會改爲中國佛教會臺灣省分會，受中國佛教會之督導。自此，有關佛教之行政、文化慈善事業、佛教僧伽教育及社會教育、佛教之布教、寺院之興建，與國際佛教之聯繫等，均陸續開展。如妙果，首聘慈航來臺創辦臺灣佛學院。大醒繼之，於新竹青草湖靈隱寺設佛學講習會。其後有印順興辦佛學院。同時臺灣佛教、海潮音、中國佛教、佛教青年、今日佛教、菩提樹、法音、獅子吼、覺世、慈明、普門等雜誌亦相繼發行。至七十七年春止，登記發行之佛教雜誌，近百餘種。此外，翻印經典和譯介佛學名著之風漸盛，早期有東初發起影印日本大正藏之正續兩編。此外，四十四年自日本迎奉玄奘大師靈骨返臺，亦爲臺灣佛教界之一大盛事。其他如出國弘法、與泰國、緬甸等法典文物之交流、出席世界佛教徒友誼會、密教修持之提倡、念佛法門之倡導、僧尼戒律之弘傳、禪宗奧旨之闡揚，以至佛教圖書館、出版社、幼稚園、育幼院、養老院、診療所之設立、佛教新興道場之創建等，在在皆顯示臺灣佛教正在蓬勃發展中。　近十餘年來，星雲主持之佛光山尤爲臺灣新興佛教道場中之最著者，其分院遍佈全省各處及海外。他如臺灣中部有聖印之慈明寺及萬佛寺，弘法事業亦績效斐然。臺北松山寺、華嚴蓮社、善導寺等名剎，法務亦皆甚盛。佛學院方面，北部之中國內學院、華嚴專宗學院、能仁佛學院、蓮華學佛園、菩提佛學院、法藏佛學院、海明佛學院、福嚴佛學院、佛光山臺北女子佛學院、圓光佛學院，中部之中華佛教學院、佛光山福山佛學院、人乘學佛院，南部之香光尼眾佛學院、佛光山中國佛教研究院、東方佛教學院、開元禪學院、千佛山女子佛學院、淨覺佛學院等校，皆頗見成果。　在大專學佛運動方面，由於周宣德等慧炬雜誌社同仁之熱心倡導，亦已普及各大專院校。如大專院校之佛學社團，自四十九年四月臺灣大學創設「晨曦學社」以來，其他六十餘所院校亦紛紛設立佛學社團。另如暑期大專學生學佛之集會，有李炳南之佛學講座、懺雲之齋戒學會、佛光山之夏令營等，亦皆收效頗大。此外，高深之佛學研究單位，有中華佛學研究所、華梵佛學研究所、陽明山華岡之佛學研究所及佛教文化研究所、印度文化研究所、佛光山之佛學研究部等。華岡方面分別出版華岡佛學學報及佛教文化學報，佛光山則出版佛光學報，中華佛學研究所出版中華佛學學報，皆爲專門性之佛學研究刊物。大體而言，自一九七○年以來，臺灣佛教信徒之知識水準已有顯著之提高，弘法方式逐漸革新，佛教信仰亦日漸普及，頗有一番新興氣象。〔中國佛教史略（印順、妙欽）、中國佛教之近況（道安，海潮音第三十八卷第十一期、第十二期）、中國佛教之過去及現在（青松，海潮音第四十二卷第十一期、第十二期）、中國佛教史論集臺灣佛教篇（現代佛教學術叢刊(87)）、中國佛教發展史第四篇第二章（中村元）〕


meanings:
爲政府對臺灣地區宗教團體的全面調查。始于1936年日本統治時期。其後，在1960年國民政府統治時期亦曾辦理過一次，1991年又再作過一次全面性的總清查。<#>調查對象包含佛教、基督教、道教等各種流傳于臺灣地區之宗教。調查內容涉及該宗教團體之組織情形及活動概况。調查結果成爲官方的正式宗教資料，幷爲各級政府施政的參考。對研究者而言，此種調查報告，也是瞭解同時代之臺灣宗教外貌的基本資料，對于臺灣宗教史的研究者而言，更是不可或缺的參考文獻。<#>◎附︰內政部統計處〈民國八十一年臺灣地區宗教團體調查報告分析〉<#>資料標準期間︰民國八十年一月一日至十<#>二月三十一日<#>資料標準日︰民國八十年十二月三十一日<#>壹、前言<#>臺灣地區宗教團體調查，創始于民國二十五年，時值日據時期。根據臺灣省文獻委員會記載，當時具有法人資格的寺廟、教堂約有3700所，如把未登記的也估算在內，數目約增爲兩倍。民國四十九年又辦理一次調查，已登記的寺廟、教堂增爲4□220所，加上未登記者估計已超過9000所。而四十九年以後除每十年對已登記的寺廟、教堂（會）辦理總清查外，皆未再辦理全國性的宗教調查。<#>又近四十年來，政府戮力于經濟發展，著重經濟統計，社會統計相對發展遲緩，文化統計亦多付闕如，影響文化建設决策至钜。有鑒于此，行政院乃頒訂‘中華民國臺灣地區文化調查方案’，著手進行全面性文化調查統計，以彌補統計資料不足，本項調查即依據該文化調查方案之規定辦理。<#>本部于民國八十年首次辦理‘臺灣地區宗教團體調查’，系采分層抽樣方法，就已登記之十二種宗教，按宗教別抽出樣本寺廟（不含神壇）、教堂及教會數共1841個團體，以搜集臺灣地區各宗教之寺廟、教堂、教會等有關信仰性之設施、宗教教務、社會公益慈善、教化事業及文化活動情形等資料，供爲政府規劃文化政策及宗教發展參考，幷提供各界應用。本（八十一）年再度辦理是項調查，乃針對上年缺失與獲得資料加以檢討改進，除了增查樣本至2014個團體之外，幷修訂調查問項、取消神佛職及工作人員人事費的設算等，使更符合實際。惟上年母體資料臺灣省部分直接由臺灣省政府民政廳提供，本年則分別來自臺灣省各縣市政府，其間産生若干差異。緣以省府對于教會、教堂總會已辦理設立財團法人登記者，其分會不管是否已在縣市辦理登記，均予以納入母體範圍，至于縣市政府對于未辦理設立登記之教會（堂）分會，因無是項母體資料紀錄，而造成少數遺漏。<#>貳、辦理情形及調查方法概述<#>(一)辦理情形<#>本調查由內政部統計處會同民政司負責策劃設計，而調查、督導、資料處理、統計分析及報告編布等則由統計處辦理；臺灣省政府民政廳、臺北市及高雄市政府民政局、臺灣省各縣（市）政府民政局就適當人員遴選，負責調查工作之執行。本調查之實地訪查工作于民國八十一年五至六月間實施，針對臺灣地區登記有案之寺廟、教堂或教會爲對象，幷不包括成立社團法人或基金會從事社會福利工作的宗教團體。各宗教團體，悉依其當時辦理宗教別之歸屬，作爲宗教別分類之標準，此或與實際教別有所出入，幷此附帶說明。受訪者爲寺廟或教堂（會）負責人或實際業務負責人員。由于各有關機關、工作人員之支持與合作，得以順利完成。調查資料經詳爲審核後，以電子處理資料編制報表；本處編制統計結果表，撰寫統計提要報告及調查總報告。<#>(二)調查方法概述<#>(1)調查區域範圍及對象<#>凡民國八十年十二月底臺灣地區包括臺灣省、臺北市及高雄市，經中央、省（市）及縣（市）主管機關依法核准設立登記之寺廟、教堂及教會。<#>(2)本調查主要問項<#>一般概况︰a.成立（或設立）時間，b.信徒人數，c.宗教別， d.神（佛）職人員及工作人員數，e.會所所有權。<#>(3)經費來源與運用。<#>(4)宗教教務活動。<#>(5)文化活動概况︰a.辦理公益慈善事業活動，b.辦理社會服務措施，c.辦理文化康樂活動。<#>(6)對政府之期望及希望政府加强辦理之措施。<#>(7)其他。<#>(3)調查資料時期<#>本調查以民國八十年十二月三十一日爲調查標準日，凡屬靜態資料以該標準日情况爲准，動態資料以民國八十年一月一日至八十年十二月三十一日止之期間，或依調查表所定期間爲准。<#>(4)調查方法<#>本調查采派員實地訪問調查法，進行調查工作。<#>(5)抽樣設計<#>1.調查母體︰本調查以民國八十年十二月底，臺灣地區經臺灣省各縣市政府及臺北市政府、高雄市政府設立登記之寺廟、教堂及教會等宗教團體爲母體資料檔。（截至八十年十二月三十一日止，臺灣地區宗教團體數約有11037個，其中臺灣省有102 65個，臺北市有407個，高雄市有365個）。<#>2.抽樣方法︰爲分層隨機抽樣法，以臺北市及臺灣省各縣市爲副母體，按宗教別共抽出寺廟、教堂及教會2014個樣本。<#>(三)、調查結果提要分析<#>本調查于民國八十一年五、六月間，就臺灣地區11037個宗教團體，以分層隨機抽樣法抽出2014個團體進行實地訪查，計回收有效調查表1971份，回收率97.86 ％，較上年略增0.64個百分點，代表性相當高。其中以臺灣省回收率最高，達98.38％；臺北市回收率96.82％次之；高雄市回收率亦達96.43％。臺灣省部分縣市回收率更高達100.00％。因此，就整體樣本回收情况言，成效甚爲良好。<#>(一)一般概况<#>(1)現有寺廟教堂（會）數<#>總計11037個，道教占六成一，基督教占一成七，佛教占一成六，天主教占 5.4％，其餘僅占0.6％。其分布以東部地區平均每萬人口十二個寺廟教堂數爲最多；南部地區以每二平方公里有一座寺廟教堂居首。<#>截至民國八十年底止，臺灣地區登記之寺廟、教堂（會）數總計11037個，其中道教占61.40％，基督教占16.92％，佛教占15.61％，天主教占5.44％，其餘理教、天理教、軒轅教、天帝教、回教、巴哈伊教、一貫道及天德教等合計僅占0.63％，比率很小。所有登記之寺廟、教堂（會）中屬宗教團體會員者7118個，占64.49％；非宗教團體會員者3919個，占35.51％。以各宗教別團體會員所占比率觀察，天主教占85.67％最多，基督教占82.43％次之，佛教占67.27％再次之，道教僅占54.97％。<#>就統計區域觀察，臺灣地區各宗教團體分布，以南部區域（包括嘉義縣、市，台南縣、台南市，高雄縣、屏東縣、澎湖縣及高雄市）4691個最多，占42.50％，平均每萬人口有7.74座寺廟、教堂（會）；若以土地面積觀察，平均每百平方公里有47座寺廟、教堂（會），即每2.13平方公里有一寺廟、教堂（會）。中部區域（包括苗栗、彰化、南投、雲林各縣及台中縣、市）3054個次之，占27.67％，平均每萬人口有5.92座寺廟、教堂（會）；每百平方公里有29座寺廟、教堂（會），即每3.45平方公里有一座寺廟、教堂（會）。北部區域（包括臺北、宜蘭、桃園、新竹縣，基隆、新竹市及臺北市）2532個再次之，占22.94％，平均每萬人口有2.90座寺廟、教堂（會）；每百平方公里有34座寺廟、教堂（會），即每2.94平方公里有一座寺廟、教堂（會）。東部區域（包括台東、花蓮縣）僅760個，占6.89％；由于相對的較爲地廣人稀，平均每萬人口有12.47個寺廟、教堂（會）；每百平方公里僅有9座寺廟、教堂（會），即每11.11平方公里才有一座寺廟、教堂（會）。<#>(2)宗教團體組織型態<#>屬財團法人者占27.2％，多爲教堂、教會。未設立財團法人者占72.8％，多爲寺廟；其中屬管理委員會者占54.3％，管理人制者占43.1％，其他占2.6％。<#>臺灣地區各寺廟、教堂（會）中，已設立財團法人者計3007個，占27.24％，其中臺灣省2547個，占84.70％；臺北市269個，占8.95％；高雄市191個，占6.35％。而未設立財團法人者共8030個，占72.76％；屬管理委員會制者4361個，占54.31％，屬管理人制者3462個，占43.11％，其他僅占2.58％，多屬兼有兩種型態之混合制。<#>以地區觀察，臺北市寺廟、教堂（會）屬于財團法人組織者比率較高，占66.09％，高雄市占52.33％次之；臺灣省僅占24.81％。複以宗教別觀察，除基督教、天主教、天理教、回教、巴哈伊教等教會、教堂，因受法律限制全爲財團法人組織外，道教僅占5.06％，佛教占9.75％，比率均低。<#>(3)寺廟、教堂、教會會所權屬概况<#>佛教平均每會所土地面積五千平方公尺最多，每團體建物面積，佛教、基督教、天主教約在一千平方公尺上下，道教約七百平方公尺。土地自有率，基督、天主教占逾九成；道、佛兩教占逾八成。建物自有率，基督、天主教占逾九成七；道、佛兩教占逾八成八。<#>臺灣地區宗教團體會所土地面積總計爲30182千平方公尺，平均每會所2730平方公尺，較上年减少9.90％；建物樓地板面積9604千平方公尺，平均每會所870平方公尺，較上年增加11.54％。會所土地權屬，自有者占82.18％，租用者占10.63％，其餘7.20 ％爲借用。建物權屬，自有者占91.15％，租用者占5.66％，借用者占3.19％。唯以會所土地面積减少，建物面積增加觀察，未來宗教團體似有擴增建築物趨勢。以宗教別而言，道教團體會所土地面積計16115千平方公尺，平均每團體2378平方公尺，其中自有者占82.05％，租用者占9.55％，借用者占8.40％；建物樓地板面積4591千平方公尺，平均每團體677平方公尺，自有者占88.52％，租用或借用者占11.48％。佛教團體會所土地面積計8643千平方公尺，平均每團體5016平方公尺，自有者占80.63％，租用或借用者占19.37％；建物樓地板面積2103千平方公尺，平均每團體1168平方公尺，自有者占88.29％，租用或借用者占11.71％。基督教團體會所土地面積計3010千平方公尺，平均每團體1612平方公尺，自有者占90.35％，租用或借用者占9.65％；建物樓地板面積2 237千平方公尺，平均每團體1198平方公尺，自有者占97.52％，租用或借用者僅占2. 48％。天主教團體會所土地面積計1611千平方公尺，平均每團體2685平方公尺，自有者占93.11％，租用或借用者占6.89％；建物樓地板面積575千平方公尺，平均每團體958 平方公尺，自有者占97.14％，租用或借用者僅占2.86％。<#>所有會所建築物的使用，有96.87％爲寺廟教堂，講經堂占18.08％，宿舍占16.5 6％，康樂中心占14.45％，圖書館室占14.08％，其餘爲幼稚園、育嬰堂等，其比率均與上年相近。<#>(4)各級人員及信徒人數<#>道教神職人員三十歲以下者占1.8％，六十歲以上者占47.0％，國（初）中以下程度者占76.4％，顯示年齡高、教育程度低。基督教神職人員三十歲以下者占24.0％，六十歲以上者占13.0％，大專以上程度者占41.2％，顯示年齡低、教育程度高。平均每萬人有29位神職人員，45位工作人員，及960位登記之信徒。<#>根據調查，臺灣地區宗教團體會所神職及工作人員總計152702人，其中神職人員占38.85％，工作人員占61.15％，平均每萬人口有28.86位神職人員及45.43位工作人員。至于有登記的信徒人數有1974千人，約占臺灣地區人口數的一成，即平均每萬人口有960 位，其中逾半數爲道教信徒，其次爲基督教信徒，有520千人，占26.33％；再次爲佛教信徒有253千人，占12.82％；天主教信徒有154千人，占7.80％，此四大宗教合占總數之97. 14％；其餘各宗教有登記的信徒人數僅占總數之2.86％，比率甚低。以上數字與各寺廟、教堂（會）自行認定的信徒人數10344千人，平均每2人就有1人爲宗教信徒，頗有出入。<#>以性別看，在152702位神職及工作人員中，男性占69.81％，女性占30.19％，其中神職人員59321位，男性占73.35％，女性占26.65％；工作人員93381位，男性占67.5 7％，女性占32.43％。觀察各寺廟、教堂（會）神佛職人員性別分布情形，道教在31640位神佛職人員中，男性占89.35％，女性占10.65％，約十比一；佛教在10942位神佛職人員中，男性占45.17％，女性占54.83％，即十位神佛職人員中，女性已逾五位；基督教在12893位神職人員中，男性占63.96％，女性占36.04％，約六與四之比；天主教在2,680位神職人員中，男性占52.39％，女性占47.61％，已近一比一。<#>以年齡層分析，神職人員中未滿三十歲者占7.93％，三十至三十九歲者占17.41％，四十至五十九歲者占37.79％，而六十歲以上者占36.87％。以各宗教別觀察，道教神職人員三十歲以下者占1.81％，六十歲以上者占47.01％；佛教神職人員三十歲以下者占6.81 ％，六十歲以上者占37.14％；基督教神職人員三十歲以下者占23.96％，六十歲以上者占 13.04％；而天主教神職人員三十歲以下者占8.66％，六十歲以上者占29.55％。<#>以教育程度觀察，神職人員國（初）中以下者占58.88％，高中（職）者占25.07％，專科及大學程度者占13.88％，研究所者占2.17％。其中道教之神職人員，國（初）中以下程度者占76.37％，專科及大學以上者占3.34％；佛教神職人員，國（初）中以下程度者占63.03％，專科及大學以上者占12.06％；基督教神職人員，國（初）中以下程度者占21.56％，專科及大學以上者占41.24％；天主教神職人員，國（初）中以下程度者占14.55％，專科及大學以上者占62.80％。<#>複以職務觀察，各宗教團體中主持人員約占神職人員總數之18.42％，行政人員占54. 46％，傳教人員則占27.12％。其中道、佛兩教行政人員均約占其神佛職人員之二成四，基督教占13.62％，天主教占9.21％。傳教人員中，道教僅占其神佛職人員及工作人員總數之3.76％，佛教占13.29％，基督教占22.77％，天主教占30.74％。<#>(5)宗教團體行政組織運作情形<#>全年寺廟以董（監）事會平均召開4.4次最多，平均出席率八成七最高；教堂、教會以執事會召開9.7次最多，平均出席率則以董（監）事會八成八最高。<#>臺灣地區各寺廟團體八十年全年平均召開董（監）事會4.39次，平均出席率達87.24 ％，尤以佛教團體平均出席率93.84％較爲突出。管理委員會年平均召開3.77次，平均出席率約八成三。至于信徒及信徒代表大會年平均召開次數均約1.3次，平均出席率在七成五左右。各教堂及教會團體全年平均以執事會召開9.70次最多，董（監）事會、會友（教徒）大會及會友（教徒）代表大會平均都在3至4次之間；平均出席率除會友（教徒）大會未達七成外，餘均在八成以上，董（監）事會更高達八成八，而以天主教平均出席率91.16％爲最高。至于年議會（常年大會）平均召開1.1次，平均出席率約七成九。<#>(6)寺廟團體奉祀對象尊數及寺廟、教會（堂）擁有法器文物數<#>寺廟主神五尊以上者，道教占逾四成；單一主神者，佛教占四成。臺灣地區平均每萬人持有樂器52件、法器68件、經典201種、雕刻69件及書畫20件。其中以南部地區爲最，均較平均數高出甚多。各項法器文物平均每團體擁有數則以佛教最高。<#>臺灣地區8548個寺廟團體，主要奉祀或膜拜對象，以五尊以上者最多，占37.54％，次爲單一主神者，占34.80％，陪祀對象以0至四尊者最多，占41.80％。<#>以宗教別觀察，道教6777個團體中，主神在五尊以上者占40.55％，爲各宗教之冠；主神一尊者也占約三分之一。佛教1723個團體中，有40.28％屬于主神一尊者；主神五尊以上者也逾四分之一。至于陪祀對象0至四尊者，佛、道兩教均多，分別占53.22％及42.89％；而二十尊以上者，道教占一成八，佛教占一成二。<#>就各寺廟、教堂（會）團體擁有的法器和文物觀察，總數頗爲可觀，平均每團體擁有樂器9.62件，法器12.73件，經典37.35種，雕刻12.87件，書畫3.63件。其中均以佛教每團體所擁有之數量最多，分別爲樂器11.4件，法器27.32件，經典101.30種，雕刻36.94件，書畫7.45件。如以臺灣地區平均每萬人持有數觀察，則分別爲樂器51.67件，法器68.34件，經典200.53種，雕刻69.12件，書畫19.51件；其中又均以南部地區所占最高，分別爲樂器73.02件，法器113.21件，經典331.09種，雕刻144.62件，書畫30.35件。如此內容豐富且數量龐大之法器文物，不僅表現各宗教歷史傳承，且在我國文化發展上具有重大意義。尤其對于百年以上的古廟，其器物的保存與維護更值得政府加以重視。<#>(二)宗教教務活動<#>(1)寺廟一般性宗教活動<#>全年寺廟宗教活動以弘法消灾祈福法會辦理次數較多，平均每團體年辦理1.3 次，每次參加人數近500人；次爲主祀對象誕辰、慶典活動，多爲道教團體所辦，平均每團體年辦理1.2次，每次參加人數逾900人。<#>觀察民國八十年全年，臺灣地區一般性寺廟重要宗教活動，以弘法消灾祈福法會辦理次數最多，爲14590次，平均每團體年辦理1.32次，平均每次參加人數489人。其中佛教團體年平均辦理次數4.54次，平均每次參加人數517人。道教辦理是項活動全年達6457 次，平均每團體年辦理0.95次，平均每次參加人數448人；其次主祀對象誕辰、慶典活動全年爲9797次，平均每團體年辦理0.88次，平均每次參加人數870人；其中道教占86.03 ％，平均每團體年辦理1.24次，平均每次參加人數達915人；佛教占12.88％，平均每團體年辦理0.73次，平均每次參加人數604人。此外，普渡、祭祀、齋醮，拜鬥及進香三種活動則以道教爲主，辦理情形依次爲普渡、祭祀、齋醮6505次，平均每團體年辦理0.96次，每次參加人數爲547人；拜鬥全年辦理3995次，平均每團體年辦理0.59次，每次參加人數爲260人；至于進香活動，全年辦理4188次，平均每團體年辦理0.62次，平均每次參加人數401人。<#>以地區別言，上述一般性寺廟重要宗教活動中，較具祭典儀式者，如弘法消灾祈福法會及拜鬥等，以北部區域所辦較多，前者平均每團體年辦理2.62次，平均每次參加信衆59 1人；後者平均每團體年辦理1.13次，平均每次參加信衆300人。主祀對象誕辰、慶典及普渡、祭祀、齋醮等活動，多集中于中、南部區域，前者平均每團體均年辦理一次以上，後者每團體平均三年辦理二次；至于進香活動，則以南部地區平均每團體兩年辦理一次較多。<#>(2)特殊性宗教活動<#>曾辦理建醮活動道教團體約占三成，平均每次參加3680人次，舉行天數四天，角頭範圍二個鄉鎮，預計下次在五年內辦理者占28.0％，二十年後辦理者五成。<#>有關寺廟特殊性宗教活動，本次仍以道教連莊性建醮活動，觀察其最近一次活動情形及未來動向，結果顯示曾辦理之團體數爲2016個，占道教總數的29.74％。由于辦理建醮活動所需花費金額及投入的人力均相當龐大，舉行天數少則一天，多者七天，以臺灣地區總計平均爲四天；參加角頭範圍少則一個鄉鎮，多則五、六個鄉鎮，平均爲二個鄉鎮；平均花費金額244萬元，顯示規模相當龐大；每次參加信衆人數平均爲3680人。連莊性建醮活動通常一團體要隔數年至數十年才能舉辦一次，而其决定方式，以祈求神明指示者爲多；在2164個預計未來可能辦理建醮活動的團體中，以擲筊杯决定者739個團體，占卜决定者45個團體，以扶乩决定者148個團體，三者共占43.07％；而以會議方式决定者，有信徒（代表）大會决定者419個團體，管理委員會决定者320個團體，董監事會决定者32個團體，三者共占35.63％；其餘461個團體屬其他或尚未决定。至于預計辦理時間在未來五年內者有608個團體，占28.09％；五至十年內者275個團體，占12.70％；十至二十年者196個團體，占9.05％；而二十年以上才辦理者爲1085個團體，占50.13％，顯示建醮活動需耗費大量人力、物力與財力，辦理不容易。<#>(3)教堂教會重要活動<#>經常性者以基督教之禮拜、天主教之彌撒活動爲最多，平均每團體每周辦理均超過一次；其次爲經常性查經活動，平均每團體每月辦理二至三次。非經常性者，以靜思祈禱及教義研習爲多，前者以基督教平均每團體年辦理十五次較多，後者以天主教平均每團體年辦理近十次爲首。<#>臺灣地區所有教堂及教會重要活動中，經常性者，除了基督教之‘禮拜’活動平均每團體年辦理63.01次，平均每次參加人數122人之外，天主教的‘彌撒’活動，平均每團體年辦理67.80次；平均每次參加人數爲56人。以上活動已超過每周一次的標準。其次經常性查經活動，基督教平均每團體年辦理41.67次，平均每次參加教徒32人；天主教平均每團體年辦理21.44次，平均每次參加教徒28人。<#>非經常性之教會活動中，較常辦理者爲靜思祈禱活動，多爲基督教及天主教所辦，其中基督教平均每團體年辦理14.84次，平均每次參加教徒約33人；天主教平均每團體年辦理11.30次，平均每次參加教徒約24人。其次爲教義研習，爲各教堂、教會團體均有之活動，其中基督教全年辦理9078次，平均每團體年辦理4.86次，平均每次參加教徒44人；天主教全年辦理5679次，平均每團體年辦理9.47次，平均每次參加教徒31人。<#>(三)宗教團體出版刊物概况<#>有出版刊物者逾一成，出版刊物七成一爲對內發行，二成九對外發行；主要刊物性質屬綜合性者占53.3％，宣導性者占29.1％，通訊性者占10.9％，知識性者占5.2 ％。發行份數多在1000份以下，約占八成。<#>依據調查資料顯示，臺灣地區宗教團體有出版刊物者占11.26％，未出版刊物者占88.74％。四大宗教中，基督教有出版刊物者占41.78％，天主教有出版刊物者占11.83％，而道教僅占3.23％。就出版刊物種類觀察，所有1□928種刊物中，對內發行者占71.16％，對外發行者占28.84％；道、佛兩教出版刊物著重對外發行，分占76.95 ％及55.07％；而基督、天主兩教則偏向對內發行，分占86.28％及78.72％。就臺灣地區宗教團體發行刊物性質觀察，以綜合性刊物占53.32％最多，次爲宗教宣導性刊物占29.05％□，再次爲通訊性刊物占10.89％，至于知識性刊物僅占5.24％。就出版刊物份數言，發行刊物在1000份以下者占79.67％，1000至4999份者占8.51％，而10000至4999 9份者占7.99％。四大宗教中，基督教發行1290種刊物，出版1000份以下者占91.71％；而道、佛兩教515種刊物中，以出版1000份以下占52.81％最高；天主教94種刊物中，1000份以下所占比率亦達78.72％。<#>以出版刊物周期言，屬周刊者863種占44.76％最多，其中96.63％爲基督教團體所出版。屬月刊者327種占16.96％次之，亦以基督教所出版者比率較大，占63.30％。屬不定期（其他）刊物有274種占14.21％再次之，其中85.40％屬佛、道兩宗教團體所出版；而年刊也占9.49％。整體而言，短期性刊物，如周刊、半月刊、月刊、雙月刊、季刊等偏重于綜合性報導，約占六成；不定期刊物類，多宗教宣導性，約占四成六；年刊則以知識性占三成六居首。<#>(四)宗教團體經費來源及用途<#>(1)經費來源<#>全年經費收入約新臺幣20915百萬元，其中道教占約五成四，其來源約六成屬私人及會員捐（補）助收入，服務收入約占二成，其餘爲財産所得及其他收入。<#>臺灣地區宗教團體全年經費收入約新臺幣20915百萬元。其來源包括私人及會員捐（補）助收入11965百萬元，占57.21％；服務收入4296百萬元占20.54％；財産所得982百萬元，占4.69％；其他收入3672百萬元占17.56％。以宗教別言，在20915百萬元經費收入中，道教占54.28％，平均每團體全年收入167.5萬元；佛教占23.61％，平均每團體全年收入286.4萬元；基督教占16.19％，平均每團體全年收入181.4萬元；天主教占5.49％，平均每團體全年收入191.3萬元；其餘各宗教合計僅占0.43％。以經費來源結構分析，道、佛兩教各項收入的比率均極接近，主要以私人及會員捐（補）助收入爲主，分別占58.62％及52.18％；基督、天主兩教本年收入結構差異較大，前者以私人及會員捐（補）助收入爲大宗，占七成二；後者以服務收入爲主，占六成二。<#>以統計區域觀察宗教團體經費來源結構，顯示私人及會員捐（補）助收入，有由北部、中部、南部、東部區域遞增情形，分別占49.36％、59.70％、61.17％及74.16％；而服務收入反呈遞减情形，依次爲31.06％、20.73％、10.92％及3.21％。此現象或與區域經濟開發程度及地方民俗風情有關。<#>(2)經費用途<#>全年經費支出爲17210百萬元，道教占約五成三；其用途，設備購置費占二成九，人事費支出占二成，行政業務費及捐（補）助支出各占一成七，其他支出占一成八。<#>臺灣地區宗教團體全年經費支出爲17210百萬元，其用途包括人事費3386百萬元占19.67％，設備購置費4927百萬元占28.63％，行政業務費2915百萬元占16.94％，捐（補）助支出2888百萬元占16.78％，其他支出3094百萬元占17.98％。以宗教別觀察，在17210百萬元經費支出中，道教占52.57％，平均每團體支出133.5萬元，佛教占2 3.28％，平均每團體支出232.5萬元；基督教占17.88％，平均每團體支出164.8萬元；天主教占5.81％，平均每團體支出166.5萬元；其餘各宗教僅占0.46％。以經費用途結構分析，四大宗教在人事費支出比率以天主教占48.42％居首，基督教占34.62％次之，道教占 14.59％再次之，佛教占12.66％最小。就行政業務費支出比率看，以基督教之20.22％最高，天主教14.96％最低，差距不大。而就捐（補）助支出比率看，以佛教之25.47％較高，天主教僅占7.43％，其餘均在平均數之16.78％上下。<#>(五)文化活動概况<#>(1)辦理社會服務概况<#>以辦理家庭服務的團體最多，占10.7％，提供服務達10萬人次；其次爲康樂中心約占9.8％，服務約29.0萬人次；再次爲心理輔導約占9.6％，服務約12.1萬人次；圖書館服務占9.4％，服務約60.1萬人次。<#>臺灣地區11037個宗教團體，一年來辦理社會服務方面，平均每宗教團體提供服務爲188人次。以四大宗教觀察，基督教、佛教及天主教本年平均每團體提供服務，分別爲382人次、374人次及350人次，均極接近。道教則僅60人次最少。就服務類別觀察，平均有辦理社會服務項目之團體比率接近或超過一成者，計有家庭服務、康樂中心、心理輔導及圖書館四種；其中各宗教以辦理家庭服務所占比率最高，占10.68％，服務達10萬人次；其中以基督、天主兩教團體辦理比率較大，分占36.69％及36.00％，服務達7萬人次。其次有辦理康樂中心服務之團體占9.77％，服務約29.0萬人次；四大宗教中以基督教有辦理團體之比率15.96％最高，而提供服務則以道教之13.8萬人次最多。至于心理輔導之服務，全臺灣地區宗教團體有辦理者爲9.59％，服務約12.1萬人次，其中以基督教占36.37％及服務6.3萬人次最高；道教在這方面的服務較少，有辦理之團體僅占1.33％，服務僅1.2萬人次。而有辦理圖書館服務的團體占總數之9.41％，服務對象約60.1萬人次。<#>其次較值一提者，依各宗教性質之不同，所辦理之社會服務類別，除了上述項目外，有辦理托兒所者，天主教占18.00％；有辦理語文技藝訓練服務者，基督教占14.73％，有辦理山地及偏遠地區服務者，基督教占11.62％，天主教占10.50％；有辦理學生及婦女宿舍者，天主教占10.17％；而辦理監獄罪犯心理輔導者，天主教占10.17％，基督教占10.02％。此均足以顯示基督教、天主教因組織結構較爲健全，對于辦理社會服務方面，較具普遍性。<#>(2)辦理公益慈善活動概况<#>活動支出金額計約1570百萬元，其中以貧民、灾民急難救濟者占38.4％最高，冬令救濟占13.2％次之。<#>臺灣地區宗教團體辦理公益慈善活動一年支出金額約爲1570百萬元，其中道教占45 .59％，平均每團體支出10.6萬元；佛教占35.95％，平均每團體支出32.8萬元；基督教占14.60％，平均每團體支出12.3萬元；天主教占2.78％，平均每團體支出7.3萬元；其餘各宗教比率均甚低，共占1.08％。各項慈善活動中，以貧民、灾民急難救濟金額603百萬元占全部之38.36％比率最高，參與者高達304萬人次；其次爲冬令救濟208百萬元占13.23％，參與者有35.7萬人次；協助地方建設捐助經費爲194百萬元占12.35％；義診、醫療補助金額有170百萬元，占10.84％，受惠者達41.5萬人次。<#>以宗教別觀察，道教在716百萬元公益慈善活動經費中，用于貧民、灾民急難救濟的比率占29.28％，平均每團體支出3.1萬元；用于協助社區建設捐助經費者占21.56％，平均每團體支出2.3萬元；用于冬令救濟方面占17.82％，平均每團體支出1.9萬元。佛教在565百萬元公益慈善活動經費中，用于貧民、灾民急難救濟的比率占47.20％，平均每團體支出15.5萬元；義診醫療補助占22.78％，平均每團體支出7.5萬元；冬令救濟占11.24％，平均每團體支出3.7萬元。基督教在229百萬元公益慈善活動經費中，用于貧民、灾民急難救濟的比率占47.26％，平均每團體支出5.8萬元；慰問探（拜）訪活動占16.58％，平均每團體支出2.0萬元；捐贈獎學金占10.17％，平均每團體支出1.2萬元。天主教在44百萬元公益慈善活動經費中，用于義診、醫療補助者占32.68％，平均每團體支出2.4萬元；貧民、灾民急難救濟的比率占23.11％，平均每團體支出1.7萬元；慰問情]拜）訪活動占 21.98％，平均每團體支出1.6萬元；其他各項比率較少。顯示各宗教對于貧民、灾民急難救濟多列爲首要公益慈善活動項目，至于其他各項活動均能一本宗教的特性，配合實際需要，靈活運用，發揮其應有的功能。<#>(3)辦理文康活動概况<#>全年共辦理10萬5千次，參與者逾1千3百萬人次；其中辦理次數基督教占約六成七，平均每團體辦理38次，項目大多爲團契、婦女會、青年（女青年）會。參與人次則道教占逾半數，平均每團體每次參與逾300人次；多偏向于傳統戲曲表演與電影欣賞；佛教則仍較多辦演講會。<#>臺灣地區宗教團體一年來文康活動共辦理105394次，平均每團體辦理9.55次，其中基督教占67.10％，平均每團體辦理37.88次；道教占19.90％，平均每團體辦理3.09次；佛教占7.11％，平均每團體辦理4.35次；天主教占4.92％，平均每團體辦理8.65次；其他各宗教僅占0.97％。唯以參與者計算，全年達1307萬人次，各宗教平均每次參加人數爲 124人；其中道教所辦之各項活動，參與人次占總數之51.99％，平均每團體每次參與324人次；佛教占21.72％，平均每團體每次參與379人次；基督教占21.10％，平均每團體每次參與39人次，天主教占2.14％，平均每團體每次參與54人次。<#>以宗教別觀察全年辦理各項文康活動情形，道教在20974次中，以傳統戲曲表演占34.30％最高，總觀賞數達240萬人次；其次爲電影幻燈片欣賞占31.05％，總觀賞數達190萬人次；而在1701次民俗活動中，參與者達136萬人次之多。佛教在7491次中，以辦理演講會占30.15％較高，聽衆達126萬人次；電影幻燈片欣賞占11.05％次之，觀賞數爲38萬人次；傳統戲曲則占10.27％再次之，約30萬人次。基督教在70719次中團契（生活團）占38.23％最多，平均每團體辦理14.48次；婦女會活動占24.75％次之，平均每團體辦理9.38次；青年（女青年）會占18.97％再次之，平均每團體辦理7.19次；天主教在5,188次中，以青年（女青年）會占30.10％最高，平均每團體辦理2.60次；團契（生活團）占28.01％次之，平均每團體辦理2.42次；顯見各宗教在文康活動方面均各具特色。<#>(六)對政府之期望及希望政府加强辦理之措施<#>道、佛兩教以期望政府加强舉辦宗教團體聯誼活動者最多，分占六成八及五成九；天主、基督兩教則期望將宗教課程納入各級學校課程，分占七成五及六成七。<#>臺灣地區宗教團體期望政府加强辦理之措施，以加强舉辦宗教聯誼活動者所占之比率最高，占62.72％，其次爲擴大績優宗教團體獎勵措施，占42.18％，再次爲宗教課程納入各級學校課程占38.84％。以宗教別觀察，四大宗教中，道、佛兩教均以期望政府加强舉辦宗教團體聯誼活動所占比率最大，分別爲67.94％及58.97％；基督、天主兩教則以宗教課程納入各級學校課程爲首，各占67.33％及75.17％。其次佛教各有四成一希望政府將宗教課程納入各級學校課程及擴大績優宗教團體獎勵措施；道教有四成七希望宗教課程納入各級學校課程，有四成三期望政府擴大績優宗教團體獎勵措施；基督教團體則有五成希望政府加强舉辦宗教團體聯誼活動，三成七希望政府協助租借辦理活動場地；而天主教團體則有五成三期望政府加强舉辦宗教團體聯誼活動，三成三期望政府擴大績優宗教團體獎勵措施。<#>(七)未來發展意向<#>道教以改善或增設各項設備爲主，占50.3％。佛教、基督教及天主教則以對外宣教、淨化世道人心爲主，分別占58.9％、70.7％及69.5％；其次均爲擴大社會服務層次，道、佛、基督及天主教分別占44.4％、42.3％、70.4％及61.2％。<#>臺灣地區宗教團體對其未來發展意向，仍以改善或增設各項設備比率最大，占51.19 ％，其次爲擴大社會服務層次占49.55％，再次爲對外宣教，淨化世道人心，占48.54％。以宗教別觀察，道教以改善或增設各項設備列爲首要，占50.30％。佛教、基督教及天主教則希望未來能加强對外宣教，淨化世道人心，分別占58.91％、70.65％及69.50％。此外道、佛兩教對于擴大社會服務層次方面，分別占44.37％及42.31％；基督教及天主教也分別占70.43％及61.17％。對于加强宗教教義研究方面，基督及天主教也分別占55.44％及53.00％，比率均很高。<#>(八)研析意見<#>(1)凡未設立登記之宗教團體，如績效良好，宜協助其成立基金會，辦妥財團或社團法人登記<#>自民國七十三年一貫道解禁以來，辦理設立登記之團體，至七十九年僅31家，八十年略增2家。據七十九年一貫道總會道務統計，其先天大廟計60家，公共佛壇10211家，家庭佛壇更高達17797家。如此龐大組織，一方面基于未解禁前的隱密性造成，解禁後却又礙于相關法規限制，如建築法令等，無法辦理合法寺廟登記。對于一貫道廟宇講堂，欲于短期內變更既成事實，恐非易事，且意願也不高。不如根據教堂、教會方式，對于不會造成居住安寧困擾的場所，協助其成立基金會，辦妥財團或社團法人登記，使其合法化，當有助于推動社會風氣改善。<#>(2)正視宗教團體會所土地面積减少狀况，以維護多數信徒活動空間<#>近年來政府推動各項公共建設，徵收不少民間私有土地，宗教團體用地自也不例外；根據調查資料顯示，八十年底臺灣地區寺廟、教堂（會）土地面積總計30182 千平方公尺，平均每團體土地面積2730平方公尺，較上年减少約一成；而建物樓地板面積，八十年底總計9604千平方公尺，平均每團體870平方公尺，較上年之780平方公尺增加11.54％。而宗教團體的發展也隨著政治因素、社會結構、經濟條件的改善，一日千里。宗教團體會所土地不增反减，會所重修整建，趨向華麗壯觀；建築面積逐漸擴張，朝向多層的高處發展；有登記的信徒人數與日俱增，未來宗教團體活動場所將日趨縮小，此種現象值得注意。<#>(3)鼓勵寺廟、教堂附設圖書館、閱覽室，供民衆借閱讀書，以加强社會教化功能<#>根據調查資料顯示，八十年全年宗教團體有辦理圖書館服務者，已不足一成，較上年减少約三個百分點；服務約60萬人次，也較上年减少約一成。究其原因，或由于信教者衆，硬體設施不敷應用，而變更原有圖書館用途；亦有因館內藏書不足，利用者少而關閉者，殊屬可惜！目前政府出版品，或民間圖書主動免費提供宗教團體圖書館典藏者不多，可鼓勵宗教團體加强圖書搜集，嘉惠當地民衆，俾提升寺廟、教堂社會教化功能。<#>(4)繼續獎勵宗教團體辦理托兒所、養老院等社會服務工作，因應職業婦女及老人的需要<#>宗教活動已于一般民衆在日常生活中，以及政治、經濟、社會等各層面，産生緊密而不可分的關係。近年來由于工商服務業的蓬勃發展，小家庭撫養幼兒成爲婦女參與勞動就業市場的難題；而老年人口的不斷增加，也成爲社會的一大負擔。根據調查資料顯示，各宗教團體有辦理托兒所者，占3.68％，約爲全國已登記育幼機關及托兒所之一成；提供服務僅4萬餘人次。若以八十年全國已登記托兒所收托人數約25萬人，占162萬0至四歲幼兒之一成五觀察，民衆對托兒所迫切需要。而六十五歲以上老年人口，約占總人口之6.2％，達134萬餘人；據八十年老人狀况調查資料顯示，老人將安養機構視爲理想居所者，約有5萬4千人；唯與我國現有安養院所能容納人數9940人比較，相距甚遠。故爲結合宗教力量投入社會服務工作，繼續獎勵宗教團體辦理托兒所、養老院等社會服務，以因應職業婦女及老人的需要，不失爲一可行的方向。<#>(5)獎勵宗教活動、提倡民間藝術，以保存傳統文化，淨化世道人心<#>根據調查資料顯示，八十年宗教團體各項文康活動辦理較多者，仍爲團契（生活團）、青年（女青年）會、婦女會及電影、幻燈片欣賞等大衆化活動，對于民俗活動平均五個團體才有一個年辦理一次，才藝競賽更是十四個團體才有一個辦理，琴棋書畫攝影則更少。至于音樂會、舞臺劇（話劇表演）、舞蹈表演等仍不多見，甚有减少趨勢。在當前工商社會，若干傳統民間藝術，常賴宗教慶典活動加以保存與發揚；從歷史的軌迹觀察，可以瞭解社會愈進步，傳統民間藝術也愈精緻化，一些粗俗不合時宜的祭典儀式，也會自然淘汰，而其傳承延續仍有賴于各方的支持。故獎勵宗教活動、提倡民間藝術，不僅可發揚保存傳統文化，幷可作好社會教化工作，淨化世道人心。<#>(6)瞭解不同宗教團體意見，發揮宗教力量，以改善社會風氣<#>就各宗教觀察，道、佛兩宗教較期望政府加强舉辦宗教團體聯誼活動比率，分占六成八與五成九；其次爲擴大績優宗教團體獎勵措施分占四成七與四成一。對于宗教課程納入各級學校課程、協助與國外宗教團體聯誼及協助租借辦理活動場地比率則較低。反觀基督、天主兩教期望政府將宗教課程納入各級學校課程比率較高，分占六成七與七成五；也相對的希望政府協助租借辦理活動場地。<#>對其未來發展方向言，道教較强調擴充寺廟之土地及建築物，其比率占三成六；開拓經費來源占三成九。對外宣教淨化人心與宗教教義研究比率則較低。反觀基督、天主兩教則以擴大社會服務層次比率較高，分占七成一與六成一；加强對外宣教淨化人心比率均占七成左右；宗教教義研究比率分占五成五與五成三。<#>綜上所述，政府應多瞭解各宗教的意見，加强彼此之溝通，以使宗教發展正常化，幷發揮宗教力量，共同致力于改善社會風氣。（編按︰原文附有表格多種，此處從略）<#>


meanings:
① Ðến, kịp. Như lão cảnh nhật trăn 老境日臻 cảnh già ngày đến.


meanings:
(văn) Tới, đến: 老境日臻 Cảnh già ngày một đến; 漸臻佳境 Dần dần đến chỗ tốt đẹp; 已臻完善 Đã tới chỗ hoàn thiện; 飢寒并臻 Đói lạnh cùng đến (Hậu Hán thư).


meanings:
① Cái cối, làm bằng gỗ hay bằng đá để giã các thứ. Thạch cữu 石臼 cối đá.


meanings:
① (Cái) cối giã gạo; ② Khớp: 脫臼 Trật khớp, sai khớp.


meanings:
① Tu du 須臾 chốc lát, giây lát. ||② Một âm là dũng. Cùng nghĩa với chữ dũng 慂.


meanings:
① (văn) Chốc lát: 他須臾即來 Chút nữa nó sẽ đến ngay. Xem 須臾 [xuyú]; ② [Yú] (Họ) Du.


meanings:
3940梵名 Yavana-loka。乃巴利語 yona-loka 與希臘語 Ionia 之轉訛。又作餘尼國、喻尼國、渝匿國、夜婆那國、夜摩那國、耶槃那國。位於印度西北之古國名。即西元前第四世紀，亞歷山大東征以後，由其將領塞流卡斯（Seluckos）所轄之大夏（Bactria）。善見律毘婆沙卷二（大二四‧六八五下）：「大德摩訶勒棄多往臾那世界國，到已，爲說迦羅羅摩經，說已，臾那世界國七萬三千人得道果，千人出家。臾那世界佛法通流。」〔雜阿含經卷二十五、中阿含經卷三十七、阿毘曇毘婆沙論卷四十一〕


meanings:
① Cái chày để đắp tường. ||② Cái mai, cái thuổng. ||③ Cùng nghĩa với chữ tráp 插.


meanings:
(văn) ① Cái mai, cái thuổng; ② Như 插 (bộ 扌).


meanings:
① Ðâm, giã. Như thung mễ 舂米 giã gạo. ||② Cùng nghĩa với chữ xung 衝.


meanings:
① Giã, đâm, nghiền: 舂米 Giã gạo; 舂葯 Nghiền thuốc; ② (văn) Như 衝 (bộ 行).


meanings:
① Giầy hai lần đế, giầy của vua đi gọi là xích tích 赤舃. Cũng viết là 舄. ||② Phù tích 鳧舃 một tích truyện Vương Kiều 王喬 tri huyện Diệp đời nhà Hán. Vì thế về sau gọi quan huyện là phù tích.


meanings:
① (văn) Giày (có hai đế); ② Như 潟 [xì] (bộ 氵); ③ [Xì] (Họ) Tích. Cv. 舃.


meanings:
① Ngang trái. Vương Bột 王勃: Ta hô! Thời vận bất tế, mệnh đồ đa suyễn 嗟乎！時運不齊，命途多舛 [b]Than ôi! Thời vận chẳng bình thường, đường đời nhiều ngang trái. ||② Lẫn lộn.


meanings:
① (văn) Rủi ro, không may, bất hạnh: 命途多舛 Số phận không may; ② Sai lầm, sai trái, sai sót, lẫn lộn: 舛誤 Sai lầm.


meanings:
Vua Thuấn (một ông vua hiền theo truyền thuyết ở đời nhà Ngu, Trung Quốc).


meanings:
(1340-1426) Thiền tăng đời Nguyên, họ Thuấn, hiệu Nhược Ngu, người xứ Tứ Dương, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thiên Khánh Nghĩa Nhượng, đời thứ 24 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Linh Cốc ở Nam Kinh (Giang Tô).


meanings:
① (văn) Chốt trục xe (Như 轄, bộ 車); ② [Xiá] Sao Hạt.


meanings:
① Múa, cầm cái quạt hay cái nhịp múa theo âm nhạc gọi là vũ. ||② Cầm đồ binh diễn các môn võ nghệ cũng gọi là vũ. Như vũ kiếm 舞劍 múa gươm. ||③ Hưng khởi. Nhân cái gì nó cảm xúc đến mình mà sinh ra lòng phấn khởi gọi là cổ vũ 鼓舞 khua múa. Thủ vũ túc đạo 手舞足蹈 múa tay dậm chân, v.v. ||④ Bay liệng. Như long tường phượng vũ 龍翔鳳舞 rồng bay phượng múa. Khí tượng hớn hở gọi là phi vũ 飛舞, như mi phi sắc vũ 眉飛色舞 mặt mày hớn hở. ||⑤ Biến đổi, lật lọng, làm cho điên đảo thị phi, khiến cho người không can vặn vào đâu được gọi là vũ. Như vũ văn 舞文 dùng văn chương hiểm hóc mà điên đảo thị phi.


meanings:
① Nhảy múa, khiêu vũ, múa, vũ: 歌舞 Ca múa, ca vũ, múa hát; 舞劍 Múa kiếm; 龍翔鳳舞 Rồng bay phượng múa; ② Giở trò, giở ngón, chơi, lật lọng, múa may: 舞文 Múa may chữ nghĩa (văn chương).


vietnamese:
vũ ca lạc sự sở hữu biến dị vô thường chi tính <pttđ>


meanings:
① Thuyền. Các cái như thuyền, bè dùng qua sông qua nước đều gọi là chu. Nguyễn Du 阮攸: Thiên địa thiên chu phù tự diệp, văn chương tàn tức nhược như ti 天地扁舟浮似葉, 文章殘息弱如絲 Chiếc thuyền con như chiếc lá nổi giữa đất trời, Hơi tàn văn chương yếu ớt như tơ. Bùi Giáng dịch thơ: Thuyền con chiếc lá giữa trời, thơ văn tiếng thở như lời tơ than. ||② Cái đài đựng chén. ||③ Ðeo.


meanings:
① Thuyền, đò: 小舟 Thuyền con; 柏舟 Thuyền gỗ bách; 柏舟求劍 Khắc thuyền tìm gươm; ② (văn) Cái đài đựng chén; ③ (văn) Đeo.


meanings:
① San bản 舢板 cái thuyền con. Cũng viết là 舢舨 hay là 三板.


meanings:
Thuyền nhỏ: 他在一艘舢板上釣魚 Anh ta câu cá trên một chiếc xuồng (tam bản). Cg. 舢板, 舢舨 [shan băn] 三板 [sanbăn].


meanings:
① Thuyền, hai chiếc thuyền cùng sang gọi là hàng. ||② Vượt qua. Như hàng hải 航海 vượt bể, hàng lộ 航路 đường nước, v.v. ||③ Ken thuyền làm cầu nổi sang sông.


meanings:
① Thuyền, tàu, tàu thuỷ; ② Đi (biển), bay, hàng (không), chạy: 遠航貨輪 Tàu hàng viễn dương; 飛機試航 Máy bay bay thử; 民航 Hàng không dân dụng; ③ (văn) Nối thuyền làm cầu nổi sang sông.


meanings:
① Cái thuyền, thuyền bành, hai thuyền cùng áp mạn nhau. Có khi đọc là chữ phang.


meanings:
① Quanh co. Như bàn du 般遊 chơi quanh mãi, bàn hoàn 般桓 quấn quít không nỡ rời. ||② Tải đi. Như bàn vận 般運 vận tải. ||③ Một âm là ban. Về. Như ban sư 般師 đem quân về. ||④ Bực. Như nhất ban 一般 một bực như nhau, giá ban 這般 bực ấy, v.v. ||⑤ Lại một âm là bát. Bát nhã 般若 dịch âm chữ Phạn, nghĩa là trí tuệ, trí tuệ thanh tịnh.


meanings:
① Loại, giống, cách, kiểu, thế, vậy: 百般刁難 Làm khó dễ đủ điều; 如此這般 Như thế. Xem 一般 [yiban]; ② Như, chung, thường: 兄弟般的友誼 Tình hữu nghị (như) anh em; 一般地說 Nói chung; ③ Như 搬[ban].


meanings:
(tôn) Trí huệ. 【般若】bát nhã [borâ] Trí huệ thanh tịnh (Prajna).


meanings:
(văn) ① Quanh co, chần chừ: 般遊 Chơi quanh mãi; 般桓 Quấn quýt không nỡ rời; ② Sự an ủi; ③ Cái túi da.


meanings:
(1203-1275) Thiền tăng đời Nguyên, họ Trương, tự Hiếu Vấn, hiệu Tuyết Đình, người xứ Văn Thuỷ (nay thuộc tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc. Lúc lên năm sư đã giải ngộ, mỗi ngày đọc thuộc ngàn chữ. Khi được 9 tuổi, sư nhập học đọc sách rất nhanh, người trong làng gọi sư là »Thánh Tiểu Nhi« (Thần đồng). Năm 12 tuổi, gặp lúc hoàn cảnh gia đình tan tác, sư đến tham vấn ngài Tiên Nham Hưu Lâm, chính thức cạo tóc thụ giới cụ túc, hầu hạ ngài 7 năm. Sư còn đến chùa Báo Ân ở Yên Kinh tham vấn ngài Vạn Tùng Hành Tú, được ấn khả, nối pháp ngài, thuộc tông Tào Động. Trong 10 năm tu tập theo nơi ngài Hành Tú, nhờ học đức sâu dầy nên sư rất nổi tiếng, số người đến học với sư càng lúc càng tăng, sư sách tấn kẻ hậu học, hiển dương tông phong. Sau đó sư nhận lời mời hoằng pháp ở chùa Thiếu Lâm tại Tây Kinh, và vâng theo lời của Hoàng thái tử (tức Nguyên Thế Tổ sau này) quản lí hội Đại Tư Giới. Vào niên hiệu Định Tông thứ 3 (1248), sư vâng chiếu trụ trì thêm chùa Hoà Lâm Hưng Quốc, rất được nhà Vua tín nhiệm. Khi ấy, Đạo giáo phát triển rất nhanh ở phương Bắc, Phật giáo bị đè bẹp. Vào năm Hiến Tông nguyên niên (1251), Lí Chí Thường cho in các sách như: »Lão Tử Hoá Hồ Kinh«. Từ năm 1255 đến 1257, nhiều lần sư đã biện luận với Lí Chí Thường, Chí Thường bị thua và các nguỵ kinh trong Đạo Tạng bị thiêu huỷ, 237 ngôi Đạo quán được trao trả cho Phật giáo. Sư được vua ban cho hiệu »Quang Tông Chính Biện«. Sư trở về quê cũ, vâng lệnh xây dựng chùa Báo Ân, rồi liên tiếp xây cất các ngôi chùa: Hoà Lâm, Yên Kinh, Trường An, Thái Nguyên, Lạc Dương để truyền bá chính pháp. Về già, sư trở về ẩn nơi chùa Tung Sơn.


meanings:
(1245-1313) Còn gọi: Phất Ngộ. Thiền tăng đời Nguyên, họ Vương, tự Hoàn Nguyên, người đời gọi là Hoàn Nguyên Phúc Ngộ Thiền sư, người xứ Linh Thạch, Hoắc Châu (nay thuộc Sơn Tây) Trung Quốc. Sư cạo tóc ở chùa Đâu Suất tại ấp nhà, rồi dạo khắp các pháp hội, hùng biện như thác đổ. Sau đó sư đến Thiếu Thất tham vấn Thiền sư Văn Thái, được ấn khả, nối pháp ngài thuộc tông Tào Động. Đầu tiên sư hoằng pháp ở chùa Thiên Khánh. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 26 (1289) sư dời đến chùa Bảo Ứng ở Tây Kinh. Niên hiệu Nguyên Trinh thứ 1 (1295), sư kế vị trụ trì Thiếu Thất. Niên hiệu Chí Đại thứ 4 (1311) sư lui về ở ẩn tại chùa Bạch Mã, Lạc Dương.


meanings:
(văn) ① Ma chết đột ngột; ② Tế để xua đuổi con ma chết đột ngột.


meanings:
① Phúc. ||② Cùng nghĩa với chữ kì 祇.


meanings:
① Tế đế, thiên tử tế tổ tiên sánh ngang với trời gọi là tế đế 祭禘.


meanings:
① Tế mã. Ðem quân đi đóng dinh chỗ nào tế thần đất chỗ ấy gọi là mã.


meanings:
(văn) Tế mã (tế thần đất chỗ đóng quân).


meanings:
① Chống lại, chống cự. ||② Ngăn. ||③ Ðịch. ||④ Cái phên che trước xe.


meanings:
(văn) ① Chống cự, chống lại; ② Địch; ③ Ngăn; ④ Tấm phên che trước xe. Xem 御 (bộ 彳).


meanings:
① Phúc, tốt. Cung hạ tân hi 恭賀新禧, lời dùng để kính mừng phúc mới.


meanings:
① Hạnh phúc, tốt lành: 新婚志禧 Niềm hạnh phúc tân hôn; ② Mừng: 恭賀新禧 Chúc mừng năm mới.


meanings:
6450梵語 dhyāna，巴利語 jhāna。又作禪那、馱衍那、持阿那。意譯作靜慮（止他想，繫念專注一境，正審思慮）、思惟修習、棄惡（捨欲界五蓋等一切諸惡）、功德叢林（以禪為因，能生智慧、神通、四無量等功德）。寂靜審慮之意。指將心專注於某一對象，極寂靜以詳密思惟之定慧均等之狀態。禪為大乘、小乘、外道、凡夫所共修，然其目的及思惟對象則各異。禪及其他諸定，泛稱為禪定；又或以禪為一種定，故將修禪沈思稱為禪思。　蓋佛道修行之綱要為戒定慧三學，持戒清淨始可得禪定寂靜，禪定寂靜始能得真智開發。因禪定為佛教之主要修行，故大小乘經論皆廣為說示之，而其種類亦繁多。在阿含及部派佛教，將禪以尋、伺、喜、樂之有無，而分初禪、二禪、三禪、四禪等四種。色界四禪天乃修四禪者所生之處；為生於四禪天而修之四禪，稱定靜慮；生而即有，先天所得之四禪，則稱生靜慮。又有漏靜慮與無漏靜慮混合共修，謂雜修靜慮，俱舍論卷二十四主張此乃限於阿羅漢或不還果位者所修。　於大乘中，禪為六波羅蜜、十波羅蜜之一，即禪波羅蜜（禪定波羅蜜、靜慮波羅蜜）。乃菩薩為獲般若之實智，或為得神通所修者。關於菩薩之禪波羅蜜之修相及靜慮之種別，可見之於諸經論，如菩薩地持經卷六及瑜伽師地論卷四十三等載，禪波羅蜜有九種相：(一)自性禪，又作自性靜慮。指靜慮之自性，即將心集中於一對象之心一境性；或指由觀心之自性所得之禪。(二)一切禪，又作一切靜慮。為攝盡自行化他一切法之禪。(三)難禪，又作難行靜慮。難修之禪之意，為利益無量之有情，捨去禪定之樂，還生欲界，乃至依止靜慮，證悟無上菩提。(四)一切門禪，又作一切門靜慮。門乃出入之意。一切禪定以此四禪為門，而自此出與入。(五)善人禪，又作善士靜慮。不愛著禪定之樂，而與四無量心俱行之禪。此乃具有殊勝善根之眾生所修，故稱善人禪。(六)一切行禪，又作一切種靜慮。攝盡大乘一切行，故稱一切行禪。此有善禪、無記化化禪、止分禪、觀分禪、自他利禪、正念禪、出生神通力功德禪、名緣禪、義緣禪、止相緣禪、舉相緣禪、捨相緣禪、現法樂住第一義禪等十三種。(七)除煩惱禪，又作遂求靜慮。除去眾生種種苦惱之禪。(八)此世他世樂禪，又作此世他世樂靜慮。使眾生得現在、未來一切快樂之禪。(九)清淨淨禪，又作清淨靜慮。已斷盡一切惑、業，得大菩提果，故謂清淨，此又分為世間清淨淨不味不染污禪乃至煩惱智障斷清淨淨禪等十種。以上唯菩薩所修之殊勝禪，稱九種大禪。　金光明最勝王經卷四最淨地陀羅尼品載，成就靜慮波羅蜜有五種相：(一)攝諸善法，令之不散。(二)常願解脫，不執著於二邊。(三)願得神通，成就眾生諸善根。(四)為淨法界，蠲除心垢。(五)為斷眾生煩惱根本。此乃說明菩薩修靜慮波羅蜜時所期之意願。　法華玄義卷四上載有世間禪、出世間禪、出世間上上禪等三種禪之說。其中，出世間上上禪復分為九種，即九種大禪。對此，出世間禪有如下四種禪：(一)觀禪，如九想、八背捨、八勝處、十一切處等，皆為觀禪。即觀照不淨等境相之禪。(二)練禪，如九次第定。即鍛鍊有漏之禪，使其成為清淨之無漏禪。(三)薰禪，如師子奮迅三昧。即薰熟諸禪，使其通達無礙、轉變自在。(四)修禪，又作頂禪。即順逆自在，超入超出之超越三昧。以上之四種禪簡稱為觀練薰修。其中以修禪為最殊勝。又同書將根本舊禪、練禪、薰禪、修禪、九大禪等比喻為乳乃至醍醐等五味，而稱四禪、四無量、四無色等三種禪定為十二門禪（天台宗僅言「味等至」為十二門禪）。此十二門禪為世間禪中之根本味禪；對此，天台宗以六妙門、十六特勝、通明禪（又作通明觀、通明觀禪。通觀息、色、心三者，使之明淨，又得六通與三明之四禪、四無色、滅盡定等九者）為世間之根本淨禪。　大乘入楞伽經卷三集一切法品謂，禪分四種：(一)聲聞悟「人無我」之理，所修之「愚夫所行禪」。(二)菩薩悟「法無我」之理，而觀察其義之「觀察義禪」。(三)超越思慮及分別，心不起作用，立即如實悟真如之「攀緣真如禪」。(四)入如來之菩提，為眾生而顯示其不可思議作用之「諸如來禪」等。此外，華嚴宗五祖圭峰宗密（780～841）之禪源諸詮集都序卷上載，禪可分為外道禪、凡夫禪、小乘禪、大乘禪、最上上禪等五種。注維摩詰經卷九舉鳩摩羅什之說，謂禪有大乘禪、小乘禪、外道禪三種。　中國各宗派均各依其教理而修禪定，另亦有行菩提達磨所傳之禪。後者係源於楞伽經等之思想，主張「教外別傳，不立文字」；其宗旨在於闡揚經典以外，釋尊以來以心傳心之法。意即不依經典文字，專以坐禪及棒喝等方法，令眾生悟其本來面目。此即禪傳入中國後所成立之禪宗。唐代有牛頭禪、北宗禪、南宗禪等流派；其後，南宗禪曾盛極一時。至臨濟、曹洞等宗，則各有其獨特之宗風。依此，宗密分唐代之禪宗為三派（禪三宗）：(一)麽息妄修心宗，謂不顧外境，藉觀內心，以滅除妄念之宗。(二)泯絕無寄宗，主張凡聖等一切法如夢如幻，而達於「無」之智亦不可得，故心無所寄，而本來為無；體達此理，即得解脫。(三)直顯心性宗，體達一切現象之空、有悉為真如本性之宗。　又宗密自教禪一致之立場，而主張菩提達磨所傳之禪為最上上禪，或稱如來清淨禪。但主張教外別傳之禪門祖師認為稱呼達磨所傳之禪為如來禪並不適當。蓋自中唐以降，達磨禪為祖師傳祖師之禪，依之則可謂祖師禪；又稱為一味禪，意為純粹之禪。而將宗密所立，貶為如來禪、五味禪。又祖師禪之徒，將諸善萬行悉貶斥為有相，然亦因此產生反動思想，而有事理雙修、禪淨共行之主張。　禪宗各派有互評宗風者，如臨濟大慧宗杲批評曹洞宏智正覺固守默念不動之禪風，缺乏活潑銳利之作用，乃為一種默照禪；而宏智則批評宗杲之禪風為滯於公案工夫之看話禪。宋末時，以坐禪期待開悟之待悟禪盛行，然宏智及日本之永平道元均教誡此風，認為坐禪即為佛行，乃是第一義。又如木頭愚癡坐禪，唯默然而坐，心地未開者，被評為癡禪。〔道行般若經卷二、六度集經卷七、六十華嚴卷三十八、大智度論卷十七、瑜伽師地論卷十二、卷六十三、俱舍論卷二十八、摩訶止觀卷九上、卷九下、卷十上、敕修百丈清規卷四大眾章、宗鏡錄卷三十六、萬善同歸集卷一、卷二、往生集卷下〕（參閱「四禪」1843、「如來禪」2360、「定」3171）


meanings:
① Quét đất mà tế gọi là thiện. Ngày xưa thiên tử đi tuần thú, phong núi Thái Sơn mà tế trời, quét núi nhỏ mà tế núi sông gọi là phong thiện 封禪. ||② Thay, trao. Thiên tử truyền ngôi cho người khác gọi là thiện vị 禪位, vì tuổi già mà truyền ngôi cho con gọi là nội thiện 內禪. Trang Tử 莊子: Ðế vương thù thiện, tam đại thù kế 帝王殊禪，三代殊繼 (Thu thuỷ 秋水) Ðế vương nhường ngôi khác nhau, ba đời nối ngôi khác nhau. ||③ Một âm là thiền. Lặng nghĩ suy xét. Ðạo Phật lấy thanh tĩnh xét tỏ chân lí làm tôn chỉ nên gọi là thiền. Cũng gọi là thiền na 禪那 (dhiana). Phép tu chuyên chú tâm vào một cảnh gọi là thiền định 禪定, môn tu theo phép thiền định thấy lòng tỏ tính thành Phật gọi là thiền tông 禪宗, lòng say mùi đạo gọi là thiền duyệt 禪悅.


meanings:
① Một phương pháp tu luyện từ thời cổ Ấn Độ truyền sang Trung Quốc, tiếng Phạn là Dhiàna, dịch âm là Thiền-na, gọi tắt là Thiền, cách dịch cũ là Tư duy tu, cách dịch mới là Tĩnh lự. Giống với từ thiền định, nghĩa là tâm chuyên chú vào một cảnh nhất định và chỉ suy nghĩ kĩ về cảnh đó. ② Chỉ thiền pháp của Thiền tông Trung Quốc, tương truyền chính là do đức Phật Thích-ca mâu-ni trao truyền lại. Kỳ thực là do thiền tăng Trung Quốc sáng lập thứ thiền pháp gọi là »Chính pháp nhãn tạng«. Nhà thiền cho rằng thứ thiền này không thể nói ra, không thể định được phạm vi, không thể giải thích, vượt khỏi mức suy nghĩ bình thường. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »上 堂 云： 如 何 是 禪？ 閻 浮 樹 在 海 南 邊。 近 則 不 離 方 寸。 遠 則 十 萬 八 千。 畢 竟 如 何？ 禪 禪！ – Sư thượng đường nói: Thiền là gì? Cội Diêm-phù ở bên Hải Nam. Gần thì chẳng rời tấc vuông, xa thì mười muôn tám ngàn. Rốt cuộc là gì? Thiền! Thiền!«. Tiết Tịnh Pháp Chương Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »廣 主 問： 如 何 是 禪？ 師 乃 良 久。 – Quảng chủ hỏi: Thiền là gì? Sư lặng lẽ chẳng nói«. ③ Chỉ Thiền tông Trung Quốc. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »禪、 教、 律 三 宗、 本 是 一 源、 後 世 分 之 爲 三、 乃 其 智 力 弗 能 兼 也。 – Ba tông Thiền, Giáo, Luật vốn là một nguồn, đời sau chia nó ra làm ba vì trí lực của họ chẳng thể bao gồm hết«.


meanings:
① Mặc niệm, tĩnh lặng, thiền: 坐禪 Ngồi mặc niệm, ngồi thiền; ② Thiền, Phật: Xem 禪堂. Xem 禪 [shàn].


meanings:
① (Thiên tử) nhường ngôi, truyền ngôi (cho người khác): 禪位 Nhường ngôi; ② (văn) Quét đất để tế. Xem 禪 [chán].


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Kiểu Nhiên, đời Ngũ Đại, do Mân Vương ban cho.


meanings:
Lời gọi người tham thiền, tăng nhân Thiền tông. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »此 夏 居 白 雲。 禪 人 偶 聚 會。 三 月 九 旬 中。 尊 卑 相 倚 賴。 – Hạ này ở Bạch Vân, thiền nhân chợt tụ hội, trong ba tháng hay chín tuần (90 ngày), trên dưới cần nương tựa nhau«.


meanings:
Lời tôn xưng các vị thiền sư có đạo đức cao, danh vọng lớn. Thư Dương Ức gởi Lí Duy trong CĐTĐL q. 30 ghi: »去 年 假 守 玆 郡。 適 會 廣 慧 禪 伯。 – Năm ngoái tạm trấn giữ quận này, may mắn gặp được thiền bá Quảng Huệ«.


meanings:
Pháp môn của nhà thiền bao gồm và súc tích nhiều phương thức. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »臨 濟 語 上 直 截、 曹 洞 語 上 宛 轉、 此 其 大 概 也。 然 諸 大 老、 亦 有 不 盡 然 者… 此 乃 大 慧 所 謂 禪 備 眾 格、 不 可 以 一 途 局 也。 – Lâm Tế ưa nói quả quyết, Tào Động chuộng nói uyển chuyển, đây là những nét lớn về tông phái của họ. Nhưng các bậc đại lão, cũng có người chẳng phải hoàn toàn như thế… Đây chính là chỗ Đại Huệ gọi là Thiền bị chúng cách, không hạn cuộc trong một đường hướng«.


vietnamese:
thiền nguyên chư thuyên tập đô tự <tttđ>

meanings:
Luận nghị, 2 quyển, do Tông Mật viết vào đời Đường, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 397. Sách này là lời tựa của »Thiền Nguyên Chư Thiên tập,« còn gọi »Thiền Na lí Hạnh Chư Thiên tập«, »Thiền Nguyên Thuyên«, »Khuê Phong Lan-nhã Thiền Tạng«. Cả tập sách đã bị thất lạc vào đời Tống, khoảng niên hiệu Cảnh Đức (1004-1007). Đại ý bài tựa này trình bày về nghĩa lí Thiền Giáo nhất trí, căn cứ vào tính thực tiễn của Thiền mà chia ra: Ngoại đạo thiền, Phàm phu thiền, Tiểu thừa thiền, Đại thừa thiền, Tối thượng thừa thiền. Tác giả cho rằng Phật nói 2 giáo Đốn Tiệm, Thiền mở 2 môn Đốn Tiệm nên có sự phù hợp giữa 2 môn và 2 giáo. Tất nhiên phải dùng giáo để phân biệt thiền và dùng tâm để rõ giáo, khiến cả hai đều dung thông. Khuê Phong còn đem giáo chia làm 3 thứ: Mật ý nương nơi tính mà nói tướng. Mật ý phá tướng mà hiển tính. Hiển bày chân tâm tức tính. Và đem thiền chia làm 3 thứ: Tức vọng tu tâm tông. Dẫn tuyệt vô kí tông. Trực hiển tâm tính tông, có sáng kiến dung 3 thứ giáo với 3 thứ thiền, chỉ ra sự nhất trí của nó. Tông Mật nối liền học thuyết của 2 nhà thiền và giáo, có ảnh hưởng rất lớn đối với sự hội thông truyền giáo ở đời sau.


meanings:
Còn gọi: Thiền lữ, Thiền nạp, Thiền nhân. Chỉ cho Thiền tăng. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »解 卻 禪 和 布 袋 頭、 虛 空 豁 達 逞 風 流。 – Giải khước thiền hoà bố đại đầu, hư không khoát đạt sính phong lưu. – Cởi được túi vải Thiền tăng, hư không bát ngát mặc tình rong chơi«. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »禪 侶 盡 臨 於 座 側、 未 審 師 還 說 也 無？ – Thiền tăng đều đến tận bên toà, chẳng hay thầy có nói được hay không?«. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »諸 人 既 稱 禪 衲、 下 視 流 俗、 豈 可 不 思 并 古 人 哉？ – Các ông đã xưng là Thiền tăng, mà còn bắt chước thói tục, há tưởng đâu học được như người xưa rồi sao?«. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »此 夏 居 白 雲。 禪 人 偶 聚 會。 三 月 九 旬 中。 尊 卑 相 倚 賴。 – Hạ này ở Bạch Vân, Thiền tăng ngẫu nhiên tụ hội trong 3 tháng hay 9 tuần (90 ngày), trên dưới nương dựa nhau«.


meanings:
Thiền viện, thiền tự (chùa thiền). Mật Am ngữ lục ghi: »陞 座 拈 香 祝 聖 罷。 歛 衣 就 座。 僧 問: 丹 書 來 鳳 闕。 瑞 氣 藹 禪 坊。 少 室 無 私 句。 當 機 願 發 揚。 – Sư lên toà đốt hương chúc tụng vua xong, vén y lên toà ngồi. Tăng hỏi: Kinh điển đến cung vua, khí lành đầy thiền viện. Câu vô tư của Thiếu Thất, đương cơ nguyện phát huy«.


meanings:
① Gọi đủ: Toạ thiền đường. Cũng tức là Tăng đường. ② Đạo tràng dùng để chuyên ngồi thiền. ③ Pháp đường được dùng để ngồi thiền, nếu tự viện không có Tăng đường. Đây cũng là chỗ ở của chư Tăng, từ Duy-na trở xuống. Bài thơ Gia Lâm Tự của Trần Quang Triều (1286-1325, Việt Nam) ghi: »心 灰 蝸 覺 夢、 步 里 到 禪 堂。 春 晚 花 容 薄、 林 幽 蟬 運 長。 – Tâm khôi oa giác mộng, bộ lí đáo Thiền đường. Xuân vãn hoa dung bạc, lâm u thiền vận trường. – Tro lòng tàn mộng nhỏ, chân dạo tới Thiền đường. Cuối xuân sắc hoa nhạt, rừng vẳng tiếng ve suông«. Theo: Việt Nam Phật Giáo Sử Luận của Nguyễn Lang.


meanings:
Sách, 8 quyển, do »Thiền Học Đại Hệ Biện Toản Cục« biên, được ấn hành vào khoảng niên hiệu Minh Trị thứ 43 đến niên hiệu Đại Chính thứ 4 (1910-1915). Nội dung bao gồm các kinh lục mang tính đại biểu về thiền, chia làm: Kinh luận bộ, Giới pháp bộ, Tổ lục bộ, Thanh quy bộ, Truyện kí bộ, Phê phán bộ, Tạp bộ.


meanings:
6455請參閱 禪源諸詮集都序 又稱佛心宗、達磨宗、無門宗。指以菩提達磨為初祖，探究心性本源，以期「見性成佛」之大乘宗派。中國十三宗之一，日本十三宗之一。中國自古以專意坐禪者之系統為禪宗，兼含天台、三論二系，而不限於達磨宗；唐中葉以降，達磨宗興盛，禪宗遂專指達磨宗而言。　本宗傳承，中國以釋尊在靈山會上拈花、迦葉微笑為其濫觴。蓋此說雖無史實根據，然為強調六祖以來之禪「以心傳心」、「教外別傳」，故特重此迦葉付法相承之說。迦葉以後，經阿難、商那和修、優婆毱多、提多迦、彌遮迦、婆須蜜、佛陀難提、伏馱蜜多、婆栗濕婆、富那夜奢、阿那菩提、迦毘摩羅、那伽閼剌樹那、迦那提婆、羅睺羅多、僧伽難提、伽耶舍多、鳩摩羅多、闍夜多、婆須槃頭、摩拏羅、鶴勒那、師子菩提、婆舍斯多、不如蜜多、般若多羅，至菩提達磨，凡二十八人，是即本宗西天二十八祖。菩提達磨於梁武帝普通年間（520～527）自南天竺抵建業（今南京），傳本宗入我國，故亦為我國禪宗初祖。　達磨初來中國，謁梁武帝，然不契機，遂至嵩山少林寺面壁九年，人稱壁觀婆羅門，神光（慧可）立雪斷臂，志求佛法，終得達磨所傳心印，為中國禪宗第二祖。慧可傳僧璨，僧璨傳道信，本宗漸盛。道信之下有弘忍、法融二傑。法融之下有智儼、慧方、法持等，此法系以住於金陵牛頭山之故，世稱牛頭禪；以「欲得心淨，無心用功」為其要旨。五祖弘忍住蘄州（湖北）黃梅山，闡揚金剛般若經奧旨，門下俊秀輩出，有玉泉神秀、大鑑慧能、嵩山慧安、蒙山道明、資州智侁等。　五祖之門人中，以神秀為第一上首，稱「秀上座」。五祖示寂後，神秀於北方振錫，故亦稱「北秀」，門下俊秀輩出，被尊為北宗禪之祖。北宗以長安、洛陽為中心，法運昌隆約一百年，主張以篤踐實履之精神修行禪法。神秀之下有嵩山普寂、京兆義福等，傳四、五世即告斷絕。此外，嵩山慧安開出「老安禪」，資州智侁開出「南侁禪」。大鑑慧能因一偈受五祖印可、傳衣鉢，繼為第六祖。其後避難南方，住韶陽（廣東）曹溪，大振禪風，是為南宗禪之祖。以南、北二宗宗風之異，遂有「南頓北漸」之說。慧能之嗣法弟子有四十餘人，以南嶽懷讓、青原行思、南陽慧忠、永嘉玄覺、荷澤神會為著名。其中，荷澤神會開出「荷澤宗」，極力提倡頓悟法門，而以「一念不起」為「坐」，「了見本性」為「禪」。　南嶽懷讓從六祖蒙受心印，住般若寺，接化達三十年，嗣法弟子有九人，以馬祖道一居首座。馬祖於江西龔公山舉揚禪法，機鋒峻烈，開喝棒豎拂之禪風，世稱「洪州宗」。主張起心動念、揚眉瞬目等日常身心活動皆為佛性，而有「見性是佛」、「性在作用」之說。馬祖門下百餘人，以百丈懷海、南泉普願、西堂智藏、大梅法常、章敬懷暉、大珠慧海為著。　自懷海於百丈山創建禪剎、訂立清規之後，禪宗始脫離禪僧寄住律寺之制。百丈之下有黃檗希運、溈山靈祐等，希運之下有臨濟義玄。義玄設立三玄三要、四料簡等接化徒眾，機鋒峻嚴，門徒眾多，蔚成臨濟宗，此時已是晚唐。及至宋代，又自臨濟義玄，經興化存獎、南院慧顒、風穴延沼、首山省念、汾陽善沼，七傳至石霜楚圓，門下黃龍慧南、楊岐方會復各衍出黃龍、楊岐二派，而與曹洞、雲門等宗並立。溈山靈祐獨棲潭州（湖南），參學者多達一千五百人，門下以仰山慧寂為最著名，此系即稱溈仰宗。　青原行思之下有石頭希遷，撰「參同契」，與馬祖並稱當世二大龍象，門下有藥山惟儼、丹霞天然、天皇道悟。藥山一系出雲巖曇晟、洞山良价、雲居道膺、曹山本寂等，遂成曹洞宗。天皇道悟三傳至雪峰義存，振錫於福州雪峰山，法嗣五十餘人，其中，雲門文偃發揮獨妙之宗致，形成雲門宗；另有玄沙師備，下傳羅漢桂琛、法眼文益。文益住金陵清涼寺，開法眼宗，此系統有天台德韶、永明延壽、永安道原等高僧輩出。其中，德韶被稱智顗再來；延壽撰有宗鏡錄，重視教學；道原著景德傳燈錄，明示達磨禪之系譜。　除上舉各宗派外，據圭峰宗密之禪源諸詮集都序所載，唐代之禪宗教派共有洪州、荷澤、北秀、南侁、牛頭、石頭、保唐、宣什（念佛門禪）、惠稠、求那、天台等諸派；宗密之圓覺經疏抄又舉出北宗禪、智侁禪、老安禪、南嶽禪、牛頭禪、南山念佛門禪、荷澤禪等七宗；宗密之拾遺門又另作分類，計有牛頭宗、北宗、南宗、荷澤宗、洪州宗等五家。宗密所謂之「五家」、「七宗」自不同於後代禪宗所稱之五家七宗，此因宗密所處之時代，及其自身屬於荷澤宗，故所見禪宗教派亦不同於後世之禪宗史料。　要之，達磨至慧能，其間二百五十年，本宗所舉揚之禪風獨樹一格，祖師語錄常引經據典，提示整體佛法，不墮於宗派之對立，可稱為禪宗之成立時期。南嶽、青原以至唐末五代，其間二百五十年，南宗禪一枝獨秀，於思想層面而言，摒除語言文字之葛藤，建立「即心是佛」、「平常心是道」之精神；於實際生活上，建立以僧堂為中心之禪院規制；於禪法之弘傳、演布方面，更以靈活生動之機法接引學人，以棒喝拂拳之機用宣揚宗風。久之，乃漸成五家之分立。此一時期，可稱為禪宗之發達時期。兩宋三百二十年，臨濟宗復衍出黃龍、楊岐二派，而成為我國禪宗之「五家七宗」。其中，黃龍派後來由榮西傳至日本；楊岐派自楊岐方會後，陸續有五祖法演、圜悟克勤、大慧宗杲等大揚禪旨，蔚為禪之主流。又曹洞宗系統之宏智正覺與臨濟宗系統之大慧宗杲各倡默照禪、看話禪。於此一時期，諸教融合導致三教一致、教禪調合、禪淨雙修之傾向，本宗漸失其獨立性格，是為禪宗之守成時期。元明乃至清乾隆之世，其間四百五十年，為禪宗之衰頹期。其間雖有海雲印簡、萬松行秀、破菴祖先、無準師範等一代宗師相繼崛起，然就一宗之大勢而言，畢竟已呈儒釋調合、教禪一致之定局。近代禪宗大師首推虛雲和尚（1839～1958），於其百二十高壽中，一生弘法不懈，廣建叢林，竭力振興禪宗，維繫六祖以來之法脈；傳世著述有虛雲和尚法彙、虛雲和尚禪七開示錄等。　韓國禪宗素有「九山禪門」之稱，其開宗立派者大多於唐代時來華習禪，歸國後大演教化，久之門庭繁茂，蔚成宗派。此九派之成立如下：(一)新羅善德王時（我國唐太宗時），法朗來唐，師事四祖道信，遂傳其法於海東。惠恭王之時，神行來唐，參謁志空，得證心印，返國後於丹城斷俗寺弘傳北宗禪；神行之下，經遵範、惠隱，至智侁之時，受景文王之皈依，開創曦陽山派。(二)宣德王五年（784），雞林道義來唐，受傳於馬祖門下之西堂智藏及百丈懷海，習南頓之旨，在唐三十七年，歸國後傳法弘化，門下頗盛，立迦智山派。(三)憲德王時，來唐遊學之洪陟，嗣法西堂，歸國後棲止南岳，於興德王三年（828）創建實相寺，大振宗風，門下多達千餘人，是為實相山派。(四)與道義同時期來唐者另有真鑒慧沼，受馬祖門下之滄州神鑑印可，歸國後創建雙溪寺；憲德王六年（814），寂忍惠哲亦來唐習西堂之法，返國後於武州桐裏山大安寺弘法度眾。慧沼、惠哲所傳之法系即稱桐裏山派。(五)無染亦來唐遊學，後得寶徹心印，於文聖王七年歸國，大弘禪法，得憲安王、景文王之皈依，創立聖住山派。(六)興德王六年，通曉梵日亦來唐，從馬祖之門人鹽官齊安習禪，得其印可，返國後於天台山中開闍崛山派。梵日之門人朗空亦來唐，參學於青原行思系統下之石霜慶諸座下，歸國後住於南山實際寺闡揚禪旨；此乃青原之法統最早傳至韓國者。(七)雙峰道允來唐，受傳於馬祖之門人南泉普願，得其心法，與梵日同年歸國弘化；其後道允之門人澄觀折中亦來唐，參謁普願，歸國後住師子山興寧禪院。道允與折中之法統即稱為師子山派。(八)景文王之時，了悟順之來唐，參學於仰山慧寂座下，歸國後住於瑞雲寺弘布禪法；憲德王十六年（824），圓鑑玄昱來唐，就章敬懷暉受馬祖之禪，歸國後備受閔哀、神武、文聖、憲安四王之禮遇，其法嗣審希創立鳳林寺，開鳳林山一派。(九)於新羅朝末期，慶猷、迥微相繼來唐，得雲居道膺之心要，歸國後大力弘布，此即曹洞禪初傳於海東者。至高麗朝，更有利嚴、麗嚴、慶甫、兢讓、璨幽等諸師繼之宣演玄旨。其中，利嚴曾來唐依止於道膺座下，得其心傳，歸國後太祖以師禮事之，後於海洲構建須彌山廣照寺，是為須彌山派之始。以上九山總稱曹溪宗。由於太祖之崇佛，及其後之定宗、光宗、文宗、宣宗、神宗等之相繼護持，禪宗遂得隆盛一時；然至忠烈王以後，國勢漸弱，禪風亦隨之衰頹不振。　日本禪宗之流傳，始於孝德天皇白雉四年（653）道昭之入唐求法。天平八年（736），我國之道璿東渡日本，弘傳北宗禪；嵯峨天皇在位時，派遣專使招請義空赴日弘傳南宗禪，開日本禪宗之風。文治三年（1187），明菴榮西來宋，師事虛菴懷敞，將黃龍一脈之法傳入日本，開日本臨濟宗之端。貞應二年（1223），永平道元來宋，得天童如淨之印可返日，為日本曹洞宗之祖。其門下之徹通義价、寒巖義尹嘗兩度來宋，歸國後大弘法道，其後別開寒巖派（亦稱法皇派）。嘉禎元年（1235），圓爾辨圓來宋，至徑山參謁無準師範，得傳心印，歸國後於京都創建東福寺，弘法布化。寬元四年（1246），我國之蘭溪道隆東渡日本，為建長寺初祖，關東禪風因之大振。文永四年（1267），南浦紹明來宋，得虛堂智愚之法而歸。文永六年，我國之大休正念赴日，住建長、圓覺等寺，頗受朝野之歸崇。其後我國又有一山一寧、西磵子曇、東里弘會、遠谿祖雄、靈山道隱等諸師相繼東赴日本弘傳大法，各揭禪風，大振法道，蔚成日本禪宗二十四流之盛況，包括千光派（榮西）、道元派（道元）、聖一派（圓爾）、法燈派（覺心）、大覺派（道隆）、兀庵派（普寧）、大休派（正念）、法海派（靜照）、無學派（祖元）、一山派（一山一寧）、大應派（南浦紹明）、西磵派（西磵子曇）、鏡堂派（鏡堂覺圓）、佛慧派（靈山道隱）、東明派（東明慧日）、清拙派（清拙正澄）、明極派（明極楚俊）、愚中派（愚中周及）、竺僊派（竺僊梵仙）、別傳派（別傳明胤）、古先派（古先印元）、大拙派（大拙祖能）、中巖派（中巖圓月）、東陵派（東陵永璵）。其中，除道元、東明、東陵三流屬曹洞禪，其餘二十一流均屬臨濟禪。又二十一流中，榮西一派（千光派）傳承黃龍之法脈，其他皆繼燃楊岐之法燈。另於承應三年（1654），我國之隱元隆琦亦東渡日本，開黃檗一宗，迄今猶與臨濟、曹洞成鼎足之勢。　蓋「禪」起源於印度，其原意即指靜坐斂心、正思審慮，以達定慧均等之狀態。於釋尊之前，印度即有以生天為坐禪目的之思想；至釋尊時，始展開遠離苦樂兩邊，以達中道涅槃為目的之禪。印度佛教之禪觀思想乃漸次發達，並產生無數之禪經。隨佛典之傳譯，自漢末，禪法已傳入中國，惟最初均為小乘系統之禪觀思想。東晉鳩摩羅什以後，介紹各種禪法，尤以念佛法門為要。至劉宋求那跋陀羅譯出四卷楞伽經，列舉愚夫所行禪、觀察義禪、攀緣如禪、如來禪等四種禪之說，乃激發當時講究禪法者另闢途徑，如後世所說之五類禪，即是依於楞伽經四種禪之說而來；又肇啟中國禪宗之菩提達磨，雖即禪經（二卷，東晉佛陀跋陀羅譯）中之達磨多羅禪師，然其所傳之如來自性清淨禪即是基於楞伽經所說者。此外，慧可、僧璨均被稱為楞伽師，道信、弘忍更受大乘起信論影響，提倡一行三昧之說，至六祖慧能方以金剛般若經為正宗；蓋彼時楞伽經已偏重文句疏解，不免名相支離之故。至中唐以後，盛行拳拳棒喝之機法，禪之意義擴大，不必靜坐斂心才是禪，即搬柴運水、吃飯穿衣等平常動作亦可稱之為禪。　要之，本宗與其他諸宗之相異處，在於不立正依之經典，即使引用經典亦為一時之方便施設，最主要者莫過於依佛心，不立文字，教外別傳，以期「直指人心，見性成佛」。然為在不涉思惟計度之情形下，外加學問修證之功，以明取本心之故，乃有清規之創設。尊宿、大眾於一定之規矩下，定時起臥、打坐；尊宿為大眾開示諸佛列祖之機緣以提撕之。又閱讀經典雖非要務，然仍以楞伽、維摩、金剛般若、首楞嚴等諸經為眾經之核心。古來尊宿亦多遺有語錄，成為後世禪徒習禪悟道之重要參考資料。〔禪門師資承襲圖、祖堂集卷十七、卷二十、景德傳燈錄、傳法正宗記、五燈會元、禪門寶藏錄卷上、卷中、八宗綱要卷下、朝鮮禪教考、日本禪宗史要、禪學思想史、日本佛教要覽〕（參閱「五家七宗」1128）


meanings:
Còn gọi: Phật Tâm tông, Đạt-ma tông, Vô Môn tông. Là một trong những tông phái chính của Phật giáo Trung Quốc. Khởi đầu do vị tăng Ấn Độ là Bồ-đề Đạt-ma đến Trung Hoa truyền giáo vào thời Nam Bắc Triều, chính thức hình thành vào thời tiền Đường bởi những hoạt động truyền giáo của Huệ Năng và lấy tác phẩm Đàn Kinh của Ngài làm mốc cắm chủ yếu. Từ cuối nửa đời Đường đến đời Ngũ Đại và đời Bắc Tống là thời kì phát triển cực thịnh của Thiền tông, trong đó lần lượt xuất hiện hai hệ (Thanh Nguyên và Nam Nhạc), năm nhà - ngũ gia - (Quy Ngưỡng, Lâm Tế, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn), hai phái (Hoàng Long và Dương Kỳ) trở thành dòng chính của Thiền tông. Riêng hai nhà Lâm Tế và Tào Động truyền một mạch đến sau đời Minh Thanh. Từ đời Tống, đời Nguyên đến nay, Thiền tông dần dần bị pha trộn vào các tông phái khác của Phật giáo, nên cũng dần mất đi tính độc lập. Trong thời kì Thiền tông cực thịnh đã nhấn mạnh việc chẳng lập văn tự, có cách truyền thừa khác ngoài kinh điển, tâm chính là Phật, kiến tính thành Phật; đề xướng việc chẳng đọc kinh, chẳng lạy Phật, chẳng cần khổ tu, chẳng cầu bên ngoài. Thiền bao hàm tinh thần tự chủ, chuộng sự thật và sáng tạo; nó không những là nhân tố thành công của tôn giáo mà còn giàu ý nghĩa gợi mở về kiếp sống thông thường của con người. Thiền tông từng được sự ủng hộ của các bậc Vua chúa, quan văn quan võ cho đến hạng bình dân, trong mỗi tầng lớp có số lượng tín đồ rất lớn và ảnh hưởng rất sâu sắc đến sự phát sinh văn hoá tư tưởng của Trung Quốc từ đời Đường, Tống về sau, cho đến các nước láng giềng như Nhật Bản, Triều Tiên. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »我 此 禪 宗、 從 上 相 承 已 來、 不 曾 教 人 求 知 求 解、 只 云 學 道、 早 是 接 引 之 詞。 – Thiền tông của tôi đây, từ trước nối tiếp nhau đến nay, chẳng từng dạy người cầu tri cầu giải, chỉ nói học đạo cũng đã là lời lẽ tiếp dẫn rồi«.


meanings:
Chùa ở ấp Ngũ Tây, làng An Cựu, Thuỷ An, Việt Nam, cách thành phố Huế 7km về phía nam. Chùa do Thiền sư Liễu Quán sáng lập.


meanings:
Gọi đủ: An Tử Sơn Trúc Lâm Trần Triều Thiền tông Bản Hạnh. Tập thơ nôm của Thiền sư Chân Nguyên sống vào đời Hậu Lê (Việt Nam) viết. Nội dung kể sơ lược về lịch sử Thiền tông từ Phật Thích-ca đến thời nhà Trần.


meanings:
Đăng lục, 10 quyển, do Như Cần biên tập vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 146, trang 1. Vì »Ngũ Đăng Hội Nguyên« quá bề bộn khó đọc nổi, cơ duyên cao vút như vách đứng muôn trượng, khiến cho bậc thượng căn phải líu lưỡi còn hàng hạ căn thì không có chỗ xoay xở, nên sư chọn lấy những chỗ đơn giản bình dị mà biên thành sách này, khiến cho mọi người đều có thể đọc hiểu.


vietnamese:
thiền tông vĩnh gia tập khoa chú thuyết nghị <cm>

meanings:
(title) Annotated Redaction of the Text and Commentaries to the Compilation of Yung-chia of the Chan school


meanings:
Sách, 1 quyển, do Đoạn Vân Trí Triệt soạn vào đời Nguyên, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hi thứ 6 (1667) đời Thanh, sau đó được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 1009. Tác giả đem sự thể nghiệm của chính mình để nói về công phu dụng tâm học đạo cùng với việc trình bày và giải thích phương pháp tu đạo thực tiễn, lấy việc tham cứu sâu huyền chỉ Phật đạo để hiển bày bản lai diện mục nơi mỗi người. Nội dung chia làm 21 môn: Nguyên trạm lưu thanh môn, li trần tinh tấn môn, Khước bộ phục thăng môn, Thối đoạ sách lệ môn, Giải đãi miễn cần môn, Chấp đại quyết nghi môn, Thất chính cứu cánh môn, Triệt để cùng uyên môn, Chỉ bản hoàn chân môn, Thuận tức miễn hoạn môn, Thượng căn lợi khí môn, Thiền lâm tĩnh lự môn, U cư chính phái môn, Kỳ Viên Thánh chúng môn, Giác ngộ huyền tông môn, Quy nguyên thật tế môn, Thể dụng song tu âm dực Vương hoá, Song lâm di giới chúng đẳng tuân y, Sám hối pháp môn Bồ-đề hạnh nguyện, Ức tích xuất trần thừa huynh cảnh giới, Phục trưng giải đoạ chỉ cảnh tức mê. Phần lớn trong văn bàn về việc của Triệu Châu Tùng Thẩm. Sau này các tác phẩm Thiền Quan Sách Tiến của Châu Hoằng, Giác Hổ tập quyển hạ của Tế Năng, phần nhiều lấy sách này để làm căn cứ.


meanings:
Sách, 1 quyển, do Thạch Thành Kim soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 972. Sách này là một phần trong 4 tập »Truyền Gia Bảo« do Thạch Thành Kim viết. Tựa bên trong là »Truyền Gia Bảo Thiền tông Trực Chỉ«, dưới tựa có viết 12 chữ »Minh tâm kiến tính tu tri, thành Phật thành Tổ yếu pháp« (Pháp môn quan trọng để thành Phật thành Tổ, người muốn minh tâm kiến tính cần phải biết). Đầu tiên đem 46 mục mật truyền yếu pháp tham thiền, trình bày và phân tích tỉ mỉ cách thức hạ thủ công phu ngộ đạo. Tiếp theo đem 10 mục chỉ chung về mật truyền Phật pháp, giải thích một số câu của người đời chất vấn về Phật pháp.


meanings:
6461請參閱 聯燈會要 請參閱 禪林象器箋佛教東傳，對中國及日本之文化、思想、藝術等各方面影響至鉅，其中尤以禪宗對兩國在藝術上之影響最具特色。　(一)中國：禪宗渾簡鋒利、超然特立之思想，為中國畫壇開啟一種筆節形具、氣韻有致的禪畫之風。東漢至六朝之五百年間，有張僧繇、顧愷之、陸探微、宗少文等，為「墨戲」、「畫禪」之先河。禪畫正式始於唐代，有南北二宗之別。北宗以李思訓父子為首，筆法工整，色彩濃烈，莊嚴而典麗。南宗則尊詩佛王維為始祖，王維首創潑墨山水，以渲染畫法一變歷來之鉤研畫法，蔚為時風，其傳人有張璪、王墨等。世評此二宗之別為：「李派朴細，無士氣；王派虛和蕭散。」　迨至宋代，禪畫更臻於心物合一之空靈境界，畫風超然象外，大膽運用空白，呈現空靈清淨之悟境。此期以荊浩、關同、董源、巨然、米芾父子等為代表，皆承南宗之風。另有范寬、江參、郭忠恕等亦為南宗健將。其中以米芾父子獨創之「無根樹」、「蒙鴻雲」等畫法最為特出。另有馬遠，自樹「一角」畫法，對日本藝術影響匪淺。北宗於此時則逐漸式微。　入元後之禪畫以蕭疏簡放為時尚，不但繪畫領域及繪畫技巧更為充實，且亦建立系統性之繪畫理論。至明清之際，佛教衰微，畫壇興起擬古之風，唯缺創新，但於理論之探討，卻更深湛廣泛。此期以清初之石濤和尚為代表。晚近禪宗不振，故畫壇亦趨於冷落。　(二)日本：大抵而言，日本受禪宗之影響較中國更為廣泛，舉如繪畫、俳句、園藝、茶道、建築、能劇、劍道、箭藝等無不披靡。禪宗文化於鎌倉中期（中國宋元之際）隨著中國藝術品傳入日本，並與日本之武家思想融合，普為大眾所接受。鎌倉末期至室町初期之室町美術以鑑賞及模寫畫為主流。　禪宗美術早期以祖師肖像、宗教人物畫及頂相畫（禪高僧畫像）為主。鎌倉以後，逐漸盛行一種將所體悟之禪機，形繪於畫面，將禪之精神予以造形化之「禪機畫」，並從禪宗之自然觀及生活中，逐漸演釋成一種新的山水畫，即用簡素之墨色與線條，及「空白」之技巧運用，寓禪之意境於簡單樸素之畫面中。又因受南宋畫家馬遠「一角」畫法之影響，而形成一股參差不齊、不拘形式之繪畫特徵，日後亦成為日本禪宗藝術之主流。然若從如拙、明兆、周文、雪舟等名家繪畫系統之發展歷程觀之，可了解此時已由模倣中國繪畫時代演至獨樹日本禪畫畫風之時代。　此外，日本於茶道中，將禪之精神融入，成為一種無斧鑿痕跡的自然生活之道。於傳統能劇藝術中，簡潔之對白，單純之舞臺和布景，亦無不暗含禪之哲理。於著名的俳句文學中，更有深遠之影響，此可以十七世紀偉大詩人芭蕉之作品為代表。於庭園藝術，由於將禪理融入傳統山水庭園之組合規則中，而將庭園藝術帶入頂峰，室町時代所造之龍安寺之石園可說最具代表性。其他如劍道、建築、箭藝等亦然，凡是受禪啟示之藝術，莫不皆以其本身之藝術特性，對世界當下直觀，作生動而又活潑之表現。


meanings:
Còn gọi: Đại Huệ Thiền sư Thiền tông Tạp Độc Hải, Phổ Giác Tông Cảo Thiền sư ngữ lục, Đại Huệ Phổ Giác Thiền sư ngữ lục. Thi ca hợp tập, 2 quyển, do Pháp Hoằng và Đạo Khiêm biên, được ấn hành vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 1 (1131) đời Tống, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 47. Tựa sách được lấy từ lời nói của Thiền sư Đại Huệ »Tham thiền chẳng được, đều do tạp độc nhập tâm«. Nội dung bao gồm cơ duyên pháp ngữ của tiên đức, cư sĩ tham thiền quét sạch kí ức, các bài tán bạn phương ngoại, các bài tán Phật Tổ. Vào đời Minh, Trọng Hiến Tổ Xiển đem sách này biên thêm làm 10 quyển, sưu tập nhiều kệ tụng của thiền sư, bao gồm trên 30 mục, 732 bài về: Phật đản, Thành đạo, Sơ tổ, Chúng tán được ấn hành vào niên hiệu Hồng Võ thứ 17 (1384) đời Minh. Đến niên hiệu Thuận Trị thứ 11 (1654) đời Thanh, Mai Cốc Hạnh Duyệt kế tiếp Tổ Hiển lại thêm 870 bài. Khoảng niên hiệu Khang Hi (1662-1722) đời Thanh, Ca Lăng Tính Âm đem bản 10 quyển ra bỏ bớt, biên tập lại thành 8 quyển, nội dung gồm: Phật tán, Tạp tán, Đầu cơ, Sao hoá, Tạp kệ, Đạo hiệu, Sơn cư…


vietnamese:
thiền tông tụng cổ liên châu thông tập <pqđtđ>


vietnamese:
thiền tông tụng cổ liên châu thông tập <tttđ>

meanings:
Sách, 40 quyển, do Pháp Ứng biên vào đời Tống, Phổ Ứng tục biên vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 115, trang 1. Sách này sưu tập các tác phẩm về tụng cổ của Tổ sư Thiền tông. Nội dung bao gồm 24 tắc cơ duyên của Thế Tôn, 30 tắc cơ duyên của Bồ Tát, 62 bài kệ kinh Đại Thừa, 702 bài tắc cơ duyên của Tổ sư. Mỗi khi có thêm vào đều có để 2 chữ »Tục Thu«, nhằm phân biệt với nguyên tập.


meanings:
6461<一>禪，為梵語 dhyāna 之音譯；定，為梵語 samādhi 之意譯。禪與定皆為令心專注於某一對象，而達於不散亂之狀態。或謂禪為 dhyāna 之音譯，定為其意譯，梵漢並稱作禪定。又色界之四禪與無色界之四定，合稱四禪八定。〔法華經提婆達多品〕（參閱「定」3171、「禪」6451）　<二>與坐禪同義。五家參詳要路門附錄（大八一‧六一五上）：「夫修禪定者，先須厚敷蒲團，結跏趺坐。」（參閱「坐禪」2838）


meanings:
Tĩnh tâm suy nghĩ, chuyên chú vào một cảnh. Tiết Tống Huy Tông Hoàng Đế trong NĐHN q. 6 ghi: »政 和 三 年、嘉 州 巡 捕 官 奏： 本 部 路 傍 有 大 古 樹、 因 風 摧 折、 中 有 一 僧 禪 定、 鬚 髮 被 體、 指 爪 遶 身。– Niên hiệu Chính Hoà thứ 3 (1113) quan Tuần bổ ở Gia Châu tâu rằng: Có cội cổ thụ bên đường của bản bộ bị gió thổi ngã, bên trong cội cây có một vị tăng đang thiền định râu tóc xoả che thân thể, móng tay mọc dài quấn quanh thân«. Lục Tổ Huệ Năng giải thích »Thiền Định« như sau: Ngoài lìa tướng là Thiền, trong không loạn là Định. Lối giải thích này ảnh hưởng rất lớn trong giới tu thiền đời sau.


meanings:
6463<一>位於陝西長安。隋代文帝仁壽年間（601～604），曾召僧定之門人保恭為寺主，以檢校僧尼。唐代武德二年（619），改稱大莊嚴寺。續有神迴、道哲、智興、慧詮等名德住持本寺，顯揚法門。　<二>西藏名 Co-ne。音譯卓尼寺。為位於甘肅西南洮州之南的喇嘛教寺院。其創建年代不詳，但據考證明初即已存在。此寺藏有西藏大藏經甘珠爾（藏 Bkaḥ-ḥgyur，佛說部）、丹珠爾（藏 Bstan-ḥgyur，論疏部）之版木，稱為卓尼版，其年代僅次於奈塘版（藏 Snar-thaṅ）。〔蒙藏佛教史（妙舟）〕


meanings:
① Người tham thiền, bao quát cả những vị tu thiền tại gia, chứ không chỉ riêng cho thiền tăng. Lâm Tế lục (Đại 47, 506 thượng) ghi: »師 云：老 和 尚 瞌 睡 作 麼？ 嚴 云： 作 家 禪 客 宛 爾 不 同。 – Sư nói: Lão Hoà thượng ngủ gật làm gì? Nghiêm nói: Thiền khách tài giỏi rõ ràng chẳng giống ngươi«. ② Người có biện tài xuất chúng đối đáp với vị Trụ trì trong những buổi thượng đường thuyết pháp của vị Trụ trì. Điều Thượng đường trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 2 (Đại 48, 1119 trung) ghi: »古 之 學 者、 蓋 爲 決 疑、 故 有 問 答。 初 不 滯 於 語 言、 近 日 號 名 禪 客、 多 昧 因 果、 增 長 惡 習、 以 爲 戲 劇。 – Người học thuở xưa vì cầu sáng tỏ các điều nghi ngờ nên có hỏi đáp mới chẳng mắc kẹt nơi ngôn ngữ. Thời gần đây tuy mang danh Thiền khách nhưng phần đông chẳng rõ nhân quả, tăng trưởng tập khí xấu ác, cho là trò đùa«. Từ đời Tống về sau, mỗi Thiền tự đều có chức Thiền khách, chùa lớn thì 2 vị, chùa nhỏ thì 1 vị. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Chỗ tu hành toạ thiền. Bài »Đề Đạm Thuỷ Tự« của thiền Sư Huyền Quang (Việt Nam) ghi: »淡 水 亭 邊 野 草 多、 空 山 雨 霽 夕 陽 斜、 因 過 輦 路 投 禪 室、 摧 梵 敲 鐘 揀 落 花。 – »Đạm Thuỷ đình biên dã thảo đa, không sơn vũ tễ dịch dương tà, nhân quá liễn lộ đầu thiền thất, thôi Phạm sao chung giản lạc hoa. – Bên chùa Đạm Thuỷ cỏ xanh tươi, mưa tạnh, non yên, nắng xế rồi, tiện lối xe vua vào thiền thất, khua chuông, đọc kệ, nhặt hoa rơi«. ② Nhà ở của vị Trụ trì, tức phương trượng. Đôi khi ám chỉ vị Trụ trì. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Sách, 1 quyển, do Thanh Hư Thể Tịnh (vị tăng Triều Tiên) soạn, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 911. Trong sách này, tác giả giải thích về yếu chỉ của công phu tham thiền, gồm hơn 80 điều như: Nhất vật bất sinh bất diệt, Tâm Phật Chúng sinh, Giáo Thiền nhị đồ, Tổ Sư công án, Thoại đầu công phu, Vô sinh không, Giới định huệ, Bố thí trì giới nhẫn nhục tinh tấn, Trì chú lễ bái niệm Phật, Thính kinh khán kinh, Xuất gia tu đạo, Vô thường, Sám hối, Lâm chung, Tông sư, Ngũ gia gia phong, Lâm Tế tông chỉ v.v… phụ lời bình hoặc kệ tụng và trưng dẫn lời kinh, lời của các thiền sư. Đầu quyển có lời tự tự vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 43 (1564) đời Minh. Cuối quyển có lời bạt của Tùng Vân Duy chính (đệ tử của sư) vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 7 (1579).


meanings:
① Tĩnh tâm tư duy. Chương Ca-tì-ma-la Tổ thứ 13 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »太 子 曰： 今 我 國 城 之 北 有 大 山 焉。 山 中 有 一 石 窟。 師 可 禪 寂 于 此 否？ – Thái tử nói: Nay về phía bắc của thành trì nước con, có một ngọn núi lớn, trong núi có một hang đá, Thầy có thể ở nơi đó tĩnh tâm tư duy được không?«. ② Thiền tăng qua đời. Chương Tôn giả Long Thọ Tổ thứ 14 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »付 法 訖 入 月 輪 三 昧 廣 現 神 變。 復 就 本 座 凝 然 禪 寂。 迦 那 提 婆 與 諸 四 眾。 共 建 寶 塔 以 葬 焉。 – Truyền pháp xong, Ngài nhập Nguyệt luân tam-muội, hiện các thần biến, rồi trở về chỗ ngồi, ngưng thần thị tịch. Ca-na-đề-bà cùng tứ chúng xây bảo tháp để an táng Ngài«.


meanings:
(1093-1163) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 13, nối pháp Thiền sư Đạo Pháp. Sư họ Khương tên Thông, gia thế đời đời làm Tăng quan, tinh thần quắc thước, tiếng nói trong thanh. Triều đình mở khoa thi về các kinh điển Đại Thừa: Pháp Hoa, Bát-nhã, sư đỗ Giáp khoa (thủ khoa). Về sau sư được một lời ấn chứng của Thiền sư Pháp Y chùa Thành Đạo, nên nhân đó xuất gia luôn và nối pháp Ngài. Ban đầu sư trụ trì chùa Thiên Phúc trong núi Tiên Du, giới hạnh tinh nghiêm, tâm đạo rộng lớn. Đói thì ăn lá cây, khát thì uống nước suối, suốt 6 năm trường như vậy. Sau, sư trở về quê trùng tu ngôi chùa Trí Quả làng Cổ Châu, Long Biên và trụ trì nơi đây. Khoảng niên hiệu Thiên Thuận (1128-1132), triều đình gởi chiếu vời sư về kinh đô cầu mưa. Bởi có linh nghiệm nên vua lí Thần Tông trọng sư vào hàng danh tăng và ban cho thượng phục. Năm Chính Long Bảo Ứng thứ 1 (1163), khoảng giữa mùa xuân, lúc ban ngày, sư đốt hương từ biệt mọi người, ngồi an nhiên mà tịch, thọ 71 tuổi. Thời gian sau, thể xác của sư vẫn còn, thời nhân gọi sư là »Phật sống«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Vị thầy có tu chứng trong Thiền tông. Tiết Giác A Thượng Nhân trong NĐHN q. 20 ghi: »且 如 心 佛 及 眾 生、 是 三 無 差 別、 離 相 離 言、 假 言 顯 之。 禪 師 如 何 開 示？ – Nếu như Tâm, Phật và chúng sinh không có sai khác, lìa tướng lìa ngôn, mượn lời nói để hiển bày. Còn Thiền sư khai thị ra sao?«.


meanings:
Nhà cỏ đơn sơ để tu tập pháp thiền. Huyền Giác truyện trong TCTT q. 8 ghi: »睹 其 寺 旁 別 有 胜 境、 遂 於 巖 下 自 构 禪 庵。 – Sư thấy cạnh chùa có một cảnh đẹp nên tự xây một thiền am dưới vách núi«.


meanings:
Thiền sinh. Lục Tổ Lạc Đạo Ca ghi: »一 草 菴、 勝 伽 藍、 八 萬 禪 徒 日 夜 參、 法 鼓 纔 鳴 餐 一 頓、 箇 中 人 我 不 猶 耽。– Nhất thảo am thắng già lam, bát vạn thiền đồ nhật dạ tham, pháp cổ tài minh xan nhất đốn, cá trung nhân ngã bất do đam. – Một am tranh hơn già lam, mỗi ngày tám vạn thiền sinh tham, trống pháp vừa vang ăn một bữa, ngã nhân trong đó chẳng còn mang«.


meanings:
Lời tôn xưng các vị thiền tăng. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »爾 諸 禪 德。 覬 善 參 詳。 如 人 上 山。 各 自 努 力。 – Thiền đức các ông, tôi hi vọng quý vị tham cứu rõ ràng, như người leo núi, mỗi vị hãy tự nỗ lực«.


meanings:
Đạo pháp nhà thiền. Đạo Lượng truyện trong TCTT q. 8 ghi: »二 年、 詔 於 西 園 問 道、 朝 廷 欽 貴、 大 都 督 李 孝 逸、 工 部 上 書 張 錫、 國 子 監 周 業 崔 融、 秘 書 監 賀 知 章、 睦 州 刺 史 康 詵、 同 心 慕 仰、 請 問 禪 心、 多 結 師 資、 或 傳 香 火。 – Được 2 năm, có chiếu của Vua vời sư vào Tây viên hỏi đạo. Triều đình rất quý kính, Đại đô đốc lí Hiếu Dật, Công bộ Thượng thư Trương Tích, Quốc tử giám Châu Nghiệp Thôi Dung, Bí thư giám Hạ Tri Chương, Thứ sử Mục châu là Khang Sằn đồng tâm ngưỡng mộ, thưa thỉnh đạo pháp nhà thiền, phần đông kết tình thầy trò hoặc ủng hộ nhang đèn«.


meanings:
Trạng thái vui vẻ thoải mái phát sinh nơi tâm khi người tu nhập vào thiền định. Thượng Sĩ Hành Trạng trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »日 以 禪 悅 爲 樂、 不 以 功 名 硋 膺。 – Ngày ngày Thượng sĩ chỉ lấy Thiền duyệt làm vui, không lấy công danh làm sở thích«.


meanings:
Tháp nằm trên đỉnh ngọn Trượng Nhân, núi Thất Phong, cách thành phố Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc 35km về phía tây nam, bởi phía bắc dưới núi có một ngôi Thiền Phòng Tự nên gọi là »Thiền Phòng Tự Tháp«. Được xây vào thời kì Liêu, Kim, cao 15m, 7 tầng, mặt bằng là hình bát giác. Tháp càng lên cao càng thu nhỏ là một tháp gạch đặc ruột hình dáng và cấu tạo vững vàng. Mặt tháp có đồ án hoa văn cửa sổ, Phật khám, Đại lực sĩ, điêu khắc tinh xảo.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Quán Hưu đời Ngũ Đại do Thục chủ Vương Kiến ban cho. X. Quán Hưu.


meanings:
Thi ca biệt tập, 30 quyển, có riêng một quyển bổ di, do Quán Hưu soạn vào đời Đường, đệ tử của sư là Đàm Vực biên chép thơ văn của sư mà thành, được xếp vào »Tứ Khố Toàn Thư«. Trong 30 quyển nguyên bản, 5 quyển văn tập đã mất, chỉ còn 25 quyển thi tập. Đến đời Minh, Mao Tấn làm một quyển bổ di. Trong ấy có: Nhạc phủ cổ tụng tạp ngôn, Cổ phong tạp ngôn, Luật thi, Tuyệt cú… được gom chung vào trăm bài thơ của Quán Hưu. Tuy ca ngâm trăng gió, nhưng lời lẽ trong sáng đẹp đẽ, xuất phát từ chỗ thật ngộ nên rất có thiền vị.


meanings:
Cây gậy bằng trúc một đầu bọc vải v.v… dùng để đánh thức người hôn trầm khi ngồi thiền. Thích Thị Yếu Lãm q. hạ ghi: »禪 杖、 以 竹、 葦 爲 之、 用 物 包 一 頭、 令 下 座 執 行、 坐 禪 昏 睡、 以 軟 頭 點 之。 – Thiền trượng làm bằng trúc hay sậy, một đầu bọc vải khiến hàng hạ toạ phải chấp hành. Người toạ thiền mà hôn trầm thì lấy đầu gậy mềm gõ đánh thức«. Ngày nay chỉ chung cây gậy của nhà sư.


meanings:
Còn gọi: Ỷ bản. Tấm ván được dùng để tựa lưng hoặc để gác tay cho đỡ mỏi trong khi ngồi thiền. Kích thước: 1 x 6 x 54cm. Trên đầu có khoét một lỗ tròn để xỏ dây. Khi ngồi thiền sẽ cột tấm ván này nằm ngang trên giường thiền, bề mặt hơi nghiêng để dễ tựa lưng. Nếu muốn đỡ mỏi tay thì đặt nó nằm ngang trên hai đầu gối. Tắc 20, Bích Nham Lục q. 2 (Đại 48, 181 thượng) ghi: »龍 牙 山 裏 龍 無 眼、 死 水 何 曾 振 古 風。 禪 板 蒲 團 不 能 用、 只 應 分 付 與 盧 公。 – Long Nha sơn lí long vô nhãn, tử thuỷ hà tằng chấn cổ phong. Thiền bản bồ đoàn bất năng dụng, chỉ ưng phân phó dữ Lô Công. – Trong núi Long Nha rồng không mắt, nước chết đâu làm thịnh Thiền tông, thiền bản bồ đoàn không dùng được, chỉ nên giao phó lão Lô Công«.


meanings:
Từ gọi chung tất cả tầng lớp Thiền tông. Thung Dung Am lục q. 1 ghi: »講 肆 謂 之 升 座、 禪 林 號 曰 上 堂。 – Ở chốn giảng tứ (Giáo môn) gọi việc ấy là thăng toà, còn trong thiền lâm cho việc ấy là thượng đường«.


meanings:
Còn gọi: Bị Dụng Thanh Quy, Trạch Sơn Thanh Quy, Chí Đại Thanh Quy, Bị Quy. Sách, 10 quyển, do Trạch Sơn Nhất Hàm biên vào đời Nguyên, được biên tập xong vào niên hiệu Chí Đại thứ 4 (1311) đời Nguyên, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 56. Tác giả biên tập lại các quy củ, lễ pháp của thiền lâm từ đời Đường trở về sau. Tất cả gồm l69 mục về quy củ nghi thức thiền môn như: Thánh tiết thăng toà phúng kinh, Toạ thiền, Lăng Nghiêm hội, Chuyên sứ thỉnh trụ trì, Bách Trượng quy cảnh văn, Trì phạm nghi quỹ, Đương đại trụ trì Niết-bàn, Nhật dụng thanh quy v.v…


meanings:
Gọi tắt: Tăng Bảo truyện. Truyện ký, 30 quyển, do Huệ Hồng soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 137, trang 439. Nội dung bao gồm lược truyện của 81 vị thiền tăng từ đời Ngũ Đại đến niên hiệu Chính Hoà thứ 7 (1117) đời Bắc Tống. Trong ấy có: 11 vị thuộc pháp hệ Thanh Nguyên 10 vị thuộc tông Tào Động, 17 vị thuộc tông Lâm Tế, 15 vị thuộc tông Vân Môn, 5 vị thuộc tông Pháp Nhãn, 1 vị thuộc tông Quy Ngưỡng, 15 vị thuộc phái Hoàng Long, 4 vị thuộc phái Dương Kỳ, riêng có 3 vị không rõ thuộc pháp hệ nào. Sách này đặt nặng phần sự tích còn các bộ Đăng lục nghiêng về việc ghi chép cơ ngữ. Tuy nhiên sách này cũng có thu thập một vài cơ duyên ngữ cú, sau đó phụ thêm tán ngữ để bình nghị. Huệ Hồng góp nhặt những tin tức, sự tích của thiền lâm còn sót lại, dung hội các thuyết, lời văn trang nhã, nhất quán; sau khi hoàn tất được thiền gia xem trọng. Sách này về mặt sử liệu tuy có vài chỗ chẳng đáng tin, nhưng trong sử truyện Thiền tông nó vẫn là một tác phẩm có ảnh hưởng quan trọng.


meanings:
Còn gọi: Thiền Môn Bảo Huấn, Thiền Môn Bảo Huấn tập. Sách, 4 quyển, do Tịnh Thiện biên vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 1016. Ban đầu là bản thảo của hai Thiền sư Diệu Hỉ Phổ Giác và Trúc Am Sĩ Khuê thu thập những lời dạy bảo của các thiền sư khi 2 vị ở chùa Vân Môn, Giang Tây. Khoảng niên hiệu Thuần Hi (1174-1189) Tịnh Thiện tìm được bản thảo này. Do lâu ngày nên sách bị hư hỏng, đầu đuôi không trọn vẹn nên Tịnh Thiện thu thập tư liệu thêm trong các đăng lục, ngữ lục để biên tập lại. Nội dung bao gồm 300 thiên, là những lời dạy bảo, phó chúc, sau mỗi thiên đều có ghi xuất xứ. Các quyển chú thích về sách này có: Thiền Lâm Bảo Huấn Hiệp Chú, 4 quyển do Trương Văn Gia hiệu định. Thiền Lâm Bảo Huấn Niêm Tụng, 1 quyển của Hạnh Thạnh. Thiền Lâm Bảo Huấn Bút Thuyết, 3 quyển của Trí Tường. Sách này rất thạnh hành trong thiền môn, cũng được xem là sách nhập môn cho người sơ học.


meanings:
6466請參閱 禪門鍛鍊說指禪宗寺院中所設立之職務位次。即一寺中之僧眾，無論上下，皆行普請法，均令參加勞動以自給；為分配職務、分工合作之法。據禪林類聚卷九所載，古規所設之執事，有首座、殿主、藏主、莊主、典座、維那、監院、侍者等名目。然後世寺院組織日漸龐大，各寺家風不同，一寺之住持者，多因時制宜，自立執事，名目層出不窮，而有二十三種乃至八十種之多。　我國自姚秦以後，逐漸形成寺院管理制度，從事寺務之執事，置有上座、寺主、維那，稱為三綱。其中，上座為比丘大眾中之長老，寺主負責堂宇之營造、管理等，維那則按寺規指揮日常諸事。唐代以後，禪宗寺院之職位繁多，主管一寺者，即表持法永住之意，稱為住持，或稱方丈、堂頭和尚等。住持以下為諸執事；從事寺務而隨侍於住持身邊者，稱為侍者。據敕修百丈清規卷四兩序章載，於大禪宗寺院設有東序六知事、西序六頭首等。序列於法堂東側之職位，總稱為知事；而序列於法堂西側之職位，則總稱為頭首。　知事：即執事務者之意，又作主事、執事。六知事，即指都寺、監寺、副寺、維那、典座、直歲等六種職位。即：(一)都寺，又稱都總、都監寺、都管、庫司，即統轄事務之最上位者。(二)監寺，又稱監院、院主、寺主、院宰、主首、權管，位於都寺之次，為監督全盤事務者。(三)副寺，又稱庫頭、知庫、櫃頭、財帛、掌財，即掌理會計出納者。維那之上位稱上副寺，下位稱下副寺。(四)維那，為綱維與羯磨陀那（梵 karma-dāna，意譯授事）二字之略稱，又作都維那，意譯悅眾，即掌僧眾威儀進退之職者。(五)典座，掌理飲食、床座之事。(六)直歲，掌理有關營繕、耕作等作務，其職稱雖表「一年當值者」之意，然亦有任期不限一年者。此外，六知事中除都寺外，餘者稱為五知事。監寺、維那、典座、直歲四者，稱為主事四員。在都寺以下、監寺以上，另置有都文（都聞）一職；又專門掌管常住金錢、穀物等之出納者，稱為提點。　頭首：即率先領導者之意。六頭首，即指首座、書記、藏主、知客、知浴、知殿等六種職位。即：(一)首座，又稱第一座、座元、禪頭、首眾，與「上座」同義，指居大眾中之首位，儀表堪為大眾典範者。其中，於僧堂出入板（置於僧堂中央所設聖僧像龕之左右）前方領眾者，稱為前堂首座；於後方領眾者，則稱為後堂首座。此二者中，以前堂首座為最上位。然於日本，自德川時代以降，前堂首座稱為前堂、單寮或座元；後堂首座單稱首座。由前堂首座中選出德高望重者，稱為名德首座。迎接首座頭首以外的有德者，以為大眾之指導者，稱為立僧首座。迎他山住持等尊宿擔任首座，稱為卻來首座。(二)書記，又稱外史、外記、記室，即掌理文書者；對此，書狀侍者又稱內史、內記。(三)藏主，又稱知藏、藏司、經藏堂主，即掌管經藏等圖書之收藏者。(四)知客，又稱典客、典賓、客司，掌理有關外賓之事宜。(五)知浴，又稱浴主，即掌理浴室者，其下設有浴頭，從事此項職務。(六)知殿，又稱殿主，即掌理佛殿、法堂之香燈等。此外，六頭首中除知殿外，餘者稱為五頭首。其中，前堂首座、後堂首座、東藏主、西藏主，書記等，可代替住持行使小參之責，故又稱為秉拂五頭首（秉拂，手持拂子之意）。　禪僧於佛殿、法堂等處修建法會時，住持位居中央，六知事、六頭首分列左右。六知事為東序，六頭首為西序，合稱為兩序，或稱兩班。然據日本黃檗清規所載，首座、西堂、後堂、堂主、書記、知藏、知客、知浴、丈侍、監收等為西序，都寺、監寺、維那、副寺、典座、直歲、悅眾、客堂主、耆舊、居士等為東序。　禪林中，侍者依所任職務性質之別，而有不同之稱謂。若隨侍僧堂所安置之聖僧，稱為聖僧侍者。隨侍住持身邊者，稱為方丈侍者。於方丈侍者中，隨侍記錄上堂、小參、普說、開室、念誦等法語者，稱為燒香侍者，又稱侍香；負責有關住持之書函、文書等事者，稱為書狀侍者；應接住持之賓客者，稱為請客侍者，又稱侍客；專司住持飲食方面之事者，稱為湯藥侍者，又稱侍藥；掌理住持所有之資財者，稱為衣鉢侍者，又稱侍衣。以上稱為五侍者。其中，燒香、書狀、請客三侍者，合稱為山門三大侍者。此外，或以巾瓶、應客、書錄、衣鉢、茶飯、幹辨等為六侍者。又燒香、書狀、請客、湯藥各侍者，於修法會之際，列於西序頭首之次，稱為立班小頭首；而堂頭侍者（方丈侍者）、聖僧侍者、延壽堂主、爐頭、眾寮寮主等，稱為院中小頭首。又在侍者寮（侍司、擇木寮）無擔任定職者，稱為不釐務侍者。其他尚有秉拂侍者（聖僧侍者兼任）、侍真侍者（服侍德高之亡靈）等。　以上諸職中，以都寺、維那、燒香侍者為要職，稱為山門三大禪師。知事之退職者，及侍者、藏主、書狀之退職者，稱為勤舊。其次，寮元為掌理眾寮者，其下有寮長、寮主（知寮）、副寮、望寮等。各寮主所屬之大眾，稱為洞腳。從寮元以至從事各種雜務者，通稱為辦事。辦事者依其負責之職務，一般稱為某某主、某某頭等。例如：閣主、塔主（侍真）、延壽堂主（堂主、涅槃堂頭）、飯頭、粥頭、湯頭、茶頭、菜頭、薑頭、醬頭、米頭、麥頭、麻頭、穀頭、園頭（又稱園主，專掌理菜園。其下勞動之大眾稱為園夫）、磨頭（磨主）、水頭、火頭、柴頭、炭頭、爐頭、鍋頭、燈頭、桶頭、樹頭、鐘頭、淨頭（又作持淨，擔任掃除廁所之職）、莊主（又作都莊，即寺地之管理者。其副手稱為副莊，耕作之工頭稱為甲幹或莊甲，其餘耕作者稱為莊佃、莊客或地客）、監收、都場、都倉、廨院主（擔任購賣、接待、官廳等事務）、街坊化主（又作街坊、化主、供養主，指在市中托鉢者。依其所化之物，有粥街坊、米麥街坊、菜街坊、醬街坊等）等。　掌理各種營繕作業之所在，稱為修造局，其下有監作與作頭。在僧堂內看守僧眾之床位、衣鉢者，稱為直堂。某月、某日之值班，分別稱為直月、直日。於告香普說之際，熟諳儀禮，率領新參，居首位而代行儀式者，稱為四來參頭，或單稱參頭；若屬大眾一同參加之儀式，則由首座擔任。輔佐參頭者，稱為副參，後補者稱為望參。參頭之下，三人一組之首位，稱為小參頭。又參頭行者（行者之參頭）為行者中居首位指揮者之稱，而與參頭有別。擔任楞嚴會上誦咒之職者，稱為楞嚴頭；依此類推，亦有般若頭、華嚴頭、彌陀頭等。此外，於官吏等來寺請求住持說法時，預定一人，代表大眾與住持問答，稱為禪客；臨時充任問答者，則稱放禪客。執行寺務之輪值者，稱為直廳（廳，指寺院內辦公之處所）。夜半巡邏者，稱為巡更。出使外務者，稱為專使。掌管灶火者，稱為火客、火佃、火伴。扛轎者，稱為轎番。　此外，寺院中從事諸職服務者，亦有所謂行者。行者之居所稱為行堂，行堂之主首稱行堂主，或單稱堂主。行者有剃髮者，亦有未剃髮而攜帶家眷者，種類繁多，例如，參頭行者、副參行者、執局行者（方丈行者、六局行者等之總稱）、庫司行者（隨從都寺）、堂司行者（隨從維那）、庫子（副寺寮之行者）、客頭行者、茶頭行者、喝食行者（飲食時，唱報飯食、湯等名稱者。喝，即唱之意）、供頭行者（又作供過行者，即分配飯食者）、直殿行者、眾寮行者、門頭行者等。年少之行者，稱為童行、道者、童侍、僧童，或稱驅烏沙彌、沙喝（飯食時之嚮導，相當於充任喝食沙彌之意）、聽叫。類同於行者，有所謂淨人（又作苦行），指不剃髮而專為僧眾服務者。　蓋禪林職位之繁多，猶如朝廷之文武兩班，以共維繫寺院之法命。然此職位制度，自宋代以降，諸宗融合，於一般較大之寺院皆循此制，而小寺院則無此細分。〔敕修百丈清規卷四大眾章、禪苑清規卷二、卷三、卷四、卷八、百丈清規證義記卷六、禪林象器箋職位門〕（參閱「佛教教制」2683、「叢林」6552）


meanings:
Sách, 20 quyển, có riêng 1 quyển mục lục, do Vô Trước Đạo Trung (vị tăng Nhật Bản) biên, được ấn hành vào niên hiệu Khoan Bảo thứ 3 (1741) Nhật Bản. Tác giả sưu tập nguồn gốc, lịch trình thay đổi và phát triển cùng với ý nghĩa hiện hành của các danh mục như: Thiền lâm quy củ, Hành sự, Cơ cấu, Khí vật… trong các bản thanh quy kể từ »Cổ Thanh Quy« của Bách Trượng Hoài Hải về sau. Mỗi thứ đều có thêm phần chú giải, nội dung chia làm 29 loại: Khu giới, Điện đường, Toạ vị, Tiết thời, Linh tượng, Xưng hô, Chức vị, Thân chi, Nghiệp quỹ, Lễ tắc, Thùy thuyết, Tham thỉnh, Chấp vụ, Tạp hạnh, Tội Trách, Báo đảo, Phúng xướng, Tế cúng, Tang tiến, Ngôn ngữ, Kinh lục, Văn sớ, Bộ khoán, Đồ bi, Ẩm đạm, Phục chương, Bái khí, Khí vật, Tiền tài, tổng cộng là 1724 điều. Sách này trưng dẫn tư liệu phong phú, cùng viện dẫn 484 thứ nội điển như: Tăng sử, Thiền đăng sử, Thanh quy, Ngữ lục, 286 thứ ngoại điển như: Kinh sử tử tập v.v…


meanings:
Tác phẩm, 1 quyển, do vua Trần Nhân Tông, Sơ tổ Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử soạn vào đời Trần, Việt Nam. Nội dung gồm các bài kệ tụng, những lời Thiền ngữ và những đoạn vấn đáp giữa Trúc Lâm và các môn đệ. Tuy tác phẩm hiện nay không còn, nhưng tư tưởng và văn phong còn sót lại trong những đoạn trích cho thấy đây là một tác phẩm giá trị. Ngoài những giá trị được chuyển tải trong nội dung tác phẩm, sách này còn đóng góp rất lớn vào kho tàng văn học Thiền của Việt Nam thời lí Trần. Hiện nay, tác phẩm chỉ còn vài đoạn trích in lại trong Tam Tổ Thục Lục và Thánh Đăng Lục. Theo: VNPGSL q. 1 của Nguyễn Lang.


meanings:
Sách, 20 quyển, do Đạo Thái soạn vào đời Nguyên, Trí Cảnh biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 1. Tác giả sưu tập cơ duyên ngữ yếu của các thiền sư từ Truyền đăng lục, ngữ lục rồi biên chép lại mà thành. Nội dung bao gồm 102 loại như sau: Đế vương, Tể thần, Nho sĩ, Phật tổ, Pháp thân, Phật tượng, Già lam, Điện đường, Tháp miếu, Trượng thất, Môn hộ, Thiền định, Kinh giáo, Ni nữ, Giới luật, Lễ bái, Duyên hoá, Thần dị, Vấn tật, Phục sức, Pháp khí, Trai chúc, Hương đăng, Sư tử tượng, Quy ngư v.v… Trong ấy có rất nhiều lời thị chúng của thiền gia, vấn đáp thương lượng giữa bậc thầy với người học, các câu hỏi về việc tham cứu, sự nghiệp của nhà thiền …


meanings:
6465請參閱 清拙和尚禪居集 <一>比喻禪之智慧。[1]　<二>枝，為支撐、輔助之意。指輔助坐禪之助力、助緣。鞞婆沙論卷十「四禪處」（大二八‧四八四中）：「『何以故說禪枝?禪枝有何義?』答曰：『順義是枝義，助行義是枝義，攝義是枝義。』」　<三>指禪支。枝，為支之意。解脫道論卷四（大三二‧四一六上）：「外行成就入初禪；禪枝，謂覺、觀、喜、樂，一心也。」　<四>指禪門之枝葉。比喻禪宗發展之繁茂旺盛；或指禪門之分派。續高僧傳卷三釋慧淨章（大五○‧四四三中）：「而慧炬夙明，禪枝早茂。」


meanings:
6480 請參閱 坐禪三昧經 [1]請參閱 達摩多羅禪經 [1]請參閱 禪祕要法經又稱禪床。即坐禪時之席位。榻者，即坐臺或寢臺，較床為低短細長。禪林中僧堂之座位稱為單，又稱單位，其形狀雖異於禪座，然兩者俱為坐禪時之席位。單者，因於僧堂座位壁上，貼以上記有自己名字之紙片，入僧堂即尋名單之位置坐下，故稱單位。〔敕修百丈清規卷五坐禪條〕


meanings:
Còn gọi: Thiền sàng. Chiếc bục để toạ thiền, thấp và ngắn hơn chiếc giường. Bài thơ Thứ Vận Tăng Tiềm Kiến Tặng của Tô Đông Pha có câu: »閉 門 坐 穴 一 禪 榻、 頭 上 穢 月 空 崢 嶸。 – Bế môn toạ huyệt nhất thiền tháp, đầu thượng tuế nguyệt không tranh vanh. – Giường thiền khép cửa hang sâu, tháng năm chồng chất mái đầu tuyết pha«. Bài thơ Thạch Thất của Thiền sư Huyền Quang (Việt Nam) ghi: »半 間 石 室 和 雲 住、 一 領 毳 衣 經 歲 寒、 僧 在 禪 床 經 在 案、 爐 殘 榾 拙 日 三 竿。 – Bán gian thạch thất hoà vân trụ, nhất lãnh thuế y kinh tuế hàn, tăng tại thiền sàng kinh tại án, lô tàn cốt đốt nhật tam can. – Nửa gian nhà đá lẫn vào mây, một mảnh áo lông khỏi lạnh này, tăng ở giường thiền, kinh tại án, trong lò củi tắt, sáng rạng ngày«.


meanings:
Thi ca biệt tập, 1 quyển, do Vô Khả soạn vào đời Thanh, được ấn hành vào năm 1935. Nội dung gồm có 22 bài từ của tác giả đều ngầm chứa thiền cơ, khiến người tìm thấy được ý vị.


meanings:
Quả banh lông, nhà chùa dùng để ném đánh thức người tu thiền ngủ gật. Tư Trì kí q. hạ ghi: »Quả banh của nhà chùa dùng gọi là thiền cầu, được ném từ đằng xa để đánh thức người ngủ gật trong lúc toạ thiền«.


meanings:
6471請參閱 禪法要解 或 禪要經 禪定中之妄想。若將禪定譬喻為靜止不動之水，則禪定中之妄想即為波。〔性靈集卷九〕


meanings:
Gọi đủ: Vi Lâm Thiền sư Thiền Hải Thập Trân. Sách, 1 quyển, do Vi Lâm Đạo Bái biên vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hi thứ 26 (1687), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 126, trang 80. Đạo Bái trích lục chỉ yếu cương tông của 10 thứ pháp bảo trong thiền lâm như sau: Kệ của bảy Đức Phật, Nhập đạo tứ hạnh của Sơ Tổ, Tín Tâm Minh của Tam Tổ, Nhị Chủng Tam-muội của Lục Tổ, Chứng Đạo Ca của Vĩnh Gia, Tham Đồng Khế của Thạch Đầu Hi Thiên, Pháp Ngữ của Lâm Tế Nghĩa Huyền, Bảo Cảnh Tam-muội của Động Sơn Lương Giới, Thập Huyền Đàm của Đồng An, Cửu Đới của Phù Sơn, mỗi thứ đều có phụ lời bàn để giúp cho người học tham thiền học đạo.


meanings:
(title) Preface to the Collection of Chan Sources


vietnamese:
thiền nguyên chư thuyên tập đô tự <bktt>

meanings:
四卷。唐·圭峰宗密撰。收在《大正藏》第四十八册、《禪宗全書》第三十一册。系宗密對禪宗諸家學說的總論，亦爲其所編集《禪藏》的序文。原書卷上之一雲（大正48·399a）︰‘禪源諸詮集者，寫錄諸家所述詮表禪門根源道理、文字句偈，集爲一藏，以貽後代，故都題此名也。’其《禪藏》早已佚失，今僅存此一總序。<#>此序是由于作者有感于禪宗與教下之衝突而作，因此，其中心目標乃在解說禪教之一致。在此書中，宗密即本此調和禪、教的立場，而將禪門與教下諸宗作一比勘與融通。他將禪門分爲三宗，即息妄修心宗、泯絕無寄宗、直顯心性宗；又將教門分爲三類，即密意依性說相教、密意破相顯性教、顯示真心即性教。然後將宗門與教下相應之系統互相配屬，略如下表︰<#>                  ┌人天因果教（人天教）<#>  ┌密意依性說相教┼說斷惑滅苦樂教（小乘教）<#>  │              └將識破境教（唯識教）──息妄修心宗┐<#>教┼密意破相顯性教（三論宗）────────泯絕無寄宗┼禪<#>  └顯示真心即性教（實大乘教）───────真顯心性宗┘<#>上表中，教門某宗之與禪門某宗相聯屬者，即謂該一教門所說與該禪門之所行在精神上是一致的，亦即該教門所說可視爲該禪門之修持依據。由此可知，此處宗密之學說，實爲佛教思想史上之調和論者。<#>宗密在此書中所述之佛教形上學，多以《大乘起信論》爲依據。此書卷下之二附有佛教形上學之圖表，即依《起信論》所說而繪。<#>此外，此書在叙述禪門三宗時，將歷史上之各家禪學都分別判入該三宗之內，例如將北宗神秀判入‘息妄修心宗’，將荷澤神會一系與懷讓及其弟子道一（馬祖）所傳判入‘直顯心性宗’。本書幷且述及各宗之思想大略。因此，對研究禪宗史或禪宗思想史者而言，本書甚具參考價值。<#>［參考資料］　高峰了州《華嚴論集》；鐮田茂雄《宗密教學の思想史的研究》。<#>


vietnamese:
thiền nguyên chư thuyên tập đô tự <pqđtđ>


meanings:
Đăng lục, 9 quyển, do Ngô Đồng biên tập vào đời Minh, Đạo Mân trùng biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 513. Đạo Mân sưu tập tư liệu từ trong các Truyền đăng lục, các bi minh còn sót lại để biên tập thế phổ của chư sư Thiền tông. Đạo Mân tình cờ được biết Ngô Đồng cũng có trước thuật giống như mình, nên hai người cùng hợp tác, thêm phần tu đính thành sách. Đem vào những vị được truyền thừa có căn cứ, theo biểu đồ các tông soạn thành thế phổ, còn những vị không rõ nối pháp ai thì phụ vào ở cuối tông. Toàn sách được trình bày sáng sủa, có thứ tự lớp lang.


meanings:
Thiền học và hội hoạ có cùng một tính chất tốt đẹp. Hội hoạ là một ngành nghệ thuật chú trọng đến phần thẩm mỹ bên ngoài. Thiền học là một ngành nghệ thuật hướng đến phần thẩm mỹ bên trong. Cả trong và ngoài, cả tình và lý, cả hoạ và thiền dung hợp bổ túc cho nhau để đào tạo những con người thiện mỹ sống trong một thế giới đẹp đẽ an lành. Đó là chủ trương, cũng là thuyết của ngài Tuyết Đơn, thiền sư kiêm hoạ sĩ của Nhật Bản. Theo: Triết học Zen của Hoà thượng Thiên Ân.


meanings:
指因坐禪不得法所引起的疾病。智顗《釋禪波羅蜜次第法門》卷四（大正46·505b）︰‘夫坐禪之法，若能善用心者，則四百四病自然差矣。若用心失所，則動四百四病。’<#>此種禪病，粗分之有生理的與心理的二類。生理方面的禪病有筋脉痙攣、呼吸不順、頭痛、手足無力、咳嗽等等；心理方面亦有精神失常、爲鬼魅所著、幻聽幻視等事。此外，依《治禪病秘要法》所載，禪病之種類甚多，有亂倒心、四大內風、火大、地大、水大、風大、噎、貪淫、利養瘡、犯戒、樂音樂、好歌唄偈贊、鬼魅所著等種。該書幷提出各種治療方法。<#>禪定爲佛法‘三學’（戒定慧）中之一學，因此，由習禪不得法可能致病之一事，乃成爲古今中外佛教徒所關心之論題。古今禪籍中之論及此事者，亦爲數甚多。除《治禪病秘要法》等禪經之外，天臺宗之《小止觀》、《釋禪波羅蜜次第法門》、《禪門口訣》、《摩呵止觀》等書，以及近人蔣維喬之《因是子靜坐法》等著述，皆嘗論及此事。茲附錄其中若干文字如次，以供習禪者參考。<#>◎附一︰《小止觀》〈治病患第九〉（中華佛教文獻編撰社1993年出版）<#>行者安心修道，但本來四大有病，因今用心，觀息鼓擊，發動本病。或時不能善調適，身、息、心三事，內外有所違犯，故有病患。夫坐禪之法，若能善用心者，則四百四病，自然除差！若用心失所，則動四百四病，是故若自行化他，應當善識病源，善知坐中內心，治病方法！若不知治病方法，一旦動病，非唯行道有障，亦則大命堪憂。<#>今明治病法中，分爲二意︰一、明病發相。二、明治病方法。<#>一、明病發相者，病發雖複多途，略出不過二種︰(一)四大增損病，(二)從五臟生病。四大中病發者︰若地大增時，則腫結沉重，身體枯瘠，如是等百一患生。若水大增者，則痰■脹滿，飲食不消，腹病下痢等，百一患生。若火大增者，則煎寒壯熱，肢節皆痛，口氣鼻塞，大小便皆不通等，百一患生。若風大增者，身體虛懸，戰掉、疼痛、肺悶、脹急、嘔吐、嘔逆氣急，如是等百一患生。故經雲︰一大不調，百一病惱，四大不調，四百四病，一時俱動。四大病發，各有相貌，當于坐時，及夢中察之。<#>次、明五臟生患之相︰從心生患者，多身體寒熱，及頭痛口燥等，心主口故。從肺生患者，多身體脹滿，四肢煩疼，心悶鼻塞等，肺主鼻故。從肝生患者，多無喜、愁憂不樂，悲思嗔恚，頭痛眼暗等，肝主眼故。從脾生患者，身體頭面上，游風遍身，癢悶疼痛，飲食失味等，脾主舌故。從腎生患者，或咽喉噎塞，腹脹耳聾等，腎主耳故。五臟生患衆多，各有其相貌，當于坐時，及夢中察之，自可得知。<#>如是四大五臟病患，因起非一，病相衆多，不可具說。行者！若欲修止觀法門，或有患生，應當善知因起！此二種病，通因內外發動，若外傷、寒冷、風熱、飲食不慎，而病從二處發者，當知因外發動。若由用心不調，觀行違僻，或因定法發時，不知取與，而致此二處患生，此因內發病相。<#>複次︰有三種得病因緣不同，一者、四大五臟增損得病（具如前說）。二者、鬼神所作故得病。三者、業報故得病。如是等病，初患即治，甚易得差！若經久，則病成身羸，治之則難愈。<#>二、略明治病方法，既深知病源，因緣起發，當作方法治之。治病之法，乃有多途，舉要言之︰不出止觀二種方便。<#>云何用止治病相？有師言︰但安心止在病處，即能治病，所以者何？心是一期果報之主，譬如國王，有所至處，群賊迸散。次有師言︰臍下一寸，名‘憂陀那’，此雲‘丹田’，若能止心，守此不散，經久即多有所治。又有師言︰常止心足下，莫問行住坐臥，即能治衆病！所以者何？人以四大不調，故多諸病患，此由心識上緣，故令四大不調，若安心在下，四大即自然調適，衆病除矣。又有師言︰但知諸法，空無所有，不狄相，寂然止住，多有所治！所以然者？由心憶想，鼓作四大，故有病生，息心和悅，衆病即差。故《淨名經》雲︰何謂病本？所有攀緣，云何斷攀緣？謂以無所得！如是種種說，用止治病之相非一，故行人須知善修止法，能治衆患。<#>次、明觀治病者，或師雲︰但觀心想，用六種氣治病者，即是觀能治病。何等爲六種氣？一吹、二呼、三嘻、四呵、五噓、六呬。此六種息，一一皆于唇口之中，想心方便，轉側而作。若于坐中，寒時應吹，熱時應呼。若以治病，吹以去寒，呼以去熱，嘻以去痛，及以治風，呵以去煩，又以下氣，噓以散痰，又以消滿，以補勞。若治五臟，呼吹二氣，可以治心，噓以治肝，呵以治肺，嘻以治脾，呬以治腎。<#>次有師言︰若能善用觀想，運作十二種息，能治衆患。(一)上息，(二)下息，. 三滿息，(四)燋息，(五)增長息，(六)滅壞息，(七)暖息，(八)冷息，(九)沖息，(十)持息，十一和息，十二□補息。此十二息，皆從觀想心生。茲略明十二息對治之相︰上息治沉重，下息治虛懸，滿息治枯瘠，燋息治腫滿，增長息治羸損，滅壞息治增盛，暖息治冷，冷息治熱，沖息治壅結不通，持息治戰動，和息通治四大不和，補息資補四大衰微，善用此息，可以遍治衆患！用之失所，則更生衆患，推之可知。<#>次有師言︰善用假想觀，能治衆病，如人患冷，想身中有火氣起，即能治冷。此如《雜阿含》中，治禪病秘法七十二法中廣說。<#>次有師言︰但用止觀，檢析身中四大，病不可得，心中病亦不可得，衆病不藥自差。如是等種種說，用觀治病應用不同，善得其意，皆能治病。當知！止觀二法，若人善得其意，即無病不治也。但今時人，根機淺鈍，作此觀想，多不成就，故世不流傳！又不得于此，更學氣術、休糧，恐生異見？如金石草木之藥，能與病相應，亦可服餌。<#>若是鬼病，當用强心，加咒以助治之！若是業報病，必須加助修福懺悔，患即自滅。此二種治病之法，若行人善得一意，則可自行，亦能兼他，况複具足通達。若都不知，則病生無治，非唯廢修正法，亦恐性命有慮？豈可自行教人！是故欲修止觀之者，必須善解內心治病之法。內心治病方法衆多，得意在人，豈可具傳于文耳！若欲習知，當更尋訪！上來所出，只是示其大意，依此用之，恐未可承案！<#>問曰︰用心坐中治病，必有效否？答曰︰若具十法，無不有益！十法者︰(一)信、(二)用、(三)勤、(四)恒住緣中、(五)別病因起、(六)方便、(七)久行、(八)知取捨、(九)善護、(十)識遮障。何謂爲信？謂信此法，必能治病。何謂爲用？謂隨時常用。何謂爲勤？謂用之專精不息，取得差爲度。何謂爲住緣中？謂細心念念依法，而不異緣。何謂別病因起？具如上說。何爲方便？謂吐納運心緣想，善巧成就，不失其宜。何爲久行？謂若用之，未即有益，不計日月，常習不廢。何爲知取捨？謂知益即勤用，損則舍之，微細轉心調治。何謂知善護？謂善識異緣觸犯。何謂識遮障？謂得益不向外人論說，未益不生疑謗。若依此十法所治，必定有效不虛也。<#>◎附二︰《禪門口訣》（摘錄）<#>坐禪人問種種病？師誡言︰但系心在境，不令他緣，病自差耳！用之者，遠至三日，無有不差，問︰心亂橫見？答︰攝念可愈。問︰四大增損，那得複差？答︰心之動轉，由扇之有風，住止理數然。師教誡常言︰實心系實境，實緣次第生，實實迭相注，自然入實理。問︰但得禪定，便得入理，爲有地位耶？答︰利根者，心定便入亦無的位；鈍根者，備經九次第定，定盡方會。問︰外道修禪定，至非想，那不會理？答︰外道修定，皆滯我心，心爲障故，不會理也。<#>夫痛者，是亂風起，由與外爭故也。云何與外爭？謂心去時，以表牽也，如教嬰兒行，但任之而已，不得牽挽，欲速達者可不慎乎！急者，是絞風起，由行者專大過報！風勢分不盡故也。若過、若不及爲失一矣！癢者，由行者息生時謂爲滅，息滅時謂爲生，意與息相違故也。故雲︰不諦不明，賊從內生。冷者，由行者不以味所念處，水大增也。熱者，由行者常有希望，火大增故也。<#>師言︰夫欲修行者，要須有分，無分者不能辦事也。何謂爲分？所謂四心︰一者堅信，謂深信師。二者受用，謂師法也。三者精勤，常自勉勵。四者方便，謂細回轉。雲身中脉，如百川歸海，心如拘物頭，四片相合，一片各有十紀脉，共絞絡故，心端有四十脉也。其下一脉直往趣臍，號曰︰‘優陀那風’。優陀那者，中也，故號此脉爲中脉也。初坐之中，其外種種變形，或作父母、師僧、國王、美女形像、師子、虎狼，如是謂魔鬼！行者，當假想心，作金剛刀，擬之即去。<#>夫病有多種︰(1)身作病，(2)鬼作病，(3)魔作病，(4)不調息成病，(5)業障病。今須識知︰第一身自作病者，坐時或倚壁、或衣襟，大衆未出而臥，此心懈怠，魔得其便，入身成病，使人身體，背脊骨欲疼痛，名爲注病難治，行者慎之！治法者，用息從頭流氣，向背脊曆骨節邊注下，須好用心方差耳！<#>第二鬼作病者︰有人坐時，其心念種種事，或望有所知，或欲知人吉凶，有兜醯羅鬼，來入其身，種種變現，或見吉凶事、知他身，或知一家、一村、一聚落、一州、一郡，及一國土中，吉凶善惡等，或如似聖人，此非聖也，幷是前鬼所作，莫取之也。若不治之者，久久亦能殺人。<#>第三魔作病者︰有人坐時，心念利養，魔即現其種種，衣服、飲食、七珍、雜物供養之，具應識之！若覺，急須治之，若不治，入心成病者難治。<#>第四病者，有人坐不解調息成病︰令人身體枯閉而羸瘦，此人無罪易治。治法︰用遍息，正用心息之息，名爲遍滿息。用之法︰以心住息，從頭溜氣，遍滿四肢，此是不解用息，使筋脉焦枯，身無潤澤。令以此二息從上流下，令息遍身，故名遍息、滿息，息遍滿故，身即平復，可用止息。云何名止息？平心直住不動，是名爲止息。<#>第五業障病者︰舉身腫滿，顔色虛肥而黃，此人障重難治，應須懺悔。治法︰用燋息、■息。云何名燋■？二息亦非外，別捉■等物，來著身中，還用心息想作燋■。二息從頭至足，及溜氣四肢，通遍令使腫滿得消，還用心息平心直住，息得平復，唯須懺悔。<#>複有四肢痿弱無力，兩臂兩足欲落，或一臂欲落者。治法︰用遍息流氣使滿四肢，良久自差。若口向左邊窪，即注息往左，若右邊窪，注息往右邊，若向左角、右角，如上法。若有宿痤冷熱等病，用息向下流使病滅，身中細碎衆病，皆用息治之。若冷病即用熱息流之，若熱病即用冷息流之，對治作法各用此二息治之。複須行時用息，若足輕頭重，此是心高妄想，可息妄想心，可息高心，可向下看心；若足重頭輕，悲者向心，若行時，複次，須用心不高不下，使息調和，用息使身心俱遍，即入通明觀，可觀‘心性三昧’、‘身相三昧’，心相爲其本。經言︰識心達本源，無虛假故。<#>治痢法︰安心臍下，患冷痢則作暖息，患熱則作冷息，取差爲止。治嗽法︰取嗽欲發時，三過吐氣，然後安心中觀，嗽欲發時，便吐氣令出，還如先安心自差。治腫法︰作息腫斷，令息撮聚欲遍，當腫上以心住定，穿作一孔，令息從中出入即差治耳。滿法︰安心置孔外，細細引，自牽氣令出，須臾自差治。<#>人坐忽然喉中，如似有物長一二寸，不肯出者，安心物上，須心住定，然後分心四向，意地語雲︰內外皆空，病從何生？亦須解空性，遣之自去。<#>治坐中忽得短氣，可先噓氣，從鼻却入，令氣滿身竟令出，然後安心置掌文中，不久自去。<#>又息治身中，種種病法︰取氣從鼻却入，令氣滿身竟，然後細細閉口隨氣，自內置此息去，引心從骨中直下，出不淨門外住，眠時引息內脚心，行住坐臥，恒用此心。自四處有雜病時，須此息息通，然後隨病處，所引氣息，從病處出入，空無有礙者即差。治冷病用暖息，治熱病用冷息，治骨髓病用刀息，破脚十指頭幷作息，破脚趺上骨令出即差！治人身分腫，刀息破脚十指，奇中令出。通身腫滿，安息脚心下，身重作輕息，身輕重息。初坐之中，數息長短，外神來鼻，其心直上至頂蒸熱。却之法︰合口縮氣，向上至頂，還向下牽氣則止！其若不治，通目兩目俱暗，此是何患？若爲鬼神，鬼神名字‘跋違多’，舒手蓋目盲，即誦咒曰︰‘人之波晝比尼若波晝憂藪波晝’。誦至三遍，眼即開明，還如本初坐，得細住心爲外人觸！氣上塞胸腹脹，不得安坐者，此是身中六神俱奔在胸，以是令患，治之法︰先解衣帶出氣，使長入氣，使短十息，然後誦前咒，命‘阿那般那’乃至十得差，初坐成得細住心，爲人來觸。<#>氣上沖肺成病者︰即令肺脹過百日，即吐逆不得飲食，此是外有惡神，來入人身，名‘跋多神’，赤色、六眼、八孔，或大或小。複有一小神，名曰‘呼搜醯’，或變形作小兒，或作蟒身，其形赤黑色。‘兜羅醯神’，其形或大或小三遍。初坐中或得身體，骨節腰背疼痛，自呼辟注，此是何患？此名六根通身游戲，不久患，舉身頂直三過，舒身命‘阿那般那’即差。<#>初坐之中，六神沈曀，爲外人來觸，六神橫出身外，毛孔中各有一神，皆來奔入，喜有起，身體青腫，妨不得坐。治法︰先合口縮氣向上，二遍身中，還牽氣向下，然後誦前咒，命‘阿那般那’，複列惡鬼神名字，呼‘搜醯、跋違多’即差。<#>又言名出息爲安，安般之人，唯數出息，初坐中，或有掉動者非久患！治法︰先命‘阿那般那’，云何亂？語休即止。初坐中，或有身中火起，不是患也，治法︰外邊暗賫火入，莫使知聞，盆合頭此人令坐，傍人唱言︰‘此是大火起’開眼不見，滿三遍即止。初坐中，或有身中水出者非患，治法︰盆盛水，莫使聞知，口含水灑面，開眼不見，滿三遍即止。初坐中，重觸得心，爲人來驚，心中迫迮，即時摸捫，下病大小行不通，此是身中六神，俱下出故生患。治法︰縮氣向下，還牽向上，說咒命‘阿那般那’以差爲限。欲上厠用心法︰大小便出時，可作一切病出想！<#>又行者，心少開悟于其深義，如有漸解，其心歡喜，思量過分，複得忍勞患，行者當以智籌量，應止則止，應觀則觀，止觀順宜，便可得久。思勞之狀衆多，亦得頭痛、氣滿，皆用息治之。治頭痛法︰鼻中入氣，口中微引氣出，意想念頭中痛氣，微從口出，若心細微緩調順時，三度引氣出，當自欠呿，如是引氣欠呿不過至十，頭痛則差。治腹中氣滿法︰鼻中入氣，口微引氣出，意念腹中悶氣，使從口中出，患時當嗌氣，若腹中結極滿患時，當仰眠申手脚，以手輕腹皮上，須按摩之十回、五回，當有嗌氣，還複起坐，引氣如前治法。若心調順細，乃至十年二十年，結氣滿患，但一日一夜，心息調順，氣息調和，不緩不急，不粗不細，調和得所患皆差也。若以息粗細緩急，調和不得所者，終不能差也。若出息有聲名‘粗急’，出息如欲不續，名‘細緩’，細緩者善。<#>又以腹中氣滿悶時，長引氣出，更增其患，出息使不長不短，調順和適，得所患必差也。以調和氣息治患法︰治一切腸中氣，故坐禪和適得所者，所患悉差。又坐禪入得好細心定，不得懷憂恚惱，必成氣患，數入息時，數入息亦成氣病緣，五臟中作境界，修定亦成病，乃至誦經，連文接句，或出氣不時攝入，入氣不時出盡成病，皆以前法治之。又治頭痛時，不得治腹滿，治腹滿時，不得治頭痛，一時治兩患，則更增其患！若頭中氣極，治其患時，鼻中入氣而大開口，微引氣出之。又勤坐之人，多喜有氣。若有氣患，常用口中出氣治之。坐人齒冷，心得調細時，鼻中入氣，還以鼻中，微引氣出治之。其若心得調細，一切氣患，盡用鼻出入息治之。<#>若又用數息法，緣所患隨息，亦善入時不緣，但緣出息也。若修觀過分，故心則浮亂，怡空過分，故心則沈！鈍行者，常善觀察思惟治此患也。又坐禪人，若調心在身中、五臟中，來緣境界，或謂五臟中，定心來緣境界，勤坐之人不久成病，能令行人，五臟界生氣脉，與境界相連，使人得急攣病。治法︰意想觀身中，上下使空。如木筒相乃至臨坐，及地皆令使空作意想，身中氣息，盡使向下入地而去，若心調順不久即差。患若差竟，教使觀脚踝子上境界也。又須教患者，汝得此患，由心錯謬，謂言在身中。心法不在身外，不在身內，隨所緣而生，汝當解之。<#>又複坐人，心念境界時，意謂作眼見相，又複坐人得住時，有光明照境界上，不知是心光明？意光明？從明中出，住在境界上，是人不久患眼睛疼痛，令人眼闇痛。治法︰即以心緣眼，心見眼合，而作是念！見觀之法，眼應開視，今見眼合，知非眼見。複次，緣眼時見境界上明，向上緣眼是心，心從明中出，而是心法不在內、不在外、不在中間，眼是心法故，隨心所緣處生，亦複不在內、外、兩中間，作是觀時，錯謬假心，患皆除斷，眼患即除。又坐時不得令衣帶急，使人得氣滿患。又複坐人得上地定，不得就坐中，起善惡覺觀，令人頭痛患，皆須慎之！是等諸患，如上法治之。<#>又複坐人，見境界上有塵起，凝如似紡車轉者，是人有風患，不得修學上地禪定，令人發狂！但得學身念處，觀行法方便治風患，差乃可得學上地定耳。<#>若入淺定，而爲外聲觸，或有事觸身時，即覺出定，不能成患。若心嫌恨嗔恚惱，即成氣滿患。若入深定，有大聲觸，聲雖在外而在身中，聲或在境界上聲，是人欲出定，不能得出，心在身中怖怕，精神荒迷後乃得出，即令人得腹脹患。或暴下血，有事觸身得患，亦如是。治法︰亦用調息，如前法也。若起嗔恚憤怒，則不可治。或時，人初坐時，若大小便不通，蹴氣向上，還牽向下，咒‘阿那般那’即差。初坐時，有好種種事起，人來觸惱，或謗佛法、胡語，令人不解，此是惡鬼入身，名‘兜醯羅’，誦前咒即差。兜醯羅神，其身黃，乍大乍小，命入息阿那、出息般那，治身卒痛法。<#>問︰安般人何故舉身卒痛？一師言，由食太飽未消，而便攝念，氣粗念細，故使然也。治法︰二三日省食，節息令長，諦緣出息相，二三日坐便愈。一師言︰由攝念太急，則氣結故病。治法︰想身狀甑（音增，炊器）上飯氣，然後想有風，從臍中起，出至面門，面門者口也，轉轉猛大，吹身氣令散，散後身痛即愈。數日須食肥膩，食慎勿見風。又治法于未食時，密室中慎勿聞聲，寬放四肢，于面門調和氣息五過，二三日坐即差。<#>又雲︰由初坐時，行風猶盛，不作方便，即急捉體如住風，體住風與行風爭力故也。治法︰須行動從緩漸急至五裏許，還複從急至緩即坐，長噓息四五過，寬放四肢，泄然複放意，經食頃，複引息二三過，勿令耳聞聲，複放意如前，經一食頃，然後攝念至一坐即耳。<#>◎附三︰禪病因緣及對治法（摘錄自《摩呵止觀》卷八上）<#>［病起因緣］<#>明病起因緣有六︰(一)四大不順故病，(二)飲食不節故病，(三)坐禪不調故病，(四)鬼神得便，(五)魔所爲，(六)業起故病。<#>(一)四大不順者︰行役無時，强健擔負，裳觸寒熱，外熱助火，火强破水，是增火病；外寒助水，水增害火，是爲水病；外風助氣，氣吹火，火動水，是爲風病；或三大增害于地，名等分病；或身分增害三大，亦是等分屬地病。此四既動，衆惱競生。<#>(二)飲食不節，亦能作病︰如姜桂辛物增火，蔗蜜甘冷增水，梨增風，膏膩增地；胡瓜爲熱病而作因緣。即是啖不安之食。<#>食者須別其性。若食食已，入腹銷化，粗者爲糞、尿，細者融銷，從腰三孔，溜入四肢。清變爲血，潤澤一身，如塵得水；若身血不充，枯癖焦减。濁者變爲脂膏，故諸根，减而成垢；新諸根，凝而成肉。<#>又，身火在下，消生髒，令飲食化溜，通遍一身。世諺雲︰‘欲得老壽，當溫足、露首。’若身火在上，又啖不安身食，則有病惱。<#>次食五味，增損五臟者︰酸味增肝而損脾，苦味增心而損肺，辛味增肺而損肝，碱味增腎而損心，甜味增脾而損腎。若知五臟有妨，宜禁其損，而啖其增；以意斟酌。<#>(三)坐禪不節︰或倚壁柱衣服，或大衆未出而臥，其心慢怠，魔得其便，使人身體背脊骨節疼痛，名爲‘注病’，最難治也。<#>次、數息不調，多令人痁癖，筋脉攣縮；若發八觸，用息違觸成病。‘八觸’者︰心與四大合，則有四正體觸；腹有四依觸，合成八觸。重如沉下，輕如上升；冷如冰室，熱如火舍；澀如挽逆，滑如磨脂；軟如無骨，粗如糠肌。<#>此八觸，四上四下︰入息順，地大而重；出息順，風大而輕。又，入息順，水大而冷；出息順，火大而熱。又，入息順，地大而澀；出息順，風大而滑。又，入息順，水大而 軟；出息順，火大而粗。若發重觸，而數出息，與觸相違，即便成病；余例可知。<#>又，但用止無方便成病者︰若常止心于下，多動地病；常止心于上，多動風病；若常止心急撮，多動火病；若常止心寬緩，多動水病。<#>次、用觀不調，偏僻成病者︰初托胎時，以思心起，感召其母；母即思五︰色、聲、香、味、觸等。一毫氣動爲水，水爲血，血爲肉，肉成五根、五臟。今坐禪人，思觀多損，五臟成病︰若緣色，多動肝；緣聲，多動腎；緣香，多動肺；緣味，多動心；緣觸，多動脾。<#>複次︰‘眼’緣青，多動肝；緣赤，多動心；緣白，多動肺；緣黑，多動腎；緣黃，多動脾。‘耳’緣呼喚，多動肝；緣語，多動心；緣哭，多動肺；緣吟，多動腎；緣歌，多動脾。‘鼻’緣臊，多動肝；緣焦，多動心；緣腥，多動肺；緣臭，多動腎；緣香，多動脾。‘舌’緣醋，多動肝；緣苦，多動心；緣辛，多動肺；緣碱，多動腎；緣甜，多動脾。‘身’緣堅，多動肝；緣暖，多動心；緣輕，多動肺；緣冷，多動腎；緣重，多動脾。此乃五臟相生；緣之過分，以致于病。<#>若就相克者︰緣白色多克肝，緣黑多克心，緣赤多克肺，緣黃多克腎，緣青多克脾。余聲等，例可知。<#>若五臟病，隱密難知，坐禪及夢占之。若禪及夢，多見青色，青人、獸、獅子、虎、狼，而生怖畏，則是肝病。若禪及夢，多見赤色，火起、赤人、獸、赤刀仗、赤少男女，親附抱持，或父母兄弟等，生喜、生畏者，即是心病。下去例，隨色驗之。<#>又，觀僻動四大者︰若觀境不定，或緣此，或緣彼，心即成諍，諍故亂，風起成風病。如禦嬰兒行，但任之而已；急牽望速達，即爲患也。又專專守一境，起希望心；報風熱勢不盡，成熱病。又觀境心︰生時謂滅，滅時謂生；心相違致，癢痛成地病。又，不味所觀境，而强爲之；水大增成水病。<#>(四)鬼病者︰四大五臟非鬼，鬼非四大五臟；若入四大五臟，是名‘鬼病’。若言無鬼病者，邪巫一向作鬼治，有時得瘥。若言無四大病者，醫方一向作湯藥治，有時得瘥。有一國王，鬼病在空處，屢被針殺；鬼方自來住在心上，針者拱手。故知亦有鬼病矣。<#>鬼亦不漫病人，良由人邪念種種事，或望知吉凶。兜醯羅鬼，作種種變，青黃等色；從五根入，則意地邪解，能知吉凶；或知一身、一家、一村、一國吉凶事。此非聖知也；若不治之，久久則殺人。<#>(五)魔病者︰與鬼亦不異。鬼但病身、殺身。魔則破觀心，破法身慧命，起邪念想；奪人功德，與鬼爲異。<#>亦由行者，于坐禪中，邪念利養，魔現種種衣服飲食，七珍雜物，即領受歡喜，入心成病。此病難治，下治中當說。<#>(六)業病者︰或專是先世業；或今世破戒，動先世業。業力成病，還約五根，知有所犯。若殺罪之業，是肝眼病；飲酒罪業，是心口病，淫罪業，是腎耳病；妄語罪業，是脾舌病；若盜罪業，是肺鼻病。毀五戒業，則有五臟五根病起，業謝乃瘥。<#>若今生持戒，亦動業成病。故雲若有重罪，頭痛得除；應地獄重受，人中輕償。此是業欲謝，故病也。<#>夫業病多種，腫滿黃虛。凡諸病患，須細心尋檢；知病根源，然後用治也。<#>［對治法］<#>明治法宜對不同︰若行役飲食而致患者，此須方藥調養即瘥。若坐禪不調而致患者，此還須坐禪，善調息觀，乃可瘥耳；則非湯藥所宜。若鬼魔二病，此須深觀行力，及大神咒，乃得瘥耳。若業病者，當內用觀力，外須懺悔，乃可得瘥。衆治不同，宜善得其意；不可操刀把刃，而自毀傷也。<#>今約坐禪，略示六治︰(一)止，(二)氣，(三)息，(四)假想，(五)觀心，(六)方術。<#>(一)用止治者︰溫師雲︰系心在臍中，如豆大，解衣，諦了取相，後閉目，合口齒，舉舌向腭，令氣調恂；若心外馳，攝之令還。若念不見，複解衣看之；熟取相貌，還如前。此能治諸病，亦能發諸禪。<#>作此觀時，亦有無量相貌︰或痛如針刺，或急如繩牽，或癢如蟲啖，或冷如水灌，或熱如火炙。如是諸觸起時，一心精進，無令退墮。若免此觸，能發諸禪；若神意寂然，即是電光定相。此尚能得禪，况不能愈疾？所以系心在臍者，息從臍出，還入至臍；出入以臍爲限，能易悟無常。<#>複次︰人托胎時，識神始與血合；帶系在臍，臍能連持。又是諸腸胃源，尋源能見不淨，能止貪欲。若四念處觀臍，能成身念處門。若作六妙門，臍是止門；兼能入道，故多用之。<#>正用治病者，丹田是氣海，能銷吞萬病。若止心丹田，則氣息調和；故能愈疾，即此意也。又有師言︰上氣胸滿、兩脅痛、背膂急、肩井痛、心熱懊痛、煩不能食、心■、臍下冷、上熱下冷、陰陽不和、氣嗽，右十二病，皆止丹田。丹田去臍下二寸半。<#>或痛切者，移心向三裏；痛又不除，移向兩脚大拇指爪橫紋上，以瘥爲度。頭痛、眼睛赤疼、唇口熱、繞鼻胞子、腹卒痛、兩耳聾、頸項强，右六病，兩脚間，須安置境界，以心緣之。<#>須臾水腹脹急痛，但一心注境；若心悶，當小息。小可更起，倚重作前法；若覺小除，彌須用治法。若因此腰脚急痛，即想兩脚下，作一丈坑；移前境界置坑底，以心主之，自當瘥。要在靜室。又常止心于足者，能治一切病。何故爾？五識在頭，心多上緣，心使風，風動火，火融水，水潤身；是故上分調而下分亂，以致諸病，或脚足攣癖等。<#>又，五臟如蓮華，靡靡向下；識多上緣，氣强沖腑髒，翻破成病。心若緣下，吹火下溜，飲食銷化，五臟順也。止心于足，最爲良治︰今當用，屢有深益。以此治他，往往皆驗。蔣、吳、毛等，即是其人。<#>又，隨諸病處，諦心止之；不出三日，無有異緣，無不得瘥。何故爾？如門開則來風，閉扇則靜。心緣外境，如開門；止心痛處，如閉扇，理數然也。又，心如王，病如賊；心安此處，賊則散壞。<#>又，未必一向止心病處。如《皇帝秘法》雲︰天地二氣交合，各有五行，金、木、水、火、土，如循環。故金化而水生，水流而木榮，木動而火明，火炎而土貞；此則相生。火得水而滅光，水遇土而不行，土值木而腫瘡，木遭金而折傷；此則相克也。如金克木，肺强而肝弱，當止心于肺，攝取白氣，肝病則瘥。余四髒可解。<#>又，用止治四大者︰若急止治水，寬止治水，止頂治地，止足治風。<#>(二)用氣治者︰謂吹、呼、、呵、噓、■，皆于唇吻吐納，轉側牙舌，徐詳運心，帶想作氣。若冷用吹，如吹火法；熱用呼；百節疼痛用，亦治風；若煩脹上氣，用呵；若痰■，用噓；若勞倦，用■。<#>六氣治五臟者︰呵治肝，呼吹治心，噓治肺，治腎，■治脾。又，六氣同治一髒︰髒有冷用吹，有熱用呼，有痛用，有煩滿用呵，有痰用噓，有乏倦用■。餘四髒亦如是！<#>又，口吹去冷，鼻徐內溫，安詳而入，勿令衝突；于一上坐，七過爲之，然後安心；安心少時，更複用氣。此是用治意；若平常吐穢，一兩即足。口呼去熱，鼻內清凉。口去痛，除風鼻內安和。口呵去煩，下氣散痰者，想胸痰上分隨口出，下分隨息溜，故不須鼻中補也。噓去滿脹，鼻內安銷。■去勞乏，鼻中和補；細心出內，勿令過分。<#>善能斟酌，增損得宜；非唯自能治病，亦能濟他。<#>(三)用息爲治者︰夫色心相依而息，譬樵火相籍而烟。瞻烟清濁，知樵燥濕；察息强軟，驗身健病。若身行風橫起，則痛癢成病；何暇用心？須急治之！先須識息有四伴︰有聲曰風，守之則散；結滯曰氣，守之則結；出入不盡曰喘，守之則勞；不聲不滯，出入俱盡曰息，守之則定。<#>當求靜處結跏，平身正直，縱任身體，散誕四肢，布置骨解，當令關節相應；不倚不曲，緩帶，轉側調適︰以左手置右手上，大指才令相詣；縱放頰車，小小開口，四五過長吐氣；次漸平頭，徐徐閉目，勿令眼斂太急，常使籠籠，然後用息也。<#>用息治八觸相違病者︰若因重觸，成地大病，偏用出息治之。若發輕觸，成風病，偏用入息治之。若發冷觸，成水病，偏用出息治之。若發熱觸，成火病，偏用入息治之。餘亦如是！若得調和正等，隨意而用；此用常所數息，非作別息也。<#>次、別運十二息者，謂︰上、下、焦、滿、增長、滅壞、冷、暖、沖、持、和、補。此十二息，帶假想心。所以者何？若初念入胎，即有報息。隨母氣息，兒漸長大，風路滑成；兒息出入，不復隨母。生在異處，各各有息，名‘報息’。依息者，依心而起；如嗔欲時，氣息隆盛，此名‘依息’也。前六氣，就報息帶想；今十二息，就依息帶想，故不同前也。前明緣五色爲五臟病者，此則依髒爲病，故用今依息治之。<#>上息治沉重地病，下息治虛懸風病，焦息治脹滿，滿息治枯瘠，增長息能生長四大。外道服氣，秪應服此生長之氣耳。滅壞息散諸■膜，冷息治熱，暖息治冷，沖息治癥結腫毒，持息治掉動不安，補息補虛乏，和息通融四大。作諸息時，各隨心想，皆令成就。細知諸病用諸息，勿謬用也。<#>(四)假想治者︰前氣息中，兼帶用想；今專以假想爲治。如辨師治癭法；如患症人，用針法；如《阿含》中，用暖蘇治勞損法；如吞蛇法云云。<#>(五)觀心治者︰不帶想息，直觀于心；內外推求，心不可得，病來，逼誰？誰受病者？<#>(六)方術治者︰術事不知則遠，知之則近。如治噦法，如治齒法，如拈大指治肝等云云。術事淺近，體多貢幻，非出家人所須，元不須學；學須急弃。若修四三昧泡脆之身，損增無定；借用治病，身安道存，亦應無嫌。若用邀名射利，喧動時俗者，則是魔幻魔僞。急弃！急弃！<#>三十六獸嬈人，應三遍誦咒曰︰‘波提陀毗耶多　那摩那　吉利波　阿違婆　推摩■難陀羅　憂■摩　吉利摩　毗利吉　遮■摩。’<#>初得細心，外境觸心驚擲，于是氣上，腹滿胸煩，頭痛悶。此是六神遍身游戲，因驚擲失守；外有惡神入身，奪其住處，故使如此。若治之法，閉口蹙鼻，不令氣出，待氣遍身；然後放氣，令長遠，從頭至足，遍身皆作出想，牽之令盡。如是三遍，然後誦咒︰‘支波晝　烏蘇波晝　浮流波晝　牽氣波晝’三遍竟，然後調息，從一至十；命出入息言‘阿那波那、阿晝波晝’，病即瘥也。<#>若赤痢、白痢，卒中惡，面青、眼反、唇黑，不別人者，以手痛拈丹田，須臾即瘥。<#>又，隨身上有痛處，以杖痛打病處，至四五十。此複何意？夫諸病無非心作，心有憂愁思慮，邪氣得入；今以痛逼之，則不暇橫想，邪氣去，病除也。<#>◎附四︰晦山戒顯《禪門鍛煉說》〈落堂開導〉（摘錄）<#>何謂防魔病？初機識性，狂亂萬端，所以開示話頭，必須上截關鎖。關鎖縝密，搜刮精嚴。意地邪思，不能帶影。學家所以止有悟道而無著魔也。萬一師家不觀機器，授話不重關鎖，任其紛飛業識，狂亂思惟，則熟人熟境，暗地奔騰，異見異聞，識田擾亂。<#>初參學人，無智慧以照破，無道力以攝持。或疑或怖，或喜或悲，突然竊發而魔事作矣。魔事一作，長老又無善巧爲之療治，只用五處縶縛，百千捶打，往往至于喪身而殞命，豈不悲哉！所謂雖是善因而招惡果也。若長老勤勤開導，用意防閑，則無此患矣。至于致病多端，不能備舉，最易犯者，無如迸氣胸前，以爲勇猛，及灰心冷坐，以求澄湛，二者爲甚也。<#>蓋參禪秘要，只在真實騰疑，而不在乎迸氣。自元代以來，有邪師者，多教人竪起脊梁，咬定牙關，緊拈雙拳，高撑兩眼，內實無真疑而外形猛狀，日以硬氣迸塞胸膺，其勢必至于心痛而咯血。况如此死挺模樣，亦豈可久之勢乎，此大病一也。<#>其次坐冷禪者，亦不起真疑，死心參究，一上禪床，惟萬端排遣，消歸無事，意想或生，即以一口氣不來等話，密念幾回，遂認四大非有，萬法俱空，灰心泯智，澄湛不搖，以爲工夫極則，勸令經行，心慮打失，寸步不移，坐至歲深，血脉不舒，易成浮腫而亦多火證，此實病在膏肓，而世醫拱手者也。<#>欲除諸患，存乎善知識不惜疲勞，日至堂中，勤行開導，或發其堅志，或示以真參，或警其疲怠；次則摧蕩其識情，■抹其知見，掃除其歧路，剿絕其病根，則魔病衆患，無從竊發，而學人真悟，不難冀矣。<#>［參考資料］　蔣維喬《因是子靜坐衛生實驗談》第五章；陳兵《佛教氣功百問》〈禪定與醫療養生〉；白隱《夜船閑話》；川田洋一《佛法只醫學》。<#>


meanings:
Đứng về lập trường Tổ sư thiền, nói chung những gì có thể chướng ngại sự kiến tính đều gọi là Thiền bệnh. Nói khác đi, hễ có sở trụ đều là bệnh, lọt vào tương đối đều là bệnh. Viên Giác kinh (Đại 17, 920 thượng) ghi: »大 悲 世 尊！ 快 說 禪 病、 令 諸 大 眾 得 未 曾 有、 心 意 蕩 然、 獲 大 安 隱。 – Đại bi Thế Tôn! Đã thuyết rõ những thiền bệnh khiến đại chúng trong hội được pháp chưa từng có, tâm ý sạch trơn, được hoàn toàn an ổn«.


meanings:
Tăng chúng tham thiền. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »師 入 院 日。 僧 問： 遠 別 雙 泉 來 臨 禪 眾。 入 門 一 句 願 師 舉 揚。 – Ngày sư vào viện, có vị tăng hỏi: Từ giã Song Tuyền, đi đến nơi tăng chúng tham thiền, ngưỡng mong Sư nói cho một câu mới vào cửa«.


meanings:
Chí, 2 quyển, do Diệu Đế (vị tăng Nhật Bản soạn), được xếp vào »Đại Nhật Bản Phật Giáo Toàn Thư« ấn hành vào niên hiệu Đại Chính thứ 2 (1913). Sách này nêu ra 244 thứ sách vở Thiền tông Trung Quốc và Nhật Bản, có giải thích sơ lược về tựa đề mỗi thứ. Nội dung chia ra: Đơn lục thiền yếu, Bả đoạn công án, Tông môn toàn sử, Tông môn lược sử, Tùng lâm lễ phạm, Thiền giáo tổng sử, Tông môn tùy bút, Thiền giáo tạp thuyết, Tông sư chú kinh v.v… Phần sau có phụ Thập di.


meanings:
(title) Sutra of the Expedient Practices of Meditation


meanings:
(902-979) Thiền tăng đời cuối Ngô đầu Đinh, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 11, nối pháp Đinh Trưởng Lão. Sư họ Lữ, quê làng Cổ Pháp (tức làng Đình Bảng, huyện Từ Sơn, tỉnh Hà Bắc, Việt Nam hiện nay), tuổi nhỏ sư theo đời học nghiệp Nho, về sau mới theo Đinh Trưởng lão xuất gia. Sư trụ trì chùa Song Lâm làng Phù Ninh, phủ Thiên Đức. Niên hiệu Thái Bình thứ 10 (977) triều Đinh, nhằm năm kỉ Mão, sư viên tịch, thọ 78 tuổi. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 6, nối pháp Thiền sư Đa Bảo. Không rõ tên họ và sinh quán. Sau sư đến trụ trì chùa Trùng Minh trên núi Thiên Phúc huyện Tiên Du (nay thuộc tỉnh Hà Bắc). Thiền phong của sư lan khắp, số người theo học có trên số ngàn, khiến cảnh chùa này trở thành một tùng lâm sung thạnh. Khoảng niên hiệu Thông Thuỵ (1034-1038), vua Lí Thái Tông thường đến viếng chùa sư. Sau khi về cung, Vua sai sứ đến chùa rước sư vào triều làm cố vấn. Khi sứ đến nơi, sư đã viên tịch. Vua rất đỗi mến tiếc, ngự chế thi và ai vãn, sai Trung sứ đến cúng và tặng lễ, thu linh cốt xây tháp cúng dường. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Còn gọi: Thiền tự, Thiền lâm. Tự viện Thiền tông, Thiền viện. Chương Giáp Sơn Thiện Hội Thiền sư trong CĐTĐL q. 15 ghi: »師 有 小 師 隨 侍 日 久。 師 住 後 遣 令 行 腳。 游 歷 禪 肆 無 所 用 心。 – Sư có chú tiểu theo hầu hạ lâu ngày. Sau khi trụ trì, sư bảo chú tiểu hành cước đến các thiền viện không có chỗ dụng tâm«. Thung Dung lục q. 1 ghi: »講 肆 謂 之 升 座、 禪 林 號 曰 上 堂。 – Giáo môn gọi việc đó là thăng toà, còn thiền lâm gọi việc đó là thượng đường«.


meanings:
Sách, 10 quyển, do Trường Lô Tông Trách biên tập vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 875. Vì sách này được hoàn thành vào niên hiệu Sùng Ninh thứ 2 (1103) nên còn được gọi là »Sùng Ninh Thanh Quy«. Cổ thanh quy thời Bắc Tống có phần lỏng lẻo, quy củ thiền lâm tạp loạn, Tông Trách vì xem trọng tinh thần của »Bách Trượng Thanh Quy« nên sưu tập các hành pháp kệ tụng của các chùa còn sót lại để biên thành Thiền Uyển Thanh Quy. Các thanh quy đời sau được chế định phần lớn tham khảo phỏng theo sách này.


meanings:
Sách, 1 quyển, không rõ tác giả, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 288. Sách này được làm ra để bổ cứu cho quyển »Thiền Uyển Mông Cầu Dao Lâm«, dùng thể văn vần, mỗi câu 4 chữ, gồm 144 câu (tức 144 tắc), dưới mỗi tắc đều có chú thích, từ tắc »Thiếu Lâm xích tướng« đến tắc »Đại Quy niệm tụng«, trưng dẫn các sách Bích Nham Lục, Nhân Thiên Bảo Giám, Lâm Gian lục.


meanings:
Còn gọi: Thiền Uyển Dao Lâm Chú, Thiền Uyển Dao Lâm, Thiền Uyển Mông Cầu, Thiền Lâm Mông Cầu, Thiền Mông Cầu. Sách, 3 quyển, cho Chí Minh soạn vào đời Kim, Đức Giản chú thích vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 189. Sư Chí Minh sưu tập hạnh nghiệp của các thiền sư làm thành sách tham khảo cho người sơ học biện đạo tu nghiệp. Sách này được làm theo thể văn vần, mỗi câu (mỗi tắc) 4 chữ, gồm 562 tắc, thu thập từ Phật Thích-ca mâu-ni đến Thiền sư Thủ Sơn Tỉnh Niệm đời Tống. Phần chú thích của sư Đức Giản chính là trưng dẫn ở các sách: Cảnh Đức Truyền Đăng lục, Ngũ Đăng Hội Nguyên, Nhân Thiên Nhãn Mục rất là tường tận.


meanings:
Đăng lục, 1 quyển, do Thiền sư Kim Sơn đời Trần (Việt Nam) soạn vào năm 1337. Nội dung ghi lại tông phái Thiền học và sự tích các nhà sư nổi tiếng ở nước ta từ đời Đường, Tống, trải đến các đời Đinh, Lê, Lí, Trần (từ cuối thế kỉ VI đến đầu thế kỉ XIII. Tuy văn bản hiện có không phải là bản in đời Trần mà là một bản khắc in lại vào năm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715), đó cũng là một trong số thư tịch đầu thế kỉ XVIII trở về trước còn giữ được văn bản-hiện vật đến nay. Sách này gồm có: Bài tựa không mang tên tác giả. Sau bài tựa có danh sách 14 người đệ tử của Thiền sư Thích Như Trí. Thiền phái Vô Ngôn Thông: gồm 38 vị. Thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi: gồm 28 vị. Thiền phái Thảo Đường: chỉ có biểu pháp hệ gồm 19 vị. Đây là một tác phẩm Đăng Lục có giá trị không chỉ riêng về văn học mà cả về sử học, triết học, văn hoá dân gian v.v… Cả về mặt văn bản, tác phẩm này cũng có một giá trị đặc biệt, bởi vì nó là một trong số rất hiếm tác phẩm khởi thảo từ cuối đời Lí, hoàn chỉnh và ổn định đầu đời Trần cách đây đã trên 7 thế kỉ mà vẫn còn truyền bản trọn vẹn lưu lại đến ngày nay.


vietnamese:
thiền hạnh tam thập thất phẩm kinh <đpb>


meanings:
Y (áo) của thiền tăng. Tông Môn Võ Khố ghi: »坐 次 （劉 宜 翁） 指 其 衲 衣 曰： 喚 作 什 麼？ 淨 （指 眞 淨 禪 師） 曰：禪 衣。 – Sư đang ngồi. Lưu Nghi Ông chỉ nạp y của sư, nói: Gọi nó là gì? Sư (Chân Tịnh Khắc Văn) nói: Thiền y«.


meanings:
Yếu chỉ Thiền tông. Tiết Đông Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »止 大 中 末 間、 住 於 新 豐 山、 大 弘 禪 要。 – Đến khoảng cuối niên hiệu Đại Trung (859), Sư đến núi Tân Phong, hoằng dương yếu chỉ Thiền tông«.


meanings:
6475請參閱 禪苑蒙求瑤林 請參閱 禪苑蒙求瑤林 請參閱 禪苑蒙求瑤林 請參閱 治禪病祕要法 請參閱 禪要經 [1] <一>全一卷。譯於東漢時代，譯者佚名。又稱禪要經訶欲品、禪要訶欲經。收於大正藏第十五冊。本經示行者於修定時，應作不淨觀，以期離欲，得空清淨智觀；亦即觀眾生之六欲：色欲、形容欲、威儀欲、言聲欲、細滑欲、人相欲，依前五欲觀不淨相，依人相欲觀白骨人相。又本經相當於鳩摩羅什等所譯禪法要解之最初部分。　<二>凡二卷。鳩摩羅什等譯於姚秦弘始四年至十四年（402～412）。又稱禪法要解、禪法要解經。收於大正藏第十五冊。（參閱「禪法要解」6471）　<三>全一卷。為中唐時代之偽經。書題禪門經，卷首慧光之序謂其又稱禪要經。由於當代達磨系之禪者感於小乘禪經之缺點，故作本經，欲以大乘禪經彌補小乘禪經之不足。本經採取經典之形式，內容標榜初期禪宗之思想及立場。開元釋教錄將本經列入偽經之中，然曆代法寶記、頓悟要門等禪錄皆引用本經，由此可知本經係流行於唐代至五代之禪林間。又敦煌文獻中發現本經之完本，編為史坦因第五五三二號；日本學者柳田聖山據此重新校訂，收於「塚本博士頌壽記念佛教史學論集」。


meanings:
Tĩnh tâm tư duy, quán chiếu chân lý. Chương Chí công Hoà thượng Thập tứ liệu tụng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »若 欲 斷 除 煩 惱、 此 是 無 明 癡 漢。 煩 惱 即 是 菩 提、 何 用 別 求 禪 觀 。 實 際 無 佛 無 魔、 心 體 無 形 無 段。 – Nhược dục đoạn trừ phiền não, thử thị vô minh si hán. Phiền não tức thị Bồ-đề, hà dụng biệt cầu thiền quán. Thực tế vô Phật vô ma, tâm thể vô hình vô đoạn. – Nếu muốn đoạn trừ phiền não, là kẻ si mê không sáng. Phiền não tức là Bồ-đề, đâu cần riêng cầu thiền quán. Tự tính không Phật không ma, tâm thể không hình không tướng«.


meanings:
Đạo pháp Thiền tông. Pháp Diễn ngữ lục q. trung: »大 眾 且 道。 昨 夜 夢 底 是。 適 來 說 底 是。 眾 中 盡 是 久 參 先 德 禪 道 之 精。 若 人 辨 得 試 出 來。 露 箇 消 息 看。 – Thử hỏi đại chúng đêm qua mộng cái gì, vừa rồi nói cái gì? Trong chúng đều là các bậc tiên đức tham thiền lâu ngày, tinh thông đạo pháp Thiền tông. Nếu có người nào biện được, thử bước ra thố lộ tin tức xem!«.


meanings:
Tức là »Thiền«, dịch âm của từ tiếng Phạn. Chương Đề-đa-ca, Tổ thứ 5 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »昔 與 師 同 生 梵 天。 我 遇 阿 私 陀 僊 人 授 我 僊 法。 師 逢 十 力 弟 子 修 習 禪 那。 自 此 報 分 殊 塗 已 經 六 劫。 – Xưa kia tôi với sư cùng sinh ở cõi Phạm Thiên, tôi gặp vị tiên A-tư-đà truyền dạy phép tiên, còn sư gặp đệ tử Phật cùng tu tập thiền-na, từ đó phân chia đôi ngã, đến nay đã trải qua 6 kiếp«.


meanings:
6471請參閱 釋禪波羅蜜次第法門<一>禪定之法門。指根本四禪、十六特勝、通明、九想、八背捨、大不淨、慈心、因緣、念佛、神通等十門。　<二>屬三學中之定學，亦指六度中之禪波羅蜜。禪源諸詮集都序卷上（大四八‧三九九中）：「萬行不出六波羅蜜，禪門但是六中之一，當其第五，豈可都目真性為一禪行哉?」（參閱「禪」6451）　<三>指禪宗之法門。又作禪宗門流、禪宗、佛心宗、禪家。（參閱「禪宗」6455）　<四>為日本佛教用語「禪定門」之略稱。又稱禪室。謂修禪定之門侶。即歸依佛門，剃髮染衣之男子，稱禪定門；女子則稱禪定尼、禪尼。在日本，剃髮入佛門之天皇，專稱禪定法皇。攝政、關白剃髮者，稱為禪定殿下、禪閣。（參閱「禪定門」6464）


meanings:
6471又作禪宗九山、九山門、九山禪門。朝鮮新羅末期，九名新羅僧先後來華學禪，返國後開創九禪剎，總稱禪門九山。其所屬之宗名，古稱禪寂宗，後稱曹溪宗。(一)迦智山派，道義於新羅宣德王五年（784）來唐，居止三十七年，從馬祖道一之門人西堂智藏習南宗禪，歸國後於全羅南道長興郡迦智山寶林寺弘揚南頓之旨，門弟子有英惠、清奐等八百餘人。　(二)實相山派，洪陟於憲德王（809～825）時來唐，嗣西堂智藏之法。歸國後，於興德王三年（828）開創本派。本山即全羅北道南原郡智異山實相寺，門弟子有秀徹、片雲等。　(三)闍崛山派，梵日於興德王六年來唐，從馬祖之門人鹽官齊安、滄州神鑑習法。文聖王九年（847）歸國，於江原道江陵郡闍崛山崛山寺創立本派，為禪門九山中門庭最盛之一派，門弟子有朗圓、朗空等。　(四)桐裏山派，慧哲（又作惠哲）於憲德王六年來唐，師事西堂智藏。神武王元年（839）歸國，於全羅南道谷城郡桐裏山開創泰（太）安寺。門弟子有道詵、如大師等數百人。　(五)聖住山派，無染來唐後，於終南山至相寺學華嚴，後受馬祖之弟子麻谷寶徹印可。文聖王七年歸國，住於忠清南道保寧郡聖住寺，撰「無舌土論」以宣揚宗風。門弟子有圓藏、靈源、玄影等二千餘人。　(六)師子山派，道允於憲德王十七年來唐，從南泉普願習禪法。文聖王九年歸國，住於全羅道雙峰寺。其弟子折中於江原道原州郡師子山創建法興寺。　(七)曦陽山派（又作羲陽山派），智詵初從梵體習華嚴之學，後從四祖道信之玄孫惠隱習禪。於慶尚北道聞慶郡羲陽山鳳嚴寺開創本派。門弟子有性蠲、敏休、楊孚等數百人。　(八)鳳林山派，玄昱於憲德王十六年來唐，受馬祖之門人章敬懷暉之印可。歸國後，於慧目山開創高達寺。於景文王八年（868）示寂後，其弟子審希（855～923） 於慶尚南道昌原郡開創鳳林寺，久之蔚成一派。　(九)須彌山派，利嚴於真聖王七年（894）來唐，受洞山良价之弟子雲居道膺之印可。孝恭王十四年（911）歸國。奉高麗太祖之命，於黃海道海州郡須彌山開創廣照寺。門弟子有處光、道忍等數百人。〔禪門九山來歷（金包光）、朝鮮佛教通史、朝鮮禪教史、朝鮮仏教の寺と歷史（鎌田茂雄）〕


meanings:
6474 【禪門寶訓→】請參閱 禪林寶訓 請參閱 禪林寶訓 凡三卷。朝鮮僧天頙撰，成書於元代世祖至元三十年（1293）左右。明代世宗嘉靖十一年（1532）與禪門綱要集合併刊行。收於卍續藏第一一三冊及禪門撮要卷下。係天頙摘錄景德傳燈錄、嘉泰普燈錄、傳法正宗記等諸燈錄中之宗乘質疑問答語要。內容包括禪教對辨門二十五則、諸講歸伏門二十五則、君臣崇信門三十九則等。又據朝鮮僧幻如覺岸（1820～1894）所撰之東師列傳卷一載，由年代與思想方面考證，本書作者應為真靜法庵。〔禪籍目錄〕


meanings:
Lục, 3 quyển, do Thiên Sách (vị tăng Cao Li) soạn, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 113, trang 985. Sách này là do tác giả trích lục các lời hỏi đáp chất vấn quan trọng về tông thừa từ trong các bộ Truyền đăng lục như »Cảnh Đức Truyền Đăng lục«, »Gia Thái Phổ Đăng lục«. Nội dung gồm có: 25 bài về Thiền Giáo đối biện môn. 25 bài về Chư giảng quy phục môn. 39 bài về Quân thần sùng tín môn. Sách này cùng với »Thiền Môn Cương Yếu tập« được ấn hành vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 11 (1532) đời Minh.


meanings:
Còn gọi: Tập Thể Thập Di Vấn. Sách, 1 quyển, do Khuê Phong Tông Mật soạn vào đời Đường. Tựa đề bên trong là »Trung Hoa Truyền Tâm Địa Thiền Môn Sư Tư Thừa Tập Đồ, Nội Cung Phụng Sa Môn Tông Mật Đáp Bùi Tướng Quốc Vấn«, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 110, trang 866. Sách này là Tông Mật đáp những câu hỏi của Tể tướng Bùi Hưu về lịch trình thay đổi và phát triển các tông phái Thiền tông vào thời kì đầu, và tính cạn sâu được mất của ngôn giáo. Nội dung chủ yếu có 3 phần: ① Thuật về nguồn gốc các tông, trình bày sơ lược về sự truyền thừa của Ngưu Đầu tông, Bắc tông, Nam tông, Hà Trạch tông, Hồng Châu tông, chủ trương lấy Hà Trạch tông làm Thiền tông chính thống. ② Nói về giáo chỉ các tông, trình bày sơ lược giáo chỉ của Bắc tông (phụ Tịnh Chúng tông của Vô Tướng, Bảo Đường tông của Vô Trụ), Hồng Châu tông, Ngưu Đầu tông, Hà Trạch tông. Đối với 3 tông trước có thêm lời bình ngắn. ③ Phê bình giáo chỉ các tông, ban đầu đem Bất biến tùy duyên để luận về các tông, kế đến luận về đốn ngộ và tiệm tu.


meanings:
(title) Compilation of Examinations of and Verses on Ancient Precedents


meanings:
Sách, 30 quyển, do Huệ Trạm và Chân Huấn (2 vị tăng Cao Li) biên. Tác giả sưu tập cơ duyên ngữ cú của các thiền sư trong các Truyền đăng lục, ngữ lục kể từ Sơ tổ Đạt-ma đến Thiền sư Giới Kham ở chùa Dục Vương đời Tống. Tổng cộng gồm 1125 tắc, phụ thêm các phần: Chư gia niêm cổ, Tụng cổ, Phổ thuyết, Tiểu tham.


meanings:
Sách, 2 quyển, do Thể Tịnh (vị tăng Triều Tiên) biên, được ấn hành vào niên hiệu Long Hi thứ 1 (1907) ở chùa Vân Môn, núi Hổ Cứ, Triều Tiên. Nội dung bao gồm 15 loại trứ thuật về Thiền tông Trung Quốc và Triều Tiên. Quyển thượng là các tác phẩm Thiền tông Trung Quốc, theo thứ tự là: Huyết Mạch Luận, Quán Tâm Luận, Tứ Hạnh Luận của Bồ-đề Đạt-ma; Tối Thượng Thừa luận của Hoằng Nhẫn, Uyển Lăng lục, Truyền Tâm Pháp Yếu của Hi Vận; Thị Mông Sơn Pháp Ngữ của Chính Ngưng; Tham Thiền Cảnh Ngữ của Vô Dị. Quyển hạ là các tác phẩm Thiền tông Triều Tiên, theo thứ tự là: Tu Tâm Quyết, Chân Tâm Trực Thuyết, Khuyến Tu Định Huệ Kết Xã Văn, Khán Thoại Quyết Nghi Luận của Phổ Chiếu; Thiền Môn Bảo Tạng lục của Chân Tịnh đại sư biên tập; Thiền Môn Cương Yếu tập của Thanh Phong, Thiền Giáo Thích của Tây Sơn Thanh Hư. Các sách trong quyển thượng cũng được xếp vào »Pháp Hải Bảo Phiệt«. Các quyển Khuyến Tu Định Huệ Kết Xã Văn, Khán Thoại Quyết Nghi Luận, Thiền Môn Cương Yếu tập trong quyển hạ là những tác phẩm chưa từng được ấn hành trước đó.


meanings:
Tác phẩm, 1 quyển, do Trạng nguyên Lương Thế Vinh soạn vào đời Hậu Lê, Việt Nam. Đây là một cuốn giáo khoa Phật học. Có thuyết đây là một cuốn sách nói về những nghi thức cúng tế trong Phật giáo, điều này không đúng. Vì chữ khoa trong Phật học có nghĩa là phân tích văn mạch và làm cho rõ ý từng đoạn. Văn đây là nguyên văn của kinh điển. Trong lúc Phật giáo suy đồi, có lẽ vì nhận thấy sách giáo khoa Phật giáo soạn thảo dưới đời Trần mất hết, nên Lương Thế Vinh mới biên tập một cuốn sách giáo khoa Phật học để giúp người chưa biết Phật học đi vào Phật giáo một cách dễ dàng. Tác phẩm này hiện đã bị thất lạc. Theo: VN PGSL q. 2 của Nguyễn Lang.


meanings:
Thi ca hợp tập, 4 quyển, do Tử Thăng và Như Hựu biên vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 116, trang 908. Nội dung bao gồm trên 80 mục răn dạy của các bậc cao tăng Thiền tông dưới hình thức kệ tụng như: Phật Tổ truyền pháp tụng, Tín tâm minh, Huyền trung minh, Tuyết Tử ngâm, Toạ thiền minh, Ngũ vị tụng, Thiền nguyệt quy giám, Chí Công dược phương, Nhân Tông Hoàng đế tán tăng, miễn Phật Quả hành cước, Chân tính tụng v.v…


meanings:
Còn gọi: Thiền Lâm Đoạn Luyện Thuyết, Đoạn Luyện Thuyết Thập Tam Thiên. Sách, 1 quyển, do Hối Sơn Thành Hiển soạn vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Đồng Trị thứ 11 (1872), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 985. Tác giả cho rằng rèn luyện thiền tăng cần phải giống như Tôn Võ dụng binh, nên ở trong sách này nêu ra cách rèn luyện thiền tăng gồm 13 bước theo thứ tự 13 thiên như sau: Kiên thệ nhẫn khổ, Biện khí thọ thoại, Nhập thất sưu quát, Lạc đường khai đạo, Thùy thủ đoạn luyện, Cơ quyền sách phát, kí xảo hồi hoán, Trảm quan khai nhãn, Nghiên cứu cương tông, Tinh nghiêm tháo lý, Ma trị học nghiệp, Giản luyện tài năng, Cẩn nghiêm phó thọ.


meanings:
Sách, 1 quyển, do Vân Thê Châu Hoằng soạn vào đời Minh, được xếp vào »Vân Thê Pháp Vựng« và Đại Chính Tạng tập 48, trang 1097. Phần đầu trích yếu 39 pháp ngữ của chư Tổ như Hoàng Bá Hi Vận, Huyền Sa Sư Bị, Nga Hồ Đại Nghĩa,… Phần kế tóm lược 24 gương tu tập, gồm quá trình tu khổ hạnh và khai ngộ của các Thiền sư như: Ngồi trên cây dựa mé hố, lấy dùi chích vào mình, thề không xổ mền, không lúc nào duyên cảnh khác, thân miệng đều quên, đụng đầu vào cột… Phần cuối là phần tóm lược các kinh dẫn chứng.


meanings:
① Thủ toạ trong thiền viện. Đại Giám Thanh Quy (Đại 81, 621 hạ) ghi: »僧 堂 坐 禪 號 令、 權 在 首 座、 不 在 住 持、 首 座 謂 之 禪 頭。 – Hiệu lệnh toạ thiền ở Tăng đường quyền ở vị Thủ toạ, chứ không ở vị Trụ trì, Thủ toạ được gọi là Thiền đầu«. ② Còn gọi: Thiền đậu, Thiền đâu, Thiện đô. Dịch âm của chữ Phạn Jantu, có nghĩa là chúng sinh. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Ngọn gió thiền, phong độ thiền. Bài thơ hoạ Hưng Trí Thượng Vị Hầu của Tuệ Trung Thượng Sĩ có câu: »禪 風 無 後 亦 無 前、 本 體 如 如 只 自 然。 – Thiền phong vô hậu diệc vô tiền, bản thể như như chỉ tự nhiên. – Không trước không sau phong độ thiền, muôn đời bản thể cứ như nhiên«.


meanings:
① Phần tinh tuý của Thiền. Chương Trần Nhân Tông trong Tam Tổ Thực lục ghi: »調 御 聖 性 聰 明、 多 能 好 學、 涉 歷 群 書、 通 內 外 典 萬 機 之 暇、 旁 招 禪 客、 參 究 心 宗、 尋 叅 慧 忠 上 士 深 得 禪 髓、 常 以 師 禮 事 之。 – Con người Ngài rất thông minh hiếu học, đọc hết các sách vở, suốt thông nội điển và ngoại điển. Những khi nhàn rỗi, Ngài mời các thiền khách bàn giải về tâm tông, tham học thiền với Thượng sĩ Tuệ Trung, thâm đắc đến chỗ thiền tuỷ. Đối với Thượng sĩ, Ngài kính lễ làm thầy«. ② Tên gọi khác của kinh Lăng Nghiêm.


meanings:
① Tế trừ phục, sau lễ đại tường ba tháng là trong kì đạm phục 禫服 trừ tang.


meanings:
Tế đạm phục (trừ tang, sau lệ đại tường ba tháng).


meanings:
6582又作禮拜、拜。即對佛、菩薩、尊者、長者、佛塔等表達敬意之行為。據大唐西域記卷二載，印度禮法有九種，稱為天竺九儀，即：(一)發言慰問，(二)俯首示敬，(三)舉手高揖，(四)合掌平拱，(五)屈膝，(六)長跪，(七)手膝踞地，(八)五輪俱屈，(九)五體投地等九種，依次顯示自輕至重之禮法。大智度論卷十則舉出揖、跪、稽首三種，依序為下、中、上之禮。同論卷一○○亦舉出禮有三種，即：(一)口禮。(二)屈膝，頭不至地。(三)頭至地，為最上禮。　跪之禮法有多種，以右膝著地禮拜，稱為「右膝著地」。據禪林象器箋禮則門禮拜條引涅槃經疏之說，因右膝有力，故跪能安久，起止便易，又右膝躁動，故著地令安。如互跪，即右膝著地而豎左膝之禮，主要為比丘所行之禮法。長跪，指兩膝著地，足尖支地而行禮，此禮較互跪為易而節省體力，主要為比丘尼所行之法。至於胡跪，原指胡人之跪拜，用以總稱印度、西域等地所行之跪拜禮，如上記之長跪、互跪等均屬胡跪，故胡跪之相，不一而足。　五體投地，為各種禮法中表達最高敬意之禮。其作法為先併雙足，正身而立，合掌垂首，手輕撩衣下擺，初右膝，次左膝、兩肘，依序著地；再伸兩掌，掌心朝上，觀想如觸受禮拜對象之足，並以頭額觸地一拜。此法以兩膝、兩肘與頭頂著地，故稱為五體投地、五輪投地、舉身投地。又以身體最上部之頭觸接受禮者最下部之足，故稱接足作禮、頭面禮足、頂禮雙足、接足頂禮、稽首禮足，或簡稱為頂禮、禮足。如禮拜對象為佛，特稱佛足頂禮。又若單稱稽首或稽首禮，則指屈頭至地之禮法。又稽首與歸命有輕重之別，稽首屬於身業，故意義較輕；而歸命屬於意業，故意義較重。此外，將佛像或經典戴於頭上禮敬之情形，稱為頂戴、頂受，與頂禮同表尊敬之極，蓋因五體中以頭為最尊貴之故。　在印度，信徒對佛及塔必先行一禮，其次依右轉方向繞巡禮拜，稱為繞佛（或稱行道）、右繞、旋右、旋匝。或繞一周，或繞三周，後者稱為右繞三匝。叉手亦為禮法之一種，印度稱為金剛合掌。即兩手合掌，左右兩手指頭相互交叉。在我國禪僧間所行之叉手禮，係以左手握抓右手，又稱拱手。　此外，我國於過去禪林間行敷展坐具禮拜者，稱為展拜。完全展開坐具三拜者，稱為大展三拜；同法行九拜者，稱為大展九拜；僧眾齊展三拜，稱為同展三拜。又有不展坐具，執坐具正半四折，當額其上之禮法，稱為觸禮。而禮拜在印度通常僅行一拜，我國一般則行三拜，甚至九拜、十八拜、百拜。　此外，另有「和南」（梵 vandana）之禮法，即對長上表示敬意而行問訊禮，為常見之禮法，又作婆南、槃那寐、槃荼味等，意譯為禮、歸禮。據摩訶僧祇律卷二十七載，和南有身、口、心三種，即：(一)身行頭面作禮，(二)口稱「和南」，(三)心存恭敬。其中，口稱「和南」即為和南最原始之形式。　又派遣他人代替自己去禮拜時，先自行禮拜（即傳拜），此稱代禮。〔文殊師利問經卷上不可思議品、梵網經卷下、根本薩婆多部律攝卷一、十住毘婆沙論卷十、釋氏要覽卷中、敕修百丈清規卷上尊祖章〕（參閱「和南」3125、「禮拜」6583）


meanings:
① Lễ, theo cái khuôn mẫu của người đã qua định ra các phép tắc, từ quan, hôn, tang, tế cho đến đi đứng nói năng đều có cái phép nhất định phải như thế gọi là lễ. ||② Kinh Lễ. ||③ Ðồ lễ, nhân người ta có việc mà mình đưa vật gì tặng gọi là lễ.


meanings:
① Lễ, lễ nghĩa: 喪禮 Lễ tang; ② Lễ phép, chào: 禮節 Lễ phép; 彬彬有禮 Lịch sự lễ phép; 敬禮 Kính chào; ③ (văn) Tôn kính; ④ Tặng phẩm, quà: 禮輕情意重 Lễ mọn tình thâm; ⑤ Sách Chu lễ, Nghi lễ và Lễ kí; ⑥ [Lê] (Họ) Lễ.


meanings:
① Nhà thờ bố gọi là nỉ. Sống gọi là phụ 父, chết gọi là khảo 考, rước vào miếu thờ gọi là nỉ 禰.


meanings:
① (văn) Nhà thờ cha; ② (văn) Rước cha vào miếu thờ; ③ [Mí] (Họ) Nễ.


meanings:
① Cầu cúng, ý mình muốn thế nào cầu người giúp cho cũng gọi là đảo.


meanings:
① Khấn vái, cầu cúng, cầu đảo: 祈禱 Khấn khứa; ② Mong, mong mỏi: 盼禱 Cầu mong.


meanings:
① Tế cầu mát, lễ tiễn, lễ cầu giải trừ tai hoạ.


meanings:
(văn) ① Xua đuổi tà ma; ② Lễ tế xua đuổi tà ma (trừ tà, tiêu trừ tai ương).


meanings:
① Vết ngón chân giống thú dẫm xuống đất.


meanings:
(văn) ① Vết ngón chân thú giẫm trên đất; ② Giẫm đạp.


meanings:
① Vua Vũ (vua đầu tiên của triều Hạ ở Trung Quốc, tương truyền đã có công trị thuỷ); ② (Họ) Vũ.


meanings:
① Tên núi, tên đất. ||② Khu, mỗi khu mười dặm là một ngu.


meanings:
(văn) ① Một loài khỉ ghi chép trong sách cổ; ② Khu rộng mười dặm; ③ [Yú] Núi Ngu (ở tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc).


meanings:
① (văn) Thần núi (có sách nói là một loài thú dữ); ② Như 離 (bộ 隹).


meanings:
(văn) ① Một loài côn trùng; ② [Xiè] (Họ) Tiết; ③ [Xiè] Chữ 契 cổ (bộ 大, dùng làm tên người).


meanings:
① Loài chim, loài cầm: 家禽 Gia cầm; 野禽 Chim trời, chim rừng; ② (văn) Chim muông, muông thú.


meanings:
① Lúa, lúa chưa cắt rơm rạ đi gọi là hoà.


meanings:
① Cây lúa; ② Thóc; ③ (văn) Lúa còn trên cây (chưa cắt rơm rạ).


meanings:
→ cát châu hoà sơn thiền sư 吉州禾山禪師; → cát châu hoà sơn hoà thượng 吉州禾山和尚


meanings:
Còn gọi: Thu Sơn. Núi nằm về phía tây bắc huyện Vĩnh Tân, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Ngọn cao nhất gọi là Xích diện phong, dưới ngọn núi này có chùa Hoà Sơn (còn gọi chùa Cam Lộ). Xưa nay là một trong những đạo tràng nổi tiếng của Thiền tông. Các vị như: Huệ Tông, Vô Ân, Đức Phổ, Huệ Phương lần lượt hoằng pháp tại đây. Người đời khi gọi Pháp hiệu của các vị, thường đặt 2 chữ Hoà Sơn ở trước.


meanings:
Thiền tăng Đức Phổ đời Tống trụ Hoà Sơn lâu đến 12 năm, người đời gọi là »Hoà Sơn Đức Phổ«. X. Đức Phổ.


meanings:
① Trụi, hói, người không có tóc gọi là ngốc. Nói rộng ra phàm cái gì có lông mà rụng trụi đều gọi là ngốc, như ngốc bút 禿筆 cái bút cùn.


meanings:
① Sói tóc, trọc, trọc nhẵn, hói: 禿頭 Đầu trọc, đầu hói, hói đầu; 禿山Núi trọc; 光禿 Trọc nhẵn; ② Trơ, trụi, trơ trụi: 禿樹 Cây trụi lá; 禿林 Rừng cây trơ trụi; ③ Cùn, cụt, cộc: 禿尾雞 Gà cụt đuôi; 禿尾狗 Chó cộc; 禿刀 Dao cùn; ④ Cụt, không hoàn chỉnh: 這篇文章結尾寫得有點禿 Bài này đoạn kết viết hơi cụt.


meanings:
Còn gọi: Ngốc tử, ngốc nô. Này lão trọc. Lời quở mắng đối với tăng nhân. Lâm Tế ngữ lục ghi: »禿 屢 生。 有 甚 死 急。 披 他 師 子 皮。 卻 作 野 干 鳴。 – Này lão trọc! Có việc gì mà vội vã thế? Mang hình tướng sư tử mà lại kêu tiếng của chồn«.


meanings:
① Lúa đâm hoa. Phàm các loài cỏ nẩy hoa đều gọi là tú. ||② Ðẹp lạ, như tú lệ 秀麗 tốt đẹp lạ. Cũng như tú mĩ 秀美. ||③ Tú tài 秀才 bên Tàu thì người đi học đều gọi là tú tài. Như tú tài bất xuất môn, năng tri thiên hạ sự 秀才不出門，能知天下事 học trò không ra khỏi cửa, sao biết được chuyện trên đời. Ở ta thi hương không trúng kì phúc hạch mà được phân số khá thì đỗ tú tài. Người được vào học nhà học của vua cũng gọi là tú tài.


meanings:
① Ưu tú, giỏi: 優秀 Ưu tú; ② Thanh nhã và đẹp đẽ: 山青水秀 Núi non đẹp đẽ; ③ (Lúa) trổ đòng, đâm bông, đâm hoa, trổ hoa, trổ: 秀穗 (Lúa) trổ đòng, đâm bông.


meanings:
Thiền tông Bắc tông lấy ngài Thần Tú làm vị đại biểu chủ yếu. Thần Tú truyện trong TCCTT q. 8 ghi: »天 下 贊 傳 其 道、 謂 秀 宗 爲 北、 能 宗 爲 南。 – Người đời rao truyền đạo này bảo Tú tông ở phương Bắc, Năng tông ở phương Nam«.


meanings:
→ đông thiền tú thiền sư 東禪秀禪師; → thiên long viện tú thiền sư 天龍院秀禪師; → ngũ tổ tú thiền sư 五祖秀禪師


meanings:
Hiệu của thiền tăng Minh Lâm, sống vào đời Thanh. X. Minh Lâm.


meanings:
① Riêng, cái gì không phải là của công đều gọi là tư, như tư tài 私財 của riêng, tư sản 私產 cơ nghiệp riêng, v.v. ||② Sự bí ẩn, việc bí ẩn riêng của mình không muốn cho người biết gọi là tư. Vì thế việc thông gian thông dâm cũng gọi là tư thông 私通. ||③ Riêng một, như tư ân 私恩 ơn riêng, tư dục 私慾 (cũng viết là 私欲) lòng muốn riêng một mình. ||④ Cong queo. ||⑤ Anh em rể, con gái gọi chồng chị hay chồng em là tư. ||⑥ Bầy tôi riêng trong nhà (gia thần). ||⑦ Các cái thuộc về riêng một nhà. ||⑧ Ði tiểu. ||⑨ Áo mặc thường. ||⑩ Lúc ở một mình.


meanings:
① Riêng, tư: 私事 Việc tư; 私信 Thư riêng; 大公無私 Chí công vô tư; ② Không thuộc của công: 私立學校 Trường tư; 公私合營 Công tư hợp doanh; ③ Bí mật và trái phép: 私貨 Hàng lậu; 走私 Buôn lậu; ④ Kín, riêng; ⑤ (văn) Thông dâm.【私通】tư thông [sitong] a. Ngấm ngầm cấu kết với địch, thông đồng với giặc; b. Thông dâm; ⑥ (văn) Cong queo; ⑦ (văn) Anh rể hoặc em rể (của người con gái, tức chồng của chị hoặc chồng của em gái); ⑧ (văn) Bầy tôi riêng trong nhà, gia thần; ⑨ (văn) Áo mặc thường; ⑩ (văn) Lúc ở một mình; ⑪ (văn) Đi tiểu.


meanings:
2984請參閱道樹經 梵名 Śītā。乃印度太古時期阿踰闍國邏摩王（梵 Rāma）之正妃。其父係毘提訶國（梵 Videha）闍那迦王（梵 Janaka）。於嫁邏摩王後，偶為邏伐拏鬼王（梵 Rāvaṇa）所奪，幽禁於楞伽城，邏摩王遂舉兵征服邏伐拏，救出其妃；印度著名之二萬四千頌敘事詩邏摩衍拏（梵 Rāmāyaṇa，即羅摩耶那），即詳述此事之經過。〔大毘婆沙論卷四十六〕


meanings:
① Một thứ thóc không có nhựa dính mà chín sớm gọi là tiên, như lúa ba trăng ta.


meanings:
① Cầm, như bỉnh bút 秉筆 cầm bút. ||② Một thứ để đong ngày xưa, 16 hộc là một bỉnh. ||③ Lúa đầy chét tay. ||④ Cùng nghĩa với chữ bính 柄.


meanings:
① Cầm. 【秉燭】 bỉnh chúc [bêngzhú] Cầm đuốc soi: 古人秉燭夜遊，良有以也 Người xưa cầm đuốc đi chơi đêm, thật có lí do (Lí Bạch: Xuân dạ yến đào lí viên tự); ② Theo, giữ vững: 秉公處理 Giữ vững công lí; ③ Đơn vị đo lường thời xưa, bằng 16 hộc; ④ (văn) Lúa đẫy chét tay; ⑤ [Bêng] (Họ) Bỉnh.


meanings:
Phất, chỉ cho cây phất trần (phủi bụi), là đồ vật trang nghiêm của Thiền gia. Khi thượng đường thuyết pháp cho đại chúng, vị Trụ trì hay người thay thế cho Trụ trì tay cầm phất tử thì gọi là Bỉnh phất. Tông Môn Võ Khố ghi: »後 二 年、擧 賢 篷 頭 首 衆、立 僧 秉 拂、說 法 有 大 過 人 處。 – Hai năm sau, cử Hiền Bồng đứng đầu tăng chúng, là vị tăng đứng cầm phất tử, thuyết pháp có chỗ hơn người«.


meanings:
Gọi đủ: Cổ Sơn Vi Lâm Thiền sư Cư Thủ Toạ Liêu ngữ lục. Còn gọi: Vi Lâm Thiền sư Bỉnh Phất ngữ lục, Vi Lâm Đạo Bái Thiền sư Bỉnh Phất ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Vi Lâm Đạo Bái soạn vào đời Thanh, Thái Tịnh ghi chép, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 125. Nội dung gồm có: Pháp ngữ lúc bỉnh phất, trà thoại, cử cổ, Phật sự, kệ, tụng, tán của thiền sư Đại Bái khi ngài ở Cổ Sơn, Phúc Châu. Quyển cuối là phần phụ lục »Hộc Lâm Ai Khổn« 1 quyển, là bài văn tưởng niệm về Thầy của sư là Vĩnh Giác Nguyên Hiền. Nội dung bao gồm: Tiên Hoà thượng Quy Chân Kí, lời dạy sau cùng, Tế văn, Tháp chí, Khởi Khám Cáo văn, Phong tháp cáo văn, cho đến lời bạt của vị tăng Nhật Bản là Liên Sơn Văn Dị.


meanings:
Còn gọi: Hạ hoả, Hạ cự. Một nghi thức hoả táng trong Thiền lâm. Nghĩa là cầm cây đuốc cử hành lễ Trà tì.


meanings:
① Mùa thu. Theo lịch tây thì từ mồng 8 tháng 8 đến mồng 8 tháng 11 là mùa thu. Theo lịch ta thì từ tháng 7 đến tháng 9 là mùa thu. Ðến mùa thu thì muôn vật điêu linh, khí trời sầu thảm, cho nên ai có dáng thương xót thê thảm thì gọi là thu khí 秋氣. Ðỗ Phủ 杜甫: Vạn lí bi thu thường tác khách 萬里悲秋常作客 ở xa muôn dặm, ta thường làm khách thương thu. ||② Mùa màng lúa chín gọi là hữu thu 有秋. ||③ Năm, như thiên thu 千秋 nghìn năm. ||④ Lúc, buổi. Như đa sự chi thu 多事之秋 lúc đang nhiều việc. ||⑤ Tả cái dáng bay lên.


meanings:
① Mùa thu: 秋風 Gió thu; ② Năm: 千秋 Nghìn năm, ngàn thu; ③ Lúc, thời buổi: 危急存亡之秋 Lúc nguy ngập mất còn; 多事之秋 Thời buổi rối ren; 彼當風牛莫及之秋 Trong lúc họ chưa can hệ gì đến ta (Nguyễn Lộ Trạch: Thời vụ sách); ④ Mùa màng; ⑤ (văn) Bay nhảy, bay múa, bay lượn, múa lượn: 飛龍秋，游上天 Rồng bay múa lượn, rong chơi trên trời cao (Hán thư: Lễ nhạc chí). 【秋秋】thu thu [qiuqiu] (văn) Múa lượn: 鳳凰秋秋 Phượng hoàng múa lượn (Tuân tử: Giải tế); ⑥ [Qiu] (Họ) Thu.


meanings:
(văn) ① Một loại gạo ngon; ② Hao tổn (như 耗, bộ 耒).


meanings:
① Trình độ, phẩm cách, trong tràng học chia các khoa như văn khoa 文科 khoa học văn chương, lí khoa 理科 khoa học triết lí, v.v. ||② Thứ bực, như xạ bất chủ bì, vị lực bất đồng khoa, cổ chi đạo dã 射不主皮，為力不同科，古之道也 (Luận ngữ 論語) bắn, chủ đích không phải là cho lủng da, vì sức người chẳng cùng bực, phép xưa là như vậy. ||③ Hố, như doanh khoa nhi hậu tiến 盈科而後進 đầy hố mà sau chảy đi. ||④ Ðoán, buộc. Như khoa tội 科罪 sử đoán vào tội, buộc tội, theo luật định tội. ||⑤ Khoa học, phàm một học thuật nào có dòng phái có thể thống mà khả dĩ đứng một mình được đều gọi là khoa học 科學. ||⑥ Khoa đệ đời xưa chia ra từng khoa mà kén người, ai được trúng cách gọi là đăng khoa 登科 (đỗ). Có khi cùng một khoa mục mà chia ra thứ bực khác nhau nữa, như đỗ tiến sĩ gọi là giáp khoa 甲科, đỗ cử nhân gọi là ất khoa 乙科. Lại một nghĩa nữa là khoa thi, như khoa giáp tí, khoa bính ngọ, v.v. ||⑦ Cây cỏ có một thân cũng gọi là nhất khoa 一科. ||⑧ Cất mũ để đầu trần gọi là khoa đầu 科頭. ||⑨ Trong các bản tuồng chia ra từng tấn gọi là khoa bạch 科白, khoa là chỉ về phần cử động, bạch là chỉ về phần nói năng.


meanings:
① Khoa, họ, giống, phòng (trong cơ quan): 文科 Khoa văn; 眼科 Khoa mắt; 財務科 Phòng tài vụ; 鯉科 Họ cá chép; 禾本科 Họ hoà bản; ② (văn) Xử tội, kết án, buộc: 科以徒刑 Kết án tù; 科罪 Buộc tội; ③ (văn) Khoa cử, khoa thi; ④ (văn) Để đầu trần: 科頭 Để đầu trần; ⑤ (văn) Phần trong bản tuồng: 科白 Phần cử động và nói năng trong bản tuồng.


meanings:
break a sutra or treatise down into small sections for exegesis and analysis


meanings:
① Tua lúa. ||② Giây, phép chia thời gian 60 giây là một phút.


meanings:
① Giây: 一分鐘六十秒 Một phút có 60 giây; ② (toán) Đơn vị góc bằng 1/60 của phút góc; ③ (văn) Tua lúa.


meanings:
① Thứ lúa chín muộn mà ít nhựa, như lúa tám cánh ta.


meanings:
Loại lúa chín muộn và ít nhựa.【秔稻】canh đạo [jingdào] Lúa lốc, lúa lùn, lúa tẻ.


meanings:
① Hạt lúa lép. ||② Chính trị không tốt gọi là bỉ chánh 秕政. ||③ Làm nhơ bẩn.


meanings:
① Lép: 秕子 Hạt lép, hột lép, thóc lép, lúa lép; ② (văn) Làm nhơ bẩn.


meanings:
Thiền pháp sâu kín khó hiểu, chẳng rơi vào ngôn ngữ văn tự, vượt khỏi ý thức phân biệt. Cách nói này biểu thị sắc thái tôn giáo sâu kín của Thiền. Lâm Tế ngữ lục ghi: »無 形 無 相、無 根 無 本、無 住 處、 活 潑 潑 地、應 是 萬 種 施 設、用 處 只 是 無 處。 所 以 覓 看 轉 遠、求 之 轉 乖、號 之 爲 秘 密。 – Không hình không tướng, không gốc không rễ, không chỗ trụ, thật là linh hoạt: ứng ra muôn thứ lập bày, chỗ dùng chỉ là không có chỗ. Thế nên tìm đó thì càng xa, cầu đó thì càng trái, gọi đó là Bí mật«.


vietnamese:
bí mật tam muội đại giáo vương kinh <đpb>


meanings:
4262乃大日經祕密八印品所說之八種印言，此八印為八葉院八尊之印明，表大日如來四智四行之德，係大日如來灌頂之祕印，故諸經軌中皆嚴禁授此祕密八印予初發心之行者。　(一)世尊大威德生印，此印由大日如來之大威德所生（淨菩提心之勢力），故稱大威德生。此印亦為東方寶幢如來之印；東方司淨菩提心之德，故稱大威德生。其印相以二手虛心合掌，二小指二食指開立。印言為南麼三曼多勃馱喃（namaḥ samanta buddhānām，歸命普遍諸佛）𡀽𡀩（raṁ raḥ，由淨菩提心生出萬德之義）莎訶（svāhā，成就）。　(二)世尊金剛不壞印，大日如來之智堅固不壞，猶如金剛，故稱金剛不壞。此印亦為南方寶生如來之印；南方是到金剛實際之位，故稱金剛不壞。其印相屈二食指，二拇指相捻。印言為南麼三曼多勃馱喃 鍐嚩（vaṃ vaḥ，灌頂之義）莎訶。　(三)蓮華藏印，又作如來藏印，為西方阿彌陀如來之印；彌陀為蓮華部之主，故稱蓮華藏。藏，含藏大悲曼荼羅之義。其印相即八葉蓮華印。印言為南麼三曼多勃馱喃糝索（saṃ saḥ，諦之義）莎訶。　(四)如來萬德莊嚴印，又作內外莊嚴印。如來之內外眾德悉皆具足，故稱萬德莊嚴。此印亦為北方天皷（鼓）雷音如來之印；此如來司自利利他事業成滿之德，故又稱內外莊嚴。其印相二手或呈蓮華合掌，或為虛心合掌，以二小指納入掌內。印言為南麼三曼多勃馱喃 含鶴（haṃ haḥ，因緣生之義）莎訶。　(五)如來一切支分生印，又作從佛支分生印。亦即東南方普賢菩薩之印。支分生，意謂從佛之支分所生，即指普賢菩薩。普賢司菩提心之德，為一切如來之長子，故稱支分生。其印相二手成蓮華狀合掌，並二拇指舒張而立，指端略屈，一如入佛三昧耶印。印言為南麼三曼多勃馱喃 暗噁（aṃ aḥ）莎訶。　(六)世尊陀羅尼印，亦為東北方觀自在菩薩之印；此尊為法部之主，故稱陀羅尼。陀羅尼，總持之義，是為法門之體性。其印相乃以前印（支分生印）屈二中指，或納入掌內，鉤屈相背，或僅呈鉤狀相背。印言為南麼三曼多勃馱喃 勃馱陀羅尼（buddhā dhāraṇi，佛總持）娑沒㗚底沬羅馱那羯翙（smṛiti vala dhanakari，念力作益）馱囉也薩鍐（dharaya satvaṃ，持有情）薄伽嚩低阿迦囉嚩底（bhagavati akāravati，世尊具形相者）三麼曳（samaye，本誓）莎訶。　(七)如來法住印，亦為西南方文殊師利菩薩之印；文殊乃智慧門之主，具有久住一切法門之德，故稱法住。其印相據大日經疏載，二手虛心合掌，二小指、二拇指相捻置於掌內，二中指開立，無名指、食指則指頭相合。餘經軌另有異說。印言為南麼三曼多勃馱喃 阿（ā）吠娜尾泥（veda vide，意即已具一切智，並以之惠益他人）莎訶。　(八)世尊迅疾持印，亦為西北方彌勒菩薩之印。迅疾持，表如來祕密神通之力加持迅疾之義。其印相以二手合掌，先以右掌置上，轉而向左，其時左掌覆於右掌上，復以之轉而向右，其時則右掌又覆於左掌上。其印言為南麼三曼多勃馱喃 摩訶瑜伽瑜擬寧（mahā yoga yogini，大瑜伽瑜伽）瑜詣詵嚩翙（yoge śvari，瑜伽自在）欠若唎計（khaṃ jari ke，空生作）莎訶。〔大日經卷五、大日經疏卷十七、胎藏次第要集記、大日經疏演奧鈔卷五十五〕


vietnamese:
bí mật mạn đồ kim cương tâm điện <pqđtđ>


meanings:
4266請參閱 真言大次第論 又稱勝者普遍大金剛持道次第、一切祕密精要開顯。宗喀巴（藏 Tsoṅ-kha-pa, 1357～1419）著。本書內容浩瀚，其略本與入門書極多，為西藏、蒙古密教之基本要典。書中將大乘佛教分為波羅蜜多乘與密咒乘，後者又分：作（梵 kriyā）、行（梵 caryā）、瑜伽（梵 yoga）、無上瑜伽（梵 anuttarayoga）等四部分，而特別強調後二者之重要。瑜伽即是說明五種現證菩提與五相成身觀。全書雖分別說明小乘、大乘、密教等三流，然特別偏重密教。


meanings:
4265梵名 Guhyasamāja-tantra 或 Tathāgataguhyaka。又稱祕密集會軌、如來祕密。前編 pūrvārdha 十八章，後編 parārdha 約三十五章，原型約成立於三世紀，至於整部經典之完成，則約在三世紀以後。此書內容，初敘經之說主大毘盧遮那如來住於清淨境界，當同住一處之阿閦如來加持大三昧耶時，從大毘盧遮那如來次第出現諸佛之曼荼羅。次論述諸佛菩提心之意義，蓋自實踐上而言，大毘盧遮那如來乃表現一切如來身、語、意之主，而諸佛之菩提心亦須具有菩薩實踐原理之內在性質，故謂菩提心乃透過身、語而可具現者；凡此皆由大毘盧遮那如來統攝之。復闡論欲達此境，須藉種種之瑜伽行，包括須具備特殊技藝之哈達瑜伽，而以大三昧耶曼荼羅之大毘盧遮那為觀想對象，以達最上階段之微細瑜伽或最上觀想。木書現存梵文原本、藏譯本、漢譯本（施護譯，佛說一切如來金剛三業最上祕密大教王經，七卷，收在大正藏第十八冊），其梵、藏註書甚多，為歷來各國佛教所盛傳之密教典籍。


meanings:
（梵 Guhyasamāja-tantra）密教無上瑜伽父怛特羅的代表經典。又稱《秘密集會》。相當的漢譯本爲宋·施護所譯的《一切如來金剛三業秘密大教王經》七卷（收在《大正藏》第十八册）。<#>全書計由十八分組成，前十七分稱爲〈根本怛特羅〉，最後一分稱爲〈續怛特羅〉。書中所提及的以五佛、四佛母（五蘊、四大之象徵）爲中心的曼荼羅，對主張阿■三十二尊曼荼羅的聖者流，以及主張文殊金剛十九尊曼荼羅的智者流影響頗钜。<#>關于本書的成立年代，早期由于誤認本書與《如來秘密經》（Tathāgataguhyasūtra）爲同本，又因爲寂天的《大乘集菩薩學論》（Sikṣāsamuccaya）中曾引用《如來秘密經》的經文，因此，華克哈（J. N. Farquhar）、溫特尼茲（M. Winternitz）等人認爲成立于七世紀前。然溫氏後來發現兩者幷不相同，曾修正其舊說。另有巴達恰裏雅（B. Bhattacharyya）、韋曼（Alex W ayman）持四世紀成立說，圖齊（G. Tucci）認爲是在七世紀到八世紀初期，羽田野伯猷認爲是在西元800年前後。松長有慶則認爲在700年代中期，《秘密集會》中的思想開始萌芽，大約在800年左右，它已成爲獨立的經典。<#>◎附︰松長有慶《秘密經典成立史論》第四章第一節（依觀摘譯）<#>《秘密集會怛特羅》的地位<#>無上瑜伽怛特羅（anuttarayogatantra）依其性質，通常可分爲三部分，即雙入（yuganaddha）、般若（prajñā）、方便（up-aya）等三種怛特羅。《西藏大藏經》中的十萬怛特羅，即依此順序作整理。雙入怛特羅，又名不二（advaya）怛特羅，相當于與時輪（kālacakra）有關的怛特羅。般若怛特羅，又名母（ma）怛特羅，有六族平等、毗盧遮那、金剛日、蓮華舞自在、上馬、持金剛等七族。方便怛特羅，又名父（pha）怛特羅，有阿■、毗盧遮那、寶生、無量光、不空成就、持金剛等六族。<#>《秘密集會怛特羅》（Guhyasamājatan-tra,gSaṅ ba ḥdu ppa）屬于方便（父）怛特羅中的阿■族。通常無上瑜伽部的怛特羅，是以根本（mūlatantra）怛特羅爲中心，另附隨有〈續怛特羅〉（ uttaratantra）或〈釋怛特羅〉，而此《秘密集會怛特羅》即屬阿■族之根本怛特羅，古來在印度及西藏兩地頗受重視。<#>《秘密集會怛特羅》的梵文寫本現存頗多。此梵文寫本大抵可分爲前半部與後半部。例如日本東大圖書館所收的梵文寫本，共有六種。其中只有前半部的有二種（No. 435,No.436），只有後半部的也有二種（No.120,No.438），前後兩部皆齊全的也有兩種（No.437,No.439）。與漢譯及藏譯可以相對應的是前半部。後半部的《Sampuṭa》、《Heru-ka》、《D%akinī》等怛特羅，屬般若（母）怛特羅系，而《Vasantatilaka》等怛特羅，則是相當晚期的作品。原形的《秘密集會怛特羅》，只有前半部，但到後世，由于此怛特羅非常流行，因此曾附加上其他系統的聖典及論書。<#>無論是梵本，或藏譯、漢譯的《秘密集會怛特羅》，都分爲十八分（章）。藏譯本的第十八分，名爲〈續怛特羅〉，前十七分則爲〈根本怛特羅〉。這種區分法在印度想必早已存在。此由此怛特羅之注釋書及成就法，多將第十八分當作〈續怛特羅〉處理，即可證明。藏譯本的譯者是修若達卡拉瓦馬（Śraddhāka-ravarma〉及仁欽桑布（Rin chen bzaṇ po），約譯于十一世紀初。<#>漢譯的譯名爲《一切如來金剛三業最上秘密大教王經》。宋·施護譯于西元 1002年。漢譯本幷沒有將第十八分特別區分開來。此《秘密集會怛特羅》在印度及西藏頗爲流行，但在漢地幾乎不受注意，完全沒有注釋書出現。因此，可以說此書在西藏及漢地的流布過程，是極爲兩極化的。其實不僅《秘密集會怛特羅》有這種情形，《喜金剛怛特羅》（Hevajratantra）的情形也一樣。在漢地，沒有無上瑜伽密教的流傳，而宋代所譯之與無上瑜伽有關的怛特羅，有些地方意義不明，誤譯之處亦複不少。此外，日本也沒有流傳無上瑜伽密教。<#>［參考資料］　松長有慶《秘密集會タントラ成立に關する二三の問題〉（《中野教授古稀紀念論文集》）；M. Winternitz著·中野義照譯《佛教文獻》第九章。<#>


meanings:
① Thuế ruộng, bán ruộng cho người cấy thuê cũng gọi là điền tô 田租. ||② Cho thuê, phàm lấy vật gì cho người mượn dùng để lấy tiền thuê dều gọi là tô. Như các nước mượn đất nước Tàu sửa sang buôn bán theo chính trị mình gọi là tô giới 租界.


meanings:
① Thuê: 租一輛汽車 Thuê một chiếc ô tô; ② Cho thuê, cho... thuê: 這所房子已經租給人家了 Cái nhà này đã có người ta thuê rồi; ③ Tiền thuê, tô: 房租 Tiền (thuê) nhà; 收租 Thu tô; 減租 Giảm tô; ④ (cũ) Thuế, thuế điền.


meanings:
① Thóc ngựa, những thứ gì để cho ngựa ăn, như rơm cỏ, v.v. đều gọi là mạt.


meanings:
① Thức ăn cho súc vật: 糧秣 Cỏ khô cho súc vật ăn; ② (văn) Cho (súc vật) ăn; ③ (văn) Chăn nuôi.


meanings:
4271秣剌耶，梵名 Malayagiri。又作摩羅耶山、魔羅耶山、摩羅延山、摩利山。大唐西域記卷十秣羅矩吒國（梵 Malakūṭa）條（大五一‧九三二上）：「國南濱海有秣剌耶山，崇崖峻嶺，洞谷深澗。其中則有白檀香樹、栴檀儞婆樹（梵 candaneva）。樹類白檀，不可以別；唯於盛夏登高遠瞻，其有大蛇縈者，於是知之，猶其木性涼冷，故蛇盤也。既望見已，射箭為記，冬蟄之後，方乃採伐。羯布羅香樹（梵 karpūra）松身異葉，花果斯別。初採既濕而未有香，木乾之後，循理而析，其中有香，狀若雲母，色如冰雪，此所謂龍腦香也。」此地在玄奘之記述中，乃屬印度最南方之地，而非玄奘實際所至之處。〔正法念處經卷六十八、慧琳音義卷二十六〕


meanings:
4271以古代中印度閻牟那河（今朱木那河）流域之秣菟羅國（梵 Mathurā）為代表之佛教雕塑藝術。西元三四○年時，笈多王朝之沙姆陀羅笈多（梵 Samudragupta, 335～375 在位）領有大部分印度版圖，獎勵發展固有之文學藝術與宗教，吸收犍陀羅佛教藝術，形成新藝術風格。所雕之佛像薄衣透體，衣紋細密而勻稱，被稱為秣菟羅佛教藝術。（參閱「秣菟羅國」4272）


meanings:
Cái cân: 足秤 Đủ cân; 百斤秤 Cân tạ; 提秤 Cân tay; 定量秤 Cân tự động.


meanings:
① Nước Tần. ||② Nhà Tần (248-207, trước T.L.), Tần Thuỷ Hoàng 秦始皇 diệt cả sáu nước thay nhà Chu làm vua gọi là nhà Tần.


meanings:
① Đời Tần (Trung Quốc, năm 221-207 trước công nguyên); ② (Tên riêng) tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc); ③ (Họ) Tần.


meanings:
① Mạ, gieo hạt thóc giống mọc mầm lên gọi là ương. ||② Phàm loài cây cỏ mới mọc, có thể san trồng đi chỗ khác được đều gọi là ương.


meanings:
① Cây mạ, cây non, cây giống: 樹秧 Cây con; 插秧 Cấy mạ; ② Dây: 白薯秧 Dây khoai; ③ Con giống v.v.: 魚秧 Cá con, cá giống; ④ Ương cây, gây giống: 秧幾棵樹 Ương mấy cây con; 秧了一池魚 Gây một ao cá giống.


meanings:
① Trật tự, thứ tự. ||② Phẩm trật, một tên riêng để định phẩm hàm quan to quan nhỏ. ||③ Cung kính. ||④ Mười năm gọi là một trật, bảy mươi tuổi gọi là thất trật 七秩, tám mươi tuổi gọi là bát trật 八秩, v.v. ||⑤ Lộc. ||⑥ Thường.


meanings:
①【秩序】trật tự [zhìxù] Trật tự: 社會秩序 Trật tự xã hội; ② (văn) Mười tuổi (năm): 七秩壽辰 Mừng thọ 70 tuổi; ③ (văn) Phẩm trật; ④ (văn) Cung kính; ⑤ (văn) Lộc; ⑥ (văn) Thường.


meanings:
① Một thứ lúa nếp dùng để cất rượu (nếp rượu).


meanings:
① Lúa nếp đen, dùng để cất rượu, dùng men bằng uất kim gọi là rượu cự xưởng 秬鬯.


meanings:
(văn) Lúa nếp đen: 秬 鬯 Rượu cự sưởng (cất bằng lúa nếp đen).


meanings:
① Mười vạn là một ức, mười ức là một tỉ.


meanings:
① Rơm, rạ, cọng, thân (cây): 豆秸 Thân cây đậu; ② (văn) Rơm lõi (đã bóc bẹ đi).


meanings:
① Dời đi. ||② Biến dời, như di phong dịch tục 移風易俗 đổi dời phong tục. ||③ Ông quan này đưa tờ cho ông quan cùng hàng khác gọi là di văn 移文. ||④ Một âm là dị. Khen. ||⑤ Lại một âm là sỉ. Rộng rãi.


meanings:
① Di (chuyển), dời: 轉移陣地 Di chuyển trận địa; 愚公移山Ngu công dời núi; ② Biến chuyển, thay đổi: 移風易俗 Thay đổi phong tục, dị phong dịch tục; 堅定不移 Kiên quyết không thay đổi; ③ Chuyển giao; ④ (văn) Chuyển giao văn thư; ⑤ (văn) Một loại văn thư nhà nước (công văn) thời xưa (chia làm văn di và võ di: văn di là những công văn có tính khiển trách; võ di có tính lên án, tố cáo, giống như bài hịch); ⑥ (văn) Ban cho.


meanings:
Xin ăn mâm thừa, chỉ những vị tăng hành cước không tự tỉnh giác mà cứ tới lui các chùa để tham vấn, chẳng khác nào những kẻ lang thang xin cơm thừa canh cặn. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 26 ghi: »諸 上 座、 明 取 道 眼 好、 是 行 脚 本 分 事。 道 眼 若 未 明、 有 什 麼 用 處？ 只 是 移 盤 吃 飯。 – Chư Thượng toạ! Phải làm sáng cho được đạo nhãn là bản phận của người hành cước. Nếu đạo nhãn chưa sáng nào có ích gì? Chỉ là qua lại các chùa để xin cơm thừa canh cặn«.


meanings:
① Thưa thớt. Ðịa quảng nhân hi 地廣人稀 đất rộng người thưa. ||② Lỏng, như hi chúc 稀粥 cháo loãng. ||③ Ít, hiếm có. Ðỗ Phủ 杜甫: Tửu trái tầm thường hành xứ hữu, Nhân sinh thất thập cổ lai hi 酒債尋常行處有，人生七十古來稀 Nợ rượu tầm thường đâu chẳng có, Ðời người bảy chục mấy xưa nay.


meanings:
① Thưa, thưa thớt, lưa thưa, lơ thơ: 地廣人稀 Đất rộng người thưa; 稻子种得太稀 Lúa trồng thưa quá; ② Loãng, lỏng, nhão: 粥太稀了 Cháo loãng quá; ③ Hiếm có, ít: 稀有金屬 Kim loại hiếm; 是時寇賊興起，道路隔絕，使驛稀有達者 Khi ấy giặc cướp nổi lên, đường sá bị cách trở, người đưa văn thư ở dịch trạm ít có ai đi tới (Hậu Hán thư: Độc Hành liệt truyện).


meanings:
① Cỏ vực, cỏ đồng, nghĩa như dã thảo 野草.


meanings:
(văn) Cỏ vực (cỏ dại gây hại cho mùa màng).


meanings:
① Thuế, món tiền nhà nước lấy vào của dân bao nhiêu đó để chi dùng việc nước gọi là thuế. Các hàng hoá đem bán phải nộp tiền rồi mới được bán gọi là thuế. ||② Thuê, mướn. Liêu trai chí dị 聊齋志異: Ðối hộ cựu hữu không chỉ, nhất lão ẩu cập thiếu nữ, thuế cư kì trung 對戶舊有空第，一老嫗及少女，稅居其中 ở trước nhà sẵn có gian buồng bỏ không, một bà cụ với một thiếu nữ đến thuê ở đó. ||③ Bỏ, như thuế giá 稅駕 tháo xe nghỉ ngơi. ||④ Ðưa cho, đưa tặng. ||⑤ Một âm là thối. Nghe tin muộn để tang muộn. ||⑥ Lại một âm là thoát. Cởi.


meanings:
① Thuế: 農業稅 Thuế nông nghiệp; 營業稅 Thuế doanh nghiệp; 納稅 Nộp thuế; ② (văn) Lấy thuế, thu thuế; ③ (văn) Bỏ, tháo bỏ: 稅駕 Tháo xe nghỉ ngơi; ④ (văn) Đưa tặng, đưa cho: 未仕者不取稅人 Người chưa ra làm quan không dám đưa tặng (phẩm vật) cho người khác (Lễ kí: Đàn cung thượng); ⑤ (văn) Thuê: 客稅屋，與鴻，蘋居 Tiên Khách thuê nhà ở với Hồng và Tần (Tiết Điều: Vô song truyện); ⑥ (văn) Cổi ra, đặt để: 乃稅馬于華山，稅牛于桃林 Bèn để ngựa ở Hoa Sơn, để bò ở Đào Lâm (Lã thị Xuân thu); ⑦ [Shuì] (Họ) Thuế.


meanings:
Thân (cây lúa), cuống (lúa, hoa): 高梁稈 Thân cây cao lương.


meanings:
① Cỏ đề, trong có hạt gạo nhỏ. Trang Tử 莊子: Kế trung quốc chi tại hải nội, bất tự đề mễ chi tại đại thương hồ 計中國之在海內，不似稊米之在大倉乎 (Thu thuỷ 秋水) kể Trung quốc ở trong bốn bể, chẳng cũng giống hạt gạo ở trong kho lớn sao? (ý nói rất nhỏ mà không đủ số, có lẽ là hạt kê).


meanings:
(văn) Cỏ đề (trong có hạt gạo): 太倉稊米 Hạt gạo trong trời không (Trang tử).


meanings:
Khen ngợi, nêu lên. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »是 以 紹 先 聖 之 遺 蹤。 稱 提 祖 令。 爲 後 學 之 模 範。 建 立 宗 風。 – Thế nên tiếp nối dấu vết của bậc Thánh trước (Phật) để lại, nêu lên thiền cơ của Tổ sư Thiền tông, làm mô phạm cho hàng hậu học, dựng lập tông phong«.


meanings:
Khen ngợi, truyền bá khắp nơi. Lâm Tế ngữ lục ghi: »山 僧 今 日 事 不 獲 已。 曲 順 人 情 方 登 此 座。 若 約 祖 宗 門 下。 稱 揚 大 事。 直 是 開 口 不 得。 無 爾 措 足 處。 – Hôm nay do sự bất đắc dĩ, Sơn tăng thuận theo nhân tình mới lên toà này. Nếu chiếu theo đệ tử Thiền tông khen ngợi và truyền bá đại sự, thực là mở miệng chẳng được, chẳng có chỗ để đặt chân«.


meanings:
Làm ra vẻ trịnh trọng. Lời nói hàm nghĩa chê bai. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong LĐHI q. 20 ghi: »莫 錯 仁 者！ 波 波 地 地 傍 家 走， 道 我 解 禪 解 道， 點 胸 點 肋， 稱 揚 稱 鄭， 到 這 裏 盡 須 吐 却， 始 得 無 事。 – Chớ lầm! Nhân giả, bôn ba chạy sang nhà này nhà nọ nói ta hiểu thiền hiểu đạo, vỗ ngực khoe khoang, làm ra vẻ trịnh trọng. Đến đây cần phải mửa ra hết mới được vô sự«.


vietnamese:
xưng dương chư phật công đức kinh <pqđtđ>


meanings:
5875請參閱 稱揚諸佛功德經 又作名稱。於諸佛之稱號中，自古即以如來（梵 tathāgata）、應供（梵 arhat）、正遍知（梵 samyak-sambuddha）、明行足（梵 vidyācaraṇa-saṃpanna）、善逝（梵 sugata）、世間解（梵 loka-vid）、無上士（梵 anuttara）、調御丈夫（梵 puruṣa-dymya-sārathi）、天人師（梵 śāstā deva-manuṣyānāṃ）、世尊（梵 bhagavat）等十號著名於世。於僧眾之稱號中，依戒律而有阿闍梨、和尚等，依僧官之職務則有僧正、僧都、律師等。此外，又有國師、大師、禪師等尊稱。


vietnamese:
xưng tán thất phật danh hiệu công đức kinh <cm>

meanings:
(xref) An alternative title for the 受持七佛名號所生功德經


meanings:
(title) Sutra on the Merit of Extolling Mahāyāna


vietnamese:
xưng tán như lai công đức thần chú kinh <cm>

meanings:
(title) Chengzan rulai gongde shenzhou jing


vietnamese:
xưng tán như lai công đức thần chú kinh <đpb>


vietnamese:
xưng tán tịnh độ phật nhiếp thụ kinh <cm>

meanings:
(title) Sutra In Praise of the Pure Land


vietnamese:
xưng tán thất phật danh hiệu công đức kinh <pqđtđ>


vietnamese:
xưng tán nhân thiên nhị chủng quá hoạn <pttđ>


vietnamese:
xưng tán tịnh độ phật nhiếp thụ kinh <bktt>


vietnamese:
xưng tán tịnh độ phật nhiếp thụ kinh <pqđtđ>


meanings:
① Lúa tắc, thứ lúa cao, cây dài đến hơn một trượng, là một giống lúa chín sớm nhất, ngày xưa cho là thứ lúa quý nhất trong trăm giống lúa, cho nên chức quan coi về việc làm ruộng gọi là tắc. Thần lúa cũng gọi là tắc. Như xã tắc 社稷, xã là thần đất, tắc là thần lúa. ||② Nhanh, mau. ||③ Xế, xế bóng.


meanings:
① Hạt kê; ② Xã tắc: 山河社稷 Sơn hà xã tắc; ③ (văn) Chức quan coi việc làm ruộng; ④ (văn) Nhanh, mau; ⑤ (văn) Xế, xế bóng.


meanings:
(văn) ① Cây cỏ mọc thành bụi; ② Như 縝 (bộ 糸).


meanings:
① Lúa non, lúa muộn. ||② Giống vật còn bé cũng gọi là trĩ.


meanings:
① Lúa gié. Một thứ lúa ưa cấy ruộng có nước, một năm chín hai mùa.


meanings:
① Lúa: 早稻 Lúa sớm, lúa chiêm; 晚稻 Lúa muộn, lúa mùa; 水稻 Lúa nước; 陸稻 Lúa mương; ② Thóc.【稻穀】đạo cốc [dàogư] Thóc, lúa thóc.


meanings:
(văn) ① Cấy (lúa), trồng trọt. 【稼穡】giá sắc [jiasè] (văn) Việc cày cấy, việc đồng áng (nói chung): 不知稼穡之艱難 Không biết đến nỗi gian nan khó nhọc của việc đồng áng (Thượng thư: Vô dật); ② Mùa màng, lúa má.


meanings:
① Xét, như kê cổ 稽古 xét các sự tích xưa. Lời nói không có căn cứ gọi là vô kê chi ngôn 無稽之言. ||② Cãi cọ, như phản thần tuơng kê 反脣相稽 trở môi cãi lại, không chịu lời dạy bảo. ||③ Hoạt kê 滑稽 nói khôi hài. ||④ Lưu lại, ngăn cản lại. ||⑤ Ðến. ||⑥ Một âm là khể. Khể thủ 稽首 lạy rập đầu xuống đất.


meanings:
① (văn) Dừng lại, ngừng, trì hoãn lâu; ② Khám xét, khảo xét, khảo cứu, kê cứu: 稽古 Xét các tích xưa; 稽之 Lời nói căn cứ; ③ Suy bì, cãi cọ: 反唇相稽 Trở môi cãi lại (không nghe theo); ④ Ngăn lại, lưu lại; ⑤ Đến; ⑥ 【滑稽】hoạt kê [huáji] Hoạt kê, khôi hài, hài hước, buồn cười; ⑦ [Ji] (Họ) Kê.


meanings:
Cúi đầu: 稽首 Dập đầu xuống đất, cúi đầu lạy; 禹拜稽首固辭 Ông Vũ lạy dập đầu cố sức từ chối (Thượng thư). Xem 稽 [ji].


meanings:
worship by bowing one's head to the Buddha's feet


meanings:
① Rơm rạ, lấy rơm rạ làm đệm gọi là cảo tiến 稿薦. ||② Bản thảo, như thi cảo 詩稿 bản thơ mới thảo. Phàm các bản khắc đều gọi là cảo, nghĩa là cứ theo như nguyên bản thảo chưa san sửa lại. Tục quen viết là 藁.


meanings:
① (văn) Thân lúa, rơm rạ; ② Bản thảo, bản nháp (ráp), bức phác, bài vở: 初稿 Bản thảo đầu tiên; 手稿 Bản viết tay; 定稿 Bản thảo thông qua lần cuối cùng; 詩稿 Bảo thảo tập thơ.


meanings:
① Lúa, loài thực vật dùng để ăn, như lúa tẻ lúa nếp đều gọi là cốc. Ngũ cốc 五穀 năm thứ cốc, là đạo, thử, tắc, mạch, thục 稻、黍、稷、麥、菽 lúa gié, lúa nếp, lúa tắc, lúa tẻ, đậu. ||② Hay, tốt lành. Như tiển cốc 戩穀 hay rất mực. ||③ Sống, như Kinh Thi nói: Cốc tắc dị thất 穀則異室 sống thì khác nhà. ||④ Nuôi. ||⑤ Trẻ con.


meanings:
(thực) Cây cốc (Brous-sonetia papyrifera, vỏ thường dùng làm giấy).


meanings:
① (Chỉ chung) các thứ lúa má hoa màu: 五穀 Ngũ cốc; 穀物收割聯合機 Máy liên hợp gặt đập ngũ cốc; ② (đph) Lúa gạo: 糯穀 Lúa nếp; 粳穀 Lúa lốc; 稻穀 Thóc lúa; ③ (văn) Hay, tốt, lành: 戩穀 Rất mực hay ho; ④ (văn) Sống: 穀則異室 Sống thì ở khác nhà (Thi Kinh); ⑤ (văn) Nuôi; ⑥ Trẻ con; ⑦ [Gư] (Họ) Cốc.


meanings:
Người trông nom lúa thóc trong chùa. Chức vụ này đứng dưới Điển toạ.


meanings:
① Một thứ lúa giống lúa thử mà không có nhựa dính.


meanings:
(văn) Một loại lúa tẻ (không có nhựa dính).


meanings:
① Khuôn phép, như chương trình 章程, trình thức 程式 đều nghĩa là cái khuôn phép để làm việc cả. ||② Kì hẹn, việc làm hàng ngày, đặt ra các lệ nhất định, tất phải làm đủ mới thôi gọi là định trình 定程 hay khoá trình 課程. ||③ Cung đường, đường đi một thôi nghỉ gọi là nhất trình 一程. ||④ Con báo. ||⑤ Bảo.


meanings:
① Đường, đoạn đường: 起程 Lên đường, khởi hành; 有一程路得步行 Có một đoạn đường phải đi bộ; ② Trình (lịch trình): 過程 Quá trình; 行程 Hành trình; 規程 Quy trình; ③ [Chéng] (Họ) Trình.


meanings:
(văn) Lúa nếp: 豐年多黍多稌 Năm được mùa có nhiều lúa tẻ lúa nếp (Thi Kinh).


meanings:
① Chút, như sảo đa chút nhiều. Sảo sảo 稍稍 hơi hơi, một ít thôi. ||② Thóc kho. ||③ Cách thành nhà vua 300 dặm gọi là sảo. ||④ Một âm là sao. Ngọn, như thảo sao 草稍 ngọn cỏ.


meanings:
① Hơi, khá, chút, dần dần: 稍微 Hơi, một chút; 稍有不同 Hơi khác nhau; 道路稍遠 Đường khá xa; 稍勝一籌 Cao hơn một nước. 【稍稍】sảo sảo [shao shao] (văn) Dần dần, dần dà: 稍稍蠶食之 Lần lần lấn chiếm nó như tằm ăn rỗi (Chiến quốc sách); 【稍微】sảo vi [shaowei] Hơi, chút, chút ít (thường dùng với 點，些，一些，一點，一下，一會，幾分，幾個): 他今天身體稍微好一點，能夠下床活動活動了 Hôm nay người anh ấy có khá hơn một chút, có thể ngồi dậy làm việc được rồi; 這道題容易，只要稍微想一想就能回答 Đề này dễ, chỉ cần suy nghĩ một chút là trả lời được; 【稍爲】 sảo vi [shaowéi] Như 稍微; 【稍許】 sảo hứa [shaoxư] Như 稍微; ② (văn) Thóc kho; ③ (văn) Nơi cách thành vua 300 dặm; ④ (văn) Ngọn (dùng như 梢, bộ 木): 草稍 Ngọn cỏ. Xem 稍 [shào].


meanings:
【稍息】sảo tức [shàoxi] Nghỉ (khẩu lệnh từ tư thế nghiêm chuyển sang tư chế nghỉ). Xem 稍 [shao].


meanings:
【䆉稏】bãi á [bàyà] (văn) ① Một loại lúa; ② (Cây lúa) đung đưa.


meanings:
(văn) ① (Lúa thóc) trồng sau chín trước; ② Chín, được mùa.


meanings:
① Lúa chín, được mùa. ||② Năm, lúa một năm chín một mùa cho nên gọi nhẫm là năm. ||③ Tích lâu, như nhẫm ác 稔惡 tội ác đã thâm. Ta quen đọc là chữ nẫm. ||④ Hiểu ra, thuộc cả. Vị nhẫm 未稔 chưa hiểu.


meanings:
(văn) ① Lúa chín, được mùa: 豐稔 Lúa chín đầy đồng; ② Năm: 不及五稔 Không đầy 5 năm; ③ Hiểu rõ, quen thuộc (người nào): 稔知 Quen biết, quen thuộc; 素稔 Vốn đã quen thuộc (với ai) từ lâu; ④ (văn) Tích chứa: 稔惡 Tội ác chồng chất đã lâu.


meanings:
① Một thứ cỏ giống lúa hơi đắng, có thể nấu cháo ăn được. ||② Nhỏ mợn, như bại thuyết 稗說 truyện tiểu thuyết, bại quan 稗官 chức quan bé.


meanings:
① Cỏ kê. Cg. 稗子 [bàizi]; ② (văn) Nhỏ mọn: 稗說 Tiểu thuyết; 稗官 Chức quan nhỏ.


meanings:
(Lúa má, hoa màu) trồng sớm hoặc chín sớm: 稙禾 Lúa sớm.


meanings:
① Thơ bé, trẻ bé. Cái gì còn non nớt bé nhỏ đều gọi là trĩ. Con trẻ gọi là trĩ tử 稚子.


meanings:
Trẻ thơ, trẻ, non, mới, trĩ: 幼稚 Ấu trĩ, non nớt.


meanings:
① Oai linh. ||② Góc, vật gì có cạnh góc đều gọi là lăng. ||③ Một âm là lắng. Nhà làm ruộng chỉ ruộng xa gần nhiều ít là kỉ lắng 幾稜.


meanings:
① Cạnh, góc: 見稜見角 Có góc có cạnh; 桌子稜兒 Góc bàn; ② Sống (những đường gồ lên trên vật thể): 瓦稜 Sống ngói; ③ (văn) Oai linh. Xem 棱 [líng].


meanings:
Tên huyện: 穆棱縣 Huyện Mục Lăng (ở Hắc Long Giang, Trung Quốc). Xem 棱 [léng].


meanings:
Có cạnh có góc, khí thế oai nghiêm. Tiết Huệ Lâm Tông Bản Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »頭 圓 像 天、 足 方 似 地。 古 貌 稜 層、 丈 夫 意 氣。 趯 倒 須 彌、 踏 翻 海 水、 帝 釋 與 龍 王 無 著 身 處。 – Đầu tròn giống trời, chân vuông tợ đất, dáng dấp oai nghiêm, chí khí trượng phu. Xô ngã núi Tu-di, đá đổ Hương Thuỷ, Đế Thích cùng Long vương không có chỗ dung thân«.


meanings:
① Người châu Thanh gọi lúa là khoa (Thanh khoa 青稞).


meanings:
(đph) Lúa: 青稞 Lúa mì thanh khoa (một loại đại mạch).


meanings:
① Vâng mệnh, bẩm mệnh. ||② Bẩm, kẻ dưới thưa việc gì với người trên xưng là bẩm. Tục viết là 禀. ||③ Bẩm phú, tính trời phú cho. ||④ Một âm là lẫm. Cấp lúa kho.


meanings:
① Bẩm, năng khiếu, tính nết, tính tình: 天稟 Thiên bẩm, khiếu trời sinh; ② (cũ) Thưa, bẩm: 稟報 Bẩm báo, trình thưa; ③ (văn) Vâng mệnh.


meanings:
① Nhiều, đông đúc. ||② Ðặc, chất nước gì đặc gọi là trù. ||③ Cùng âm nghĩa với chữ 調 (bộ 言).


meanings:
① Đặc: 粥太稠了 Cháo đặc quá; ② Đông, đông đúc, nhiều người: 地窄人稠 Đất hẹp người đông; ③ (văn) Như 調 (bộ 言).


meanings:
5546梵語 gahana。又作謎。即密茂之森林；佛教比喻眾生邪見煩惱，交絡繁茂，有如稠林。法華經卷一方便品（大九‧八中）：「入邪見之稠林。」十地經卷七舉出：諸有情心（梵 sattva-citta）、煩惱（梵 kleśa）、業（梵 karma）、根（梵 indriya）、勝解（梵 adhimukti）、意樂隨眠（梵 āśayānuśaya）、受生（梵 upapatti）、習氣相續（梵 vāsanānusandhi）、三聚安立（梵 tri-rāśi-vyavasthāna）等十種近稠林行（梵 gahanopacāra ）之名。大寶積經卷一一五亦舉出十種稠林之名，即：心行稠林、煩惱行稠林、意樂勝解行稠林，根行稠林、種種界行稠林、隨煩惱行稠林、死生行稠林、三世業報稠林、習氣煩惱行稠林、諸根行稠林。大乘阿毘達磨雜集論卷七則以貪瞋癡三毒爲三種稠林。〔舊華嚴經卷二十六、十地經論卷十一〕


meanings:
① Giống thóc. ||② Giống, loài. Như hoàng chủng 黃種 giống da vàng. ||③ Thứ, loài. ||④ Chủng chủng 種種 mọi giống, các loài tóc ngắn tun hủn. ||⑤ Một âm là chúng. Giồng (trồng), gieo. Như chúng thụ 種樹 trồng cây.


meanings:
① Giống, hạt giống: 蒙古種的馬 Ngựa giống Mông Cổ; 選種 Chọn giống; ② Chủng, thứ, loại, hạng: 兵種 Binh chủng; 各種各樣 Các thứ các loại; 這種貨 Thứ hàng này; 這種人 Hạng người này; ③ Giống người: 黃種人 Người da vàng; ④ Bạo dạn, gan góc, can đảm: 有種的站出來 Có can đảm thì ra đây!; ⑤ [Zhông] (Họ) Chủng. Xem 种 [Chóng], 種 [zhòng].


meanings:
① Trồng, trồng trọt, cấy: 種花 Trồng hoa; 種果樹 Trồng cây ăn quả; 種了幾畝地 Cấy vài mẫu ruộng; ② Chủng: 給小孩種牛痘 Chủng đậu cho trẻ em. Xem 种 [Chóng], 種 [zhông].


meanings:
（caste、kaste）印度社會的階級制度。十六世紀時，葡萄牙人觀察到在印度社會中，存在著一種因血統等因素而形成的特異制度，乃名之爲caste（有血統、家世之義）。然而印度自古以來則稱此制度爲瓦爾納（varṇa）。瓦爾納，原爲‘顔色’之義，當雅利安人進入印度之時，以膚色顯示支配者雅利安人與被征服者原住民之區別，因此此語另有身分、階級之引申義，其後被使用爲‘種姓’之義。此外，亦有使用jāt或zāt以稱此制度者；此系從印度古代文獻所使用之jatī（出生之義）衍生而來，亦適合譯爲種姓或種姓制度。<#>古代印度在後期吠陀時代（西元前1000年左右至西元前600年左右），四姓（cātur-varṇya）制度已告成立。所謂四姓，即︰(1)婆羅門（brāhmaṇa）︰指祭司、僧侶階級，可爲他人執行祭儀、教授《吠陀》聖典、接受布施。(2)刹帝利（kṣatriya）︰指王族及武士階級。其職責在于保護人民。(3)吠舍（vaiśya，一作毗舍）︰指從事農業、畜牧、商業的庶民階級。(4)首陀羅（śūdra，或作首陀）︰指奴隸階級。即被前三階級所征服的原住民，以服務前三種姓爲義務。<#>此四姓之中，婆羅門之地位最爲尊貴，首陀羅則是最下等的階級。《梨俱吠陀》中的〈原人贊歌〉（puruṣa-sūkta）即以爲婆羅門系從創造者（大梵）之口所生，刹帝利由其兩腕出生，吠舍由其兩眼出生，首陀羅則從其兩足出生。又，在四姓之中，前三種姓被稱爲再生族（dvija），屬于此族之男子于十歲前後行入門式（upanayana），具有作爲雅利安社會之一員而參加吠陀祭儀的資格。相對的，首陀羅不能行入門式，因此被稱爲一生族（ekaja），在宗教上、社會上、經濟上較諸再生族有種種差別之不平等待遇。此外，另有一種‘不可觸賤民’，爲四姓之外的混雜種姓，被視爲野蠻人而倍受歧視。<#>後世，四姓中的吠舍與首陀羅，由于職業的關係而有所變化，吠舍唯指商人階級，首陀羅則指從事農業、畜牧、手工業等生産工作的一般大衆。隨著此種變化，首陀羅之階級差別漸趨于緩和，而不可觸賤民之差別則漸被强化。另外，由于職業分化、種族差異、社會生活複雜化、宗教宗派相異等因素的影響，階級制度漸趨複雜，而分出更多階級，遂形成今日形形色色之多種階級的社會現象。<#>種姓制度的內部構造，略述如下︰<#>(1)結婚︰有關種姓的結婚規制相當多樣，原則上以同一種姓者爲配偶系其義務（內婚），但是不可與種姓內特定集團之成員結婚（外婚）。此外，另有上階級之男性與下階級之女性結婚的情形，此稱順生（anuloma）婚，可被接受。但應避免與順生相反的逆生（pratilo-ma）婚。又，身爲印度教徒的父親，促使兒子與家世相當之異性結婚，是宗教義務之一，因而印度社會廣行幼兒結婚之風習。此中，內婚制乃種姓制度中最堅固的部份，即使今日之階級制度已逐漸崩潰，然而，社會地位不同之種姓，彼此成婚的情形仍然甚爲少見。<#>(2)飲食︰對印度教徒而言，飲食也是一種禮儀。依規定，不可食用不淨的食物，上階級者禁食由階級低者所調理的食物，而且不同階級者不可共食。然而有關飲食之規定，依地方之不同而有異，未必皆嚴守此一原則。就食物種類而言，高階級者禁忌較多。中、下階級一般吃山羊、鳥、魚等物，有部份不可觸民階級不能食用牛肉。近年，有關飲食的規制全面放寬，尤其都市地區更爲明顯。<#>(3)職業︰各階級都有其固有的職業，且職業世襲。因此，各階級之名稱與職業有關係者甚多。但階級與職業的聯繫幷非絕對固定。實際上，屬于同一種姓者從事不同職業的情形亦頗常見。近代，由于傳統的經濟關係崩潰，種姓階級與職業的聯繫漸形鬆散；今日，印度憲法（1950年公布）在原則上保障職業自由。然而，印度人雖脫離種姓固有的職業，但對于其出身種姓之歸屬意識仍然甚爲强烈。<#>(4)自治機能︰爲保證種姓制度的持續不墬，凡遇有違反上述結婚、飲食、職業等特有習慣者，則由長老會議或成員集會决定，而施以各種制裁。制裁的方法或爲罰金，或采用驅逐出階級的方式。驅逐有暫時與永久兩種。暫時者可藉贖罪行爲或淨化儀式（沐浴等）恢復原階級；永久放逐者，大多淪落爲卑賤的下層階級。<#>在古來的印度社會中，這種具排他性的階級是由經濟、社會的相互依存關係結合而成的。通常一個村落由十至三十種階級構成。各個階級集中居住，最好的土地由上層階級居住，村落的邊緣地區爲不可觸民之居住區。各村落內，職業關係頗爲分明，偶而或與其他村落互換物品，但實際上是一自給自足性甚强的村落。又，各階級間亦有上下關係，在禮儀上以婆羅門爲最上位，不可觸賤民爲最下位。但政治、經濟方面的階層差別與由禮儀所定的上下關係有異，例如婆羅門未必是村落內之最富裕者。<#>支持種姓制度的思想，主要爲淨、不淨思想，以及業、輪回思想。此略述如下︰<#>(1)淨、不淨思想︰此種思想在印度教中非常盛行，印度之種姓制度即以淨、不淨的觀點評價各階級的職業與習慣。其中，最清淨的婆羅門爲最高階級，而最不清淨的不可觸賤民階級則爲最下階級。<#>(2)業、輪回思想︰印度教徒相信，靈魂受前世的行爲所縛，以各種樣相輪回。在此種業、輪回思想之下，印度教徒相信人之所以系屬于不同的階級，系前世行爲的結果。因此必須專心于其所屬階級的職業，以求來世的幸福。如此徹底的宿命觀對于階級社會的維持有很大的作用。<#>在雅利安人的社會體制之下，種姓制度的各種習慣從古代持續到現代，幷全面性地支配印度人的生活。甚至于在印度文化及印度教所影響的國家中，如印尼的巴裏島、回教國家巴基斯坦，或佛教國家錫蘭，也都有種姓制度存在。<#>不過，佛教雖然是在印度産生的宗教，但對種姓制度是排斥的。佛教提倡平等主義，佛陀否認種姓的絕對性，尊重人類主體的實踐，認爲人人皆可出家修行，幷組成僧團以實現此一平等思想。此外，近世印度教中毗濕奴派中之羅摩奴闍派的修行者羅摩難陀（Rā-mā-Nanda），也否定種姓制度，而倡說人類平等。其後，致力于印度教改革的喀比爾（Kabīr）、那那克（Nānak）等人，對種姓制度也都持反對態度。<#>在現在的種姓制度中，古代印度的四姓差別，正逐漸地消失。在四姓之中，唯有婆羅門階級內保存本來的特性，刹帝利唯在拉遮普（Rājpūt）族中仍存其名，吠舍亦只在巴涅（Banyā，商人階級）之中留有其名。加上1848年的英國解放奴隸政策，也使相當于奴隸階級的首陀羅漸形消失。在南印度及孟加拉地方，首陀羅的地位僅次于婆羅門，而形成銀行員、律師、醫師等知識階層。<#>其後，印度獨立，所發布的憲法（1950年公布）也規定人皆平等，又因工業發展、社會政策實施，乃使階級現象在表面上更爲銳减。<#>然而，有關結婚等問題，種姓制度仍然根深蒂固地支配著印度人，農村也仍有階級的束縛。尤其被稱爲‘不可觸賤民’者所受的虐待，更成爲嚴重的社會問題。甘地嘗稱彼等爲神之子（Harijan），意欲除去他們與一般人的差別待遇。而他們也曾發起解放運動，但前途似仍坎坷。<#>◎附︰穀響〈佛陀時代印度諸國的社會狀態〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{93}〈佛陀時代印度諸國的社會思想概况〉）<#>當上古雅利安民族最初入住西北印度時，一般是以畜牧爲生，社會組織也甚簡單，種姓差別方開始提出，其上層有掌祭祀的婆羅門和部落會議的首腦者，《梨俱吠陀》便是婆羅門奉自然界爲神而向這些神等崇拜的贊歌集，以這贊歌集中可以考察當時社會的風習、思想狀况，其中幷自稱爲高貴的白色人種（Arya-varna），而稱原住的被征服民族爲低下的黑色人種（Dasa-varna）。嗣後，這印度雅利安民族的本據移至拘樓、般遮羅，由部落生活而改爲粗有組織的國家生活，行政首腦者的權力也漸次增大，其宗教中則《梨俱吠陀》以外，又先後編輯了《夜柔吠陀》、《三摩吠陀》、《阿闥婆吠陀》等三種吠陀，標榜祭祀至上，幷提出了婆羅門階級制度。後又降至公元前十世紀間，此民族更次第東進到達恒河流域的大平原，一般遂經營農業，司祭祀的婆羅門和統理兵政的王者仍分別居于領導階層，時婆羅門教又爲解釋‘四吠陀’而編成《梵書》，闡明有關祭祀的神學，這又稱爲‘梵書’時代。古印度社會世襲的階級制度在這時期中也漸次形成，爲所謂婆羅門（司祭）階級、刹帝利（王者、武士）階級、毗舍（農工商）階級、首陀羅（賤民）階級四種。前三者是雅利安人世襲的職業階級，後一種是非雅利安的被征服人賤民階級，其各階級的本業，如《摩奴法典》中所說︰<#>‘婆羅門，學習吠陀，教授吠陀，爲自祭祀，爲他祭祀，布施，受施。刹帝利，保護人民，布施，祭祀，學習吠陀，對欲境不染著。毗舍，飼養家畜，布施，祭祀，學習吠陀，從事商業、金融、農耕。首陀羅，安分無怨，專爲以上三族服務。’（第一編八十八至九十一條）<#>這一永遠傳承的種姓差別制度的制定，據說是由于民族膚色和血統的區別，即當時婆羅門自稱雅利安人具有優秀的素質與清淨無垢的生命，視色黑矮小的非雅利安人爲積有種種業的肉體，爲保持其清淨的血統，因而主張兩者間不可接觸，而在社會上便構成了上下優劣的區別和不同的待遇。這種階級差別制度，經‘奧義書’時代（公元前800～600年間）以來而更爲成熟。其時婆羅門掌管祭祀而外，幷徵收過多的祭祀費以自肥，但另一方面在拘薩羅、摩伽陀等新興國家中，王者的勢力則日益增大，于管理軍政外，有時還指導思想文化；其農商階級也次第以經濟的勢力而抬頭，因而婆羅門的階級權勢這時便有所减退。但是這一種姓制度的思想桎梏，仍然深入于一般民衆心中；在一些新興宗教哲學間，已開始對這種制度表示不滿，直至佛陀出世（公元前六世紀）宣布法教時，就公開對這一不平等的社會階級制度加以批判，而主張四姓平等不分高下。<#>佛陀當時的印度社會階級情况，如《十誦律》卷九說︰<#>‘汝刹利種！汝應學乘象馬輦輿、捉刀楯弓箭、擲鈎網羅、入陣、出陣，如是種種刹帝利事。<#>汝婆羅門種！汝應讀韋陀經，亦教他人讀；自作天祠，亦教他作；讀飲食咒、蛇咒、疾行咒、劬羅咒、犍陀羅咒，如是種種婆羅門事。<#>汝估客種！汝應作金肆、銀肆、銅肆、客作肆、珠肆，如是種種估客事。（中略）汝鍛師種！汝應作釧、鉡、鎖、鼎、鏊、鏵、鍬、鑊、斧、槊、大刀、鉢拘鉢多羅、大鍵鎡、小鍵鎡、剃刀、針、鈎、鎖、鑰，如是種種鍛師事。（中略）汝木師種！汝應作機關木人盆、盂、耬、梨、車乘、輦輿，如是種種木師事。（中略）汝陶師種！汝應取土調泥、轉輪作盆、瓶、瓮、釜、蓋、拘鉢多羅、半拘鉢多羅、大鍵鎡、小鍵鎡，如是種種陶師事。（中略）汝皮師種！汝應取皮浸、治、割截連縫，作富羅、革屣、鞍、勒、鞭、革必，如是種種皮師事。（中略）汝竹師種！汝應破竹■、作槊、作箭、扇、蓋、箱、簟如，是種種竹師事。（中略）汝剃毛師種！汝應剃毛鬚髮、剃腋下毛、剪爪甲、鑷鼻毛，如是種種剃毛師事。（以上毗舍）<#>汝旃陀羅種！汝應斷人手、足、耳、鼻、頭，持著木上，擔死人出燒，如是種種旃陀羅事。（即首陀羅）’<#>這是當時印度社會分工的情形，至如婆羅門所規定四姓優劣的差別制度，佛陀當時曾處處加以反對。如《長阿含經》卷六〈小緣經〉佛告婆羅門婆悉咤說︰<#>‘夫不善行有不善報，爲黑冥行則有黑冥報，若使此報獨在刹利、居士、首陀羅種，不在婆羅門種者，則婆羅門應得自言︰我婆羅門種最爲第一，餘者卑劣；我種清白，余種黑冥；我婆羅門種出自梵天，以梵口生，現得清淨，後亦清淨。若使行不善行有不善報，有黑冥行有黑冥報，必在婆羅門種，刹利、居士、首陀羅種者，則婆羅門不得獨稱我種清淨最爲第一。（中略）今者現見婆羅門種嫁娶産生與世無異，而作詐稱我是梵種，以梵口生，現得清淨，後亦清淨。婆悉吒！汝今當知，今我弟子，種姓不同，所出各異，于我法中出家修道，若有人問︰汝誰種姓？當答彼言︰我是沙門釋種子也。’<#>又《雜阿含經》卷二十佛弟子摩呵迦旃延秉承佛意，告摩偷羅國王說︰‘大王！如是四姓悉皆平等，無有勝劣差別之異。（中略）是故大王！當知四姓世間言說爲差別耳，乃至依業，真實無差別也。’由是可見佛陀對于當時印度社會所已流行的差別制度堅决加以否認，而主張四姓平等不分優劣，這一種打破社會人民所受于階級枷鎖的態度，已博得當時印度民衆的同情擁護，不獨首陀羅種相率歡喜皈依于佛，即所謂社會最上層的婆羅門種也有許多人舍其所信而誠心奉佛。如漢譯經中佛陀十大弟子（巴利文經作十二大弟子），即包含有這四種種姓︰<#>首陀羅──優波離一人（巴利文同）。<#>毗舍──須菩提一人（巴利文同）。<#>刹帝利──阿那律、大迦旃延、羅侯羅、<#>阿難四人（巴利文中加摩呵劫<#>賓那爲五人）。<#>婆羅門──舍利弗、目連、大迦葉、富樓<#>那多羅尼子四人（巴利文中除<#>富樓那，加摩呵拘絺羅、摩呵<#>純陀爲五人）。<#>又據《阿婆達那》（Apadana）所載佛弟子一一六０人的階級分別︰<#>┌───┬────┬────┬────┬────┬─────┐<#>│階  級│比    丘│比 丘 尼│優 婆 塞│優 婆 夷│小      計│<#>├───┼────┼────┼────┼────┼─────┤<#>│首陀羅│  十九人│    四人│    五人│    二人│    三十人│<#>├───┼────┼────┼────┼────┼─────┤<#>│毗  舍│七十九人│二十七人│三十七人│  十二人│  一五五人│<#>├───┼────┼────┼────┼────┼─────┤<#>│刹帝利│六十九人│二十八人│二十二人│    九人│  一二八人│<#>├───┼────┼────┼────┼────┼─────┤<#>│婆羅門│一六一人│  十七人│三十六人│    五人│  二一九人│<#>├───┼────┼────┼────┼────┼─────┤<#>│不  明│五五八人│二十七人│二十八人│  十五人│  六二八人│<#>├───┼────┼────┼────┼────┼─────┤<#>│合  計│八八六人│一０三人│一二八人│四十三人│一一六０人│<#>└───┴────┴────┴────┴────┴─────┘<#>當時婆羅門族皈依佛陀之多，即表示佛陀反對階級歧視的主張，已爲所謂優越種姓的婆羅門所首先接受。在其時印度社會中，佛陀這一平等無私的感召力量的偉大，于此可見一斑。<#>［參考資料］　■直四郎編《印度》；E. DenisonRoss《Caste in India,the facts and the system》；N.K. Dutt 《Origin and Growth of Caste in India》；H. H.Risley《The People of India》；Max Weber《TheReligion of India》。<#>


meanings:
5867種姓，英語、法語 caste，德語 kaste。係依種族、職業、地域等將社會區分爲各種尊卑貴賤階級之制度，爲一世襲、封閉而不平等之社會制度。以印度爲最著。西元十六世紀，葡萄牙人來到印度西岸之馬拉巴海岸區，發現印度人之特殊社會型態而稱之爲種姓制度。caste 一語或由拉丁語中之 castus（純血），與葡萄牙語中之 casta（血統）等語演變而來。　印度自吠陀時代，因出生之身分、階級，職業等之不同，而定其種姓，因此乃構成一特異之社會階級制度。古代印度社會分爲僧侶（梵 brāhmaṇa，婆羅門）、王侯武士（梵 kṣatriya，剎帝利）、農工商庶民（梵 vaiśya，吠舍）、賤民（梵 śūdra，首陀羅）等四等種姓，其後逐漸產生分歧之副種姓與雜種階級，而呈現出宗教、歷史、社會之複雜型態。此外，更由於種族、宗教、職業之差異，至目前種姓數目已達兩千至三千之多。不同種姓之間嚴禁通婚、共食，且具有極其繁雜之戒律與風俗。　種姓制度起源於入侵印度者對被征服的原住民之輕視，前者自稱 ārya-varṇa，即白種之雅利安人，ārya 意爲虔敬之人、高貴之人，varṇa 意爲顏色；黑種之原住民則稱爲 dāsa-varṇa，dāsa 意爲蠻族、奴隸。或謂 dāsa 乃原住民中某一族之名稱。至中世紀時，階級區分之關鍵由 varṇa 變成 jāti（出生之意）。又印度在地理上與世隔絕，先天上容易形成一種特殊之社會制度，而內地山川之阻隔，亦有助於產生各種集團與階級之差別。　種姓制度之主要依據爲摩奴法典，此法典原係婆羅門祭司在行爲上之準則，其後逐漸被整個印度社會接受，成爲倫理道德之指南，在階級體系上具有法制之最高權威。一般而言，此法典象徵印度人對古老裁決之迷信接受、嚴厲報復法之使用，以及婆羅門階級中永無窮盡之道德、權利、勢力之教誨，其目的在加強階級體系之牢固與長久。　種姓制度之本質具有雙重性質，即身分地位之世襲與律法之接受，亦即傳統之義務與個人原本階級之職業，主要受惠者爲婆羅門階級之男性。在阿育王時代由於反對四姓差別之佛教興盛，故婆羅門勢力一度減弱，然至笈多王朝時，婆羅門又奪回權勢與領導地位，在釋尊時代曾掌握知識、政治之剎帝利，亦於此時失去優勢。　摩奴法典中告誡國王不可向婆羅門征稅，若婆羅門被激怒，可藉符咒之力，令國王之生命與武力立即消滅；又在任何祭祀儀式中，最重要者即向擔任司祭之婆羅門奉上財物，付出愈多即表示愈高度之虔誠。大抵而言，奇蹟與迷信乃祭司斂財之主要來源，舉凡病痛、訴訟、不祥徵兆、從事新事業等，印度人莫不一一請求祭司之指示，並大量奉獻財物。　婆羅門之權勢主要來自知識傳授之獨佔，長期以來，婆羅門自居爲傳統之監護者與改造者、教師、文學作品之作者或編纂者。婆羅門法典指出，若首陀羅欲聽聞、誦讀經典，耳內即如同塞滿鉛溶液，縱令聽聞，亦了無所知；若欲自行誦讀經典，則舌頭將被割裂。婆羅門教義排斥低階層人民參預之規定，久之，形成婆羅門階級之獨特性與神祕性。摩奴法典更告諭人民，婆羅門乃由神意而註定爲眾生之首領，由是更促成婆羅門成爲印度社會與精神兩方面統治者之局勢。　種姓制度對印度社會所造成之弊端，概有下列數項：(一)由於種姓差別而社會各階級互不往來，造成生活上種種不便。(二)階級間壁壘分明，嚴重妨礙民族意識之發展。(三)根本否認人類平等，高階層者不以爲低階層者與自己爲同樣之人，與今日之民主思想實爲南轅北轍。(四)下層階級因專司賤役而益形卑微。(五)每一階級皆形成一牢固之組織，極難打破階級壁壘，其中分子極度缺乏對外之同情，故不易形成廣泛之同胞意識。(六)父子職業相承，無法配合現代物質文明之需求。(七)每一階級各有其律法與行爲標準，在此階級爲是，在彼階級則爲非，嚴重阻止全印有一普遍之道德觀念與律法準則。故種姓制度實爲印度民族現代化之最大障礙。　支持種姓制度之宗教爲婆羅門教與印度教。至於佛教，則反對此制度而提倡平等主義，佛陀否認種姓之絕對性，尊重人類理想之實踐，然其理想在教團組織中得以實現，卻無法改變整個印度，終遭遏阻而消失於印度本土。耆那教則與種姓制度妥協，故至今猶存。回教入侵時，對種姓制度僅能作地域性之解除。至近世，印度教毘溼奴派之羅摩難陀亦否認種姓制度，高倡人類平等。其後，印度教之改革者如喀比爾、那那克等，皆反對種姓制度，惟終未能徹底改革印度社會。其後，由於西方民主思想之衝擊，梵教會（1828）等組織亦先後成立，且致力於宗教與社會之改革運動。　印度獨立之後，印度政府於一九五○年公布憲法，明文規定廢除種姓制度，宣告人人生而平等；加以工業化之進展、教育之普及，與社會政策之實施等因素，各階級之分別表面上已銳減。然於就業、婚姻等實際問題中，個人出身、社會地位等仍深受重視，種姓制度依然影響人心。至今，婆羅門階級仍固執於其特權；西北印度之拉基普特族（Rajputs）、地主階級等亦固守其王侯武士之剎帝利階級；一般商業者猶是吠舍之代表；而種姓之外的下層階級仍被視爲不可接觸之賤民；在農村中，不可接觸之賤民仍常受迫害，造成無數社會問題。聖雄甘地關心賤民之痛苦，稱之爲「哈里神之民（Harijan），極力化除一般人對彼等之差別待遇。　首陀羅種自身亦興起解放運動，惟前途多難。由於彼等不得進入印度教寺院，故無權受宗教之濟度，遂有賤民出身之安培克起而呼籲改信佛教。在今日，佛教之平等無差別主義成爲印度佛教復興運動之宗旨，此亦爲賤民階級爭取全面解放乃至推翻種姓制度之最終理想。〔雜阿含經卷二十、中阿含卷三十優婆離經、卷三十九婆羅婆堂經、長阿含卷六小緣經、增一阿含經卷二十一、 白衣金幢二婆羅門緣起經卷下、北本大般涅槃經卷二十三、大唐西域記卷二、釋氏要覽卷上、翻譯名義集卷一、印度史綱第二章（李志純）、印度法典に於ける種姓職業遺產相續に就いて（中野義照，宗教研究第三之一）、P. Deussen: Allgemeine Geschichte der Philosophie, Bd. I. Abteilung, I；É. Sénart: Les Castes dans L'Inde; Will Durant: Our Orienta l Heritage（India and Her Neighbors）〕（參閱「四姓」1705）


vietnamese:
chủng tính sai biệt ngũ chủng đạo lí <pttđ>


vietnamese:
chủng tính tướng ư hậu pháp trung siêu quá lục sự <pttđ>


vietnamese:
chủng tính tướng ư hiện pháp trung siêu quá ngũ sự <pttđ>


vietnamese:
chủng tính bồ tát bạch pháp tương vi tứ tuỳ phiền não <pttđ>


meanings:
（術語）或為आ 字，以為萬法能生之本源故。或為वं字，以為出生萬德之寶珠故。又以為羯磨部天鼓雷音佛之教令輪身故。或為हं字，以與不動一體又為堅牢地神故。或為हां 字。以為不二妙成就之尊故。或為ह 字。以大黑為風之黑業之體故。或為हः 字，以與釋尊（即天鼓雷音佛）一體故。或為&DF-87C3;字，以為文殊之化現故。


meanings:
（術語）有多種：（一）&DF-87D3;唅字。合आ ह अः &DF-874A;四字而成此一字，是即表中央之佛具四智也。謂&DF-87D3;字最初之橫點，即आ 字東方發心大圓鏡智阿閦佛也。右之傍點，則अः 字南方修行平等性智寶生佛也。上點是&DF-874A;字即西方證菩提妙觀察智無量壽佛也。本體之ह 字者，風大北方入涅槃成所作智不空成就佛也（善無畏以風大為北方之佛）。此四字合而&DF-87D3;之一字成，則中央之大日方便善巧智具足圓滿也（不動之降魔，大方便善巧也）。上者約於東因之義。若約於中因之義，則आ 是本不生之義，是中央本有之因也；ह 是行因東方也；अः 是寂靜南方證菩提也；&DF-874A;以真如圓寂法身涅槃之故（略出經四）為西方，&DF-87D4;字是北方方便究竟之果德也。自此種子之義，而明王之德，所以為諸尊之通體，大日之教令輪身，可知。（二）&DF-87C3;漫字。大疏十曰：「&DF-87C3;漫字म 摩是我義。入阿字門，即無我也。又以此大空三昧而怖畏眾魔，以此字亦有阿聲及點也。」以上二種子最通用。（三）&DF-87D5;路字（底哩三昧耶經上卷，以आ र &DF-87D4;&DF-87C3;之四字為種子故），此字於離塵之र 字加&DF-8748;之三昧點，塵垢即為煩惱魔故，離塵三昧之र 字即降魔三昧也。（四）हां 吽字。演密鈔七曰：「疏此是中胎𤙖字義者，此不動明王，是毘盧遮那成辨諸事之智，為欲善護一切菩提心故。以畢竟無相之身，作如來使者之形，行如來事，故此明王即是淨菩提心大日心王。」釋其義，則凡此हां 字者菩提心之體也。眾生之心動轉，即有息風出入，自口出入，則自成आ 之響，自鼻出入，則自成हां 之響，故此आ हां 二字俱為菩提心之體。謂胎之東方寶幢佛以आ 字為種子，則金之東方阿閦佛以हां 字為種子。又金之大日以हां 字為體（五佛灌頂大日真言之終句是也），則薩埵以आ 字為種子（अः 字之本體為आ 字故），胎之大日以आ 字為種子，則薩埵以हां 字為種子也。此以大日為自心之體性，薩埵亦為菩提心之體故也。而不動亦為眾生本有之體性，故以हां 字為其種子。又हां 字者आ ह औ म 四字合成，आ 者東方阿閦發心，ह 者南方寶生之行因（寶珠為萬法能生之因故），औ 者西方彌陀之菩提&DF-8745;（絕滅之義，絕滅無明而圓滿功德故），म 者上之空點即北方不空成就之涅槃也。故此一字具四智四佛四轉四部，所以不動即為大日也。（五）आ 阿字&DF-87D5;（字下所引依底哩三昧經）即是大日之種子故。又為自心本有之薩埵種子故。又阿字為一切諸法本不生故。諸法各各當位不動，常恒湛寂，是為不動尊。不動尊之種子，雖尚有秘訣，今示其主要之五個，其餘從略。


meanings:
5863梵語 bīja，巴利語同。<一>如同穀類等之由其種子所生，色法（物質）與心法（精神）等一切現象亦有其產生之因種，稱爲種子。穀類之種子稱爲外種 ；對外之種子而言，唯識宗將種子攝於阿賴耶識中，稱爲內種。內種子係指其生果功能而言（生果作用），乃爲現行諸法（現在所顯現之諸現象）薰習於阿賴耶識中而形成一特殊之習性者，故又稱習氣或餘習。　種子之說，原爲一種譬喻，最早見於雜阿含經。部派佛教中之化地部亦謂，於「窮生死蘊」之識中，常藏有色法與心法之種子；對此，經量部認爲色法與心法互爲種子而具有薰他之性質，故主張「色心互薰」之說。於瑜伽師地論中，立阿賴耶識爲「種子識」，並謂此識能生色、心、善、惡等一切諸法，而藏有一切種子。　「種子」一詞，其後成爲大乘唯識學重要術語之一。據成唯識論卷二之說，於阿賴耶識中，能同時生起七轉諸法現行之果，又具有令自類之種子前後相續不斷之功能；即能生一切有漏、無漏、有爲等諸法之功能者，皆稱爲種子。如同植物之種子，具有產生一切現象之可能性。種子藏於阿賴耶識中，前者（種子）爲因、作用，後者（阿賴耶識）爲果、本體。然種子自身並非一客體，而係一純粹之精神作用。　自類別而言，種子可分兩種：(一)能產生諸現象（眾生之迷界）者，稱爲有漏種子。(二)能生菩提之因者，稱爲無漏種子。有漏種子復可分爲二類：(1)能產生與種子同種類之現象者，稱爲名言種子、等流種子、等流習氣。(2)可幫助名言種子，以善惡業而產生異熟作用者（即具有產生當來有漏果之功能），稱爲業種子、異熟種子、有支習氣、異熟習氣。上述之中，名言種子係一切諸法之「親因緣」種子，乃以名言爲緣所薰成之種子，又分成表義名言與顯境名言兩種。表義名言種子，指於名言（名、句、文等）中詮表諸法之義者；第六識即緣此名言，隨其語言音聲而變現一切諸法之相狀，由之所薰成之種子。顯境名言種子，指緣前七識之見分（認識諸法相狀之作用）爲境，隨緣所薰成之種子。若就現行所受用之情形而言，名言種子又有共相與不共相二種名言種子。共相名言種子，如日月、星辰、山河、大地等，舉凡可供自他共同受用者，是爲共相；能生起此類共相境界之種子，皆稱爲共相名言種子。自相名言種子，例如各人之身體，僅能供一己受用；能變現此等自相之種子，稱爲自相名言種子。又就作用而言，共相與不共相之名言種子均由共業與不共業之業種子爲之資助，始能招感其相，即共業種子資助共相種子，始能招感共相；不共業種子資助不共相種子，始能招感不共相。準此可知，大乘唯識之宗義，乃謂無論依報、正報等一切萬法皆由種子所變現者。　另據成唯識論卷二、梁譯攝大乘論釋卷二之說，種子具有六項條件，稱爲種子六義，即：(一)剎那滅，由於無常而有生滅之變化。(二)果俱有，果者，識與根。識與根同時俱起，互不相離。(三)恆隨轉，識起時，種子亦隨而轉動，無有間隔。(四)性決定，諸識所緣之善、惡等性，必有因果，而無有間雜，譬如眼識緣惡境則成惡法而不能成善法。(五)待眾緣，識非爲一因而生，必藉外緣方能產生現行。(六)引自果，色（物質）與心各自引生自果，色法由色法之種子所生，心法由心法之種子所生，並非交互而成者。　至於種子生起之情形，依歷來各種主張，可歸納爲三說：(一)本有說，護月之主張，稱爲「本有家」。(二)新薰說，難陀、勝軍之主張，稱爲「新薰家」。(三)新舊合生說，護法之主張，稱爲「新舊合生家」。唯識宗係以第三說爲正說，即認爲種子有二類：(一)本有種子，即自無始以來，先天存在於阿賴耶識中之種子，又稱本性住種。(二)新薰種子，即由後天現行諸法所薰習成之種子，又稱習所成種。諸法之發生，除初入「見道」剎那之無漏智，僅從本有無漏種子生起外，其餘一切法無不由本有、新薰二類種子和合而生。蓋唯識宗對於由「種子」變現成「諸法」之關係，最重要者即爲：由「三法」所構成的「二重」因果說。所謂三法，即指「能生之種子」（本有種子）、「所生之現行」、「所薰之新種」（新薰種子）；所謂二重因果，即指「種子生現行」、「現行薰因種子」。此三法同時輾轉互成二重之果，即一種子既爲同一剎那間之「現行之因」，亦爲後一剎那之「種子之果」，故又可稱爲「種子生種子」。當色、心之諸緣和合時，阿賴耶識所持之種子必令當前之外界產生某種現象，此即「生起現行」；於同一剎那，其現行之法必隨所應而薰種子，此即現行薰種子。就八識而論之，則第八識所持之種子爲因，生起眼等之七轉識；同一剎那，七轉識之現行法亦爲因，而生起第八識之種子，故有所謂「七轉、八識，互爲因果」之說。　此外，唯識宗之另一宗義「五姓各別」說，乃依據本有無漏種之種別及其有無等問題而建立者，即主張一切有情眾生自本有以來即具有聲聞種姓、獨覺種姓、如來種姓、不定種姓、無性有情等五種不同之類型，各有所別，而不可轉變改易；此一主張相對於一乘家「眾生悉有佛性」之說。〔解深密經卷二、俱舍論卷四、卷五、瑜伽師地論卷五、卷五十一、卷五十二、顯識論、顯揚聖教論卷十七、成唯識論述記卷七末、瑜伽論記卷十三上、卷十三下〕　<二>密教中，表示佛、菩薩等諸尊所說真言之梵字。乃真言行者修字輪觀時所觀照者。又作種字、種子字。所以稱種子者，乃因其具有「自一字可生多字，多字復可賅攝於一字」之意。故知「種子」一詞，含有引生、攝持之義。例如合十字爲一句，若以第一字爲種子，則可依之引生下面九字所具有之觀智，同時此九字之意義亦可攝入第一字。密教即以此理表示若了知一法，即了知一切法；若了知一法空，即了知一切法空；若能於一字專注行觀，修諸行願，即能於一切行願皆得圓滿。　一般而言，種子具有三義，即：(一)了因義，譬如由煙而識火之體性；經由觀種子之字門，即可了知佛智。(二)生因義，譬如由穀類等之種子可生出根莖花果等；由種子可生三昧耶形。(三)本有義，意謂字門即諸法之根源，具足本來之性德，而可作爲軌範者。以具足上述三義，故密教諸尊多以之爲表徵。　諸尊之種子，就來源而言，有下列數種：(一)較常見者，多採取真言之第一字，例如胎藏界大日如來之種子爲???，月天之種子爲???，水天之種子爲???。(二)以真言之中字爲種子者，如地藏之種子???。(三)亦有採用真言之終字爲種子者，如金剛界大日如來之種子???，釋迦之種子???。(四)取梵號以爲種子者，如文殊之種子祷，藥師之種子???。(五)取自與本誓相應之用語，如聖觀音之種子???，係取自 samantamukha（普門）一語。(六)真言與梵號並取者，如阿彌陀佛之種子逳。　除一尊各別之種子外，另有共通於此類諸尊之種子，稱爲通種子，例如金剛界五部，各以其主尊（大日、阿閦、寶生、彌陀、不空成就）之種子爲其各部之通種子。又種子並不限於諸尊所用，一切法門悉得建立種子，如五大各有其種子：地之種子爲???（阿字門），水爲???（縛字門），火爲???（囉字門），風爲???（訶字門），空爲???（佉字門）。此外，書寫種子之曼荼羅，稱爲種子曼荼羅；以種子觀行，則稱種子觀。歷來有將密教經軌中諸尊之種子輯錄成諸尊種子真言集、種子集等。〔仁王經道場念誦儀軌卷下、大日經疏卷一、卷六、卷十、卷十四〕


vietnamese:
chủng tử sinh hiện hành hiện hành huân chủng tử <đpb>


vietnamese:
chủng tử dữ quả bất tương tạp loạn <pttđ>


meanings:
（梵 gotra，藏 rigs-pa）又作種姓。此詞原義有‘寶山’（埋藏有珍寶之山），及血統、家族等義。印度自古即有種性制度，將人分成婆羅門、刹帝利、吠舍、首陀羅等四種階級，在此一社會意義下，種性即爲社會身份的象徵。在佛教，此詞轉指修行人之資質，或指佛與三乘人得證菩提之本性。如《解深密經》卷二〈無自相性品〉雲（大正16·695a）︰‘若一向趣寂聲聞種性補特伽羅，雖蒙諸佛施設種種勇猛加行方便化導，終不能令當坐道場證得阿耨多羅三藐三菩提，何以故？由彼本來唯有下劣種性故。’《入楞伽經》卷二謂有五種性，前三者即聲聞、辟支佛及如來等三乘，此外，在一切有情中，有種性未决定者（不定乘性）與無種性者二種。<#>關于一切有情界之種性差別，系先天法爾抑或後天修得，此有異說。依《佛性論》卷一所載，說一切有部等認爲一切衆生無有性得佛性，但有修得佛性。分別衆生，凡有三種︰(1)定無佛性︰永不得涅槃，即一闡提犯重禁者。(2)有無不定︰若修時即得，不修則不得。(3)定有佛性︰即三乘人。<#>然而，法相瑜伽家認爲無始以來法爾即有‘五種性’之別，幷且別說習種性。即謂菩薩之依身中，具有無始以來法爾展轉相續之無漏殊勝種子，稱爲性種性（prakṛtistha-gotra）；由于後天修習而得之性能，稱爲習種性（samudānīta-gotra）。又，關于此性、習二種性之廢立，唯識十大論師之間曾有異說。即︰(1)認爲唯有本有性種性，不承認新熏習種性，此爲護月等所立。(2)唯主張新熏，不說本有，此爲難陀等所立。(3)承認本有及新熏二種，此爲護法所立。<#>法相家更以菩薩種性等爲本有，將未發心未修方便者唯稱爲種性持，已發心而斷粗煩惱、不造五無間業等之人稱爲種性住。《菩薩地持經》卷九〈住品〉雲（大正30·939c）︰<#>‘云何種性住？是菩薩性自賢善，性自能行功德善法，性賢善故，率意方便諸善法生，不待思惟，然後能得。種性菩薩是一切佛法種子。一切佛法種子在于身中離粗煩惱。種性住菩薩雖起上煩惱纏，終不能行五無間業及斷善根。’<#>我國的天臺、華嚴等宗，反對法相宗之所說，認爲一切衆生皆具佛性。此即‘一姓皆成說’，此說爲我國佛教史上的主流思想。<#>◎附一︰呂澄〈種姓義〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷一）<#>佛法中種姓之說，乃據有情自性，（性質）勝解，（存尚）行爲，成就各別不同而言。談此義者，略有三類。謂此種姓爲一趣向爲多趣向耶？爲本具耶，抑後起耶？爲决定耶，抑不定耶？如此問題，迄無定論。然極關重要，學佛者尤應于此先求明白也。何以故，若種姓有多種趣向，又是本具决定者，則成佛事，即不可必。且從無姓說，非但不定成佛，反而定不成佛矣。故此問題，實應求其確解。溯佛法東來，《法華》、《涅槃》相繼譯傳，學者于此問題，即加注意。曆三百餘年，至唐初玄奘宏傳《瑜伽》，慈恩一宗，堅持五姓，是時‘種姓’之諍，遂達頂點。今所知者，于奘師譯場中有靈潤者，爲地論師慧遠再傳弟子，而改宗《攝論》，對奘師多所不滿，而舉舊譯十四異義，反對五姓說。主張一切衆生皆有佛姓，皆可成佛。當時神泰著論斥之。法寶作《一乘佛姓究竟論》救其說，而謂一乘佛姓爲究竟，三乘五姓不究竟也。窺基弟子慧沼複作《能顯中邊慧日論》，以破法寶。今神泰之著已佚，法寶之作，殘存一卷。但沼書具存，其初二分破斥異說，逐義申破，故寶說藉而見焉。由沼書窺察，此番爭辯，雙方各致全力，自是一場巨辯。但于問題中心，是否已得定論，慧沼以後情形，不甚了了。今依吾人研究，沼論仍有待于刊定。以彼于根本處尚未接觸，所引證據，亦須簡別也。姑試爲解說，然未可遽執爲定論，但指示一解說之途徑耳。循此途徑，庶有助于紛諍之理解。茲分三層言之。<#>初談種姓說之依據。‘種姓’一名，意指族姓。《大乘莊嚴經論》〈種姓品〉中，訓釋爲功德度義故。蓋種姓原文喬多囉（gotra），喬字（go）通于功德。梵語求那（guṇa）爲功德也，‘多囉’通于‘度’，梵語‘多囉’（tara）爲‘度’義也。如此一字，析之有‘功德’與‘度’二義，合之爲‘種姓’。以是，佛法用此字，本以表示一種趣善之因。此善指解脫善言。謂種姓趣善，不但能得功德，且能度脫。何以又謂之因？《莊嚴論》釋種姓雲︰‘住種姓位，應知有非有。’有即有因相，非有即無果相。謂有情當種姓位，只有趣解脫之因相，而無解脫果相，故謂之爲因也。然此解脫，云何得耶？則在能證聖種（即無漏法界），所謂能見佛性也。《莊嚴論》釋三乘雲︰‘證聖性平等，解脫事亦一。’即謂解脫在于聖種姓之證得（即見佛性）。而種姓說歸之能證，以能證聖性平等爲解脫之因也。《楞伽》于此名義益備，而名此五種姓爲五現觀種姓。非但種姓，複雲現觀，即依能證聖性邊說也。五姓，謂聲聞乘現觀種姓，獨覺乘現觀種姓，如來乘現觀種姓，不定乘現觀種姓，無（宋譯作各別不在三乘中也）現觀種姓。無種姓雖無三乘種姓，亦可與現觀道理相順，故亦名現觀種姓也。乘示能趣，現觀即能證，種姓之義，即由能趣能證而得安立。但所趣所證之聖種姓（佛姓）是一，故此一切有情無不平等也。是義亦見《莊嚴論》，如頌雲︰‘一切無別故，得如清淨故，故說諸衆生，名爲如來藏。’此頌引自《阿毗達磨經》。如來藏，乃佛性異門。頌中說如來藏體是‘如’，爲‘一切無別’之主詞，‘如’即真如，‘無別’即平等。非但平等，且爲性淨。佛即從此出生，故號如來。謂從真如中來也。此如清淨性，一切有情平等具有，故說衆生名如來藏。謂此不即是如來，乃如來之胚胎也。後來《寶性》、《佛性》等論，皆依此頌立宗。世親《攝論釋》，于自性清淨，亦用此義爲解。可知無著、世親學，同許此義。由是知衆生佛性相同，無不等者。故說種姓由能趣能證雖有五種差別，而所趣所證，畢竟是一，幷非多向。非但三乘一趣，即以此一趣爲標準而立無姓焉。無姓之乘，即天梵乘，以其有定中現觀（世間現觀），雖非出世現觀，故《楞伽》亦以現觀名之。足見無姓之建立，亦依三乘之歸趣而有。現時未得同趣，異時則畢竟同趣也。由此種姓依據觀之，五姓一趣多趣之諍，可以得一解决矣。<#>次談種姓之法體。種姓所指之法爲何？依一般說，凡有多種，或指所證而言，謂之理性（此名唐人所立，凡如、佛性、法界、涅槃等，皆謂之理）。或指能證而言，謂之事性（法寶語）、行性（慧沼語），能證複有有漏無漏之分。種姓究指理性、事性、有漏、無漏耶？說者不無紛歧。若指所證理性言，則止一姓。若指能證有漏說，則難决定種姓區別。故講種姓，多就能證之無漏法說。謂種姓爲本具或後起者，皆偏指無漏法言，此舊說也。今言種姓法體，則據《大論》本地分卷二〈意地〉所雲︰‘複次一切種子識，若般涅槃法者，一切種子皆悉具足，不般涅槃法者，便闕三種菩提（三乘）種子。’此文謂種姓法體，即三乘菩提種子。而此等種子，即在一切種子識中。則此種姓法體之爲有漏無漏本具後起等問題，皆易解决。蓋般涅槃法者，即有種姓，一切種皆具。不般涅槃法者，闕三乘姓，即爲不具。但此未詳其爲本具後起，《成唯識論》中主張無漏種本有者，嘗引此文爲據，然《論》固無本有明文也。且《大論》卷五十二抉擇分〈意地〉中，抉擇此段文頗詳。大意謂一切種指第八賴耶中計執妄執習氣。此習氣限于有漏，又名遍行粗重。然則出世法之生起，豈非無因？曰︰出世之法，由真如所緣緣爲種子而生，此以真如爲種子，由真如因屬所緣緣稱爲種子。種子即因，因以生果得名，範圍甚廣。出世法不談因緣生，但顯其從真如所緣生。若爾，一切衆生，皆有真如以爲所緣緣，則一切衆生皆應生出世法而無差別，云何又有三乘之說耶？曰︰此依障之有無而有種姓區別。謂于通達真如有畢竟障者，即是無姓。有一分障者，即二乘姓。無障，即如來乘姓也。〈抉擇分〉所說要義如是，種姓既是一切種中之三菩提種，而一切種是有漏，則三菩提種應于有漏種中求之，可不待言。蓋依有漏種之勢力强弱，而安立種姓差別。若勢力强者，即無法可障，是爲無障。其次則一分障也。此有漏種，克實言之，乃指有漏善根。此分三類，即順福報分、順解脫分、順抉擇分。三菩提種，則尤重有漏善根中之順解脫分。此義與小乘大同（一切有部主張此說）。于理實亦應爾，蓋所貴乎種姓者，謂于異生位有用故耳。若偏指無漏種則于異生位不起用，何益之有。《辯中邊論》入道方便，于此義趣，極爲明白扼要，即〈辨修對治分〉所示之‘隨’字（亦即順字），如雲︰‘顛倒順無倒，是凡夫異生位。入道，則爲顛倒隨順無倒。過此以往，即無倒有倒隨。最後佛位，乃無倒無倒隨。’知此隨字之要，則知以能順解脫之有漏法爲種姓法體也。若知此體，則于種姓說之本具後起等問題，均易解决。蓋由有漏善根順無漏善根而熏成無漏種子，可從前舉《大論》兩段文推得。《攝論》亦同此說，謂無漏種子，由正聞熏習而生。正聞熏習爲有漏，以有漏順無漏熏，是即新熏之說也（無漏非本有說）。無漏既是始起，有漏之有始起，亦可無疑。蓋新熏必追溯無始，謂無始時，能熏所熏俱有。無始已有而以說新熏者，以但說本有，即無變化。如于無始說新熏，則可明聞集之能變化。即由多聞積集有漏善不已，而生無漏種也。此又從彌勒（《大論》〈本地分〉）、無著（《大論》〈抉擇分〉）、世親（《攝論釋》）以來，皆加重視。世親而後，難陀數傳至于勝軍，亦持此說。奘師《唯識》，傳自勝軍，當無有違。故依學說史言，本有之說，實爲後起之新說耳。如是明種姓法體，而解决本有新熏之諍矣。<#>末談種姓之成就。‘種姓’有‘三乘’與‘無姓’之異，然非絕對决定，而當視其成就程度言之也。如以‘三乘’說，則有退不退義，小乘以世第一法爲不退。羅漢亦有退義，但不退向凡夫耳。又有回不回義，小乘回大，有初果能回，有四果始回。是無决定之義也。《大論》本說四種姓，即三乘與無姓，于三乘中，有定不定義。至《楞伽》乃爲五姓說。三乘不定，今不詳論。但談有性無姓，亦複不定。無姓義詳于《莊嚴》，如〈種姓品〉頌雲︰‘一向行惡行，普斷諸白法，無有解脫分，善少亦無因。’此分無姓爲二類，一謂時邊無姓，于某時限內爲無姓，過此時限即有姓。此有四相，皆由善根不具而異，一者一向行惡而不行善。二者普斷白法，即失善根。三者順解脫分善根已斷。四者或不斷而微細如不具。二謂畢竟無姓，時間無限，即永無解脫之因也。然此所指不詳，至《楞伽》始明示，初類爲舍善根無姓，以謗大乘爲主因。次類畢竟無姓，乃菩薩本願所爲，以度盡衆生爲期，衆生無盡，是以永不涅槃也。舍善根類，由佛力加持，仍可重植善根，是由善境善友爲之增上也。故善根斷續，內因外緣，關涉極巨。如西方安樂世界，于佛等善友增上外，林聲鳥語，皆示無常苦空妙因，何有處此而不生善念耶？次類本願不般涅槃，于道理亦無有違。諸法本來涅槃，何所入耶。據此義理，由菩薩悲願所顯不般涅槃，仍爲契理。是故《楞伽》初類無姓爲不决定，次類非真正無姓。依安慧雲︰‘初類無姓之無，非有無義，當作惡劣解，如家有頑妻逆子，直謂無妻子亦可，如是三乘姓不定，有姓無姓亦不定也。’慧沼《中邊慧日論》說無姓有三類，即一名一闡提迦（icchāntika），謂樂世欲者。二名阿闡提迦（aicchāntika），謂不樂出世法者，三名阿顛提迦（atyantika），乃畢竟不滅度者。前二當于《楞伽》時邊無姓，後一則當畢竟無姓，然此說實有誤會。依梵文前二名異實同，皆樂欲闡提。《楞伽》畢竟無姓，爲菩薩行願，亦非畢竟不滅者。慧沼之誤，蓋出于《莊嚴論釋》，于一向行惡行頌，最後解說畢竟不涅槃爲無因處，有一句雲︰‘但求生死不樂涅槃人也。’此實與《楞伽》本願之義柄鑿。但勘原本，原無此句。今之譯本，增益極多，殆皆譯人之說也。如約四智爲三身義，譯人以爲《莊嚴》之提倡，亦原本所無。譯者明友，疑是親光。持本有說，于後來學說，大有影響。《佛地經論》說無姓義趣于極端，即與之相符。彼謂五姓本有，而無姓絕對不成佛，欲以此顯佛德之無盡。蓋言佛教化此無姓衆生使之生天，報盡仍墮。如是衆生往返人天無盡，佛教化無盡，故佛德亦無盡也。此直盡失佛教本意，而有類于耶教之戲論。佛德無盡，豈可拘拘時間而言耶。故知此義出自親光，實非戒賢之文也（《佛地論》勘藏譯幷無此說）。無姓不定之義，至親光而認爲决定，始于《莊嚴》而終于《佛地》。慧沼之失，不過沿用其說耳。是即由種姓成就上而得解釋决定不定之諍也。<#>最後結義，此五姓說爲究竟說抑方便說耶？此實不成問題。究竟方便之辨，乃以五姓與佛姓相對，又以三乘與一乘相對而論之耳（講五姓者則說三乘，宗佛姓者則說一乘），故法寶以一乘爲究竟，而慧沼以三乘爲極致。實則幷非相對，乃依佛姓而有五姓，依一乘而開三乘。相待相成，固不能拘泥定說也。<#>◎附二︰霍韜晦〈種姓〉<#>‘種姓’一詞譯自梵文‘gotra’，原爲家族、姓氏之意。印度自古即有階級分明的社會制度（caste，亦譯爲種姓制度），分人爲四級︰(1)祭司（brahman，婆羅門），(2)王族（ksatriya，刹帝利），(3)平民（vaiśya，吠舍），(4)賤民（śūdra，首陀羅）。在這四階級中，最先只有婆羅門階層有姓氏，故‘gotra ’是一種身份的象徵。後來佛教輸入此一概念，最先的用法，是指衆生由凡入聖，初抵聖位（āryagotra，即初預于聖者家族）之意，及後在十地中，更有種姓地（gotra-bhūmi）的設立（如《大般若經》），可見其涵意所在。<#>另一方面，則與佛教僧團有關︰僧人出家之後，自稱‘釋子’、‘佛子’，以紹繼如來家業，亦即成爲佛陀家族中的一員。大乘佛教興起之後，此一使命感更强，在範圍上亦擴展至一切衆生，認爲不論在家、出家，都是如來家業的擔荷者，最終目標都是流通佛法，以救度衆生，因此他們都是菩薩，于是在觀念上構成菩薩種姓（bodhisattvagotra）與如來種姓（tathāgatagotra），以對應及包容原來以出家弟子爲中心的聲聞種姓（śravakagotra）。<#>種姓亦即是‘乘’（yāna），于是在大小乘對立的時代，種姓有三種︰聲聞種姓、獨覺種姓和菩薩種姓。由于他們各別所尋求的解脫境界不同（至少在大乘看來是如此），因此種姓概念的用法，一方面說明他們的目標，一方面說明他們的限制；由此向內反省，便成爲自身所具備的質素，或性能的意思。衆生將來成阿羅漢與成佛，完全由其質素决定，這就成爲一個解釋生命構造的本質性的概念，而近于一種生理上的先天决定論。<#>但是，這種劃分雖于經驗上的觀察有據，但却不合于大乘佛教所强調的佛陀的大悲性格。佛陀救世，自當使一切衆生皆得成佛，皆得解脫，然後佛陀之覺行方得圓滿，其本願方不落空。所以從佛陀的大悲性格，必進一步要求佛陀有大能，能化度種種衆生，使其不爲其自身的質素所局限，這就是如來的方便智慧的運用。另一方面，衆生成佛，非僅出于佛陀的主觀願望，聽任佛陀片面解决；同時在客觀上，衆生能成佛，亦因其本具成佛的質素。生理上的劃分是不究竟的，一切衆生其實都是菩薩，都本具成佛的性能，換言之，佛性才是衆生的超越的本質。《法華經》就是在這樣的一個思路下說一佛乘。經中記述佛爲舍利弗等諸大聲聞授記，預言他們都能成佛，就是這道理。所以一佛乘的觀念，即涵對衆生成佛質素或性能的一個超越的肯定。但是，這樣一來，種姓的分類意義便喪失了。<#>唯識宗興起，對種姓問題堅持經驗分解的立場，把衆生質素分爲五類，稱爲五姓區別︰(1)聲聞種姓，(2)獨覺種姓，(3)佛種姓，(4)不定種姓（兼有多種質素，其解脫果可大可小，視外緣决定），(5)無種姓（缺乏成佛的質素，或永不入涅槃者）。此中最招人批評的是無種姓的觀念，因爲這與上文所說一切衆生皆有佛性的精神相背，同時亦將使佛陀的救度工作，永無圓滿的一日（窺基《唯識樞要》卷一，即依此義，進言大悲菩薩亦是無種姓衆生）。但唯識宗的原意，是從經驗出發，使人知道現實上的衆生各有不同的成佛質素而已。<#>由于種姓逐漸演變爲性能之義，所以在漢譯佛典中，有時亦譯‘種性’（舊訓‘種’爲發生之義，‘性’爲不改之義，解法雖生硬，仍可曲折相通），如《楞伽經》說有聖種性（ārya-gotra）與愚夫種性（bāla-gotra）。但《瓔珞本業經》中所說的六種性（習種性、性種性、道種性、聖種性、等覺性、妙覺性）是否亦從‘ gotra’譯來則未能確定，不過《瑜伽師地論》中的本性住種性與習所成種性，則很明顯是從種姓觀念引申（梵文分別爲prakṛti-stha-gotra，samudānīta-gotra）。因爲種姓既有性能之義，放在實踐階位上，便是《瓔珞經》的用法，放在解釋性能的來源上，便是《瑜伽師地論》的用法。因爲‘本性住’即顯示其不從經驗活動得來，而爲衆生本具；‘習所成’即顯示其可通過後天的修行活動獲取。不過這兩個概念的真正意義，在解决成佛問題，所以《成唯識論》後來即承此而建立種子的本有和新熏理論。這可以說是種姓中性能義的具體化的發展。<#>［參考資料］　《大乘入楞伽經》卷二；《瑜伽師地論》卷二十一、卷三十五；《成唯識論》卷二；《俱舍論》卷二十三〈分別賢聖品〉；《成實論》卷一；《大乘莊嚴經論》卷一；《顯揚聖教論》卷二十；印順《如來藏之研究》；高崎直道《如來藏思想の形成》第二篇。<#>


meanings:
perfect buddha-wisdom that fully knows every single thing in existence


meanings:
comprehensive knowledge of particular things


meanings:
meritorious virtues of various phenomena


vietnamese:
chủng chủng thắng giải trí lực tác nghiệp <pttđ>


vietnamese:
chủng chủng phẩm loại tập hội âm thanh tưởng <pttđ>


vietnamese:
chủng chủng tâm hành chuyển tướng <pttđ>


meanings:
knowledge of all realms; knowledge of all objective things; omniscience


vietnamese:
chủng chủng pháp vô sai biệt nghĩa <pttđ>


vietnamese:
chủng chủng giới trí lực tác nghiệp <pttđ>


meanings:
the knowledge that correctly discriminates all distinct phenomena


meanings:
① Hoà mục, như mục như thanh phong 穆如清風 (Thi Kinh 詩經) hoà như gió thanh. ||② Mục mục 穆穆 sâu xa. ||③ Hàng mục, một đời là hàng chiêu, hai đời là hàng mục, bên tả là hàng chiêu, bên hữu là hàng mục. ||④ Làm đẹp lòng, vui. ||⑤ Một âm là mặc. Mặc nhiên 穆然 lặng nghĩ.


meanings:
① Kính, cung kính: 肅穆 Cung kính; 我其爲王穆卜 Ta sẽ cung kính bói cho nhà vua (Thượng thư); ② (văn) Nguy nga, tráng lệ: 於穆清廟 Ôi, tông miếu tráng lệ, yên tĩnh (Thi Kinh: Chu tụng, Thanh miếu); ③ (văn) Hoà, hoà thuận, tốt đẹp: 穆如清風 Hoà như gió mát (Thi Kinh); 與夏候尚不穆 Không hoà thuận với Hạ Hầu Thượng (Tam quốc chí); ④ (văn) Hàng mục (chế độ tông miếu thời cổ, một đời là hàng chiêu, hai đời là hàng mục, hoặc bên trái là hàng chiêu, bên phải là hàng mục); ⑤ (văn) Làm đẹp lòng, làm vui: 穆君之色 Làm cho sắc diện nhà vua vui lên (Quản tử); ⑥ [Mù] (Họ) Mục.


meanings:
（Friedrich Max Mu|ller；1823～1900）德裔英籍東方學學者、語言學學者、宗教學學者。爲詩人威赫姆·穆勒（Wil helmMuller；1794～1828）之子。早年在來比錫、柏林兩所大學研修梵語，後又于巴黎大學隨東方學家布赫諾夫（Euge\ne Burnouf）研究《梨俱吠陀》。1847年定居英國，任牛津大學教授，專門從事印度宗教與哲學等研究工作，幷校勘、翻譯及出版佛典。氏對印度宗教、神話、哲學、語言等方面均有廣博、深湛的研究，日本的梵文學家、佛學家南條文雄、高楠順次郎等人皆出其門下。又爲十九世紀興起的比較語言學、比較宗教學以及比較神話學的創建人之一，與韋伯（Albrec ht F. Weber；1825～1901）齊名，幷稱爲梵語學、印度學的雙璧。<#>氏之主要著、譯有《佛教及佛教巡禮者》、《古代梵文文學史》、《梵文文法入門》、《宗教的起源與發展》、《吠檀多哲學》、《印度六派哲學》等書。此外，自1875年以後，主編《東方聖書》（Sacred Books of theEast）五十一卷。此一叢書系古代東方之宗教書籍英譯的一大集成。此外，又在日本留學生南條文雄、笠原研壽等人的協助下，曾校勘、翻譯、出版梵文佛教文獻《阿彌陀經》、《無量壽經》、《金剛般若經》、《般若心經》、《法集經》等書。<#>


meanings:
6275（Müller, Friedrich Max; 1823～1900）德裔英國自然主義之語言學家，為近代宗教學創始人之一。其於印度之語言、文學、宗教、哲學、神話等各方面具有深厚之基礎。係詩人威爾赫姆穆勒（Wilhelm Müller）之子，生於德國德紹（De ssau）。曾師事柏林大學之薛林（Schelling, W.J.V.）、伯普（Bopp, F.）兩位教授，以及巴黎大學之語言學、東方學教授布諾夫（E. Burnouf）。　渡英（1847）後，刊行梨俱吠陀全集六卷（1849～1875）；復刊行四卷（1890～1892）。自一八五○年至去世為止，歷任牛津大學副教授、教授等職。一八七五年以後，完成東方聖書（The Sacred Books of the East），係吠陀聖典、佛經、耆那教典，乃至可蘭經、老子、孔子等關於東方宗教典籍之英譯文集。藉比較語言學、比較神話學、比較宗教學等新科學研究方法，對解明印度學、東洋學有無比之貢獻；如以比較語言學觀點，論證印度語系與歐洲語系為同一源頭。為歐洲學術界研究印度文化之啟蒙學者，亦可謂英國學術界之梵語學元老。在日本，有南條文雄、高楠順次郎開拓其學，二人即屬其門下。　重要著作如下：Buddhism and Buddhist Pilgrims, 1857; History of Ancient Sanskrit Literature, 1859; Lectures on the Science of Language, 1861; Sanskrit Grammar for Beginners, 1866; Einleitung in die Vergleichende Religionswissenschaft, 1874; Origin and Growth of Religion, 1878; Dhammapada, 1881; Biographies of Words, 1888; Natural, Physical, Anthropological and Psychi6al Religion, 1889～1893; Contribution of the Science of Mythology, 1897。又一八八一至一八八五年間刊行之牛津逸書（Anecdota Oxoniensia），其內所含大無量壽經、阿彌陀經、金剛般若經、般若心經、法數名集經（梵 Dharmasaṃgraha）等書，即賴日本留學生南條文雄、笠原研壽等人之協助而完成者。


meanings:
① Một giống lúa, Tàu gọi là lúa móng rồng.


meanings:
① Lấy, sống lại. Cùng nghĩa với chữ tô 蘇. ||② Gia tô 耶穌 dịch âm chữ Jésus, ông chúa sáng tạo ra đạo Thiên chúa.


meanings:
① Tỉnh lại, sống lại (dùng như 蘇, bộ 艹); ② Xem 耶穌 [Yesu].


meanings:
Chùa ở phố Đông Đại trong Bàn Môn, thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Xây dựng vào khoảng niên hiệu Xích Ô (238-251) đời Đông Ngô thời Tam Quốc, ban đầu gọi »Thông Huyền Tự«. Niên hiệu Khai Nguyên thứ 26 (738) đời Đường đổi tên là »Khai Nguyên Tự«, sau đó bị phá huỷ. Niên hiệu Bảo Đại thứ 2 (925) đời Ngô Việt, Ngô Việt Vương Tiền Lưu xây dựng lại trên nền hiện nay. Qua ba đời Tống Nguyên Minh lần lượt xây cất thêm Thiên vương điện, Đại điện, Thạch Phật điện, Giới đàn, Địa Tạng điện, Tây phương điện, Tàng kinh các (Vô lương điện),Vạn Phật các. Những vị cao tăng Thiền tông trụ chùa này qua nhiều đời có Ấn Tông, Kinh Khê Trạm Nhiên, Trường Khánh Huệ Lăng, Hoàng Long Sở Nam, Thanh Lương Trừng Quán, Từ Vân Tuân Thức. Niên hiệu Hàm Phong thứ 10 (1860) đời Thanh chùa lại bị chiến tranh phá huỷ, chỉ còn Tàng kinh các. Gác kinh này chọn dùng kết cấu gạch theo kiểu vòm cuốn, không dùng tấc gỗ cho nên tục gọi »Vô Lương Điện« (Điện không có xà). Gác được xây vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 46 (1618) đời Minh, theo kiểu lâu các hai tầng, rộng 7 gian, mái chồng đỉnh yết sơn. Chính giữa lâu các có khung trang trí trên trần nhà hình bát giác bằng gạch tinh xảo đẹp đẽ, bốn vách đều có khảm thạch khắc »Phạm Võng Kinh«, »Hoa Nghiêm Kinh« đời Minh. Mặt tường ngoài điện trên dưới đều có mở ra 5 cửa vòm, cột sát tường hình bán nguyệt và toà Tu di khắc đá. Dưới mái điện thòng xuống liên trụ, tước thế, hoa bản, ngạch phương, đấu củng làm bằng gạch, tất cả hình dáng và cấu tạo đều mô phỏng theo kết cấu gỗ. Tầng hai lan can toà bằng khắc bằng gạch tinh tế, đồ án trang nhã. Đỉnh nhà độ nghiêng không lớn, mái sát biên và bốn góc hơi vểnh ngược lên trời cho người cảm giác vừa vững vàng vừa lung linh. Năm 1977 trong khi dỡ bỏ bình phong ở gần đó phát hiện một hòm đá, trong chứa một bộ »Khai Nguyên Tự Chí«ghi chép tường tận lịch sử chùa Khai Nguyên.


meanings:
① Chứa góp. ||② Chồng chất. ||③ Tích lâu, như tích niên 積年 đã lâu năm. ||④ Cái số nhân được, như diện tích 面積 số đo bề mặt được bao nhiêu. ||⑤ Một âm là tí. Chất đống, dành dụm.


meanings:
① Chất, xếp: 積土成山 Chất đất thành núi; ② Tích lại, chứa, trữ: 積少成多 Tích ít thành nhiều; 積年累月 Năm này qua năm khác, lâu dài; ③ Lâu ngày, lưu cửu: 積弊 Thói tệ lâu đời; 積習 Thói quen đã lâu, thói cũ; ④ (y) Bệnh cam tích; ⑤ (toán) Số nhân được: 積數 Số nhân được, tích số.


meanings:
gathering of various elements to create one thing


meanings:
6274<一>謂積蓄收成之穀物。長阿含經卷二十二（大一‧一四八下）：「由我爾時競共積聚故，便生糠糩。」　<二>指蘊（梵 skandha）之義，即有為法之會集，如五根、五境等諸色會集之色蘊。瑜伽師地論卷五十六（大三○‧六○八下）：「問：『如說積聚義是蘊義，何等名為積聚義耶?』答：『種種所召體義，更互和雜轉義，一類總略義，增益損減義，是積聚義。』」　<三>堆積之意。華嚴經卷五十七（大九‧七六五下）：「唱那字時，入般若波羅蜜門，名差別積聚。」　<四>積聚精要心之略稱。指積聚諸經要義之核心。（參閱「積聚精要心」6275）


meanings:
① Bông lúa, ngọn lúa, mũi dao mũi dùi cũng gọi là dĩnh. ||② Ngòi bút. ||③ Khác lạ, người hay vật gì hơn cả trong đám trong loài gọi là dĩnh dị 穎異.


meanings:
(văn) ① Mày bông (ngô, lúa); ② Đầu nhọn bút lông, ngòi bút; ③ (văn) Mũi dao, mũi dùi; ④ Thông minh, khác lạ hơn người.


meanings:
① Bông lúa, đòng: 稻穗兒 Bông lúa; 吐穗 Trổ đòng; ② Tua: 紅旗上掛滿金黃的穗子 Trên cờ đỏ treo đầy tua vàng; ③ (văn) Tàn đuốc; ④ [Suì] Thành phố Quảng châu (gọi tắt); ⑤ [Suì] (Họ) Tuệ.


meanings:
(văn) ① Như 穗; ②【穟穟】toại toại [suìsuì] Mạ xanh tốt (xanh rờn, xanh um).


meanings:
(văn) ① Sum sê, rậm rạp, um tùm; ② Phong phú, phồn thịnh.


meanings:
(văn) ① Gặt: 穡事 Việc gặt hái, việc đồng áng; 穡夫 Nông phu, nhà nông. Xem 稼穡 [jiàsè]; ② Keo, lận.


meanings:
① Cỏ xấu, cỏ lan ruộng lúa. ||② Dơ bẩn, vết xấu.


meanings:
① Nhơ, dơ bẩn: 污穢 Nhơ nhớp, dơ bẩn, bẩn thỉu. (Ngb) Xấu xa, nhơ nhuốc.【穢行】 uế hành [huìxíng] (văn) Làm bậy, hành động thối tha ô uế; ② (văn) Cỏ dại.


vietnamese:
uế tích kim cương cấm bách biến pháp kinh <đpb>


vietnamese:
uế tích kim cương thuyết thần thông đại mãn đà la ni pháp thuật linh yếu văn kinh <đpb>


meanings:
(văn) ① Lúa thóc đã gặt hái; ② Bó lúa sau khi đã gặt hái.


meanings:
① Yên ổn, ổn đáng, ổn thoả. Như an ổn 安穩, ổn định 穩定. ||② Ổn bà 穩婆 bà đỡ, bà mụ.


meanings:
① Ổn, ổn thoả, vững, vững vàng: 站穩立場 Đứng vững lập trường; ② Chắc, chắc chắn: 拿不穩 Nắm không chắc; ③ Chắc chắn, trầm tĩnh, điềm đạm. 【穩扎穩打】ổn trát ổn đả [wân zha-wândă] Ổn định doanh trại tìm cách đánh địch, đóng vững đánh chắc. (Ngb) Vững vàng chắc chắn; ④ 【穩婆】ổn bà [wânpó] (cũ) Bà đỡ, bà mụ.


meanings:
① Thân cây lúa. Nhương nhương 穰穰 bông lúa sai núc nỉu, suy rộng ra, phàm vật gì nhiều tốt đều gọi là nhương nhương cả. ||② Một âm là nhưỡng. Hạo nhưỡng 浩穰 đông đúc nhiều nhõi.


meanings:
(văn) ① Thân lúa; ② Sum sê, um tùm; ③ Được mùa: 世之有飢穰，天之行也 Đời có đói kém có mất mùa, đó là sự vận hành tự nhiên (quy luật) của trời đất (Giả Nghị: Luận tích trữ sớ).


meanings:
(văn) Dân đông đúc, hưng thịnh, thịnh vượng: 長安中浩穰 Trong Trường An dân cư đông đúc (Hán thư).


meanings:
① Hang, ngày xưa đào hang ở gọi là huyệt cư 穴居. ||② Cái lỗ, các chỗ quan hệ ở thân thể người cũng gọi là huyệt. ||③ Huyệt, hố để mả. Ta gọi đào hố chôn xác là đào huyệt. ||④ Ðào. ||⑤ Bên.


meanings:
① Hang, hang hốc, hang động: 虎穴 Hang cọp (hổ); 穴居 Ở hang; ② Huyệt, hố chôn (người); ③ Huyệt vị (châm cứu); ④ (văn) Đào; ⑤ (văn) Bên; ⑥ [Xué] (Họ) Huyệt.


meanings:
① Cùng cực, kết cục, như cứu cánh 究竟 xét cùng. ||② Xét tìm, như nghiên cứu 研究 nghiền ngẫm xét tìm. ||③ Mưu. ||④ Thác trong khe núi.


meanings:
① Xét tìm, cứu: 研究 Nghiên cứu; 追究 Truy cứu; ② (văn) Đạt tới: 君令不下究，臣情不上通 Lệnh vua không đạt xuống tới dưới, ý kiến của quần thần không thông tới lên trên (Hàn Phi tử: Nam nhất); ③ (văn) Cùng: 靡 屆靡究 Vô tận vô cùng (Thi Kinh: Đại nhã, Đãng); ④ (văn) Chỗ tận cùng của dòng suối: 山溪瀨中謂之究 Chỗ khe nước chảy qua trong cát đá gọi là cứu (Thuỷ kinh chú); ⑤ (văn) Kết cục, cuối cùng, thực ra: 究應如何處理 (Thực ra) nên xử lí ra sao?. 【究竟】cứu cánh [jiujìng] a. Kết quả, kết cuộc: 大家都想知道個究竟 Mọi người đều muốn biết kết quả ra sao; b. Thực ra: 這究竟是怎麼一回事 Thực ra việc ấy là như thế nào?; c. Cuối cùng, sau hết, rốt cuộc, xét cho cùng.


meanings:
Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 7, nối pháp Trưởng lão Định Hương. Sư họ Đàm, quê ở làng Phù Đàm, phủ Chu Minh, miền Bắc Việt Nam. Sư từng trụ các nơi: chùa Quang Minh núi Tiên Du (Bắc Ninh), chùa Diên Linh núi Long Đội (Yên Lãng).


meanings:
（梵 uttara，巴 uttara，藏 mthar-thugs-pa）究極畢竟之意。梵語音譯郁多羅。有二義，即(1)指窮究到物質的最後或最好之處，如《俱舍論記》卷十六雲（大正41·255c）︰‘言究竟者，是成辨義，是終了義。’(2)盡物的邊際，如《華嚴經探玄記》卷五雲（大正35·210c）︰‘一一皆願盡彼原際，各雲究竟。’又，《勝鬘經》〈一乘章〉雲（大正12·220c）︰‘究竟者即是無邊、不斷。’就中，‘無邊’謂橫遍十方、‘不斷’謂竪徹三世。<#>此外，《十住毗婆沙論》卷三舉出‘十究竟’之說，《大乘起信論》列‘究竟覺’、‘非究竟覺’之二覺，《成唯識論》卷九稱五位中的第五爲究竟位，《摩呵止觀》卷一稱六即中的第六爲究竟即。<#>此下附錄五處經文，分別爲究竟位、究竟道、究竟覺、究竟法身、究竟一乘之用例。<#>◎附一︰《成唯識論》卷十（摘錄）<#>後究竟位，其相云何？頌曰︰此即無漏界，不思議善常，安樂解脫身，大牟尼名法。論曰︰前修習位所得轉依，應知即是究竟位相。此，謂此前二轉依果，即是究竟無漏界攝。諸漏永盡，非漏隨增，性淨圓明，故名無漏。界，是藏義，此中含容無邊希有大功德故。或是因義，能生五乘世出世間利樂事故。<#>◎附二︰《大乘阿毗達磨集論》卷五（摘錄）<#>何等究竟道？謂依金剛喻定，一切粗重永已息故，一切系得永已斷故，永證一切離系得故。從此次第無間轉依，證得盡智及無生智、十無學法等。何等爲十？謂無學正見乃至無學正定、無學正解脫、無學正智。如是等法，名究竟道。<#>◎附三︰《大乘起信論》（摘錄）<#>如菩薩地盡滿足方便一念相應，覺心初起心無初相，以遠離微細念故，得見心性。心性即常住名究竟覺。<#>◎附四︰《勝鬘經》〈一乘章〉（摘錄）<#>涅槃界者即是如來法身，得究竟法身者則究竟一乘。<#>◎附五︰《教行信證》〈行卷〉（摘錄）<#>一乘者大乘，大乘者佛乘。得一乘者得阿耨多羅三藐三菩提。阿耨菩提者即是涅槃界。涅槃界者即是究竟法身。得究竟法身者則究竟一乘。<#>［參考資料］　《無量壽經》卷下；《大日經》卷一〈住心品〉；《大毗婆沙論》卷三十三。<#>


meanings:
（梵 Mahāyānottaratantra-śāstra，藏 Theg-pachen-po rgyud bla-maḥibstan-bcos）四卷。北魏·勒那摩提（Ratnamati）譯。又稱《寶性分別一乘增上論》、《一乘寶性論》、《寶性論》。爲有組織地闡述如來藏思想的代表性著作，收于《大正藏》第三十一册。　　<#>全書包含〈教化〉、〈佛寶〉、〈法寶〉、〈僧寶〉、〈一切衆生有如來藏〉、〈無量煩惱所纏〉、〈爲何義說〉、〈身轉清淨成菩提〉、〈如來功德〉、〈自然不休息佛業〉、〈校量信功德〉等十一品（梵本爲五章）。卷初幷有偈頌述說各品的大綱。內容乃援引《如來藏經》、《勝鬘經》、《大乘涅槃經》、《華嚴經》、《大乘莊嚴經論》等經典，批判《般若經》的空說，論佛性的‘有’。又依據十種觀點（自性、因、果、業、相應、行、時差別、遍一切處、不變、無差別）及三種意義（法身、真如、性），闡述如來藏。幷舉九種譬喻加以說明。故其論述不僅與唯識說關係密切，對瞭解印度如來藏說之發展，亦提供寶貴的資料。<#>關于本論的作者，中國傳說是堅慧（Sa^ramati）所作，西藏則認爲系彌勒（Mait-reya）造偈，無著（Asan%ga）撰釋論。近人多支持前說。又，經錄中或謂此書乃菩提流支所譯，或謂菩提流支、勒那摩提皆有譯述，而菩提流支本則爲闕本云云。西元1931年，歐柏密勒（E. Obermiller）曾譯此論的藏文本爲英文。1950年，瓊思敦（ E. H. Johnston）又出版其梵語原典。另外，宇井伯壽、中村瑞隆等人亦有相關著作問世。<#>◎附︰呂澄《印度佛學源流略講》第五講第四節（摘錄）<#>堅慧的名字，《大唐西域記》曾提到過，幷且是與德慧幷提的。不過，這個堅慧恐怕是指的安慧。後來還有人認爲北凉時譯出的《入大乘論》作者堅意就是堅慧，書是北凉時譯出的，原文約在第四世紀，是世親以前的人，就不會是注釋世親著作的堅慧了。總之，堅慧的生平，還待進一步考證。<#>堅慧的思想鮮明地表現在《究竟一乘寶性論》裏。所謂‘寶’，指佛法僧三寶；‘性’，是講三寶的本質。另外，還說它所講的都是究竟的說法，所以加‘最上要義’（漢譯‘究竟一乘’）字樣來形容。從堅慧自己對此書的命名，表示了他所講的很究竟，很高深。<#>全書所講共有七句（七個主題），除‘三寶’（三句）及‘性’外，還有‘菩提’、‘功德’、‘業’，而中心在‘性’句上。在這句裏他提出‘一切衆生皆有如來藏’這一命題。成立這一命題的理由，就是認爲一切衆生皆有法界。法界的‘法’，本來指的一般事物，此處則重點指一切功德的法，拿最高標準來講是佛的功德。‘界’就是因，在印度人的用法上，‘界’字不僅指範圍、界限，而且有‘因’（素）的意思。因此，所謂一切衆生皆有法界，因而一切衆生皆有如來藏，即無異是說一切衆生皆有佛性。<#>堅慧講如來藏的特點，在于把《勝鬘經》、《如來藏經》中的義理，尤其是如來藏對般若空性智關係的說法，大加發揮，幷貫串到整個實踐的過程中去。在兩部經中把如來藏當作境界，既然是境界，要使它的功德顯現，就得先親證（即見到）如來藏。也就是說，有待于空性智的證知。這樣顯現出來的功德就是果。無著、世親的唯識理論，後來講得愈加繁密，堅慧則一概予以刊落，直接提出如來藏借助于空性智實現功德的說法，以此來貫通整個實踐，因而不同于無著、世親的說法。這就爲大乘理論開闢了一條新路，對晚期大乘發生了相當的影響。特別是在堅慧的《法界無差別論》裏，還以實踐的意義，用‘菩提心’來代表如來藏，後來密教就直截了當地運用了他的說法。<#>［參考資料］　印順《印度佛教思想史》、《如來藏之研究》；中村瑞隆《梵漢對照究竟一乘寶性論研究》（《世界佛學名著譯叢》{76}）；高崎直道（等）《如來藏思想》第二章。<#>


vietnamese:
cứu cánh nhất thừa bảo tính luận <pqđtđ>

meanings:
2986梵名 Ratnagotra-vibhāgo Mahāyānottaratantra-śāstra（分別寶性之大乘最勝要義論）。凡四卷。後魏勒那摩提譯。又稱寶性分別一乘增上論。略稱寶性論。本書論述如來藏自性清淨之教義。收於大正藏第三十一冊。共分十一品。一九五○年，喬思敦（H. Johnston）與卻吐里（T. Chowdhury）共同出版此論之梵語原典。漢譯傳統上認為作者為堅慧（梵 Sāramati），藏文系統則以本論為彌勒（梵 Maitreya）所作。又經錄中有說本論為菩提流支所譯者，或說有二譯，菩提流支譯本為闕本。自本論所引用之豐富經典中，可知初期之如來藏思想，故為了解印度如來藏說發展之寶貴資料。其成立年代、與佛性論之前後關係及作者等，迄今尚無定論。〔解深密經疏卷一、大乘起信論義記卷上、歷代三寶紀卷九、隋眾經目錄（法經）、隋眾經目錄（彥琮）、開元釋教錄卷六、貞元新定釋教目錄卷九〕


vietnamese:
cứu cánh phương tiện bổ đặc già la <pttđ>


vietnamese:
cứu cánh thanh tịnh phương tiện thiện xảo <pttđ>


meanings:
① Truân tịch 窀穸 huyệt mả (cái hố chôn người chết). Việc tang gọi là truân tịch chi sự 窀穸之事.


meanings:
① Cao lớn, hình khum khum mà cao gọi là khung, như khung thiên 穹天 trời cao. Nhà rạp căng trông như rạp hát gọi là khung lư 穹廬. ||② Hình khom, vật gì hình nổi gồ lên đều gọi là khung. ||③ Sâu. ||④ Cùng nghĩa với chữ không 空.


meanings:
(văn) ① Vòm, mái vòm: 穹天 Trời cao; 穹盧 Nhà rạp; ② Bầu trời (dùng như 空, bộ 穴); ③ Sâu.


meanings:
（梵 śūnya、śūnyatā，巴 suñña、suññatā，藏 stoṅ-pa）表示佛教根本立場的概念。相對于‘有’，而具否定存在實體之意。但幷非‘無’或‘虛無’。音譯舜若、舜若多，又作空無、空性、空寂、空淨、非有等。<#>佛教所說的空雖有多義，然大致不出人空、法空。人空又稱生空、我空。系以自我（āt-man）的實體爲空；法空則是打破主張諸法之自性（svabhāva）恒存不變的迷執，認爲諸法皆由因緣和合所生，幷無實體存在。一般而言，小乘說人空，大乘說二空。然小乘亦非全然不說法空，如《舍利弗阿毗曇論》闡明內空、外空、內外空、空空、大空、第一義空等六空。《大毗婆沙論》亦說明內空、外空、內外空、有爲空、無爲空、散壞空、本性空、無際空、勝義空、空空等十空。<#>特別强調空之思想者是初期大乘之般若經典，以及歸納《般若經》空義的《中論》。又，此‘空’有理論與實踐二面。理論性的空，指一切物質無固定的實體，乃無自性空；實踐性的空，指無所得、無執著的態度。另外，大乘諸經論亦分類解說析空與體空、但空與不但空，以及四空、七空、十一空、十八空、二十空等，爲對空義之多種角度的解析。<#>爲實證空理所修的觀法，謂之‘空觀’。佛教各系之空觀，深淺勝劣雖然幷不一致，但目標皆爲舍遣‘實有之情執’。大體而言，小乘主修‘我空觀’，斷煩惱障；大乘修‘我法二空觀’，斷煩惱障與所知障。此外另有析空觀、體空觀、但空觀、不但空觀等觀法。<#>◎附一︰印順〈大乘空義〉（摘錄自《現代佛學大系》{52}）<#>(一)空爲大乘深義︰佛，是由于覺證空性而得自在解脫的。所以從覺證來說，空是一切法的真實性，是般若──菩提所覺證的。從因覺證而得解脫來說，空是解粘釋縛的善巧方便；空，無所住，無著，無取等，是趣證的方便，是覺證的成果。一約真性說，一約行證說。現在要說的大乘空義，是約真實義說。<#>在大乘法中，空是被稱爲︰‘甚深最甚深，難通達極難通達’的。如《般若經》說︰‘深奧者，空是其義，無相、無作是其義，不生不滅是其義’等。《十二門論》也說︰‘大分深義，所謂空也。’所以空、無生、寂滅等，是大乘的甚深義。爲什麽被看爲最甚深義？這是世俗知識──常識的、科學的、哲學的知識所不能通達，而唯是無漏無分別的智慧所體悟的。這是超越世間一般的，所以稱爲甚深。<#>(二)空與滅之深義︰這一最甚深處，佛常以空、無生、滅、寂滅等來表示。凡佛所說的一切名言，都可以說是世間共有的。如依世間名義去理解，那只是世間知識，而不是佛說的深義。所以這些詞語，都含有不共世間的意義，而不能‘如文取義’的。例如空與無生滅的寂滅，一般每照世間的解說，認爲是虛無消極的，而不知恰好相反，這是充實而富有積極意義的。<#>空，佛經每舉虛空爲譬喻，有時更直稱之爲虛空。從一般來說，虛空是空洞得一無所有。而佛法中說︰虛空是‘無礙爲性’，‘色于中行’。物質──‘色’的特性，是礙；而虛空的特性，是無礙。無礙，不但是在于物質的質礙以外，也與物質不相礙。由于虛空的無礙性，不但不障礙物質，反而是物質──色的活動處。換言之，如沒有虛空，不是無礙的，物質即不可能存在，不可能活動。因此，虛空與物質不相離，虛空是物質的依處。佛法所說的空或空性，可說是引申虛空無礙性的意義而宣說深義的。空，不是虛空，而是一切法（色、心等）的所依，一切法所不離的真性，是一切法存在活動的原理。換言之，如不是空的，一切法即不能從緣而有，不可能有生有滅。這樣，空性是有著充實的意義了。<#>說到寂滅，本是與生滅相對的，不生不滅的別名。生與滅，爲世俗事相的通性，一切法在生滅、滅生的延續過程中，但一般人總是重于生，把宇宙與人生，看作生生不已的實在。但佛法，却重視到滅滅不已。滅，不是斷滅，不是取消，而是事相延續過程的一態。在與生相對上看，‘終歸于滅’，滅是一切必然的歸宿。由于滅是一切法的靜態，歸結，所以爲一切活動起用的依處。佛法稱嘆阿彌陀佛，是無量光明，無量壽命，而從‘落日’去展開，正是同一意義。滅是延續過程的靜態，是一切的必然歸結，引申這一意義去說寂滅，那寂滅就是生滅相對界的內在本性。生滅滅生的當體，便是不生不滅的寂滅性。由于這是生滅的本性，所以矛盾淩亂的生滅界，終究是向于寂滅，而人類到底能從般若的體證中去實現。<#>(三)從事相而觀見空寂之深義︰一切法空性或寂滅性，是一切法的真實性，所以要從一切法上去觀照體認，而不是離一切法去體認的。如《般若心經》說︰‘行深般若波羅密多時，照見五蘊皆空。’深般若，是通達甚深義的，照見一切法空的智慧。經文證明了，甚深空義，要從五蘊（物質與精神）去照見，而不是離色心以外去幻想妄計度的。說到從一切法去觀察，佛是以‘一切種智’知一切法的，也就是從種種意義、種種觀察去通達的。但總括起來，主要的不外三門︰(1)從前後延續中去觀察，也就是透過時間觀念去觀察的。(2)從彼此依存中去觀察，也就是透過空間觀念（或空間化、平面化的）去觀察的。(3)直觀事事物物的當體。這猶如物質的點、綫、面一樣；而甚深智慧是從竪觀前後，橫觀彼此，直觀自體去體認，而通達一切法性──空或寂滅性。<#>(1)從前後延續去觀察時，得到了‘諸行無常’的定律。一切法，不論是物質或精神，無情的器世間或有情的身心，都在不息的流變中。雖然似乎世間有暫住或安定的姿態，而從深智慧去觀察時，發覺到不只是逐年逐月的變異，就是（假定的）最短的時間──一刹那，也還是在變異中。固有的過去了，新有的又現起，這是生滅現象。這一刹那的生滅，顯示了一切都是‘諸行’（動的），都是無常。這種變化不居的觀察，世間學者也有很好的理解。但是世間學者，連一分的佛學者在內，都從變化不居中，取相那變動的事實。也就是爲一切的形象所蒙蔽，而不能通達一切的深義。唯有佛菩薩的甚深般若，從息息流變中，體悟到這是幻現的諸行，不是真實有的。非實有的一切，儘管萬化紛紜，生滅宛然，而推求本性，無非是空寂。反過來說因爲一切法的本性空寂，所以表現于時間觀中，不是常恒不變，而現爲刹那生滅的無常相。無常，是‘無有常性’的意義，也就是空寂性的另一說明。<#>(2)從彼此依存去觀察一切法時，得到了‘諸法無我’的定律。例如有情個體，佛說是蘊界處和合，不外乎物理的、生理的、心理的現象。所謂自我，是有情迷妄的錯覺，幷不存在，而只是身心依存所現起的一合相──有機的統一。稱之爲和合的假我，雖然不妨，但如一般所倒想的自我，却不對了。印度學者的（神）我，是‘主宰’義，就是自主自在，而能支配其他的。換言之，這是不受其他因緣（如身心）所規定，而却能决定身心的。這就是神學家所計執的我體或個靈。照他們看來，唯有這樣的自主自在，才能不因身心的變壞而變壞，才能流轉生死而不變，才能解脫生死而回復其絕對自由的主體。但這在佛菩薩的深慧觀照起來，根本沒有這樣的存在。無我，才能通達生命如幻的真相。依此定義而擴大觀察時，小到一微塵，或微塵與微塵之間，大到器世界（星球），世界與世界，以及全宇宙，都只是種種因緣的和合現象，而沒有‘至小無內’、‘至大無外’的獨立自體。無我，顯示了一切法空義。無我有人無我與法無我，空有人空與法空；空與無我，意義可說相同。從彼此依存去深觀空義，如上面所說。如從法性空寂來觀一切法，那就由于一切法是空寂的，所以展現爲自他依存的關係，而沒有獨存的實體。這樣，無我又是空義的又一說明。<#>(3)從一一法的當體去觀察時，得到‘涅槃寂靜’的定律。雖然從事相看來，無限差別，無限矛盾，無限動亂；而實只是緣起的幻相──似有似無，似一似異，似生似滅，一切終歸于平等、寂靜。這是一一法的本性如此，所以也一定歸極于此。真能通達真相，去除迷妄，就能實現這平等寂靜。矛盾，牽制，動亂，化而爲平等，自在，安靜，就是涅槃。大乘法每每著重此義，直接的深觀性空，所以說︰‘無自性故空，空故不生不滅，不生不滅故本來寂靜，自性涅槃。’<#>從竪觀前後，橫觀彼此，直觀自體，而得‘諸行無常，諸法無我，涅槃寂靜’──‘三法印’。但這决非三條不同的真理，而只是唯一絕待的真理，被稱爲‘一實相印’──法性空寂的不同說明。三印就是一印，一印就是三印。所以如依此而修觀，那末觀諸法無我，是‘空解脫門’；觀涅槃寂靜，是‘無相解脫門’；觀諸行無常，是‘無願（作）解脫門’。三法印是法性空寂的不同表現，三解脫門也是‘同緣實相’，同歸于法空寂滅。總之，佛法從事相而深觀一一法時，真是‘千水競注’，同歸于空性寂滅的大海。所以說︰‘高入須彌，鹹同金色。’<#>(四)法空寂滅即法之真實（自性）︰一般名言識所認知的一切法，無論是物質、精神、理性，雖然被我們錯執爲實有的、個體的，或者永恒的，而其實都只是如幻的假名。假名，精確的意義是‘假施設’，是依種種因緣（意識的覺了作用在內）而安立的，幷非自成自有的存在。所以，這一切都屬于相對的。那末，究竟的真實呢？推求觀察一一法，顯發了一一法的同歸于空寂，這就是一切法的本性，一切法的真相，也就是究竟的絕對。空寂，不能想像爲什麽都沒有，什麽都取消，而是意味著超脫一般名言識的自性有，而沒入于絕對的不二。經論裏，有時稱名言所知的爲一切法（相），稱空寂爲法性，而說爲相與性。但這是不得已的說法，要使人從現象的一一法去體悟空寂性。法與法性，或法相與法性，實在是不能把他看作對立物的。這在空義的理解上，是必不可少的認識。<#>方便所說的法與法性（空寂），在理解上，可從兩方面去看。<#>(1)從一一法而悟解到空寂性時，這就是一一法的本性或自性。例如物質，每一極微的真實離言自性，就是空寂性。所以法性空寂，雖是無二平等，沒有差別可說，而從幻現的法來說，這是每一法的自性，而不是抽象的通性。<#>(2)從平等不二的空寂去看，這是不可說多，也不可說爲一（一是與多相對的）的絕對性。不能說與法有什麽別異，而又不能說就是法的。總之，空寂性是一一法自性，所以是般若所內自證的，似乎是抽象的普遍性，而有著具體的充實的意義。<#>(五)法相與法性空寂之關係︰從上面的論述，法與法性，不可說一，不可說異，極爲明白。所以在大乘法中，這──不一不異是無諍的定論。但在古代大德的說明方面，適應不同根性的不同思想方式，也就多少差別了。<#>(1)如法相唯識學者，著重于法相。在‘種現熏生’的緣起論中，說明世出世間的一切法。當他在說明一切法──無常生滅時，從不曾論及與法性不生滅的關係。依他說︰一切法要在生滅無常的定義下，才能成立種現熏生，不生滅性是不能成立一切法的。這一學派，一向以嚴密見稱。但或者，誤以不生滅（無爲法性）與生滅（有爲法），是條然別體的。其實，這决非法相學者的意趣。因爲，當生滅的一切因緣生法，離妄執而體見法性時，與法也是不一不異的。這就是一一法的離言自性，何嘗與法有別？所以，專從生滅去成立染淨一切法，只是著重性相的不一而已。<#>(2)如天臺、賢首、禪宗，著重于法性，都自稱性宗，以圓融見長。從法性平等不二的立場來說，一切事相都爲法性所融攝；一切染淨法相，都可說即法性的現起。因此，天臺宗說‘性具’，賢首宗說‘性起’，禪宗說‘自性能生’。一切法，即法性，不異法性，所以不但法性不二，相與性也不二──理事不二。由于理事不二，進一步到達了事與事的不二。這類著重法性的學派，也就自然是著重不異的。雖然不得意的學者，往往落入執理廢事的窠臼，但這也决非法性宗的本意。<#>(3)被稱爲空宗的中觀家，直從有空的不一不異著手。依空宗說︰一切法是從緣而起的，所以一切法是性空的。因爲是性空的，所以要依因緣而現起。這樣，法法從緣有，法法本性空，緣起（有）與性空，不一不異，相得相成。空與有──性與相是這樣的無礙，但不像法相宗，偏從緣起去說一切法，也不像法性宗，偏從法性去立一切法，所以被稱爲不落兩邊的中道觀。<#>雖有這大乘三系；雖然法與法性，近似世間學者的現象與本體，但都不會與世學相同。在大乘中，不會成立唯一的本體，再去說明怎樣的從本體生現象，因爲法性是一一法的本性。也就因此，法與法性，雖不可說一，但决非存在于諸法以外；更不能想像爲高高的在上，或深深的在內。唯有這樣，才能顯出佛法空義的真相。<#>◎附二︰印順〈法印經略說〉（摘錄自《妙雲集》下編{11}）<#>‘空性’（śūnyatā），指諸佛（聖者）證悟的內容，或稱自證境界。聖者所證悟的，本來離名離相。但爲了引導大家去證入，不能不方便的說個名字。無以名之，還是名爲空性吧！空性是這樣的︰<#>(1)‘空性無所有’︰經上以‘無處所，無色相’來解說。這是說︰空性是不落于物質形態的。物質，佛法中叫做色。物質的特性（色相）是‘變礙’。在同一空間中，物質間是相礙的。因爲有礙，所以有變異，物質一直在凝合（水）、穩定（地）、分化（火）、流動（風）的過程中。凡是物質，就有空間的屬性，就可以說在這裏，在那裏（處所）。諸佛圓滿證悟的空性呢，是無所有──不落于色相的，也沒有空間的處所可說。<#>(2)空性‘無妄想’︰經上以‘非有想’來解說。想是意識的取像相。凡是意識──一切心識，一定攝取境相（如攝影機的攝取一樣），現起印象；由此取像而成概念。一切想像、聯想、預想，一切觀念，一切認識，都由此而成立。但這種意識形態──有想，是虛妄而不實的；這種虛妄分別（或稱妄念、妄識），是與諸佛證悟的空性，不相契合。所以，空性是不落于意識（精神、心）形態的。<#>(3)空性‘無所生、無所滅’︰經上以‘本無所生’來解說。世間不外乎色相與心相（想）──物與心。物質有空間的屬性；而物與心，又一定有時間的屬性。從無而有名爲生，從有而無名爲滅，物質與精神，一直都在這樣的生滅狀態中。由于物與心的生滅，現出前後不同的形態，而有時間性。然而生從何來，滅向何處？現代的科學，已進步到懂得物質的不滅；不滅當然也就不生。從佛陀的開示中，心──意識也是這樣的；在人類知識的進步中，一定會證明這一論題。從世俗的見地說，這是永恒的存在。但不離時間的觀念，只是想像爲不生不滅而已。在生滅的現象中，在時間的形態中，物也好，心也好，不可能有究極的實體性──自性。一切不離于生滅，而生滅是如幻的，虛妄的，相對的存在；從諸佛自證的空性說，一切本不生，是超越時間性的。<#>(4)空性‘離諸知見’︰經上以‘非知見所及，離諸有著’來解說。我們認識什麽，瞭解什麽，總不出于見聞覺知。從眼（根及眼識）而來的叫見，從耳而來的叫聞，從鼻嗅、舌嘗、身觸而來的叫覺，從意而來的叫知。或簡單的稱爲知見︰見是現見，通于一切直接經驗。知是比知，是經分析、綜合等推理的知識。知見──推理的，直覺的一切認識，就是心──意識的活動。可是一有心──知或見的分別，就有（六塵境界，所分別）相現前。這樣的心境對立，有心就有相（成爲妄想），有相就有（報）著，就落于相對（差別）的世界，矛盾的，對立的，動亂的世界。空性是知見所不及的，也就不是這一般認識所能認識的。這樣，空性不落于色相、心相、時空相，超越于主觀客觀的對立境界。在我們的認識中，所有的名言中，可說什麽都不是，連不是也不是，真的是‘說似一物即不中’。唯有從超越情見，超脫執著去體悟，所以還是稱爲空性的好。空是超越的（竪的、向上的）意義，不要誤解爲沒有，更不要誤解爲（橫的、向下的）相對的──與有相對的空，才好！<#>經以四層意義，顯示空性。空性不只是理論所說明的，而是要從修行中，超越情見去體證的。所以在說到空性不是知見所及，離一切有著的以後，就說︰在超越情識知見的當下，既離一切相，離一切著，就攝一切法而融入平等法性，無二無別（不落對待），如如不動。住于無二無別的平等見，就是聖者的真實智見。不虛妄的真實見，就是聖者的正覺，佛陀的知見了！<#>說到這裏，可能在理解上、修證上，會引起錯誤，以爲空性與相對界的一切法，完全是兩回事︰生死以外有涅槃，世間以外有出世，如那些自稱阿羅漢的增上慢人那樣。所以經上說︰‘當知空性如此，諸法亦然。’這就是說︰空性是這樣的不落相對界（不二法門），但幷非出一切法以外。空性平等不二，一切法不出于空性（‘不出于如’），也一樣的平等平等。空性就是一切法的真相，一切法的本來面目。這如《中論》頌所說︰‘不離于生死，而別有涅槃，實相義如是，云何有分別？’‘涅槃與世間，無有少分別；世間與涅槃，亦無少分別。’<#>在這裏，有要先加解說的︰空性是諸佛（聖人）所證的，由修三解脫門而證入的，但爲什麽要證入空性呢？修行又有什麽意義呢？要知道︰佛陀本著自身的證悟來指導我們，是從認識自己、自己的世間著手的。我們生在世間，可說是一種不由自主的活動。一切物質的、社會的、自己身心的一切活動，都影響我們，拘礙著我們。使我們自由自主的意願，七折八扣而等于零。我們哭了，又笑了；得到了一切，又失去了一切。在這悲歡得失的人生歷程中，我們是隨波逐浪，不由自主，可說環境──物質的、社會的、身心的决定著我們，這就是‘系縛’。其實，誰能决定誰呢？什麽能系縛自己呢？問題是︰自身的起心動念，從無始生死以來，陷于矛盾的相對界而不能自拔。所以環境如魔術師的指揮棒一樣，自己跟著魔棒，而跳出悲歡的舞曲。在客觀與主觀的對立中，心物的對立中，時空局限的情况中，沒有究竟的真實，沒有完善的道德，也沒有真正的自由。唯有能悟入平等空性，契入絕對的實相，才能得大解脫、大自在。如蓮華的不染，如虛空的無礙一樣。實現了永恒的安樂，永恒的自由，永恒的清淨（常樂我淨）︰名爲成佛。<#>◎附三︰霍韜晦《佛教的現代智慧》（摘錄）‘空’之智慧<#>‘空’的觀念是大乘佛教中觀學派提出來的。從思想史上說，中觀學派提出‘空’的觀念，目的是消除部派學者對‘法’的執著。部派學者喜歡從分析的立場上瞭解一切‘法’，目的是尋求各類現象的最後的存在情形。例如物質的現象（色法）列出十一種︰眼、耳、鼻、舌、身、色、聲、香、味、觸，及無表色等。精神現象或心理現象則分別列出‘心’、‘心所’、‘心不相應行法’等，後二者又各有數十種之多。此外尚有非現象意義的三無爲法。部派學者認爲︰這些法就是最後的實在，各有其獨立的性質（自性），更不可彼此化歸爲一。所以這是一種多元實在論的哲學。他們認爲︰如果我們不承認這些法的獨立性，則無法說明經驗的來源，亦無法說明因果。但是，中觀學派認爲︰法的獨立性的賦與，是我們妄心（經驗心識）活動的結果。因爲妄心有分別作用，在它的作用之下，主客二分，主體遂以分別性的活動套上客體。經驗、觀念或概念都是這樣産生的，所以對象的獨立性，不過是主觀經驗的實體化，它自身幷無這一獨立的實體。<#>那麽，它自身的存在狀態是怎樣的呢？中觀學派說，它的存在是處于‘緣起’狀態︰即不能自主、不能靜止、不能自與其他存在的關連中切離出來的狀態。相應于這種狀態，一切觀念均不能套上。這是以緣起觀念來描述當下所經驗的對象的存在情形，使其不能定著，以免爲主體的分別活動套住。這可以說是存在論的用法。<#>中觀學派即根據這一用法，進而提出‘空’（śūnya）或‘空性’（śūnyatā）的觀念來說明它。‘空’幷非虛無之義，而是指所經驗之存在無獨立性、無‘體’，所以不能用概念來表述。一切存有之事爲緣起，則一切均當體即空，如幻如化，無可定著，亦無可取相。能如此把握，即是如實觀──由此可見，中觀學派可謂遠承原始佛教的精神，點明主觀經驗心識的活動永不能進入真實的領域。<#>不過，中觀學派的這一見解，幷沒有在他們的論書中清楚表達出來，也許他們不願意違反自己反對以概念說空的前題，所以不願意作正面的解釋。他們的重要活動，依《中論》、《百論》的精神看來，是破斥一切企圖以語言概念說最高真實的哲學。蓋必破盡之後，方能呈顯此一超語言之‘空’態。于是，‘中觀’亦更無所說，言語道不斷自斷。另一方面，中觀破斥一切言語概念，似乎亦在表明一切言語概念皆相依而立，因此亦可以互相抵消。因爲依語言概念而成之理，不能離一觀點，或一角度；換言之，在某一觀點下，此理可成立，但若一離此一觀點，此理即不成立。這種語言文字的性格，頗有點像康德所說的二律背反（Antinomy）。因此中觀學派認爲︰凡有所說，即有正反兩端，或有‘四句’，彼此相害。如說‘生’，即可分析出自生（A生A）、他生（非A生A）、共生（A及非A合生A）及無因生（A不由A生，亦不由非A生）四種情形，而四種均不合法。所以真正的真實，是必然自正反兩端超出，亦即自語言的世界超出。所以，中觀學派所嚮往之‘空’，實是須經‘雙遣’後方能至的境界。在這一意義言，‘空’可以說是對一切言說、一切對立的消解。換言之，‘空’不但是存有論的概念，同時亦是表示雙遣對破的方法論的概念。<#>（前略）人由于無明煩惱的限制，不能盡知別人的觀點，而自我封閉，由此更生敵對心理，或傲慢自信，或憎怨仇視，互相傷害。若能觀空，知所有由經驗心靈所成之知識皆不能免執，皆不能免自我封閉，則知人所行之愚昧狹小，而求開拓消解。所以空亦可以說是一種消解的智慧，即以雙遣對破來消解心靈上的執著。我們不否認現代人在處理具體問題上有成就，知識的分工亦使人類在不同的問題上各有所見，這可以說是一種建構的智慧，通過此，能把知識世界建立起來。但有建構即有消解，從知識發展的方向看來，人不能有完全的建構，故必須經常就所已建構者反省之，使之更進，這是其一；知識世界領域甚多，人所能參與建構者往往只是其中的一小領域，人必須自知其限制，自虛其心，自空其說，以求容納別人，這是其二。由此看來，空的作用極大，現代人類社會能否各捐成見，免除分裂，即在于我們能否各自消解自身之障壁，去執成教，以成一共存互尊之社會。<#>◎附四︰T. R. V. Murti著·郭忠生譯《中觀哲學》第十章（摘錄）<#>空是證得涅槃之唯一方法<#>中觀學派一直强調唯有透過‘空’，我們才能得到究竟解脫。其他諸家所提倡的修行法門充其量不過能得少份的、部份的解脫，或者是充其量只能算是打入究竟解脫的基礎。以特殊的模式來詮釋‘真實’，如‘實體’、‘存有’、‘轉化’等等必然會産生與其相對立的模式，而我們即會很自然的，或者是不得不執著于我們所認爲是‘真實’者，幷且排斥、否定與之相反者，任何的見解緣于其本具的‘定性’與‘限度’，亦必然有隨之而來的二元對立──輪回生死的根本。龍樹菩薩把這種辯證法上所見的難題總結爲︰<#>當假定有‘我’時，即已預設了與之相對的‘他’（para），既有我非我的分別，即有執著、嗔恚，由此則一切煩惱過患相繼而生，執著引發追逐欲樂的渴望，這種熱切的渴望即無視于客體內在的瑕疵缺憾，他們盲目的、瘋狂的用自我錯誤的影像投射到客體上，一厢情願的想像，幷且執取追逐欲樂的方法。所以只要執著于‘我’，即有流轉生死。<#>月稱在其《顯句論》（Prasannapadā）引龍樹菩薩之《寶行王正論》（Ratnāvalī）說︰正命題（paska）引發反命題（pratipak-ṣa），但是此二者都是不真實的。在實際修行方面，固執于各種見解必然會招致執著與嗔恚。至于這些見解有多少種幷不重要，重要的是︰任一見解都有排他性，因爲有排他性，即有其相對立者，只要我們主張某一見解──不管是肯定的還是否定的，即免不了要發生衝突與爭執。<#>依中觀之看法，苦的根源乃是妄想分別（kalpanā,vikalp），而妄想分別又是無明之最。‘真實’是不可定性的（指即是空），我們却善自賦予‘真實’各種特性，把‘真實’說成是這個或不是這個，這些都是曲解‘真實’，使之成爲殘缺不全的‘一邊之見’，甚至不成其爲‘真實’。老實說，這無異是在無意之間否定了‘真實’，因爲所有的‘定性’即是一種否定。職是之故，中觀辯證法──空諸見（śūnyatā of dr!ṣṭi）乃是對‘錯誤之否定’的否定；真實是‘無分別、無戲論’（nirvikalpa,niṣprapañca）。空不是一種疏離逃避、虛無斷滅，而是‘否定’之否定；它是改正吾人對真實的錯誤影像。<#>◎附五︰J. W. de Jong著·陳銚鴻譯〈空──兼評史提連格著「空’〉（摘錄自《歐美佛學研究小史》附錄二）<#>許多學者對龍樹的‘空’（śūnyatā）思想都曾加以研究。首先有畢爾奴夫（Burnouf），他認爲龍樹的學說是虛無的繁瑣哲學（見《印度佛教史概論》，Introduction 'ha\ l'histoi-re du Buddhisme indien,Paris）。十九世紀後半期至二十世紀初期的西方學者大都接受畢爾奴夫的看法。<#>徹爾巴斯基在他的《涅槃概念之研究》（The Conception of Nirvāna,Leningrad）一書中，却極力主張對中觀學派的絕對作正面的理解。他說︰‘從大乘佛教的觀點看來，所有的部份或元素都是空的，只有整體，全部所有之整體（dharmatā＝dharma-kāya，即法性或法身）才是真實存在。’他以爲︰‘佛陀的真實，即是宇宙的真實。’而真正的佛，‘是只有靠直覺才可感覺到的’。不過，徹爾巴斯基幷非最先强調龍樹學說的存有論本質的學者，因爲印度及日本學者早已提出相似的論調。由于徹爾巴斯基的權威，他所引起的影響是較爲深遠的。雖然沙耶（Schayer）幷不完全同意徹爾巴斯基的結論，但仍深受其影響。他在節譯月稱《淨明句論》一書的序文中（Au-sgewa|hlte Kapitel aus der prasannapadā□Krako/w），指出聖者是從神秘直覺中把握絕對真實、無限與總相。起初魏萊·蒲仙（deLa Valle/e Poussin）幷不贊同這一解釋，但在他死後才出版的一篇短文中，他毫無隱瞞地表明︰‘我有一段時期，認爲中觀學派是虛無主義者（收在希士庭的百科全書的幾項說明︰涅槃、教理與哲學），否認有獨立存在的最高真實。在〈中觀學〉的短文中（《中國佛學散記》·2），我開始作出沒有那麽肯定的結論。最後，在這裏，我不得不承認中觀學派是承認有最後真實的。’（HJAS,Ⅲ）。徹爾巴斯基後來又推翻自己的理論，使事情更形複雜。在對沙耶作出淩厲的攻擊時，他認爲中觀學派是否定有絕對真實的存在的（Die dreiRichtungen in der Philosophie der Buddhismus,so,X; of also Madhyantāvibkāga,Le-ningrad）。中觀學是一元論者，但幷非一獨立實在的元，而是一解說上的原理，在此原理下否定有多元性的存在。他將絕對真實形容爲否定辯證思想裏的一個觀念。在另一方面，沙耶更明顯地解釋了大乘佛教裏的絕對真實，他認爲中觀及瑜伽學派是相通的（Das Mahāyā-nistische Absolutum nach der Lehre derMādhyamikas,OLZ）︰蓋絕對是無限的，同質的、不能分割的，這也就是純粹的，不分裂爲主客的靜止不變的意識。它超越出一切語言概念，絕不是任何描述與傳播可以表達出來。再者，無限是有空間的，意識則是精神性的實體，比所有其他的實體更爲精巧。沙耶引用《月燈三昧經》（Samādhirāja）及其他文獻，而不參取《根本中論頌》（Mūlamādhyama-kakārikās），來爲這精神性的一元論作證。<#>除徹爾巴斯基、沙耶、蒲仙等學者對龍樹的思想加以研究外，保羅·杜仙（Poul Tuxen）在他的著作︰《Indledende Bemaerk-ninger til buddhistik Relativism》（Copen-hagen）裏，對龍樹的頌文和月稱的疏解（即《淨明句論》）有透徹的分析，值得提出。可惜此書迄今尚未能引起適當的注意。它只是在梅氏（May）的著作目錄中提及（Candrakīr-ti,Prasannapadā malhyamakavr!tti Paris），但在梅氏書內則未有提及。史提連格評杜仙的這部作品，認爲他把龍樹的辯證法（即對每一個體否定，以達成‘整體’之表現）作了全面的分析。杜仙對印度的宗教、哲學有極深的認識，他的《瑜伽》（Yoga,Copenhagen）一書，實在是有關瑜伽哲學系統的一流著作。而他的另一以丹麥語寫成的《佛陀》，雖只在丹麥國內流傳，但却是他在泰國經過長期的游歷與對巴利文典籍的詳細考據後的成果。杜仙極重視徹爾巴斯基及沙耶的解說，但認爲他們未免忽略了龍樹思想裏的宗教意義。徹爾巴斯基（在1927年）和沙耶（在1931年）都認爲個別現象是虛妄的，與所有現象合成的整體真實是不同的。杜仙同意他們的觀點，絕對真實只可以被瑜伽行者在禪定中，以神秘的直覺去體驗，但他不同意絕對真實就是個別現象的‘全體’或總和，假如我的理解正確，他只有一次應用‘全體’（Helhed）的字眼，但隨即加注說明，此字與其他一切文字一樣，是不足以用來描述那最高的、神秘的真實。<#>第二次大戰後，龍樹的學說，再次被新一代的學者研究。這裏包括了安德烈·巴羅（Andre Bareau）、杰奎·梅（Jacques May）、穆諦（T. R. V. Murti）、愛德華·孔茲（Edward Conze）和李察·羅賓遜（Richard Robinson）等。他們各人對瞭解中觀學的系統與基本觀念都有不同的貢獻，故不可能個別分析。史提連格這本書，是對中觀學的最新研究。它的重要性在于作者是以宗教史的觀點去研究龍樹的體系。實則，從龍樹的著作看來，尤其是他的《中論頌》（Kārikās），無論後人怎樣注疏，他毫無疑問是位偉大的宗教思想家。他的成就，應屬人類的共同遺産。故此他的作品，實不應局限于文獻學者與印度哲學的專家。史提連格的博學，使他足以負擔這項艱巨的工作。他對梵文的認識，使他不需借助別人的解釋，就能直接分析龍樹的用語。同時他博覽西方學者的著作，使他能詳盡地將有關資料附注于目錄內。更重要的是史提連格的精密思考，使他能小心地解釋他所運用的觀念。這本書幷不易讀，但主要是由于龍樹思想而作者又不肯輕易地略過任何艱深的義理。<#>我們不打算把史提連格的書，分段總結，因爲這樣做法，會將原著審慎安排的論證破壞。但我希望指出一些有助于理解龍樹思想的要點。這本書的重心在第三部份，因爲它闡釋前文論證，同時又引出第四部份論‘空’的救度論的意義。史提連格把印度宗教思想的理解方式分作三種構造︰神秘的、直覺的，與龍樹辯證法的。神秘的構造，是利用語言規範力，通過特定的語音或神秘符號去構成宗教真理。直覺的構造，則假設有絕對宇宙的存在，它是通過一種獨特的、不須任何形式的知覺去體驗。此外，作者亦提及，在直覺構造中的‘真實’，是應被視爲各物象的全體，它的理解方式應與精神的理解不同。以上這兩個構造，都用描述式的語言，因爲他們的前提都說有一個靜止的、最終極的存有形態以對應于這些語言。然而龍樹的否定辯證，則在提供一積極的理解，這不是關乎‘物’，而是對無外在的獨立絕對的法的覺悟，甚至亦無虛構的法。這覺悟中的理性的力量是極有助于認識最後真實。龍樹以‘空’及他的批判的辯證，來表達一種宗教的視野，它與否定現象世界爲真實的‘本體證悟’不同，與聖言秘音所創生的物質形式的‘最後真實’亦不同。<#>上文我們引用史提連格的字眼，去表達他對龍樹的否定辯證的瞭解，以比對于神秘的與直覺的瞭解方式。這種否定辯證可以使人洞察絕對真實的不存在。但這樣子得來的洞察，又怎樣與‘般若’（prajñā）或直覺的活動發生關聯呢？作者特設一章討論般若，但對直覺則無詳細研究。在這一章裏，般若是消除一切關于有的觀念，因此這與否定辯證的功能極相似。但在別處，般若則被形容爲一種集中精神的訓練，它能消除精神和情意上的執著（包括思想和推斷），因爲般若就是對一切法空的瞭解。此中般若與否定辯證的分別，曾清楚表列如下︰‘中觀學者的辯證活動，是由無分別的般若所形成的邏輯論證或破斥，以證知實體。’但我們覺得史提連格似仍未能把否定辯證與般若的功用分別清楚。在對龍樹的直覺方面的評述亦然。他把龍樹用以瞭解絕對真實的方法──一種‘普遍’或總相的直覺，與否定辯證清楚地劃分開來。他引述穆諦和沙耶的觀點，以爲中觀學者的辯證法，只是一種直覺那幻象世界後面的真實的準備工夫。我們上面已提及徹爾巴斯基在1927年首先創立這種理論。史提連格否定有一能認知總相的直覺，這一點我們同意，但他幷未想及在龍樹系統內根本無有直覺的存在。他似乎承認最後真實可在邏輯推理及直覺的方式下顯現。他更以爲龍樹在這方面與法稱不同，因爲法稱相信神秘直覺是體驗最後真實的唯一途徑。如我沒有誤解史提連格的話，他似乎認爲理性（邏輯或否定辯證法）與直覺都能證入最後真實，但般若則超越此兩者。原文‘神秘主義’（mysticism）及‘神秘體證’（mystical awareness），若我們同意這就是指神秘直覺（mystical intuition ）的話，則上述見解可從下文清楚看出︰‘宗教的智慧（prajñā）是超越邏輯與神秘主義，同時，它運用心靈的推理結構，加之以對邏輯及經驗知識的不足够性的神秘體驗。’<#>這裏面的核心問題，就是要確定中觀學派裏面的理性、直覺與般若之間的關係。我認爲單談龍樹的《中論頌》和《回諍論》（Vigra-havyāvartani）是不足以研究這問題的。史提連格在該書的前言中提及他參閱了龍樹的梵文著作。但幷未提及龍樹的《寶行王正論》（Ratnāvalī），此書之大部份內容有梵本流傳（參看杜慈著《The Ratnāvalī of Nāgārjuna》，JRAS ）；亦未提及龍樹所作的贊頌。龍樹有兩篇梵文贊頌（〈Niraupamyastava〉、〈Paramārthastava〉），杜慈曾將之校訂出版（JRAS）。在這裏我們不可能考據龍樹著作的真實性，但月稱（Candrakīrti）在他的《中論贊》（Madhyamakaśāstrastuti,OriensExtremus,IX）裏曾經指出此贊頌（saṃstuti）是龍樹所寫。而在《入菩提行經》（B^odhi-caryāvatāra）的注疏中，般若行慧（Prajñā-karamati）亦提及‘四贊歌’（Catustava）。但到底是那四篇呢？這問題曾被蒲仙、柏提爾（Patel）與杜慈等人考據過（參看Tucci□Minor Buddhist Texts,1,Roma）。羅莫特（Lamotte）最近提出，月稱所提及的saṃ-stuti指的就是這四篇贊歌（Le traite/ de lagrande vertu de sagesse,Ⅲ,Louvain）。羅莫特同意蒲仙的選擇，而反對杜仙所選的四篇︰〈Lokātītastava〉、〈the Niraupamyastava〉、〈Acintyastava〉及〈Paramārthastava〉。他們認爲應選〈Niraumpamyestava〉、〈Lo-kātītastava〉、〈Cittavajrastava〉、〈Para-mārthastava〉。但般若行慧及據杜慈所編的《四贊集》（Catuhstavasamasa）的作者，都較月稱爲晚而月稱則認爲龍樹所作的，實不單只是四首贊歌。再者，梵文資料，亦不限于《中論頌》與《回諍論》。可是，即使參閱了上述各資料，又加上月稱所指出的龍樹的著作，及今存于西藏文譯本中的文獻，但要對龍樹學說作全體一致的瞭解，仍絕不容易，要去認識像龍樹那樣的學者，一定要參考有關他作品的各家注疏，尤其是有關他的《中論頌》的注。只有遍讀各家注疏後，才可以把龍樹本人的思想，和評注者的意見分別出來。<#>我希望藉下面的例子指出史提連格未參考各家注疏而引起的錯誤。這些注疏有三家已被翻譯爲西方語言（參看史提連格、華萊沙（Walleser）兩譯與《淨明句論》二十七章的翻譯）。在《中論頌》十八章的第十二偈，龍樹的原文是︰‘saṃbuddhānām anutpāde śrā-vakāṇāṃ punaḥ kṣaye∕jñānam% pratyeka-buddhānām asam%sargāt pravartate’，（譯者按︰漢譯爲︰‘若佛不出世，佛法已滅盡，諸辟支佛智，從于遠離生。’）史提連格譯成︰‘若如來不生（于此世），及（佛陀的）弟子不有，則獨覺者的智慧不須賴外緣而生。’史提連格注雲︰‘空的知識幷非對“某物”的感覺，亦非對某物的陳述，毌寧爲一種貫通存在（或非存在，或非存在非不存在）的自發的力量。’其實，這兩頌的正確翻譯，應參考《無畏注》（Akutobhayā）與《淨明句論》，兩者都有相同的解說。據《淨明句論》的注疏，獨覺者的智慧以前生所聞法爲因。這個解釋是符合傳統佛教對辟支佛的觀念的。故此，] 提連格這段解釋是不適當了。還有其他相同的情况，假如史提連格有參考《淨明句論》二十七章的各譯本或華萊沙的譯本，則他的翻譯或注疏會更爲準確。<#>較重要的一點，是《中論》頌中幷沒有對‘般若’作明顯的解說。《中論》頌文和《回諍論》甚至連‘般若’的字眼都未提及。這兩篇文獻對研究龍樹的否定辯證法極有價值，史提連格即藉書中數章來研究龍樹對佛教若干基本教義的分析。例如︰法、緣起及涅槃等。但龍樹只以否定辯證法去說明一切法皆空，幷沒有談及般若與直覺。要適當的瞭解龍樹的思想，就不但要讀他的著作，更要參考後人的注疏及後期中觀學者如聖提婆、佛護、清辯和寂天等對他的觀念的宏揚，這樣才可使我們更易于明瞭他的教法的涵義。這項工作，當然不是一個人所能擔當的，需要幾代學者的努力。因爲只有將中觀學的主要著作全部翻譯及分析後，每一位思想家的貢獻與地位才能準確地標示出來。<#>史提連格的這本書，雖然他的原典基礎較狹窄，文句的翻譯亦有出錯，但仍有相當價值，因爲它對研究龍樹的宗教思想有極大貢獻。這是由于作者以上述兩篇文獻爲基礎，而能審慎、精確地博覽其他有關佛教，尤其是中觀學的重要著作所致。在許多地方，特別是龍樹教義中的救度論觀點，作者是較許多其他佛學專家更爲敏銳。雖然他未能清楚地分析理性、直覺與般若三者對達成正覺之間的關係。在這裏，我打算把自己翻閱過幾部中觀著作後，對這個思想系統的印象寫出來，作爲本書評的結語。佛教傳統一直認爲︰正見是由禪定産生的，先是戒，次後是定，最後是慧，所以六波羅蜜多中最終及最高的般若波羅蜜多，亦是從禪波羅蜜多之後産生的。中觀學者認爲對究竟真實的體證是只有在禪定狀態中由智慧把握。它不是語言與觀念所能描述，但瑜伽行者從禪定裏所獲得的洞察力，使他在世俗諦中使用辯證理性，就能證明一切法空，甚至連涅槃亦空。這種否定辯證其實不足以令人瞭解最後真實，但有助于在禪定中獲取正見。般若是超越理性的，也許可以淺近地，被描述爲一種神秘直覺，它之‘見’實是無所見。從哲學觀點上說，佛教的基本趨勢是將各種存在加以捨弃，到中觀學而達到大成。原始佛教否定‘自我’的存在，到中觀學派，則一切法皆空。中觀學者把刹那滅的觀念發展到極點了。<#>◎附六︰〈三空〉（摘譯自《望月佛教大辭典》等）<#>(一)唯識家依遍計所執、依他起、圓成實等三性而立無性空、異性空、自性空等三空。<#>(1)無性空︰又稱無空、無體空，謂遍計所執性于妄情之前雖有，然其體性實無。<#>(2)異性空︰又稱不如空、遠離空，謂依他起性之體相異于遍計所執，非爲全無，然亦非實有自性。<#>(3)自性空︰又稱性空、除遣空，謂圓成實性乃諸法之自性，彰顯人法二空。《辯中邊論》卷中雲（大正31·469a）︰<#>‘(一)無性空，謂遍計所執，此無理趣可說爲有，由此非有說爲空故。(二)異性空，謂依他起，如妄所執不如是有，非一切種性全無故。(三)自性空，謂圓成實，二空所顯爲自性故。’<#>此外，《中邊分別論》卷上以無、不如、性爲三空；《顯揚聖教論》卷十五以無體、遠離、除遣爲三空。《成唯識論》卷八亦舉之。又《成唯識論述記》卷九（本）、《成唯識論了義燈》卷六（末）也有詳細的論述。<#>(二)指般若慧所照見的空理，有人空、法空、俱空三者。出自《金剛經纂要刊定記》。<#>(1)人空︰又稱我空，指五蘊和合之人身無實在的人我。<#>(2)法空︰是以其五蘊之法爲因緣所生法，如幻如化無實法。<#>(3)俱空︰在《金剛經纂要刊定記》卷一有由淺入深的三說（大正33·176b）︰‘(一)別觀人法名二空，同一刹那雙觀人法曰俱空。(二)即二執既遣，二空亦遣名俱空。(三)即能所遣時，慧亦無住，即與本性相應，此時自無人法二相，及非法相等，名俱空。’<#>(三)同于‘三三昧’。<#>◎附七︰〈二十空〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>二十空，指揭示諸法皆空之理的二十種空。語出《大般若經》卷四十四。即內空、外空、內外空、空空、大空、勝義空、有爲空、無爲空、畢竟空、無際空、散空、無變異空、本性空、自相空、共相空、一切法空、不可得空、無性空、自性空、無性自性空。此中所舉與《大品般若經》卷三所述的十八空的名目甚爲相似。<#>據《大明三藏法數》卷四十六所釋︰內空，謂眼等六根皆無自性；外空，謂色等六塵皆無自相；內外空，謂六根、六塵、六識都無自性；空空，謂一切法皆空，此空亦空；大空，謂小乘四諦十二因緣諸法，皆空無有；勝義空，謂第一義之理，假立名言，悉同真性本來空寂；有爲空，謂三界煩惱惑業，本無有爲之相；無爲空，謂生、住、滅三相皆空，無爲寂靜，不墮諸數；畢竟空，謂有爲無爲諸法一切之相，悉皆空寂而不可得；無際空，謂一切諸法滅無終，起無始，起滅之際無從可得；散空，謂一切諸法因緣假合而成，皆無和合之相；無變異空，謂一切法非常非滅，不變不異，法性如如了不可得；本性空，謂一切法非常非滅，本性清淨，離性離相；自相空，謂五蘊法虛幻不實，了無自相；共相空，謂一切法彼此之相，非常非滅，本來空寂；一切法空，謂一切法本性皆空，非常非滅了不可得；不可得空，謂三世一切諸法皆無所有了無可求之相；無性空，謂一切法悉皆虛假，無實性；自性空，謂一切法非常非滅，性本自空；無性自性空，謂須陀洹等四果之相皆空無有。<#>［參考資料］　《三論玄義》；《維摩經義記》卷二（本）；《般若波羅蜜多心經》；《中論》卷四〈觀四諦品〉；《楞伽阿跋多羅寶經》卷一；《中觀與空義》、《中觀思想》（《世界佛學名著譯叢》{62}、{63}）；《天臺思想論集》（《現代佛教學術叢刊》{57}）；印順《中觀今論》、《性空學探源》、《空之探究》；游祥洲《十八空之研究》（稿本）；中村元（等）編《佛教思想》第六册〈空〉；壬生台舜編《龍樹教學の研究》。<#>


meanings:
3467梵語 śūnya。與「有」相對。音譯爲舜若。意譯空無、空虛、空寂、空淨、非有。一切存在之物中，皆無自體、實體、我等，此一思想即稱空。亦即謂事物之虛幻不實，或理體之空寂明淨。自佛陀時代開始即有此思想，尤以大乘佛教爲然，且空之思想乃般若經系統之根本思想。　空可大別爲人空與法空兩者。人空，意謂人類自己無其實體或自我之存在；法空，則謂一切事物之存在皆由因緣而產生，故亦無實體存在。天台大師智顗與嘉祥大師吉藏皆以小乘佛教所說之空，係觀察分析一切事物而入空，故稱析空觀。相對於此，大乘佛教則針對小乘佛教之析空觀而另立體空觀，即觀一切存在事物的理法之當體即是空之法。　又小乘僅見「空」，而不見「不空」，故被稱爲「但空」。大乘則不僅見及一切存在悉爲空，且兼及不空之一面，故稱「不但空」、「中道空」。蓋作一切法皆空之觀者，稱爲空觀。空非虛無（偏空），觀空就是發現真實之價值，故真空就是妙有。反之，將「空」視爲虛無，則稱爲惡取空。茲列舉諸家所作空之分類如下：　(一)二空：(1)依中論卷四觀邪見品及成唯識論卷一等說，分爲人空與法空。人空，意謂在有情個體之中無實我之存在，故人空又稱我空、眾生空、生空、人無我等。法空，意謂由因緣所生之一切法無實體之存在，故又稱法無我。小乘說人空而不說法空，大乘則主張人法二空（又作人法二無我、我法二空）。(2)依成實論卷十身見品之說，分爲析空與體空。析空，意謂將存在之事物分析至最後不可得時，則爲空。體空，則意謂一切存在之本身即是空，故不須分析，當體即空。小乘與成實宗主張析空，大乘則主張體空。(3)依三論玄義之說，分爲但空與不但空。但空，意謂僅偏於空而不知空之真義與妙有之境。不但空，意謂了知空之真義與承認妙有之境的中道空，此乃自觀一切法無自性而獲得之空。　(二)三空：(1)依辯中邊論卷中及顯揚聖教論卷十五等，法相宗認爲遍計所執性、依他起性、圓成實性等三性中之每一性均有空義，故謂之三空。即凡夫所妄執之境爲遍計所執性，該性本來空無，此即「無性空」。而由因緣所生之法即依他起性，與遍計所執性不同而非完全「無」，然亦非如眾生妄情所認爲之「有」，此即「異性空」。至於真如爲圓成實性，係由觀人、法二空所顯之自性，此爲「自性空」。(2)依金剛經纂要刊定記卷一之說，指人空、法空、俱空（人、法二空）等三空。　(三)四空：大集經卷五十四及大品般若經卷五等所說，指法法相空（法相空）、無法無法相空（無法相空）、自法自法相空（自法相空）與他法他法相空（他法相空）等四空。　(四)六空：(1)內空，謂眼、耳等六內處（六根）爲空，又作受者空、能食空。(2)外空，謂色、聲等六外處（六境）皆空，又作所受空、所食空。(3)內外空，又作身空、自身空。(4)空空，謂所觀之空亦是空，故又稱能照空。(5)大空，十方世界爲空，又作身所住處空。(6)第一義空，在諸法之外，無有所謂實相之自性，亦作勝義空、真實空、真境空。語出舍利弗阿毘曇論卷十六。　(五)七空：(1)相空，謂諸法之自相與共相均空，又作自相空。(2)性自性空，謂諸法之自性即空，又作自性空。(3)行空，謂五蘊遠離我及我所，而由因緣所生。(4)無行空，謂五蘊之中未曾有涅槃，又作不行空。(5)一切法離言說空，謂一切法無法以言語形容而爲空。(6)第一義聖智大空，由果位聖智所見之第一義空。(7)彼彼空，謂你我彼此互爲空，一般所說的「無」即相當於此空，爲淺義之空。語出四卷本楞伽經卷一。　(六)十空：指內空、外空、內外空、有爲空、無爲空、散壞空、本性空、無際空、勝義空、空空等十種。其中，有爲空，謂有爲法即空。無爲空，謂無爲法即涅槃爲空。散壞空，謂因緣假和合之物，終將離散與破壞，又作散空。本性空，謂自性爲空，又作性空。無際空，謂無始以來存在之一切法皆屬空，又作無始空、無前後空。語出大毘婆沙論卷八。　(七)十一空：指內空、外空、內外空、有爲空、無爲空、無始空、性空、無所有空、第一義空、空空、大空等十一種。其中，無所有空，謂由於一切法無自性，無法求得，故亦作不可得空。語出北本涅槃經卷十六。　(八)十六空：指內空、外空、內外空、大空、空空、勝義空、有爲空、無爲空、畢竟空、無際空、無散空、本性空、相空、一切法空、無性空、無性自性空等十六種。其中，畢竟空，謂諸法畢竟是空之窮極空。無散空，謂積集之善根不會散失，然並非執於善根之空，又作不捨離空、不捨空。相空，謂三十二相與八十種好皆爲空。一切法空，謂一切佛法爲空。無性空，謂由於人、法二空，故不可執著任何一物。無性自性空，謂無性與自性皆空。語出辯中邊論卷上。　(九)十八空：指內空、外空、內外空、空空、大空、第一義空、有爲空、無爲空、畢竟空、無始空、散空、性空、自相空、諸法空、不可得空、無法空、有法空。無法有法空等十八種。其中，諸法空，謂一切諸法皆空。無法空，謂過去、未來諸法皆空。有法空，謂現在諸法皆空。語出大品般若經卷三、大集經卷五十四、大智度論卷三十一。　此外，尚有十二空、十四空、十九空、二十空等諸種分類，而以十八空爲著。　我國在魏晉時代雖已傳譯道行、放光等諸般若經典，而尚未譯出中論等論著，加以當時清談之風極盛，故多有附會老莊思想以闡釋般若經所說之畢竟無所得空，惟立論有失「空」之實義。據出三藏記集卷八毘摩羅詰提經義疏序載，當時成立之本無異宗、即色宗、心無宗、識含宗、幻化宗、緣會宗等，皆係以上記之「格義」方式宣說般若性空之宗派。〔大般若波羅蜜多經卷四十四、北本涅槃經卷二十五、大智度論卷三十八、菩提心論、十八空論、大乘義章卷一至卷四、維摩經義記卷三、華嚴法界觀門、中觀論疏卷二末〕（參閱「本體」1983、「空有論爭」3473）


meanings:
① Rỗng không, hư không. ||② Trời, như cao không 高空, thái không 太空 đều là tiếng gọi về trời cả. ||③ Ðạo Phật cho vượt qua cả sắc tướng ý thức là đạo chân thực, nên gọi là không môn 空門. ||④ Hão, như không ngôn 空言 nói hão, nói không đúng sự thực, nói mà không làm được. ||⑤ Hão, dùng làm trợ từ. ||⑥ Không không 空空 vơi vơi, tả cái ý để lòng như vẫn thiếu thốn, không tự cho là đầy đủ. Theo nghĩa nhà Phật là cái không cũng không nốt. ||⑦ Không gian 空間 nói về chiều ngang suốt vô hạn. Xem vũ trụ 宇宙. ||⑧ Thông suốt, như tạc không 鑿空 mở mang đường lối cho thông suốt. ||⑨ Một âm là khống. Nghèo ngặt, thiếu thốn. ||⑩ Tục gọi sự nhàn hạ là khống. ||⑪ Lại một âm là khổng. Cùng nghĩa với chữ khổng 孔.


meanings:
① Trống không, bỏ không, để không, trống rỗng: 空盒子 Cái hộp không; 這鐵球裡是空的 Quả tạ sắt này bên trong rỗng; ② Uổng công, uổng phí, vô ích: 空過了一年 Uổng phí mất một năm; ③ Trên không, trên trời: 航空 Hàng không; ④ Suông, hão: 空言 Lời nói hão (không thiết thực); ⑤ (văn) Thông suốt: 鑿空 Mở đường lối cho thông suốt. Xem 空 [kòng].


meanings:
① Để trống, để không: 兩間空房 Hai gian buồng trống; 空出一間房子 Chừa ra một căn buồng; ② Nhàn rỗi: 你有空嗎？ Anh có rỗi không? ③ Lỗ, hao hụt: 虧空 Thiếu hụt; ④ (văn) Ngặt nghèo, thiếu thốn. Xem 空 [kong].


vietnamese:
không tam ma địa diệc danh vô tướng <pttđ>


vietnamese:
không tam ma địa thị thượng toà trụ xứ <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Phụ mẫu vi sinh dĩ tiền, Không vương dĩ tiền, Không vương na bạn, Trẩm triệu vị manh dĩ tiền, Bản lai diện mục. Chỉ thời đại không không tịch tịch trước khi thành lập thế giới. Trước khi trời đất chưa sinh, trọn không có sự đối đãi sai biệt như thiện ác, mê ngộ, phàm thánh, hữu vô…, cũng chính là cảnh giới tồn tại tuyệt đối trước khi sinh khởi sum la vạn tượng. Trong Thiền gia, phần nhiều dùng câu »如 何 是 空 劫 已 前 自 己？ – Thế nào là tự kỉ của không kiếp về trước?«. làm thoại đầu để tham thiền.


meanings:
Việc từ kiếp không trở về trước, chỉ cho việc minh tâm ngộ tính, siêu việt sinh tử là việc bản phận nhà Thiền. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »覿 面 相 呈 一 著 子 即 是 空 劫 已 前 事、 空 劫 已 前 事 即 是 沒 量 大 人、 沒 量 大 人 即 是 你。– Một phen tận mặt trình nhau lại là việc minh tâm ngộ tính, việc minh tâm ngộ tính tức là việc của người siêu việt, người siêu việt tức là ngươi vậy«.


meanings:
Cha mẹ từ kiếp không trở về trước, chỉ cho bản lai diện mục, Phật tự tâm. Tiết Trung Nham Uẩn Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »室 中 問 崇 眞 氈 頭： 如 何 是 你 空 劫 已 前 父 母？ 眞 領 悟 曰： 和 尚 且 底 聲。 – Trong thất sư hỏi Sùng Chân Chiên Đầu: Thế nào là cha mẹ từ kiếp không trở về trước? Chân lãnh ngộ nói: Hoà thượng nói nhỏ nhỏ«.


meanings:
base of mindfulness of the cultivation of emptiness


meanings:
（梵 śūnyatāiva rūpam，藏 stoṅ-pañid gzugs so）‘色即是空’之對句。即指真空不異于色法，空的當體即是色。如《般若波羅蜜多心經》雲（大正8·848c）︰‘色不異空，空不異色，色即是空，空即是色。受想行識，亦複如是。’<#>此謂五蘊與空是不異，而且相即。《華嚴法界觀門》雲（大正45·686a）︰‘真空必不異色，故雲空即色，（中略）要由真空即色，（中略）故令斷空不即色。’此幷非是析色見空，乃是由于體達色之當體即空，故言空而不意味斷滅，也就是即有之空方名真空，然而此真空既‘即有’，故必亦不異于‘有’，空即是有，故說爲空即是色。<#>◎附︰印順〈色即是空·空即是色〉（摘錄自《妙雲集》下編{11}）<#>‘色即是空’，‘空即是色’，一般賞識他的圓融，却不大注意佛經的完整意義。忽略了這是闡明‘五蘊皆空’，而歸宗于‘諸法空相’及‘空中無色’的。這不是理論問題，而是修證問題。如專在即色即空的理論上兜圈子，就會不自覺的橫跨了一步。<#>‘色（受、想、行、識，此下以色爲代表，總說五蘊）即是空’，‘空即是色’，是什麽意義？爲什麽要這樣說？這應先理解，‘色’與‘空’所代表的意義。‘色’等是我們觸對的世界，物理（生理）、心理現象的世界。被稱爲‘自己’的身心組合，認識到的境界，就是‘色’等，這就是當前的現實。然而，這是衆生的現實；如老是這樣，將永遠的迷惑，永遠的苦厄，永遠不自在的活著，不自在的死去。這是佛法所確認的人生大問題。學佛法，是要在這當前的現實（五蘊）中，如實覺照而得大解脫（度一切苦厄）。無論是小乘、大乘，有宗、空宗，都以爲修證是有超越常情的體驗的。究竟的體驗內容，是一般心識所不能意解與想像的；也不是一般語言文字所能表示的。這是什麽都不是，連‘不是’也說不上的。對一般人來說，這是怎麽也說不明白的。佛陀說法，不是爲了說明這個，而只是就衆生的當前現實身心，指示，引導，使學者在修持的過程中，離却顛倒、錯亂，而趣向，臨入這一如實的境地。在離却顛倒錯亂的修持中，佛是常以‘無常’、‘無我’、‘寂滅’（三法印）；‘空’、‘無相’、‘無作’（三三昧）；‘厭’、‘離’、‘滅’、‘舍’等來教導的。在修持中，以脫落常情迷執而實現出來。所以在無以名之，强爲立名的情况下，就稱之爲‘空’，‘空性’（也稱無相、無作、不生滅等）。古人說︰‘空亦複空；但爲引導衆生，故以假名說。’如以空爲空，那早就誤會了。空，可說是符號，表示那衆生所無法思議的，而可經空無我的觀照，而如實體現的境地。這樣，當前的現實（五蘊，可能的體驗）空，在我們的意解中，對立起來。世間學者看來，這是現實與理想，現象與本體，形而下與形而上。在佛教中，相與性，事與理，也都在理論中對立起來。如病眼的見虛空有華，明眼的見虛空明淨︰將空花與明淨，對立起來而說同說異，雖是免不了的（衆生就是歡喜這一套），而其實是不必要的。<#>現實的‘色’（蘊等），可能實證的‘空’（相、空性等），如尋根究柢的說起來，這是一切佛法所共的。以不同的名詞來表示（約義不同，在說明上就有多少差別），那就是‘虛妄’與‘如實’，‘生死’與‘涅槃’，‘世間’與‘涅槃’，‘有爲’與‘無爲’，‘緣起’與‘寂滅’。如從‘能’邊說，那就是‘無明’與‘般若’，‘無明’與‘菩提’了。‘空性’，聖者們的體證，是有淺深的；而爲一切聖者所共證，是沒有差別的。所以經上說︰八地菩薩智證無分別性，是二乘所共的（《華嚴經》）。二乘若智若斷，就是菩薩無生法忍（《般若經》）。汝等所行，是菩薩道（《法華經》）。就現實‘五蘊’而體證‘空相’中，表現爲大乘菩薩的，不只是‘照見五蘊皆空’，而是從‘色即是空’，‘空即是色’去證入的。‘色即是空’與‘空即是色’，在修持上是觀法，是趣入‘空相’的方便。在說明上，這是與二乘的差別所在。這是事實，是佛教界的事實。被稱爲小乘的聖者，觀‘五蘊’而證入‘空寂’，意境是‘超越’的，是超越于生死的。因而自然的傾向于離五蘊而入空，離世間而證涅槃。從而作體系的理論說明，那就生死與涅槃各別，形成兩項不同的內容。基于這種意解，而形成聖者們的風格，不免離世心切，而流露出‘遺世獨存’、‘出淤泥而不染’的精神。這在佛教中，可說是聖之清者了！而另一分證入的聖者，覺得迷悟雖不可同日而語，而迷者現前的五蘊，聖者現證的空相，决不是對立物。觀五蘊而證入空相，空相是不離五蘊，而可說就是五蘊的；就是五蘊的實相，五蘊的本性。如明眼人所見的明淨虛空一樣，與病眼所見的，决不是對立物，而實是病眼所見的，那個空花亂墬的虛空的真相。沒有離五蘊的空，也就沒有離空的五蘊了。這一類聖者，就是被稱菩薩的。依蘊而契入空相，意境是‘內在’的。真理是不離一切而存在。基于這一特質，自然傾向于即俗而真。由此而發爲理論的說明，那就‘世間即涅槃’，‘生死即解脫’，‘色即是空’，‘無明實性即菩提’了。基于這種特質，而表現爲菩薩的風格，那就‘即世而出世’；‘不離世間而同入法界’；‘不著生死，不住涅槃’；‘不離世間’，‘不舍衆生’，而流露出‘涅而不緇’的精神了！<#>根源于衆生的當前事實──‘色’（蘊等），而趣入‘空相’，是佛法的根本問題。意境上、理論上、風格上，雖表現爲‘超越’的‘離世’，或‘內在’的‘即世’──二類。菩薩的特質，雖爲‘即俗而真’，‘即色是空’，不離乎世俗，甚至以貪、嗔、痴、慢爲方便。然在修證的過程中，大乘還是‘照見五蘊皆空’，還是證入‘諸法空相’，‘空中無色，無受、想、行、識’。因爲五蘊是衆生當前的事實，熟悉不過的生死現實。所求所向所趣證的目標，當然不是五蘊。修證的主要目標，正是即‘色’觀‘空’而契入‘空相’。在沒有契入‘空相’以前，也說不上即色即空的妙悟。所以觀‘空’而契入‘空相’，就是轉迷爲悟，轉凡成聖的關■所在。《般若經》說︰‘慧眼于一切法都無所見。’《金剛經》說︰‘若見諸相非相，即見如來。’唯識宗所傳︰根本智證真如，是泯絕衆相的。聖者的現證，突破生死關的根本一著，就在這裏。《密嚴經》說︰‘非不見真如，而能了諸行，皆如幻事等，雖有而非真。’不同于世俗所見的諸行（五蘊）如幻，是要透過這根本一著──證悟真空，而後逐漸達到的。所以根本智（般若）證真，方便（後得智）達俗，方便是般若的妙用，是般若成就以後所引發的。論理，方便不異般若，即般若的妙用。五蘊是即空的五蘊，蘊空不二。而事實上，印度聖者的修證，却是面對現實；儘管即色即空，而所悟正在‘空相’（根本智證一關，幷不說菩薩修證，齊此而止）。這與部分學者，高談理論的玄妙，清談娓娓，悅耳動聽，是有點不同的。<#>佛法不是假設的推理，是有事實，有經驗，而後才有理論的，名爲‘從證出教’。教化，使人信解而同樣的趣入于修證，于是而有‘色自性空，不由空故，色空非色’等說明；才有中觀者、瑜伽者的理論說明。這是佛法的修證事實。在修持經驗中，有似是而非的，或將到而未到的境地；世間也有類似的情形。因此，再從這二點，略爲論列。‘色即是空，空即是色’，是佛法的修證問題。‘空’所代表的，是甚深的體驗內容，這不是文字語言的理論領域！佛法有什麽可說呢！然而，佛有善巧方便，就衆生現實身心，開示，誘導，使人類揭開現實的誑假相──‘色’（代表現實身心），而直入于自證的境地──‘空’。在這方法論的立場上，‘色’爲什麽是虛妄，是假相，是空？爲什麽這樣的觀照，能趣向、契入‘真如’、‘空相’，就都是可以論說的了。這譬如‘陽明山’自身，本無所謂東西南北，而從我們自己的立場來看，通過世俗共認的名相假立，就有東西南北可說。而且（雖然是假立的）可憑此東西南北的方向，前進而到達目的。修證的方法問題，成爲理論問題。解與行相應，從可說可分別，而能導向離言無分別，是佛法的大方便，這不是侈談不立文字者所知的。（中略）‘色即是空，空即是色’，不只是理論的，而是修證的方法問題。般若的‘照見五蘊皆空’，是以‘色即是空，空即是色’──空有無礙的正觀爲方便，而契入‘諸法空相’的。約方法說，是觀，是空觀──‘未成就時名爲空（三昧，唯識宗名加行無分別智）’。因空觀的修習深入，到契會實相──‘成就時名爲般若’（唯識宗又稱爲根本無分別智）。論方法，是觀，雖依止起觀，修到止觀雙運，而觀不是止。等到成就功德，般若與禪定相應，定慧平等，而般若波羅蜜多，幷不就是禪定波羅密多。說到觀，觀是尋思，抉擇。思擇一切法無自性空；或思擇名義無實而入唯識無義的正觀，般若是由觀的修習而引發的。中道正觀（無分別觀）與修止不同，與直下無分別而得的無分別定，也根本不同。與部分類似的定境，都不可同日而語，何况是幻境？更何况是咒力、藥力，所起身心的類似超常經驗呢！以藥力所引起的某種超常經驗，解爲‘色即是空，空即是色’，固然是不倫不類。專在學派的理論上表揚一下，對于‘即色即空’的經義，也還有一段距離呢！<#>［參考資料］　慧淨《般若波羅蜜多心經疏》；《般若波羅蜜多心經幽贊》卷下；《注華嚴法界觀門》。<#>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Hân Ngộ, cuối đời Nguyên đầu đời Minh. X. Hân Ngộ.


meanings:
Tên gọi suông. Muôn sự muôn vật đều hư huyễn chẳng thật thì tên gọi của nó cũng không có thực thể, nên gọi là »Không danh«. Lâm Tế ngữ lục ghi: »問 如 何 是 眞 佛 眞 法 眞 道。 乞 垂 開 示。 師 云 。佛 者 心 清 淨 是。 法 者 心 光 明 是。 道 者 處 處 無 礙 淨 光 是。 三 即 一 皆 是 空 名。 而 無 寔 有。 – Hỏi: Thế nào là chân Phật, chân Pháp, chân Đạo, xin thầy chỉ dạy? Sư nói: Phật là tâm thanh tịnh, Pháp là tâm quang minh, Đạo là nơi nào cũng sáng sạch vô ngại. Ba tức là một, đều là tên gọi suông mà chẳng thực có«.


meanings:
Chỉ Phật tính thanh tịnh giống như hư không, không nhiễm trước, không phân biệt. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »從 前 所 有 一 切 解 處、 盡 須 併 却、 令 空 更 無 分 別、 即 是 空 如 來 藏。 – Tất cả những chỗ hiểu của mình từ trước cần phải quét sạch hết, khiến cho rỗng không, không còn phân biệt, tức là Không Như Lai Tạng«.


meanings:
Chỉ cửa Phật, Thiền tông. Tiết Thạch Đầu Tự Hồi Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »石 頭 自 回 禪 師 合 州 釣 魚 臺、 本 郡 人 也。 世 爲 石 工、 雖 不 識 字、 志 慕 空 宗、 每 求 人 口 授 法 華、 能 誦 之。– Thiền sư Tự Hồi ở Thạch Đầu Điếu Ngư Đài thuộc Hợp Châu, người bản quận, làm thợ đục đá, tuy chẳng biết chữ nhưng chí mộ Không tông, thường nhờ người khác truyền miệng kinh Pháp Hoa và sư đọc thuộc kinh này«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Vô Uấn, đời Nguyên. X. Vô Uấn.


meanings:
Cảnh giới không có bất cứ tướng trạng nào, không có sinh ra và mất đi, không có sai biệt đối lập, vượt thoát thời gian không gian. Đây là nhận thức hoặc thể nghiệm về chân tướng sự vật của người ngộ thiền. Tiết Thị Tính Không Đạt Thiền sư trong DTNL q. 3 ghi: »妙 圓 覺 性、 本 自 空 寂、 平 等 清 淨、 廓 若 太 虛。 – Diệu viên giác tính vốn tự không tịch, bình đẳng thanh tịnh, lớn như thái hư«.


vietnamese:
không tính sai biệt thành lập nghĩa <pttđ>


meanings:
Nắm tay không mà giả bộ như cầm một vật gì, để dỗ con nít, dụ chỉ giáo thuyết quyền nghi phương tiện đều thuộc về hư huyễn không thật. Huệ Tịch ngữ lục ghi: »我 若 說 禪 宗、 身 邊 要 一 人 相 伴 亦 無、 豈 况 有 五 百 七 百 眾 邪？ 我 若 東 說 西 說、 則 爭 頭 向 前 采 拾。 如 將 空 拳 誑 小 兒、 都 無 實 處。 – Nếu ta nói Thiền tông thì lúc cần không có lấy một người bên cạnh, huống là có đến 500, 700 chúng ư? Nếu ta nói đông nói tây, họ tranh nhau chạy tới lượm lặt, như đem nắm tay không mà giả bộ như cầm một vật gì để dỗ con nít, đều không có chỗ thật«.


meanings:
Nắm tay rỗng không (giống như có nắm lấy vật gì ở trong) và lá vàng (giống như tiền vàng), đều được dùng để dỗ dành con nít, dụ chỉ lời dạy quyền nghi, pháp môn phương tiện đều là hư huyễn không thật. Tiết Nam Tuyền Hoà thượng trong TĐT q. 16 ghi: »江 西 和 尚 說 即 心 即 佛、 且 是 一 時 間 語、 是 止 向 外 馳 求 病、 空 拳 黃 葉、 止 啼 之 詞。 – Hoà thượng Giang Tây nói tức tâm tức Phật, nhưng là lời nói tạm thời, là lời nói ngăn dứt bệnh tìm cầu bên ngoài, là nắm tay không và lá vàng để dỗ con nít khóc«.


meanings:
Không lặng, sáng sạch. Chương Đáp Hoàng Thái tử vấn tâm yếu của Đại sư Trừng Quán ở chùa Trấn Quốc, núi Ngũ Đài trong CĐTĐL q. 30 ghi: »迷 現 量 則 惑 苦 紛 然。 悟 眞 性 則 空 明 廓 徹。 – Mê hiện lượng thì hoặc khổ lăng xăng, ngộ chân tính thì không minh rỗng suốt«.


meanings:
3473指大乘佛教在印度即發生二大教系，對於諸法體性究竟爲「空」或「有」，因主張不同而引起之論爭。龍樹、提婆之教系，主張諸法皆空；後之三論宗即承續此主張。無著、世親之教系，則主張諸法爲有，後推演成法相宗。於小乘佛教亦曾存在空有論爭，例如毘曇宗主張有，成實宗主張空。此外，其他小乘之分派多達二十餘部，且每每彼此立義，互爲論爭，而大乘佛教於印度僅此空有二派。　然於此二派祖師龍樹、提婆及無著、世親之時代，並未產生正面論爭，僅係二派之教義各有異趣而已，亦即龍樹、提婆主張消極之空論，無著、世親主張積極之有論。龍樹雖於中觀論、十二門論之中敘說真空、無相，然亦於十八空論一書中論述方便唯識與正觀唯識之區別，且於大智度論中述及積極之「有」論；而無著、世親雖於瑜伽、唯識中論述積極之「有」論，然兩人皆曾注解提婆之百論，而同屬百論十餘家注釋者之列，且無著亦曾撰順中論一書，以注釋龍樹之中觀論。故知，其時二派對於空、有，雖各有主張，然不僅未曾直接衝突，且兩派每能彼此涵融。　至世尊入滅後一千餘年，空、有二派各趨於發達，針對論空之中論、百論，其注釋家號稱七十師；針對論有之瑜伽論，其注釋亦多達十支，而唯識論之注釋者亦發展出十大論師。至護法與清辨時，就「依他起性」展開空有論爭，其後戒賢與智光亦就「三時教判」而起論爭。　護法於成唯識論卷八主張諸法皆由因緣所生，而將一切諸法分爲三性，即：遍計所執性，係妄情所現之法，故爲空；依他起性，諸法皆由因緣而生，故爲有；圓成實性，一切法之本體悉皆真實，故爲有。而清辨撰大乘掌珍論，揭示「有爲空、無爲空、畢竟皆空」之旨。蓋佛教哲學於宇宙論方面，大別有實相論與緣起論兩大觀點，並據之拈出觀心門與法相門兩大教法，綜上之說，是知護法係根據緣起論而立法相門，主張由因緣所生之諸法爲實有；清辨根據實相論而立觀心門，主張畢竟空。　二師之主張雖似相破，實係相成，益發彰顯「真空妙有」之佛教至理。故華嚴宗賢首大師法藏乃調和二宗之說，而於所著華嚴五教章卷四謂（大四五‧五○一上）：「色即是空，清辨義立；空即是色，護法義存。二義鎔融，舉體全攝。」　又戒賢與智光亦就「三時教判」展開論爭，爭論之點即爲由護法、清辨而來之空有論。關於二師之師承，戒賢爲護法之弟子，屬有系；而空系之智光，其師承則有異說，有謂係戒賢之弟子，亦或係同名而相異之二人。二師於所立之三時教判，各執一說，如表所示。蓋二師教判論之爭論重點即爲空有論，戒賢以境空心有之中道爲第三時，而智光則以心境俱空爲第三時。　就此教判論，賢首大師以攝機之寬狹、言教之具闕、益物之大小、顯理之深淺等四門，分別批判二師之優劣，於所著大乘起信論義記卷上謂，前二門以戒賢所判爲優，後二門以智光所判爲勝：(一)就攝機之寬狹而言，戒賢之第三時可攝三乘之機，故較智光之獨攝菩薩乘爲寬。(二)就言教之具闕而言，戒賢之第三時具說大、小二乘教，而智光僅說大乘，獨闕小乘，故以戒賢所說爲勝。(三)就益物之大小而言，智光之第三時謂一切眾生悉得大乘之益，而戒賢僅論及二乘之定性及「無性有情」等問題，故以智光所說爲勝。(四)就顯理之深淺而言，戒賢雖謂「境空」而猶論「心有」，故所判立之義未盡未了；而智光判立心境俱空、緣生即空，故較爲殊勝。其後華嚴宗四祖澄觀則針對此教判論，作一較強烈之批判，於華嚴玄談中謂，就了義之程度而言，若將攝機之寬狹與益物之大小相比較，則攝機之寬不及益物之大；若將言教之具闕與顯理之深淺相比較，則言教之具不及顯理之盡；且二師之教判雖各有二了、二不了，然若探其究竟深意，則二種所謂了義亦皆不了。蓋賢首以性宗、相宗相融會（性相融會）爲主，澄觀則以性宗、相宗二者爲壁壘分明（性相決判），故對於二宗之批判有如是迥異之結論。　空有二宗傳入中國後，亦曾盛行。論空之三論宗於後秦之鳩摩羅什與隋代之吉藏時極爲興盛，至唐代後逐漸衰落；論有之法相宗於唐代玄奘時大盛。然兩派在中國佛教史上並無論爭之情形，此因鳩摩羅什、吉藏與玄奘等人，各處於不同時代，故無直接衝突之可能，且華嚴宗、天台宗之教理既主張空有之「相即無礙」，故亦不致產生偏執空有任何一端之固陋。　在日本，亦曾盛行空有論爭，於奈良朝時，三論、法相二宗並爲盛行，論爭亦盛。有關之論爭情形及雙方論點，可見之於三論大義鈔之記載，如：空有爭論、常無常爭論、五性爾非爾爭論、有性無性爭論、定不定爭論、變易生死爭論、教時爭論等。平安朝後，天台、真言等諸宗新興得勢；而三論、法相二宗衰落，自此亦不復見空有之論爭。〔佛地經論卷四〕（參閱「三性」563、「三時教」596、「中觀派」1037、「瑜伽派」5530）


meanings:
3479（774～835）日本真言宗開祖。讚岐（香川縣）人，俗姓佐伯直。十五歲至京都研習儒學，後入大學明經科，逐漸接觸佛教，十八歲發表聾瞽指歸（後易名爲三教指歸）批判儒釋道。延曆十二年（793）入佛門，師事和泉槙尾山寺之勤操，法名教海，後改爲如空，研究三論及大小乘教義。十四年，在東大寺戒壇院受具足戒，改名空海。十五年，曾於夢中感得大日經，然未能解悟。遂於二十三年來唐，在福州長溪縣登岸，北上歷訪長安諸大德，而於青龍寺之惠果阿闍梨處承續密宗之嫡傳，受傳法阿闍梨位灌頂，密號遍照金剛，成爲最早受習真言教學之日本人。　日本大同元年（806）歸返本國，翌年，在京都久米寺講授大日經，三年，勅許弘通真言宗。四年，入宮論說即身成佛之義，挫敗華嚴宗之道雄、天台宗之圓澄等諸碩德。弘仁元年（810），在於高雄山寺，補任東大寺別當之職。三年，修金剛界灌頂，授與最澄、和氣真綱等人，未久，再修胎藏界灌頂，授與最澄、賢榮等人，爲日本兩部灌頂之嚆矢。　弘仁七年，勅賜高野山之地以建寺宇。九年，賜師「傳燈大法師」之號，任內供奉十禪師之職。十年，寺院落成，號金剛峰寺。十四年，受賜東寺，與高野山同爲永久之密教道場。東寺之堂舍結構、佛像造形、年中行事、僧眾威儀等，悉倣唐朝青龍寺之風貌。　天長五年（828），創建綜藝種智院，教授道俗弟子諸學，確立密宗教學，該院亦爲日本最早之私立學校。　承和二年，於高野山入寂，世壽六十二，被尊爲日本真言宗高祖，諡號「弘法大師」，時人則多稱「高野大師」。　師之著作極豐，教義方面有辯顯密二教論、祕藏寶鑰、十住心論、付法傳、請來目錄、御遺告、即身成佛義、聲字義、吽字義、般若心經祕鍵等，另有大悉曇章與篆隸萬象名義（辭典）等。關於文學方面有文鏡祕府論、文筆眼心鈔、性靈集、高野雜筆集等。此外，師又長於書法，墨寶有風信帖、灌頂歷名、七祖贊、三十帖冊子等。亦曾指導密宗美術，對社會教化之功可謂既廣且深。〔元亨釋書卷一、高野春秋編年輯錄卷一、本朝高僧傳卷三、弘法大師正傳〕


vietnamese:
không vô tướng vô nguyện các hữu nhị chủng <pttđ>


vietnamese:
không vô tướng vô nguyện sai biệt <pttđ>


meanings:
3481梵語 ākāśānantyāyatana dhyāna。乃四無色定之一。又作空處定。意指超越色界之第四禪，滅除與眼識相應之諸色想、與耳、鼻、舌、身等四識相應之有對想及所有不善想，乃至滅除障礙定之一切想而思惟空無邊之定相。若於人界修得此定，死後當生於空無邊處。　法蘊足論卷八無色品（大二六‧四八八下）：「初修業者，先應思惟，第四靜慮爲麤苦障；次應思惟空無邊處，爲靜妙離（中略）。彼若爾時，攝錄自心，令不散亂，馳流餘境，能令一趣，住念一緣，思惟修習空無邊處定相，如是思惟，發勤精進，勇健勢猛，熾盛難制，勵意不息，是名空無邊處定加行，亦名入空無邊處定。彼於此道，生已修習多修習故。（中略）又此定中，若受若想，乃至若慧等，名空無邊處定俱有諸法，如是諸法，亦名空無邊處定。」　又因四無色定之每一定，以其自體而言，皆稱爲根本定；接近根本定前之預備階段，稱爲近分定，或加行定。加行，事先的加功用行之意。故知空無邊處定可分爲加行、根本二定，尚存對「有」與「空」無邊之知解者，即是加行定；若已發得根本定，而入於空無邊之境界者，則無知亦無解。〔坐禪三昧經卷下、大智度論卷二十、禪法要解卷下、大乘義章卷十三、法界次第初門卷上之下〕（參閱「空無邊處」3481）


vietnamese:
không vô nguyện vô tướng hữu văn tư tu cập thế xuất thế sai biệt <pttđ>


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Sư Ngạn, đời Ngũ Đại. X. Sư Ngạn.


meanings:
Chỉ cho đức Phật. Chương Đồng An Sát Thiền sư trong CĐTĐL q. 29 ghi: »勿 於 中 路 事 空 王。 策 杖 還 須 達 本 鄉。 – Chớ nên thờ Không vương (đức Phật) ở giữa đường, chống gậy cần về đến quê hương«.


meanings:
Tên Đức Phật đời quá khứ. Tiết Tuyết Phong Huệ Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »敢 問 諸 人 做 底 是 甚 麼 佛？ 空 王 佛 耶？ 然 燈 佛 耶？ 釋 迦 佛 耶？ 彌 勒 佛 耶？ – Dám hỏi các vị định làm Phật nào? Không Vương Phật chăng? Nhiên Đăng Phật chăng? Thích-ca Phật chăng? Di-lặc Phật chăng?«.


meanings:
Tức ngài Tu-bồ-đề, một trong 10 vị đại đệ tử của Phật. Tiết Bảo Ninh Nhân Dũng Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »蝦 蟆 蚯 蚓 一 時 鳴 、 妙 德 空 生 都 不 會。 – Giun đất, cóc nhái đồng thời kêu. Diệu Đức, Không Sinh đều chẳng hội«.


meanings:
3478指虛空界之色。空界，梵語 ākāśa-dhātu。據俱舍論卷一載，虛空之外，別有空界，爲眼可見，如諸門窗及口鼻等內外之竅隙；因係眼可見，故附「色」之名，稱爲空界色。　另據俱舍論光記卷一所說，空界色以青、黃、赤、白、雲、煙、塵、霧、影、光、明、闇等十二顯色中之影、光、明、闇爲體；然因影、光、明、闇亦隨青、黃、赤、白等四顯色而應現，故空界色亦攝於青、黃、赤、白中。又青、黃、赤、白即須彌四大洲各現於空中的純一之淨色，故空界色即空一顯色。　俱舍論卷一又謂（大二九‧六下）：「故說空界，明闇爲體，應知此體不離晝夜，即此說名鄰阿伽色。」是知，空界色另有鄰阿伽色（梵 agha-sāmantaka）之譯名，意指鄰近阿伽之色。〔俱舍論釋論卷一、俱舍論光記卷一、俱舍論寶疏卷一下、玄應音義卷二十四〕（參閱「空一顯色」3470、「鄰阿伽色」6194）


meanings:
Muôn sự muôn vật đều hư huyễn chẳng thật nên nhà Phật gọi là »Không tướng«. Lâm Tế ngữ lục ghi: »處 處 游 履 國 土。入 華 藏 世 界。盡 見 諸 法 空 相。皆 無 實 法。 – Dạo qua các quốc độ nơi nơi, vào thế giới Hoa Tạng, thấy hết các pháp Không tướng, đều không có thật pháp«.


meanings:
Sạch sành sanh. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »一 葉 落、 空 索 索。 天 下 秋、 干 剝 剝。 – Nhất diệp lạc, không sách sách, thiên hạ thu, can bác bác. – Một chiếc lá rơi, sạch sành sanh, khắp nơi thu, vắng vẻ khô khao«.


meanings:
Sự vật được phản ánh qua ngôn từ đều hư huyễn chẳng thật thì ngữ âm của ngôn từ cũng chẳng biểu đạt sự vật một cách chân thật được, nên gọi là »Không thanh«. Lâm Tế ngữ lục ghi: »爾 言 三 十 二 相、八 十 種 好 是 佛。 轉 輪 聖 王 應 是 如 來。 明 知 是 幻 化 。 古 人 云。 如 來 擧 身 相。爲 順 世 間 情。恐 人 生 斷 見。權 且 立 虚 名。假 言 三 十 二、八 十 也 空 聲。有 身 非 覺 體。無 相 乃 眞 形。 – Nếu ngươi nói 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp là Phật, vậy Chuyển Luân Thánh Vương cũng phải là Phật (vì ông ta cũng có 32 tướng tốt). Nên biết tất cả chỉ là huyễn hoá. Người xưa có bài kệ rằng: Đức Phật hiện thân tướng, vì thuận tình thế gian, e người sinh đoạn kiến, phương tiện lập giả danh, giả nói có băm hai, tám mươi cũng không thanh, có thân phi giác thể, không tướng là hình chân«.


meanings:
Còn gọi: Không lí hoa. Hoa đốm trong hư không. Hư không vốn không có hoa, vì mắt bệnh nên lầm thấy có hoa. Nhà Phật dùng để dụ muôn vật trên thế giới vốn không thật tồn tại, chỉ do vọng tâm tục niệm tạo thành. Điệu Ngũ Tổ Diễn Hoà thượng trong Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »此 病 彼 圓 寂、 吾 門 何 得 失。 生 死 若 空 花、 去 來 如 鳥 跡。 – Bệnh này khiến cho kia viên tịch, trong cửa ta nào có được mất, sinh tử cũng giống như không hoa, đến đi tợ vết nhạn lưng trời«.


meanings:
Hoa trong hư không chỉ là bóng huyễn do mắt bệnh mới trông thấy mà thôi, khi mắt lành bệnh thì bóng hoa cũng tiêu mất, ý nói vọng tâm tục niệm bị tiêu trừ. Thư Đáp Trịnh Côn Nham Trung Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »如 此 著 力、 自 然 得 見 好 消 息。 若 一 念 拶 得 破、 則 一 切 妄 念、 一 時 脫 謝。 如 空 花 影 落、 暘 焰 波 澄。 過 此 一 番、 便 得 無 量 輕 安、 無 量 自 在。 – Dụng công như thế, tự nhiên được thấy tin tức tốt. Nếu một niệm bức bách bị phá vỡ thì tất cả vọng niệm đồng thời rơi xuống, như không hoa ảnh lạc, như dương diệm ba trừng. Một phen thấu qua chỗ này mới được vô lượng khinh an, vô lượng tự tại«.


meanings:
Hoa đốm trong hư không (trọn không phải là hoa thật). Sóng nắng do mặt trời mùa Xuân rọi vào bụi trần (trọn chẳng phải là sóng nước). Hai thí dụ trên dùng để chỉ sự vật hư huyễn đều do vọng tâm tục niệm sinh ra. Bài Minh chân tụng trong Phạm Kì ngữ lục q. 10 ghi: »譬 如 一 點 明 燈、 能 破 千 年 暗 室、 決 了 貪 瞋 體 性、 空 花 暘 焰 非 實。 – Ví như một khi đốt đèn thì ánh sáng phá tan bóng tối ngàn năm trong ngôi nhà; thấu rõ thể tính của tham sân như hoa đốm sóng nắng chẳng phải thật«.


meanings:
Thuốc KHÔNG, dụ chỉ Phật giáo đề cập đến lí luận »muôn vật đều không tịnh« không phải là pháp căn bản, nhưng vì chúng sinh chấp trước nơi »hữu« (có), nên mới tùy bệnh cho thuốc mà thôi. Tử Bá Lão Nhân tập q. 1 ghi: »眾 生 胶 固 於 根 塵 之 習、 久 積 成 堅、 卒 不 易 破、 故 諸 佛 菩 薩 先 以 空 藥 治 其 堅 有 之 病。 – Chúng sinh quen dính chặt vào căn trần, lâu ngày tích luỹ thành kiên cố, đến chết cũng chẳng buông được, nên chư Phật, Bồ Tát trước tiên dùng thuốc không để trị bệnh chấp có này«.


meanings:
Kiến giải chấp trước vào không. Nhà thiền cho rằng đây là một loại bệnh chấp trước, là tà kiến. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »執 有 即 屬 常 見 外 道、 執 無 即 屬 斷 見 外 道。 執 亦 有 亦 無 即 屬 邊 見 外 道、 執 非 有 非 無 即 屬 空 見 外 道。 – Chấp hữu tức thuộc về Thường kiến ngoại đạo, chấp vô tức thuộc về Đoạn kiến ngoại đạo, chấp cũng hữu cũng vô là thuộc về Biên kiến ngoại đạo, chấp phi hữu phi vô là thuộc về Không kiến ngoại đạo«.


meanings:
① Hiệu của Thiền tăng Cảnh Long, đời Minh. X. Cảnh Long. ② Hiệu của Thiền tăng Đạo Trừng, đời Thanh. X. Đạo Trừng.


meanings:
Gọi đủ: Lâm Tuyền Lão Nhân Bình Xướng Đầu Tử Thanh Hoà thượng Tụng Cổ Không Cốc tập. Lục, 6 quyển. Đây là tập sách được hoàn thành bởi 3 người và trải qua 2 triều đại, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 531. Ban đầu vào đời Tống, Đầu Tử Nghĩa Thanh thu thập 100 tắc cơ duyên của các thiền sư nhiều đời, rồi dưới mỗi tắc sư đều có làm 1 bài tụng. Sau đó, Đan Hà Tử Thuần phụ thêm phần thị chúng và trước ngữ. Đến đời Nguyên, Lâm Tuyền Tùng Luân còn làm thêm bình xướng rồi họp chung tất cả để ấn hành. Sách này giống như Thung Dung lục, Bích Nham lục, đều là sách nói về các công án.


meanings:
Trống hoang hoác. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »打 破 黑 漆 桶、十 方 空 豁 豁。 – Đập bể thùng sơn đen, mười phương trống hoang hoác«.


meanings:
(?-1119) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 9. Sư họ Dương, quê ở làng Hải Thanh, miền Bắc Việt Nam. Phong cách sư thoát tục, chỉ tinh chuyên thiền định, trải bao năm tu tập, ăn cây mặc cỏ, quên cả thân mình. Sau khi đắc đạo, sư có thể bay trên không hoặc đi trên mặt nước, cọp thấy phải cúi đầu, rồng gặp cũng nép phục. Tác phẩm gồm 2 bài kệ: ① Ngôn hoài: »擇 得 龍 蛇 地 可 居。 野 情 終 日 樂 無 餘。 有 時 直 上 孤 峰 頂。 長 嘯 一 聲 寒 太 虛。 – Trạch đắc long xà địa khả cư, dã tình chung nhật lạc vô dư, hữu thời trực thướng cô phong đỉnh, trường khiếu nhất thanh hàn thái hư. – Chọn nơi ẩn dật ở suốt đời, cả buổi tình quê những mảng vui, có lúc thẳng lên đầu núi thẳm, thét dài một tiếng, lạnh bầu trời«. ② Ngư nhàn: »萬 里 青 江 萬 里 天。 一 村 桑 柘 一 村 煙。 漁 翁 睡 著 無 人 喚。 過 午 醒 來 雪 滿 船。 – Vạn lí thanh giang vạn lí thiên, nhất thôn tang chá nhất thôn yên, ngư ông thùy trước vô nhân hoán, quá ngọ tỉnh lai tuyết mãn thuyền. – Muôn dặm sông dài muôn dặm trời, một làng dâu chá, một làn hơi, ông chài mê ngủ không người gọi, tuyết phủ đầy thuyền, tỉnh giấc trưa«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Trong hư không vốn không có hoa mà lại muốn hái hoa, dụ cho việc nhận giả làm thật, luống công vô ích. Chương Thuỵ Long viện Ấu Chương Thiền sư trong CĐTĐL q. 20 ghi: »若 是 學 語 之 輩、 不 自 省 己 知 非、 直 欲 向 空 裏 采 花、 波 中 取 月、 還 著 得 心 力 麼？ – Nếu là bọn học ngữ, chẳng tự tỉnh ngộ biết lỗi mình, còn muốn hái hoa trong hư không, mò trăng trong nước, mà còn cho là đã gắng hết sức à!«.


meanings:
3482請參閱 義堂和尚語錄 <一>原始佛教以來，佛教以地、水、火、風、空、識等六大爲構成一切萬物存在之要素。其中地、水、火、風等四大爲生成萬物之元素，空大則爲萬物存在所需之空間。由於地、水、火、風、空之五大，一切萬物乃得以存在，此五大總稱爲色，具有變壞、質礙之性質。所謂變壞，即不停地變化，無一瞬間可爲常恆者；所謂質礙，即二個物質於同一時間不可能佔有同一空間。此種空間概念，視其根本則無異於今日。　然至大乘佛教，產生一種獨特之空間概念。華嚴經即謂，每一肢節之任何毛孔中皆有不可說不可說之諸佛剎海。維摩經亦有維摩於狹窄之病室設置三萬二千獅子座之記載。又說菩薩若處於解脫狀態，則以須彌山之高廣納於芥子中，須彌山並不變小，芥子亦不變大；以四大海水投入一毛孔中，亦不使魚、鱉、黿、鼉等任何水中生物稍感騷擾。　上述之空間觀念，對於已證得不可思議解脫之菩薩，乃爲可能之事。此種超越有（梵 asti）、無（梵 nāsti）二元之觀念可使吾人睜開慧眼，看見上述之空間。於佛教，此一思想之典型代表即華嚴宗之法界觀。然此「法界」並非由機械之因果法則、目的論之生物因果法則，或靜的相互關連法則等所支配下之現象世界。此種空間概念，於佛教特稱爲空、不生、無自性。　<二>指遠離聚落而適於修行之場所。又作空閑、空閑處、空屋。遺教經（大一二‧一一一一下）：「當捨己眾、他眾，空閑獨處，思滅苦本。」（參閱「阿蘭若」3697）。


meanings:
Biệt hiệu của Thiền tăng Đạo Độc đời Thanh. X. Đạo Độc.


meanings:
（術語）在梵字頂上之圓點，發痕ṃ字之音者。此點為總示諸法皆空之理者，是名空點。此空點為白，阿आ a，訶ह ha，及仰&DF-8754;ṅa，壤&DF-8759;ña，儜&DF-875E;ṇa，曩&DF-8763;na，莽म ma，之五字而生者。大日經疏七釋經之仰壤儜曩莽五字曰：「涅槃經，此五字亦具明字義。今毘盧遮那宗，寄此五字，以明大空。大空是證處，無法可說，故但以圓點表之。」理趣釋上釋吽字हां hūṃ曰：「其字頭上有圓點半月，即謂म ma摩字。」吽字義曰：「此吽字上有空點，是空點者摩字所生，摩字兼人法二空義。」


meanings:
3484指附於梵字上之圓點，即‧（其音爲ṃ），有隨韻點畫之意。爲悉曇十二摩多之第十一。以???（a，阿）爲例，加圓點即成???（aṃ，暗）。蓋悉曇之空點，在梵語文典上稱爲隨韻（梵 anusvāra），意謂隨母音而鼻音化；而???可解爲梵語 aṃbara，意謂大空，故由此轉釋而稱該圓點爲空點。又???爲「阿字五轉」之一，依「東因發心」之義，配於發菩提心之位，故亦稱菩提點。大日經疏卷十四（大三九‧七二三上）：「此阿上有點，是大空義，猶此菩提之心，離一切諸相，即名諸佛，是成菩提也。」　於密教中，以悉曇???字在音韻上之五種變化配上五方五佛、五智等，次第說明修行者之各種修證階次與方向，比即阿字五轉之義，其中，以東方之阿閦如來爲發菩提心之「因位」，循著「從因向果」之修證方向，稱爲東因發心。　又於空點之下加畫一半月形，成爲ー，此稱仰月點。其形在梵語文典中屬於隨鼻韻（梵 anunāsika），意謂隨母韻而鼻音化，故仰月點之用法與空點相同，半月形僅係裝飾而已。密教對附有空點之字，皆解釋作「大空」之義。〔理趣釋卷上、大日經疏卷七、卷九〕（參閱「仰月點」2170）


meanings:
① Hố cạm, đào hố đặt bẫy để lừa bắt giống thú gọi là tỉnh.


meanings:
(văn) Hố cạm (để đặt bẫy). Như 阱 (bộ 阜).


meanings:
① Thủng lỗ. ||② Suốt, xâu qua, như xuyên châm 穿針 xỏ kim. ||③ Ðào, như xuyên tỉnh 穿井 đào giếng, xuyên du 穿窬 khoét ngạch, v.v. Luận ngữ 論語: Sắc lệ nhi nội nhẫm, thí chư tiểu nhân, kì do xuyên du chi đạo dã dư 色厲而內荏，譬諸小人，其猶穿窬之盜也與 những kẻ ngoài mặt oai lệ mà trong lòng nhu nhược, thì ta coi là hạng tiểu nhân, họ có khác nào bọn trộm trèo tường khoét vách đâu? ||④ Xuyên tạc 穿鑿 xuyên tạc, không hiểu thấu nghĩa chân thật mà cứ nói liều, viết liều, làm liều gọi là xuyên tạc.


meanings:
① Thủng lỗ, xỏ, luồn, xâu qua: 把這些銅錢穿上 Xâu những đồng tiền này lại; ② Mặc, mang, đi: 穿衣服 Mặc quần áo; 穿鞋 Đi giày; ③ Rõ, thấu: 看穿 Nhìn thấu; 說穿 Nói trắng ra; ④ Dùi: 穿一個眼 Dùi thủng một cái lỗ; ⑤ Đi qua, xuyên qua, luồn qua, lách qua: 穿過森林 Xuyên qua rừng; 穿過鐵絲网 Luồn qua hàng rào dây thép gai; 從這條街穿過去 Đi qua phố này; ⑥ (văn) Đào, khoét: 去井 Đào giếng; 穿窬 Khoét ngạch; ⑦ Xem 穿鑿 [chuan zuò].


meanings:
Xỏ qua lỗ mũi. Bị lệ thuộc vào ngoại vật, chẳng được siêu thoát tự tại, giống như dùng sợi dây dàm xỏ vào mũi con trâu. Tiết Ngọc Tuyền Đàm Ý Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »進 一 步、 則 被 拄 杖 子 迷 卻 路 頭； 退 一 步、 則 被 拄 杖 子 穿 卻 鼻 孔。 – Tiến một bước thì bị cây gậy làm cho lạc đường đi. Lùi một bước thì bị cây gậy xỏ qua lỗ mũi«.


meanings:
Chỉ cho các vị tăng Ấn Độ vào thời xưa, vì phần lớn họ thường xỏ lỗ tai để đeo khoen đồng. Tiết Kính Thanh Hoà thượng trong TĐT q. 10 ghi: »穿 耳 胡 僧 笑 點 頭。 – Tăng Ấn Độ vừa cười vừa gật đầu«.


meanings:
Xuyên qua đầu lâu, chỉ cho cảnh giới đoạn diệt tất cả tình thức. Tắc 24, Thung Dung lục (Đại 48, 243 trung) ghi: »雪 竇 亦 云。 如 今 藏 在 乳 峰 前。 來 者 一 一 看 方 便。 師 高 聲 喝 云。 看 腳 下。 萬 松 道。 雪 竇 貪 觀 腳 下。 不 知 穿 過 髑 髏。 – Tuyết Đậu cũng nói: Như nay cất giữ tại Nhũ Phong, người sau thảy xem là phương tiện. Sư lớn tiếng hét: Hãy xem ngay dưới chân mình đi! Vạn Tùng nói: Tuyết Đậu quá quan tâm nơi gót chân mà không biết xuyên qua đầu lâu«.


meanings:
【窀穸】 truân tịch [zhunxi] (văn) Huyệt (để chôn người chết), mả: 窀穸之事 Việc mồ mả, việc tang.


meanings:
① Chợt, thốt nhiên. Thốt nhiên gặp nhau gọi là đột như kì lai 突如其來. ||② Xúc phạm đến, như xung đột 衝突, đường đột 唐突, v.v. ||③ Ống khói, khúc đột tỉ tân 曲突徙薪 dời củi xa ống khói để phòng khỏi cháy, ý nói dự phòng trước khi xảy ra. ||④ Ðào.


meanings:
① Bất ngờ, (bất) thình lình, đột ngột, chợt, bỗng: 突變 Thay đổi bất ngờ.【突然】 đột nhiên [turán] Đột nhiên, đột ngột, chợt, (bất) thình lình, bỗng nhiên: 剛下車，天突然下起雨來 Vừa xuống xe, trời chợt đổ mưa; 突然停止 Đột ngột đình chỉ; ② Nổi bật, chọc thủng, phá vỡ, va chạm nhau: 突出的例子 Ví dụ nổi bật; ③ Nhô lên.【突起】đột khởi [tuqê] a. Xảy ra bất ngờ: 戰事突起 Chiến sự xảy ra bất ngờ; b. Cao ngất: 奇峰突起 Núi non cao ngất; ④ (văn) Xúc phạm đến: 衝突 Xung đột; ⑤ (văn) Ống khói: 曲突徒薪 Dời củi xa ống khói, (Ngb) dự phòng trước khi xảy ra; ⑥ (văn) Đào.


meanings:
（梵 duṣkṛta，巴 dukkaṭa，藏 ñes-byas）戒律中某一類犯戒行爲的總稱。音譯又作突膝吉栗多、突瑟幾理多、獨柯多，意譯惡作。在所有犯戒種類中，突吉羅是屬于罪行最輕的一類。凡是違犯了二不定、百衆學、七滅諍等三類戒條中的某一條，即犯突吉羅。又，在戒律中，屬于五篇與六聚戒之一類。在六聚戒中，如將突吉羅分爲惡作（身業違犯）、惡說（語業違犯）二聚，則成七聚戒。<#>在戒律之‘五篇’中，突吉羅包含二不定、百衆學、七滅諍之中的一０九戒，皆屬果罪（已犯），不含因罪（未遂犯）。若爲六聚之一則更包含因罪。若是七聚則分身、口，身罪稱‘惡作’，口罪稱‘惡說’，包含一切因果突吉羅罪。《善見律》將突吉羅分成八種︰(1)方便突吉羅，(2)共相突吉羅，(3)重物突吉羅，(4)非遲吉羅，(5)毗尼突吉羅，(6)知突吉羅，(7)白突吉羅，(8)聞突吉羅。<#>戒律中的‘百衆學法’以能整飾威儀爲理想。如果違犯這類戒條，即是屬于突吉羅罪。如僧人衣冠不整、露齒戲笑、跳渡溝渠等，皆犯此戒。<#>［參考資料］　《優婆塞戒經》卷三；《菩薩善戒經》；《犯戒罪報輕重經》；《彌沙塞羯磨本》；《根本薩婆多部律攝》卷十四；《毗尼母經》卷七、卷八；《四分律含注戒本疏行宗記》卷四（下）；《四分律行事鈔資持記》卷中一（上）。<#>


meanings:
① Chật, hẹp. Trách trách tiểu chu nan quá Hạ 窄窄小舟難過夏 (Nguyễn Du 阮攸) chiếc thuyền nhỏ chật khó qua đất Hạ.


meanings:
① Hẹp, chật: 路太窄了 Đường hẹp quá; ② Hẹp hòi: 他的心眼太窄了 Tính anh ấy hẹp hòi quá; ③ Chật vật: 生活太窄 Cuộc sống quá chật vật.


meanings:
① Sâu thẳm. ||② Yểu nhiên 窅然 trướng nhiên, bâng khuâng, buồn bã. Trang Tử 莊子: Yểu nhiên táng kì thiên hạ yên 窅然喪其天下焉 (Tiêu dao du 逍遙遊) (vua Nghiêu) bâng khuâng quên mất thiên hạ của mình.


meanings:
(văn) ① Sâu xa, bí ẩn; ② Buồn bã, buồn rầu.


meanings:
① Hạ quan xuống huyệt, lời cáo phó về việc tang, cũng có khi xưng là cáo biếm 告窆.


meanings:
(văn) Chôn, chôn cất, hạ huyệt: 告窆 Cáo phó về việc tang.


meanings:
① Sâu xa. ||② Yểu điệu 窈窕 tả cái đức tính u nhàn của con gái, yểu điệu thục nữ, quân tử hảo cầu 窈窕淑女，君子好逑 (Thi Kinh 詩經) gái hiền yểu điệu, đôi tốt của người quân tử. ||③ Núi sông, nhà cửa thâm u cũng gọi là yểu điệu. Quy khứ lai từ 歸去來辭: Kí yểu điệu dĩ tầm hác, diệc khi khu nhi kinh khâu 既窈窕以尋壑，亦崎嶇而經丘 đã vào trong sâu tìm khe nước, lại gập ghềnh mà qua gò.


meanings:
① Sâu xa; ②【窈窕】yểu điệu [yăotiăo] (văn) a. Yểu điệu, dịu dàng, thùy mị, duyên dáng: 窈窕淑女，君子好逑 Dịu dàng thục nữ như ai, sánh cùng quân tử tốt đôi vợ chồng (Thi Kinh); b. Sâu vắng.


meanings:
① Lấp, bức tức. Thở hút không được thông gọi là trất tức 窒息. ||② Chất đạm khí lấy ở hoá học ra là trất tố 窒素. ||③ Mắc mứu, như trất ngại nan hành 窒礙難行 mắc mứu khó đi.


meanings:
(văn) Tắc, ngạt, nghẹt, trở ngại, mắc mứu: 窒悶 Ngạt thở, ngột ngạt; 窒死 Bóp nghẹt, bóp chết.


meanings:
① Áo yểu 奧窔 chỗ sâu thẳm. Góc tây bắc nhà gọi là áo, góc đông nam gọi là yểu. Ngày xưa làm nhà ngoài là nhà chơi, trong là nhà ở, cho nên dùng nói ví chỗ thâm thuý là áo yểu. Ta quen đọc là chữ diểu.


meanings:
① Yểu điệu 窈窕: xem chữ yểu 窈. ||② Nhỏ. ||③ Tốt đẹp. ||④ Một âm là thiêu. Cùng nghĩa với chữ điêu 佻.


meanings:
(văn) ① Nhỏ; ② Tốt đẹp; ③ Như 佻 (bộ 亻); ④ Xem 窈窕 [yăotiăo].


meanings:
① Hầm, hố, đào đất chôn đồ gọi là diếu. ||② Tấm lòng sâu xa.


meanings:
① (Cái) hầm: 冰窖 Hầm để (nước) đá; 白菜窖 Hầm để rau cải; ② Cất (bỏ) vào trong hầm, đào hầm để chôn (cất): 把白薯窖起來 Cất khoai vào trong hầm; ③ (văn) (Tấm lòng) sâu xa.


meanings:
① Cửa sổ, cửa sổ mở ở tường gọi là dũ 牖, mở ở trên cửa gọi là song 窗. Bây giờ thì gọi cửa sổ là song cả.


meanings:
Cửa sổ: 百葉窗 Cửa chớp, cửa lá sách; 向窗外看 Nhìn ra ngoài cửa sổ. Cg. 窗子 [chuangzi] hoặc 窗兒 [chuangr].


meanings:
① Túng quẫn, quẫn bách: 他家裡很窘 Nhà anh ấy rất túng quẫn; ② Lúng túng, khó xử, rắc rối: 當時我很窘 Lúc đó tôi hết sức lúng túng; ③ Làm lúng túng, gây khó khăn cho: 這個問題把他弄得窘極了 Vấn đề này làm cho anh ta rất lúng túng.


meanings:
① Cái hố sâu. Cũng đọc là chữ nảm.


meanings:
① Cái hang, cái hang của giống thú ở gọi là quật. ||② Lỗ hổng. ||③ Nhà hầm. ||④ Chỗ chất chứa nhiều vật.


meanings:
① Lỗ, hang, động: 石窟 Hang đá; ② Sào huyệt, hang ổ, ổ: 匪窟 Ổ phỉ; ③ (văn) Lỗ hổng; ④ (văn) Nhà hầm; ⑤ (văn) Chỗ chất chứa nhiều đồ vật.


meanings:
(680 -?) Thiền tăng đời Đường, người Thiên Trúc (nay là Ấn Độ). Sư xuất gia từ thuở bé. Do nằm mộng thấy Sư tổ Trí Dược Tam Tạng dạy phải đem cây Bồ-đề đến chùa Bảo Lâm ở Thiều Châu trồng nơi pháp hội của Nhục thân Bồ Tát. Sư bèn vượt biển Nam Hải vào Thiều Dương tìm chùa Bảo Lâm vào niên hiệu Đại Túc thứ 1 (701). Sau khi hỏi thăm thấy quả đúng như lời Sư tổ nói, nên sư trồng cây Bồ-đề trong khuôn viên chùa Bảo Lâm. Sư thờ Lục Tổ Huệ Năng làm Thầy, dưới lời dạy của Tổ liền khế ngộ, thuộc Thiền tông Nam tông đời thứ 2.


meanings:
① Cái lỗ (trong cây), cái hang chỗ các giống động vật nương ở gọi là khoà. ||② Ðường triện nong. ||③ Số vật. ||④ Chỗ lõm.


meanings:
① Hang; ② Tổ, ổ: 狗窠 Ổ chó; 鳥窠 Tổ chim; ③ (văn) Cái lỗ, chỗ lõm; ④ (văn) Chỗ ở của người; ⑤ (văn) Đường triện nông; ⑥ (văn) Số vật.


meanings:
Khuôn mẫu và con đường. Chỉ cho sự ràng buộc của hình thức, khuôn mẫu. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »語 不 離 窠 道、 焉 能 出 蓋 纏？ 片 雲 橫 谷 口、 迷 卻 幾 人 源。 – Ngữ bất li khoà đạo, yên năng xuất cái triền? Phiến vân hoành cốc khẩu, mê khước kỉ nhân nguyên. – Nói chẳng lìa khuôn mẫu, phiền não thoát được ư?Áng mây chắn cửa động, lầm nguồn biết bao người«.


meanings:
① Bột tốt 勃窣 đi lững thững. ||② Tất tốt 窸窣 cái tiếng huyên náo không yên. ||③ Ở trong hang vụt ra. ||④ Tốt đổ ba dịch theo âm tiếng Phạm, tức là cái tháp.


meanings:
① Xem 窸窣; ② 【窣堵波】tốt đổ ba [sudưbo] (Phạn ngữ) Cái tháp.


meanings:
5546窣祿勤那，梵名 Śrughna。中印度之古國名。位於薩他泥濕伐羅國之東北，閻牟那河上流，即現今阿姆帕拉州（Ambala）迦卡德利（Jagādhri）附近之速庫（Sugh）。據大唐西域記卷四載，窣祿勤那國周圍有六千餘里，東臨殑伽河，北背大山，閻牟那河流經中境。國之大都城周圍二十餘里，東臨閻牟那河，雖甚荒蕪，基址尚固。其產物與風土同於薩他泥濕伐羅國。人性淳質，崇信外道。重視藝學，崇尚福慧。有伽藍五所，僧徒千餘人，多學小乘，少習餘部。此外，另有天祠百所，異道甚多。〔佛母孔雀咒王經卷中、孔雀咒經卷上、大慈恩寺三藏法師傳卷二、A. Cunningham: Ancient Geography of India〕


vietnamese:
tốt la mê li da mạt đà phóng dật tửu xứ <pttđ>


meanings:
① Ở lỗ, ở ổ. Như phong oa 蜂窩 tổ ong. ||② Oa tàng 窩藏, chứa chấp các kẻ vô lại cùng của ăn cắp gọi là oa tàng. Tục gọi là oa gia 窩家. Cũng gọi là oa chủ 窩主. ||③ Tục gọi các chỗ lõm xuống là oa.


meanings:
① Ổ, tổ: 雞窩 Ổ gà; 蜂窩 Tổ ong; ② Oa trữ, chứa chấp, chứa: 窩賊 Chứa kẻ gian; ③ Chỗ lõm, chỗ hoắm, lúm: 酒窩 Lúm đồng tiền; ④ Uốn: 把鐵絲窩個圓圈 Uốn dây thép thành một cái vòng tròn; ⑤ (loại) Lứa, ổ: 一 窩小雞 Một ổ gà con; 一窩十隻小猪 Một lứa đẻ mười con lợn.


meanings:
① Ðào tường, khoét ngạch (ăn trộm). ||② Cái lỗ nhỏ bên cửa.


meanings:
(văn) ① Đào tường, khoét ngạch (để ăn trộm); ② Lỗ nhỏ bên cửa.


meanings:
① Cùng cực, cái gì đến thế là hết nước đều gọi là cùng, như bần cùng 貧窮 nghèo quá, khốn cùng 困窮 khốn khó quá, v.v. ||② Nghiên cứu, như cùng lí tận tính 窮理盡性 nghiên cứu cho hết lẽ hết tính. ||③ Hết, như cùng nhật chi lực 窮日之力 hết sức một ngày.


meanings:
① Nghèo, nghèo túng: 窮人 Người nghèo; 他過去很窮 Trước kia anh ấy rất nghèo; ② Cùng, hết: 理屈詞窮 Đuối lí, cùng lời cụt lí; 日暮途窮 Hết đường xoay xở, bước đường cùng; 士窮乃見節義 Kẻ sĩ cùng mới thấy được tiết nghĩa; ③ Hết sức, cực kì: 窮其目力 Phóng hết tầm mắt; 慾窮千里目 Định phóng hết tầm mắt ra xa ngàn dặm; ④ Nghiên cứu, đến cùng: 窮究 Truy cứu đến cùng; 窮其源 Dò xét đến ngọn nguồn; 窮其理 Nghiên cứu cho hết lẽ.


meanings:
6118梵語 daridra-puruṣa。為法華經七喻之一。三界生死之眾生譬如無功德法財之窮子（如須菩提等聲聞），佛譬如大富長者。以窮子受大富長者之教化而得寶藏，比喻如來大慈大悲，以種種善巧方便，引攝二乘之人同歸一佛乘。據法華經信解品載，有窮子自幼捨父逃逝，久住他國。至五十歲，年既長大，加復窮困，遂馳騁四方以求衣食，漸漸遊行至其父所止之城，時乃父為城中之大富長者。爾時窮子傭賃輾轉，遇至父舍，佇立門側，遙見其父踞師子床，諸婆羅門、剎帝利、居士皆恭敬圍繞，以真珠瓔珞莊嚴其身，窮子見父有大勢力，心懷恐怖，遂疾走而去。　時大富長者見子便識，即遣旁人疾走往追，窮子自念無罪何為見捉，轉更惶怖，悶絕杦地。父遙見此，知其子志意下劣，乃放其子，隨窮子意之所趣。窮子被釋，復往貧里求衣食。　爾時長者為誘引其子而設方便，先密遣二人作憔悴無威德狀，以除糞之事親近窮子；己亦更著粗弊垢膩之衣，手執除糞之器，與窮子同，以此方便得近其子，復以勤作加價勉子留下。時日既久，窮子於長者漸無所畏，長者復讚其少壯努力，無欺怠瞋恨，認窮子為兒；爾時窮子雖欣逢此遇，猶自謂為賤人，仍於日後二十年中常作除糞事。　後長者有疾，自知將死，以倉庫金銀珍寶悉委窮子，窮子雖受教敕，然於珍寶諸庫藏無希取之意。其後長者知其意漸通泰，成就大志，於臨命終時，宣說窮子實乃其子，五十餘年捨父離家之事，窮子方醒悟，生大歡喜，並謂己本無心希求，今此寶藏自然而至。　天台宗將此譬喻分為旁追、二誘、體信、領知、付業等五科，配於華嚴、鹿苑、方等、般若、法華涅槃之五時，與涅槃經所說之五味相對，以顯示佛一代說教之化意。〔大悲經卷四、法華經義記卷五、法華玄義卷十上、法華玄論卷七、法華經玄贊卷六〕


meanings:
aggregate that endures throughout transmigration


meanings:
① Cái lò, cái lò nung vôi nung ngói, nung các đồ sứ, vì thế nên các đồ sành đồ sứ gọi là diêu.


meanings:
① Lò nung (vôi, ngói...): 石灰窯 Lò vôi; ② Lò (khai thác than đá bằng cách thô sơ); ③ Nhà (hang); ④ (văn) Đồ sành sứ; ⑤ 【窯姐兒】diêu thư nhi [yáojiâr] (đph) Gái đĩ, gái điếm.


meanings:
① Ðồ gốm xấu không dùng được gọi là khổ dũ 苦窳. ||② Lười biếng vô dụng gọi là noạ dũ 惰窳.


meanings:
(văn) ① Xấu, tồi, dở, thấp kém, kém cỏi, tầm thường: 窳敗 Đồi bại; 良窳 Tốt và xấu; ② Yết ớt; ③ Lười: 惰窳 Lười biếng.


meanings:
① Ðiếu yểu 窵窅 sâu xa, điếu viễn 窵遠 cách xa, li sơn điếu viễn 離山窵遠 lìa núi thật xa, ý nói là rất xa cách quê hương, v.v.


meanings:
① Sâu xa; ② 【窵窅】điếu yểu [diàoyăo] (văn) Sâu.


meanings:
① Nghèo túng hủ lậu (ủ dột). Nghèo không theo như lễ được gọi là cũ. Ta quen đọc là chữ lũ.


meanings:
① Tất tốt 窸窣 cái tiếng huyên náo không yên.


meanings:
【窸窣】tất tốt [xisu] (thanh) Xào xạc, sột soạt.


meanings:
① Dòm, ngó. Chọc lỗ tường vách để dòm gọi là khuy. Lí Bạch 李白: Hán há Bạch Ðăng đạo, Hồ khuy Thanh Hải loan, Do lai chinh chiến địa, Bất kiến hữu nhân hoàn 漢下白登道，胡窺青海灣，由來征戰地，不見有人還 (Quan san nguyệt 關山月) quân Hán đi đường Bạch Ðăng, Rợ Hồ dòm ngó vịnh Thanh Hải, Xưa nay nơi chiến địa, Không thấy có người về.


meanings:
Nhòm, nhìn lén lút, dòm ngó, rình, nhìn trộm.


meanings:
① Rỗng, chỗ hở, như phê khước đạo khoản 批郤導窾 trúng vào giữa chỗ yếu hại (lỡ hở). ||② Khô.


meanings:
① Khung lung 穹窿 khum khum, giữa cao mà bốn bề thấp xuống gọi là khung lung.


meanings:
(đph) ① Đường hầm trong mỏ hang đá: 窿工 Công nhân hầm mỏ; 清理廢窿 Sửa sang hầm hỏng; 窿門口 Cửa hầm; ② Xem 窟窿 [kulong]; ③ Xem 穹窿 [qiónglóng].


meanings:
① Chạy trốn, như bão đầu thoán thoán 抱頭竄竄 ôm đầu thui thủi chạy trốn. ||② Sửa đổi văn tự, như điểm thoán 點竄 xoá bỏ nguyên văn mà chữa vào. ||③ Sực mùi, như hương thoán 香竄 thơm sực, thơm nức. ||④ Giấu giếm. ||⑤ Giết, đuổi xa. ||⑥ Hun, xông, lấy thuốc xông.


meanings:
① Chạy, chạy trốn, chạy dài: 東逃西 竄 Chạy tán loạn; 抱頭鼠竄 Ôm đầu mà chạy; ② (văn) Đuổi đi, đuổi ra; ③ Sửa (bài), chữa (văn): 點竄 Sửa chữa (văn, thơ...); ④ (văn) Sực mùi, nức mùi: 香竄 Thơm nức; ⑤ (văn) Giấu giếm; ⑥ (văn) Giết; ⑦ (văn) Hun, xông (bằng thuốc).


meanings:
Giấu đi tên thật, dùng tên giả. Tiết Vân Nham Thiên Du Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »隆 興 府 雲 巖 典 牛 天 游 禪 師、 成 都 鄭 氏 子。 初 試 郡 庠、復 梓 州 試、 二 處 皆 與 貢 籍。 師 不 敢 承、 竄 名 出 關。 – Thiền sư Điển Ngưu Thiên Du ở núi Vân Nham phủ Long Hưng, con nhà họ Trịnh ở Thành Đô. Ban đầu đi thi ở trường quận rồi đến Tân Châu thi nữa. Cả hai nơi sư đều đỗ đạt, nhưng sư chẳng dám nhận, giấu đi tên thật dùng tên giả để ra khỏi cổng thành«.


meanings:
① Lỗ. Hai tai, hai mắt, miệng, hai lỗ mũi gọi là thất khiếu 七竅. Trang Tử 莊子: Nhân giai hữu thất khiếu dĩ thị thính thực tức 人皆有七竅以視聽食息 (Ứng đế vương 應帝王) người ta ai cũng có bảy lỗ để thấy, nghe, ăn và thở. Tục gọi sự gì thừa lúc hở cơ mà vào được là đắc khiếu 得竅.


meanings:
① Lỗ: 七竅 Bảy lỗ (gồm hai mắt, hai tai, miệng và hai lỗ mũi): 一竅不通 Dốt đặc cán mai, mù tịt không biết gì; ② Then chốt của sự việc. 【竅門兒】khiếu môn nhi [qiào ménr] Bí quyết, then chốt; ③ (văn) Lỗ hổng, chỗ hở: 得竅 Thừa được lúc sơ hở.


meanings:
① Cái lỗ, ở nơi tường vách khoét một cái lỗ để chui vào gọi là đậu. ||② Khoi, tháo.


meanings:
① Hang, lỗ (khoét ở vách): 狗竇 Hang chó; ② (giải) Xoang: 鼻竇 Xoang mũi; 鼻旁竇炎 Viêm xoang mũi; ③ (văn) Khoi, tháo; ④ [Dòu] (Họ) Đậu.


meanings:
① Bếp, nặn đất làm bếp đun cũng gọi là táo. Tục quen viết là chữ táo 灶.


meanings:
① Bếp; ② Lò nấu; ③ Táo: 小竈 Tiểu táo (chế độ ăn uống của cán bộ cấp cao trong chiến khu); ④ Ông Táo (thần bếp).


meanings:
① Ăn cắp, ăn trộm. ||② Kẻ cắp. ||③ Riêng, như thiết tỉ 竊比 riêng ví, thiết tưởng 竊想 riêng tưởng (lời nói khiêm), v.v. ||④ Chiếm cứ, không phải vật của mình được giữ mà cứ giữ. ||⑤ Nông.


meanings:
① Trộm, cắp: 行竊 Ăn trộm, ăn cắp, đánh cắp; ② Kẻ trộm, kẻ cắp; ③ (văn) Riêng: 竊比 Riêng ví; ④ (văn) Nông; ⑤ Tiếm đoạt, chiếm đoạt: 竊國大盜 Tên cướp đoạt quyền hành Nhà nước; ⑥ (văn) Tôi trộm (khiêm từ), thầm (một mình): 竊以爲 Tôi trộm cho là; 竊笑 Cười thầm; 子曰：述而不作，信而好古，竊比於我老彭 Khổng tử nói: Ta chỉ truyền thuật chứ không sáng tác, ta tin tưởng và ham thích việc xưa, ta trộm ví mình với ông Lão Bành của ta (Luận ngữ).


meanings:
establish, to make, to posit, to put into place, to set up


meanings:
① Ðứng thẳng. ||② Gây dựng, như lập đức 立德 gây dựng nên đức tốt cho người theo sau. ||③ Nên, như phàm sự dự tắc lập 凡事豫則立 phàm việc gì có dự bị sẵn mới nên. Có cái tài đức nghề nghiệp thông thường để tự nuôi lấy mình gọi là thành lập 成立. ||④ Ðặt để. ||⑤ Lên ngôi. ||⑥ Lập tức (ngay lập tức), lập khắc. ||⑦ Toàn khối, như lập phương 立方 vuông đứng, một vật gì vuông mà tính cả ngang dọc cao thấp gọi là lập phương.


meanings:
① Đứng, đứng vững: 坐立不安 Đứng ngồi không yên; 人無信不立 Người ta không có chữ tín thì không đứng vững được; 君子不立險地 Người quân tử không đứng ở chỗ nguy hiểm; ② Dựng lên: 把梯子立起來 Dựng cái thang lên; ③ Đứng thẳng: 立柜 Tủ đứng; 立軸 Trục đứng; ④ Gây dựng, lập, kí kết: 立法 Lập pháp; 立德 Lập đức; 不破不立 Không phá cái cũ thì không xây được cái mới; 立合同 Kí hợp đồng; ⑤ Sống còn, tồn tại: 自立 Tự lập; 獨立 Độc lập; ⑥ Ngay, tức khắc, lập tức: 立奏奇效 Có hiệu quả ngay; 立候回音 Chờ trả lời ngay. 【立地】lập địa [lìdì] Lập tức: 放下屠刀，立地成佛 Vứt dao đồ tể, lập tức thành Phật; 【立即】lập tức [lìjí] Lập tức, ngay: 立即出發 Lập tức xuất phát;【立刻】lập khắc [lìkè] Lập tức, ngay, ngay tức khắc: 請大家立刻到會議室去 Mời mọi người đến ngay phòng họp; 同學們聽到這句話，立刻鼓掌歡迎 Các em học sinh nghe nói câu đó, lập tức vỗ tay hoan hô; ⑦ (văn) Đặt để; ⑧ (văn) Lập lên làm vua, lên ngôi; ⑨ Nên: 凡事豫則立 Phàm việc có dự bị trước thì nên; ⑩ Lập thân: 三十而 立 Ba mươi tuổi thì bắt đầu lập thân; ⑪ Khối.【立方】lập phương [lìfang] a. (toán) Luỹ thừa ba; b. Hình khối; c. Khối: 立方公尺 Thước khối; 一立方土 Một thước khối đất; ⑫ [Lì] (Họ) Lập.


meanings:
① Thay thế tăng trụ trì tụ tập chúng tăng để diễn nói đạo pháp, gọi là lập tăng. Người lập tăng phải có địa vị nhất định trong tự viện (như Thủ toạ) hoặc người có trình độ khá cao về đạo pháp, phần nhiều do tăng trụ trì đề cử. Mật Am ngữ lục ghi: »請 前 堂 首 座 鶴 林 印 和 尚 立 僧。 – Mời Hoà thượng Hạc Lâm Ấn, Thủ toạ Tiền đường lập tăng« ② Thành lập đoàn thể tăng chúng. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »有 一 僧、 早 歲 脫 白、 留 心 參 究、 超 然 弗 與 俗 伍。 山 居 寂 寞 二 十 余 年、 人 多 稱 之。 及 其 晚 年、 偶 得 幾 箇 俗 漢 歸 依、 便 欲 出 世、 乃 建 寺 立 僧、 開 堂 付 法、 一 切 勉 強 爲 之、 率 之 身 名 俱 喪、 爲 天 下 笑。 – Có một vị tăng xuất gia từ nhỏ, hết lòng tham cứu, vượt trên những kẻ thế tục. Sư hơn 20 năm ở trong núi rừng tịch mịch, được người khen ngợi. Đến khi cuối đời, chợt được vài người thế tục quy y liền muốn xuất thế, bèn cất chùa lập tăng, khai đường phó pháp. Tất cả việc này Sư đều cố sức làm, đốc suất người khác làm, cho nên thân danh đều mất còn bị thiên hạ cười«.


meanings:
Đứng. Tiết Trúc Nguyên Tông Nguyên Am chủ trong NĐHN q. 20 ghi: »若 是 釋 迦 老 子、 達 磨 大 師 出 來、 也 教 伊 叉 手、 向 我 背 後 立 地、 直 得 寒 毛 卓 豎、 亦 未 爲 分 外。 – Nếu như ông già Thích-ca, đại sư Đạt-ma xuất hiện cũng khiến các vị ấy khoanh tay đứng sau lưng ta, cho dù dựng lông gáy cũng chưa phải đặc biệt«.


meanings:
Chúng sinh đều có Phật tính, một niệm tỉnh ngộ liền lập tức thành Phật. Đây là phản ánh tư tưởng đốn ngộ của Thiền tông. Mật Am ngữ lục ghi: »悟 之 者、 立 地 成 佛。 迷 之 者、 永 劫 輪 迴。 – Ngộ thì lập tức thành Phật; mê thì mãi mãi luân hồi«.


meanings:
Người chết đứng, tức là tuy còn sống mà cũng như người đã chết. Hàm ý chỉ kẻ thất niệm bất giác. Tiết Phần Dương Thiện Chiêu trong NĐHN q. 11 ghi: »若 見 汾 陽 人 者、 堪 與 祖 佛 爲 師。 不 見 汾 陽 人、 盡 是 立 地 死 漢。 – Nếu thấy con người Phần Dương thì có thể làm thầy Tổ Phật. Còn như không thấy con người Phần Dương thì đều là những kẻ chết đứng«.


meanings:
Tuy đang đứng mà giống như ngủ gật, dụ cho sự mơ hồ. Tiết Quy Phong Huệ Quang thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »你 諸 人 休 向 這 裡 立 地 瞌 睡。 殊 不 知 家 中 飯 籮 鍋 子一 時 失 卻 了 也。 你 若 不 信、 但 歸 家 檢 點 看！ – Các ngươi đừng có đến đây đứng mà ngủ gật. Đâu biết rằng nồi cơm trong nhà nhất thời bị mất rồi, nếu các ngươi không tin thì trở về nhà kiểm tra xem!«.


meanings:
2150請參閱南嶽願文梵語 repha 或 repa 之音譯。即指裹腹衣或裹服衣。南海寄歸內法傳卷二（大五四‧二一四下）：「梵云立播者，譯為裹腹衣。」


meanings:
establish the meaning of; posit the significance of


meanings:
khi biện luận đạo pháp đọ cơ phong nếu nói ra trước tiên gọi là lập nghĩa. tiết huệ trung quốc sư trong tđt q. 3 ghi: »師 與 紫 璘 法 師 共 論 義 次、 各 登 坐 了、 法 師 曰： 請 師 立 義、 某 甲 則 破。 – sư đang cùng luận nghĩa với pháp sư tử lân khi mỗi vị lên ngồi xong pháp sư nói: mời thầy lập nghĩa tôi phá cho«.


meanings:
① Ðứng lâu. ||② Nhà trạm, chỗ giữa đường tạm trú, như dịch trạm 驛站 nhà trạm, lữ trạm 旅站 quán trọ, v.v. Tục gọi một cung đường là nhất trạm 一站.


meanings:
① Đứng: 站了一個早晨 Đứng suốt buổi sáng; 站起來 Đứng dậy, đứng lên; ② Vùng (lên): 非洲人民站起來了 Nhân dân châu Phi đã vùng lên; ③ Ga, nhà trạm, trạm: 驛站 Nhà trạm (phụ trách việc chuyển thư tín và công văn thời xưa); 旅站 Quán trọ; 火車站 Ga xe lửa; 醫療站 Trạm y tế.


meanings:
① Trọn, như cánh nhật 竟日 trọn ngày, hữu chí cánh thành 有志竟成 có chí trọn nên, v.v. ||② Hết, như trường tài vị cánh 長才未竟 chưa thả hết tài. ||③ Xong, như độc cánh 讀竟 đọc sách xong. ||④ Dùng làm trợ từ, như tất cánh 畢竟, cứu cánh 究竟 xét hết, kết cùng, xét đến cùng tột.


meanings:
① Xong: 整理旣竟 Xếp đặt đã xong; 看書旣竟 Xem sách đã xong (Tấn thư); ② Suốt, trọn: 竟日 Suốt ngày, trọn ngày; 竟世 Trọn đời; ③ (văn) Hết: 未竟 Chưa hết; ④ Cuối cùng, ắt: 越走越遠，竟到桂林 Càng đi càng xa, cuối cùng đã đến Quế Lâm; 有志者，事竟成 Có chí ắt làm nên; 道竟何爲邪？ Đạo cuối cùng để làm gì? (Lưu Vũ Tích: Thiên luận thượng); ⑤ (văn) Truy cứu: 此縣官重太後，故不竟也 Đó là nhà vua tôn trọng thái hậu, nên không truy cứu vậy (Hán thư); ⑥ (văn) Biên giới, biên cảnh (dùng như 境, bộ 土); ⑦ (pht) Mà, lại: 多年不見，沒想到竟在公共汽車上相遇 Lâu năm không gặp, không ngờ lại gặp nhau trên xe đò; 這部片子這麼好而他竟不去看 Bộ phim này hay thế mà anh ấy lại không đi xem.【竟然】cánh nhiên [jìngrán] (pht) Mà, lại: 這麼複雜的事情，他竟然兩天就幹完了 Công việc phức tạp như vậy mà anh ấy chỉ mất có hai ngày đã làm xong.


meanings:
Suốt ngày. Lâm Tế ngữ lục ghi: »山 僧 竟 日 與 他 説 破。 學 者 總 不 在 意。 – Suốt ngày Sơn tăng nói toạc ra cho các vị, tại vì các vị chẳng chịu để ý«.


meanings:
(910-977) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trịnh, người Ích Châu (nay là Thành Đô, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Vân Môn Văn Yển, sáng lập chùa Hưng Phúc ở núi Song Phong, Thiều Châu. Chúa Nam Hán thường triệu hỏi về thiền cơ, sư ứng đối nhanh nhẹn. Chúa ban hiệu là Quảng Ngộ thiền sư.


meanings:
① Văn chương, chương mạch. ||② Văn vẻ, như phỉ nhiên thành chương 斐然成章 rõ rệt nên văn vẻ. ||③ Phân minh, đời xưa chế ra quần áo để phân biệt kẻ sang người hèn gọi là chương, như bây giờ gọi những mề đay là huân chương 勲章, cái ngù ở vai là kiên chương 肩章, cái lon ở mũ là mạo chương 帽章 đều là noi nghĩa ấy cả. ||④ Văn của quần thần dâng cho vua cũng gọi là chương, như tấu chương 奏章 sớ tâu, phong chương 封章 sớ tâu kín, đàn chương 彈章 sớ hặc, v.v. ||⑤ Ðiều, như ước pháp tam chương 約法三章 ước phép ba điều. ||⑥ Chương trình, định ra từng điều để coi đó mà làm việc gọi là chương trình 章程. ||⑦ In, như đồ chương 圖章 tranh in. ||⑧ Lối chữ chương, lối chữ lệ biến ra. ||⑨ Phép lịch ngày xưa cho 19 năm là một chương.


meanings:
① Chương, bài: 全書共分六章 Cả bộ sách chia làm 6 chương; 篇章結構 Kết cấu của bài văn; ② Chương trình, điều lệ, kế hoạch, trật tự: 簡章 Điều lệ vắn tắt; 雜亂無章 Lộn xộn không có kế hoạch (trật tự); ③ Dấu: 私章 Dấu cá nhân; 蓋章 Đóng dấu; ④ Huy hiệu, huy chương, băng: 徽章 Huy chương; 肩章 Cấp hiệu đeo ở vai; 臂章 Băng tay; ⑤ (văn) Văn chương, văn vẻ: 裴然成章 Rõ rệt thành văn vẻ; ⑥ (văn) Văn của quần thần dâng lên vua: 奏章 Sớ tâu; ⑦ (văn) Điều: 三章 Ba điều; ⑧ Lối chữ chương (từ chữ lệ biến ra); ⑨ Mười chín năm (theo lịch pháp thời xưa); ⑩ [Zhang] (Họ) Chương.


meanings:
內蒙古地區藏傳佛教格魯派之最大轉世活佛。又稱章嘉格根（Lcaṅ-skya gegen），或單稱格根（Gegen，爲蒙古語‘光明者’之義）。章嘉爲西藏名Lcaṅ-skya之音譯，又作張家、章佳，原爲西藏地名；呼圖克圖爲蒙古語Khutuktu之音譯，又作胡土胡圖、胡土克圖，意爲再來人，或聖者。在信徒心目中，章嘉被視爲文殊化身。幷與哲布尊丹巴呼圖克圖幷稱爲蒙古二大喇嘛。<#>章嘉轉世，至今已有十九世，而以阿噶旺羅布桑却拉丹（Nag-dbaṅ blo-bzaṅ chos-ldan；1642～1715）爲此職位之實際鼻祖（或說爲禪克巴朗塞粒，Grags-pa ḥod-zer；？～1641），由他開始，才確立章嘉呼圖克圖爲內蒙古政教統轄者之地位。相傳在他之前有十三世轉世傳承，故一般通常稱他爲第十四世章嘉呼圖克圖。至于十三世之世系，有各種異說，若依妙舟《蒙藏佛教史》第五篇所載，依次爲森泰葛根、奈遜奈、達巴保亞薩裏亞、革那巴拉森、騷坡苦巴、司塞龍瓦、朗足通瓦、拔思巴、羅布桑、甲卿曲吉、求基迦勒薩、■突巴粒迦托爾珠、禪克巴朗塞粒。其中，前三世爲傳說性人物。而阿噶旺羅布桑却拉丹以後之章嘉呼圖克圖，共有五世，依序爲羅賴畢多爾吉（1717～1786）、伊希丹畢札拉參（1787～1846）、葉熙但璧呢瑪（1849～1875）、羅藏丹森嘉索（1878～1888）、羅藏巴丹旦丕仲麥（1891～1957）。<#>自十四世起，掌握內蒙政教首領地位之章嘉呼圖克圖甚受清廷禮遇，不僅擁有管理宗教事務之權，幷參與內蒙行政大事，更居于京師中敏珠爾（Smin-grol）、噶爾丹錫哷圖（Mkhar-sṅon-śi-re-ge-thu）、洞闊爾（Stoṅ-ḥkhor）、阿嘉（A-kya）、土觀（Thuḥu-bkvan）等多數駐京喇嘛之上位，按例支與月廩。夏、秋二季可至五臺山或多倫諾爾避暑。其勢淩駕于三公九卿。高宗時，又創設大活佛抽籤金瓶，委其保管，益發增强其權勢。清代中期以後，其所管轄之寺廟範圍除京師、五臺山、內蒙之外，更擴及于熱河、遼寧、陜西、甘肅、青海等地。<#>◎附一︰韓儒林〈青海佑寧寺及其名僧〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{59}）<#>章嘉呼圖克圖<#>清代駐京喇嘛中，曆輩闡揚黃教，如章嘉、噶勒丹錫哷圖、敏珠爾、濟隆諸呼圖克圖，或在京掌教，或赴藏辦事，俱曾加國師禪師等名號。乾隆五十一年，欽定其班次如下︰<#>左翼頭班章嘉呼圖克圖，二班敏珠爾呼圖克圖。<#>右翼頭班噶勒丹錫呼圖克圖，二班濟隆呼圖克圖。<#>清代駐京喇嘛甚衆，惟章嘉位居上首，地位尊崇，可以想見。其北平駐錫地爲嵩祝寺。寺北接著名之天清番經局，南臨嵩公府，規模頗爲偉大。嘉慶時，嵩祝二字尚作松竹，嗣後殆以嵩公府故，漸改寫爲嵩祝。今則嵩公之府，已改建爲國立北京大學圖書館矣。<#>第一世章嘉名札華鄂塞兒（此雲譽光），生于青海互助縣紅崖子溝西岸張家（村名，隔岸與老幼堡相望）。二世章嘉傳謂生于Hu-lan-na-re，Hu-lan當即蒙文Hulaghan之土人讀音，華言紅也。明末崇禎三年被選爲佑寧寺法台。大約卒于崇禎十四年。號稱張家法王（Lcan-skya-chos-rje）後代化身，遂以張家呼圖克圖爲號。至于易張家爲章嘉，殆爲康熙以後事。今一家村人信口附會，猶于鄰近造出許多聖迹。如村北有泉，流爲小溪，隆冬不冰，謂系譽光曾于其泉飲馬，故不凍結，因名飲馬泉。村西有山，層叠如階級，謂當山崩時，譽光炒麵以鎮之，故得不頽。最奇妙者，村北有塔，謂系譽光所修，若無此塔神力，其地土人，早已全與漢人同化矣！<#>第二世章嘉呼圖克圖名俄旺曲丹（此雲語自在法具），崇禎十五年轉生于湟濱伊格溝，爲山西商客之子。十二歲出家，四十五歲入藏，事第五世達賴喇嘛俄旺羅藏嘉磋（此雲語自在善慧法海，1617～1682），依從高僧多人，遂成大哲。（中略）返青後被選爲佑寧寺法台，時康熙二十七年也。清帝聘請章嘉至京，宏揚佛法，緇素恍服。第六輩達賴喇嘛倉洋嘉磋（此雲梵音海，1683～1706）立，奉命入藏送敕印。康熙四十四年，封爲灌頂普善廣慈大國師。給予敕印，住多倫諾爾（此雲七湖）之彙宗寺，雍正在藩邸，從詔佛法。《衛藏通志》卷首〈雍正十一年禦制語錄後序〉︰<#>‘....聖祖敕封灌頂普惠廣慈大國師章嘉呼圖克圖喇嘛，乃真再來人，實大善知識也，梵行精魄，圓通無礙，西藏蒙古中外諸士之所皈依，僧侶萬衆之所欽仰。藩邸清閑，時接茶話者十餘載，得其善權方便，因知究竟。（中略）壬辰（康熙五十一年）春正月，延僧至七、二十、二十一隨喜同坐兩日，共五枝香，即洞達本來，方知唯此一事實之理。自知未造究竟，而迦陵音乃踴躍贊嘆，遂謂已徹玄微，儱侗稱許。叩問章嘉，乃曰︰“若王所見，如針破紙窗，從隙窺天，雖雲見天，然天體齊大，針隙中之見，可謂偏見乎？佛法無邊，當勉進步。”朕聞斯語，深洽朕意。<#>二月中複結制于集雲堂，著力參求。十四日晚經行次，出得一身透汗，桶底當下脫落，始知實有重關之理。乃複問證章嘉，章嘉國師雲︰“王今見處雖進一步，譬猶出在庭院中觀天矣！然天體無盡，究未悉見，法體無量，當更加勇猛精進”云云。朕將章嘉示語，問之迦陵音，則茫然不解其意，但支吾雲︰“此不過喇嘛教迥殊工夫之論，更有何事。”朕諦信章嘉之垂示，而不然性音之妄可。仍勤提撕拾。<#>至明年癸醜（當爲巳）之正月二十一日，複堂中靜坐，無意中忽蹋末後一關，方達三身四智合一之理，物我一如本空之道。慶快平生──詣章嘉所禮謝，國師望見，即曰︰“王得大自在矣！”朕進問︰“更有事也耶？”國師乃笑展手雲︰“更有何事耶？”複用手從外向身揮雲︰“不過尚有恁之麽理，然易事耳。”此朕平生參究因緣，章嘉呼圖克圖喇嘛實爲朕證明恩師也。其他禪侶輩，不過曾在朕藩邸往來，壬辰癸巳（康熙五十一、五十二年）間坐七時，曾與法會耳。....’<#>康熙五十三年，章嘉卒，年七十三。著作凡七函，附于北京版《丹珠爾》之後，流布甚廣。<#>第三世章嘉呼圖克圖名繞爲多爾吉（此雲游戲金剛），又名也攝丹丕鍾麥（此雲智慧教燈），康熙五十六年，生于夏瑪帕察之地。三妙俱備，稍學即成。雍正初羅卜藏丹津倡亂，年甫七齡。清帝召至京師，特于多倫泊造善因寺以居之，《清會典》稱︰<#>‘（雍正十二年）章嘉呼圖克圖忽畢勒罕（譯言化身），來歷甚明，于經典性宗，皆能通曉，不昧前因，實爲喇嘛內特出之人，應照前身賜國師之號。其原有灌頂普善廣慈大國師印，現在其徒收儲，毌庸頒給外，應給予誥命敕書。’<#>清代康熙雍正兩朝，滿廷與準噶爾皆欲利用黃教，控制西藏。雍正六年，以噶爾丹策楞（此雲具喜長壽）顗覦西招，遂遷第七輩達賴喇嘛賢劫海于噶達城惠遠廟，以杜釁端。十三年，準噶爾遣使求成，定界息兵，乃于四月派兵護送回藏。第三輩章嘉呼圖克圖時年十九歲，亦隨同入藏巡禮。（中略）游戲金剛，學通番漢，極爲乾隆所崇信。在京時，黃幡車過處，都人仕女，爭取手帕鋪途，以輪轂壓過，即爲有福。其車可出入東華門，蓋所以尊寵之者備至。清帝以其徒衆繁多，特爲設置僧官以管轄之。<#>游戲金剛著作豐富，文字優美，蒙藏喇嘛，莫不奉爲圭臬。（中略）<#>第四輩章嘉呼圖克圖名也攝丹丕嘉燦（此雲智慧教幢）。《清會典》嘉慶十一年論雲︰<#>‘現在章嘉呼圖克圖之呼畢勒罕轉世，著仍賞給香山法海寺、五臺山普樂院等寺居住。所有國師印信及金頂黃轎、九龍黃坐褥、黃傘等項，著在松竹寺（即今嵩祝寺）妥爲供貯，俟轉世之呼畢勒罕勤習經卷後，能維持黃教時，再加恩賜。’<#>此嘉慶十一年前（1806）轉世之章嘉，當即第四輩。降至道光八年，約已二十二三歲，故是年諭雲︰‘章嘉呼圖克圖經藝純熟，且所辦捐輸事件，均屬妥協，著將伊所得印信敕書，仍舊賞用。’<#>第五輩名也攝丹丕尼瑪（譯言智慧教日）。關于此世章嘉，生平行事，予一無所知。<#>第六輩章嘉呼圖克圖名羅藏也攝丹丕嘉磋（此雲善慧智教海），清·光緒十六年少亡。<#>第七輩章嘉呼圖克圖名羅藏巴丹丹丕鍾麥（此雲善慧吉祥教燈），即今世轉身。生于清·光緒十七年。民國建立後，受政府尊崇如故。北伐之前，其官銜爲‘灌頂、普善、廣慈、宏濟、光明、昭因、闡化、綜持黃教大國師、大總統府高等顧問，管理京城、內蒙、察哈爾、五臺山、熱河、多倫等處各寺廟掌印’。曾任國民政府委員。<#>就宗教言，喇嘛教與回教平分中國西北部，清代蒙藏等地，前藏達賴，後藏班禪、外蒙古哲布尊丹巴呼圖克圖、內蒙古章嘉呼圖克圖，實爲四大教主。然就其對政府關係言，章嘉則遠較其他三活佛密切。<#>依《清會典》呼畢勒罕之認識，乾隆以前，向由達賴喇嘛所屬拉穆吹忠（或作垂仲，師巫也）作法降神，憑其隆丹（此雲授記），訪迎供養。惟吹忠往往受人囑托，妄行指示。是以達賴喇嘛、班禪額爾德尼、哲布尊丹巴呼圖克圖，率以親族姻婭，遞相傳襲，竟與世職無異。致令蒙古番衆，物議沸騰。乾隆末年，後藏有噶布倫、丹津班珠爾者，其兒輩中亦出呼畢勒罕，衆心不服，致釀成沙瑪爾巴（此雲紅帽派）往結廓爾喀搶擄札什倫布（此雲吉祥山）之事。乾隆五十七年廓爾喀平後，特定金奔巴（瓶也）掣簽之制，幷制〈喇嘛說〉，鐫碑立雍和宮。<#>◎附二︰東初〈第十九世章嘉大師〉（摘錄自《中國佛教近代史》第十六章第七節）<#>章嘉大師乃四大喇嘛之一，本名羅桑班殿丹畢蓉梅。民前二十二年（1889）即清·光緒十五年，生于青海大通縣之拉路塘，民國四十六年（1957）三月四日，舍報安祥，示寂于臺灣省台大醫院，世壽六十八。（中略）<#>章嘉轉世，今生乃系第十九世，黃教中四大呼圖克圖之一，主管內蒙。蒙古各地呼圖克圖出世，名在北平雍和宮金奔巴瓶之內的，都由章嘉大師監視抽籤確定。其八歲時，即被迎請晋京供養，世稱大國師。其擁有內蒙四十九旗及青海二十九旗的廣大信徒，在蒙旗內有三百多所寺廟。北平、遼寧、熱河、綏遠、察哈爾、多倫、青海和山西五臺山等地，都有屬于其主管寺廟，每一寺廟所住喇嘛，多的三、四千人，少的也有三、四百人，總約十數萬喇嘛。清廷尊敬大師，特封爲‘灌頂普慧廣慈’尊號，光緒二十二年，行坐床典禮。<#>民國肇興，時有封號，袁世凱時于其封號下加封‘宏濟光明’四字。徐世昌時，又加‘召因闡化’四字。北伐完成，國府另封‘護國淨覺輔教’大師德號。大師始終本國家至上，民族至上的信念，遵循國策，宣揚教義。民國十三年，應東北各地教徒的迎請，授時輪金剛法，參加頂禮者十余萬人，十九年任蒙藏委員會委員。<#>民國二十年‘九一八事變’，日本侵占東北後，急圖謀侵熱河。中央以蒙旗民衆都信奉佛教，民國二十一年，特任章嘉大師爲蒙旗宣化使，幷與班禪大師一同晋京宣誓就職。時章嘉曾謂︰‘章嘉世掌蒙古黃教，此次奉命宣化蒙旗，到京後，又蒙優待，實深感謝。在此國難期間，非團結不足以救亡禦侮，東亞和平爲帝國主義所搖撼，人類末劫將至，本我佛救人救世之心，以保障東亞和平。往昔因得罪達賴，又因徐樹錚淩辱外蒙活佛哲布尊丹巴，以致蒙藏多事。今則蔣委員長（介石）努力剿共，戴院長等人皆崇敬佛教，必可使中央奠定，使達賴外蒙古釋隙來歸，章嘉亦願竭力以謀五族之團結。’于此可知章嘉大師竭誠擁護國策之宏願矣！<#>當章嘉大師派員赴蒙旗調查，組織宣化使署，西蒙王公德王召集蒙旗各王公旗長于十月中會議于百靈廟，倡議內蒙自治，以拒日俄。國府特派內政部長黃紹雄氏親赴北方視察指導，幷表示贊成扶助內蒙自治。但旋北平蒙古同鄉竟電告中央，反對章嘉大師赴蒙宣化，及蒙古救濟委員會代表吉爾克明、趙福海等八人，謁內政部長陳商蒙事，表示四點，中有章嘉大師以教之勢力在蒙，發展個人勢力，無異阻礙內蒙自治，亦等于出賣蒙古利益。<#>內蒙倡議自治，全系德王一人主張，不特非爲內蒙民意，即西蒙三旗王公旗長，亦多未表贊同，其中顯然有嚴重的背景。章嘉大師赴蒙旗宣化，本奉中央命令，其個人素居國內，對內蒙談不上有何企圖。今內蒙王公要求自治，幷且攻擊章嘉大師阻礙內蒙自治，顯然有人從中挑撥離間。試觀章嘉大師致蔣委員長（介石）一電謂︰<#>‘蒙古官民事吾唯謹，分屬師徒，情若骨肉，雖孝子之事父，亦不過此。乃近得報，西三盟竟有人背吾從人，甘傀儡，在百靈廟開會，草有自治政府大綱。值此蒙邊吃緊，若我政府能用迅雷不及掩耳手段，將班禪請出三蒙，則鄙人自有妥處辦法，能使蒙人內向。否則障礙不除，吾雖盡力宣化，恐不敵破壞者力大。’<#>由此電內容觀之，章嘉視蒙古官民‘情若骨肉’，此爲菩薩視‘一切衆生皆吾父’同體大悲心理之髮露。所謂‘背我從人’，乃至‘障礙不除’，顯然章嘉與班禪間對內蒙自治事，發生不同意見，幷存有爭取教權企圖，故有將班禪請出西三旗等語，尤爲顯出二人的裂痕。（中略）<#>二十三年大師赴伊克昭盟巡視，日本特務在錫盟活動，大師折返五台，複時來威脅，大師不爲動。二十四年更贈禮物勛章，大師毅然拒絕。是年當選中國國民黨中央監察委員，二十六年任國府委員。二十六年對日戰爭發生，隨政府西遷，旋受命宣化蒙旗，設公署于成都。三十五年被選爲國大代表，三十六年政府爲崇德報功，加封‘護國淨覺輔教’大師，頒給金印金册，爲對蒙藏佛教領袖封號所僅有，其榮譽與達賴班禪相等。（中略）<#>章嘉大師本爲密宗黃教宗主，太虛大師圓寂後，又當選爲中國佛教會理事長，無異又爲顯教領袖，三十七年受聘爲總統府資政。三十八年大陸臨危，四川將領留大師在川或赴西康，但大師毅然决然迅赴重慶，謁蔣總統（介石），表明護國化民之心，總統面囑來台，即返成都，倉卒赴機場，諸多經典法物，都經遺失。<#>四十一年以中國佛教首席代表身份出席在日召開之第二届世界佛教徒友誼會，幷向日本政府交涉玄奘頂骨歸還自由中國，于日月潭建塔紀念。四十六年圓寂，總統明令褒揚，題‘弘教輔明’四字。親臨致祭，以示崇德報功之意。<#>達賴、班禪、章嘉均屬黃教派之主教，中央對達賴等雖一視同仁，但與中央相處最爲融洽者，莫過于章嘉。最能獲得顯教教友愛戴者，亦唯有章嘉大師，中央各部首領對章嘉大師崇高道德、莊敬風度，無不推崇，總統蔣公對其尤爲崇敬。<#>［參考資料］　張羽新《清代四大活佛》；《西藏佛教教義論集》一（《現代佛教學術叢刊》{77}）。<#>


meanings:
4836內蒙古地區藏傳佛教格魯派（黃教）之最大轉世活佛。四大呼圖克圖之一。原為青海互助佑寧寺活佛之系統。章嘉，為西藏名 Lcaṅ-skya 之音譯，又作張家、章佳，原係西藏地名；呼圖克圖，為蒙古語 Xutuqtu 之音譯，又作胡土胡圖、胡土克圖等，聖者之義。章嘉呼圖克圖，為章嘉地方的聖者之意。通稱為章嘉格根（Lcaṅ-skya gegen）或格根（gegen，為蒙古語「光明者」之義）。被視為文殊化身，與哲布尊丹巴呼圖克圖並稱蒙古二大喇嘛。　至清初之阿噶旺羅布桑卻拉丹（藏 Ṅag-dbaṅ blo-bzaṅ chos-ldan, 1642～1715）方確立章嘉呼圖克圖為內蒙古喇嘛黃教統轄者之地位，故其應為此職位之實際鼻祖；相傳在阿噶旺羅布桑卻拉丹之前有十三世轉世傳承，故師通常被稱為第十四世章嘉呼圖克圖。關於十三世之世代，歷來有多種說法。據妙舟之蒙藏佛教史第五篇之說，前十三世之轉生傳承如下（其中前三世之傳說色彩極濃）：(一)森泰葛根（藏 Cunda-gegen）。(二)奈遜奈（藏 Nasuna），轉生於印度，精通群經，歸依者極多。(三)達巴保阿闍梨（Darban-ācārya），亦轉生於印度，常持經咒，住世長達一千二百年之久，為傳說中之人物。(四)革那巴拉森（藏 Ska-ba dpal-brtsegs），為吃㗚雙提贊王（藏 Khri sroṅ-lde-tsan）時代之著名譯經家。(五)騷坡苦巴（藏 Sgro-phug-pa），為喇嘛舊教寧瑪派之喇嘛。(六)司寒龍瓦。(七)朗足通瓦。(八)發思巴（藏 Ḥphags-pa），為元代初期之國師。(九)羅布桑（藏 Blo-bzaṅ），以持律精嚴與講說弘法著稱。(十)甲卿曲吉（藏 Byams-chen chos-rje），即西藏佛教之大改革者宗喀巴之弟子釋迦也失（藏 Śā-kya-ye-śes）。(十一)求基迦勒薩（藏 chos-kyi rgyal-mtshan），晚年駐錫於蒙古。(十二)舻突巴粒迦托爾珠（藏 Dpal-ḥbyor lhun-grub），轉生於西藏東北之唐克托（Tangut），晚年遷居拉薩，禮謁達賴喇嘛五世。(十三)禪克巴朗塞粒（藏 Grags-pa ḥod-zer），轉生於唐克托之格倫札巴里寺（藏 Dgon-luṅ byams-pa gliṅ）之傍，後即長居於該寺研讀自藏州傳來之密典，世稱章嘉呼圖克圖羅伯卿（藏 Slob-chen，意指大學者）。　至十四世開始，即進入清代之治世。大抵而言，清代對掌握內蒙黃教首領地位之章嘉呼圖克圖甚為禮遇，不僅授與管理宗教事務之權，並令參與內蒙行政大事，於京師更居上位，支給月廩，夏秋二季避暑於五臺山或多倫諾爾（藏 Dolon-nor），於高宗時所設之大活佛抽籤金瓶亦委其保管，故其權勢漸增，清朝中期以後，勢力更擴及熱河、遼寧、陝西、甘肅、青海等處。　第十四世阿噶旺羅布桑卻拉丹轉生於宗喀巴之生地宗喀（藏 Btsoṅ-kha），九歲，住入格倫札巴里寺，後至衛州研習般若。二十三歲，從達賴喇嘛五世受具足戒，並居留藏州、衛州廣習諸學，至康熙二十二年（1683）始歸返宗喀。康熙三十二年，奉敕駐錫北京法源寺。三十六年，達賴喇嘛六世立，師奉命入藏送敕印。四十五年，受封「灌頂普善廣慈大國師」之號。五十二年，聖祖巡幸多倫諾爾，授予掌管西藏以東之教權（黃教）。五十四年，示寂於多倫諾爾，聖祖親送其龕座至西寧。　第十五世章嘉呼圖克圖為羅賴畢多爾吉（藏 Rol-paḥi rdo-rje，意譯遊戲金剛，1717～1786），又稱耶喜忒皮嚼鈉曼伯拉森波（藏 Ye-śes-thob-paḥi bsod-nams dpal-bzaṅ-po，意譯智慧教燈），轉生於甘肅涼州。四歲住入格倫札巴里寺。八歲，奉召赴北京，先後住於旃檀寺、崇祝寺（舊稱法源寺）。雍正九年（1731），世宗於多倫諾爾彙宗寺之西營建善因寺，召師駐之。十二年，受封「灌頂普善廣慈大國師」之號。同年入藏，從達賴喇嘛七世研習梵典，復從班禪五世受具足戒。乾隆元年（1736），高宗頒賜「管理京師寺廟喇嘛札薩克達喇嘛」之印。十六年，受封「振興黃教大慈大國師」之號。乾隆五十八年示寂。師精通藏、滿、蒙、漢等文，著作豐富。曾與碩莊親王共同纂修「欽定同文韻統」八卷，並以此書為底本，編纂「滿漢蒙古西番合璧大藏全咒」八十八卷。其他另有首楞嚴經之編校、蒙古譯甘珠爾之校正、蒙古譯丹珠爾之翻譯、造像度量經之釐訂、喇嘛神像集之編纂、滿文藏經之整理等，多被奉為蒙藏佛典之圭臬。　第十六世伊希丹畢札拉參（藏 Ye-śes bstan-paḥi rgyal-mtshan，意譯智慧教幢，1787～1846），轉生於青海宗江之北方。八歲入京朝覲。十四歲時受仁宗之諭旨，入藏求學，二十歲受具足戒後又歸返北京。嘉慶二十四年（1819），任「管理京都喇嘛班第札薩克達喇嘛常印喇嘛」。道光十四年（1834），受賜大國師之金印。於六十歲誕辰之際受恩旨管理彙宗、善因二寺，及自康熙五十三年至雍正九年間所營建之諸寺，然於同年即示寂。　第十七世為治熙但璧呢瑪（藏 Ye-śes bstan-paḥi ñi-ma，意譯智慧教日，1849～1875），亦轉生於青海宗江之北方。八歲入宮。咸豐八年（1858）謁見文宗。後赴內外蒙古之王公貴族等之迎請而至多倫諾爾，又轉往甘肅。後值文宗崩逝，遂歸北京。同治元年（1862）入藏修學，窮極顯密之旨。二十歲受具足戒。翌年回北京，受封大國師號。同治十年，受賜管轄彙宗、善因二寺之印信。光緒元年（1875），自五臺山歸返北京時，示寂於城外之天寧寺。　第十八世為羅藏丹森講索（藏 Blo-bzaṅ bstan-ḥdsin rgya-mtsho，意譯善慧智教海，1878～1888），轉生於西寧。光緒十二年，謁見德宗。十四年經五臺山至多倫諾爾，然於同年即示寂。　第十九世為靂迎葉錫道爾濟（藏 Ye-śes rdo-rje, 1891～1957），又稱桑結札布（藏 Saṅs-rgyas-skyabs）、羅桑班殿丹畢蓉梅（藏 Blo-bzaṅ dpal-ldan bstan-Pa'i Sgron-mc，意譯善慧吉祥教燈），光緒十七年轉生於唐克托地方（一說光緒十五年轉生於青海大通縣之拉路塘）。光緒二十二年，行坐床典禮。二十五年入京謁見德宗，翌年受「札薩克達喇嘛」號，駐錫北京。三十年，奉旨管理北京之嵩祝、法淵、知珠、法海等四寺，五臺山之鎮海、普樂等諸寺，多倫諾爾之彙宗、善因二寺，及西寧之廓隆、廣濟等二寺，並受賜「灌頂普善廣慈大國師」之印。民國肇立，章嘉受政府尊崇如故，為民國四大喇嘛、黃教四大呼圖克圖之一。先後受封宏濟光明、昭因闡化、護國淨覺輔教等大師德號。歷任蒙藏委員會委員、蒙旗宣化使、中國佛教會理事長、總統府資政。大陸變色，隨政府來臺。四十一年代表參加在日本召開之第二屆世界佛教徒友誼會，向日本政府交涉，請回玄奘大師之頂骨，而於南投日月潭建塔供奉之。四十六年示寂於臺北，世壽六十八。〔大清一統志卷四○九之二、蒙藏新誌（黃舊生）、蒙古喇嘛教史、聖武記卷三之五、青海佑寧寺及其名僧（韓儒林，現代佛教學術叢刊(59)、中國佛教近代史（東初）〕


meanings:
Chùa ở ngoài cửa Thông Hoá, Đông thành, huyện Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc. Dưới triều vua Đường Đại Tông, quan Nội thị Ngư Triều Ân vì Hoàng thái hậu Chương Kỉnh mà xây cất. Ngài Pháp Khâm ở Kính Sơn thuộc tông Ngưu Đầu nhận lời mời của vua Đại Tông, về trụ trì chùa này và được Vua ban hiệu là Quốc Nhất Quốc Sư. Thiền sư Hoài Uẩn, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất cũng từng ở chùa này.


meanings:
→ tịnh pháp chương thiền sư 淨法章禪師; → kê sơn chương thiền sư 嵇山章禪師


meanings:
① Thôi, xong việc, như thuân sự 竣事 xong việc, thuân công 竣工 thành công, có khi đọc là chữ thuyên. ||② Ðứng lui.


meanings:
① Làm xong: 一切均已告竣 Tất cả mọi việc đều đã làm xong; 尚未竣事 Chưa làm xong việc; ② (văn) Thoái lui.


meanings:
① Trẻ thơ, mười lăm tuổi trở lại gọi là đồng tử 童子, mười lăm tuổi trở lên gọi là thành đồng 成童. Luận ngữ 論語: Quán giả ngũ lục nhân, đồng tử lục thất nhân, dục hồ Nghi, phong hồ Vũ Vu, vịnh nhi quy 冠者五六人，童子六七人，浴乎沂，風乎舞雩，詠而歸 năm sáu người vừa tuổi đôi mươi, với sáu bảy đồng tử, dắt nhau đi tắm ở sông Nghi rồi lên hứng mát ở nền Vũ Vu, vừa đi vừa hát kéo nhau về nhà. ||② Trâu dê không có sừng, núi không có cây cỏ cũng gọi là đồng. ||③ Tuổi già trụi tóc cũng gọi là đồng. ||④ Ngày xưa dùng chữ đồng 童 như chữ đồng 僮 nghĩa là thằng nhỏ. Con trai có tội phải làm đầy tớ quan gọi là đồng.


meanings:
① Trẻ con, trẻ em: 牧童 Trẻ đi chăn, mục đồng; ② Trọc, trụi (tóc...): 童山 Núi trọc; ③ (văn) Như 僮 (bộ 亻); ④ [Tóng] (Họ) Đồng.


meanings:
（梵 kumāra、kumāraka，巴 kumāra，藏 bu、g'son-nu）一般而言，此詞指發心求道、尚未剃度的幼童。又稱童兒、童真、童男。梵語音譯鳩摩羅，或鳩摩羅伽。據《大智度論》卷二十九所述，四歲以上、未滿二十歲的，稱爲鳩摩羅伽；而《玄應音義》卷三則載，八歲以上乃至未娶之人，總稱爲究摩羅。又，在寺中隨侍師長，從事雜務的幼童，稱爲童侍或僧童；禪家則稱其爲童行。另在顯密兩宗的法會中，參加行列的幼童，有堂童子、上童子、持幡童子、小童子、中童子、大童子等差別。<#>此外，另有若干異解。如金剛薩埵的忿怒化身，名金剛童子；初禪梵王因其容顔似童子，故又稱鳩摩羅天或梵童子；文殊、善財、月光等菩薩也稱爲童子。而《釋氏要覽》卷上〈師資〉條載文殊等菩薩所以有童子之稱，即（大正54·266c）︰‘如智論雲︰如文殊師利十力、四無所畏等，悉具佛事，故住鳩摩羅伽地。又雲︰若菩薩從初發心斷淫欲乃至菩提，是名童子。’<#>又，隨侍佛菩薩或諸天而擔任種種雜役者，也稱爲童子。例如隨侍文殊菩薩之請召等八大童子，不動明王之隨從慧光等八大童子，以矜迦羅爲首之三十六童子，以及乾闥婆神王之眷屬彌酬迦等十五鬼童子。<#>［參考資料］　《長阿含》卷五〈典尊經〉、〈闍尼沙經〉、卷七〈弊宿經〉；《大方等大集經》卷二十五；《無言童子經》；《華手經》卷九〈不退轉品〉；《大日經疏》卷五。<#>


meanings:
5168梵語 kumāra，巴利語同。音譯作鳩摩羅。或梵語 kumāraka，音譯鳩摩羅伽。<一>四歲或八歲以上，未滿二十歲，且尚未剃髮得度之男子，稱為童子、童兒、童真；女子則稱童女。〔舊華嚴經卷四十五入法界品、大智度論卷二十九、南海寄歸內法傳卷三受戒軌則條〕　<二>指菩薩。菩薩為如來之王子，因其如世間童子之無淫欲念，故稱為童子。　<三>隨侍佛、菩薩、諸天者，亦稱為童子。如隨侍文殊菩薩者為請召、計設尼、救護慧、烏波計設尼、光網、地慧幢、無垢光、不思議慧等八大童子。又不動明王亦有八大童子隨侍。　<四>日本古來於諸種法會、庭儀之際，必有隨伴之幼童，隨時受使喚，稱為童子。


meanings:
① Kính, như tủng tức 竦息 có dạng kính ghín như người nhịn hơi không thở, tủng lập 竦立 đứng một cách kính cẩn mạnh mẽ. ||② Sợ, động. ||③ Cất lên.


meanings:
(văn) ① Cung kính, kính trọng, trang trọng: 竦立 Đứng một cách nghiêm trang; ② Như 悚 [sông] (bộ 忄); ③ Cất lên.


meanings:
Nằm dọc trám vào. Tiết Phù Sơn Viên Giám Thiền sư trong NGCTT q. 2 ghi: »神 仙 一 局 棋 密 排 盤 裏、 機 路 上 冲 關、 摩 醯 三 隻 眼 豎 亞 頂 門、 髑 髏 前 失 照。 – Một ván cờ tiên âm thầm bày ra trên bàn, trên nẻo cơ phong xung qua cửa ải; con mắt thứ ba của Tự Tại Thiên nằm dọc trám vào vầng trán, ở trước đầu lâu mất khả năng chiếu soi«.


meanings:
Giơ dùi dựng phất là động tác mà thiền sư thường dùng để ứng cơ, chỉ chung cho việc lập bày thiền cơ. Đáp Cư sĩ Phán Lưu Kinh Thần trong NĐHN q. 16 ghi: »六 葉 既 敷、 千 花 競 秀。 分 宗 列 派、 各 有 門 庭。 故 或 瞬 目 揚 眉、 擎 拳 舉 指。 或 行 棒 行 喝、 豎 拂 拈 槌。 – Sáu cánh đã xoè, ngàn hoa khoe đẹp. Phân chia tông phái, mỗi tông phái có môn đình riêng. Vì vậy họ lập bày thiền cơ: Hoặc nhướng mày chớp mắt, đánh quyền, giơ ngón tay; hoặc sử dụng cây gậy, tiếng hét, giơ dùi dựng phất«.


meanings:
Phấn chấn tinh thần, lập định chí hướng. Tiết Bảo Hoa Phổ Giám Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »不 如 屏 淨 塵 緣、 豎 起 脊 梁 骨、 著 些 精 彩、 究 教 七 穿 八 穴、 百 了 千 當、 向 水 邊 林 下 長 養 聖 胎、 亦 不 枉 受 人 天 供 養。 – Chẳng bằng trừ sạch trần duyên, lập định chí hướng phấn chấn tinh thần tham cứu đến chỗ thấu triệt, đạt được trạng thái hoàn toàn tỉnh ngộ, rồi vào trong rừng núi, bên dòng suối để nuôi lớn thánh thai, mới chẳng uổng công trời người cúng dường«.


meanings:
① Giống người nước Chim Chích, giống người nhỏ bé. ||② Soạn, trọn. ||③ Cùng nghĩa với chữ tĩnh 靜.


meanings:
(văn) ① Yên tĩnh; ② 【竫言】tĩnh ngôn [jìngyán] Thêu dệt lời nói để làm động lòng người.


meanings:
① Hết, như kiệt trung 盡忠 hết lòng trung, kiệt lực 竭力 hết sức, v.v. ||② Vác, đội.


meanings:
① Hết. 【竭力】kiệt lực [jiélì] Ra sức, cố sức, hết sức, dốc toàn lực: 竭力支持 Ra sức ủng hộ; 竭力掙扎 Cố sức giẫy giụa; 她竭力控制自己 Cô ấy cố sức tự kìm chế mình; ② (văn) Vác, đội.


meanings:
① Ngay thẳng. ||② Mầm mối, đầu mối, như kiến đoan 見端 mới thấy nhú mầm, tạo đoan 造端 gây mối. ||③ Tấm, một tấm vải gọi là bố nhất đoan 布一端. ||④ Mối, đầu, lớn bé dày mỏng, cùng đối đãi với nhau gọi là lưỡng đoan 兩端, như chấp kì lưỡng đoan 執其兩端 (Lễ kí 禮記) cầm cả hai mối. ||⑤ Ðoạn, điều kiện, như canh đoan 更端 đổi điều khác. ||⑥ Nguyên nhân, như vô đoan 無端 không có nguyên nhân gì, không có mối gì. ||⑦ Có ý đích xác, như đoan đích 端的 đích thực. ||⑧ Cái nghiên đá, xứ Ðoan Khê xuất sản nhiều thứ đá ấy nên gọi cái nghiên là cái đoan. ||⑨ Vải lụa đo gấp hai trượng gọi là đoan. ||⑩ Áo có xiêm liền gọi là đoan.


meanings:
① Đầu, đầu mối, đầu mút: 兩端 Hai đầu; 尖端 Mũi nhọn; ② Lúc khởi đầu: 開端 Bắt đầu, khởi đầu; 法者，治之端也 Luật pháp là khởi đầu của việc trị dân (Tuân tử); ③ Ngay ngắn, đứng đắn, đoan trang, đoan chính, ngay thẳng: 端坐 Ngồi ngay ngắn; 品行不端 Tính nết không đứng đắn; 端士 Kẻ sĩ chính trực; ④ Bưng: 端飯 Bưng cơm; 端兩杯茶 Bưng hai tách trà; 有問題最好都端出來 Có vấn đề tốt nhất là cứ nói thẳng ra; ⑤ (văn) Kĩ lưỡng, xét kĩ; ⑥ (văn) Chung quy, rốt cuộc, thật: 端不負生平 Chung quy (thật) chẳng phụ cuộc sống trong đời (Thái Thân: Mãn đình phương); ⑦ (văn) Cái nghiên đá; ⑧ (văn) (Vải lụa dài) hai trượng; ⑨ (văn) Tấm: 布一端 Một tấm vải; ⑩ (văn) Áo liền với xiêm; ⑪ [Duan] (Họ) Đoan.


meanings:
(1085-1150) Thiền tăng cuối đời Bắc Tống, hiệu Phật Trí, Phùng Am, người xứ Cối Kê (nay là thành phố Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, vốn là con cháu của Ngô Việt Vương Tiền Lưu vào thời Ngũ Đại. Sư bẩm tính thông tuệ, mày mắt đẹp đẽ, xuất thân trong gia đình danh tiếng, có địa vị trong xã hội, nhưng chỉ có mình sư là hâm mộ cửa KHÔNG. Năm 14 tuổi, sư cạo tóc xuất gia tại chùa Đại Thiện trong ấp. Năm 18 tuổi được thụ giới cụ túc và du phương tham học, đầu tiên sư nương Thiền sư Tịnh Từ Sư Nhất. Ít lâu sau, sư chợt nghe một vị tăng gõ cây cột cái phát tiếng kêu boong boong, bỗng nhiên có tỉnh. Sau đó ra mắt các vị: Long Môn Thanh Viễn, Mục Lộ Thủ Trác, Lặc Đàm Cảnh Tường. Các vị thầm biết sư là pháp khí nên dạy sư đến tham học với ngài Viên Ngộ. Sư liền đến chùa Thiên Ninh Vạn Thọ ở Kim Lăng ra mắt Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần. Khi gặp nhau cả hai đều rất vui vẻ, sư ngay nơi lời nói đại ngộ, và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Ban đầu ngài bảo sư làm Thư kí, ít lâu sau được ngài phân toà khai pháp. Từ đó, đạo của sư càng cao, tiếng tăm càng vang xa. Sư liên tiếp trụ trì khai pháp các chùa nổi tiếng như: Đan Hà ở Trịnh Châu, Hổ Khâu ở Cô Tô, Kính Sơn ở Dư Hàng, Tây Hoa ở Bình Giang, Bảo Ninh ở Kim Lăng, Vạn Thọ ở Cô Tô, Hiền Sa ở Mân Trung, Tây Thiền ở Thọ Sơn, Linh Ẩn ở Hàng Châu. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 18 (1148), sư phụng chỉ trụ trì chùa Dục Vương tại Ninh Ba. Sư thần sắc uy nghiêm, thượng đường xướng đạo không biết mệt mỏi khiến cho tăng chúng rất kính mến, khâm phục. Từ Ninh Hoàng thái hậu từng triệu sư vào cung diễn pháp, rất khen ngợi và ban cho sư ca sa Kim Lan. Thuỵ hiệu: Đại Ngộ Thiền sư.


meanings:
correct, upright posture, especially while practicing meditation


meanings:
① Xác thật, chân thật. Phần Bình xướng của tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 140 hạ) ghi: »且 道： 達 磨 是 觀 音、 志 公 是 觀 音？ 阿 那 箇 是 端 的 底 觀 音？ – Hãy nói Đạt-ma là Quán Âm hay Chí Công là Quán Âm? Người nào mới thật là Quán Âm?«. ② Nếu làm phó từ, thì Đoan Đích có nghĩa là hoàn toàn. Tắc 88, Bích Nham lục (Đại 48, 212 hạ) ghi: »端 的 瞎。 是 則 接 物 利 生、 未 必 不 見 在。 – Dù học nhân hoàn toàn mù, nhưng khi Tông sư tiếp vật lợi sinh chưa hẳn là họ chẳng thấy«. ③ Chỉ rõ, nói rõ. Tiết Phong Huyệt Diên Chiểu Thiền sư trong NĐHN q. 11 có ghi: »問： 西 祖 傳 來、 請 師 端 的。 – Hỏi: Tổ sư Ấn Độ truyền đến, thỉnh sư chỉ rõ«. ④ Lãnh hội, rõ ràng. Tiết Đức Học Ca trong Phần Dương ngữ lục có ghi: »物 外 高 譚 會 者 希、 世 智 辯 聰 未 奇 特、 道 中 人、 數 相 覓、 瞬 目 揚 眉 便 端 的。 – Bàn luận cao siêu ít người hiểu, thế trí biện thông chưa phải lạ, người trong đạo, luôn tìm nhau, nhướng mày chớp mắt liền lãnh hội«.


meanings:
（藏 Thon-mi sambhoṭa）七世紀西藏國王松贊岡布的宰相。或音譯吞米桑布札；據傳生于衛（Dbus）州。根據史書記載，西元632年，端美奉王命，與十六人前往印度，隨婆羅門梨瑾（Li-byin或Lipi-kara）學習各種字書，又隨天明師子（Lharig-pah!i seṅ-ge或Devavidsiṃha）學習聲明等論，歸國後，于拉薩摩鹿宮殿（Sku-mkharma-ru）依朗家（Lañca）文字與迦濕彌羅文字制定有頭文字，依瓦都（Wartu）制定無頭文字，更著作八部文法書。但根據現今學者的研究，制定文字一事或可能是後人的附會，而在端美之前，西藏文字早已存在；可能是端美整理已有的西藏文字，而由政府公布而已。至于八部文法書也有可能是後代的傳說，因爲現今可以確認的只有《文法論根本三十頌》（Luṅ-du ston-pahi rtsaba sum-cu-pa shes-bya-ba）及《文法論性入法》（Luṅ-du ston-pa rtags-kyi h!jug-pa shes-bya-ba）二部，此二書即後人所謂的《端美文法》。<#>此中，《文法論根本三十頌》一書系以七音節韵文所寫成的文法論，內容論及文字與助詞的用法。書名之由來，系因本書是由三十頌所組成，且系就藏文三十字母而叙述的緣故。《文法論性入法》一書內容依詞性以說明動詞的用法。長久以來，此二書被視爲西藏文法的圭臬，但此二書實深受印度文典派所主張之文法規則的影響。<#>除此之外，端美也曾將不少經典譯成藏文，如與松贊岡布共譯的有《大乘莊嚴寶王經》（Kāraṇḍa-vyūha-sūtra）、《百拜懺悔經》、《寶雲經》（Ratnamegha-sūtra）等。其門下弟子頗多，有達摩拘舍（Dharmakośa）、多杰培（Rdo-rje-dpal）等人。此外，印度學者俱薩拉（Kusara）、婆羅門商揭羅（Śaṅkara），以及尼泊爾學者西拉曼珠（Śīla-mañju）、中國的大天和尚也都曾隨其學習。<#>［參考資料］　《青史》；稻葉正就《チベット語古典文法學》；J. Bacot《Les Ślokas Grammaticauxde Thonmi Sambhoṭa》。<#>


meanings:
5877西藏名 Thon-mi-sambhoṭa。又譯作吞米桑布札。係七世紀頃，藏王棄宗弄讚（藏 Sroṅ-btsan-sgam-po，即松讚剛布）之宰相，據傳生於衛州（藏 Dbus）。於西元六三二年奉王命，率十六人前往印度學習佛學及音韻學，先後從婆羅門梨僅（藏 Li-byin）習文字，從天明獅子（藏 Lha rig-paḥi seṅ-ge）習文法，爲創造藏文作準備。學成返藏後，即於拉薩之摩鹿宮殿（藏 Sku-mkhar ma-ru）中，仿笈多王朝時代革新後之梵文，調和藏語而作成藏文字母；或謂係仿郎卡文（Lañca）、迦溼彌羅之瓦都文（Wartu, Vartu，悉曇書體之一）而成，有四個母音字及三十個子音字。其後又著八部文法書，現存者爲文法論根本三十頌（藏 Luṅ-du ston-paḥi rtsaba sum-cu-pa shes-bya-ba，東北目錄第四三四八號）及文法論性入法（藏 Luṅ-du ston-pa rtag-kyi ḥjug-pa shes-bya-ba，東北目錄第四三四九號）。此外，且將大乘寶篋莊嚴經、百拜懺悔經、寶雲經等譯成藏文，爲西藏譯經之嚆矢。　據推測在端美以前，西藏已有文字，惟後人將此歸於端美之作；或端美採既有文字經欽定而制定之。又關於八部文法書之說，亦或傳說而已，端美所著實僅上記之二部。〔西藏文化の新研究（青木文教）、チベット語古典文法學（稻葉正就）、Deb-ther sṅon-po（The Blue Annals）; Dpag-bsam ljon-bzaṅ; E. Obermiller: History of Buddhism by Bu ston〕


meanings:
5877即文法論根本三十頌（藏 Luṅ-du ston-paḥi rtsaba sum-cu-pa shes-bya-ba）與文法論性入法（藏 Luṅ-du ston-pa rtag-kyi ḥjug-pa shes-bya-ba）兩書。西藏王棄宗弄讚（藏 Sroṅ-btsan sgam-po）於西元六三二年派端美三菩提（藏 Thon-mi-sambhoṭa）至印度學習文字。端美三菩提自印歸來後著有八部文法書，今僅存二部，即現今行世之端美文法。然此二書內容結構嚴密完整，且二書之注釋者希度（藏 Si-tu）亦未言及有其他相關之著作，故八部書之說或爲後人之臆測。又此二書深受印度文典派卡坦度拉派（Kātantra）之影響，書中多以該派所主張之文法規則爲典範。　三十頌一書係以七音節韻文所寫成之文法論，爲藏文三十字母之文法說明；性入法一書則說明動詞之用法。世人奉此二書爲西藏文法之圭臬。〔チベット語古典文法學（稻葉正就）〕（參閱「端美三菩提」5877）


meanings:
① Mạnh, như hùng tâm cạnh khí 雄心競氣 tâm khí hùng mạnh. ||② Ganh, như cạnh tranh 競爭 ganh đua.


meanings:
① Đua, ganh đua, cạnh tranh: 競爭 Đua tranh, cạnh tranh; ② (văn) Mạnh: 雄心競氣 Tâm khí hùng mạnh.


meanings:
Nhộn nhịp, tranh giành nhau. Tiết Sở An Huệ Phương Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »張 公 會 看 脈、李 公 會 使 藥、兩 箇 競 頭 醫、一 時 用 不 得。 – Ông Trương biết xem mạch, ông Lí biết hốt thuốc; hai thầy lang giành nhau, tạm thời dùng chẳng được«.


meanings:
① Cây trúc, cây tre, có nhiều giống khác nhau, dùng làm được nhiều việc. ||② Sách vở, ngày xưa chưa biết làm giấy, cứ lấy sơn viết vào cái thẻ tre hay mảnh lụa, vì thế nên gọi sách vở là trúc bạch 竹帛, như danh thùy trúc bạch 名垂竹帛 (Tam quốc diễn nghĩa 三國演義) tiếng ghi trong sách vở. ||③ Tiếng trúc, một thứ tiếng trong bát âm, như cái tiêu, cái sáo, v.v.


meanings:
Còn gọi: Tỉnh thức côn. Cây bề làm bằng tre hoặc gỗ, cán tròn, đầu dẹt, giống như mái dầm dài 80-100cm. Đây là công cụ của thiền sư dùng để đánh thức người toạ thiền ngủ gật hoặc điều chỉnh sống lưng của họ cho ngay ngắn. Thủ Sơn Tỉnh Niệm Thiền sư trong NĐHN q. 2 ghi: »山 一 日 舉 竹 篦、 問 曰： 喚 作 竹 篦 即 觸、 不 喚 作 竹 篦 即 背。 喚 作 甚 麼？ – Một hôm, Thủ Sơn giơ cây trúc bề lên hỏi tăng: Gọi là cây trúc bề thì phạm, chẳng gọi là cây trúc bề thì sai trái. Vậy thì gọi là cái gì?«.


meanings:
① (thực) Trúc, tre, nứa: 竹床 Giường tre; 竹林 Rừng nứa; ② 【竹帛】trúc bạch [zhú bó] Thẻ tre và lụa (xưa dùng để viết). (Ngr) Sách vở: 名垂竹帛 Tiếng tăm để lại trong sách vở; ③ Tiếng trúc (một trong bát âm, như tiêu, sáo...).


meanings:
Còn gọi: Trúc Tiên Thiền sư ngữ lục, Trúc Tiên lục. Ngữ lục, 4 quyển, do Trúc Tiên soạn vào đời Nguyên, Duệ Nghiêu v.v. biên, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 80, trang 334. Sách này thu thập ngữ lục của Trúc Tiên lúc hoằng pháp ở Nhật Bản, tại các chùa: Tịnh Diệu, Nam Thiền, Chân Như, Kiến Trường, Tịnh Trí, Vô Lượng Thọ và các phần: Pháp ngữ, Kệ tụng, Tán ngữ, Hành đạo ký, Tháp minh v.v… Phần sau của quyển cuối có phụ lục 1 quyển »Thiên Trụ tập«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tịnh Luân, sống vào đời Minh. X. Tịnh Luân.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Diệu Ấn, sống vào đời Tống. X. Diệu Ấn.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Khả Quán, sống vào đời Tống. X. Khả Quán.


meanings:
Lục, 1 quyển do Ngô Thì Nhậm (Hải Lượng Thiền sư) soạn vào cuối đời Hậu Lê, Việt Nam. Đây là những bài thuyết pháp tại thiền viện ở phường Bích Câu, Thăng Long, là một tổng hợp Nho Thích khá độc đáo, với khuynh hướng quy thú về Phật giáo Trúc Lâm. Sách gồm có 2 phần: Phần đầu nói về hành trạng của 3 vị Tổ Trúc Lâm, nhan đề là Tam Tổ Hành Trạng. Phần hai là Đại Chân Viên Giác Thanh, nội dung gồm có 24 chương trình bày về 24 đề tài thiền quán, mỗi đề tài là một thứ âm thanh. 24 âm thanh là: Không thanh, Ngộ thanh, Kiến thanh, Hoán thanh, Định thanh, Tịch nhiên vô thanh, Hành thanh, Đổng thanh, Túc thanh, Bất quả thanh, Lưu động thanh, Dư thanh, Ẩn thanh, Phát tưởng thanh, Thuyết thanh, Ngụ thanh, Trác thanh, Biểu lí thanh, Minh thanh, Phán thanh, Tàng thanh, Hưởng thanh, Nhất thanh, Tiểu khấu hoán thanh. Mỗi chương có 3 phần: ① Nêu lên đặc tính của một thanh, tương đương với Niêm. ② Đưa ra những lời nhận xét của Hải Lượng, tương đương với Tụng. ③ Lời bàn của Hải Âu và Hải Hoà, tương đương với Kệ. Tư tưởng trong »Đại Chân Viên Giác Thanh« có thể được tóm tắt như sau: Đề cao tinh thần thiết thực của Nho giáo trong các chương: Không thanh, Định thanh, Nhất thanh. Phát huy phạm trù KHÔNG (Śūnyata) của Phật giáo trong các chương: Không thanh, Trác thanh, Tiểu khấu hoán thanh. Nói về vấn đề tốt xấu trong Ngụ thanh, vấn đề ân oán trong Phán thanh, vấn đề vô hữu trong Trác thanh… Trong tác phẩm này, Ngô Thì Nhậm đứng trên lập trường Nho giáo để nghiên cứu và tiếp thu Thiền tông, xúc tiến việc hoà đồng tam giáo. Hai kinh điển cơ bản của Phật giáo Thiền tông là kinh Lăng-già và kinh Kim Cương cũng được thể hiện rõ nét trong »Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh«.


meanings:
Chùa ở đông bắc đầm Hắc Long, phía tây sườn núi Thái Sơn, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc, sáng lập vào năm nào không rõ. Chùa này từ đời Đường đến nay nhiều lần hưng nhiều lần phế. Đời Nguyên cao tăng Pháp Hải từng trùng tu thêm. Niên hiệu Tuyên Đức thứ 3 (1428) đời Minh, tăng người Triều Tiên là Thiền sư Mãn Không lại xây dựng thêm, trở thành một ngôi chùa lớn hùng vĩ tráng lệ ở Thái Sơn. Sau bị lửa thiêu huỷ. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 30 (1602) đời Minh trùng tu. Hiện còn miếu Vô Cực là do Trấn thủ Duyễn Châu thuộc Quốc Dân Đảng sai Trương Bồi Vinh phong cho vợ làm »Vô Cực Chân Nhân« mà xây cất.


meanings:
① Thiền viện ở núi Phù Dung, vịnh Tân Giới Thuyên, Hong Kong, do Hoà thượng Dung Thu xây dựng vào năm 1929. Hai thời công phu sớm chiều đều mô phỏng nghi thức của chùa Đảnh Hồ, Quảng Châu. Chùa này có chỗ nghỉ lại đêm cho hàng đệ tử xuất gia lẫn tại gia. ② Thiền viện nằm trên sườn ngọn núi Phụng Hoàng, cách chợ Đà Lạt khoảng 5km, thuộc tỉnh Lâm Đồng, Việt Nam. Được khởi công từ tháng 4 âl năm 1993, không đầy một năm sau, thiền viện Trúc Lâm đã làm lễ lạc thành vào ngày mùng 8 tháng 2 âl năm 1994. Thiền viện do Hoà thượng Thích Thanh Từ sáng lập, mang tên một dòng thiền xuất hiện dưới thời vua Trần Nhân Tông, do chính nhà vua khai sáng: Thiền phái Trúc Lâm. Qua 3 cổng tam quan, từ phía dưới hồ Tuyền Lâm, du khách bước vào chính điện. Đây là khu ngoại viện, bao gồm một quần thể kiến trúc trang nhã: Nhà khách, Chính điện, Tham vấn đường, Lầu chuông. Chính điện là toà nhà nhỏ, vuông vắn. Hai lớp mái chồng lên nhau với các đầu mái đao hơi cong và hàng mái ngói đỏ che chở cho những hàng cột nâu tròn chống đỡ phía dưới, tạo cảm giác nhẹ nhàng thanh thoát. Bên trong an trí pho tượng Thích-ca ngồi trên toà sen, tay phải cầm đoá sen giơ lên. Lầu chuông nhỏ nhắn, được trang trí bằng phù điêu chạm hình ảnh của Tổ Bồ-đề Đạt-ma đạp cành lau; Tổ Huệ Khả chặt tay, Tổ Huệ Năng giã gạo; Sơ tổ Trúc Lâm giảng kinh. Nơi đây đặt một đại hồng chung từ Huế mang vào. Ngăn cách hoàn toàn với khu ngoại viện là khu nội viện bao gồm nội viện Tăng và nội viện Ni. Mỗi bên đều có Tăng đường, thiền đường, nhà bếp riêng biệt. Bên Ni còn có thêm nhà khách nữ dành cho các cư sĩ nữ tu tập. Thất của HT. Thanh Từ nằm giữa giao lộ hai nội viện.


meanings:
Thiền tăng Đức Bằng sống vào đời Tống, nhân nghe tiếng chày gỗ nện vào ống tre mà triệt ngộ, nên được gọi là »Trúc Giản Hoà thượng«. X. Đức Bằng.


meanings:
① Thiên trúc 天竺 nước Thiên Trúc, tức là nước Ấn Ðộ bây giờ. Tức là chỗ sinh ra Phật tổ, nên gọi nước Phật là nước Trúc. ||② Một âm là đốc. Cùng nghĩa với chữ đốc 篤.


meanings:
Hậu (Như 篤, bộ 竹): 稷維元子，帝何竺之 Tắc là con lớn, nhà vua sao hậu đãi ông ta hơn (Khuất Nguyên: Thiên vấn).


meanings:
① Tên nước Ấn Độ thời xưa.【天竺】Thiên Trúc [Tianzhú] Nước Thiên Trúc (Ấn Độ thời xưa); ② (Họ) Trúc.


meanings:
3485請參閱 竺僊和尚語錄 請參閱 竺僊和尚語錄 東晉僧。涼州（甘肅武威）人。幼歲出家，志業堅精，於諷習眾經外，並兼習外典。苻秦建元年間（365～384），僧伽跋澄與曇摩難提等來到長安，受趙政之請，跋澄翻譯婆須蜜所集論，難提翻譯王子法益壞目因緣經、增一阿含經、中阿含經等，其時師即擔任傳語之職。　據梁高僧傳卷一載，師於姚秦弘始年間（399～416）譯出菩薩瓔珞經、十住斷結經、出曜經、菩薩處胎經、中陰經等五部，譽爲苻、姚時期之譯經宗師。出三藏記集卷二，則於五部之外加添王子法益壞目因緣經；開元釋教錄卷四，又增菩薩瓔珞本業經、鼻奈耶、持人菩薩經、大方等無想經、菩薩普處經、十誦比丘尼戒所出本末等六部，計十二部七十四卷，然持人菩薩經以下皆軼。後寂於長安，寂年、世壽均不詳。〔歷代三寶紀卷八、出三藏記集卷七、卷十五〕


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Diệu Đạo, sống vào đời Nguyên. X. Diệu Đạo.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tông Nguyên, sống vào đời Tống. X. Tông Nguyên.


meanings:
3488梵名 Dharmarakṣa。又稱支法護。西晉譯經僧。音譯作曇摩羅剎、曇摩羅察。祖先爲月支人，世居敦煌。八歲出家，師事竺高座，遂以竺爲姓。性純良而好學，每日誦經數萬言，並博覽六經，涉獵百家。其時，關內京邑雖禮拜寺廟、圖像，然諸大乘經典未備，師乃立志西行，遍通西域三十六國語文。據法華傳記卷一載，師於武帝泰始元年（265）攜帶大批胡本經典至東土，居於長安、洛陽，專事譯經，有聶承遠、仁法乘、陳士倫等人參與筆受、校對等工作。武帝（265～291 在位）末年，在長安青門外營建寺院，精勤行道，廣布德化二十餘年。後示寂於愍帝建興年間（313～316）。或謂師於惠帝（291～305 在位）西奔之頃病逝，世壽七十八。時人稱之爲月支菩薩、敦煌菩薩、敦煌開士、本齋菩薩。　有關師所譯經典部數，據出三藏記集卷二所載，共有：光讚般若、普曜、大哀、度世品、持心、首楞嚴、賢劫、維摩、無量壽、正法華等大乘經典凡一五四部，三○九卷；譯出時間約在武帝泰始年間（265～274），至懷帝永嘉二年（308，或謂愍帝建興元年，313）。其中，太康六年（286）所譯之正法華經問世後，我國人始知觀音之名，且因而有靈驗之說與觀音信仰之開始。又歷代三寶紀卷六，依諸經錄而增列師之譯作爲二一○部，三九四卷。開元釋教錄卷二，則刪減爲一七五部，三五四卷，而以譯經年代爲自武帝泰始二年至愍帝建興元年。〔出三藏記集卷七、卷九、卷十三、梁高僧傳卷一、大唐內典錄卷二〕


meanings:
(văn) ① Rễ tre; ② 【竻竹】lặc trúc [lèzhú] Một loại tre có gai (rất cứng, có thể dùng làm hàng rào).


meanings:
① Cái vu, một thứ âm nhạc, giống như cái sênh, có ba mươi sáu cái vè đồng. Nam Quách Xử Sĩ 南郭處士 thổi vu cho Tề Tuyên Vương 齊宣王 nghe, mỗi lần lấy 300 người cùng thổi, đến đời Mân Vương 湣王 thì lại chỉ thích nghe từng người một thổi, nên Sử Sĩ bỏ trốn đi. Nay nói những người vô tài mà giữ chức quan là lạm vu 濫竽 là vì cớ ấy.


meanings:
① Cái vu (một loại nhạc khí thời cổ, giống cái khèn, có 36 cái lưỡi gà); ② Xem 濫竽 [lànyú].


meanings:
① Cây tre, cần tre, một cành tre gọi là nhất can 一竿. Ngày xưa viết bằng thẻ tre nên gọi phong thư là can độc 竿牘, lại dùng làm số đo lường (con sào), như nhật cao tam can 日高三竿 mặt trời cao đã ba ngọn tre, thuỷ thâm kỉ can 水深幾竿 nước sâu mấy con sào, v.v. ||② Một âm là cán. Cái giá mắc áo.


meanings:
Sào, cần tre, cần câu: 日高三竿 Mặt trời đã lên cao ba ngọn tre; 水深幾竿 Nước sâu mấy sào.


meanings:
Còn gọi: Mộc thượng toạ. Cây gậy mà các Thiền sư thường dùng lúc thượng đường. Thiền tông còn dùng từ Can Mộc để chỉ cho cây gậy nhiệm mầu vô hình trong hông ngực của Thiền sư, tức là uy lực của thiền mà các Thiền sư dùng để tiếp hoá người học, cho nên có cụm từ: »Can mộc tùy thân« (Cây gậy tùy thân) là dụ cho cơ dụng tự tại vô ngại của thiền sư. Tắc 10, Thung Dung lục (Đại 48, 133 thượng) ghi: »有 收 有 放、竿 木 隨 身；能 殺 能 活、權 行 在 手。 – Có nắm có buông, cây gậy tùy thân, hay giết hay tha, quyền hành trong tay«. Tín Tâm Minh Tịch Nghĩa Giải của Thiền sư Trung Phong Minh Bản ghi: »唯 有 木 上 座 也 無 好、也 無 惡、也 無 是、也 無 錯、通 身 只 麼 黑 〖⿰粦皮〗 皴 長 年 靠 在 繩 床 角。 – Duy có cây gậy chẳng tốt xấu, chẳng đúng sai, toàn thân chỉ là đen sì lì, suốt năm dựa bên góc thiền sàng«.


meanings:
Trên đầu sào trăm thước lại tiến thêm một bước, dụ cho hành động dũng cảm của người tham thiền vượt qua đầu sào ý thức để đi đến cảnh giới đại ngộ. Ngài Huệ Khai (Vô Môn) bình rằng: »進 得 步 翻 得 身 更 嫌 何 處 不 稱 尊。雖 然 如 是 且 道：百 尺 竿 頭 如 何 進 步、嗄！ – Tiến bước được, lộn thân được, còn ngại chỗ nào chẳng xưng tôn? Song dù như thế hãy nói thử coi! Đầu sào trăm thước làm sao tiến bước? A!«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Trâm cài đầu: 及笄 Đến tuổi cài trâm (đến tuổi lấy chồng).


meanings:
① Tre gai, thứ tre có gai giồng làm bờ rào. Tục gọi bờ rào là li ba 籬笆.


meanings:
① Phên: 笆門 Phên che cửa; ② Tre gai (thường trồng làm bờ rào): 籬笆 Bờ rào.


meanings:
(văn) Cái cặp đựng sách, tráp sách, hòm sách.


meanings:
（梵 Gupta）又作崛多王朝。系繼貴霜王朝與南印度案達羅王朝之後，稱霸于中印度及西北印度之王朝。由旃陀羅笈多一世（Gandragupta，Ⅰ320～335在位）于西元320年所建。都于華氏城，領有中印度。第二世沙姆陀羅笈多（Samudragupta，335～375在位）繼位後，東征西討，奠定笈多王朝之基礎。第三世旃陀羅笈多二世（Gandragupta Ⅱ，375～414 在位，即超日王），紹承其父沙姆陀羅笈多遠征之偉業，攻略印度西、北部，領有印度平原及旁遮普之一部，版圖及于印度大部分地區，爲笈多王朝之全盛期。五世紀中葉，白匈奴族（即■噠）自西北印侵入，國力乃大受打擊。國事日頽，民窮財盡，以致不得不藉改革貨幣來維持現狀。至西元500年頃，白匈奴族吐拉摩那（Toramāna），乘笈多王朝內亂而占據中印度。笈多王朝終告崩潰。僅于摩揭陀、阿逾陀一帶保存殘局，是爲後笈多王朝。<#>在佛教史上，印度瑜伽行派即勃興于此一王朝之統治期間。彌勒、無著及世親等諸大論師皆以阿逾闍爲中心，振興大乘阿毗達磨之學風。《楞伽》、《深密》、《瑜伽》、《攝大乘》等大乘經論相繼出世，其他文化亦發展蓬勃。在文學上，梵文學復興，出現如迦利陀沙（Kālidāsa）等大師；十八《往世書》中，最古的《Vayu-puvāṅa》及《摩奴法典》（Ma-nu），亦完成于此一時代。音樂、美術亦頗爲發達。其中，美術以佛教美術爲主，間亦有與耆那教、印度教相關之作品。佛教美術中，建築方面，有阿旃陀（Ajanta）、艾羅拉（El-lora）、鹿野苑（Sāranath）、山崎（Sānchī）、那錫克（Nasik）、巴格（Bagh）等處，此時期的僧院（vihāra）、支提（caitya）亦多爲岩鑿，然已漸離希臘、波斯及西亞的影響，而漸具印度的獨特風貌。阿旃陀窟院雖于數世紀以前，即已開鑿，然于此時期新鑿者亦多。其中之第一至第六窟及第二十至第二十六窟，皆于第六世紀至第七世紀間所開鑿而成。窟中之雕刻及壁畫作品甚多，被視爲笈多藝術之寶庫。艾羅拉的第一窟至第十二窟皆爲佛教建築，開鑿于第四世紀至第七世紀。雕刻方面，今現存者大多附屬于建築上，其手法極爲精妙，具自由寫實之風格，佛菩薩像額面寬廣，發作螺發，耳大眉揚，鼻梁高，人中短，頸文三道，下唇稍厚，衣紋綫條淺疏，軀幹雄麗；頭光多爲圓形，中央刻蓮華。繪畫的遺品皆爲壁畫，在阿旃陀之諸窟中，繪有壁畫者凡十五窟，其中剝落較少者爲第一、第二、第十六、第十七窟。皆屬西元六世紀之作品。畫題以佛傳、本生譚爲主。按，笈多前期，系中印度藝術之頂點，爾後隨著王朝的衰微，藝術亦漸趨雕零，高遠雄健的佛教藝術混融了印度教中之神秘、幽晦的成分之後，遂漸喪失其原有的面目。<#>◎附︰呂澄《印度佛學源流略講》第五講第一節（摘錄）<#>五世紀初月護二世超日王在位時，是笈多王朝經濟文化最發達的時期，我國法顯當時正在印度游歷，目睹其盛，幷留下了記載。不過，這種繁榮，僅延續了二十年左右，此後，國勢便處于守成的局面。五世紀中葉，白匈奴由西北印侵入，那時是塞建陀笈多在位（455～480），開頭還能抵抗一陣，後來就無法抵禦，國勢日頽，民窮財盡，以致不得不藉改革貨幣來維持現狀。到他的下一代覺護（480～500），終于喪失西印，宣告笈多王朝的實際終結。最後，僅在摩揭陀、阿逾陀一帶，保持殘局，是爲後笈多王朝。<#>笈多王朝（320～500）是封建制的完成時期。社會制度也從種姓制逐漸分化，形成爲類似中國的門閥制。即在原來的種姓中，依據職業的不同，又分出許多姓階來，幷且是世襲的，所謂‘工之子恒爲工，商之子恒爲商’。每一姓階之間，不得互通婚媾，從而使姓階制度更爲鞏固。而且姓階愈分愈多，數以千計，這就使得農村公社的殘餘，長期不能改變。因爲每一公社都是一個自給自足的經濟單位，附屬有一整套手工業行業。這一制度，即使到了後來變化也是不大的。<#>以上的變化，對當時的文化，如宗教、哲學等等，都發生了一定的影響，以大乘佛學來講，它的變化就是適應這一王朝的盛衰形勢的。笈多朝初期，信奉婆羅門教，對佛教幷不重視，如塞建陀笈多于西元459年打退白匈奴侵略後，慶祝勝利，特修建一座華美的毗紐天神廟，舉行了盛大的祭祀典禮。當時佛教對統治者的態度，像《涅槃經》中所表示的，只要求國王給予外護就可以了。從佛教立場來談政治的《王法正理論》，也只希望統治者常常與沙門婆羅門咨詢政事。這裏用了‘沙門婆羅門’字樣，沒有單獨提出佛教來，與龍樹作《寶行王正論》的情形已大不相同。那時龍樹完全站在佛教立場，要國王不親近崇奉外道，因爲案達羅國王信仰佛教對龍樹十分尊重的緣故。現在的情况，笈多國王僅是對佛教不排斥而已，因此，說話的口氣就不能那麽硬了。但是，真諦譯的《婆藪槃豆傳》中說到世親很得正勤日王和新日王兩代的信仰（笈多王朝帝王除以笈多爲名外，還以阿迭多──日爲名），特別是新日王跟世親受過戒，正勤日王的妃子隨世親出了家，後來新日王和他母親又請世親常住于阿逾陀。另外，玄奘到印度，按照傳聞記錄了那爛陀寺建造的歷史，說該寺建立的歷史很早，開始于笈多朝的帝日王（即塞建陀笈多王），後來覺護王、幼日王等歷代國王都有所擴建（覺護王時代已有資料可考，帝日是覺護的前一代，大概相當于塞建陀笈多，這是按世系次序推算而得，幷無文獻可征）。從真諦和玄奘所記述的事實看，笈多王朝到塞建陀王時，就開始改變了政策，對佛教已重視起來。這可能與其國勢日衰有關，塞建陀王開始還能抵禦外侮，幷取得一次勝利，曾建婆羅門信仰的大廟慶祝，後來一蹶不振，不得不改變他的宗教政策，藉以振作人心。<#>［參考資料］　F. J. Flect《Description of theEarly Gupta King》；E. J. Rapson《The CambridgeHistory of India》；V. A. Smith《The Early Historyof India》；J. Fergusson 《The Cave Temples of India》；Sukumer Dutt《Buddhist Monks and Monasteriesof India》。<#>


meanings:
4274笈多，梵名 Gupta。又作崛多王朝。興盛於西元三二○年至四七○年之印度統一王朝。貴霜王朝與南印度案達羅王朝（梵 Andhra, Sātavāhana）衰於三世紀中葉，代之而起者乃旃陀羅笈多（梵 Candra-gupta）一世即位於三二○年，為笈多王朝之創始者。第二世沙姆陀羅笈多（梵 Samudragupta, 335～375 在位），為一文武雙全之王，統一南北印度，建設自孔雀王朝以來之大國。於宗教上，既保護佛教徒，又致力於婆羅門教之復興。其子旃陀羅笈多二世為印度文化史上最光輝燦爛的時代之王，係一學問與文藝之推進者，而令華麗的古典印度文化得以大放異彩。另有庫馬拉笈多（梵 Kumāragupta, 414～455 在位）與斯坎達笈多（梵 Skandagupta, 455～470 在位），皆為偉大之王。其後，王朝受到勢力逐漸抬頭的匈奴（梵 Hūṇa）之侵擾，因而四分五裂。此外，有多位笈多王之名散見於碑文等史料之中，然確實情形不詳。上述庫馬拉笈多、斯坎達笈多兩王皆為佛教教團之保護者，然主要則以振興婆羅門教為其國教，因此佛教的社會勢力逐漸衰微（402～411 年頃前往印度的高僧法顯所著佛國記即備載當時印度社會之情形）。後來，王侯勢力逐漸強大，遂形成一極權國家，甚而確立「國王的絕對神聖化」之思想。其時佛教對此事之態度，採取包容之傾向。〔F.J. Fleet: Description of the Early Gupta Kings; E.J. Rapson: The Cambridge History of India, vol. I（Ancient India）; V.A. Smith: The Early History of India〕


meanings:
① Tráo li 笊篱 cái vợt bằng tre. Cũng viết là 笊籬.


meanings:
【笊篱】tráo li [zhàoli] (Cái) vợt tre, (cái) môi vớt.


meanings:
① Cái hốt, ngày xưa vua quan ra chầu đều cầm cái hốt, hoặc làm bằng ngọc, hoặc làm bằng tre, ngà, có việc gì định nói thì viết lên giấy để phòng cho khỏi quên. Ðời sau hay làm bằng ngà voi mà chỉ các quan cầm thôi. ||② Một thoi vàng cũng gọi là nhất hốt 一笏.


meanings:
① (cũ) Cái hốt (cầm trong tay đại thần, có ghi những điều cần nói để đến yết kiến vua); ② (văn) Thoi vàng: 一笏 Một thoi vàng.


meanings:
① Cười, vui cười. ||② Cười chê, như trào tiếu 嘲笑 cười cợt, cợt nhạo. Sự gì đáng chê gọi là tiếu đàm 笑談. Nguyễn Trãi 阮廌: Tiếu đàm nhân tại bích vân trung 笑談人在碧雲中 tiếng người cười nói trong mây biếc.


meanings:
① Cười, vui cười: 大笑 Cười khanh khách, cười lớn, cả cười; 說說笑笑 Cười cười nói nói; ② Chê cười, chế giễu: 叫人笑掉大牙 Làm cho mọi người cười vỡ bụng; 嘲笑 Cười cợt; 吾長見笑於大方之家 Ta mãi mãi bị các nhà đại phương chê cười (Trang tử).


meanings:
Chuyện cười, chuyện khôi hài. Bài thơ »Tam cú« của Sở Viên Từ Minh Thiền sư trong KTTQTĐL q. 29 ghi: »第 三 句、 維 那 是 疾 文 殊 去。 對 談 一 默 振 乾 坤、 直 至 而 今 作 笑 具。 – Câu thứ ba, Duy-na bệnh nặng, Văn-thù đến thăm. Hai bên bàn luận, một phen im lặng chấn động đất trời, cho đến hôm nay trở thành chuyện cười«.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Đức Bảo sống vào đời Minh. X. Đức Bảo.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Diệu Kham sống vào đời Tống. X. Diệu Kham.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Cảnh Hiến sống vào đời cuối Nguyên đầu Minh. X. Cảnh Hiến.


meanings:
Còn gọi: Quảng Trí Toàn Ngộ Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 4 quyển, do Tiếu Ẩn Đại Hân soạn vào đời Nguyên, các vị Diên Tuấn, Huệ Đàm biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 201. Nội dung thu thập ngữ lục của sư Đại Hân ở các nơi: Điểu Hồi Thiền Tự, Thiền tông Đại Báo Ân Quốc Tự, Trung Thiên Trúc Thiền Tự và Chân tán, Kệ tụng, lời tựa của Nguyệt Giang Hoà thượng ngữ lục, lời tựa Chứng Đạo Ca, bình luận Trung Phong Hoà thượng ngữ lục.


vietnamese:
tiếu ẩn đại hân thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
① Cái sênh. Ngày xưa làm bằng quả bầu, khoét 13 lỗ, trong có máng đồng thổi ra tiếng hay. ||② Cái chiếu, như đào sanh 桃笙 thứ chiếu ken bằng đào trúc (chiếu trúc).


meanings:
Cái khèn, cái sênh (một nhạc khí thời xưa làm bằng quả bầu, có 13 lỗ, để thổi).


meanings:
① Cái sáo. Ðời sau gọi thứ sáo thổi dọc là cái tiêu 蕭, thứ thổi ngang là địch 笛. Nguyễn Du 阮攸: Ðoản địch thanh thanh minh nguyệt trung 短笛聲聲明月中 sáo vẳng từng hồi dưới sáng trăng.


meanings:
① Sáo: 笛子獨奏 Độc tấu sáo. Cg. 橫笛 [héngdí]; ② Còi: 汽笛 Còi (hơi).


meanings:
① Ðánh roi, đánh bằng bàn vả. Là một thứ hình trong ngũ hình ngày xưa.


meanings:
(văn) ① Roi tre; ② Đánh bằng roi, quất roi.


meanings:
① (Cái) nón: 鬥笠 Nón nan; 草笠 Nón lá, nón lác; ② (văn) (Cái) lồng bàn.


meanings:
① Cái thẻ, làm bằng tre viết chữ vào rồi chẻ làm đôi, mỗi người giữ một mảnh khi nào sóng vào nhau mà đúng thì phải, là một vật để làm tin, ngày xưa phong các chư hầu hay sai các đại thần đi, đều lấy cái thẻ làm tin, cho nên gọi các phan (phiên) các trấn là phân phù 分符 hay phẩu phù 剖符, v.v. ||② Ðiềm tốt lành. ||③ Cái bùa, các thầy cúng vẽ son vẽ mực vào giấy để trừ ma gọi là phù, như phù lục 符籙, phù chú 符咒, v.v. Tục xưa cứ tết thì cắm cành đào lên mái nhà để trừ ma gọi là đào phù 桃符. ||④ Hợp, đúng, như tương phù 相符 cùng hợp, bất phù 不符 chẳng đúng, v.v.


meanings:
① Thẻ tre để làm tin (ấn tín do chủ tướng giữ): 虎符 Hổ phù (binh phù có khắc hình con hổ); ② Dấu hiệu, kí hiệu; ③ Phù hợp, ăn khớp, đúng: 相符 Khớp nhau, hợp nhau; 他所說的與事實不符 Anh ấy nói không đúng với sự thật; ④ Bùa: 畫了一張符 Vẽ một lá bùa; 護身符 Bùa hộ thân; ⑤ (văn) Điềm tốt; ⑥ [Fú] (Họ) Phù.


meanings:
① Sù sì, cục kịch, vật gì nặng nề gọi là bổn trọng 笨重. Tục gọi kẻ ngu dốt là bổn.


meanings:
① Dốt, ngốc, đần độn, tối dạ: 愚笨 Khờ khạo, ngu dốt; 這孩子太笨 Đứa bé này đần quá; ② Chậm chạp, vụng về: 嘴笨 Ăn vụng nói về; ③ Nặng, cồng kềnh, thô kệch, cục mịch, cục kịch: 箱子太笨 Cái rương cồng kềnh quá; 笨活 Việc nặng nhọc.


meanings:
① Thứ chiếu đan bằng nan tre to. ||② Cái dây kéo thuyền.


meanings:
① (đph) Phên, liếp (đan bằng nan tre to): 編竹笪 Đan liếp; ② Dây kéo thuyền; ③ [Dá] (Họ) Đát.


meanings:
① Cái đệm lót giường. Những lời nói riêng trong chốn buồng the gọi là sàng chỉ chi ngôn 牀笫之言.


meanings:
(văn) Chiếu tre (trải giường), đệm lót giường: 床笫 Chiếu tre trải giường; 床笫之言 Lời nói riêng trong chốn phòng the.


meanings:
① Thứ đệ, như đệ nhất 第一 thứ nhất, đệ nhị 第二 thứ hai, v.v. ||② Nhưng, dùng làm trợ từ. ||③ Nhà cửa, như môn đệ 門第. ||④ Khoa đệ, như thi đỗ gọi là cập đệ 及第, thi hỏng gọi là lạc đệ 落第.


meanings:
① Thứ, hạng, bậc: 第一章 Chương thứ nhất; 游泳第一名 Bơi giải nhất; 第十八 Thứ mười tám; ② (văn) Đẳng cấp trong thi cử, khoa đệ: 及第 Thi đỗ, thi đậu; 落第 Thi hỏng, thi trượt; ③ Dinh thự, nhà cửa của quan lại và quý tộc: 進士第 Dinh Tiến sĩ; 府第 Dinh thự; ④ (văn) Chỉ cần, chỉ: 陛下第出僞游雲夢 Bệ hạ chỉ cần giả ra chơi ở Vân Mộng (Sử kí); ⑤ [Dì] (Họ) Đệ.


meanings:
Chỉ cho ngữ cú biểu đạt thiền nghĩa huyền diệu. Tiết Quy Tông Chính Hiền Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »且 第 一 句 如 何 道？ 直 饒 你 十 成 道 得、 未 免 左 之 右 之。 – Rốt cuộc đệ nhất cú làm sao nói? Cho dù ngươi hoàn toàn nói được cũng không khỏi bị chi phối«.


vietnamese:
đệ nhất tối thắng tam muội da ấn <pqđtđ>


vietnamese:
đệ nhất hữu trung sở hữu chư trí giai tục trí nhiếp <pttđ>


meanings:
4758梵名 Ādi Brahma Samāj。印度教近代革新之分派。為特朋特拉泰戈爾（Tagore, Debendranarthe, 1815～1905）於一八六六年所創立者。特朋特拉於一八四二年加入梵教會，繼承藍姆漢羅伊（Rām Mohan Roy，梵教會創始者）之理念，主張保守性之民族復歸主義，以恢復純粹印度教及重建民族宗教為目標。直至一八五七年，克夏勃強特拉聖（Keshab Chandra Sen）加入梵教會，帶進濃厚之基督教色彩，主張廢除種姓制度（caste），倡導寬容之世界宗教。特朋特拉不滿其反印度教之急進改革，遂於一八六六年與之分裂而創立第一梵教會。　此組織除其子，有「詩聖」之稱的泰戈爾（Tagore, Rabindranath）較出色外，其他有力之領導者及少壯學者大都支持克夏勃強特拉聖，故無顯著發展。然於保守性之護教運動仍有很大貢獻，於印度民族主義發展史上亦有特殊之意義。　此派信條大略如次：(一)神具有崇高至德之全能人格。(二)神並非以權化而出現。(三)神能感應人類之歸禮祈禱。(四)神僅接受以精神所行之禮拜，其他苦行隱遁、寺院、禮拜形式等規則皆屬無用。(五)悔改與斷絕罪過方是得到神寬恕與解救之唯一道路。(六)對神之認識須經由自然與直觀，其餘任何教典皆無法權證。〔Sivanath Sastri: History of the Brahmo Samaj, 2 vols., 1911～1912〕（參閱「梵教會」4637）


vietnamese:
đệ nhất vô minh dữ kì năng dẫn sở dẫn duyên khởi tác đẳng khởi duyên <pttđ>


meanings:
Chỉ cho chân lí tối cao của Phật giáo, thiền nghĩa huyền diệu tột cùng. Mật Am ngữ lục ghi: »演 第 一 義、 提 最 上 乘。 – Diễn bày đệ nhất nghĩa, đề khởi tối thượng thừa«.


vietnamese:
đệ nhất nghĩa lệnh thượng thăng giáo <pttđ>


meanings:
（梵 paramārtha-śūnyatā，藏 don-dam-pa stoṅ-pa-ñid）十八空之一。意謂第一義（涅槃）是空，亦指自第一義諦（勝義）所觀的空性。爲最勝真實之空，無一切迷妄的絕對境地。與‘真如’同義。又稱勝義空、勝義皆空。《大品般若經》卷五〈問乘品〉雲（大正8·250b）︰<#>‘何等爲第一義空？第一義名涅槃，涅槃涅槃空，非常非滅故。何以故？性自爾，是名第?一義空。’<#>《大智度論》卷三十一雲（大正25·288b）︰<#>‘第一義空者，第一義名諸法實相，不破不壞故。是諸法實相亦空，何以故？無受無著故。若諸法實相有者，應受應著，以無實故不受不著，若受著者即是虛誑。複次，諸法中第一法名爲涅槃，如阿毗曇中說︰云何有上法？一切有爲法及虛空非智緣盡。云何無上法？智緣盡。智緣盡即是涅槃，涅槃中亦無涅槃相，涅槃空是第一義空。（中略）複次，一切法不離第一義，第一義不離諸法實相，能使諸法實相空，是名爲第一義空。如是等種種名爲第一義空。’<#>此系將第一義無上之法（涅槃），或諸法實相皆空而無實，稱爲第一義空。<#>又，《大般涅槃經》卷十六雲（大正12·461c）︰<#>‘云何菩薩摩呵薩觀第一義空？善男子，菩薩摩呵薩觀第一義時，是眼生時，無所從來，及其滅時，去無所至，本無今有，已有還無，推其實性，無眼無主，如眼無性，一切諸法亦複如是。何等名爲第一義空？有業有報不見作者，如是空法名第一義空。是名菩薩摩呵薩觀第一義空。’<#>《成實論》卷十二〈滅法心品〉雲（大正32·333a）︰<#>‘經中說第一義空，此義以第一義諦故空，非世諦故空。第一義者，所謂色空無所有，乃至識空無所有，是故若人觀色等法空，是名見第一義空。’<#>此謂四諦中諸法是有，而第一義諦則諸法皆空。<#>［參考資料］　《大智度論》卷四十六；《顯揚聖教論》卷十四；《十八空論》；《大乘義章》卷二；《法華文句》卷九（上）；《法界次第初門》卷下；《解深密經疏》卷七；《法華玄義釋簽》卷七。<#>


meanings:
（梵 paramārtha-satya，巴 paramattha-sacca，藏 don-dam-paḥi bden-pa）‘世俗諦’之對稱。又稱勝義諦、真諦、第一義。指具有卓越意義的真理、最高的真理、完全的真理。亦指圓滿究竟之悟（智慧）的境地。<#>慧遠《大乘義章》卷一釋此詞雲（大正44·482c）︰‘第一義者，亦名真諦。“第一”是其顯勝之目，所以名“義”。真者是其絕妄之稱，（中略）審實不謬，故通名諦。’<#>古代諸家對此語之使用，頗有相異之處，《大方等大集經》卷十八雲（大正13·123b）︰<#>‘若有言語，則有滯礙，若有滯礙，則是魔界。若法不爲一切言說所表者，乃無滯礙。何謂法不可言說，所謂第一義。其第一義中，亦無文字及義，若菩薩能行第一義諦，于一切法盡無所行，是爲菩薩能過魔界。’<#>《大般涅槃經》卷十三亦雲（大正12·443a）︰‘世諦者，即第一義諦，（中略）有善方便隨順衆生，說有二諦，（中略）如出世人之所知者，名第一義諦。世人知者，名爲世諦。’<#>若相對于世俗而顯第一義諦，則第一義諦爲相對于‘有’之‘空’、相對于‘差別’之‘平等’、相對于‘可說’之‘不可說’、相對于‘相待’之‘絕待’。<#>［參考資料］　《菩薩瓔珞本業經》卷上；《瑜伽師地論》卷五十五；《辯中邊論》卷中；《顯揚聖教論》卷六；《大乘莊嚴經論》卷二；《成實論》卷二、卷十五。<#>


meanings:
Diệu đạo vô thượng, chỉ cho thiền pháp. Tối Thượng Thừa Luận ghi: »努 力 努 力。勸 求 本 心 勿 令 妄 漏。過 去 不 知。 已 過 亦 不 及。今 身 現 在 有 遇 得 聞 妙 法。分 明 相 勸 決 解 此 語。了 知 守 心。是 第 一 道。 – Hãy nỗ lực! Hãy nỗ lực! Khuyên nhau cầu bản tâm chớ theo vọng tưởng. Quá khứ không biết, việc đã qua cũng không bằng, nay thân hiện tại may có được và nghe diệu pháp. Rõ ràng khuyên bảo nhau, nhất quyết giải cho được lời này, biết giữ gìn tâm, là đệ nhất đạo«.


vietnamese:
đệ thất thức hữu biệt tự thể chứng <pttđ>


meanings:
third of three progressive contemplations of emptiness


vietnamese:
đệ tam tĩnh lự sở trị hữu tứ chủng <pttđ>


meanings:
Đối lại »đệ nhất cú«, chỉ cho ngữ cú biểu đạt ý nghĩa thông thường. Tiết Quy Tông Chính Hiền Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »且 第 一 句 如 何 道？ 汝 等 若 向 世 界 未 成 時、 父 母 未 生 時、 佛 未 出 世 時、 祖 師 未 西 來 時 道 得、 已 是 第 二 句。 – Rốt cuộc đệ nhất cú làm sao nói? Nếu các ông đối với lúc thế giới chưa thành lập, lúc cha mẹ chưa sinh, lúc Phật chưa ra đời, lúc Tổ sư chưa từ Ấn Độ sang mà nói được cũng đã là đệ nhị cú«.


meanings:
Mặt trăng thứ hai, chỉ cho hình tượng hư vọng. Bài thơ gởi Diệu Quả Chính Trưởng lão trong MGNL q. 2 ghi: »游 歷 不 知 參 訪 誰。 曾 道 天 無 第 二 月。 – Du lịch không biết tham phỏng ai, từng nói bầu trời không có mặt trăng thứ hai«.


meanings:
(term) second attainment of the śrāvaka path


vietnamese:
đệ nhị vô minh dữ kì năng sinh sở sinh duyên khởi đẳng tác khởi duyên <pttđ>


meanings:
the second category of violations of the vinaya


meanings:
Đối lại »đệ nhất nghĩa«, chỉ cho nghĩa lí ngoài thiền nghĩa huyền diệu. Chỉ các thiền nghĩa do lí trí quy ước. Chương Nam Thiền Khế Phồn Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi: »時 有 僧 問。 如 何 是 第 一 義。 師 曰。 何 不 問 第 一 義。 曰。 見 問。 師 曰。 已 落 第 二 義 也。 – Khi ấy có vị tăng hỏi: Thế nào là đệ nhất nghĩa? Sư nói: Sao chẳng hỏi đệ nhất nghĩa? Tăng nói: Hiện đang hỏi. Sư nói: Đã rơi vào đệ nhị nghĩa rồi«.


vietnamese:
đệ nhị tĩnh lự dĩ thượng các hữu thất chủng tác ý <pttđ>


vietnamese:
đệ nhị tĩnh lự sở trị hữu ngũ chủng <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Đệ nhị, đệ tam thủ. Chỉ cho sự lí ngoài thiền pháp huyền diệu. Tiết Huệ Thông Thanh Đán Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »說 佛 說 祖、 正 如 好 肉 剜 瘡。 舉 古 舉 今、 猶 若 殘 羹 餿 飯。 一 聞 便 悟、 已 落 第 二 頭。 一 舉 便 行、 早 是 不 著 便。 – Nói về Phật Tổ giống như trên da thịt lành lặn khoét vết thương; nêu công án cổ nhân cũng như ăn cơm thừa canh cặn; một khi nghe liền ngộ đã rơi vào đệ nhị đầu; một khi nêu lên liền làm sớm bỏ lỡ thời cơ rồi«.


meanings:
(văn) ① Thúc bách, gấp rút; ② Tấm vỉ tre đặt giữa lớp ngói và hàng rui trên mái nhà; ③ Túi đựng tên.


meanings:
① Cái đó (để bắt cá). Cũng đọc là chư cẩu.


meanings:
① Cái kèn lá người mán cuốn lá lại thổi, gọi là hồ già 胡笳. Nguyễn Du 阮攸: Tín Dương thành thượng động bi già 信陽城上動悲笳 trên thành Tín Dương vang lên tiếng kèn ai oán.


meanings:
① Cái khuôn, lấy đất làm khuôn gọi là hình 型, lấy loài kim làm khuôn gọi là dong 鎔, lấy loài mộc làm khuôn gọi là mô 模, lấy tre làm khuôn gọi là phạm 笵.


meanings:
Thiền tăng cuối đời Nam Tống, hiệu Suất Am, nối pháp Thiền sư Phật Chiếu Quang ở núi Linh Ẩn. Sư làm thơ hay, viết văn giỏi nên rất nổi tiếng. Vào niên hiệu Hàm Thuần thứ 10 (1274), sư nhậm chức trụ trì Thiền viện Chân Như trên núi Vân Cư.


meanings:
(1893-1969) Học giả Phật giáo hiện đại, nhà sử học Trung Quốc. Tuổi trẻ khi học ở Đại học Bắc Kinh, ông đã nghiên cứu Phật học. Sau khi tốt nghiệp, lần lượt dạy học ở Đại học Nam Khai, Đại học Bắc Kinh, Đại học Sư phạm Bắc Kinh, Đại học Trung Quốc, Đại học Hà Nam. Và nhậm chức Khoa trưởng phân khoa (Nữ) lí Luận Văn Học thuộc Đại học Bắc Bình. Tháng 2 năm 1940 đến Diên An, ông lần lượt giữ chức Phó Viện trưởng Trung Anh Nghiên cứu Viện kiêm Chủ nhiệm Phòng nghiên cứu lịch sử, Hiệu trưởng trường Đại học Bắc Phương, Hiệu phó trường Đại học Hoa Bắc. Sau giải phóng (1-10-1949), ông giữ chức Giám đốc Sở nghiên cứu lịch sử cận đại thuộc Viện Khoa học Trung Quốc. Tác phẩm: Trung Quốc Thông Sử Giản Biên, Thiền tông-Quát Hiệp Trung Quốc Sĩ Đại Phu Khẩu Vị đích Phật Giáo, được xếp vào Đường Đại Phật Giáo.


meanings:
① Cái chổi, cái chổi làm bằng tre để rửa nồi chõ. ||② Lang tiển 狼筅 một thứ đồ binh.


meanings:
(văn) Bàn chải tre (để rửa nồi, chõ, chén bát).


meanings:
① Cái bút. ||② Chép truyện, như bút chi ư thư 筆之書於 chép vào trong sách. Ðức Khổng Tử san kinh Xuân Thu chỗ nào đáng chép thì chép đáng bỏ thì bỏ gọi là bút tước 筆削. Nay nhờ người ta sửa lại văn bài cho cũng gọi là bút tước là vì cớ ấy. ||③ Phàm các loài viết vẽ văn tự đều phải dùng đến bút cả, như bút pháp 筆法 phép viết, phép vẽ, thi bút 詩筆 phép thơ, v.v.


meanings:
Ghi chép. Tiết Minh Châu Tổ Giám Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »僧 請 筆 師 語 要。 – Tăng xin được ghi chép những lời nói quan trọng của Sư«.


meanings:
① Cây bút, cây viết: 毛筆 Bút lông; 自來水筆 Bút máy; 粉筆 Phấn; ② Viết, soạn: 代筆 Viết hộ; ③ Nét (chữ): “日”字有四筆 Chữ “日” (nhật) có 4 nét; ④ Ngay, thẳng: 筆挺 Ngay ngắn; 筆直 Thẳng tắp; ⑤ (loại) Món, số, khoản: 一筆錢 Một món tiền.


meanings:
Thể loại văn xuôi tự sự, ghi lại con người và sự việc trong Thiền lâm. Thí dụ: Tông Môn Võ Khố của Đại Huệ Tông Cảo, Lâm Gian Lục của Huệ Hồng soạn, La Hồ Dã lục của Hiểu Oánh soạn, Vân Ngoạ Kỉ đàm do Hiểu Oánh soạn, Tùng Lâm Thịnh Sự do Đạo Dung soạn, Nhân Thiên Bảo Giám do Đàm Tú soạn, Sơn Am Tạp lục do Vô Uấn soạn đều thuộc thể loại này.


meanings:
① Giống trúc ở châu Cung, dùng làm gậy cho người già chống, như duệ cung 曳筇, phù cung 扶筇 chống gậy, v.v.


meanings:
Một loại tre (ở châu Cung, thường dùng làm gậy chống). (Ngr) Gậy: 曳筇 Kéo lê gậy; 扶筇 Chống gậy.


meanings:
Chùa nằm trên núi Ngọc Án cách thành phố Côn Minh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc về phía Tây bắc 12km. Được xây dựng vào niên hiệu Trinh Quán thứ 12 (638) đời Đường. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 17 (1280) Hoà thượng Hùng Biện xây cất lại thành tự viện Thiền tông, là chùa đầu tiên truyền nhập Thiền tông vào Vân Nam. Khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424) đời Minh chùa bị thiêu huỷ, niên hiệu Tuyên Đức thứ 9 (1434) xây cất lại, đến triều Thanh lại được nhiều lần sửa chữa. Chùa quay lưng về hướng bắc nhìn về hướng nam, dựa vào thế núi mà xây cất, điện vũ chủ yếu có Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Hoa nghiêm các, Phạm âm các, Thiên thai các và Hành lang. Hiện còn Tam Thế Phật được đắp vào đời Nguyên đặt chính giữa Đại hùng bảo điện, ở góc điện có bia Thánh chỉ lập vào niên hiệu Diên Hựu thứ 3 (1316) đời Nguyên. Bia khắc nổi Hán văn, khắc chìm Mông văn, nội dung sắc phong ngài Huyền Kiên trụ trì chùa làm »Đầu Hoà Thượng«, yêu cầu quan dân bảo hộ và ban tặng »Đại tạng kinh«. Hai bên đại điện và Vi Đà điện có 500 tượng đất La hán. Trong Khách đường có gìn giữ 500 tượng đất La Hán, bích hoạ sơn thuỷ và cặp đối liễn của Hoà thượng Đảm Đang: »Thác bát quy lai bất vi chung minh cổ ám; kết trai tiện khứ dã tri diêm tận thán vô«. (Bưng bát trở về không bị chuông kêu trống ám; ăn xong liền đi cũng biết muối hết than không).


meanings:
① Bực, như xuất giáng nhất đẳng 出降一等 (Luận ngữ 論語) giáng xuống một bực, thượng đẳng 上等 bực trên nhất, trung đẳng 中等 bực giữa, hạ đẳng 下等 bực dưới nhất (hạng bét), v.v. ||② Cùng, đều, ngang, như mạc dữ đẳng luân 莫與等倫 chẳng ai cùng ngang với mình. ||③ Lũ, như công đẳng 公等 bọn ông, bộc đẳng 僕等 lũ tôi, v.v. ||④ So sánh, như đẳng nhi thượng chi 等而上之 bằng ấy mà còn hơn nữa (so còn hơn). ||⑤ Cái cân tiểu li. ||⑥ Ðợi chờ, như đẳng đãi 等待, đẳng hậu 等後 đều nghĩa là chờ đợi cả. ||⑦ Sao, dùng làm trợ từ.


meanings:
① Hạng, loại, đẳng cấp, thứ tự, bậc: 共分三等 Tất cả chia làm 3 hạng; 頭等貨 Hàng hảo hạng, hàng cấp 1; ② Chờ, đợi: 等車 Đợi xe; ③ Chờ tới, đợi tới (...mới): 等他做完了功課再去玩 Chờ (tới) nó làm xong bài vở rồi mới đi chơi; ④ Ngang, đều, bình đẳng: 大小相等 Lớn nhỏ ngang nhau; 男女平等 Nam nữ bình đẳng; ⑤ Những người như, những vật (hay loại) như, vân vân, v.v...: 市場上魚、肉、菜等應有盡有 Ngoài chợ có bán đủ thịt, cá trứng, rau v.v...; 得獎的有李光明張學功等 Đoạt được giải thưởng có Lí Quang Minh, Trương Học Công v.v...; 我最近去了北方幾個大城市，包括北京，天津，濟南等 Gần đây tôi đã đi qua mấy thành phố lớn ở phía bắc, gồm Bắc Kinh, Thiên Tân, Tế Nam v.v...; 是以竇太後滋不悅魏其等 Vì vậy Đậu Thái hậu càng không ưa bọn Nguỵ Kì (những người như Ngụy Kì) (Sử kí); ⑥ Các (chỉ số nhiều trong một đoạn liệt kê): 長江、黃河、黑龍江、珠江等四大河流 Bốn con sông lớn Trường Giang, Hoàng Hà, Hắc Long Giang và Châu Giang.... 【等等】đẳng đẳng [dângdâng] Các thứ, vân vân v.v...: 紙張筆墨等等 Giấy má, bút, mực v.v...; ⑦ Như 戥 [dâng] (bộ 戈); ⑧ (văn) Bọn, lũ, các: 公等 Bọn ông, các ông; 汝等 Bọn bây, lũ bây; ⑨ (văn) So sánh: 等而上之 So ra còn hơn thế nữa; ⑩ Cùng là, cũng cùng là: 等死，死國可乎？ Cũng cùng là chết, chết vì nước có nên chăng? (Sử kí); ⑪ (văn) Gì, nào, cái gì, cái nào (đại từ nghi vấn, làm tân ngữ cho động từ hoặc giới từ): 文章不經國，筐篋無尺書，用等稱才學？ Văn chương không trị nước, tráp không có tới vài quyển sách, nhờ vào cái gì xứng tài học? (Ưng Cư: Bách nhất thi); 念君等爲死？ Nghĩ đến chàng chết vì ai? (Vương Duy: Thán Ân Dao).


vietnamese:
đẳng phần hành bổ đặc già la tướng <pttđ>


vietnamese:
đẳng dẫn đẳng trì tứ cú phân biệt <pttđ>


vietnamese:
đẳng trì thiện xảo dữ đẳng chí thiện xảo tứ cú phân biệt <pttđ>


meanings:
（梵 Saṃjīva，巴 Saṃjīva，藏 Yaṅ-sos）八熱地獄之一。又作活地獄、更活地獄、更生地獄、想地獄。此地獄的罪人，在地獄受苦而死之後，仍再復活受苦，故稱等活地獄。此間罪人互懷害心，彼此相見則如獵人遇鹿，互以鐵爪摑裂，乃至各個破截而死，獄卒亦來粉摧殘骨，但經冷風吹過等等因緣，忽然身形複生，再度受苦。<#>相傳此地獄之衆生壽命五百歲，其一日一夜相當于四天王的壽量五百歲，而四天王的一日一夜則爲人間五十年。據《正法念處經》卷五所說，等活地獄有屎泥處、刀輪處乃至空中受苦處等十六受苦別處。<#>關于墮入此地獄之業因，《正法念處經》卷五雲（大正17·27b）︰<#>‘何業生彼活地獄處？彼比丘若見聞知，或天眼見，若有殺生樂行多作，此業普遍，殺業究竟，和合相應，墮活地獄根本之處。殺生之業有上中下，地獄受苦亦上中下。’<#>又，依《立世阿毗曇論》卷八所載，昔在人中，衆多女人共一夫主而互相嗔妒，或多男子共諍一女而起怨家心，或邪淫他婦，或諍田園及車乘等，或二國王諍于鄰地，或劫盜他財爲財主所治，共結怨家，如人交陣，更相殘戮；已結怨家，未相解謝，懷此命終，由此業報，故受生等活地獄。<#>［參考資料］　《起世經》卷二〈地獄品〉；《雜阿含經》卷四十八；《起世因本經》卷二；《俱舍論》卷十一；《大毗婆沙論》卷一七二；《大智度論》卷十六；《順正理論》卷三十一；《阿毗達磨顯宗論》卷十六。<#>


meanings:
concordance; continuity of sameness; derived from the same source


meanings:
5171梵語 niṣyanda，巴利語 nissanda。等，等同之義；流，流類之義。等流，即同一流類之義。俱舍論卷二十一（大二九‧一○九下）：「無慚、慳、掉舉，是貪之等流。」即謂無慚等係由貪所流出，以無慚等皆為具有同於「貪」之法，故稱等流。　又若就時間之先後而論，對於前者而稱後者為等流果；反之，前者即稱為同類因或遍行因。又同類相續之法稱為「等流相續」。於瑜伽師地論卷五十四列舉出色蘊之相續流轉有等流流、異熟生流、長養流等三類，其中之等流流又分為四種，即：異熟等流、長養等流、變異等流、本性等流（又稱自性等流）等。　在密教，稱佛九界隨類之身為等流身；此即以其平等流演而九界等同之故。〔大毘婆沙論卷一二七、俱舍論光記卷二十一、大乘法苑義林章卷一本、成唯識論述記卷二末〕


meanings:
mind retaining similar tendencies before and after karmic transformations


meanings:
(term) homogenous production; related results; similarity in the fruits


meanings:
(term) causation through similar and immediately antecedent conditions


vietnamese:
đẳng mục bồ tát sở vấn tam muội kinh <đpb>


meanings:
5173梵語 samutthānaṃ，巴利語 samutthāna。可分兩種：(一)能等起，謂「思之心所」為生起一切之因；以其能引生身語二業，並於第二剎那以後即與彼身語業同時俱存。又可細分為因等起與剎那等起兩種：(1)因等起（梵 hetu-samutthāna），謂造業時，意業在前為因；以能引生業，又以對應於其後所生之果，故稱之為因。(2)剎那等起（梵 tat-kṣaṇa-samutthāna），謂造業時之心、心所與業同一剎那而起。此外，或稱因等起為「轉心」，稱剎那等起為「隨轉心」。而舊譯如大毘婆沙論卷十七、卷一七○、俱舍論卷十三等，則多譯為生因緣起、俱剎那緣起。大乘經典多用轉與隨轉之名稱而不用等起之譯名，然自瑜伽師地論卷一、卷五等採用「等起」一稱後，後世之注釋家亦普遍沿用之。　(二)所等起，指由某一法而引生之另一法。如「等起善」係由自性善、相應善等而引生身語之善業，「等起不善」則由相應不善、自性不善而引生身語之不善業。〔大毘婆沙論卷一一三、顯揚聖教論卷十二、順正理論卷三十六〕


meanings:
manifest physical activities and verbal expressions that are based on virtuous mental functions


meanings:
Rảnh rang, dễ dãi. CĐTĐL q. 12 ghi: »諸 子、 生 子 事 大、 快 須 進 取、 莫 爲 等 閑 業 識 茫 茫。 – Này các ngươi, sinh tử là chuyện lớn, hãy mau lo tiến thủ, đừng vì dễ dãi mà để nghiệp thức mù mịt«.


vietnamese:
đẳng tuỳ quán sắc nãi chí thức hữu vô thường <pttđ>


vietnamese:
đẳng tuỳ quán sắc nãi chí thức giai hữu khổ <pttđ>


vietnamese:
đẳng tuỳ quán sắc nãi chí thức giai không vô ngã <pttđ>


meanings:
(văn) ① Dây bện bằng tre; ② Ống sáo nhỏ.


meanings:
① Gân sức. Người già yếu ớt gọi là cân cốt tựu suy 筋骨就衰. Những thớ ở trong thịt giúp cho sức thịt co ruỗi mạnh mẽ đều gọi là cân cả.


meanings:
① (giải) Bắp thịt; ② (khn) Gân: 青筋 Gân xanh; ③ Cốt: 鋼筋 Cốt sắt.


meanings:
Nhào lộn. Thiền tông dùng từ này để hình dung trạng thái NGỘ của người tham thiền. Thiền Quan Sách Tiến ghi: »疑 情 不 斷、切 切 用 心、不 覺 舉 步 翻 身、打 箇 懸 空 筋 斗、却 再 來 喫 棒。 – Nghi tình không dứt, khẩn thiết dụng tâm, bất giác cất bước, chuyển thân nhào lộn giữa hư không (NGỘ), rồi trở lại đây ăn gậy«.


meanings:
(văn) Đó, lờ, nơm (bắt cá): 得魚忘筌 Được cá quên nơm.


meanings:
① Măng tre. ||② Cái sà ngang để treo chuông khánh. ||③ Một âm là tấn. Cái xe bằng trúc.


meanings:
① Măng tre: 筍干 Măng khô; ② Non: 筍鴨 Vịt non; ③ (văn) Cây xà ngang để treo chuông khánh (như 簨).


meanings:
① Cánh bè, tán dương phép Phật rất mầu cứu vớt cho người khỏi chìm đắm gọi là từ hàng bảo phiệt 慈航寶筏 ý nói cứu vớt được các chúng sinh vậy.


meanings:
Chiếc bè: 皮筏 Chiếc bè nhỏ hình thon làm bằng da; 慈航寶筏 Bè từ cứu vớt chúng sinh (ra khỏi bể khổ).


meanings:
Cái sọt, cái giỏ, cái thúng, cái rổ: 編竹筐兒 Đan giỏ tre.


meanings:
① Cây đàn trúc (tên một loại nhạc khí cổ); ② (Tên gọi tắt) thành phố Quý Dương (Trung Quốc). Xem 築 [zhù].


meanings:
① Ống tre, ống trúc, phàm vật gì tròn mà trong có lỗ đều gọi là đồng cả. Như bút đồng 筆筒 cái thắp bút, xuy đồng 吹筒 cái ống bắn chim, v.v.


meanings:
① Ống (tre): 煙筒 Ống khói; 袖筒兒 Tay áo; 筆筒 Ống đựng bút, tháp bút; 吹筒 Ống bắn chim; ② Thùng, hòm, hộp: 信筒 Hòm thư, hộp thư.


meanings:
① Cái trâm cài đầu. Lệ ngày xưa con gái mười lăm tuổi thì cài trâm, vì thế con gái đến thì sắp lấy chồng gọi là cập kê 及筓. Mũ con trai đội có khi cài trâm cũng gọi là kê.


meanings:
Như 答 [dá], thường dùng trong một số từ ghép như 答理, 答應. Xem 答 [dá].


meanings:
① Trả lời, đáp: 對答如流 Trả lời trôi chảy; 一問一答 Kẻ hỏi người đáp, người này hỏi người kia trả lời; 答非所問 Hỏi một đường trả lời một ngả; ② Báo đền, đáp đền: 報答 Đáp, đền đáp (công ơn). Xem 答 [da].


meanings:
Còn gọi: Hoàn hương. Trong Thiền viện, khi có khách đến viếng, vào Thiền đường đốt hương cắm vào lư hương, ta cũng vì họ mà cắm hương. Đây là quy tắc trong Thiền viện. Theo PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Thẻ gấp. Ngày xưa không có giấy, việc nhỏ biên vào cái thẻ một gọi là giản 簡, việc to biên vào cái thẻ ken từng mảng to gấp lại được gọi là sách 策. ||② Mệnh lệnh của thiên tử, như sách Tấn Hầu vi phương bá 策晉侯為方伯 sách mạng cho Tấn Hầu làm bá. ||③ Lời sách, bài của bầy tôi trả lời lại lời chiếu của vua gọi là sách. ||④ Kế sách, như thượng sách 上策 kế sách trên. ||⑤ Lối văn sách, người ta ra đầu bài hỏi về sự gì, mình lấy phương phép làm sao mà trả lời lại cho vỡ vạc gọi là sách lệ 策勵. ||⑥ Trong bài văn có câu gì hay gọi là cảnh sách 警策, đang chỗ văn khí bình thường bỗng có một câu hay trội lên khiến cho kẻ đọc phấn chấn tinh thần như ngựa bị roi chạy chồm lên. Nhà chùa sớm tối thường đọc bài văn thúc dục cho người tu hành cũng gọi là cảnh sách.


meanings:
① Kế, kế sách, mẹo: 妙策 Kế hay, mẹo hay; ② (Cái) roi ngựa (bằng tre); ③ Quất (ngựa): 策馬uất ngựa. (Ngb) Giục, thúc: 鞭策 Thúc giục, khuyến khích; ④ Thẻ tre gấp lại (để viết); ⑤ Văn sách (một lối văn xưa): 策論 Sách luận; ⑥ (văn) Văn thư của vua chúa phong đất hoặc ban tước cho các bầy tôi; ⑦ (văn) (Vua chúa) phong cho bề tôi: 策亮爲丞相 Phong cho Lượng làm thừa tướng (Tam quốc chí); ⑧ (văn) Sách vấn (các thí sinh trong kì thi thời xưa); ⑨ (văn) Cỏ thi dùng để bói (thời xưa): 龜策誠不能知此事 Mai rùa và cỏ thi thật không biết được việc này (Khuất Nguyên: Bốc cư); ⑩ (văn) Cây gậy; ⑪ (văn) Chống (gậy).


meanings:
Quyển sách. Lâm Tế ngữ lục ghi: »今 時 學 人 不 得。 蓋 爲 認 名 字 爲 解。 大 策 子 上 抄 死 老 漢 語。 三 重 五 重 複 子 裏。 不 教 人 見。 道 是 玄 旨。 以 爲 保 重。 – Thời nay người học chẳng được ngộ, bởi vì nhận danh tự làm kiến giải, trên quyển sách to sao chép lời nói của người đã mất, lấy khăn quấn lại đến năm ba lớp, không cho người khác thấy, nói là huyền chỉ, ngỡ là đáng quý trọng«.


meanings:
(905-979) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Nguỵ, người Tào Châu (Đào Tây, Đông Định), Trung Quốc. Lúc đầu tên Huệ Siêu, yết kiến Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, hỏi: »Thế nào là Phật?« Ích đáp: »Ông là Huệ Siêu!« Sách Chân do đây ngộ nhập, nối pháp làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Sư trụ trì chùa Quy Tông núi Lô Sơn, có vị tăng hỏi: »Thế nào cảnh Quy Tông?« Sư đáp: »Ông thấy gì?« Tăng hỏi lại: »Thế nào là người trong cảnh?« Sư đáp: »Hãy bước ra!« Về sau sư dời sang các chùa Phụng Tiên, Báo Ân v.v… Được ban hiệu »Pháp Thí Thiền sư«.


meanings:
① Thương lang 蒼筤 tre non. ||② Một thứ dùng làm đồ nghi vệ.


meanings:
(văn) ① 篬筤 [cang láng] Tre non; ② Dù cán cong để làm đồ nghi vệ (thời xưa).


meanings:
① Cái ống trúc, một thứ âm nhạc cũng như cái sáo.


meanings:
(văn) ① Ống trúc (để thổi như sáo); ② Lưỡi câu.


meanings:
① Bói cỏ thi, tới nhậm chức quan gọi là thệ sĩ 筮仕. Ta quen đọc là chữ phệ.


meanings:
(văn) ① Bói cỏ thi: 筮人 Thầy bói; ② 【筮仕】phệ sĩ [shìshì] Đến nhận chức quan.


meanings:
① Dây tre. Giống rợ phía tây nam hay dùng dây tre để ròng vào trong nước, cho nên gọi giống ấy là cung tạc 筇筰.


meanings:
① Tre nhỏ, thông dụng như chữ 篠. ||② Tục mượn dùng làm chữ tiểu 小.


meanings:
① (văn) Loại trúc nhỏ; ② Như 小 [xiăo] (thường dùng đặt tên người).


meanings:
① Cái rá vo gạo. ||② Ðẩu sao chi nhân 斗筲之人 hạng người khí cục hèn mọn. Y! Ðẩu sao chi nhân, hà túc toán dã 噫！斗筲之人，何足算也 (Luận ngữ 論語) ôi! Hạng người khí độ nhỏ nhen như cái đẩu cái sao ấy, đáng kể gì!


meanings:
① Rá vo gạo: 鬥筲之人 Hạng người hèn mọn.【筲箕】sao kì [shaoji] Rá; ② Thùng: 水筲 Thùng nước.


meanings:
① Cái cỏ thi trong lúc đã gắp ra. ||② Mưu kế, cùng nghĩa với chữ sách 策. ||③ Một âm là giáp. Ðũa. ||④ Lại một âm là hiệp. Gắp.


meanings:
(văn) ① Cỏ thi để bói (như 策); ② Mưu lược (như 策).


meanings:
① Cái chiếu trúc. Ngày xưa giải chiếu xuống đất ngồi, cho nên chỗ ngồi là diên. ||② Tục gọi tiệc rượu là diên tịch 筵席.


meanings:
① (văn) Chiếu (bằng trúc); ② Tiệc, cỗ: 喜筵 Tiệc cưới.


meanings:
① Ðũa. Tục hay gọi là khoái nhi 筷兒 đôi đũa.


meanings:
① Cái, quả. Tục gọi một quả là nhất cá 一箇. Lời nói chỉ vào cái gì, như giá cá 這箇 cái ấy, có khi viết là 个 hay 個.


meanings:
① Này, ấy, đó, kia. Chỉ thị đại từ. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »退 院 上 堂：進 院 得 住 便 住、退 院 要 行 便 行、還 相 委 悉 麼？ 箇 條 烏 拄 杖、 莫 怪 太 生 獰。擲 拄 杖、下 座。 – Hôm từ chức trụ trì, sư thượng đường nói: Nhậm chức trụ trì, trụ được liên trụ. Từ chức trụ trì, cần đi liền đi, có biết cho chăng? Cây gậy đen sì nầy, đừng trách nó rất dữ tợn. Sư ném cây gậy, bước xuống toà«. ② Trợ từ, đặt sau hình dung từ, phó từ, không có thật nghĩa. Tiết Phúc Tiên Chiêu Khánh Hoà thượng trong TĐT q. 13 ghi: »吳 坂 當 年 塔 未 開、宋 雲 蔥 岭 見 師 回、手 携 只 服 分 明 箇、後 代 如 何 密 薦 來？ – Năm xưa ở sườn núi Ngô khi chưa mở cửa tháp ra, Tống Vân đi ngang Thông Lãnh thấy sư (Tổ Đạt-ma) trở về Ấn Độ, tay cầm chiếc dép thật rõ ràng. Đời sau làm sao mà lãnh hội đây?«.


meanings:
Cái lộn ngược. Thiền tông dùng để chỉ cho chỗ chứng ngộ. Kiết hạ khai thị chúng ở Thuận Tâm Am trong ThMMBTSTL ghi: »直 待 手 忙 腳 亂 何 不 趁、今 日 病 未 及 體 時、早 討 取 箇 倒 斷。 – Đợi chi đến lúc tay chân rối loạn, ngày nay lúc bệnh chưa đến thân hãy sớm tìm lấy chỗ chứng ngộ«.


meanings:
Như thế, như vậy. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »箇 般 眞 境 界、贏 得 倚 欄 干。 – Cảnh giới chân thật như vậy, chỉ có được khi đứng dựa lan can«.


meanings:
Còn gọi: Cá trung. Chỗ này, ở đây, trong đây. Động Sơn Vân Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »秋 風 卷 地、夜 雨 翻 空、 可 中 別 有 清 凉、箇 里 更 無 熱 惱。 – Gió thu cuốn bụi đất, mưa đêm quất tung trời. Nếu như riêng có mát mẻ, chỗ này lại không nóng bức«.


meanings:
① Cuốn sách có chua ở trên và ở dưới để nêu rõ cái ý người xưa, hay lấy ý mình phán đoán khiến cho người ta dễ biết dễ nhớ gọi là tiên, như sách của Trịnh Khang Thành chú thích Kinh Thi gọi là Trịnh tiên 鄭箋. ||② Một lối văn tâu với các quan trên. ||③ Giấy hoa tiên 花箋, một thứ giấy khổ nhỏ mà vẽ màu đẹp dùng để viết thơ từ cho lịch sự gọi là giấy hoa tiên, vì thế mới gọi thư từ là tiên.


meanings:
① Chú giải: 箋注 Chú giải; 鄭箋 Chú giải của họ Trịnh (chú giải Kinh Thi của Trịnh Khang Thành); ② Giấy hoa tiên, giấy viết thư; ③ Bức thư: 前寄一箋 Bức thư gởi lần trước.


meanings:
Đai, vòng, vành: 箍桶 Đóng đai thùng; 鐵箍 Đai sắt.


meanings:
5882絃樂器之一。又稱秦箏，或唐琴。爲自古流行於東方諸國之樂器。佛典中，其名散見於六度集經卷七、佛本行集經卷二、卷十四常飾納妃品、正法華經卷一善權品、華嚴經普賢行願品卷十五、北本涅槃經卷十一現病品、大哀經卷六十八不共法品、大方等大集經卷四十七諸阿修羅詣佛所品、守護國界主陀羅尼經卷六、十誦律卷十九、成實論卷十一假名相品等。說文通訓定聲：「箏，古五弦，施于竹，如筑。秦蒙恬改爲十二弦，變形如瑟，易竹以木，唐以後加十三弦。」敦煌千佛洞出土之淨土變相圖中亦有類似箏者數種。〔希麟音義卷二、隋書音樂志第十、通典卷一四四、文獻通考卷一三七、 絲竹口傳、A. Stein: The Thousand Buddhas. Pl. ii, vii, xxx〕


meanings:
① Cái đàn tranh có mười ba dây. Tục gọi cái diều giấy là phong tranh 風箏.


meanings:
【笭箐】linh tinh [língjing] (văn) Cái lồng nhỏ.


meanings:
① (đph) Rừng tre già trong núi; ② (văn) Cung hoặc nỏ bằng tre.


meanings:
① Rèm, như châu bạc 珠箔 bức rèm châu. Bạch Cư Dị 白居易: Lãm y thôi chẩm khởi bồi hồi, châu bạc ngân bình dĩ lị khai 攬衣推枕起徘徊，珠箔銀屏迤邐開 (Trường hận ca 長恨歌) kéo áo lên, đẩy gối, bồi hồi trở dậy, rèm châu bình bạc chầm chậm mở ra. ||② Các loài kim đập được mỏng ra đều gọi là bạc, như kim bạc 金箔 vàng thếp. ||③ Cái né chăn tằm.


meanings:
① Rèm, sáo, mành mành; ② Nong, né (tằm): 蠶箔 Nong tầm. Cg. 蠶簾 [cánlián]; ③ Tấm mỏng bằng kim loại: 金箔兒 Vàng quỳ; ④ Vàng, vàng lá, vàng bạc: 錫箔 Giấy bạc.


meanings:
① Bá ki 簸箕 cái nia, cái sàng. ||② Ki cứ 箕踞 ngông ngáo, ngồi soạc hai chân, không có kính cẩn gọi là ki cứ. ||③ Vằn tay, hoa tay. ||④ Cái sọt rác. ||⑤ Sao Ki, một ngôi sao trong nhị thập bát tú. Trang Tử có câu: Phó duyệt kị ki vĩ, tỉ ư liệt tinh 傅說騎箕尾,比於列星 (Ðại tông sư 大宗師) Phó Duyệt (sau khi chết) cưỡi sao Cơ sao Vĩ, sánh với các vì tinh tú. Vì thế nay gọi người chết là kị ki 騎箕. Ta quen đọc là chữ cơ.


meanings:
① Cái giần (để giần gạo), cái nia, cái sàng, cái sẩy thóc; ② Vân tay; ③ (văn) Sọt rác; ④【箕踞】ki cứ [jijù] (văn) Ngồi chồm hỗm; ⑤ [Ji] Sao Ki (một ngôi sao trong nhị thập bát tú); ⑥ [Ji] (Họ) Cơ.


meanings:
(đph) ① Dây đậu, cọng đậu, củi đậu: 煮豆燃箕 Đốt cọng nấu đậu, củi đậu nấu đậu, nồi da xáo thịt; ② (văn) Cỏ ki.


meanings:
① Số vật, như vô toán 無算 rất nhiều không tính xiết. ||② Tính, tính số xem nhiều ít gọi là toán. Phép tính gọi là toán thuật 算術 hay toán học 算學. ||③ Mưu toan, như toán kế 算計 toan tính.


meanings:
① Tính: 算帳 Tính tiền, tính sổ; ② Thôi: 算了 Thôi, thôi vậy; ③ Đoán, định: 失算 Đoán sai mất; 我算着他今天該來 Tôi đoán anh ấy hôm nay sẽ đến; ④ Coi, tính, thừa nhận: 這個算我的 Cái đó coi như của tôi; 不能說了不算 Không thể nói rồi mà lại không thừa nhận.


meanings:
① Tập sớ, tráp tâu. Ðời xưa các bầy tôi dùng để tâu vua gọi là tráp tử 箚子. ||② Tờ tráp, văn thư quan trên viết cho quan dưới quyền mình gọi là trát 札, viết cho quan lại không thuộc dưới quyền mình gọi là tráp 箚. ||③ Chép, thẻ chép riêng ra một mảnh để dễ nhớ gọi là tráp kí 箚記.


meanings:
(văn) ① Tập sớ, tráp tâu; ② Tờ tráp (văn thư viết cho quan lại không thuộc dưới quyền mình; nếu viết cho quan lại dưới quyền mình thì gọi là trát 札); ③ Chép: 箚記 Thẻ ghi chép (cho dễ nhớ).


meanings:
① Không hầu 箜篌 một thứ âm nhạc ngày xưa, giống như cái đàn sắt mà nhỏ.


meanings:
【箜篌】không hầu [konghóu] Một thứ nhạc cụ thời xưa (giống như cây đàn sắt nhưng nhỏ hơn).


meanings:
① Cái giàm. ||② Kiềm chế 箝制 kiềm chế, kèm cặp.


meanings:
① Cái roi đánh ngựa. ||② Hình đánh trượng.


meanings:
(văn) ① Roi ngựa; ② Hình phạt đánh trượng; ③ Quất, quật, vụt.


meanings:
Chùy: Chiếc roi; Tẩn: Đuổi đi. Đối với vị tăng nào phạm việc ác một cách nghiêm trọng thì lấy roi đánh đuổi đi. Đây là hình phạt nặng trong các tự viện Thiền tông.


meanings:
① Cái sáo nhỏ. Nguyễn Du 阮攸: Quản huyền nhất biến tạp tân thanh 管絃一變雜新聲 đàn sáo một loạt thay đổi, chen vào những thanh điệu mới. ||② Phàm vật gì tròn rỗng giữa đều gọi là quản, như huyết quản 血管 mạch máu, dĩ quản khuy thiên 以管窺天 lấy ống nhòm trời, ý nói chê kẻ kiến thức hẹp hòi. Bây giờ ai tự bày ý kiến mình cũng tự xưng là quản kiến 管見 là vì cớ đó. ||③ Cái cán bút, Kinh Thi 詩經 có câu: Dy ngã đồng quản 貽我彤管 để lại cho ta cán bút đỏ, ý nói về sử kí đàn bà, nay ta xưng tụng cái đức tính hay sự học thức của đàn bà là đồng quản 彤管 là ví cớ đó. Tục gọi cầm bút là ác quản 握管. ||④ Cai quản, được toàn quyền coi sóc công việc gì gọi là quản, như chưởng quản 掌管, quản hạt 管轄 đều là một ý ấy cả. Tục nói can thiệp đến là quản 管, không can thiệp đến là bất quản 不管. ||⑤ Cái khoá, cái then khoá. ||⑥ Quản thúc, coi sóc bó buộc không cho vượt ra ngoài khuôn phép đã định gọi là quản thúc 管束.


meanings:
① Ống: 輸油管 Ống dẫn dầu mỏ; 膠皮管 Ống cao su; ② Quản, ống sáo: 管弦樂 Nhạc thổi và dây; ③ (loại) Cây, ống: 一管毛筆 Một cây bút lông; 一管牙膏 Một ống kem đánh răng; ④ (văn) Cán bút: 貽我彤管 Để lại cho ta cán bút đỏ (Thi Kinh); ⑤ (văn) Khóa, then khóa; ⑥ Trông nom, coi, phụ trách: 管兩個孩子 Trông nom hai đứa trẻ; 管伙食 Phụ trách việc ăn uống; ⑦ Bảo đảm: 一畝地管能打六百斤小麥 Bảo đảm mỗi mẫu sẽ thu được 300 cân lúa mì; ⑧ [Guăn] (Họ) Quản.


meanings:
Chỉ cho tăng nhân trụ trì tự viện. Chương Nham Tuấn Thiền sư trong CĐTĐL q. 15 ghi: »嘗 經 鳳 林 深 谷。 欻 睹 珍 寶 發 現。 同 侶 相 顧 意 將 取 之。 師 曰。 古 人 鋤 園 觸 黃 金 若 瓦 礫。 待 吾 菅 茆 覆 頂。 須 此 供 四 方 僧。 言 訖 捨 去。 – Từng ở trong hang sâu Phụng Lâm bỗng phát hiện ra trân bảo. Bạn đồng tu nhìn nhau, ý muốn lấy nó. Sư nói: Cổ nhân cuốc đất gặp phải vàng ròng xem như gạch ngói. Hãy chờ tôi trụ trì tự viện, đến khi ấy sẽ cúng dường bốn phương tăng. Nói xong bỏ đi«.


meanings:
Chiêu đãi. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »結 夏 無 可 供 養 大 眾 作 一 家 宴 管 顧 諸 人。 – Kết hạ không thể cúng dường đại chúng, làm một tiệc nhà chiêu đãi mọi người«.


meanings:
① Một thứ tre lá to (lá cọ), dùng để lợp nón, đất Sở gọi cật tre là nhược.


meanings:
① Một loại tre lá to thường dùng để làm nón; ② Cật tre.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Thông Vấn đời Minh mạt Thanh sơ. X. Thông Vấn.


meanings:
① Cái tên. ||② Lậu tiến 漏箭 cái dùng trong cái hồ để tính thời khắc của đời xưa.


meanings:
① (Mũi) tên: 像箭一般地飛馳 Nhanh như tên bắn; ② Xem 漏箭 [lòujiàn].


meanings:
Mũi tên chỏi nhau, ý nói thiền cơ như 2 mũi tên bay rất nhanh và đụng vào nhau hết sức chính xác. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »這 般 公 案。 久 參 者。 一 舉 便 知 落 處。 法 眼 下 謂 之 箭 鋒 相 拄。 更 不 用 五 位 君 臣。 四 料 簡。 直 論 箭 鋒 相 拄。 是 他 家 風 如 此。 一 句 下 便 見。 當 陽 便 透。 – Loại công án này, đối với người tham cứu lâu một khi nêu lên liền biết ý nghĩa của nó. Tông Pháp Nhãn cho rằng: Mũi tên chỏi nhau không cần đến công phu quân thần ngũ vị, Tứ liệu giản. Nói đến Mũi tên chỏi nhau đây là gia phong xưa nay của Pháp Nhãn, chỉ cần ngay nơi một câu nói mà thấy được ý chỉ của Pháp Nhãn chỉ dạy, liền có thể ngộ nhập«.


meanings:
① Tiên dư 箯輿 cái xe đan bằng tre.


meanings:
(văn) Ghế kiệu đan bằng tre: 箯輿 Xe đan bằng tre.


meanings:
① Cái hòm xe, trong xe đóng một cái ngăn để chứa đồ gọi là xa tương 車箱. ||② Cái kho, như thiên thương vạn tương 千倉萬箱 ngàn vựa muôn kho, ý nói thóc nhiều lắm. ||③ Cái hòm. Ta quen đọc là chữ sương.


meanings:
① Hòm, rương: 衣箱 Hòm áo; 皮相 Va li da; ② Vật có dạng như chiếc hòm (rương): 電冰箱 Tủ lạnh; 風箱 Ống bễ; 集裝箱 Công-ten-nơ; 車箱 Ngăn chứa đồ trong xe; ③ (văn) Kho: 千倉萬箱 Ngàn vựa muôn kho, thóc lúa muôn kho.


meanings:
① Tiển trửu 箲帚 cái chổi để rửa nồi rửa chõ. Có khi viết là 筅.


meanings:
① Cái kim khâu, cùng nghĩa với chữ châm 針. ||② Khuyên răn. ||③ Bài châm, viết chữ vào giấy hay khắc vào gỗ treo chung quanh chỗ ở để trông làm gương gọi là bài châm 箴. ||④ Tính lông cánh chim cứ mười cái gọi là một châm.


meanings:
(văn) ① Như 針 [zhen] nghĩa ①; ② Răn, khuyên răn: 箴規 Điều răn; ③ (cũ) Bài châm (viết trên giấy hoặc khắc trên gỗ, treo chung quanh chỗ ngồi để tự nhắc nhở mình): 箴文 Bài châm; ④ (văn) (loại) (Đơn vị tính) mười lông cánh chim.


meanings:
① Cái đũa, cùng nghĩa với chữ khoái 筷. ||② Cùng nghĩa với chữ trứ 著. Ta quen đọc là chữ trợ. Nguyễn Du 阮攸: Mãn trác trần trư dương, Trưởng quan bất hạ trợ 滿棹陳豬羊，長官不下箸 Ðầy bàn thịt heo, thịt dê, Quan lớn không đụng đũa.


meanings:
① (đph) Đũa. Cv. 筯; ② (văn) Như 著 (bộ 艹).


meanings:
【箾韶】tiêu thiều [xiaosháo] Tên một loại nhạc thời Ngu Thuấn (Trung Quốc cổ đại).


meanings:
① Ðốt tre, đốt cây. ||② Ðốt xương, như cốt tiết 骨節 đốt xương, chỉ tiết 指節 đốt ngón tay, vì thế nên vỗ tay gọi là kích tiết 擊節. ||③ Phàm sự gì có đoạn có mạch đều gọi là tiết, như một đầu mối sự gì gọi là nhất tiết 一節, đầu mối rối beng gọi là chi tiết 枝節, văn chương có phân ra từng chương từng đoạn cũng gọi là chương tiết 章節. ||④ Trật tự, như cử động phải có lễ tiết, hợp lễ phép gọi là trúng tiết 中節. ||⑤ Hát, múa, âm nhạc lúc mau lúc khoan có dịp gọi là ứng tiết 節 hay tiết tấu 節奏. Cái dịp để hãm các âm nhạc cũng gọi là tiết. ||⑥ Thời tiết, một năm chia ra 24 tiết, như xuân phân 春分, lập xuân 立春, v.v. để chỉ rõ khí hậu nó biến đổi như thế nào. ||⑦ Dè dặn, kiềm chế không cho quá độ gọi là tiết, như tiết lao 節勞 bớt làm sự nhọc quá, tiết ai 節哀 bớt nỗi thương đi, v.v. ||⑧ Giảm bớt đi. ||⑨ Tri tiết, người biết tự ức chế mình cho hợp lễ nghĩa gọi là người có tiết tháo 節操, như danh tiết 名節, phong tiết 風節 đều một nghĩa ấy cả. Tục gọi đàn bà goá không đi lấy chồng là tiết phụ 節婦. ||⑩ Phù tiết 符節 ngày xưa đi sứ cầm cái ấn tín của vua mình đi để làm tin gọi là phù tiết, vì thế nên sau người ta gọi sứ giả là sứ tiết 使節. ||⑪ Ngày thọ của vua gọi là tiết. ||⑫ Thứ bực. ||⑬ Ngày tết. ||⑭ Một âm là tiệt. Lộng lẫy, cao ngất.


meanings:
【節骨眼】 tiết cốt nhãn [jieguyăn] (đph) Giờ phút quan trọng, mấu chốt: 在這節骨眼上 Trong giờ phút quan trọng đó. Xem 節 [jié].


meanings:
① Đốt, khớp, lóng: 一節竹子 Một đốt (lóng) tre; 指頭節 Đốt ngón tay; 一節甘蔗 Một đốt mía; 骨節 Khớp xương; ② Nhịp phách: 節奏 Nhịp điệu; ③ Toa, tiết (giờ học): 兩節車廂 Hai toa xe; 物理歷史 Hai tiết vật lí; ④ Tết, tiết, ngày kỉ niệm: 春節 Tết Nguyên đán; 過節 Ăn tết; 清明節 Tiết thanh minh; ⑤ Trích đoạn: 節譯 Trích dịch; ⑥ Tiết kiệm: 節煤 Tiết kiệm than; ⑦ Việc, sự việc: 生活小節 Những việc nhỏ mọn trong đời sống; ⑧ Tiết tháo, khí tiết: 氣節 Khí tiết; 守節 Thủ tiết; ⑨ (văn) Thứ bậc; ⑩ (văn) Ngày mừng thọ của vua: 四旬大慶節 Ngày mừng thọ tứ tuần; ⑪ Xem 符節 [fújié], 使節 [shêjié]; ⑫ (văn) Một loại nhạc khí thời xưa làm bằng tre để hoạ theo đàn; ⑬ [Jié] (Họ) Tiết. Xem 節 [jie].


meanings:
→ thạch sương tiết thành thiền sư 石霜節誠禪師


meanings:
(văn) Rừng tre: 幽篁 Rừng tre êm vắng. (Ngr) Cây tre, bụi tre: 修篁 Cây tre dài.


meanings:
① Phép, khuôn mẫu. Ðàn bà có đức hạnh trinh thục gọi là khuê phạm 閨範. ||② Cái giới hạn của sự vật gì gọi là phạm vi 範圍.


meanings:
① (văn) Khuôn đúc: 錢範 Khuôn đúc tiền; ② Gương mẫu: 典範 Tấm gương sáng; 示範 Làm mẫu; ③ Khuôn phép: 就範 Noi theo khuôn phép; ④ Phạm vi, giới hạn; ⑤ Tuân theo những quy tắc thích hợp; ⑥ [Fàn] (Họ) Phạm.


meanings:
→ hoa quang viện phạm thiền sư 華光院範禪師; → hoa quang phạm thiền sư 華光範禪師


meanings:
① Chữ triện. ||② Bây giờ các tranh sách in hay dùng chữ triện cho nên cũng gọi danh tự người là triện. Quan viên tiếp nhận lấy ấn gọi là tiếp triện 接篆 cùng một nghĩa ấy.


meanings:
Lối chữ triện: 大 篆 Lối chữ đại triện; 小篆 Lối chữ tiểu triện.


meanings:
(1704-1767) Thiền tăng đời Thanh, họ Vạn, tự Nhượng Sơn, hiệu Lĩnh Vân, người xứ Cù Châu, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Lôi Nham Đạo An, đời thứ 37 hệ Thanh Nguyên. Lần lượt trụ chùa Phương Thiện ở Thê Thuỷ, chùa Long Tường ở Tú Khê. Tác phẩm: Nam Bình tục chí, Lĩnh Vân thi thảo.


meanings:
① Thiên. Phàm một bài văn đoạn sách nào mà có đầu có đuôi đều gọi là thiên. Như sách Luận ngữ 論語 có hai mươi thiên. Một bài thơ cũng gọi là một thiên.


meanings:
① Phần, thiên: 第一篇 Phần thứ nhất; 每一篇都包括五章 Mỗi phần gồm 5 chương; ② Bài: 寫了兩篇文章 Viết hai bài; ③ Trang: 這本書缺了一篇 Cuốn sách này thiếu mất một trang.


meanings:
two kinds of classifications of precepts


meanings:
① Ðắp đất, lèn đất. Xây đắp cái gì cũng phải lên cái nền cho tốt đã, cho nên các việc xây đắp nhà cửa đều gọi là kiến trúc 建築. ||② Nhà ở.


meanings:
Đánh. Lâm Tế ngữ lục ghi: »師 於 大 愚 脅 下 築 三 拳。 – Sư đánh ba thoi vào hông Đại Ngu«.


meanings:
① Xây, làm, bắc, đắp, trúc: 建築 Kiến trúc; 築工事 Xây công sự; 築路 Đắp (làm) đường; 築橋 Bắc cầu; ② (văn) Nhà ở. Xem 築 [zhú].


meanings:
Đụng nhằm chạm phải một cách bất ngờ, ngầm chỉ nhanh chóng lãnh ngộ thiền pháp. Mật Am ngữ lục ghi: »府 中 歸 上 堂。 一 出 一 入。 一 動 一 靜。 酒 肆 茶 坊、 紅 塵 鬧 市。 豬 肉 案 頭。 驀 然 築 著 磕 著。 如 虎 戴 角。 凜 凜 風 生。 – Sư từ phủ trở về, thượng đường: Mỗi một động tác ra vào, mỗi một hành vi động tịnh, hoặc ở quán rượu phòng trà hoặc ở chợ búa náo nhiệt hoặc ở nơi hàng thịt, chợt lãnh ngộ thiền pháp. Khi ấy giống như cọp mọc thêm sừng, oai phong lẫm liệt«.


meanings:
(văn) Cái hòm nhỏ, cái tráp: 藤篋 Va li mây.


meanings:
① Vân đương 篔簹 một giống tre rất to rất dài. Ta gọi là tre lộc ngộc.


meanings:
【篔簹】vân đương [yúndang] (văn) Tre to (dài mấy trượng, chu vi một thước năm sáu tấc, mọc ở bờ nước).


meanings:
(văn) ① Lồng, chuồng, cũi; ② 【篝火】câu hoả [gouhuô] Lửa rừng, lửa trại.


meanings:
① Cướp lấy, giết vua để lên làm vua gọi là soán vị 篡位 cướp ngôi.


meanings:
Cướp (lấy), đoạt, tiếm, tiếm đoạt: 篡權 Tiếm quyền, cướp quyền.


meanings:
① Hậu, thuần nhất không có cái gì xen vào gọi là đốc, như đốc tín 篤信 dốc một lòng tin, đôn đốc 敦篤 dốc một lòng chăm chỉ trung hậu, v.v. Luận ngữ: Ðốc tín hiếu học, thủ tử thiện đạo 篤信好學，守死善道 vững tin ham học, giữ đạo tới chết. ||② Ốm nặng.


meanings:
① Dốc lòng, trung thành: 篤志 Dốc chí, dốc lòng; 篤行而不倦 Bền bỉ không mệt mỏi; ② (Bệnh tình) trầm trọng: 危篤 Nguy ngập, nguy cấp.


meanings:
① Tất lật 觱篥 cái còi, cái kèn loa. Dùng để làm hiệu trong quân.


meanings:
① Lược bí (lược dày); ② Chải, gỡ (bằng lược bí): 篦頭 Gỡ đầu, chải tóc (bằng lược bí).


meanings:
① Cừ trừ 籧篨 cái chiếu trúc. ||② Bệnh ỏng bụng.


meanings:
(văn) ① Chiếc chiếu tre thô; ② Bụng õng. Xem 籧.


meanings:
① Cái rây, cái sàng, cái giần; ② Sàng, giần, rây: 篩米 Giần gạo; 篩煤 Sàng than; ③ (đph) Khua, đánh: 篩了三下鑼 Đánh ba tiếng thanh la.


meanings:
① Cái sáo tám lỗ. Kinh Thi có câu: Bá thị xuy huân, trọng thị xuy trì 伯氏吹壎，仲氏吹篪 anh thổi còi, em thổi sáo. Vì thế nên anh em hoà mục gọi là huân trì 壎篪.


meanings:
(văn) Ống sáo tám lỗ: 伯氏吹壎，仲氏吹篪 Anh thổi còi em thổi sáo (Thi Kinh); 壎篪 Anh em hoà thuận.


meanings:
① Nan tre, các loài tre nứa cành cây dùng đan đồ được đều gọi là tất. Như tất môn 篳門 cửa phên, tất lộ 篳路 xe đan bằng tre.


meanings:
Nan tre, phên, giậu: 篳門 Cửa phên; 篳路 Xe đan bằng tre; 竹篳 Phên tre.


meanings:
① Mái giắt lá. Ðan phên giắt lá để che mui thuyền gọi là bồng. Nguyễn Du 阮攸: Ỷ bồng thiên lí vọng 倚篷千里望 dựa mui thuyền trông ra xa nghìn dặm. Tục gọi bồng là cái buồm thuyền, như trương bồng 張篷 dương buồm, lạc bồng 落篷 cuốn buồm, v.v.


meanings:
① Mui: 船篷 Mui thuyền; 車篷 Mui xe; 敝篷車 Xe mở (không) mui; ② Buồm: 扯篷 Kéo buồm; 張篷 Gương buồm; 落篷 Cuốn buồm.


meanings:
① Cái xe bằng tre, tục gọi đăng sơn là đâu tử 篼子.


meanings:
① Cật tre. ||② Lấy cật tre đan làm cánh phên để bọc đồ cũng gọi là miệt.


meanings:
Lạt, nan, cật (tre hoặc mây): 篾席 Phên cót; 篾匠 Thợ đan lát.


meanings:
① Cái chiếu, ông Tăng Tử 曾子 lúc sắp chết, gọi các kẻ hầu vào thay chiếu, vì thế nên người ta gọi các kẻ ốm nguy là dịch trách 易簀.


meanings:
(văn) Chiếu tre: Đổi chiếu, (Ngb) bệnh nặng sắp chết.


meanings:
① Sum họp, súm xít, như nhất thốc 一簇 một bụi. ||② Mũi tên, tục cái gì rất mới là thốc tân 簇新. ||③ Một âm là thấu. Thái thấu 太簇 tên luật nhạc.


meanings:
① Xúm lại, xúm xít, túm lại: 簇擁 Quây quần, xúm quanh, quấn quýt, xoắn xít; ② (loại) Cụm, khóm, bó, chùm (hoa cỏ): 一簇 Một bụi; 一簇鮮花 Một bó hoa tươi; ③ Đám, nhóm, lũ, toán, tốp (người): 一簇人馬 Một đám người; ④ Đàn, bầy (loài vật): 蜂簇 Đàn ong; ⑤ (văn) Mũi tên; ⑥ 【簇新】thốc tân [cùxin] Mới tinh, mới toanh, mới nguyên (thường chỉ quần áo).


meanings:
① Chức phụ, vợ lẽ gọi là sứu thất 簉室.


meanings:
(văn) ① Phó, người theo hầu; ② Xe hộ tống; ③ 【簉室】sứu thất [zàoshì] (văn) Vợ lẽ.


meanings:
① Phủ quỹ 簠簋 cái bình đựng xôi cúng. Tục cũng gọi cái bát đựng đồ ăn.


meanings:
(văn) ① Cái mâm tre tròn để đựng xôi cúng; ② Bát (chén) đựng thức ăn.


meanings:
【簌簌】thốc thốc [sùsù] (thanh) ① Sột soạt: 簌簌地響 Tiếng sột soạt; ② Ròng ròng: 熱淚簌簌地落下 Nước mắt ròng ròng.


meanings:
Sọt, gùi: 字紙簍兒 Sọt rác, sọt đựng giấy loại.


meanings:
① Cái thẻ tre. Ðời xưa chưa có giấy viết vào thẻ tre gọi là giản trát 簡札, vì thế nên gọi sách vở là giản. Như đoạn giản tàn biên 斷簡殘編 sách vở đứt nát. Bây giờ gọi phong thơ là thủ giản 手簡 là vì lẽ đó. ||② Mệnh vua sai đi gọi là giản thư 簡書 vì thế nên phong quan gọi là đặc giản 特簡 hay giản thụ 簡授. ||③ Kén chọn, phân biệt, như giản luyện 簡練 kén chọn, giản duyệt 簡閱 chọn lọc, v.v. ||④ Giản dị, qua loa. Ðãi người nhạt nhẽo vô lễ gọi là giản mạn 簡慢. ||⑤ Xem, duyệt xem. ||⑥ To, lớn. ||⑦ Can. ||⑧ Thực.


meanings:
① Thẻ tre (dùng để ghi chép thời xưa); ② Thư từ: 書簡 Thư từ; ③ Giản dị, giản đơn, qua loa, sơ sài: 簡慢 (Đối đãi) qua loa vô lễ, thờ ơ; 簡簡單 Đơn giản, sơ sài; ④ Chọn lọc người: 簡撥 Cất nhắc, chọn lọc (người); 簡閱 Chọn lọc; ⑤ (văn) Xem, duyệt xem; ⑥ (văn) To, lớn; ⑦ (văn) Can; ⑧ (văn) Thực. 【簡直】giản trực [jiănzhí] (pht) Thật, thật là, rõ ràng: 我簡直不知 怎麼辦 Tôi thật không biết làm thế nào; 簡直胡說 Rõ ràng là nói láo; 你簡直是糊涂 Anh này thật là hồ đồ; ⑨ [Jiăn] (Họ) Giản.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, tên Thanh Giản, do tính tình giản dị, trong sạch, lại là người xứ Hàng Châu, nên người đời gọi sư là »Giản Chiết Khách«. X. Thanh Giản.


meanings:
Ngắn gọn. Tiết Nghệ ngôn trong NĐHN q. 29 ghi: »少 室 心 印、 豈 落 文 彩？ 古 人 聊 爲 接 引 之 計、 始 掛 唇 吻、 然 皆 渾 朴 簡 直、 刻 的 示 人。 – Tâm ấn Thiếu Thất há câu nệ vào việc trau chuốt lời nói câu văn? Người xưa tạm vì kế tiếp dẫn mà mượn lời nói, nhưng đều hồn hậu, chất phác, ngắn gọn, chuẩn xác và trong sáng để dạy người«.


meanings:
→ cao đình giản thiền sư 高亭簡禪師; → lương sơn giản thiền sư 梁山簡禪師


meanings:
to delimit, clarify, select, for the sake of clearing away error in a rational argument


meanings:
(văn) Cái sọt đựng đất: 功虧一簣 Chỉ một sọt nữa là xong, (Ngb) mười phần được chín lại bỏ dở.


meanings:
① Cái dù, làm như cái ô, trên lợp bằng lá, để che mưa nắng.


meanings:
① Cái vè đồng, lấy đồng mỏng dát làm mạng, để trong lỗ tiêu hay sáo để thổi cho kêu gọi là hoàng. ||② Tiếng nhạc, phàm tiếng gì có vẻ êm dịu dễ lọt tai gọi là hoàng. Kinh Thi 詩經 có câu: Sảo ngôn như hoàng 巧言如簧 nói khéo như rót, lấy lời đường mật mà làm cho người ta mê hoặc, gọi là hoàng cổ 簧鼓 cũng noi ý ấy. Trang Tử 莊子: Sử thiên hạ hoàng cổ dĩ phụng bất cập chi pháp 使天下簧鼓以奉不及之法 (Biền mẫu 駢拇) khiến người ta mê hoặc về tiếng đồng tiếng phách để tôn sùng cái phép không tới. ||③ Máy móc có sức găng mạnh gọi là hoàng (lò xo).


meanings:
① Cái lưỡi gà, cái vè đồng (trong kèn, sáo); ② Lò xo, dây cót: 鎖簧 Lò xo khóa; 手表的簧斷了 Dây cót đồng hồ đeo tay đứt rồi; ③ (văn) (Tiếng nhạc) du dương, mê li, như rót vào tai: 巧言如簧 Lời nói khéo như rót vào tai; 簧鼓 Tiếng trống mê li.


meanings:
(văn) Cây xà ngang làm giá để treo chuông, khánh (như 筍(1) nghĩa ③).


meanings:
① Cái trâm cài đầu. ||② Bỏ quan về gọi là trừu trâm 抽簪. ||③ Nhanh, mau, vội. Như vật nghi bằng hạp trâm 勿疑朋盍簪 (Dịch Kinh 易經) không ngờ thì bạn bè mau lại họp. ||④ Cài, cắm.


meanings:
① Trâm (cài đầu): 簪子 Cái trâm; 插簪 Cài trâm; 抽簪 Rút trâm ra, (Ngb) bỏ quan về; ② (văn) Nhanh, mau, vội: 勿疑朋盍簪 Không ngờ bè bạn mau lại họp; ③ (văn) Cài, cắm.


meanings:
① Cái tiêu, tức là cái sáo thổi dọc. Nguyễn Du 阮攸: Tiêu cổ đông đông sơ xuất môn 簫鼓鼕鼕初出門 tiếng tiêu, tiếng trống ầm ĩ lúc mới ra đến cửa (sông). ||② Cái đốc cung.


meanings:
① Ống sáo, ống tiêu; ② (văn) Cái đốc cung.


meanings:
① Cái xà ngang để treo chuông treo khánh.


meanings:
(văn) Cây xà ngang để treo chuông, khánh.


meanings:
① Mái nhà. ||② Cái diềm, vành, như mạo diêm 帽簷 diềm mũ, vành mũ.


meanings:
① Dê, dê gạo cho sạch cám, gọi là bá. Cái nia để dê gọi là bá ki 簸箕.


meanings:
① Sảy, dê (rê): 簸米 Sảy gạo; ② Xóc, lắc: 顛簸 Lắc lư, xóc. Xem 簸 [bò].


meanings:
【簸箕】bá ki [bòji] Cái ki, cái mẹt. Xem 簸 [bô].


meanings:
(văn) ① Roi ngựa, gậy; ② Cái ống trong nhạc khí.


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ thiêm 籤, nghĩa là viết chữ lên cái thẻ tre làm dấu hiệu. ||② Ðề tên, kí tên, như thiêm danh 簽名 đề tên, kí tên vào.


meanings:
① Kí, kí kết: 草簽 Kí tắt; 簽訂協定 Kí hiệp định; ② Ghi: 簽注意見 Ghi ý kiến; ③ Mẩu giấy đánh dấu, nhãn: 標簽兒 Nhãn, nhãn hiệu; 書簽兒 Mẩu giấy đánh dấu trang sách. Cv. 簽兒; ④ Lá thăm (để rút số), lá xăm (để xin xăm, đoán cát hung): 抽簽 Rút thăm; ⑤ Que con, tăm: 牙簽兒 Cây tăm; 竹簽兒 Cây thăm. Cv. 簽子 hay 簽兒.


meanings:
① Bức rèm, cái mành mành. Ngày xưa vua còn bé thì mẹ vua buông mành sử việc triều chính gọi là thùy liêm 垂簾, vua lớn lên, giao trả lại việc triều chính gọi là triệt liêm 撤簾. ||② Các quan đồng khảo thi hương thi hội gọi là liêm quan 簾官, chức giữ việc chấm văn gọi là nội liêm 內簾, chức giữ việc thu giữ quyển thì gọi là ngoại liêm 外簾.


meanings:
① Bức mành (quán hàng): 酒簾 Bức mành quán rượu; ② Bức sáo, rèm, mành: 葦簾 Mành sậy; 窗簾兒 Rèm cửa sổ; 門簾兒 Rèm cửa; ③【簾官】liêm quan [liánguan] Quan chấm thi hương thời xưa;【內簾】nội liêm [nèilián] Chức giữ việc chấm văn; 【外簾】ngoại liêm [wài lián] Chức giữ việc thu quyển thi.


meanings:
① Sổ sách, phàm những sách vở đặt ra để tùy thời ghi chép các sự vật đều gọi là bộ. ||② Lỗ bộ 鹵簿 các nghi vệ hầu hạ. ||③ Cái hốt. ||④ Một âm là bạc. Cái liếp, cái né. Như tàm bạc 蠶簿 cái né tằm, cũng như chữ bạc 箔.


meanings:
① Sổ, vở: 日記簿 Sổ nhật kí; 練習簿 Vở bài tập; ② (văn) Cái hốt; ③ Xem 鹵簿 [lưbù].


meanings:
(văn) ① Lối chữ trứu (chữ đại triện); ② Diễn giải (kinh sách).


meanings:
① Cái giỏ xách tay để đựng các đồ mua bán cho tiện (cái thùng có quai, cái làn).


meanings:
① Giỏ, làn: 竹籃 Giỏ tre; 花籃兒 Làn hoa, lẵng hoa; ② Rổ (vòng sắt có lưới, đặt trên giá bóng rổ): 投籃兒 Ném bóng vào rổ.


meanings:
（梵 śalākā，巴 salākā，藏 thur-ma、tshul-śiṅ）音譯舍羅。即指以竹、木、銅、鐵等作成之細棒。長約一寸，粗如小指。多用于僧團舉行布薩或滅諍時計算僧衆人數。《四分律删繁補闕行事鈔》卷上四雲（大正40·34c）︰<#>‘行籌者，爲檀越問僧不知數，佛令行籌，不知沙彌數，行籌數之。（中略）籌極短，幷五指，極長拳一肘，極粗不過小指，極細不得减箸。有客來不知，行籌收取數之，一人行一人收，乃至收已數之，知數已唱言︰比丘若干，沙彌若干，出家人和合若干。’<#>《四分律》卷四十七雲（大正22·918c）︰‘世尊以無數方便呵責已，告諸比丘，應滅此諍用多人語，聽行舍羅。’<#>又，籌不僅限用于滅諍或布薩時，亦可用于平常計算物數。如《阿育王經》卷十所述，優波笈多每度弟子一人，即取一籌投于石室爲記。此外，如厠時用以揩拭不淨之木橛，亦稱作籌，然其制略異，一般長約八寸，呈三角形，粗如拇指，或有塗漆者。<#>［參考資料］　《五分律》卷十八；《十誦律》卷二十；《中天竺衛國祇洹寺圖經》卷下；《四分律行事鈔資持記》卷下一；《禪林象器箋》〈器物門〉。<#>


meanings:
① Cái thẻ đếm (cái đồ để tính sổ). Ðánh cờ đánh bạc hơn nhau một nước gọi là lược thắng nhất trù 略勝一籌, cái dùng để ghi số chén rượu đã uống gọi là tửu trù 酒籌. Sách Thái bình ngự lãm 太平御覽 có chép truyện ba ông già gặp nhau, hỏi tuổi nhau, một ông già nói: Hải thuỷ biến tang điền, ngô triếp hạ nhất trù, kim mãn thập trù hĩ 海水變桑田，吾輒下一籌，今滿十籌矣 nghĩa là nước bể biến ra ruộng dâu, tôi bỏ một cái thẻ, nay vừa đầy mười cái thẻ rồi, tức là đúng một trăm tuổi. Vì thế chúc người thọ gọi là hải ốc thiêm trù 海屋添籌. ||② Trù tính, toan tính. Bó tay không có một kế gì nữa gọi là nhất trù mạc triển 一籌莫展.


meanings:
① Cái thẻ (để đếm, bằng tre, gỗ hoặc xương v.v...): 竹籌 Thẻ tre; ② Trù tính, tính toán, sắp xếp: 統籌兼顧 Trù tính chung, chiếu cố mọi mặt; 一籌莫展 Bó tay không tính toán gì được nữa; ③ (văn) Nước cờ, nước bài: 略勝一籌 Hơn nhau một nước.


meanings:
Bàn bạc tính toán, chỉ cho rơi vào vọng niệm. Theo Thiền gia, đây là điều đại kị của việc tham thiền ngộ đạo. Tiết Bác Sơn Hoà thượng truyện trong Nguyên Lai quảng lục q. 35 ghi: »和 尚 曰： 向 後 還 有 事 也 無？ 壽 昌 曰： 老 僧 只 知 二 時 鬻 飯、 不 復 知 有 向 後 事。 又 問、 壽 昌 曰： 汝 後 得 坐 披 衣、 幸 無 籌 策 足 矣。 遂 命 秉 拂。 – Hoà thượng hỏi: Có việc sau này chăng? Thọ Xương đáp: Lão tăng chỉ biết hai thời cơm cháo, không còn nghĩ đến việc sau này. Lại hỏi, Thọ Xương đáp: Về sau ông được ngồi mặc áo, mong ông không rơi vào vọng niệm. Nghe nói rồi Hoà thượng vâng lệnh lên toà thuyết pháp«.


meanings:
① Sách vở, sổ sách. Sách để ghi chép mọi sự cũng gọi là tịch. ||② Quê ở, đời đời làm dân ở một chỗ gọi là dân tịch 民籍, vì đi buôn mà làm nhà ở một nơi khác gọi là thương tịch 商籍. Sổ chép số dân gọi là hộ tịch 戶籍. ||③ Dẫm, xéo. Thửa ruộng nào vua thân chinh xéo xuống cày gọi là tịch điền 籍田. ||④ Tịch tịch 籍籍 tiếng nói rầm rầm, người nào có tiếng trong đời gọi là tịch thậm đương thời 籍甚當時. ||⑤ Tịch kí, nghĩa là bao nhiêu của cải đều biên vào sổ quan sung công cả. ||⑥ Bừa bãi, như lang tịch 狼籍. Ta quen đọc là lang tạ. Nguyễn Du 阮攸: Lang tạ tàn hồng vô mịch xứ 狼籍殘紅無覓處 cánh hồng tàn rụng ngổn ngang, biết tìm đâu?


meanings:
① Sách, sổ sách: 古籍 Sách cổ; 名籍 Danh sách; 經籍 Kinh sách, kinh sử; ② Quê quán, nguyên quán: 南定省籍同胞 Đồng bào nguyên quán tỉnh Nam Định; ③ Tịch (quan hệ phụ thuộc): 党籍 Đảng tịch; 越南國籍 Quốc tịch Việt Nam; ④ (văn) Giẫm, xéo: 籍田 Ruộng do vua thân chinh xéo xuống cày; ⑤ (văn) Tịch biên sung công, tịch kí; ⑥ Xem 狼籍 [lángjí].


meanings:
① Ðọc sách, diễn giải nghĩa sách. ||② Sử trứu 史籒 tên quan thái sử đời Chu Tuyên Vương 周宣王, làm ra lối chữ triện lớn 大篆, vì thế có lối chữ trứu 籒. Cũng viết là 籕.


meanings:
① Ðồ lục 圖籙 sách mệnh của thiên thần cho. Vua được làm chủ cả thiên hạ gọi là ưng đồ thụ lục 膺圖受籙. Cũng viết là 應圖受籙.


meanings:
① Bùa: 符籙 Bùa chú; ② Sổ sách: 圖籙 Sách mệnh của thiên thần cho; 膺圖受籙 Vua được làm chủ cả thiên hạ.


meanings:
① Tiên khanh 籛鏗 tức ông Lão Bành (Bành tổ 彭祖).


meanings:
(văn) ① Khu vườn của vua chúa có vật che chắn bao quanh để cấm người qua lại; ② Vật che chắn bao quanh khu vườn; ③ Rào tre để nuôi cá trong ao.


meanings:
① Cái tiêu. ||② Phàm những chỗ hư không phát ra tiếng đều gọi là lại, như thiên lại 天籟 tiếng trời, địa lại 地籟 tiếng đất, v.v.


meanings:
① Ống tiêu (cổ); ② Âm thanh, tiếng kêu (của thiên nhiên): 萬籟俱寂 Im phăng phắc, vắng vẻ tĩnh mịch; 天籟 Tiếng trời; 地籟 Tiếng đất.


meanings:
① Cái lồng đan bằng tre để đựng đồ hay đậy đồ. ||② Cái bu, để nhốt chim gà. Bắt người giam lại gọi là tù lung 囚籠. ||③ Một âm là lộng. Cái hòm đan bằng tre.


meanings:
Cái lồng, hoặc cái rương làm bằng tre, Thiền tăng lúc hành cước khoác sau lưng để đựng đồ vật. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1020 hạ) ghi: »黃 龍 南 和 尚 曰： 予 昔 同 文 悅 遊 湖 南。 見 衲 子 擔 籠 行 腳 者。 – Hoà thượng Hoàng Long Nam nói: Ta trước kia cùng Văn Duyệt đi đến Hồ Nam, thấy Thiền tăng mang rương đi hành cước«.


meanings:
① Lồng, cũi, giỏ, chuồng: 竹籠 Lồng tre; 木籠 Cũi gỗ; 雞籠 Chuồng gà; ② Xửng: 蒸籠 Cái xửng; 小籠包子 Bánh bao xửng nhỏ. Xem 籠 [lông].


meanings:
① Bao phủ, che, toả, lồng: 煙籠霧罩 Khói toả sương che; 煙籠寒水月籠沙 Khói lồng nước lạnh trăng lồng cát (Đỗ Mục: Bạc Tần Hoài); ② Lồng, cũi: 鳥籠 Lồng chim; 關在籠裡 Nhốt trong cũi. Xem 籠 [lóng].


meanings:
【籠葱】 lung thông [lóngcong] (Cỏ cây) sum sê, xanh tươi, tốt tươi. Cg. 葱籠 hoặc 蔥籠 [conglóng].


meanings:
Trói buộc. Tiết Lạc Phố Hoà thượng trong TĐT q. 9 ghi: »識 鎖 難 開、 疑 网 籠 牢。 – Gông xiềng của thức (tình) khó mở, lưới nghi trói buộc«.


meanings:
Khống chế, trói buộc, bao phủ. Tiết Viên Ngộ Cần Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »千 聖 籠 羅 不 住。 – Ngàn thánh khống chế chẳng được«.


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ thiêm 簽 nghĩa là viết chữ lên trên cái thẻ tre đề làm dấu hiệu. ||② Nhọn, xâu. Lấy kim xâu suốt vật gì gọi là thiêm. ||③ Nhật Bản gọi sự sổ số là phú thiêm 富籤 nghĩa là rút số để phân được thua vậy. Cuối đời nhà Thanh cho quan được xổ số để lấy lời gọi là thiêm quyên 籤捐. ||④ Cái thẻ, các đình chùa dùng để cho người xóc mà xem xấu tốt.


meanings:
① Cái thược, giống cái áo mà ngắn. ||② Then khoá.


meanings:
① Cái thược (một loại ống sáo ngắn thời cổ); ② Đơn vị đong lường thời xưa; ③ Then khóa.


meanings:
(văn) ① Chiếu tre thô; ② 【籧篨】cừ trừ [qúchú] (văn) Bệnh õng bụng.


meanings:
① Cái biên, ngày xưa dùng để bày hoa quả và xôi để cúng tế.


meanings:
Cái biên (vật thời xưa dùng bày hoa quả và xôi để cúng tế).


meanings:
① Cái lờ, cái đó. Cái đồ đan bằng tre để bắt cá.


meanings:
(Cái) cừ, đăng, đó, nò (đồ dùng để bắt cá).


meanings:
① Bờ rào, bờ giậu, đan tre chắn luỹ xung quanh gọi là li. Ðào Uyên Minh 陶淵明: Thải cúc đông li hạ, du nhiên kiến nam sơn 採菊東籬下，悠然見南山 hái cúc dưới bờ rào đông, nhàn nhã nhìn núi nam.


meanings:
① Xem 笊篱 [zhàolí]; ② Bờ giậu, bờ rào, hàng rào: 竹籬茅舍 Nhà tranh giậu nứa.


meanings:
① Cái rá vo gạo (đồ đan bằng tre dưới vuông trên tròn).


meanings:
① Cái hòm đóng bằng tre. Hoàng kim mãn doanh, bất như nhất kinh 黃金滿籯，不如一經 vàng đầy rương không bằng một cuốn kinh sách.


meanings:
① Kêu, gọi, thỉnh cầu. Như hô dụ vô môn 呼籲無門 không chỗ kêu cầu.


meanings:
(văn) Kêu gọi, thỉnh cầu: 呼籲無門 Không chỗ kêu cầu.


meanings:
① Gạo. ||② Mễ đột thước tây (mètre), gọi tắt là mễ. ||③ Nhật Bản gọi châu Mĩ là châu Mễ 洲米, nước Mĩ là nước Mễ.


meanings:
① Gạo; ② Chỉ những loại ngũ cốc đã bỏ vỏ: 小米 Kê; 花生米 Lạc (lạc nhân); ③ Mét, thước tây; ④ [Mê] (Họ) Mễ.


meanings:
→ thương châu mễ thương hoà thượng 滄州米倉和尚


meanings:
Thiền tăng đời Đường, còn gọi là »Thất sư«; nối pháp Thiền sư Linh Hựu, thuộc tông Quy Ngưỡng. Sư trở về chùa Thọ Nghiệp ở phủ Kinh Triệu (nay là Tây An). Có một vị lão túc hỏi: »Đoạn dây thừng trong đêm trăng, người đời gọi là con rắn; chưa biết Thất sư thấy Phật gọi là gì? Sư đáp: Nếu có Phật kiến tức đồng với chúng sinh«. Sư giỏi biện tài, nổi tiếng vào thời ấy.


meanings:
① Bột gạo, phấn gạo. Phàm vật gì tán nhỏ đều gọi là phấn cả. ||② Tan nhỏ, như phấn cốt 粉骨 tan xương. ||③ Phấn xoa, đàn bà dùng để trang sức. ||④ Phấn sức, làm sự gì không cần sự thực mà chỉ vụ về bề ngoài gọi là phấn sức 粉飾.


meanings:
① Bột:麵粉 Bột mì; 奶粉 Sữa bột; 花粉 Phấn hoa; ② Phấn: 脂粉 Phấn sáp;脂涂抹粉 Đánh phấn tô son; ③ (đph) Quét vôi: 墻剛粉過 Tường mới quét vôi; ④ Màu trắng: 粉蝶 Bươm bướm trắng; ⑤ 粉色 Màu hồng; 粉牡丹 Hoa mẫu đơn hồng; 這塊綢子是粉的 Tấm lụa này màu hồng; ⑥ Bún, bánh phở, miến: 肉末炒粉 Thịt băm xào miến.


meanings:
① Hạt gạo, hạt lúa, vật gì nhỏ mà rời từng hạt đều gọi là lạp. ||② Ăn gạo.


meanings:
① Hạt: 頭粒兒 Hạt đậu; 鹽粒 Hạt muối; ② (loại) Viên, hạt: 一粒米 Một hạt gạo; 三粒子彈 Ba viên đạn; ③ (văn) Ăn gạo.


meanings:
① Tao phách 糟粕 cặn rượu, bã giả. Phàm cái gì không có tinh tuý đều gọi là tao phách.


meanings:
(văn) Bã: 大豆粕 Bã đậu; 糟粕 Bã rượu, (Ngr) Cặn bã.


meanings:
① Vầng to, như thô tế 粗細 vầng to nhỏ, dùng để nói về chu vi to hay nhỏ. ||② Thô, không được nhẵn nhụi tinh tế. ||③ Thô suất, thô thiển, sơ suất, quê kệch.


meanings:
① To, lớn: 這棵樹很粗Cây lớn quá; 這種線太粗Thứ chỉ này to quá; ② Thô, thô sơ, sơ sài: 粗細有別 Phân biệt giữa thô sơ và tinh tế; 去粗存精Bỏ cái thô giữ cái tinh; ③ Rậm, đậm: 粗眉大眼Mắt to mày rậm; 這一筆寫粗了Nét (bút) này đậm quá; ④ Cánh, thô, to (hạt): 粗沙糖 Đường kính cánh; 這種面比那種粗 Bột này thô hơn bột kia; ⑤ (Tiếng nói) thô, lớn, to: 嗓音很粗 Tiếng nói thô quá; 粗聲大氣 Lớn tiếng, to tiếng; ⑥ Sơ ý, đãng trí, cẩu thả, không kín đáo: 心太粗 Sơ ý quá, thật là sơ suất; ⑦ Thô (tục), không nhã: 說話很粗 Ăn nói thô quá, nói tục quá; ⑧ Bước đầu, tạm được, sơ sơ, qua loa: 粗具規模 Quy mô bước đầu; 粗知一二 Biết sơ sơ một tí; 粗讀Xem (đọc) qua loa.


meanings:
Tức là nhai ẩu, tuy dễ no bụng nhưng lại khó tiêu; nhai kĩ ăn chậm chẳng những khó đói mà còn thưởng thức hương vị và lại bổ dưỡng. Trong Thiền tông mượn thành ngữ này để chỉ nếu có thể tu hành miên mật thì có ngày thể ngộ, sau cùng quyết định đắc đạo. Tắc 48 trong Vô Môn Quan (Đại 48, 298 hạ) ghi: »若 能 下 得 此 三 轉 語、 便 可 以 隨 處 作 主、 遇 緣 即 宗。 其 或 未 然、 麤 餐 易 飽、 細 嚼 難 飢。 – Nếu có thể hạ được ba chuyển ngữ này, liền có thể tùy chỗ làm chủ, gặp duyên chính là chủ. Nếu chưa được như thế thì cần phải tu hành miên mật mới có thể chứng ngộ«.


meanings:
① Dính: 粘 在一起 了 Dính vào nhau;糖粘牙 Kẹo dính răng; ② Dán: 粘信封 Dán phong bì, dán bao thơ. Như 黏 [nián] (bộ 黍).


meanings:
（Sogdh）西域古國。位在帕米爾以西，錫爾河與阿姆河二大河之間，相當于烏茲別克共和國，中心都市爲撒馬爾幹（Samarkaand）。盛産米、麥等農作物。此地原屬波斯帝國，亞歷山大大帝東征時納爲其版圖，後成爲大夏王國的一部份。前漢時屬于康居國，其後相繼受大月氏、貴霜王朝、薩珊朝波斯、■噠、突厥所支配。在我國南北朝時代，此地亦稱爲胡。唐·玄奘稱之爲窣利。《隋書》、《舊唐書》、《新唐書》稱之爲康國，但此康國幷非指康居國。<#>此國自古即爲東西交易的中心地之一，居民屬伊朗系，擅長經商，用粟特語，信奉祅教。但在八世紀以後由于阿拉伯人的入侵而轉信回教。若據《北史》、《隋書》〈西域列傳〉卷四十八、《唐書》等所載，此地祅佛二教皆曾流行。又，《大唐西域記》卷一謂窣利乃素葉水城至阿姆河以北一帶的地方。近人曾在素葉水城發現祅教教徒的墓地（七、八世紀）、基督教的教堂遺址與墓地（八世紀），以及兩處佛教寺院的遺址。十三世紀，該國因成吉思汗的侵略，曾一度荒廢。1369年復興。1868年爲蘇俄所占領，其後爲蘇俄聯邦所屬。蘇聯解體後乃告獨立。<#>此國所用的粟特語，屬中期伊朗語的東方方言之一，從右而左橫寫，後成爲政治、通商及宗教等交流時的共同語言及媒介語言，而爲東西土耳其斯坦所廣用。以粟特語所書寫的文獻，其分布範圍甚廣，東至吐魯蕃（高昌）、克羅蘭那（樓蘭），甚至遠至敦煌及長安，北至外蒙古的喀拉巴爾加斯姆，南至印度的最北部、西藏高原西南方的拉達克。近年從中亞發現甚多粟特語文獻，其中在敦煌千佛洞與吐魯蕃盆地曾發現粟特語佛典，如敦煌出土的《長爪梵志請問經》、《維摩詰所說經》、《佛說觀佛三昧經》、《楞伽阿跋多羅寶經》、《央掘魔羅經》、《善惡因果經》（僞經）等，吐魯蕃盆地出土的《金剛般若波羅蜜經》、《金光明最勝王經》、《大般涅槃經》等經斷片。此等佛典大多是漢文佛典的轉譯或翻譯，其成立年代據推測大約是在七世紀後半至八世紀前半之間。<#>◎附一︰〈粟特文獻〉（編譯組）<#>粟特文獻，指以屬于中世伊朗語系之粟特（Soghd）語所書寫的文獻。粟特語爲西域古國粟特國居民所使用的語言，其國以現今撒馬爾幹（Samarkaand）爲中心，位在錫爾河與阿姆河二大河之間。此地人民擅長經商，活動範圍遍及中亞東半的廣泛地區。粟特語曾經成爲中亞一帶政治、通商及宗教等交流時的共同語言，因此粟特文獻的分布範圍甚廣。<#>粟特語文獻的種類雜多，大致可分爲宗教與世俗二類。宗教文獻方面包括佛教、摩尼教、基督教等，今所發現者，以佛典類爲多。粟特語佛典大多轉譯自漢文佛典，有《維摩詰所問經》、《蓮華寶珠陀羅尼》、《青頸陀羅尼》、《藥師如來本願功德經》、《楞伽阿跋多羅寶經》等等，大部份是在敦煌千佛洞發現的。另外，在吐魯蕃發現有摩尼教及基督教的經典。<#>世俗文獻中，于敦煌之西所發現的書簡類，系粟特文獻中最古老的資料，依伯希和等人的推定，當系西元二至六世紀之遺物。然亦有人推定爲四世紀初所書寫者。又，在撒馬爾幹西方亦發現寫在紙、皮、木上，有關經濟、法律的文書。另在西藏西端的拉達克與蒙古高原，發現有以粟特語寫成的碑文。其中，拉達克碑文大約作于九世紀中葉，是屬于最晚期的粟特文獻。<#>◎附二︰護雅夫著·張桐生譯〈粟特人與佛教〉（摘錄自《絲路與佛教文化》）<#>粟特語佛典的出土地爲敦煌的千佛洞和吐魯蕃盆地。敦煌千佛洞的佛典是由英國的斯坦因、法國的伯希和和俄國的奧登柏格所發現的；吐魯蕃盆地的佛典則是由德國的古留維第爾和魯可克所發現的，他們都分別將獵物帶回了自己的國家。<#>在這些佛典裏面，數目龐大而在研究上又有相當進展的是敦煌出土的佛典，這些佛典都是斷片或一部份，下面就不按順序的把它們舉出來︰《長爪梵志請問經》、《Vessantara本生譚》（據說與《太子須大拿經》有很大的不同）、《觀世音菩薩秘密藏如意輪陀羅尼神咒經》、《維摩詰所說經》、《佛說觀佛三昧海經》、《金剛般若波羅蜜經》、《楞伽阿跋多羅寶經》、《央掘魔羅經》、《藥師琉璃光如來本願功德經》、《不空罥索咒心經》、《Niakaṇṭhadha%raṇi》、《非難飲酒經》、《Sūkasūtra》、《Jataka》（本生譚）、《Avadāna》（譬喻）佛典、《善惡因果經》（僞經）、《佛爲心王菩薩說投陀經》（僞經）等。<#>在吐魯蕃盆地所發現的佛典裏面有一些斷片被認爲是《金剛般若波羅蜜經》、《金光明最勝王經》、《大般涅槃經》等的斷片。<#>這些佛典翻譯成粟特語的年代幷不明確，不過，其中只有《非難飲酒經》在跋文中記明是在‘沙拉古之都’（自伯希和的學說以來，據說這裏指的是洛陽），于開元十六年（728）翻譯的，所以，一般認爲粟特語譯佛典大約成立于七世紀後半到八世紀前半之間。<#>粟特語佛典裏面有兩本在跋文裏面分別記明是從印度語、龜茲語所翻譯過來的，不過，凡是能够歸類于某一種經典的粟特語佛典，幾乎全部都是漢文佛典的轉譯、翻譯。我們所以這麽認爲，是因爲漢文佛典的用語和語法上的各種特徵，在粟特語的佛典裏面也可以原封不動的找到。比方說，粟特語的《維摩詰所說經》就是從漢譯本忠實地一句一句翻譯過來的，我們不能想像還有其他的情形。又如在《善惡因果經》裏面有許多直接從漢語音譯過來的語彙。此外，《非難飲酒經》的跋中雖然記明是從印度語翻譯過來的，可是在這裏面却出現了許多譯自漢文佛典的本子當中所用的特殊的表現，所以，這也可能是從漢文的原典翻譯過來的吧！那麽，在跋文中所記的譯自‘印度語’又表示了什麽意思呢？這難道是一種‘潜在意識’的流露嗎？還是爲了使這部經具備佛典的權威性，才說是直接譯自印度語的呢？──我們有這些推測。<#>粟特語的佛典既然大部份都是漢文佛典的重譯、翻譯，那麽，在敦煌以及吐魯蕃盆地的粟特人的佛教信仰上，中國系統應該是占有支配性的地位的。<#>前面也提到過，根據敦煌、吐魯蕃盆地發現的漢文文書，我們知道敦煌附近及吐魯蕃盆地在七至八世紀有許多粟特人，與取有漢人名字的人混住在一起，和漢人之間有過各種關係。而在同樣的地方也發現了幾乎是同一時代（七至八世紀）的粟特語譯佛典，這些粟特語譯佛典的譯者一定有許多就是在漢文文書裏面所說的定居在敦煌、吐魯蕃盆地的粟特人，而這些粟特人與漢人社會又有著密切的關係，所以，他們的佛教與其說是屬于印度系統，不如說是屬于中國系統，這應該是當然的事吧！<#>關于粟特語譯的佛典還有許多許多話要說，可是，在這裏都加以省略。現在只對在東西文化的交流上，粟特人的佛教徒所發生的作用加以說明一下。<#>第一，由于粟特佛教徒社會與摩尼教徒的社會相互影響的緣故，使得佛教的思想、概念、主題和用語等也出現于中亞和中國的摩尼教文獻上。關于中亞的佛教和摩尼教在用語上互相影響的問題，雖然已有先驅的研究，可是，有組織的東西到現在爲止還沒有出現。在這方面，漢文的摩尼教文獻一方面反映了中亞的伊朗語摩尼教文獻，一方面又應該顯示了佛教對摩尼教文獻的影響，所以很受我們的重視，在這方面，粟特人的佛教徒社會很可能爲表現佛教的思想、概念或主題提供了必要的用語，這可以說是一個很好的研究問題。<#>第二，各種各樣的故事類以及故事中所表現的主題是如何傳播到中亞去的呢？在這方面，粟特人曾經有過很大的貢獻，這從粟特文故事類的存在已經得到了證明。<#>在敦煌發現的文學文獻中，最有名的是所謂的‘變文’。關于‘變文’中的‘變’字的意思，有各種不同的看法，這原來大概是指把佛說或佛教故事用繪畫表現出來的‘變相圖’。而‘變文’就是以‘變相圖’（有時只稱‘變’）爲中心，藉著「白’、‘散文’和‘唱’（將散文的內容加以濃縮後的韵文），把‘變相圖’說給人聽的一種圖解講唱說法的臺詞。它們的年代大多不明，似乎在八世紀初已經存在，據說以十世紀的爲最多，在十一世紀初遭到禁止。這種‘變文’的講唱說法在敦煌曾經盛行一時，有人指出‘變文’的性質與現存的粟特文故事類之間，顯示了某種類似的地方。<#>前面也說過，粟特人的佛教徒社會與漢人佛教徒在敦煌附近曾經保持過密切的接觸，這些粟特人接觸了‘變文’，而且加以熟記應用應該是很自然的事吧！這麽一來，粟特的佛教徒對‘變文’這種文學樣式向中亞的傳播發生過某種作用也不是不可想像的事了。<#>第三，我要提出來的是，各種各樣的佛教思想、概念或主題等向中亞及回教徒世界傳播這個事實以及與粟特人的關係，我下面只舉出一個例子來說明，在阿拉伯語的書籍裏面有一種叫做《比勞哈爾與尤達薩夫之書（KitabBilawhar wa-Yūdāsaf）》的書，書名裏面的尤達薩夫（Yūdāsaf）是布達薩夫（Būdāsaf,□Būdhāsaf）的筆誤，我下面就簡單的介紹一下布達薩夫的故事內容。<#>印度的蘇拉巴特（Sūlābaṭ）王賈納薩爾（Janaysar）年長無子。一日，王子在一種奇特的方式下誕生了，取名布達薩夫，占星師預言說，這個王子的偉大恐非現世之物，父王就把他幽閉隔離于一個都市里，使他不知人間的苦惱。布達薩夫成長後，厭惡幽閉的生活，百般要求外出。一天，他乘馬外游，途中見弱不禁風者二人，又見一衰弱老者搖搖欲墬，始知人間有脆弱、死亡。正當此時，沙南第布（Sarandīb）的高德隱者比勞哈爾喬裝前來，藉各種喻話對布達薩夫說教，使他深信人世之空虛無常及苦行、禁欲生活的益處。比勞哈爾勸他不可耽溺于名聲、財富和飲食，要排斥性的快樂及其他一切世俗肉體的愉悅。<#>賈納薩爾王對比勞哈爾抱有敵意，反對王子的改宗，可是由于敗于宗論而只好屈服。布達薩夫遂出宮，踏上傳道之旅程，一路上遇到各種事情，最後抵達克什米爾，在那裏，把自己所學托于阿巴比第（Abābid）而歿。以上是比勞哈爾和布達薩夫故事的大概情形。<#>從上面的簡約的介紹，我們大概也可以想像到這個故事就是喬達摩佛陀，也就是釋迦牟尼佛陀的生涯事迹，布達薩夫和阿巴比第分別就是Bodhisattva（菩提薩埵、菩薩）和Ā- □nanda（阿難陀、阿難）的變音。我們或許可以在比勞哈爾的身上看到傳說釋迦在他的母國迦毗羅城所遇到的爲了‘自我抑制、平靜、從苦惱中完全解放’而流浪的一個人物的影子。<#>在這個故事當中，有的地方會使人聯想到《Buddhacarita》（《佛所行贊》），《Lali-tavistara》（《普曜經》、《方等本起經》）等各種Jātaka（本生譚）。不過，一般認爲這個故事幷非印度傳說的直譯，而是以釋迦的傳奇性的生涯中所發生的各種故事爲中心，再加上許多其他的成分而形成的，故事中所出現的喻話也包括了《新約聖經》裏面的東西。<#>當我們要考察上面這個起源于印度的SANSKRIT（雅語）原典是如何向西方傳播的時候，我們能够參考的首先是伊朗摩尼教徒把這個故事用波斯語抄寫下來的寫本，波斯語寫本是用韵文寫的，其中有一種寫本的成立年代據說不會遲于十世紀前半，這個寫本值得注意的是，主人公的名字的第二音節的母音，這在阿拉伯語中是a，可是在這個寫本裏面 却是dī（全名作Bwdysf〈Bo^dīsaf〉），這可以說更正確的把菩提薩埵（Bodhisattva）的音譯了出來（當然不能說是忠于原文），從這件事來看，把這個故事傳到西方去的是中亞的伊朗摩尼教徒的看法應該是正確的吧！中亞的伊朗摩尼教徒社會主要是由粟特人組成的，而且，剛才也說過，粟特的摩尼教徒與粟特的佛教徒曾經保持著很密切的關係，所以，我們所說的這個佛傳，必然是經由粟特佛教徒傳到伊朗的摩尼教徒當中去的。<#>如果我們的推理沒有錯的話，有關釋迦的生涯、事迹的故事是由粟特的佛教徒傳給粟特的摩尼教徒，其中經過各種變化，再由粟特的摩尼教徒傳到回教世界去，在一個接一個的抄寫過程當中，一定是由于阿拉伯文字中的點（發音符）的打法發生了錯誤，結果才會使Bū-dāsaf,Būdhāsaf變成了Yūdāsaf。<#>這個《比勞哈爾與尤達薩夫之書》和與它類似的《卡利拉與第姆那（Kalīla wa-Dimna）》以及有名的辛巴達（Sindbād）的故事同樣的廣傳于回教的世界。<#>［參考資料］　《後漢書》卷八十八〈西域傳〉；《北史》卷九十七〈西域列傳〉；《往五天竺國傳》；《通典》卷一九三；《絲路與佛教》第五章（《世界佛學名著譯叢》{55}）。<#>


meanings:
5177 請參閱 釋三破論 （Sogdiana）位於葱嶺西方之西域古國名。又作粟弋。北史西域列傳第八十五稱此國為奄蔡。此為俄屬土耳其斯坦最肥沃之地，以撒馬爾干（Samarkand）為首邑，住民擅於商賈，夙即往來於東西諸國之間。前漢時屬於北方之康居國；後漢初年，大月氏興起，粟特乃歸附之；至南北朝屬於康國。南北朝以後之粟特，聯合六國或九國而成立一王國，以昭武（Chub）為姓，稱為六姓昭武，或九姓昭武。　據傳，此地早已有佛教傳播，然時期難詳。據上記北史及隋書西域列傳第四十八、唐書西域列傳第一四六下等載，此地有祆、佛二教之風行。然此地於玄奘到達之前，佛教大衰，據大慈恩寺三藏法師傳卷二颯秣建國條載，其國之王、民皆以事火為道，玄奘至，乃教化之，遂歸依佛教。又梁高僧傳卷一、卷十三、續高僧傳卷二十六、廣弘明集卷二十三、宋高僧傳卷五、六學僧傳卷二十七等載，傳聞三國吳之康僧會、東晉支曇諦、隋代智嶷、唐代法藏等人為康居人，或其祖先為康居人；又如後漢康孟詳與康巨、魏康僧鎧、晉代康法遂與康僧淵等人，皆冠有康姓，亦可推定皆出於此地，或與此地有密切關係。　此外，粟特語（Sogdian）為中世紀波斯語的方言之一，為中亞、蒙古與我國內地間之一種國際語言。又由粟特語所翻譯之佛經，於史坦因（A. Stein）之 Serindia, vol. Ⅱ 發表者，列舉有蓮華如意珠陀羅尼經（梵 Padmacintāmaṇi dhāraṇī-sūtra）、青頸陀羅尼（梵 Nīlakaṇṭha-dhāraṇī）、維摩詰所說經（梵 Vimalakīrti-nirdeśa）、尾施縛多羅本生（巴 Vessantara-jātaka）及其他若干未詳之經典等。又哥祈爾（R. Gauthiot）亦刊布長爪梵志請問經（Le sūtra du religieux Ongles-longs：Mémoires de la Société du Linguistique, 1912），並與伯希和（P. Pelliot）共刊行善惡因果經（Le sūtra des causes et des effets：Mission Pelliot en Asie Centrale, Ⅱ. 1920～1929）。以上主要係史坦因、伯希和於敦煌千佛洞所蒐集者。另據大唐貞元續開元釋教錄卷上載，迦畢試國般若三藏與大秦寺波斯僧景淨共譯之胡本大乘理趣六波羅蜜多經，亦疑係粟特語經典。〔大唐西域記卷一跋祿迦國條、慧超往五天竺國傳、後漢書西域傳第七十八、通典卷一九三、文獻通考卷三三八、粟特國考（白鳥庫吉，東洋學報第十四之四）、西域佛教の研究（羽溪了諦，宗教研究特輯號）〕（參閱「康居國」4536、「颯秣建國」5949）


meanings:
① Thóc nếp, xôi đựng trên đĩa cúng gọi là tư thình 粢盛. ||② Một âm là tế. Tế đề 粢醍 rượu đỏ.


meanings:
(cũ) ① Hạt kê hay các loại ngũ cốc dùng để cúng; ② Thóc nếp.


meanings:
5178梵語 peyā 或 pejā。又稱小食。即以少米多水煮成之稀飯。禪林之常法，晨朝喫粥。又釋門正統卷三載，破曉得見手中之紋時，即可食粥。粥之種類甚多，據十誦律卷二十六舉出酥粥、油粥、胡麻粥、乳粥、小豆粥、麻沙豆粥、麻子粥、清粥八種。又禪林象器箋飲啖門則舉出五味粥、纓絡粥、紅調粥等。其中，五味粥乃十二月八日佛成道日，以雜穀眾味所作，故稱臘八粥，又稱紅糟。纓絡粥為糝野菜和米煮成之粥，以菜牽連，猶如瓔珞，故有此稱。紅調粥即赤豆粥，為正月十五日所食之粥。叢林中，掌理朝粥者，稱為粥頭；僅喫粥飯而無一用之僧，稱為粥飯僧；朝粥之後，稱為粥罷；朝粥與晚粥，則併稱為兩粥。　此外，據摩訶僧祇律卷二十九載，粥有增長色、力、壽、樂、辭清、辯說，及消宿食、除風、除饑、消渴等十種利益，饒益行者，故稱良藥。另據四分律卷十三舉出，粥具有除饑、除渴、除風，及消宿食、大小便調通等五利。〔摩訶僧祇律卷三十四、四分律卷十四、五分律卷二十九、十誦律卷十四、法苑珠林卷四十二、禪林象器箋節時門、職位門〕


meanings:
① Cháo. ||② Chúc chúc 粥粥 nhút nhát, rụt rè, tả cái dáng hèn yếu. ||③ Một âm là dục. Bán, cùng nghĩa với chữ dục 鬻.


meanings:
Bán (dùng như 鬻): 君子雖貧，不粥祭器 Người quân tử dù nghèo cũng không bán những đồ đựng vật tế (Lễ kí).


meanings:
Cháo: 煮粥 Nấu cháo; 稀粥 Cháo lỏng; 小米粥 Cháo kê.


meanings:
Ông chủ lo việc cơm cháo. Chỉ Hoà thượng trụ trì tự viện. Tiết Bảo Ninh Nhân Dũng Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »幸 自 可 憐 生、忽 然 被 業 風 吹 到 江 寧 府、無 端 被 人 上 當、 推 向 十 字 路 頭、住 箇 破 院、 作 粥 飯 主 人。 接 待 南 北。 事 不 獲 已、 隨 分 有 鹽 有 醋、粥 足 飯 足、且 恁 過 時。 若 是 佛 法、不 曾 夢 見。 – Nghĩ cũng đáng tội, tôi bị gió nghiệp thổi đến phủ Giang Ninh, vô cớ bị người đưa lên làm Chúc phạn chủ nhân, trụ cái viện đổ nát ở ngã tư đường, để tiếp đãi người nam kẻ bắc, thật là việc bất đắc dĩ. Tùy phận có muối có dấm, đủ cơm đủ cháo, tạm sống qua ngày. Nếu là Phật pháp, chưa từng mộng thấy«.


meanings:
① Trang sức, các thứ để cho đàn bà tô điểm thêm vẻ đẹp đều gọi là trang. Có khi viết là 妝.


meanings:
① Lúa mạch mới mọc gọi là miêu 苗, có cuống dạ rồi gọi là hoà 禾, có hột gọi là túc 粟, gạo nó gọi là lương 粱.


meanings:
① (Cao) lương: 膏粱美味 Cao lương mĩ vị; ② Gạo lúa mạch.


meanings:
① Thứ gạo giã kĩ, gạo trắng tinh. Hình phép nhà Hán có thứ gọi là quỷ tân 鬼薪 và bạch sán 白粲. Quỷ tân là phải đi kiếm củi để cấp cho nhà tôn miếu. Bạch sán là bắt ngồi chọn lấy hạt gạo trắng gạo lành, cũng như hình phạt khổ sai bây giờ. ||② Tươi, rực rỡ, đẹp. ||③ Cười nhởn, phì cười, như vị chi sán nhiên 爲之粲然 làm cho phì cười cả.


meanings:
(văn) Gạo giã kĩ, gạo trắng tinh; ② Phì cười: 爲之粲然 Làm cho ai nấy đều phì cười; ③ Như 燦 (bộ 火).


meanings:
① Tục dùng như chữ canh 秔. Ta quen đọc là cánh hay ngạnh.


meanings:
① Bèn. Tiếng mở đầu (phát ngữ), như việt hữu 粵有 bèn có. ||② Nước Việt, đất Việt, cùng nghĩa như chữ việt 越. Tỉnh Quảng Ðông 廣東, Quảng Tây 廣西 nguyên trước là đất của Bách Việt 百粵, nên Tàu họ gọi hai tỉnh ấy là tỉnh Việt.


meanings:
① (văn) Trợ từ dùng ở đầu câu hoặc giữa câu, giúp cho câu được hài hoà cân xứng: 粵聞其日 Nghe nói ngày ông ta làm phản (Hán thư: Địch Nghĩa truyện); 粵有生民，伏羲始君 Từ khi có nhân dân thì Phục Hi làm vua (Phan Nhạc: Vị Giả Mật tác tặng Lục Cơ); ② Đến (giới từ biểu thị thời gian): 粵五日甲子 Đến ngày mùng năm Giáp Tí (Hán thư: Luật lịch chí hạ); ③ [Yuè] Dân tộc Bách Việt thời cổ (dùng như 越, bộ 走); ④ [Yuè] Tỉnh Quảng Đông (gọi tắt); ⑤ Chỉ Quảng Đông, Quảng Tây: 兩粵 Quảng Đông và Quảng Tây.


meanings:
① Chín chắn, thuần tuý, tinh tuý, chuyên nhất không tạp nhạp gọi là tuý.


meanings:
(văn) ① Thuần tuý, thuần chất, không tạp nhạp, không pha (chất khác): 純粹 Thuần tuý, không pha trộn; ② Tinh tuý, tinh hoa: 精粹 Tinh tuý.


meanings:
(văn) Gạo ngon (gạo đã chà thật bóng láng).


meanings:
① (văn) Nước ở giữa các hòn đá; ② 【粼粼】lân lân [línlín]


meanings:
① Giã gạo cho trắng tinh (gạo ngon). ||② Phàm đem vật ngoài trừ đi cho nó sạch hết cũng gọi là tinh, như tinh quang 精光 sạch bóng. ||③ Vật gì đã lọc bỏ hết chất xấu rồi đều gọi là tinh. ||④ Tinh tế, lòng nghĩ chu đáo kĩ lưỡng gọi là tinh, như tinh minh 精明. ||⑤ Biết đến nơi, như tố tinh thư pháp 素精書法 vốn tinh nghề viết. Học vấn do chuyên nhất mà mau tiến gọi là tinh tiến 精進. ||⑥ Tinh thần 精神, tinh lực 精力 đều nói về phần tâm thần cả. ||⑦ Tinh, như sơn tinh 山精 giống tinh ở núi. ||⑧ Tinh tuỷ, một chất máu tốt đúc nên thành ra một nguyên chất sinh đẻ của các loài động vật, như di tinh 遺精 bệnh cứ tự nhiên tinh cũng thoát bật ra.


meanings:
① Tinh luyện, đã luyện, tinh chế, kết tinh, cất: 精銅 Đồng tinh luyện; 精鹽 Muối cất; ② Tinh, thuần chất:香精Tinh dầu; ③ Đẹp, tuyệt, giỏi, tinh, tốt: 精彩的表演 Biểu diễn hay tuyệt; 精粹 Tinh tuý; 精益求精 Đã tốt lại yêu cầu tốt hơn; ④ Tinh, tinh tế, khéo, kĩ càng, tỉ mỉ: 精巧 Tinh xảo; 精打細算 Tính toán kĩ càng; ⑤ Khôn: 這小子眞精 Thằng này khôn thật; ⑥ Tinh thông, thông thạo: 精通針灸 Tinh thông châm cứu; ⑦ Tinh thần, sức lực: 無精打彩 Mất tinh thần, uể oải; 精疲力竭 Tinh thần mệt mỏi sức lực cạn kiệt; ⑧Tinh, tinh dịch: 排精 Xuất tinh; 排精 Thụ tinh; ⑨ Yêu tinh: 害人精 Con yêu tinh hại người; 山精 Yêu tinh ở núi; ⑩ (đph) Quá, rất: 精窄的道路 Đường quá hẹp; ⑪ Trừ sạch.【精光】tinh quang [jingguang] Hết nhẵn, hết sạch: 我被盜，東西丟個精光 Tôi bị mất cắp, của cải hết sạch.


vietnamese:
tinh cần tu học chư ngoại luận giới <pttđ>


meanings:
Xuất sắc, lạ lùng. Tiết Bảo Phong Chuẩn Thiền sư trong TBCTT q. 2 ghi: »四 百 人 盡 是 精 峭 衲 子。 – Bốn trăm người đều là những vị thiền tăng xuất sắc«.


meanings:
① Tinh thần, phong thái. Tiết Hoa Đình Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »觀 師 精 彩、 甚 是 其 器、 奈 緣 不 遇 其 人！ – Xem phong thái của sư thật là người có đức độ tài năng, duyên do nào mà không gặp được người đó!«. ② Xuất sắc. TĐT q. 10 ghi: »何 不 抖 擻 眉 毛、 著 些 子 精 彩 耶？ – Sao chẳng phấn chấn lên để xuất sắc hơn một chút?«.


meanings:
即僧衆住處、寺院或佛堂的別稱。意爲智德精練者的舍宅。《釋迦譜》卷三僧祐釋雲（大正50·66b）︰‘息心所栖，是曰精舍。竹林祇樹爰始基構，遺風餘制扇被于今。’《翻譯名義集》卷七（大正54·1167a）︰‘靈裕寺誥曰︰非粗暴者所居，故雲精舍。藝文類雲︰非由其舍精妙，良由精練行者所居也。’<#>經典中雖屢見‘精舍’一詞，然其原語不一；或爲阿藍摩（^ar^ama）、僧伽藍（saṃ-ghārāma），或爲毗呵羅（vihāra）、阿練若（āraṇya）、求呵（guh^a），或爲nivāsana、agāra-śāla、āvasatha等等，幷不一致。<#>釋尊在世時，各地建有精舍，其中以王舍城竹林精舍與舍衛國祇園（祇洹）精舍，較爲有名。後人曾將佛陀所常駐錫說法的五處精舍，稱爲‘五精舍’。此五處即︰(1)舍衛城的給孤獨園（祇園精舍）；(2)王舍城的靈鷲山精舍；(3)王舍城附近的竹林精舍；(4)毗舍離獼猴池的大林精舍；(5)庵羅樹精舍。<#>◎附一︰渡邊■9a39雄〈釋尊及其教團〉（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{1}）<#>印度出家佛教徒的住所，即精舍（vihāra，毗呵羅）。當然，原則上，也是靠在家人布施而建。最著名的是︰據傳爲國王頻毗娑羅供養的竹園精舍；在拘舍羅國的首都舍衛城，據傳是給孤獨長者等捐獻的祇園精舍；以及位于舍衛城東南郊外、鹿子（Migāra）長者的兒媳婦供養的東園鹿子母講堂（PubarameMigāramātu pāsāda）等。此外，據說尚有比丘得到在家人捐贈的建築材料，隨自己所好，而建築個人修行所；在這時候，房子的形狀、構造及其他都按照屋主的希望。但，由于佛教教理的關係，雜沓地區應一概避免，盡可能建于竹林或森林，總之是寂靜的環境，只有這點被認爲重要。由于這種關係，當年佛教出家衆的居處，全是Saṅghārāma。此字音譯爲僧伽藍摩，意譯爲衆園及其他。此後，中國將此音譯縮短而成爲‘伽藍’。<#>◎附二︰〈僧房〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>僧房（印度），指僧衆經常止住起臥的房舍。又作僧坊。《觀經三昧海經》卷一雲（大正15·645c）︰‘爾時父王閱頭檀，佛姨母憍曇彌，來詣僧房供養衆僧。’《法華經》卷五〈分別功德品〉雲（大正9·46a）︰‘以牛頭旃檀，起僧坊供養，堂有三十二，高八多羅樹，上饌、妙衣服、床臥皆具足，百千衆住處。’<#>依《四分律》卷五十載，佛既成道，與五比丘住于阿蘭若處、樹下、空房、山谷窟中、露地、草■、草之邊、林間，或冢間，或水邊等；及入王舍城，瓶沙王于迦蘭陀竹園作房舍，施與佛及四方僧。不久，另有同城一長者，于耆闍崛山營建六十房舍，一切所須皆具足，供養于佛陀。此爲僧房建立之濫觴。<#>有關僧房之制法，據《四分律》卷三、《薩婆多毗尼毗婆沙》卷三、《摩呵僧祇律》卷六等所載，若無檀越，比丘自乞作房舍時，先選無難處、無妨處，其縱量爲佛之十二■手，橫量爲七■手。若有檀越爲比丘作僧房，則不必問其量數。《有部毗奈耶雜事》卷十七，有關祇園精舍諸堂壁畫之記載，曾言僧房內畫有白骨髑髏。另依《南海寄歸內法傳》卷三所載（大正54·221b）︰‘僧房之內有安尊像，或于窗上，或故作龕。’可知，僧房內亦有安置佛像者。<#>依《大唐西域求法高僧傳》卷上，亦可略知那爛陀寺僧房之形狀（大正51·5b）︰‘其僧房也，面有九焉，一一房中可方丈許，後面通窗戶向檐矣。其門既高，唯安一扇，皆相瞻望，不許安簾，出外平觀，四面皆睹，互相檢察，寧容片私。于一角頭作閣道還往，寺上四角各爲磚堂，多聞大德而住于此。’<#>◎附三︰〈僧堂〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>僧堂（中國），禪宗七堂伽藍之一。即禪刹中僧衆日常修禪起居的堂舍。又稱雲堂、坐堂、枯木堂、選佛場等。凡于禪刹挂搭者，悉依戒臘而安排坐次，舉凡坐禪、起臥、飲食，皆于此堂。此處兼有古代僧房及食堂的功用。在此堂須保持緘默，故與浴室、西淨共稱三默堂。又，《大智度論》卷二所載之僧堂，則僅指僧人起臥之僧房而言。<#>僧堂依寬窄而有四板、六板、十二板、十七板等不同床位。一般僧堂多建于寺之東側，中央安置聖僧像。聖僧像之前後左右設床。前方稱爲前堂，後方稱爲後堂。前堂兩側之床稱爲東北床、東南床或首座板、西堂板；後堂兩側之床稱爲西北床、西南床或後堂板、立僧板。坐各板首位者，稱爲板頭，合稱四板頭。聖僧龕之左右稱爲出入板。<#>住持通常起臥于丈室，在點檢大衆時，始赴僧堂，入堂先巡堂一匝後，坐首座床 側之椅。此外，在大刹之中也有設二、三僧堂的情形。僧堂之中，各人之座位橫占三尺，頭上之椽有三條，故古來有‘三條椽下，七尺單前’之語；大衆之被位，由東北床之首座板，隨戒臘次第排下，經由西北床、西南床，終至東南床之西堂板，更由北床移向南床。依《敕修百丈清規》卷六〈日用軌範〉條載，僧堂中不得聚頭說話，不得看經、看册子，不得上下間行道穿堂直過。按，看讀經書須在衆寮；說法、問答則于法堂行之。<#>［參考資料］　《中阿含》卷四十九〈大空經〉；《雜阿含經》卷二十五；《大智度論》卷三；《大唐西域記》卷二、卷七、卷十；《釋氏要覽》卷上；《類聚名物考》卷二十七；早島鏡正《初期佛教と社會生活》；Sukumer Dutt《Buddhist Monks and Monasteriesof India》。<#>


meanings:
5882又做精廬。意爲智德精練者之舍宅。即寺院之別稱。經典中雖屢見精舍一詞，然其原語不一，如雜阿含經卷二十一之雞林精舍（梵 Kukkuṭārāma）、法句譬喻經卷一之美園精舍（梵 Ghoṣitārāma）、別譯雜阿含經卷二之耆陀精舍（梵 Jetavanānāthapiṇḍadasyārāma）、大唐西域記卷七之不穿耳精舍（梵 Aviddhakarṇa-saṃghārāma）等，此或以阿藍摩（梵 ārāma，巴同），或以僧伽藍（梵 saṃghārāma，巴同）譯爲精舍；而中阿含卷四十九大空經之加羅釋精舍（梵 Ghaṭāya-sakkassa-vihāra）、迦羅差摩釋精舍（梵 Kālakṣemakasya-sakyasya-vihāra）、摩訶僧祇律卷八之仙人聚落精舍（梵 Ṛṣigrāma-vihāra）、叢林精舍（梵 Piṇḍavana-vihāra）等，則是以毘訶羅（梵 vihāra，巴同）譯爲精舍；此外，亦有以阿練若（梵 āraṇya，巴 arañña）、求呵（梵 guhā，巴同），及梵語 nivāsana（巴同）、agāra-śāla（巴 agārasāla）、āvasatha（巴同）等，譯爲精舍者。〔出曜經卷二、法顯傳、摩訶僧祇律卷一、釋氏要覽卷上〕（參閱「寺院」2414）


meanings:
Chùa Phật. Huệ Nam ngữ lục ghi: »今 日 四 月 八、 我 佛 降 生 之 日、 天 下 精 藍、 皆 悉 浴 佛。 – Hôm nay là ngày mồng 8 tháng 4, là ngày đức Phật giáng sinh, các chùa Phật khắp nơi đều tổ chức lễ tắm Phật«.


meanings:
（梵 vīrya，巴 viriya，藏 brtson-ḥgrus）謂勇猛進修諸善法。梵語音譯作毗梨耶、毗離耶。又作勤、精勤、勤精進、進。精進爲修道之根本，原始佛教以之爲八正道之一，大乘佛教亦以之爲菩薩修行實踐的德目，即六波羅蜜之一，或列爲各種修行德目之一。關于其語義，陳譯《攝大乘論》卷中謂能滅除懶惰及諸惡法，名爲‘毗梨’；複行不放逸而生長無量善法，故稱‘耶’。《大乘義章》卷十二雲（大正44·705b）︰‘毗離耶者，此名精進。練心于法，故說爲精；精心務達，故稱爲進。’按，梵語vīrya，是動詞vīr（戰勝或制止之義）附上語尾ya而成的中性名詞，即自製而勤修之意。<#>用此‘精進’一詞的情形有種種差異，其行相亦不盡同。或爲心所名，又稱爲勤，指斷惡修善之心勇猛，俱舍家以之爲大善地法之一，唯識家以爲是善之一。或與‘欲、心、思惟’合爲四如意足。或與‘信、念、定、慧’合爲五根及五力。或與‘欲、念、巧慧、一心’幷爲行五法。或爲波羅蜜行之一，列于六波羅蜜、十波羅蜜之中。或列爲七菩提分法之一。《大智度論》卷十六雲（大正25·174b）︰<#>‘是精進名心數法，勤行不住相，隨心行共心生。或有覺有觀，或無覺有觀，或無覺無觀，如阿毗曇法廣說。于一切善法中勤修不懈，是名精進相。于五根中名精進根，根增長名精進力，心能開悟名精進覺，能到佛道涅槃城是名正精進。四念處中能勤系心，是精進分，四正勤是精進門，四如意足中欲精進即是精進。六波羅蜜中，名精進波羅蜜。’<#>又，《大乘莊嚴經論》卷八說精進有六種。(1)增减精進（hāniviṛddhi-vīrya）︰謂四正勤，以二惡法减、二善法增故。(2)增上精進（mokṣādhipa-v.）︰謂五根，于解脫法爲增上之義故。(3)舍障精進（pakṣavipakṣa-v.）︰謂五力，由彼障礙亦不能礙故。(4)入真精進（praviṣṭa-v.）︰謂七覺分，由建立見道故。(5)轉依精進（parivartaka-v.）︰謂八聖道分，修道是究竟轉依之因故。(6)大利精進（mahārtha-v.）︰謂六波羅蜜，由于自利利他故。<#>關于精進的種類另有多說︰<#>(1)《大乘莊嚴經論》卷八約三乘人，認爲精進有三品之別，即聲聞之精進爲下，緣覺之精進爲中，菩薩之精進爲上；又依上下乘之別，以二乘小利之精進爲下覺，菩薩大利之精進爲上覺。<#>(2)《大方廣十輪經》卷八〈精進相品〉說，精進有世間及出世間二種，認爲世間精進不同于菩薩出世間的精進。《優婆塞戒經》卷七認爲出家菩薩之精進不難，而在家菩薩由于爲許多惡因緣所纏繞，故難修勤精進。《大智度論》卷十六更廣說菩薩精進，謂有身精進及心精進之別。<#>(3)《解深密經》卷四〈地波羅蜜多品〉謂精進有被甲精進、轉生善法加行精進、饒益有情加行精進。《大乘阿毗達磨雜集論》卷十二則稱之爲被甲、方便、饒益有情三精進；《成唯識論》卷九亦稱之爲被甲精進、攝善精進、利樂精進。此中，被甲精進指發勇猛、自利利他之大誓願心，期無數大劫而無退屈之念，誓成大事；起此願心恰如被甲臨敵，有大威勢，故稱之。攝善精進，指精進修行諸善法。利樂精進，指爲利益一切衆生之事而精進不懈。<#>(4)陳譯《攝大乘論》卷中舉勤勇精進（唐譯被甲精進）、加行精進、不下難壞無足精進（唐譯無怯弱無退轉無喜足精進）三品。<#>(5)《大乘莊嚴經論》卷八列舉五種精進。{1}弘誓精進（samnāha-vīrya）︰謂欲發起行故；{2}發行精進（prayoga-v.）︰謂現行諸善故；{3}無下精進（alīna-v.）︰謂得大果下體無故；{4}不動精進（akṣobhya-v.）︰謂寒熱等苦不能動故；{5}無厭精進（asaṃtuṣṭi-v.）︰謂不以少得爲足故。此五種如經中所說，有弘誓精進，有現起精進，有勇猛精進，有堅固精進，有不舍佛道精進。<#>(6)舊譯《華嚴經》卷二十四說十種精進，即不轉、不舍、不染、不壞、不厭倦、廣大、無邊、猛利、無等等、救一切衆生等十種精進，幷說菩薩修習如是精進，直心清淨，不失深心，信解明利，善根增長，遠離世間，垢濁不信皆已滅盡。<#>此外，《瑜伽師地論》卷四十二〈精進品〉將精進總分爲九種。即︰(1)自性精進。(2)一切精進︰此又分依在家品精進、依出家品精進，而此二種亦各有擐甲、攝善法、饒益有情三種精進。(3)難行精進︰有第一、第二、第三等三種難行精進。(4)一切門精進︰有離染法、引白法、淨除業、增長智等四種精進。(5)善士精進︰有無所弃舍、無退减、無下劣、無顛倒、勤勇加行等五種精進。(6)一切種精進︰有六種、七種二種，六種指無間、殷重、等流、加行、無動、無喜足等精進，七種指與欲俱行、平等相應、勝進、勤求、修學、利他、善護等七種精進。(7)遂求精進︰有八種。(8)此世他世樂精進︰有九種。(9)清淨精進︰有相稱、串習、無緩、善攝、應時修習相應、通達衆相相應、不退弱、不舍、平等、回向大菩提等十種精進。<#>又，斷酒肉而清淨身，俗稱爲精進、精進潔齋。日本佛教界，則將不摻肉之食物，稱爲精進料理。<#>［參考資料］　《中阿含》卷一〈水喻經〉、卷十〈彌醯經〉、卷十三〈烏鳥喻經〉；《佛遺教經》；《優婆塞戒經》卷七〈毗梨耶波羅蜜品〉；《成實論》卷十四〈善覺品〉；《俱舍論》卷二十五；《諸法集要經》卷八〈精進品〉；《集異門足論》卷十四；《類聚名物考》卷三十一。<#>


meanings:
5883梵語 vīrya，巴利語 viriya。音譯作毘梨耶、毘離耶。又作精勤、勤精進、進、勤。謂勇猛勤策進修諸善法；亦即依佛教教義，於修善斷惡、去染轉淨之修行過程中，不懈怠地努力上進。蓋精進爲修道之根本，俱舍宗以其爲十大善地法之一，唯識宗則以爲十一善心所之一。又精進爲三十七道品中之四正勤、五根、五力、七覺支、八正道之一。另精進亦爲六波羅蜜、十波羅蜜之一。　關於精進與精進波羅蜜之別，諸經論中說法不一，據優婆塞戒經卷七毘梨耶波羅蜜品、大智度論卷十六等所舉，精進乃指世間及三十七道品中之精進；精進波羅蜜則指菩薩爲證佛道之精進。　就精進之種類而論，諸經論中亦有多說，玆列舉如下：(一)據大乘莊嚴經論卷八舉出六種精進，即：增減、增上、捨障、入真、轉依、大利。同論另將三乘之精進配以上、中、下三品，即：聲聞之精進爲下品，緣覺之精進爲中品，菩薩之精進則屬上品；又以聲聞、緣覺二乘小利之精進爲下覺，菩薩大利之精進爲上覺。(二)據大智度論卷十六將菩薩之精進分爲身精進與心精進二種：精進雖爲心數法，然由身力而出，故稱身精進，如行布施、持戒是爲身精進，而修忍辱、禪定、智慧是爲心精進；勤修外事爲身精進，內自專精爲心精進；粗之精進爲身精進，細之精進爲心精進；爲福德之精進爲身精進，爲智慧之精進爲心精進等。(三)據大方廣十輪經卷八精進相品舉出世間、出世間二種精進。世間精進乃勤修布施、持戒等諸有漏業；出世間精進則勤修滅一切煩惱、惑障等諸無漏業。此外，成唯識論卷九舉出被甲（被甲則勇）、攝善（修行善法）、利樂（利益眾生）等三種精進。梁譯攝大乘論卷中舉出勤勇、加行、不下難壞無足等三種精進。大乘莊嚴經論卷八舉出弘誓、發行、無下、不動、無厭等五種精進。舊華嚴經卷二十四舉出不轉、不捨、不染、不壞、不厭倦、廣大、無邊、猛利、無等等、救一切眾生等十種精進。瑜伽師地論卷四十二精進品亦舉出自性、一切、難行、一切門、善士、一切種、遂求、此世他世樂、清淨等九種精進。　次就精進之功德利益而論，大乘莊嚴經論卷八舉出七種，即：(一)得現法樂住，(二)得世間法，(三)得出世間法，(四)得資財，(五)得動靜，(六)得解脫，(七)得菩提。又菩薩地持經卷二力品，亦舉出四種精進之功德力。　又一般慎身心、斷酒肉之精進，稱爲精進潔齋。〔雜阿含經卷二十六、卷二十七、六度集經卷六、法華經序品、大寶積經卷四十五毘利耶波羅蜜多品、維摩經卷上、持世經卷三、卷四、菩薩瓔珞本業經卷下、大乘理趣六波羅蜜多經卷七、諸法集要經卷八精進品、大毘婆沙論卷八十、卷一四二、瑜伽師地論卷七十八〕


meanings:
瑜伽八十三卷二頁云：言精進者，發起加行，其心勇悍。二解 此是四念住中精進。瑜伽八十三卷九頁云：言精進者：謂為斷除慢緩策勤諸過失故。三解 如勤中說。四解 顯揚一卷五頁云：精進者：謂心勇、無墮、不自輕賤、為體。斷懈怠障為業。如前乃至增長精進為業。如經說：起精進住、有勢、有勤、有勇、堅猛、不捨善軛。 五解 攝論二卷二十五頁云：又能遠離所有懈怠、惡不善法；及能出生無量善法、令其增長；故名精進。六解 五蘊論三頁云：云何精進？謂懈怠對治，心於善品，勇悍為性。七解 廣五蘊論六頁云：云何精進？謂懈怠對治，善品現前，勤勇為性。謂若被甲、若加行、若無怯弱、若不退轉、若無喜足、是如此義。圓滿成就善法為業。八解 入阿毗達磨論上七頁云：精進、謂於善不善法生滅事中，勇悍為性。卽是沈溺生死泥者、能策勵心、令速出義。


vietnamese:
tinh tiến năng biện tự nghĩa tha nghĩa câu nghĩa <pttđ>


meanings:
5885（Animism 或 Spiritism）即指相信人類及一切動植物、自然物等各種事物皆有靈魂存在之信仰。又稱有靈觀、萬物有靈論、魂魄崇拜、生氣主義。英國人類學家泰勒（E.B. Tylor, 1832～1917）於其著作「太古文化」（Primitive Culture, 1871）中討論此類精靈崇拜之問題，而主張靈魂之信仰爲宗教最基本之定義，認爲原始人在形成宗教之前先發生萬物有靈之觀念，故以爲靈魂之存在乃未開化人類由日常生活之經驗中而產生者。蓋原始人類由生、死之差異與夢幻人生之百態，而感受肉體之另一重生命原理，此即對靈魂存在之最早認識。　泰勒並進而主張，原始人觀察「死亡」與「睡眠」等狀況，即可理解靈魂之意義。死亡及睡眠乃靈魂永久或暫時離開肉體之現象，可謂「靈魂」即爲與「肉體」相對之第二種「我」之型態；亦可謂靈魂即由吾人肉體內所產生的一種有生命之人格型態之影像。由此種靈魂之觀念推而廣之，且以人類靈魂之標準擴展至萬事萬物，遂相信一切自然現象、自然物、生物、無生物等，皆有靈魂普遍存在，此即未開化民族之精神生活表現，而於人類學、宗教學上被視爲「泛精靈崇拜」者。如印度尼西亞人認爲稻米亦有靈魂，此靈魂即爲稻米生命之泉源，且與稻米之繁殖、成長、枯萎等有密切關係，而稻米之成熟即如紝姙婦，其穗如幼兒；將收割時，必盡量不令感覺痛苦，割時，手執特製之刃，而令稻米之靈魂無感於受割之痛。　另一學者馬瑞特（R.R. Marett, 1866～1943）批判泰勒之主張爲「一種過分理智與合理之解釋」；於此解釋下，未開化民族似已採取某種程度的宗教型態。然事實上，未開化民族並非視所有自然現象、自然物皆有人格化之靈魂存在，而僅感覺到生命之存在而已，此稱先靈觀（pre-animism），或生命觀（animatism），亦即宗教之起源，此種立論通常又被稱爲生命說（vitalism）。蓋於宗教尚未形成時之遠古早期人類，其思維方式尚未能達到綜合各種現象而加以抽象推理之地步；且自考古發掘與對原始社會之觀察研究，迄今亦未發現任何實例，足以證明歷史中確曾產生「萬物有靈論」觀念之現象。僅能推知，於世界各文化所遍存之「祖先崇拜」應是精靈崇拜與「死靈崇拜」所結合成者。此外，另一派學者則認爲，現今由印章與各種發掘品中已可確知西元前三千年，印度河文化即盛行聖樹崇拜與動物崇拜；再者，觀諸吠陀神話而知印度教之信仰型態亦以追究根源爲主，凡此種種，與精靈崇拜並無二致。　佛教本爲反抗婆羅門教之傳統權威主義而應運崛起，由是乃提倡四姓階級之社會平等、解脫人間根本苦難、探求真理之理性思惟，與著重修行實踐之生活，故精靈崇拜之思想、儀式等，不存於正統佛教中。然於佛陀入滅後，佛教因其擴展情況之複雜繁亂，不免使其義理宗旨有所變質。西元四世紀，產生以咒文爲中心之教義。至七世紀時，密教成立，且與印度教之性力派結合，而產生佛陀時代所無之精靈崇拜。　在我國，自佛教東傳之後，最令中國人關心之教理思想爲「輪迴轉世」與「因果報應」說，因之，地獄與極樂國土之思想特別爲我國民間人士接受。此外，由印度傳來之盂蘭盆經在我國民間普遍流傳，水陸法會慎終追遠之宗教法會及盂蘭盆會、施餓鬼會等紛紛展開，職是之故，今日民間佛教遂有極濃的精靈崇拜色彩。


meanings:
(văn) ① Lương thực, gạo thóc; ② Lương hướng; ③ Cơm (gạo đã nấu chín); ④ Gạo trắng ngon để tế thần thời xưa.


meanings:
Bánh bột nếp.【糉子】tống tử [zòngzi] Bánh chưng, bánh tét, bánh ú.


meanings:
① Hồ dính, hồ để dán. ||② Mô hồ 摸糊 lờ mờ, không rõ. ||③ Hồ đồ 糊塗 không có trí phán đoán rành rọt gọi là hồ đồ.


meanings:
Trát: 把墻縫糊上 Trát kẽ tường; 糊了一層泥 Đã trát một lớp đất. Xem 糊 [hú], [hù].


meanings:
① Dán: 拿 紙糊窗戶 Lấy giấy dán cửa sổ; ② Hồ dán. Như 餬 [hú]; ③ Như 煳 [hú]. Xem 糊 [hu], [hù].


meanings:
Bột, hồ (để ăn): 煮糊 糊給嬰兒吃 Quấy bột cho trẻ con ăn. Xem 糊 [hu], [hú].


meanings:
Bánh mè. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »觀 世 音 菩 薩 將 錢 來 買 糊 餅。 放 下 手 元 來 卻 是 箇 饅 頭。 – Bồ Tát Quán Thế Âm đem tiền để mua bánh mè, lúc xoè tay hoá ra là cái bánh bao«.


meanings:
【糌粑】ta ba [zanba] Thức ăn chính (thay cơm) của dân tộc Tạng (Trung Quốc).


meanings:
(văn) Bánh ngọt (làm bằng bột): 這是家裡自制的年糕 Đây là bánh ngọt năm mới tự làm ở nhà.


meanings:
① Ðường, ngày xưa dùng lúa chế ra đường tức là kẹo mạ. Ðến đời Ðường mới học được cách cầm mía làm đường, bên Âu châu dùng củ cải làm đường.


meanings:
① Đường: 冰糖 Đường phèn; ② Kẹo: 小孩愛吃糖 Trẻ em thích ăn kẹo; ③ (hoá) Chất đường.


meanings:
① Lương khô; ② (đph) Cơm, mì đóng cục hay đặc quánh lại.


meanings:
① Gạo xay. ||② Vật gì chưa được làm kĩ gọi là thô tháo 粗糙.


meanings:
① (Gạo) chưa xay, chưa giã; ② Thô, thô sơ, sơ sài, qua loa, cẩu thả: 粗糙 Thô sơ; 做得太繦 Làm sơ sài (cẩu thả) quá.


meanings:
① Cháo: 肉糜 Cháo thịt; ② Mục nát, thối nát: 糜爛 Mục nát; ③ Lãng phí; ④ [Mí] (Họ) Mi. Xem 糜 [méi].


meanings:
① Phân (cứt). Vật gì đáng khinh gọi là phần thổ 糞土. Tục ngữ có câu: Phật đầu trước phẩn 佛頭著糞 bỏ phân ở đầu tượng Phật, ý nói cái tốt bị cái xấu làm nhơ mất. ||② Bón, như phẩn điền 糞田 bón ruộng. ||③ Bỏ đi, như phẩn trừ 糞除 trừ bỏ đi, quét dọn.


meanings:
① Phân, cứt; ② (văn) Bón (phân): 糞田 Bón ruộng; ③ (văn) Quét dọn, bỏ đi: 糞除 Quét dọn sạch sẽ.


meanings:
Rác rưởi. Tiết Vân Nham Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 云： 汝 還 歡 喜 不？ （洞 山） 對 曰： 歡 喜 即 不 敢、 如 糞 掃 堆 上 拾 得 一 顆 明 珠。 – Sư hỏi: Ngươi có vui mừng không? (Động Sơn) đáp rằng: Con chẳng dám vui mừng, nhưng tâm trạng giống như khi lượm được một viên ngọc sáng trên đống rác rưởi«.


vietnamese:
phấn tảo đôi đầu trùng thiêm khạp thiệm <tttđ>

meanings:
Trên đống rác còn bỏ thêm rác rưởi, tỷ dụ vốn có lời nói tri giải còn thêm lời nói tri giải nữa. Mật Am ngữ lục: »窮 諸 玄 辨。 竭 世 樞 機。 糞 掃 堆 頭、重 添 搕 𢶍。 明 投 暗 合。 水 到 渠 成。 作 賊 人 心 虛。 抱 贓 叫 屈。 – Tột các lời bàn huyền diệu, tận hết cơ xảo. Trên đống rác còn bỏ thêm rác rưởi, tối sáng hợp nhau, nước chảy thành ngòi, có tật thì giật mình, tay ôm tang vật mà miệng kêu oan«.


meanings:
（梵 pāṃsu-kūla，巴 paṃsu-kūla，藏 phyag-dar khrod）即撿拾被弃置在糞塵中的破舊衣或碎布，洗淨後裁製成的袈裟。《摩呵僧祇律》卷十六雲（大正22·357a）︰‘糞掃衣者，裏巷中弃弊故衣，取淨浣補染受持，是名糞掃衣。’《十二頭陀經》所載十二頭陀行，其中之一即穿著糞掃衣。<#>《大寶積經》卷一一四載，蓄此衣者可得法幢、姓、安住、專念、善護、向門、順法等大福德。《十住毗婆沙論》卷十六〈解頭陀品〉載，著此衣者可獲十利，即︰慚愧；防寒、熱等；表示沙門的儀法；天人恭敬；無貪好；隨順寂滅，無煩惱熾然；有惡易見；勿須余物之莊嚴；隨順八聖道；精進行道，無染污心。由此可知，糞掃衣是比丘所著諸衣中，最爲尊尚、殊勝者。<#>關于糞掃衣之種類，《十誦律》卷二十七列有四種︰(1)冢間衣︰包裹死者而弃于冢間者；(2)出來衣︰包裹過死者而持之施予比丘者；(3)無主衣︰在聚落中，置于空地上而無所屬者；(4)土衣︰弃舍在巷陌、冢間或垃圾堆中者。<#>《四分律》卷三十九〈衣犍度〉中則列舉牛嚼衣、鼠嚙衣、燒衣、月水衣、産婦衣、神廟中衣、冢間衣、求願衣、受王職衣、往還衣等十種爲糞掃衣。《五分律》卷二十一〈衣法〉中列舉王受位時所弃故衣、冢間衣、覆冢衣、巷中衣、新嫁所弃故衣、女嫁時顯節操衣、産婦衣、牛嚼衣、鼠嚙衣、火燒衣等十種糞掃衣。又，《有部毗奈耶》卷十七與《根本薩婆多部律攝》卷五，也各列出十種糞掃衣。<#>此外，凡受持糞掃衣的比丘，稱爲糞掃衣比丘（paṃsu-kūlika）。其他尚有糞掃食、糞掃鉢、糞掃革屣、糞掃臥具等，均指遺弃在垃圾堆中的飲食或器物。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷三十八；《寶雨經》卷一、卷八；《四分律》卷八；《五分律》卷二十；《有部毗奈耶》卷二十七；《毗尼母經》卷五；《薩婆多毗尼摩得勒伽》卷四；《善見律毗婆沙》卷十四；《四分律行事鈔》卷下之三；《慧琳音義》卷十一。<#>


meanings:
6484梵語 pāṃsu-kūla，巴利語 paṃsu-kūla。 略稱糞掃。又作衲衣、百衲衣。即摭取被捨棄於糞塵中之破衣碎布，洗滌後作成之袈裟。　據十住毘婆沙論卷十六解頭陀品載，著此衣有十利：(一)慚愧。(二)防寒、熱等。(三)表示沙門之儀法。(四)天人恭敬。(五)無貪好。(六)隨順寂滅，無煩惱熾然。(七)有惡易見。(八)無餘物之莊嚴。(九)隨順八聖道。(十)精進行道，無染污心。故知比丘以糞掃衣為袈裟，最為殊勝，最受尊重。　糞掃衣之種類，因律典而異，據十誦律卷二十七載，共有四種：(一)包裹死者而棄於墓地之塚間衣。(二)包裹死者而布施給比丘之出來衣。(三)在聚落中，置於空地而無所屬者之無主衣。(四)捨棄於巷陌、塚間或糞塵中之弊物，稱為土衣。另於四分律卷三十九舉出牛嚼衣、鼠嚙衣、燒衣、月水衣、產婦衣、神廟中衣、若鳥銜風吹離處者塚間衣、求願衣、受王職衣、往還衣等，稱為十種糞掃衣。　此外，凡受持糞掃衣之比丘，稱為糞掃衣比丘（梵 pāṃsu-kūlika） 又其他如糞掃食、糞掃鉢、糞掃革屣、糞掃臥具等，皆為遺棄於糞掃處之物。〔雜阿含經卷三十八、四分律卷八、五分律卷二十、有部毘奈耶卷二十七、四分律刪繁補闕行事鈔卷下三〕（參閱「三衣」551）


meanings:
① Cặn rượu. Câu nói không có tinh thần gì gọi là tao phách 糟粕. ||② Vợ. Tống Hoằng có câu: Tao khang chi thê bất khả hạ đường 糟糠之妻不可下堂 người vợ cùng chịu cảnh nghèo hèn với mình không thể bỏ được, vì thế nên vợ cả gọi là tao khang chi thê. ||③ Ngâm rượu, như tao ngư 糟魚 lấy rượu ngâm cá. ||④ Bại hoại, hỏng, tan nát.


meanings:
① Bã, hèm: 酒糟 Bã rượu, hèm rượu; ② Ướp, muối, ngâm (rượu): 糟魚 Cá ướp (bằng bã rượu hoặc rượu); ③ Mục, mục nát, mủn: 木頭糟了 Gỗ đã mục rồi; 布糟了 Vải đã mủn rồi; ④ Hỏng, kém, yếu, bại hoại, tan nát: 事情糟了 Hỏng việc rồi; 她的身體 很糟 (Người) chị ấy yếu lắm.


meanings:
① Trấu (vỏ hạt thóc). Xem tao khang 糟糠.


meanings:
① Thức ăn, lương ăn. Thức ăn lúc đi đường gọi là lương 糧, lúc ở ngay nhà gọi là thực 食. Nay gọi các vật dùng trong quân là lương. ||② Thuế ruộng, tục viết là 粮.


meanings:
① Lương, lương thực, thức ăn: 乾糧 Lương khô; 餘糧 Lương thực thừa; ② Thuế ruộng, thuế nông nghiệp (bằng lương thực): 交公糧 Đóng thuế nông nghiệp, làm nghĩa vụ lương thực.


meanings:
Sánh, đặc, quánh: 大米粥得太繦了 Cháo nấu sánh (đặc) quá Xem 漿 [jiang].


meanings:
① Mua thóc, đong thóc ngài mang về xứ mình gọi là địch (nhập cảng).


meanings:
Mua lương thực vào, nhập khẩu gạo (trái với 糶 [tiào] bán lương thực ra, xuất khẩu gạo): 糴米 Mua gạo, đong gạo.


meanings:
① Men, mầm mạ dùng làm men rượu, vì thế nên gọi rượu là khúc nghiệt 麴糵. Dùng kế làm hại người gọi là môi nghiệt 媒糵. Chữ nghiệt cũng viết là 糱.


meanings:
① Men rượu: 麴糵 Rượu; 糵開始發酵 Men bắt đầu dậy; ②【媒糵】môi nghiệt [méi niè] (văn) Lập kế hại người.


meanings:
① Bán thóc ra (xuất cảng), đem bán hạ giá ra để ganh lấy lợi gọi là bình thiếu 平糶.


meanings:
Bán lương thực ra, xuất khẩu gạo: 糶米 Bán gạo. Xem 糴.


meanings:
① Sợi tơ nhỏ. Số tơ của một con tằm nhả ra gọi là hốt 忽, năm hốt là mịch 糸, mười hốt là ti 絲. ||② Bây giờ dùng thay chữ ti để viết cho tiện.


meanings:
① Sợi tơ nhỏ; ② Mịch (năm lần số tơ của một con tằm nhả ra); ③ Dạng viết giản thể của chữ 丝.


meanings:
① Buộc, treo, như hệ niệm 系念 nhớ luôn, để việc vào mối nghĩ luôn. Cũng viết là 繫念. ||② Mối, liền nối. Như hết đời nọ đến đời kia gọi là thế hệ 世系. Về học thuật chia riêng từng khoa cũng gọi là phân hệ 分系. ||③ Tên riêng trong khoa học tính, do theo cái lí nhất định ở chỗ này mà suy ra tìm được cái lí nhất định ở chỗ kia gọi là hệ.


meanings:
① Hệ thống: 太陽系 Hệ mặt trời; ② Khoa (trong trường đại học): 數學系 Khoa toán; 歴史系 Khoa sử; ③ Liên quan, liên hệ: 宬敗系此一舉 Hành động này liên quan đến sự thắng bại; ④ (văn) Buộc, treo (như 繫, [jì] nghĩa ②, ③). Xem 繫 [jì], 係 [xì].


meanings:
(1050-1094) Thiền tăng đời Tống, họ Trương, người xứ Đinh Châu (nay là huyện Trường Đinh, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Vân Cư Nguyên Hựu, tông Lâm Tế. Sư trụ thiền viện La Hán ở Lô Sơn nên người đời gọi là »La Hán Hệ Nam«, hoặc gọi là »Tiểu Nam« để phân biệt với Hoàng Long Huệ Nam.


vietnamese:
thánh diệu cát tường chân thật danh kinh <đpb>


vietnamese:
thánh đệ tử chúng đãn quán sinh diệt nhi trụ <pttđ>


vietnamese:
thánh đức thái tử truyện cổ kim mục lục sao <cm>


meanings:
(title) Private Record of the Prince Shōtoku Biographies


meanings:
(title) The Pictorial Biographies of Prince Shōtoku


vietnamese:
thanh minh luận diệc nhị tướng chuyển <pttđ>


meanings:
（梵 śrāvaka，巴 sāvaka，藏 ñan-thos）指聽聞佛陀之聲教而依教修行的佛弟子。在原始佛教聖典中，釋迦在世時的弟子，不論在家或出家，皆稱爲聲聞。但至後世，聲聞被限定爲出家弟子。大乘佛教興起之後，聲聞與緣覺皆被大乘教徒貶爲小乘。幷認爲聲聞乘有下列特性︰(1)以《阿含經》爲所依；(2)觀苦、集、滅、道四聖諦；(3)經三生六十劫之長遠修行，期證阿羅漢果；(4)以灰身滅智爲涅槃；(5)著重在個人證悟而不致力濟度衆生。<#>對于‘聲聞’一詞之語義，經論之解釋頗多。如《大乘法苑義林章》卷二謂聲聞者，‘聲’謂音聲，引申爲佛陀之說法，‘聞’謂聽聞。若修行者聞佛說法，信受精進而修行者，名曰聲聞。此即聲聞原本之字義。即指佛弟子或篤信佛法者。然在大乘佛教興起之後，乃在此一意義之上，又再形成種種解釋及分類，甚至于成爲大乘教徒所批評、貶抑的對象。<#>關于聲聞之種類，諸經論說法不一。如《解深密經》卷二〈無自性相品〉將之分爲二種︰(1)一向趣寂聲聞︰即永沈于無餘涅槃者。(2)回向菩提聲聞︰即回心轉向大乘，遂證得無上菩提者。《入大乘論》卷下〈譏論空品〉分利、鈍二種，謂勤修禪定，不能成就菩提之果者，稱爲鈍根聲聞；回向菩提，能斷智障者，稱爲利根聲聞。慧遠《大乘義章》卷十七（末）將小乘人分爲愚法與不愚法二種，吉藏《法華玄論》卷一謂聲聞有本學小乘與退大爲小之別。此中，‘愚法’及‘本學小乘’即爲趣寂聲聞，‘不愚法’及‘退大爲小’相當于回向菩提聲聞。<#>又，《入楞伽經》卷四將聲聞分三種︰(1)决定寂滅︰同于前述趣寂聲聞。(2)發菩提願善根忘善根︰相當于前述回向菩提聲聞。(3)化應化︰謂諸佛爲莊嚴大會衆而化作聲聞。同經卷七〈入道品〉又出退菩提、增上慢、寂滅等三種，卷九出應化、願生、離諸貪痴垢等三種。《瑜伽師地論》卷七十三，謂聲聞有變化、誓願、法性等三種之別。<#>此外，《瑜伽師地論》卷八十另出變化、增上慢、回向菩提、一向趣寂等四種。世親《法華論》卷下亦說四種︰<#>(1)决定聲聞（種姓聲聞）︰謂原本即屬聲聞性，以聞四諦法而證入寂滅無餘之小果者。<#>(2)增上慢聲聞︰謂己爲凡夫，尚未證果，然起增慢心而謂其已證者。<#>(3)退菩提心聲聞︰謂原有大菩提心，修行大乘。然終于退爲聲聞者。<#>(4)應化聲聞︰指諸菩薩隨化假示之聲聞相。<#>此四種之中，第一及第三爲真實聲聞，餘者不然；又惟第一爲决定性（姓）聲聞，不回心向大，餘皆爲不定性。此外，天臺家又加佛道聲聞，而成五種。<#>以上所說之分類法，皆依據大乘教義所說。實則，在諸阿含經及《發智論》、‘六足論’等諸論中，則不持此等說法，而唯以此中所謂之趣寂聲聞名爲聲聞。<#>此外，關于聲聞之‘轉根’一事，諸家亦頗有異說。俱舍家在修行階位中之四善根位上立論，以爲在暖、頂二位可轉爲菩薩，暖、頂、忍三位可轉爲緣覺，故决定性之聲聞乃針對忍位已上而說；唯識家立‘聲聞定性無轉根，不定性有轉根’之說；天臺、華嚴一乘家則謂凡定性、不定性皆可轉根成佛。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷三十一；《大方等大集經》卷三、卷十二；《大乘大集地藏十輪經》卷七〈有依行品〉；《大般若經》卷五一一；《大智度論》卷二十七；《十住毗婆沙論》卷一〈序品〉；《顯揚聖教論》卷六、卷十六；《大乘莊嚴經論》卷一、卷五、卷十二；《解深密經疏》卷一、卷四。<#>


meanings:
6497梵語 śrāvaka，巴利語 sāvaka。音譯舍羅婆迦。又意譯作弟子。為二乘之一，三乘之一。指聽聞佛陀聲教而證悟之出家弟子。大乘義章卷十七本解釋聲聞之名義有三，即：(一)就得道之因緣而釋，聞佛之聲教而悟解得道，稱為聲聞。(二)就所觀之法門而釋，如十地經論卷四說，我眾生等，但有名故，說之為聲，於聲悟解，故稱聲聞。(三)就化他之記說而釋，如法華經卷二信解品載說，以佛道聲，令一切聞，故稱聲聞。此三釋中，前二者為小乘之聲聞，第三則為菩薩，隨義而稱為聲聞。　聲聞原指佛陀在世時之諸弟子，後與緣覺、菩薩相對，而為二乘、三乘之一。即觀四諦之理，修三十七道品，斷見、修二惑而次第證得四沙門果，期入於「灰身滅智」之無餘涅槃者。聲聞乘，乃專為聲聞所說之教法。聲聞藏，則為闡述其教說之經典。　於諸經論中，聲聞之種類有二種、三種、四種、五種之別。據解深密經卷二無自性相品載，有：一向趣寂聲聞、迴向菩提聲聞等二種聲聞。入楞伽經卷四載，有：決定寂滅聲聞、發菩提願善根名善根聲聞、化應化聲聞等三種聲聞。瑜伽師地論卷七十三有：變化聲聞、誓願聲聞、法性聲聞等三種聲聞。世親之法華論卷下則將聲聞分類為決定聲聞、增上慢聲聞、退菩提心聲聞、應化聲聞等四種。　另據法華文句卷四上所舉，將聲聞類分為五，稱為五種聲聞，即：(一)決定聲聞，謂久習小乘，積劫道熟而證得小果。(二)退菩提聲聞，謂此聲聞本習大乘，積劫修道，然中間為厭生死，退大道心，取證小果。(三)應化聲聞，謂諸佛菩薩為度化前二種聲聞，故內祕佛菩薩之行，外現聲聞之形，以勸誘小乘，令入大乘。(四)增上慢聲聞，謂厭離生死，欣樂涅槃，修習小乘而以得少為滿足，未得謂得，未證謂證。(五)大乘聲聞，謂以佛道之聲，令一切聞者不住於化城（喻小乘涅槃），終歸大乘實相之理。　以上所舉，皆基於大乘教義所作之分類，然諸部阿含經典及發智論、六足論等諸論之中，則不持此等說法，彼所謂之聲聞，僅指上述之趣寂聲聞一種而已。此外，聲聞一語，於阿含等原始聖典中，兼指出家與在家弟子；然至後世，則專指佛教教團確立後之出家修行僧。〔雜阿含經卷三十一、長阿含經卷一、瑜伽師地論卷六十七、卷八十、法華玄論卷一、卷四、卷七、大乘義章卷十七末、大乘法苑義林章卷二、法華文句卷一上〕


vietnamese:
thanh văn tam phẩm thành thục tướng <pttđ>


meanings:
2511指出家比丘之娶妻食肉者。又作持妻食肉、持妻噉肉、蓄妻噉肉。娶妻食肉本係在家之相，出家人娶妻食肉（淨肉外之肉）則為戒律所禁。蓋佛陀夙來嚴制出家者行淫，經典中多謂於當來末法之際始出現妻帶比丘，如賢愚經卷十二波婆離品載，末世法盡時，有正使比丘蓄妻挾子。摩訶摩耶經卷下載，末法時代，諸比丘如世俗人，亦行媒嫁娶。據大悲經卷三禮拜品載，當來法滅之世，比丘、比丘尼等手牽兒臂共遊行，乃至留連於酒家。　大乘經論中則謂在家菩薩得蓄妻子，據大品般若經卷一奉鉢品載，在家之菩薩，或為方便力之故，經過五欲生活後，出家得阿耨多羅三藐三菩提。據舊華嚴經卷十五之十迴向品載，菩薩摩訶薩在家雖具妻子，卻未曾暫離菩提心。又大智度論卷三十五援引不可思議經之記載，謂須摩提菩薩之妻，名為須羅娑女；妙光菩薩之妻，名為喜德女。上記為在家菩薩蓄妻之例，惟絕對禁止出家菩薩之不淨行。　至於食肉，小乘諸部以不見、不聞、不疑、自死、鳥殘、不為己殺、先乾、不期遇、前已殺等九種為淨肉，悉皆得食；大乘則以食肉乃斷大悲之佛種，一律禁之。　我國夙有破戒之僧侶，常遭輿論之譏嫌，如牟子理惑論載，當時之沙門多飲酒、蓄妻，甚至取賤賣貴，詐欺斂財，實為世之大偽者。據魏書釋老志第二十載，長安之沙門於寺內暗藏弓、矢等武器，又與貴族女子有染。據梁高僧傳卷二載，譯經大家鳩摩羅什為後秦姚興所迫，接納十名妓女。據佛祖統紀卷四十三宋太宗雍熙元年條載，嶺南、蜀地等之僧侶，蓄妻之風頗盛。另據五雜俎卷八載，安徽鳳陽地區，及福建邵武、長汀一帶之僧侶有娶妻食肉者。並引述唐代鄭熊所撰番禺雜記，謂粵省中部之僧侶有妻室者，稱為火宅僧；又引述宋代陶穀所撰之清異錄，謂僧侶之妻，稱為梵嫂。　此外，我國西藏地區之喇嘛教紅教僧侶，受印度左道性力派女神崇拜及「五摩字」之影響，以飲酒、食肉、行淫等為成佛之無上法門，故得蓄妻生子。至宗喀巴（1417～1478）創立黃教，大力改革教戒，禁止蓄妻行淫，僧侶始得清淨之修行生活。然西藏佛教向不禁肉食，若非親手宰殺之牲畜，皆得食之。　日本在明治時代以前，一般僧侶禁止肉食妻帶。然自平安朝以來，即有部分僧侶娶妻食肉，引起諸多爭議。至真宗開祖親鸞捨棄出家之傳統，採取在家生活，而形成肉食妻帶之宗風。明治以後，日本其他宗派亦允許肉食妻帶。　韓國之曹溪宗，於李承晚總統時代，發生比丘（清僧）與妻帶僧之論爭，妻帶僧別立為太古宗，允許肉食妻帶，並力主改革禁戒，以配合佛教之現代化與大眾化。


meanings:
（梵 uṣṇīsa-śiraskatā，巴 uṃhīsa-sīso，藏 dbu-gtsug-tor daṅ-ldan-pa）佛三十二相之一。指佛頭頂上骨肉隆起，其形如髻。爲尊貴之相。音譯嗢瑟尼沙、烏瑟膩沙、郁瑟尼沙、郁尼沙，略稱烏瑟。意譯爲髻、頂髻、佛頂、頂上肉髻，又稱頂髻相、頂肉髻相、頂上肉髻相、頂肉髻成相、頂肉骨成相、頂發肉骨成相、肉髻圓好高勝相、頂上肉髻高廣平好相、頂上現烏瑟膩沙相、無見頂相。如《佛本行集經》卷九雲（大正3·693a）︰‘頂上肉髻高廣平好。’《中阿含》卷十一〈三十二相經〉雲（大正1·494a）︰‘複次大人頂有肉髻，團圓相稱，發螺右旋。是謂大人大人之相。’《大般若經》卷三八一雲（大正6·968a）︰‘世尊頂上烏瑟膩沙，高顯周圓，猶如天蓋。’《大毗婆沙論》卷一七七雲（大正27·889a）︰‘三十者烏瑟膩沙相，謂佛頂髻骨肉合成，量如覆拳，青圓殊妙。’<#>另外，菩薩亦具有此相，然不及諸佛殊勝。如《大智度論》卷四雲（大正25 ·91a）︰‘菩薩有骨髻，如拳等，在頭上。’又《觀無量壽經》雲（大正12·344a）︰‘次觀大勢至菩薩，（中略）頂上肉髻如鉢頭摩花。于肉髻上有一寶瓶，盛諸光明，普現佛事。’且謂觀世音菩薩之色身相中，唯有頂上肉髻及無見頂相，故不及世尊之尊貴相。<#>關于成就此相之業因，據《優婆塞戒經》卷一、《無上依經》卷下〈如來功德品〉所載，若菩薩自行十善，兼化衆生，見修行者即歡喜贊嘆，心懷無量慈悲，發弘誓願，助衆生攝取正法，則可得肉髻、廣長舌二相。《寶女所問經》卷四雲（大正13·469b）︰‘如來頂上肉髻自然大人相者，乃往古世敬奉賢聖，禮尊長故。’又《十住毗婆沙論》卷八謂布施園林、甘果、橋梁、茂樹、池井、房舍等，即能得此相。《優婆夷淨行法門經》卷下則提出持戒、持齋亦爲獲此相之因緣。<#>《觀佛三昧海經》卷一（大正15·648c）︰‘如來頂骨團圓，猶如合蓋，其色正白。若見薄皮則爲紅色，或見厚皮則金剛色。’後世佛徒在造像時，多依此經所說，而在所造圖像中，將紅色寶石嵌入寶髻（即肉髻）基部之前，或于頭頂前面無發處塗上紅色顔料，而稱爲肉髻相。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷一；《太子瑞應本起經》卷上；《觀佛三昧海經》卷四；《三十二相業因頌》；《來迎和贊》；《類聚名物考》卷二十六。<#>


meanings:
2513梵語 uṣṇīṣa-śiraskatā，巴利語 uṇhīsa-sīso。乃三十二相之一。如來及菩薩之頂上，骨肉隆起，其形如髻，故稱肉髻，乃尊貴之相。音譯嗢瑟尼沙、烏瑟膩沙、鬱瑟尼沙、鬱尼沙。略稱烏沙。意譯作髻、頂髻、佛頂。又作頂上肉髻相、頂髻相、頂肉髻相、頂肉髻成相、肉髻圓好高勝相、頂肉骨成相、頂髮肉骨成相、頂上肉髻高廣平好相、頂上現烏瑟膩沙相。　據佛本行集經卷九載，佛陀頂上肉髻，高廣平好。據中阿含卷十一之三十二相經載，大人頂上有肉髻團圓相，稱為髮螺右旋，此係大人大人之相。據大般若經卷三八一載，世尊頂上之烏瑟膩沙，高顯而廣闊，猶如天蓋。觀無量壽經（大一二‧三四四上）：「次觀大勢至菩薩，（中略）頂上肉髻如鉢頭摩花，於肉髻上，有一寶瓶，盛諸光明，普現佛事。」蓋此肉髻相，乃佛及菩薩所共有者，惟諸佛之相極殊勝，菩薩之相則稍遜之。據觀無量壽經載，觀世音菩薩之色身相中，唯有頂上肉髻及無見頂相不及世尊。　肉髻相之成就，與業因有關，據寶女所問經卷四載，如來頂上肉髻自然呈現大人相，乃往古世敬奉賢聖與尊長所修得者。另據無上依經卷下如來功德品載，若菩薩於自行十善外，並化導眾生修行，見修行者即歡喜讚歎；又以無量憐愍胸懷，發弘誓心，攝受眾生歸趣正法，由此業緣得二種好相，其一即鬱尼沙頂骨涌起，自然成髻。其他諸經中有謂，由持戒、布施等因緣，亦能獲得此相。後世所造立之圖相中，多於寶髻基部之前面，嵌入紅色寶石，或將前頂頭部無髮處塗成紅色，而稱之為肉髻相。此係依據觀佛三昧海經卷一所載（大一五‧六四八下）：「如來頂骨團圓，猶如合捲，其色正白，若見薄皮，則為紅色，或見厚皮，則金剛色。」〔長阿含經卷一、太子瑞應本起經卷上、觀佛三昧海經卷四、優婆夷淨行法門經卷下、十住毘婆沙論卷八、大毘婆沙論卷一七七、大智度論卷四〕（參閱「三十二相」507、「無見頂相」5088）


meanings:
① Xương sườn. Mỗi sườn có 6 cái xương, hai bên có 12 cái xương, hai cái dưới cùng mềm nhũn không dính với xương ngực gọi là phù lặc cốt 浮肋骨 xương sườn cụt. ||② Sự gì không có ý vị gì sâu xa gọi là kê lặc 雞肋 gân gà. Cũng viết là 鷄肋. Kê lặc công danh 雞肋工名 chữ của Tào Tháo 曹操 (155-220) ra lệnh khi đánh Hán Trung không được.


meanings:
【肋脦】lặc thắc [lete] (đph) (Áo quần) lụng thụng. Xem 肋 [lèi].


meanings:
Sườn: 兩肋 Hai bên sườn; 左肋 Sườn bên trái. Xem 肋 [le].


meanings:
【肐臂】cách tí [gebei] Cánh tay. Xem 胳 [ga], [gé].


meanings:
① Chỗ dưới tim trên hoành cách mô gọi là hoang. Bệnh nặng gọi là bệnh nhập cao hoang 病入膏肓.


meanings:
(giải) Chỗ dưới tim (trên hoành cách mô): 病入膏肓 Bệnh nặng. Xem 膏肓 [gao huang].


meanings:
① Giống. ||② Con không được như cha gọi là bất tiếu 不肖, người hư cũng gọi là bất tiếu. ||③ Một âm là tiêu. Suy vi. ||④ Mất mát, thất tán.


meanings:
① Như 蕭 [xiao]; ② (văn) Mất mát, thất tán; ③ [Xiao] (Họ) Tiêu. Xem 肖 [xiào].


meanings:
Giống: 子肖其父 Con giống cha; 惟妙惟肖 Làm (vẽ) giống hệt như thật. 【不肖】bất tiếu [bùxiào] ① Hư hỏng, hư đốn, mất nết, ngỗ nghịch, láo xược (thường chỉ con cháu, ý nói không giống cha ông): 不肖子孫 Bọn con cháu láo xược; ② (văn) Người ngu xuẩn, kẻ bất tiếu (trái với người hiền): 賢者過之，不肖者不及也 Người hiền thì đi quá đà, kẻ bất tiếu thì theo không kịp (Luận ngữ). Xem 肖 [xiao].


meanings:
① Khuỷu tay. Làm việc mà có người ngăn trở không được thẳng tay làm gọi là xế trửu 掣肘 bó cánh.


meanings:
Còn gọi: Trửu hậu ấn, Trửu hậu huyền phù. Lá bùa hộ thân, Thiền tông mượn từ này để chỉ cho tâm ấn Phật Tổ, Phật tính sẵn có của mọi người. Tắc 52, Thung Dung lục (Đại 48, 260 thượng) ghi: »叢 林 又 有 肘 後 符。 – Chốn chùa chiền lại có lá bùa hộ thân«.


meanings:
2988肘，梵語 hasta，為印度古代之長度單位。有舒肘量和拳肘量兩種。舒張手指，從肘之本端至中指末端之長度，稱為舒肘量；從肘之本端至握拳之末的長度，稱為拳肘量。一肘之量，其所表示之長短，諸經論所說不一，據俱舍論卷十二、大唐西域記卷二等所載，七穬麥（梵 yava）等於一指節（梵 aṅguliparva），二十四指節等於一肘，四肘等於一弓（梵 dhanus）。上記之穬麥、指節、弓等，皆為印度古代之長度單位名稱。另據陀羅尼集經卷十二載，肘之長短，乃隨咒師臂肘之長短以為量數。或謂一肘即二磔手（一磔手約二十三公分）。準此可知，於密教修法時，行者可依其自身之肘量而採用廣狹不同之長度。〔方廣大莊嚴經卷四、佛本行集經卷十二、阿毘達磨藏顯宗論卷十七、翻譯名義集卷八、慧苑音義卷下〕


meanings:
① Bụng, tấm lòng. Như diện kết khẩu đầu giao, đỗ lí sinh kinh cức 面結口頭交，肚裏生荊棘 chơi lá mặt đầu lưỡi, trong lòng sinh gai góc. ||② Dạ dày.


meanings:
① Bụng, dạ dày: 羊肚兒 Dạ dày dê, dạ dày cừu. 【肚子】đỗ tử [dưzi] Dạ dày, bao tử: 豬肚子 Dạ dày lợn, bao tử heo. Xem 肚子 [dùzi]; ② (văn) Bụng dạ, tấm lòng: 面結口頭交，肚裏生荊棘Bề ngoài kết giao trên đầu lưỡi, trong lòng sinh gai góc. Xem 肚 [dù].


meanings:
【肚子】đỗ tử [dùzi] ① Bụng: 肚子痛 Đau bụng; ② Đoạn giữa phình lên của vật gì: 腿肚子 Bắp đùi, bắp chân. Xem 肚子 [dưzi]. Xem 肚 [dư].


meanings:
Thiền một bụng. Chỉ cho thiền pháp cạn cợt, không dứt trừ được gốc rễ sinh tử. Phần giải tụng của tắc 98, Bích Nham lục q. 10 (Đại 48, 222 thượng) ghi: »堪 笑 他 會 一 肚 皮 禪。 更 使 些 子 不 著。 – Nực cười cho ông ta lãnh hội thiền một bụng, muốn dùng chút ít cũng chẳng được«.


meanings:
① Lỗ đít, miệng ruột thẳng. ||② Một âm là khang: béo, lớn. Ta quen đọc là chữ xoang cả.


meanings:
Hậu môn, lỗ đít: 脫肛 Sa ruột thẳng, lòi rom.


meanings:
(văn) Tế dung (tên một lễ tế đời Ân, Trung Quốc cổ đại: hôm nay đã tế, hôm sau lại tế nữa gọi là tế dung).


meanings:
① Chữ Tự giống như chữ Thị. Cử tự là dùng lời nói để nêu lên cổ tắc, hay dùng vật để chỉ bày cho người. Thi sĩ Tô Đông Pha có bài thơ (Vạn Tục 137, 159 hạ): »溪 聲 便 是 廣 長 舌。 山 色 豈 非 清 凈 身。 夜 來 八 萬 四 千 偈。 他 日 如 何舉 似 人。 – Khê thinh tiện thị quảng trường thiệt, sơn sắc khởi phi thanh tịnh thân, dạ lai bát vạn tứ thiên kệ, tha nhật như hà cử tự nhân. – Tiếng suối chính là Phật diệu âm, mầu non há chẳng phải Pháp thân, đêm làm tám muôn bốn ngàn kệ, mai kia làm sao dạy học nhân«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di. ② Thuật lại y hệt hồi trước. Truyện Thiền sư Đại Xả trong TUTA ghi: »昔 梁 武 帝 嘗 以 是 問 寶 志 禪 師。 志 亦 如 是 對、今 竊 爲 陛 下 舉 似。 – Ngày xưa Lương Vũ Đế từng hỏi Thiền sư Bảo Chí, ngài cũng trả lời như thế. Nay (bần đạo) trộm phép thuật lại y hệt cho Bệ hạ nghe«.


meanings:
Còn gọi: Cử cổ. Cử nghĩa là nêu lên. Tắc: Bản tắc, công án. Khi pháp chiến, vị Thủ toạ xướng bản tắc gọi là Cử tắc.


meanings:
Còn gọi: Cử thị, Cử tợ, Cử xướng, Cử tắc. Chỉ cho việc nêu lên, đưa ra các công án trong ngữ lục của Tổ sư. Theo chương Xuyên Hoà thượng trong CĐTĐL q. 8 ghi: »居 士 喝 云： 遮 無 禮 儀；六老 漢、 待 我 一 一 舉 向 明 眼 人 在。 – Cư sĩ quát lớn: Lão già thiển cận không biết lễ nghi này, đợi ta mỗi mỗi nêu lên giúp cho người sáng mắt«.


meanings:
Còn gọi: Cử ai Phật sự. Trong tự viện Thiền tông, gặp trường hợp Hoà thượng thị tịch, sau khi Phật sự xong rồi, chúng tăng đồng thanh xướng lên 3 tiếng »Ai! Ai! Ai« trước bàn thờ của vị Hoà thượng này. Chương Trụ Trì trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. thượng (Đại 48, 1118 trung) ghi: »主 喪 白 云： 堂 頭 和 尚 歸 寂、理 合 舉 哀。舉 佛 事 罷、舉 哀 三 聲、大 眾 同 哭、小 師 列 幕 下 哀 泣。 – Vị chủ tang bạch rằng: Hoà thượng Đường đầu quy tịch, theo lí phải cử ai. Sau khi làm Phật sự xong, cử ai ba tiếng, Đại chúng đồng khóc, các Tiểu sư (Đệ tử của Hoà thượng Đường đầu) ngồi xếp hàng dưới màn buồn khóc«.


meanings:
Nói ra, tuyên bày. Minh Giác ngữ lục, q. 1 ghi: »向 上 宗 乘、請 師 舉 唱。 – Tông thừa hướng thượng, mời thầy nói ra«. Như Tịnh ngữ lục, q. thượng ghi: »林 下 臣 僧、如 何 舉 唱？ – Kẻ hạ thần làm tăng ở chốn núi rừng, làm sao tuyên bày?«.


meanings:
Cách ứng cơ tiếp vật của Thiền tông. Thiền sư dùng tiếng quát, tiếng hét để phá trừ tư tưởng sai lầm của người học, giúp họ khai ngộ mà không dùng ngôn ngữ văn tự bình thường.


meanings:
① Tiến cử, suy cử. Tông Môn Võ Khố ghi: »實 首 座 叢 林 達 士、何 不 舉 他 首 衆？ – Thật Thủ toạ là người thông đạt, nhanh chóng, sao chẳng tiến cử ông ta thủ chúng«. ② Kể lại. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »他 後 見 别 處 長 老、 學 士 不 請 舉 向 伊。 – Ngày sau có gặp Trưởng lão ở nơi khác, xin Học sĩ đừng kể lại với vị ấy«. ③ Cách thức ghi chép ngữ lục của thiền sư, tỏ ý kể lại công án nào đó. Đại Huệ ngữ lục q. 7 ghi: »示 衆、舉、僧 問 雲 門、如 何 是 超 佛 越 祖 之 談？ 門 云： 餬 餅。 師 云： 雲 門 直 是 好 一 枚 餬 餅、要 且 無 超 佛 越 祖 底 道 理。 – Sư thị chúng, nêu lên công án: ›Tăng hỏi Vân Môn: Thế nào là lời nói siêu Phật vượt Tổ? Môn đáp: Bánh mè‹. Sư bảo: Vân Môn đích thực có cái bánh mè ngon, nhưng mà không có đạo lí siêu Phật vượt Tổ«.


meanings:
Ngước mắt nhướng mày, đều là hình thái thị cơ, ứng cơ của thiền gia, phiếm chỉ thiền cơ tác lược. Tiết Trường Thuỷ Tử Toàn Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »敲 空 擊 木、尚 落 筌 蹄。舉 目 揚 眉、已 成 擬 議。去 此 二 途、方 契 斯 旨。 – Gõ vào hư không phát ra tiếng, đánh vào gỗ không phát ra tiếng, vẫn còn kẹt trong nơm; ngước mắt nhướng mày đã thành do dự. Trừ bỏ hai con đường này mới khế hợp ý chỉ«.


meanings:
Toàn thể hiển lộ rõ ràng, thanh tịnh vô nhiễm. Đây là sự thể nghiệm và nắm lấy tổng thể tính thế giới vạn vật của thiền giả tỏ ngộ. Tiết Quang Hiếu Đức Chu Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂 曰： 舉 體 露 堂 堂、十 方 無 罣 礙。 千 聖 不 能 傳、 萬 靈 咸 頂 戴。 擬 欲 共 商 量、開 口 百 雜 碎。 祇 如 未 開 口 已 前、作 麼 生？咄！– Sư thượng đường nói: Toàn thể hiển lộ rõ ràng mười phương không chướng ngại. Ngàn thánh không thể truyền, mọi loài đều kính ngưỡng. Toan muốn cùng thương lượng, mở miệng lúng túng vô cùng. Thế thì trước khi chưa mở miệng như thế nào? Một tiếng quát!«.


meanings:
① Cũ. Như cựu học 舊學 lối học cũ. ||② Bạn cũ. Nguyễn Trãi 阮廌: Thành trung cố cựu như tương vấn, Vị đạo thiên nhai nhậm chuyển bồng 城中故舊如相問，爲道天涯任轉蓬 Bạn cũ trong thành nếu như có hỏi thăm, Nói hộ rằng (tôi nay) như cỏ bồng xoay chuyển ở tận phương trời. ||③ Lâu.


meanings:
① Cũ: 舊學 Lối học cũ; 舊觀點 Quan điểm cũ; 舊機器 Máy cũ; 衣服已穿舊了 Quần áo đã mặc cũ; 舊友 Bạn cũ, bạn cố tri; ② Xưa: 舊¨¹ Nước xưa; 舊日 Ngày xưa; ③ Cổ: 舊戲 Tuồng cổ; 舊詩 Thơ cổ; ⑤ Lâu đời: 舊恨 Mối hận lâu đời; 舊怨 Nỗi oán hận lâu đời.


meanings:
① Áo lót mình. ||② Bẩn thỉu. ||③ Nhàm nhỡn, không có ý kính cẩn. ||④ Vào luôn, yết kiến luôn.


meanings:
① Khinh nhờn; ② Dâm ô, suồng sã: 猥褻 Dâm ô; 褻狎 Suồng sã; ③ (văn) Áo lót.


meanings:
【襁褓】cưỡng bảo [qiăngbăo] ① Tã bọc, cái địu (để mang con trẻ ở sau lưng); ② Tuổi ấu thơ.


meanings:
① Khen, đem cái hay cái tốt của người phô bày ra gọi là bao. ||② Áo rộng. ||③ Một âm là bầu. Tụ lại, cùng nghĩa với bầu 裒.


meanings:
① Khen, khen ngợi, ca ngợi, tán dương, tuyên dương; ② (văn) Áo rộng; ③ (văn) Lớn, rộng; ④ [Bào] Nước Bao (thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc ngày nay); ⑤ [Bao] (Họ) Bao.


