# tbl_dictionary

meanings:
(1591-1642) Thiền tăng đời Minh, họ Vương, tự Nhĩ Mật, hiệu Tán Y, người Cối Kê (nay là Thiệu Hưng, Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Vân Môn Viên Trừng, làm Truyền nhân tông Tào Động, trụ chùa Quốc Khánh ở Đông Sơn. Tác phẩm: Ngữ lục 10 quyển.


meanings:
(?-1786) Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 34, nối pháp Thiền sư Nguyên Thiều Siêu Bạch. Sư trụ trì chùa Kim Cang ở Đồng Nai, miền Nam Việt Nam. Hiện chưa biết rõ về hành trạng của Hoà thượng Minh Vật Nhất Tri, nhưng có thể đoán biết Hoà thượng là bậc cao tăng tài đức đúng theo ý nghĩa pháp danh của ngài vì ngài có những vị đệ tử và pháp tôn rất nổi tiếng như sau: ① Hoà thượng Liên Hoa, tức Thiền sư Thiệt Thành Liễu Đạt, là Tăng cang chùa Thiên Mụ (Đô thành Phú Xuân), sau trụ trì chùa Sắc Tứ Từ Ân (ở Gia Định); Hoà thượng Liên Hoa có các đệ tử cũng là Tăng cang chùa Thiên Mụ là Tế Chính Bản Giác, Tế Bản Viên Thường. ② Thiền sư Thiệt Thoại Tính Tường khai sơn chùa Hoa Nghiêm (Thủ Đức, Gia Định) và chùa Long Thọ (xã Phú Cường, Thủ Dầu Một), có đệ tử nổi danh là Tế Giác Quảng Châu trụ trì chùa Giác Lâm (Gia Định), Tế Vĩnh Quảng Nhân và Tế lí Quảng Đức trụ trì chùa Hoa Nghiêm (Huê Nghiêm) ở Thủ Đức. ③ Thiền sư Phật Chí Đức Hạnh khai sơn chùa Long Nhiễu (Thủ Đức Gia Định). Đặc biệt, các đệ tử của Hoà thượng Minh Vật Nhất Tri truyền thừa theo bài kệ truyền pháp khác nhau, trong đó Thiền sư Thiệt Thoại Tính Tường truyền theo bài kệ »Thiệt Tế Đại Đạo, Tính Hải Thanh Trừng…« mà nhiều người cho là bài kệ do Thiền sư Thiệt Diệu Liễu Quán đặt ra. Thiền sư Thiệt Thoại Tính Tường khai sơn chùa Huê Nghiêm (Thủ Đức, Gia Định) có truyền thừa theo bài kệ »Thiệt Tế Đại Đạo… « ở các chùa Đức Lâm (Gia Định), Linh Sơn (Bà Đen), ở chùa Huê Nghiêm lại truyền theo bài kệ của Tổ Vạn Phong »Tổ Đạo Giới… Siêu Minh Thiệt Tế Liễu Đạt Ngộ Chân Không«. Thiền sư Phật Chí Đức Hạnh khai sơn chùa Long Nhiễu (Thủ Đức) truyền theo bài kệ của Tổ Đạo Mân »Đạo Bản Nguyên Thành Phật Tổ Tiên…« Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.


meanings:
3278梵語 vidyā-rāja。又作持明王、忿怒尊、威怒王。明，即破愚闇之智慧光明，即指真言陀羅尼。梵語 vidyā-rāja 係文法上之男性名詞，女性名詞爲 vidyā-rājñī，則稱明妃，例如虛空藏轉明妃、無能勝明妃等之真言即是。又明王有二義：(一)指真言陀羅尼之王，如佛頂一字真言爲佛部之明王。(二)指一般所習稱之明王，如降三世明王爲密教諸尊之一。降三世明王等爲教化難調之眾生，而顯現忿怒之相。係指三種輪身中，由如來大智所顯現之教令輪身。又文法上此乃屬於男性之真言，以其具有能摧破諸難之威力，故稱明王；如佛眼明妃等，示現女人之相，攝受眾生，即表示此女性之真言具有懷柔之功德，故稱明妃。此外，由於真言在文法上有男女二聲，故明之主亦有男女二神，依此，而具足折伏與攝受二門之功。　於密教中，秉受如來之教令，爲攝召眾生而示現忿怒形者，除降三世明王外，又有馬頭、不動、愛染、軍荼利、大威德、大輪、步擲、金剛夜叉、無能勝、大元帥等，皆稱爲明王。其中，不動、降三世、軍荼利、大威德、金剛夜叉等明王，稱爲五大明王；又加馬頭、大輪、步擲等明王，則稱爲八大明王。又明王之中，如馬頭明王又爲菩薩名，另如金剛夜叉、大元帥、不動等，然大多係指夜叉。另於蘇婆呼童子請問經卷下曾列舉蓮華部之八明妃：目睛明妃、妙白明妃、居白明妃、觀世明妃、獨髻明妃、金顏明妃、名利稱明妃、苾唎俱胝明妃。〔大日經卷一、蘇悉地羯囉經卷中、蕤呬耶經卷上、菩提場所說一字頂輪王經卷一、卷五、大毘盧遮那佛說要略念誦經、理趣釋卷下、大日經疏卷五、卷九、卷十、卷十二〕


meanings:
(?-1472) Thiền tăng đời Minh, họ Phạm, người đời gọi là »Bảo Phong Minh Tuyên Thiền sư«, người xứ Ngô Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc. Khi vào chùa, sư giữ chức Hoả đầu. Một hôm trong lúc chăm bẳm tham cứu, chợt bị lửa cháy sém lông mày, mặt như dao cắt, lấy gương soi mặt, hoát nhiên đại ngộ. Về sau, sư trụ chùa Cao Phong ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh). Sư thị tịch vào niên hiệu Thành Hoá thứ 8 (1472).


meanings:
Thiền tăng đời Đường. Ban đầu tham Tung Sơn Phổ Tịch, thầm chứng tâm khế, nối pháp Ngài. Sư sống an nhàn ở Hành Nham. Trong khi tăng chúng làm lụng, Minh Toản lại rảnh rang nên bị chỉ trích, nhưng sư không có chút gì buồn giận, người đời gọi sư là »Lại Toản« (Ông Toản lười), và vì thích ăn các món thừa của chư tăng nên còn có tên »Lại Tàn«. Những điều sư nói ra đều hợp với Phật lí nên người đời nghi sư là ứng thân của Phật Di-đà. lí Bật lúc ẩn cư ở Hành Sơn từng đến lễ bái sư. Thuỵ hiệu »Đại Minh Thiền sư«. Tác phẩm: Nam Nhạc Lại Toản Hoà thượng ca.


meanings:
(1599-1665) Thiền tăng sống vào cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Đinh, tự Ngu Am, hiệu Tam Nghi, người xứ Tiền Đường (nay là Hàng Châu) Trung Quốc, 23 tuổi xuất gia ở viện Chân Tịch, nối pháp Thiền sư Trạm Nhiên Viên Trừng, thuộc tông Tào Động. Năm 1635, sư trụ Long Môn, sau dời đến Hoá Sơn. Năm 1643, kế tục thầy trụ trì chùa Hiển Khánh. Trong cuộc cách mạng Minh - Thanh, sư cũng từng lăn lộn nơi chiến trường cứu giúp chúng sinh.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Hoằng Đạo đời Ngũ Đại. X. Hoằng Đạo.


meanings:
Người mắt sáng, chỉ cho Thiền giả có pháp nhãn. Phần Dương ngữ lục q. trung: »南 泉 問 僧。 甚 處 來。 云 神 山 打 羅 來。 泉 云。 手 打 腳 打。 僧 無 語。 泉 云。 爾 問 我 與 爾 道。 僧 云。 手 打 腳 打。 泉 云。 向 後 遇 明 眼 人 舉 似。 – Nam Tuyền hỏi tăng: Ở đâu đến? Tăng đáp: Từ Thần Sơn giăng lưới rồi đến. Tuyền hỏi: Dùng tay hay dùng chân giăng? Tăng không đáp được. Tuyền bảo: Ông hỏi đi, ta nói cho ông nghe. Tăng hỏi: Dùng tay hay dùng chân giăng? Tuyền đáp: Về sau gặp người mắt sáng sẽ chỉ dạy cho ông«.


meanings:
(1076-1141) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 13. Sư tên Nguyễn Chí Thành, quê ở tại làng Đàm Xá, Đại Hoàng (tức xã Đàm Xá, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình ngày nay), miền Bắc Việt Nam. Sư thường cùng với Giác Hải, Đạo Hạnh làm bạn thân. Năm 29 tuổi, sư cùng hai vị ấy sang Thiên Trúc học đạo với Thầy Sa Môn, được phép Lục Trí Thần. Trở về quê, sư tạo ngôi chùa Diên Phúc, ở đó chuyên trì chú Đại Bi. Bấy giờ, sư muốn tạo Đại Nam Tứ Khí (Bốn món: Tượng Phật, hồng chung, cái đỉnh, cái vạc của nước Đại Nam) không nệ nhà nghèo sức mọn. Một hôm, sư suy nghĩ: ›Nước Tống ắt có nhiều đồng tốt, có thể dùng đúc được‹. Nghĩ xong, sư thẳng đường sang Bắc Triều (Trung Quốc). Sau khi xin được đồng rồi, sư trở về nước đến chùa Quỳnh Lâm huyện Đông Triều tỉnh Hải Dương đúc một tượng Phật Di-đà thật cao lớn. Tại kinh đô nơi tháp Báo Thiên, sư đúc một cái đỉnh. Ở Phổ Loại, sư đúc một quả đại hồng chung. Tại Minh Đảnh, sư đúc một cái vạc. Phần còn dư, sư đem về chùa quê làng đúc một đại hồng chung nặng 3.300 cân và một cái khác nặng 3.000 cân để ở chùa Diên Phúc Giao Thuỷ. Sư có làm bài tán rằng: »笠 浮 越 大 海、 一 息 萬 里 程 、 宋 銅 一 囊 盡 、 奮 臂 千 鉤 力。 – Lạp phù việt đại hải, nhất tức vạn lí trình, Tống đồng nhất nang tận, phấn tý thiên câu lực. – Nón nổi vượt biển cả, một hơi muôn dặm đường, một đãy sạch đồng Tống, dang tay sức ngàn ngựa«. Cuộc đời sư có nhiều thần biến lạ thường, như trị bệnh cho vua lí Thần Tông (mắc bệnh hoá thành cọp) vào năm 1136. Đến năm Đại Định thứ hai (1141) sư quy tịch. Hiện nay tại quận Hoàn Kiếm, thủ đô Hà Nội, trong chùa Lí Quốc Sư vẫn còn tượng sư và có bia ký. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ, Nghiên Cứu Về TUTA của Lê Mạnh Thát.


meanings:
(1480-1543) Một thuyết khác gọi là Chính Thông. Thiền tăng đời Minh, họ Hề, tự Vô Văn, hiệu Tuyệt Học, người xứ Quang Trạch (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 17 tuổi cạo tóc làm tăng; 20 tuổi sư thụ giới cụ túc. Sư tinh thông giới luật kiêm tu Chỉ Quán, nghiên cứu sâu Duy Thức. Về sau sư chuyên mộ thiền pháp, thưa hỏi khắp nơi. Tham cứu 4 câu kệ của Phật Đại Thông Trí Thắng được vài năm. Một hôm, sư chợt nghe tiếng ngựa kêu liền tỉnh ngộ, nối pháp Thiền sư Thiên Kỳ Bản Thuỵ, thuộc tông Lâm Tế. Sư ra hoằng pháp trụ chùa Long Tuyền, Tùy Châu (nay thuộc Hồ Bắc), học lữ bốn phương vân tập.


meanings:
Thiền tăng Việt Nam, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 35. Sư ở núi Phù Lãng, nghe Hoà thượng Chuyết Công từ Trung Hoa sang, bác thông kinh sử, thấu triệt tâm tông nên sư tìm đến tham vấn. Sư hỏi: Khi sinh tử đến phải làm sao trốn tránh? Chuyết Công đáp: Chọn lấy nơi không sinh tử trốn tránh. Sư hỏi: Thế nào là nơi không sinh tử? Chuyết Công đáp: Ở trong sinh tử nhận lấy mới được. Nghe nói thế sư vẫn chưa ngộ. Chuyết Công bảo: Hãy lui đi, đợi chiều sẽ đến. Sư giữ đúng hẹn, chiều lại vào phương trượng. Chuyết Công bảo: Đợi sáng mai, đại chúng sẽ chứng minh cho ngươi. Sư bỗng nhiên tỉnh ngộ, sụp xuống lạy. Chuyết Công hứa khả và truyền tâm ấn cho. Sau khi đắc pháp, sư trở về trụ trì chùa Vĩnh Phúc núi Côn Cương ở Phù Lãng để truyền bá chính pháp. Đến khi sắp tịch, sư truyền pháp cho Thiền sư Chân Nguyên, nói kệ rằng: »美 玉 藏 頑 石。 蓮 花 出 淤 泥。 須 知 生 死 處。 悟 是 即 菩 提。 – Mỹ ngọc tàng ngoan thạch, liên hoa xuất ứ nê, tu tri sinh tử xứ, ngộ thị tức bồ-đề. – Ngọc quý ẩn trong đá, hoa sen mọc từ bùn, nên biết chỗ sinh tử, ngộ vốn thiệt bồ-đề«. Trao kệ xong, sư bảo đệ tử: »Nay ta trở về«. Nói dứt lời, sư thị tịch. Đệ tử xây tháp ở núi Phù Lãng thờ sư. Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.


meanings:
(1596-1659) Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 35. Sư pháp hiệu là Tại Tại, người phủ Kiến Xương, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Sư theo thầy là Thiền sư Chuyết Chuyết sang Việt Nam, đến kinh thành Thăng Long năm 1633, là một cánh tay trợ giúp thầy giáo hoá. Năm 1644, khi Thiền sư Chuyết Chuyết tịch, sư thay thế trụ trì chùa Ninh Phúc. Đến năm 1659, sư tịch, thọ 64 tuổi. Môn đồ xây tháp thờ tại chùa Ninh Phúc, tháp hiệu Tôn Đức. Sư có hai vị đệ tử là Chân Trù và Diệu Tuệ. Chân Trù trụ trì chùa Hoa Yên, núi Yên Tử, còn Diệu Tuệ trụ trì chùa Phật Tích. Sư có đề bài kệ truyền pháp như sau: »明 眞 如 性 海、 今 祥 普 照 通。 至 道 成 正 果、 覺 悟 證 眞 空。 – Minh chân như tính hải, kim tường phổ chiếu thông. Chí đạo thành chính quả, giác ngộ chứng chân không«. Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.


meanings:
Thiền tăng đời Thanh, tên Tính Thông, vua Thanh Thế Tổ ban cho hiệu »Minh Giác«. X. Tính Thông.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Trọng Hiển đời Tống. X. Trọng Hiển.


meanings:
Còn gọi: Tuyết Đậu Minh Giác Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 6 quyển, do Tuyết Đậu Trọng Hiển soạn vào đời Tống, nhóm ông Duy Cái Trúc … biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 669. Quyển 1: Gồm các lời thượng đường ở Thuý Phong Thiền Tự Động Đình Tô Châu, ở Tư Thánh Thiền Tự núi Tuyết Đậu Minh Châu và tiểu tham. Quyển 2: Cử cổ, Khám biện, Ca tụng. Quyển 3: 100 tắc niêm cổ. Quyển 4: Là »Bộc Tuyền tập«, thu thập các bài thượng đường thị chúng, chân tán. Quyển 5, 6: Là »Tổ Anh tập«, gom góp các thơ văn của Tuyết Đậu Trọng Hiển.


vietnamese:
minh xúc vô minh xúc phi minh phi vô minh xúc <pttđ>


meanings:
(1850-1914) Thiền tăng đời Nguyễn thuộc tông Lâm Tế đời thứ 38, nối pháp Hoà thượng Tiên Giác Hải Tịnh. Sư pháp danh Hoằng Ân, huý là Minh Khiêm, hiệu Diệu Nghĩa, sinh ngày 15 tháng 7 năm Canh Tuất (1850). Sư quy y thụ giới với Hoà thượng Hải Tịnh từ nhỏ, ở chùa Giác Lâm, tinh tấn tham học kinh sách, học rộng hiểu nhiều. Sư trụ trì chùa Giác Viên khi mới 20 tuổi. Năm 22 tuổi, sư làm vị Dẫn thỉnh trong Đại giới đàn chùa Tây An ở núi Sam, Châu Đốc (tỉnh An Giang). Năm 26 tuổi, sư làm Giáo thọ trong Giới đàn mở tại chùa Từ Ân (Gia Định). Năm Canh Thìn (1880), sư đứng ra khắc in lại tập truyện thơ »Hứa sử truyện vãn« do Thiền sư Toàn Nhựt Quang Đài san định lại, bản gỗ khắc in tập truyện này còn lưu giữ tại chùa Giác Viên. Năm Quý Tỵ (1893), sư trụ trì cả 2 chùa Giác Lâm và Giác Viên. Năm Quý Tỵ (1893), sư trụ trì cả hai chùa Giác Lâm và Giác Viên, nhưng chùa Giác Lâm là Tổ đình của môn phái nên sư về trụ ở đấy, giao chùa Giác Viên lại cho đệ tử là Như Nhu Chân Không với sự phụ giúp của Thiền sư Như Phòng Hoằng Nghĩa. Sư có chú giải bộ Tì ni Nhật Dụng Yếu Lược bằng chử nôm và được khắc bản in phổ biến vào năm Giáp Ngọ (1894). Việc khắc bản gổ và in bộ sách này được thực hiện ngay tại chùa Giác Viên, thợ khắc và thợ in được mời ăn trong chùa. Năm kỉ Hợi (1899), sư trùng tu chùa Giác Viên hơn 3 năm mới xong. Năm Ất Tỵ (1905), sư nhận thấy 2 vị đệ tử của mình là Như Phòng và Như Lợi đủ khả năng hành đạo và gánh vác việc trụ trì hai chùa Giác Lâm và Giác Viên nên sư quyết định vân du hoằng hoá trong vài năm. Các nơi sư đến giáo hoá là: Mỹ Tho, Vĩnh Long, Sa Đéc, Long Xuyên và chùa Tây An ở núi Sam, Châu Đốc. Năm Canh Tuất 1910, sư trở về thăm chùa Giác Lâm và Giác Viên rồi tiếp tục vân du. Năm Quý Sửu (1913), sư từ Châu Đốc về Mỹ Tho thăm chùa Bảo Lâm, rồi trụ tại am Viên Giác sắp xếp nhập thất tu thiền lâu dài trước khi thị tịch. Giờ Thìn ngày 29 tháng 1 năm Giáp Dần (1914), sư cho gọi các đệ tử đến đủ mặt rồi chầm chậm đọc 2 câu: »Phật pháp miên trường, chúng sinh dị độ«. Xong, từ từ nhắm mắt an nhiên thị tịch, thọ 65 tuổi. Trên bia tháp của sư có bài kệ: »Bản trọng năng phủ chưởng, thạch nữ giải phanh trà, Thiện Tài tham biến xứ, hắc đậu vị sinh nha, vân tán thiên biên nguyệt, xuân lai thọ thượng hoa. – Gốc nặng tay thường vỗ, gái đá biết nấu trà, Thiện Tài tham khắp xứ, đậu đen mầm chưa ra, mây tan trăng vằng vặc, xuân đến cây nở hoa«. Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.


meanings:
3288梵語 paritrāṇa，巴利語 paritta, parittā 之意譯。擁護之義。或譯作咒。即明咒擁護之義。原指擁護佛道修行者之明咒，引申爲詳說明咒之經典。宋法天譯之毘沙門天王經（大二一‧二一七上）：「善哉！世尊！所有阿吒曩胝經能爲明護。」據載，受持阿吒曩胝護經（巴 Āṭānāṭiya-rakkha）之四眾，不被鬼神等惱害。　明護經之種類不一，彌蘭王問經（巴 Milinda-pañha）難問二之四揭出寶經（巴 Ratana-sutta）、蘊明護（巴 Khandha-paritta）、孔雀明護（巴 Mora-paritta）、幢頂明護（巴 Dhajagga-paritta）、阿吒曩胝明護（巴 Āṭānāṭiya-paritta）、鴦掘魔羅明護（巴 Aṅgulimāla-paritta）等六種；清淨道論（巴 Visuddhi-magga）第十三品揭出五種明護（略去上述的鴦掘魔羅明護）；小部經（巴 Khuddaka-nikāya）中之小誦（巴 Khuddaka-pāṭha）收有吉祥經（巴 Maṅgala-sutta）、寶經、慈悲經（巴 Metta-sutta）等。此等明護經原係存在於增支部（巴 Aṅguttara-nikāya）、中部經（巴 Majjhima-nikāya）或小部經中經集（巴 Sutta-nipāta）之短經。西藏大藏經甘殊爾中之阿吒曩胝經、慈悲經、大吉祥經即屬明護經。此外，有關明護經之流布，於錫蘭、緬甸等地，古來即普及而冠絕諸經，以排除個人或國家危害、疾病等爲目的，而被尊重讀誦。〔壺月全集上卷、西藏語文法（寺本婉雅）、西藏大藏經甘殊爾目錄、B.C. Law: A History of Pāli Literature, vol, Ⅱ; MabelBode: The Pāli Literature of Burma; E.J. Thomas: The History of Buddhist Thought〕


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng. Sau khi từ biệt thầy, sư cất am ở Thứu Lãnh, Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc), tự canh tác để sống. Mọi người cảm đức của sư nên lập tinh xá, tăng chúng ở Kinh Châu và Dĩnh Châu tôn sư làm mẫu mực.


meanings:
(1584-1641) Thiền tăng đời Minh, họ Dương, tự Thuỵ Bạch, người xứ Đồng Thành (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Sư vào am Tụ Long núi Cửu Hoa cạo tóc làm tăng, nối pháp Thiền sư Vân Môn Trừng. Sau khi Trừng Công mất, sư tiếp nối trụ trì. Ít lâu sau, sư dời đến Tinh Sơn, Hồ Châu rồi Không Động ở Chương Châu. Sư nhận lời mời của Kiến An Vương, trụ trì Bách Trượng Thọ Thánh Thiền tự.


meanings:
① Người sáng suốt. Tiết Long Tế Thiệu Tu Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »僧 問： 見 色 便 見 心。 露 柱 是 色、 如 何 是 心？ 師 曰： 幸 然 未 會、 且 莫 詐 明 頭。 – Tăng hỏi: Thấy sắc liền thấy tâm. Cây cột là sắc, cái gì là tâm? Sư đáp: May mà ngươi chưa hội, nhưng chớ có lừa người sáng suốt«. ② Chỗ sáng sủa. Tiết Trấn Châu Phổ Hoá Hoà thượng trong NĐHN q. 4 ghi: »師 振 一 箇 鈴、云： 明 頭 來、明 頭 打。暗 頭 來、暗 頭 打。四 方 八 面 來、旋 風 打。虛 空 來、 連 架 打。 – Sư lắc một cái linh, nói: Sáng đến thì đánh chỗ sáng, tối đến thì đánh chỗ tối, tám mặt đến thì xoay vần đánh, hư không đến thì cả mình đánh«.


meanings:
(?-1415) Thiền tăng đời Minh, họ Trần, tự Tuyết Tâm, người xứ Tuý Lí (nay là huyện Gia Hưng tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Xuất gia từ thuở bé, 16 tuổi được độ làm tăng. Ít lâu sau, sư đến chùa luật Thiệu Khánh thụ giới cụ túc, nối pháp Hoà thượng Hi Di ở chùa Vạn Thọ tại Tô Châu. Sư ra hoằng pháp trụ chùa Thiên Ninh. Về già, trở về am Phúc Tế, Trường Châu (nay là Tô Châu) ở ẩn. Mỗi ngày sư lấy thiền tụng tự vui, hàng trí thức và dân dã quy y rất đông.


meanings:
① Tối, như hoàng hôn 黃昏 mờ mờ tối, hôn dạ 昏夜 đêm tối, v.v. ||② Tối tăm, như hôn hội hồ đồ 昏憒楜塗 tối tăm hồ đồ, không hiểu sự lí gì. ||③ Lễ cưới, ngày xưa cưới xin cứ đến tối mới đón dâu nên gọi là hôn lễ 昏禮, bây giờ mới đổi dùng chữ hôn 婚. ||④ Mờ. ||⑤ Con sinh ra chưa đặt tên mà chết gọi là hôn.


meanings:
① (Hoàng) hôn: 黃昏 Hoàng hôn; ② Tối tăm: 天昏地暗 Trời đất tối mù; ③ Mê, mê man, mê mẩn, ngất (đi): 病人昏過去了 Bệnh nhân đã ngất đi; ④ (văn) Hoa mắt; ⑤ (văn) Lơ mơ, lẩm cẩm: 昏主之下，難以久居 Dưới tay một ông vua lẩm cẩm thì khó mà ở lâu được (Hậu Hán thư); ⑥ (cũ) Như 婚 [hun]; ⑦ (văn) Chết sớm (khi mới sinh chưa đặt tên đã chết).


meanings:
① Ðổi, hai bên lấy tiền hay lấy đồ mà đổi cho nhau gọi là mậu dịch 貿易. ||② Biến đổi, thay. ||③ Kinh Dịch. ||④ Tích dịch 辟易 lùi lại. ||⑤ Một âm là dị. Dễ, đối lại với chữ nan 難. ||⑥ Sửa trị, làm. ||⑦ Hoà bình. ||⑧ Coi thường. ||⑨ Yên ổn.


meanings:
① Dễ, dễ dàng: 不易辦 Không dễ làm; 難易 Khó và dễ; ② Trao đổi, đổi: 以物易物 Lấy vật đổi vật; ③ Thay đổi, biến đổi: 易地療養 Thay đổi chỗ điều dưỡng; 這鎭的外觀變易頗多 Bề ngoài của thị xã này thay đổi khá nhiều; ④ (văn) Coi thường: 高祖爲亭長，素易諸吏 Vua Cao tổ làm đình trưởng, vốn coi thường các viên lại thuộc (Sử kí); ⑤ (văn) Sửa trị, sửa sang: 田肥以易則出買百倍 Ruộng tốt mà lại sửa sang nữa thì bán ra được gấp trăm lần (Tuân tử: Phú quốc); ⑥ (văn) Tử tế, nhân hậu, hoà nhã; ⑦ (văn) Yên ổn; ⑧ (văn) Bờ ruộng, biên giới (như 場, bộ 土); ⑨ Kinh Dịch (một sách triết lí trong bộ Ngũ kinh, bàn về lẽ biến dịch của vũ trụ nhân sinh, cũng dùng để bói); ⑩ [Yì] (Họ) Dịch.


meanings:
Hiệu của Thiền sư Như Thông đời Minh. X. Như Thông.


meanings:
① Xưa, trước, như tích nhật 昔日 ngày xưa. ||② Ðêm, như nhất tích 一昔 một đêm. ||③ Lâu ngày. ||④ Thịt khô.


meanings:
① Trước kia, thời trước: 今昔對比 So sánh trước kia và bây giờ; 昔我未生時 Xưa lúc tôi chưa được sinh ra (Vương Phạm Chí thi); 昔年 Năm trước, năm xưa, năm kia; 昔日 Ngày trước, ngày xưa, ngày kia; ② (văn) Đêm: 一昔 Một đêm; ③ (văn) Lâu ngày; ④ (văn) Cuối, đầu mút: 孟夏之昔 Cuối tháng tư; ⑤ (văn) Thịt khô (dùng như 腊, bộ 肉).


meanings:
① Sớm, rạng đông, mặt trời mới mọc gọi là hân, như hân tịch 昕夕 sớm tối.


meanings:
① Sao, như hằng tinh 恆星 sao đứng, hành tinh 行星 sao đi, vệ tinh 衛星 sao hộ vệ, tuệ tinh 慧星 sao chổi, v.v. ||② Sao đêm mọc nhiều, sáng lặn dần, cho nên vật gì thưa ít gọi là liêu lạc thần tinh 寥落晨星 vắng vẻ như sao ban sáng. ||③ Sao nhỏ mà nhiều, cho nên số gì nhỏ mọn gọi là linh tinh 零星, từng giọt, từng cái, như tinh tinh bạch phát 星星白發 tóc bạc từng sợi. ||④ Nghề tinh tường, người coi về các việc xem sao để nghiệm tốt xấu gọi là tinh gia 星家, xem ngày tháng sinh đẻ rồi lấy các ngôi sao ra mà tính số vận người gọi là tinh sĩ 星士 thầy số. ||⑤ Sao tinh, một ngôi sao trong nhị thập bát tú. ||⑥ Hoa cân, trong cán cân dùng hoa trắng ghi số cân lạng, v.v. gọi là tinh. ||⑦ Tên một thứ âm nhạc.


meanings:
① Sao: 月明星稀 Trăng tỏ sao thưa; 慧星 Sao chổi; 柰以人才秋葉，俊傑晨星 Lại ngặt vì tuấn kiệt như sao buổi sớm, nhân tài như lá mùa thu (Bình Ngô đại cáo); ② Đốm nhỏ, lấm tấm, chút đỉnh: 一星半點 Một chút đỉnh; 火星兒 Đốm lửa nhỏ; ③ Những chấm ghi làm chuẩn trên cán cân; ④ Ngôi sao điện ảnh; ⑤ Về đêm, (thuộc về) ban đêm; ⑥ Một nhạc khí thời cổ; ⑦ Sao Tinh; ⑧ [Xíng] (Họ) Tinh.


vietnamese:
tinh túc kiếp thiên phật danh kinh <đpb>


meanings:
3837（1927～ ）江蘇江都人。十二歲於南京棲霞山禮宜興大覺寺志開上人披剃。法名悟徹，號今覺，筆名摩迦。民國三十年（1941）受具足戒於棲霞山，並留山就讀於棲霞律學院，後再至焦山佛學院參學。離院後，曾任白塔國民學校校長、怒濤月刊主編、南京華藏寺住持。民國三十八年來臺後，初駐錫於中壢圓光寺。三十九年主編人生月刊，四十年任臺灣佛教講習會教務主任。四十一年至宜蘭雷音寺，成立念佛會、弘法會、歌詠隊、學生會，創辦星期學校、幼稚園等，並於廣播電臺布教，其弘法事業，於此奠定基礎。四十四年，於高雄創建高雄佛教堂。四十六年，在臺北創辦佛教文化服務處，出版佛書及佛教唱片，以弘揚佛教文化。五十一年，在高雄創建壽山寺。旋在該寺設立壽山佛學院（即東方佛教學院之前身），作育佛教英才。五十六年，復在高雄縣大樹鄉開創佛光山，並任第一代住持。此後，師即以佛光山爲弘法根本道場。除積極建設佛光山成爲全臺名剎之外，並致力於佛教教育、文化、慈善等事業之推展。　師深諳佛教之復興並以教育人才爲本，故積極在國內創設各級佛學院，並於六十二年首創佛教大學（叢林大學）以教育佛教青年，後改爲中國佛教研究院，旋又設立研究部，以供大學或佛學院畢業之佛教青年繼續深造，爲國內高等佛學專門教育之先驅。師並任中國文化大學印度文化研究所所長、東海大學教授，首將佛法正式帶入高等學府，且曾多次舉辦大專佛學夏令營，引導廣大社會知識青年學生學佛，功不可沒。師更曾發起創辦智光商職、普門中學，以佛教之精神興辦社會一般教育。師感於國際弘法人才之需要，除在國內創設六所佛學院之外，並不時遣送弟子出國留學，故門下多才，弟子留學日、美、印、韓等國，獲得大學以上學位都數十人，且均卓然有成。師更開創國際佛學部，培養國內國際佛教人才，並提供世界佛教國家學習中國大乘佛教之機會。　師一生職志在於佛教文化事業之弘揚，早年曾主編過人生月刊、今日佛教等雜誌，後並辦有覺世旬刊，覺世月刊、普門月刊、佛光出版社、佛光大藏經編修委員會，對佛法之宣揚建樹良多。師頗勤於著述，文筆清新流麗，所撰釋迦牟尼佛傳、十大弟子傳、玉琳國師、覺世論叢、無聲息的歌唱等書，皆發行甚廣，普爲佛教徒所愛讀。其中釋迦牟尼佛傳、玉琳國師等書且被改編成電影、電視劇及話劇，傳誦一時。近年來更於各地做大規模演講；六十八年，其歷年來之弘法講稿由弟子輯印成「星雲大師講演集」行世，影響社會人心甚巨。　慈善方面，師辦有佛光精舍、仁愛之家、大慈育幼院、佛光診所、佛光施診醫療隊、萬壽公墓，使老幼貧病者，皆能蒙受佛光普照。　師之弘法，方便善巧，氣魄亦雄渾博大。十餘年間，除將本山佛光山開創爲聞名世界之佛教重鎮之外，並陸續在彰化創建福山寺、在善化創建慧慈寺，接辦臺南福國寺、嘉義圓福寺、基隆極樂寺、宜蘭圓明寺，在澎湖創建信願寺，現正擴建澎湖海天佛剎，在高雄創建壽山寺、普賢寺，在臺北開創普門寺、石門北海道場，在美國開創西來寺、白塔寺，在香港創佛香精舍，並在馬來西亞接辦鶴鳴寺等，其建樹之多，規模之大，鮮有出其右者。　師雖出身臨濟門下，然其佛教事業則八宗兼弘，不拘一宗一派。其弘法方式，著重於佛法與時代性，以及眾生根性之協調。且賡續太虛大師「人間佛教」之理想，積極闡揚「佛法生活化、生活佛法化」之不二性。師之弘法，每能開風氣之先。初在宜蘭弘法時期，即組織佛教歌詠隊，接引社會青年入佛。六十七年在臺北舉辦規模盛大之佛教梵唄音樂欣賞會，對佛教音樂之普及，具有相當程度之影響。六十八年，首度利用電視弘法，在中華電視臺連播「甘露」節目，後又在中國電視公司開播「信心門」，在臺灣電視公司講「星雲禪話」，爲弘法工作現代化之又一例證。師辯才無礙，擅以言詞接引信眾。其在海內外各地之佛學講座，每講聽眾必數千人以上。　師對於促進國際佛教之交流貢獻良多，曾多次帶領團體至世界佛教聖地朝聖布教，並多次於國內舉辦大規模之國際佛教學術會議。六十五年，首度率領中國佛教訪問團，參加美國建國二百週年慶典。六十八年，任美國國際佛教促進會（International Buddhist Progress Society）會長，擬將大乘佛法推展於美國。六十七年，美國洛杉磯東方大學（University of Oriental Studies）有感於師之弘法成就，頒贈以榮譽哲學博士學位，師爲我國比丘中，獲得此一榮譽學位之第一人，後並出任美國佛教青年總會會長。師先後朝禮印度佛陀聖蹟六次，尤以六十八年所率領二百餘人朝聖印度，爲自三國以來西行求法朝聖陣容最爲盛大者。七十一年，佛光山與韓國三大古剎之一號稱佛寶寺之通度寺諦結兄弟寺，促進中韓兩國文化、宗教之交流。七十二年，師應星馬佛教界之邀，前往弘法布教，爲東南亞佛教之發展帶來蓬勃氣象，師並任馬來西亞佛教青年總會導師。其他如日本、泰國、香港等國，師亦經常前往，爲世界佛教之團結而奔波不已，並曾任中日佛教促進會主任委員多年。七十一年，師於佛光山舉辦第五屆國際佛教學術會議；七十四年，舉辦世界佛教青年會一九八五年學術會議；七十五年，首次召開世界顯密佛學會議，促進國際佛教文化之溝通，貢獻深遠，師並榮膺爲世界佛教青年會榮譽會長。師現仍擔任中華漢藏文化協會理事長，積極籌建國內第一座西藏佛寺。七十四年九月，師於佛光山信徒代表大會中，宣佈辭退住持之職，推選弟子心平法師繼任，其後專事於弘法及研究著述。


meanings:
① Ánh sáng giọi lại. ||② Bóng rợp. ||③ Ánh sáng mặt trời xế.


meanings:
① In (bóng), (ánh sáng) rọi lại, chiếu lại: 影子倒映在水面上 In bóng trên mặt nước; 人面桃花相映紅 Hoa đào rọi với mặt người đỏ tươi (Thôi Hộ: Đề tích sở kiến xứ); ② Chiếu: 放映新片 Chiếu phim mới; ③ Xem 反映 [fănyìng]; ④ (văn) Bóng rợp; ⑤ (văn) Ánh mặt trời xế bóng.


meanings:
① Mùa xuân, từ tháng giêng đến tháng ba gọi là mùa xuân. ||② Xuân là đầu bốn mùa, muôn vật đều có cái cảnh tượng hớn hở tốt tươi, cho nên người ta mới ví người tuổi trẻ như mùa xuân mà gọi thì tuổi trẻ là thanh xuân 青春 xuân xanh, ý thú hoạt bát gọi là xuân khí 春氣, thầy thuốc chữa khỏi bệnh gọi là diệu thủ hồi xuân 妙手回春. ||③ Rượu xuân, người nhà Ðường hay gọi rượu là xuân. ||④ Lễ nhà Chu cứ đến tháng trọng xuân 仲春 (tháng hai) thì cho cưới xin, vì thế mới gọi các con gái muốn lấy chồng là hoài xuân 懷春.


meanings:
① (Mùa) xuân: 春景 Cảnh xuân; 春暖花開 Xuân về hoa nở, ngày xuân ấm áp; ② Xuân (lễ nhà Chu cứ đến tháng Trọng Xuân [tháng Hai] thì cho cưới xin, nên mùa xuân còn dùng để chỉ tình yêu đương giữa trai và gái): 有女懷春 Có cô gái hoài xuân (ôm ấp tình yêu, muốn lấy chồng...) (Thi Kinh); 春心 Lòng xuân; ③ Xuân, tươi, trẻ (trung): 回春 Hồi xuân, tươi lại; 青春 Thanh xuân, tuổi xuân, tuổi trẻ; ④ Dâm đãng, dâm dục; ⑤ Sống: 枯本逢春 Cây khô sống lại; ⑥ Vui vẻ, hân hoan; ⑦ Rượu (cách gọi rượu của người đời Đường); ⑧ [Chun] (Họ) Xuân.


meanings:
Hoa lan mùa xuân và hoa cúc mùa thu đều toả hương thơm ngát, khó định được hơn kém; dụ cho việc khó có thể phân biệt thắng thua, hơn kém. Tắc 63, Thung Dung lục (Đại 48, 266 trung) ghi: »示 眾 云。 三 聖 雪 峰。 春 蘭 秋 菊。 趙 州 投 子。 卞 璧 燕 金。 – Sư dạy chúng rằng: Tam Thánh, Tuyết Phong như hoa lan mùa xuân như hoa cúc mùa thu. Triệu Châu, Đầu Tử như ngọc Biện Hoà như vàng nước Yên«.


meanings:
① Mờ mờ, như muội đán 昧旦 mờ mờ sáng. ||② Tối, như hôn muội 昏昧 tối tăm không hiểu lẽ gì. ||③ Tam muội 三昧 dịch âm chữ Phạm, Tàu dịch là chính định 正定 nghĩa là dùng công tu hành trừ sạch được hết trần duyên mà vào cõi một mầu rỗng không vắng lặng gọi là tam muội, như du hí tam muội 遊戲三昧 nhập định xuất định thuần mặc tự nhiên. Bây giờ hay mượn hai chữ ấy để chỉ cái áo diệu của một môn gì, như ông Hoài Tố tài viết chữ thảo, tự cho là đắc thảo thư tam muội 得艸書三昧 biết được cái chỗ áo diệu về nghề viết chữ thảo.


meanings:
① U mê, tối, dốt: 蒙昧 Mê muội; 愚昧 Ngu dốt; ② Mờ mờ: 昧旦 Mờ mờ sáng; ③ Giấu giếm, tham: 拾金不昧 Nhặt được tiền của không tham; ④ Hôn mê, ngất xỉu: 幾個孩子因受熱而昏昧 Có mấy đứa trẻ bị ngất xỉu vì nóng; ⑤ Xem 三昧 [sanmèi].


meanings:
① Hôm qua, như tạc nhật 昨日 ngày hôm qua, tạc dạ 昨夜 đêm qua, tạc niên 昨年 năm ngoái, v.v. ||② Ngày xưa. ||③ Mới rồi.


meanings:
① (Hôm) qua: 昨晚 Đêm qua, đêm hôm qua; 昨已到京 Đã đến Bắc Kinh hôm qua; 昨年 Năm ngoái; ② (văn) Ngày xưa; ③ (văn) Mới rồi.


meanings:
(văn) ① Vui mừng; ② Ánh sáng mặt trời; ③ Sáng chói, sự chói lọi, sự rực rỡ.


meanings:
① Mặt trời mọc ra ấm áp. ||② Một âm là hú, cùng nghĩa với chữ hú 煦.


meanings:
(văn) Sự ấm áp của mặt trời mọc; ② Như 煦 (bộ 火).


meanings:
① Sáng sủa, rõ rệt, như chiêu chương 昭章 rõ rệt. ||② Bộc bạch cho tỏ rõ ra, như chiêu tuyết 昭雪 bộc bạch nỗi oan của người ta ra cho mọi người đều biết. ||③ Hàng chiêu, trong nhà thờ giữa là bệ thờ tổ, ở bên trái là bệ thờ hàng chiêu.


meanings:
(văn) ① Sáng sủa; ② Rõ rệt: 昭章 Rõ rệt; ③ Bộc bạch: 昭雪 Bộc bạch nỗi oan; ④ [Zhao] (Họ) Chiêu.


meanings:
(1246-1312) Thiền tăng đời Nguyên, họ Dương, tự hiệu Hải Ấn, người xứ Tân Cam (nay là huyện Tân Can, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tuyết Nham Tổ Khâm, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Hải Ấn Hoà thượng ngữ lục.


meanings:
Núi nằm bên bờ đông Tương Giang, cách thành phố Tương Đàm, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc 20km về phía đông bắc, là nơi giáp giới giữa ba thành phố Trường Sa, Tương Đàm, Chu Châu. Tương truyền Chu Chiêu Vương khi đi tuần tra phía nam có đến nơi này, nên gọi là »Chiêu Sơn«. Đại hoạ gia đời Tống là Mễ Phất dựa vào cảnh quan núi này vẽ thành bức tranh » Sơn Thị Tình Lam«, Chiêu Sơn từ đây nổi tiếng như cồn. Đỉnh núi có Chiêu Sơn Thiền Tự được xây cất vào đời Đường, đời Tống gọi là » Chiêu Dương Điện«, niên hiệu Càn Long thứ 23 (1758) đời Thanh trùng tu. Trong chùa có Huyền Đế cung, Ngọc Hoàng các, Quán Âm đường, Quan Thánh điện. Mỗi khi có lễ hội hương khách bốn phương vân tập, khói hương sơn tự lượn lờ, âm thanh chuông khánh không bao giờ ngớt.


meanings:
Chùa ở ngọn Ngọc Bình, phía Đông núi Thiên Mục, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Vào đời Lương Nam Triều Thái tử Chiêu Minh tu thiền mà sáng lập chùa này, khi ấy gọi là »Chiêu Minh Viện«. Khoảng niên hiệu Đại Thông (527-528) đời Lương vua ban tặng tấm biển »Chiêu Minh Thiền Tự«. Từ Đường Tống trở đi bao phen hưng phế, sau cùng bị phá huỷ bởi binh lửa. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377) đời Minh trùng tu. Khoảng niên hiệu Thành Hoá (1465-1487) Bảo Phương trụ trì chùa này, khởi công xây dựng Thiên Phật Các, đúc 1000 tượng Phật bằng đồng. Vô Thú Như Không đời Minh; Độc Siêu, Đạo Nguyên đời Thanh từng trụ chùa này. Niên hiệu Hàm Phong thứ 11 (1861) đời Thanh chùa bị phá huỷ bởi binh lửa. Sau này Trí Hải Đốn Giác cùng đệ tử nối pháp là Tịnh Năng Viên Tham từ phía Tây núi Thiên Mục đến đây tổ chức dần dần trở lại kiểu cũ.


meanings:
Còn gọi: Chùa Láng. Chùa ở làng Yên Lãng (làng Láng), huyện Hoàn Long (sau là huyện Từ Liêm), kinh đô Thăng Long (nay thuộc quận Đống Đa, thủ đô Hà Nội), Việt Nam. Chùa được lập từ thế kỉ XII, thờ thiền sư Từ Đạo Hạnh. Tương truyền vị thiền sư này tu hành và đắc đạo ở đây, hoá kiếp ở chùa Thầy (Quốc Oai, Hà Tây) tức Lí Thần Tông. Theo tục cổ, cứ mười hai năm mở hội lớn một lần, nên ca dao có câu: Nhớ ngày mồng bảy tháng Ba, trở vào hội Láng, trở ra hội Thầy. Chùa được xây cất theo kiến trúc cung đình nên theo thứ tự có 3 cổng lớn và 3 sân rộng mới đến chùa. Kiến trúc chùa gồm có: Tiền đường: Toà nhà rộng 5 gian, thờ các tượng Kim Cang và Hộ pháp. Chính điện: Toà nhà rộng 5 gian, thờ nhiều tượng Phật, Bồ Tát, Kim Cang. Hậu cung hay Điện thánh, hình vuông gồm 3 gian, thờ tượng thiền sư Từ Đạo Hạnh và vua Lí Thần Tông. Phía sau điện Thánh có 1 sân nhỏ, tiếp đến là nhà khách và Tăng đường.


meanings:
Chùa ở ngoại ô cách thành phố Thành Đô 5km về phía Bắc, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, thường gọi là »Tứ Xuyên Đệ Nhất Tùng Lâm«. Được sáng lập vào khoảng niên hiệu Trinh Quán (627-649) đời Đường. Ban đầu tên là »Kiến Nguyên Tự«, vua Đường Tuyên Tông ban tên »Chiêu Giác Tự«, đời Tống đổi tên »Lục Tổ Tự«. Khoảng niên hiệu Sùng Ninh (1102-1106) Phật Quả Khắc Cần thuyết pháp nơi đây, lại gọi là »Chiêu Giác Tự«. Đầu niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) vua ra lệnh đổi Chiêu Giác Tự thành Thiền lâm. Niên hiệu Thuận Trị thứ 1 (1644) đời Thanh chùa bị binh lửa phá huỷ. Niên hiệu Khang Hi thứ 2 đến thứ 26 (1663-1687) do Trụ trì Trượng Tuyết chủ trì trùng tu. Điện vũ viên lâm chiếm 2,2 ha quy mô rộng lớn, cây cối xanh biếc, là một ngôi cổ sát nổi tiếng Thành Đô. Hiện còn những kiến trúc chủ yếu như Đại sơn môn, Bát giác đình, Thiên vương điện, Tiên giác đường, Phổ đồng tháp và mộ Thiền sư Viên Ngộ.


meanings:
① Phải, điều gì ai cũng công nhận là phải gọi là thị. Cái phương châm của chánh trị gọi là quốc thị 國是. ||② Ấy thế, lời nói chỉ định như như thị 如是 như thế.


meanings:
(k. ng) ① Đặt trước đại từ nhân xưng, không có ý nghĩa thực cũng không có tác dụng phán đoán. Tiết Đức Sơn Duyên Mật Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »古 鏡 闊 一 丈、 屋 梁 長 三 尺。 是 汝 缽 盂 鐼 子 闊 多 少？ – Gương xưa rộng một trượng, đòn dông dài ba thước, cái bát của ông rộng bao nhiêu?«. ② Đặt trước đại từ nhân xưng làm tăng thêm ngữ khí hỏi vặn. Tiết Đông Tự Như Niệm Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »公 見 鳥 雀 於 佛 頭 上 放 糞、 乃 問： 鳥 雀 還 有 佛 性 也 無？ 師 曰： 有。 公 曰： 爲 甚 麼 向 佛 頭 上 放 糞？ 師 曰： 是 伊 爲 甚 麼 不 向 鷂 子 頭 上 放？ – Công (chỉ cho Tướng quốc Thôi Quần) thấy con chim sẻ ỉa trúng ngay đầu tượng Phật, liền hỏi: Chim sẻ có Phật tính hay là không? Sư đáp: Có. Công nói: Vì sao nó lại ỉa trên đầu tượng Phật? Sư bảo: Vì sao nó lại không ỉa trên đầu con chim Diêu?«. ③ Đặt trước đại từ nhân xưng, làm tăng ngữ khí khuyên răn. Tiết Tuyết Phong Hoà thượng trong TĐT q. 7 ghi: »師 示 眾 曰： 南 山 有 鼈 鼻 蛇、 是 爾 諸 人 好 看 取。 – Sư dạy chúng rằng: Nam Sơn có con rắn lớn, các ông cần phải chú ý!«.


meanings:
① Là, đó là: 他是工人 Anh ấy là công nhân; 不知爲不知，是知也 Không biết thì cho là không biết, đó là biết vậy (Luận ngữ); 余是所嫁婦人之父也 Tôi là cha của người đàn bà gả chồng kia (Vương Sung: Luận hoành).【是凡】thị phàm [shìfán] Như 凡 nghĩa ③;【是否】thị phủ [shìfôu] Có phải... hay không: 是否符合實際 Có sát thực tế hay không;【是也】thị dã [shìyâ] (văn) Đó là, là như thế vậy: 取之而燕民悅，則取之。古之人有行之者，武王是也 Đánh lấy nước Yên mà dân nước Yên vui vẻ, thì đánh lấy. Người xưa đã có người làm thế rồi, đó là Võ vương vậy (Võ vương là như thế vậy) (Mạnh tử); 終而復始，日月是也 Dứt hết rồi trở lại như lúc đầu, mặt trời mặt trăng là như thế vậy (Tôn tử binh pháp);【是以】 thị dĩ [shìyê] (văn) Lấy đó, vì vậy, vì thế: 吾是以憂，子賀我，何故？ Tôi lấy đó làm lo (vì thế đâm lo), ông lại mừng tôi, vì sao thế? (Tả truyện) ② Có: 滿身是汗 Trên mình đẫm mồ hôi, mồ hôi nhễ nhãi; ③ Đó, đấy, ấy: 東西舊是舊，可 是還能用 Đồ có cũ thật đấy, nhưng còn dùng được; ④ Thích hợp, đúng: 來的是時候 Đến đúng lúc; 放的是地方 Đặt đúng chỗ; ⑤ Bất cứ, phàm, hễ: 是集體的事，大家都應關心 Hễ là việc chung, mọi người đều phải quan tâm; ⑥ Đấy (dùng cho câu hỏi): 你坐輪船還是坐火車？ Anh ngồi tàu thuỷ hay đi tàu hoả đấy?; ⑦ Dùng làm tiếng đệm: 是誰告訴你的？ Ai cho anh biết đấy?; 他是不知道 Anh ấy không hiểu thật đấy; 天氣是冷 Trời rét thật; ⑧ Đúng, phải, hợp lí: 實事求是 Thực sự cầu thị; 他說的是 Anh ấy nói đúng; ⑨ Cái đó, cái ấy, việc đó, việc ấy, người đó, người ấy, đó, đấy, ấy, thế: 如是 Như thế; 是日天氣晴朗 Ngày đó trời nắng tốt; 吾祖死于是，吾父死于是 Ông tôi chết vì việc đó, cha tôi cũng chết vì việc đó (việc bắt rắn) (Liễu Tôn Nguyên: Bộ xà giả thuyết); 是知津矣 Người đó đã biết chỗ bến đò rồi (Luận ngữ); 是乃仁術也 Đó là cách thi hành điều nhân vậy (Mạnh tử); 是吾劍之所從墮 Đây là nơi cây gươm của ta rơi xuống (Lã thị Xuân thu); 昭公南征而不復，寡人是問 Chiêu công đi tuần hành ở phương nam không trở về, quả nhân muốn hỏi về việc đó (Tả truyện). Xem 是也 [shìyâ] ở trên; ⑩ (văn) Như thế: 是心足以王矣 Tấm lòng như thế là đủ để xưng vương với thiên hạ rồi (Mạnh tử); ⑪ (văn) Trợ từ giữa câu để đảo trí tân ngữ ra phía trước động từ: 余唯利是視 Ta chỉ chú trọng đến điều lợi (Tả truyện) (thay vì: 余唯視利).


meanings:
Tuy vậy, cho dù như thế. Quan hệ từ. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »是 則 二 俱 作 家。 要 且 只 解 收 虎 尾。 不 能 據 虎 頭。 – Cho dù cả hai đều là bậc tác gia, song chỉ biết nắm đuôi cọp, chẳng thể cưỡi đầu cọp«.


meanings:
Cái gì. Đại từ nghi vấn. Thần Hội ngữ lục ghi: »問 曰： 此 似 是 沒 物？ 答： 不 似 箇 物。 – Hỏi rằng: Cái này giống cái gì? Đáp: Không giống vật gì cả«.


meanings:
Cái gì? Đại từ nghi vấn. Thần Hội ngữ lục ghi: »問： 是 物 是 生 滅 法？ 答： 三 世 是 生 滅 法。 – Hỏi: Cái gì là pháp sinh diệt? Đáp: Ba đời là pháp sinh diệt«.


meanings:
Còn gọi: Thị cá nhân, Thị cá trượng phu hán. Ý nói là một kẻ trượng phu chân chính, là một người tham thiền chân chính. Là lời nói quen thuộc của nhà thiền. Vô Môn Quan ghi: »共 成 四 十 八 則。 通 曰 無 門 關。 若 是 箇 漢、 不 顧 危 亡、 單 刀 直 入。 八 臂 那 吒、 攔 他 不 住。 – Cả thảy thành bốn mươi tám tắc, gọi chung là »Vô Môn Quan«. Nếu là người tham thiền chân chính, chẳng màng đến nguy vong, một dao vào thẳng, dù cho Na-tra tám tay cản cũng không nổi«. Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »一 日、 明 （指 慈 明 和 尚） 上 堂、 師 出 問： 幽 鳥 語 喃 喃、 辭 雲 入 亂 峰 時 如 何？ 明 曰： 我 行 荒 草 裡、 汝 又 入 深 村。 師 曰： 官 不 容 針、 更 借 一 問。 明 便 喝。 師 曰： 好 喝。 明 又 喝、 師 亦 喝。 明 連 喝 兩 喝、 師 禮 拜。 明 曰： 此 事 是 箇 人 方 能 擔 荷。 – Một hôm, Minh (chỉ Hoà thượng Từ Minh) thượng đường. Sư bước ra nói: Khi chim rừng kêu rì rầm, giã từ chúng vào trong núi sâu thì sao? Từ Minh đáp: Ta đi trong cỏ hoang, còn ngươi vào xóm vắng. Sư thưa: Việc công phải hết sức chặt chẽ, lại mượn một câu hỏi. Từ Minh liền hét. Sư thưa: Hét hay quá! Minh lại hét. Sư cũng hét. Minh hét luôn hai tiếng. Sư lễ bái. Từ Minh nói: Việc này phải là người tham thiền chân chính mới có khả năng ứng cơ ngộ nhập«.


meanings:
Chỗ thị phi rối rắm phức tạp. Tắc 41, Bích Nham Lục (Đại 48, 178 hạ) ghi: »垂 示 云： 是 非 交 結 處、 聖 亦 不 能 知； 逆 順 縱 橫 時、 佛 亦 不 能 辨。 爲 絕 世 超 倫 之 士、 顯 逸 群 大 士 之 能。 – Lời dẫn: Chỗ thị phi rối rắm, phức tạp đến nỗi Thánh cũng không thể biết; có khi dùng phương pháp nghịch thuận dọc ngang để xử lí thì Phật cũng không thể biện. Đây là bậc tu hành vượt hẳn thế gian hiện bày khả năng siêu quần của Bồ Tát«.


meanings:
Cần phải. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »若 欲 化 愚 人、 是 須 有 方 便、 勿 令 彼 有 疑、 即 是 菩 提 現。 – Nếu muốn giáo hoá người ngu, cần phải có phương tiện, chớ khiến người nghi ngờ, tức là tính giác hiện«.


meanings:
(văn) ① Ánh sáng, ánh nắng; ② Chiếu sáng, rọi sáng; ③ Ngày mai.


meanings:
(văn) Mặt trời xế bóng: 至日昳皆會 Đến lúc mặt trời xế bóng thì đều tụ họp lại (Hán thư).


meanings:
① Sao mão, một ngôi sao trong nhị thập bát tú.


meanings:
Sao Mão (tên vì sao trong nhị thập bát tú).


meanings:
① Ngày dài. ||② Cùng nghĩa với chữ sướng 暢.


meanings:
① (văn) Ban ngày rất dài; ② (văn) Khoan khoái, thoải mái (như 暢, bộ 日); ③ [Chăng] (Họ) Sưởng.


meanings:
4121<一>梵語 kāla，巴利語同。音譯迦羅。時節之義。百法之一。為唯識宗二十四不相應行之一。有為諸法相續遷流，令生三世（過去、現在、未來）時間之差別。一般佛教之觀念，均認為「時」乃假立者，勝論外道或時論師則認為「時」乃實在者。有部即稱世無別體，乃依法而立者。因此在大智度論卷一謂，佛教經典中，不以迦羅表示「時」，而稱「時」為三摩耶（梵 samaya）。〔瑜伽師地論卷五十二、大乘阿毘達磨雜集論卷二〕（參閱「三摩耶」672、「迦羅」3979）　<二>印度將一年分為三期，即：(一)熱時，一月十六日迄五月十五日。(二)雨時，五月十六日迄九月十五日。(三)寒時，自九月十六日至一月十五日。總稱為天竺三時。以上三期亦稱為熱際、雨際、寒際等三際。關於三期與月日之分配，則有多種異說。　<三>指朝夕為二時，或指迦羅時、三摩耶時（三昧耶時）等為二時。　<四>古印度人以時間之最小單位為剎那，一百二十剎那為一怛剎那，六十怛剎那為一臘縛，三十臘縛為一牟呼栗多，三十牟呼栗多則為一晝夜。最長之時間單位則為阿僧祇劫。（參閱「剎那」3731）


meanings:
① Mùa, như tứ thì 四時 bốn mùa.||② Thì, như bỉ nhất thì thử nhất thì 彼一時，此一時 bấy giờ là một thì, bây giờ là một thì. ||③ Giờ, một ngày chia 12 giờ, mỗi giờ gọi tên một chi, như giờ tí, giờ sửu, v.v. ||④ Thường, như thì thì như thử 時時如此 thường thường như thế. ||⑤ Ðúng thời, đang thời, như thời vụ 時務 mùa làm ruộng, việc đang đời, thời nghi 時宜 hợp thời (cái mà đời ưa chuộng). ||⑥ Cơ hội, như thừa thì nhi khởi 乘時而起 nhân cơ hội mà nổi lên. Ta quen đọc là chữ thời cả.


meanings:
① Chỉ thời gian nói chung; ② Thời kì, thời gian dài: 唐時 Thời Đường; 古時 Thời cổ; 現時 Hiện nay, hiện thời; 子時 Giờ Tí (11 giờ tối đến 1 giờ đêm); 醜時 Giờ Sửu (1 đến 3 giờ đêm); ③ Giờ, tiếng: 一小時 Một giờ, một tiếng đồng hồ; 按時上班 Đi làm đúng giờ; ④ Lúc, thời, thường: 平時 Ngày thường, lúc thường; 盛極一時 Thịnh vượng nhất thời; 彼一時此一時 Lúc kia là một thời, bây giờ là một thời; 時時如此 Thường thường như thế; 時 時之需 Lúc nào cũng cần; 時時照顧 Thường xuyên trông nom.【時常】thời thường [shícháng] Thường xuyên;【時而】thời nhi [shí'ér] Lúc thì, đôi khi, đôi lúc, lắm lúc: 時而晴天，時而下雨 Lúc thì tạnh lúc thì mưa; 【時時】 thời thời [shíshí] Luôn luôn, thường: 時時想到 Luôn luôn nghĩ đến; 時時著書，人又取去，即空居 Thường viết sách, người ta lại lấy đi, rồi cũng không còn cuốn nào (Sử kí: Tư Mã Tương Như liệt truyện); ⑤ Chỉ hiện thời hay lúc đó: 時事 Thời sự; ⑥ Có khi, có lúc, đôi khi, thỉnh thoảng: 他時來時不來 Anh ấy có khi đến có khi không đến; 光時休沐出，桀輒入代光決事 Hoắc Quang thỉnh thoảng nghỉ ra khỏi cung, thượng quan Kiệt liền vào cung thay Quang giải quyết công việc (Hán thư: Hoắc Quang truyện); ⑦ Hợp thời trang: 她的髮型很時髦 Kiểu tóc của cô ta rất hợp thời trang; ⑧ Thích hợp, thích đáng; ⑨ Đúng lúc, đúng thời, hợp thời: 不時筑，而人果竊之 Không xây (tường) đúng lúc, kẻ ngoài quả nhiên vào trộm (Hàn Phi tử: Thuyết lâm hạ); 及宣王至遼東，霖雨，不得時攻 Khi Tuyên Vương đến Liêu Đông, gặp trời mưa dầm, nên không thể tấn công đúng lúc (Tam quốc chí); ⑩ (văn) Mùa: 四時 Bốn mùa; ⑪ (văn) Cơ hội, thời cơ, thời vận: 乘時而起 Nhân cơ hội mà nổi lên; ⑫ Thói tục của một thời, thời tục: 不拘于時 Không câu nệ thời tục (Hàn Dũ: Sư thuyết); ⑬ (văn) Thời sự; ⑭ (văn) Thời gian, năm tháng: 時不久留 Năm tháng không ở lại lâu (Lã thị Xuân thu); ⑮ (văn) Đó, ấy (dùng như 是, có thể chỉ người, vật hoặc nơi chốn): 滿招損，謙受益，時乃天道 Đầy thì bị bớt đi, kém thì được tăng thêm, đó là đạo trời (Thượng thư); 時日曷喪？ Mặt trời này bao giờ huỷ diệt? (Thượng thư); 于時言言 Cười cười nói nói ở chỗ này (Thi Kinh); ⑯ (văn) Lúc ấy, khi ấy: 時曹軍兼以饑疫，死者太半 Khi ấy quân của Tào Tháo vừa đói vừa bị bịnh dịch, chết hơn một nửa (Tư trị thông giám); ⑰ [Shí] (Họ) Thời.


meanings:
Luôn luôn, thường xuyên, hàng ngày. Tiết Hương Nghiêm Nghĩa Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »兄 弟、 佛 是 塵、 法 是 塵、 終 日 馳 求、 有 甚 麼 休 歇。 但 時 中 不 用 掛 情、 情 不 掛 物、 無 善 可 取、 無 惡 可 棄。 莫 教 他 籠 罩 著、 始 是 學 處 也。 – Này huynh đệ, Phật là trần, Pháp là trần, suốt ngày chạy tìm, có khi nào lãnh ngộ? Chỉ cần luôn luôn không theo tình, tình không không gá vật, không nắm lấy điều thiện, không vất bỏ điều ác, đừng để chúng bao phủ, mới là chỗ học vậy«.


vietnamese:
thời tâm giải thoát dữ bất thời tâm giải thoát <pttđ>


meanings:
classification of doctrine based upon time period


meanings:
Từng phút từng giây. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »更 時 時 念 念 不 見 一 切 相、 莫 認 前 後 三 際。 – Trong từng phút từng giây không thấy tất cả tướng, chớ nhận 3 mé trước sau«.


meanings:
Nhiều, hàng loạt thói tục của một thời. Khai thi thiền nhân Huy trong MANL ghi: »才 出 母 胎。 立 志 挺 然。 與 時 流 迥 絕。 行 腳 見 知 識。 決 要 透 脫 生 死 大 事。 – Vừa ra khỏi thai mẹ, lập chí vượt bậc, xa hẳn các thói tục, hành cước gặp bậc tri thức, kiên quyết muốn thông suốt việc lớn sinh tử«.


meanings:
(1303-1381) Thiền tăng cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Kim, tự Vạn Phong, người Lạc Thanh (Chiết Giang) Trung Quốc. Sư xuất gia thuở nhỏ, 11 tuổi đọc kinh Pháp Hoa có tỉnh, liền vào Hàng Châu thụ giới cụ túc. Sau đó yết kiến Hổ Bào Phổ Thành, Phổ Thành dạy tham thoại đầu »không phải tâm, không phải Phật, không phải vật«, chán nản vì không sở đắc nên sư đến chùa Phật Chỉ núi Đạt Bồng, Minh Châu (Ninh Ba, Chiết Giang) ngày đêm tham cứu. Một hôm nghe Tông luật sư, chủ chùa cử công án »Quy Sơn đạp ngã tịnh bình« chợt đại ngộ. Sư đến núi Phục Long tham kiến Thiền sư Nguyên Trường được ấn chứng làm Thủ toạ, trao cho pháp y làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sau sư đến núi Đặng Uý, Tô Châu sáng lập chùa Thánh Ân, thiền lữ bốn phương tụ hội đông đảo không đủ chỗ ở, đạo phong hưng thạnh suốt 30 năm. Sau khi tịch, đệ tử Phổ Thọ v.v… biên tập Vạn Phong ngữ lục.


vietnamese:
thời giải thoát • bất thời giải thoát <bktt>

meanings:
時解脫（梵samaya-vimukta，藏dus-kyis rnam-par grol-ba）與不時解脫（梵asa-maya-vimukta，藏dus-dan-mi-sbyor-barrnam-par grol-ba）之幷稱。時解脫，又作待時解脫、時愛樂心解脫，即聲聞第四果的六種阿羅漢中，前面的退法、思法、護法、安住法、堪達法等五種鈍根者。此五者入現法樂住，必待勝緣具足始能解脫煩惱，故稱時解脫。<#>不時解脫，又作不動心解脫、不時不移動心解脫，即第六種阿羅漢不動法種性。此等行者不待勝緣即可解脫，故稱不時解脫。《大毗婆沙論》卷一０一雲（大正27·524c）︰‘無學勝解複有二種︰(一)時愛心解脫，即五種阿羅漢果所攝勝解，亦名時解脫；(二)不動心解脫，謂不動法阿羅漢果所攝勝解，亦名不時解脫。’又依《俱舍論》卷二十五等所說，可知有學位之鈍根信解性者，入無學位爲時解脫。有學位之利根見至性者，入無學位爲不時解脫。<#>《大毗婆沙論》卷一０一嘗就‘時解脫’行者所必須具備之‘六時’提出如下說明︰<#>(1)得好衣時︰謂彼要得細軟鮮淨勝妙衣服時，乃得解脫。<#>(2)得好食時︰謂彼要得美妙飲食酥蜜等時，乃得解脫。<#>(3)得好臥具時︰謂彼要得厚軟臥具床褥等時，乃得解脫。<#>(4)得好處所時︰謂彼要得寂靜處所勝妙房舍時，乃得解脫。<#>(5)得好說法時︰謂彼要得如理應機教誡教授時，乃得解脫。<#>(6)得好補特伽羅時︰謂彼要得具勝德行禀性柔和易共住者，乃得解脫。<#>不時解脫則不須待此六種勝緣。即雖得惡糞掃衣、粗惡食、臥邊鄙石床、住憒鬧處，或與得違理教誡、不具德者同住，然而以其性爲利根故可速得解脫。<#>［參考資料］　《大乘義章》卷十七（末）；《大毗婆沙論》卷六十二；《阿毗達磨藏顯宗論》卷三十三；《順正理論》卷六十八；《俱舍論光記》卷二十五；《俱舍論要解》卷九。<#>


vietnamese:
thời giải thoát dữ bất thời giải thoát sai biệt <pttđ>


meanings:
（梵 kāla-cakra-yāna，藏 dus-kyi ḥkhor-lo-pa）印度佛教史末期之密教支派。系自金剛乘所發展出來的密教支系。自十世紀左右起，即在印度開始流行。此派信仰本初佛（Ādibud-dha，即藏傳寧瑪派之普賢王如來）。教義屬于密教四部中之無上瑜伽部。强調大樂大智相應圓融的密乘奧義，幷修習定慧不即不離的大三昧定。謂可在此三昧斷除一切所知障網的刹那，即身成佛。<#>此派的經典《時輪要略秘經》（Dus-ḥkhor-bs-dus-pa rgyud），內載佛陀在聖米丘塔（Dpal-ldan ḥbras-spuṅs mchod rten）爲香巴拉（Shambala）國王說法。此派供有象徵其教旨的怪異佛像，此像是男女雙身擁抱像。男天（yab）是四面十二臂，女天（yum）是一面十二臂，兩天皆足踏人身。<#>此派修法在傳入西藏之後，與金剛乘修法同爲藏傳佛教之重要修持內涵。<#>◎附︰印順《印度佛教思想史》第十章第二節（摘錄）‘秘密大乘’依佛的果德起修，以觀佛（菩薩、天）爲主，所以說法的、觀想的本尊，都可說是本初佛。如《大毗盧遮那成佛神變加持經》──《大日經》卷三說（大正18·22b）︰‘我一切本初，號名世所依，說法無等比，本寂無有上。’<#>這是說，毗盧遮那（Vairocana）是本初佛。本初佛發展到頂峰的，是時輪（kāla-cakra）法門。在印度摩醯波羅（Mahīpāla）王時（840～899），毗睹波（Viṭopa）開始傳來時輪法門。當時，在那爛陀（Nālanda）寺門上，貼出那樣的文字︰‘不知本初佛者，不知時輪教。不知時輪教者，不知標幟的正說。不知標幟正說者，不知持金剛的智身。不知持金剛的智身者，不知真言乘。不知真言乘的是迷者，是離世尊持金剛之道的。’<#>時輪（乘）以爲︰本初佛是一切的本源，是本初的大我。超越一切而能出生一切，主宰一切。本初佛思想是如來藏說，發展爲︰約衆生說，是衆生自我；約世間說，是萬化的本源，宇宙的實體；約宗教的理想說，是最高的創造者（adideva），時輪思想達到了頂峰。本初佛也名持金剛（Vajradhara）、金剛薩埵。本具五智，所以又名五智我性（pañcajñānāt-mika）。怛特羅所說的五佛，是本初佛所顯現的，所以本初佛──持金剛，是五部佛的總持。‘後期大乘’的如來藏我，自性清淨心，唯心的念佛觀，融攝了《般若》的平等不二，《華嚴》的涉入無礙，及中觀、瑜伽學，成爲‘秘密大乘’的根本思想。發展到時輪（乘），也就是印度‘秘密大乘’的末後一著。<#>［參考資料］　《吉祥獅子》雜志第一～第十二期；E. Schlagintweit《Buddhism in Tibet》。<#>


meanings:
（梵 Paramādibuddhoddhṛta-śrī-kālacakra nāma tantrarāja、Kālacakra-tantra，藏 Mchog gi daṅ poḥi saṅs rgyas las phyuṅ bargyud kyi rgyal po dpal dus kyi ḥkhor lo shesbya ba）又稱《時輪本續》。在佛教怛特羅四分類法中，屬無上瑜伽、雙入不二怛特羅。由五章一千餘頌組成，約成立于十一世紀。<#>全書系以般若與方便的雙入不二、實現真實智慧爲目的。其修持原理，即觀察宇宙日月星辰之變化及調整與其對應之人體脉管、輪、氣息之遷流變化，以期二者達到相即合一的境界。因此也包含有曆法、占星術的記述。<#>本書乃爲對抗回教而作，故書中反映出對回教入侵印度的恐怖意識，幷具有反抗回教的强烈意圖。著名之西藏學者布頓，對本書即至爲珍視。<#>本書之梵文原典，由R. Vira及L. Chandra出版（1965），但幷不完整。1985年，B.Banerjee亦參照藏譯本而出書。此外，叙述本怛特羅之灌頂內容者，有那洛巴所作的《灌頂略說廣注》（Sekoddeśaṭīka），該書之梵文原典，由M. E. Carelli出版（1941）。<#>［參考資料］　崔忠鎮譯《時輪本續注》；《吉祥獅子》雜志第一～第十二期；羽田野伯猷〈時輪タントラ成立に關する基本的課題〉、〈タントラ佛教に于けるカ一ラチセクラ（時輪）の位置〉、〈インド教佛教交涉の一斷面──回教對策を目的とセる時輪の形成に于ける──〉。<#>


meanings:
4124梵名 Paramādibuddhoddhṛta-śrīkālacakra nāmatantrarāja。略作 Kālacakra-tantra（卡拉洽庫拉密法）。又稱時輪密法。為西藏黃教主要教學內容之一。據根本怛特羅之注釋書維瑪拉普拉巴（梵 Vimalaprabhā）載，根本怛特羅一萬二千頌，乃佛陀涅槃前二年，金剛手菩薩之化身蘇坎德拉王（梵 Sucandra）向佛陀請問，而流行於香巴拉（梵 Śambhala）等國者。六百年後，香巴拉國第一代卡爾基（Kalki），為文殊之化身耶舍王（梵 Yaśa），為了對抗將於二百年後興起於麥加（Makkah）而可能滅亡香巴拉國之回教，乃糾集梵天、濕婆、毘瑟笯教徒，並將其召入時輪曼荼羅內，嚴禁殺生，給與時輪大密法灌頂，並宣說拉谷怛特羅（梵 Laghu-tantra）三千頌，此即現行之時輪怛特羅。其後，第二代卡爾基為觀音之化身芬陀利華王（梵 Puṇḍarīka），蒙佛授記，且隨順根本怛特羅作注釋之書維瑪拉普拉巴。　關於時輪怛特羅與維瑪拉普拉巴之傳承，有諸多異說，總結諸說，則約於西元一○四○年以後活躍於印度摩竭陀國之大時足（梵 Kālamahāpāda，藏 Dus shabs chen po）與小時足（藏 Dus shabs chuṅṅu）二位學者被推斷為時輪怛特羅與維瑪拉普拉巴之作者，故時輪怛特羅成立之年代最早為一○二七年。　時輪怛特羅之內容係了義之般若（母怛特羅）與方便（父怛特羅）之雙入無二，以實現真實之智慧為最高目的。實現之方法為觀察宇宙之結構與活動，即日月星辰之運行及其遷流變化，並控制與此對應之人體脈管（梵 nāḍī）、輪（梵 cakra）、氣息（梵 prāṇa-vāyu）之遷流變化，以期達到究極合一之境界，故提供了天文學上有關曆學之記述，為此怛特羅本質上之重要性。此外，亦反映出當時回教侵入印度所造成恐怖與混亂之狀態。從怛特羅成立之傳說，亦可看出其假借毘瑟笯教有關香巴拉國之傳說，與毘瑟笯第十權現卡爾基再世救人之構想，並結合印度原有之諸宗教，以撲滅即將席捲印度之回教徒之意圖，而呈現出回教文化與印度文化衝突之一面。〔時輪夕タントラ立に關する基本的課題（羽田野伯猷）、タントラ仏教に於けるヵ｜ラチャクラ（時輪）の位置（羽田野伯猷）、インド教仏教交涉の一斷面─回教對策を目的とせる時輪の形成に於ける（羽田野伯猷）、布頓（藏 Bu-ston）全書第一部至第五部〕


meanings:
4123論及時間之種種單位。依俱舍論卷十二所載，古印度人以最小之單位為剎那（梵 kṣaṇa），百二十剎那為一怛剎那（梵 tat-kṣaṇa），六十怛剎那為一臘縛（梵 lava），三十臘縛為一牟呼栗多（梵 muhūrta），三十牟呼栗多為一晝夜（梵 ahorātra），三十晝夜為一月（梵 māsa），十二月為一年（梵 varṣa）。更有小劫、中劫、大劫、阿僧祇劫等單位。又一年分寒際時、熱際時、雨際時三期。此外，一念與剎那、生滅之關係，就仁王般若經卷上所述，一念為九十剎那，一剎那有九百生滅，故一念之間計有八萬一千生滅。另於雜心論卷二謂，一彈指有六十四剎那；大智度論卷十五則謂，一彈指為六十剎那。〔大毘婆沙論卷一三六、摩訶止觀卷三上〕


meanings:
passing of time, with no break or interruption


meanings:
Thường xuyên, luôn luôn. Tiết Nham Đầu Hoà thượng trong TĐT q. 7 ghi: »若 是 得 意 底 人、 自 解 作 活 計、 舉 措 悉 皆 索 索 底、 時 常 恬 恬 底。 – Nếu là người lãnh ngộ thiền ý, tự biết thực tế vận dụng thiền pháp, mỗi hành động thảy đều dứt khoát, luôn luôn điềm tĩnh«.


meanings:
4123<一>指四藥中之時藥，包括蒲闍尼、佉闍尼、時食、時漿。日日為新，由旦至日中所服之五種蒲闍尼（梵 bhojanīya，意譯作正食），即麨、飯、乾飯、魚、肉等。又五種之佉闍尼（梵 khādanīya，意譯作不正食），即枝、葉、華、果、細末磨食等。此外，有時食與時漿，時食指蔓菁根、葱根、藕根、蘿蔔根、治毒之草根等；時漿指一切之果汁、粉汁、乳酪漿等。〔有部百一羯磨卷五、四分律刪繁補闕行事鈔卷二〕　<二>梵語 kāla-bhojana，巴利語同。指正當時間內之進食。出家之生活規定僅限於早晨至正午之間可以進食，過午以後之進食乃被禁者，稱為非時食；此亦為我國與日本將晚餐稱為藥石之原因。〔出家大綱〕（參閱「非時食」3710）


meanings:
① Sáng, chói, loáng: 在眼前一晃 Loáng qua mắt; 明晃晃的刺刀 Lưỡi lê sáng loáng; 太陽晃得眼睛睜不開 Mặt trời chói đến nỗi không mở được mắt; ② Thoáng, loáng (một cái), thoáng qua: 窗戶上有個人影，一 晃就不見了 Ngoài cửa sổ có bóng người, thoáng một cái không thấy nữa. Xem 㨪 [huàng] (bộ 扌).


meanings:
① Tiến lên, như mạnh tấn 孟晉 cố tiến lên. ||② Nhà Tấn 晉. Tư Mã Viêm 司馬炎 lấy nước của nhà Nguỵ 魏 lên làm vua gọi là nhà Tấn (365-316). ||③ Nước Tấn, đời Ngũ đại Thạch Kinh Ðường nối nhà Hậu Ðường 後唐 lên làm vua gọi là nước Tấn. Sử gọi là nhà Hậu Tấn 後晉 (936-947). Ðời vua Thành vương 成王 nhà Chu 周 phong em là Thúc Ngu ra làm vua đất Ðường 唐, sau dời ra đất Tấn cũng gọi là nước Tấn.


meanings:
① Đi vào, tiến lên, tiến tới, đưa lên, tăng lên, thăng lên: 孟晉 Cố tiến lên; ② [Jìn] Đời Tấn (Trung Quốc, năm 265-420); ③ Tỉnh Sơn Tây (Trung Quốc) (gọi tắt); ④ (Họ) Tấn.


meanings:
① Trưa, tới trưa, sắp đến trưa hay quá trưa một chút gọi là thưởng ngọ 晌午. ||② Bán thưởng 半晌 một loáng, một nhát. ||③ Thưởng, về phía Ðông Tam Tỉnh nước Tàu dùng làm tiếng để đo đất, một thưởng chừng độ 7 mẫu, hoặc bảo khoảng đất trồng hết một ngày mới khắp là một thưởng.


meanings:
① Một lúc, một hồi, chốc lát: 工作了半晌 Làm việc đã được một lúc lâu; 停了一晌 Đã nghỉ được một chốc; ② Trưa, mặt trời đứng bóng: 睡晌覺 Ngủ trưa; 歇晌 Nghỉ trưa; 晌飯 Cơm trưa; ③ (cũ) Thưởng (đơn vị đo đất, bằng 7 mẫu, hoặc bằng khoảng đất phải trồng trọn một ngày mới khăëp).


meanings:
① Trời trong. Trời trong không có mây gọi là yến. Lúc nhà nước được bình yên vô sự gọi là thanh yến 清晏. ||② Muộn. ||③ Yên. ||④ Rực rỡ, tươi tốt.


meanings:
① Muộn: 晏起 Dậy muộn; 蚤朝晏退 Sớm tối đều ra về (thoái triều) muộn (Mặc tử); ② (Trời) trong, tạnh (không mây): 秋天常是天清日晏 Mùa thu bầu trời thường trong sáng; 于是天清日晏 Từ đó trời quang tạnh (Hán thư); ③ (văn) Bình yên: 清晏 Bình yên vô sự; 方今海内晏如 Hiện nay đất nước đang được yên bình; ④ (văn) Rực rỡ, tươi tốt; 羔裘晏兮 Áo da dê rực rỡ hề (Thi Kinh); ⑤ Như 宴 [yàn] nghĩa ③; ⑥ [Yàn] (Họ) Yến.


meanings:
① Chiều, muộn, như vãn niên 晚年 lúc tuổi già, tuế vãn 歲晚 cuối năm, v.v. ||② Sau, chậm, như tương kiến hận vãn 相見恨晚 tiếc rằng biết nhau chậm quá. ||③ Kẻ tiến sau đối với kẻ tiến trước thì tự xưng là vãn sinh 晚生 nghĩa là kẻ làm nên sau, sinh sau vậy.


meanings:
① Tối, chiều, đêm: 從早到晚 Từ sáng đến tối; 晚飯 Bữa cơm chiều; 昨晚 Đêm qua; ② Muộn, cuối, chậm, trễ: 晚秋 Cuối thu; 來晚了 Đến muộn rồi; 相見恨晚 Tiếc rằng biết nhau muộn quá; ③【晚生】vãn sinh [wăn sheng] (văn) Kẻ hậu sinh này (tiếng tự xưng của người trẻ tuổi đối với bậc tiền bối).


meanings:
Đối lại: Triêu tham. Việc khai thị pháp yếu, tham thiền hoặc niệm tụng vào buổi chiều. Điều Vãn Tham trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy (Đại 48, 119 trung) ghi: »凡 集 眾 開 示 皆 謂 之 參。 古 人 匡 徒、 使 之 朝 夕 咨 扣、 無 時 而 不 激 揚 此 道、 故 每 晚 必 參、 則 在 晡 時。 – Việc nhóm chúng lại để khai thị gọi là tham. Người xưa giúp đỡ đệ tử bằng cách khiến họ sớm chiều phải thưa hỏi, không lúc nào chẳng đề cao đạo này, thế nên mỗi buổi chiều phải tham, tức là vào khoảng 3-5 giờ chiều«. Chỗ để vãn tham: Nhà ngủ, phương trượng, pháp đường. Đến giờ báo hiệu bằng cách đánh trống hoặc đánh chuông như Thiền sư Phương Hội đánh trống thỉnh ngài Từ Minh cử hành vãn tham.


meanings:
① Ban ngày. Nguyễn Du 阮攸: Trú kiến yên hà dạ kiến đăng 晝見煙霞夜見燈 ngày nhìn khói ráng đêm nhìn đèn.


meanings:
(văn) ①Khô, khô khan: 花草上晨露未晞 Sương mai còn đọng trên hoa lá; ② Lúc tảng sáng, rạng đông.


meanings:
(1110-1189) Thiền tăng đời Tống, họ Tô, người Trinh Dương (nay là Anh Đức, Quảng Đông) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Liễu Nhất, thuộc tông Vân Môn đời thứ 10, trụ Anh Đức Nam Sơn. Tác phẩm: Thiền Tông Mông Cầu, Tróc sắt hiên kí.


meanings:
① Sáng. ||② Mặt trời rực rỡ. ||③ Lửa cháy rần rật. Ta quen đọc là chữ thạnh.


meanings:
(văn) ① Sự rực rỡ của mặt trời, sự chói lọi; ② Sáng; ③ (Lửa cháy) rần rật.


meanings:
(cũ) Buổi quá trưa, giờ thân (sau buổi trưa, khoảng từ 3 giờ đến 5 giờ chiều).


meanings:
① Sáng suốt, cũng như chữ triết 哲.||② Một âm là chế sao sáng, sao sáng lấp lánh.


meanings:
(văn) ① Sáng sủa; ② Rõ ràng; ③ Sáng suốt (như 哲, bộ 口).


meanings:
① Gặp, đối, cùng gặp mặt nhau gọi là ngộ diện 晤面. ||② Sáng.


meanings:
① Gặp, gặp mặt: 有暇請來一晤 Lúc rỗi mời đến gặp nhau một tí; ② Sáng suốt, khôn ngoan, tỏ ngộ, (được) giác ngộ.


meanings:
① Ngày cuối tháng ta gọi là ngày hối (ngày 30). ||② Tối tăm mù mịt, nghĩa văn không được rõ ràng cũng gọi là hối. Ở ẩn một nơi không cầu cho người biết mình gọi là dưỡng hối 養晦 hay thao hối 韜晦.


meanings:
① Tối tăm, u ám, mù mịt: 養晦 Ở ẩn. 【晦暗】hối ám [huì'àn] U tối, u ám, lu mờ, tối tăm, mờ mịt: 光線晦暗 Ánh sáng mờ ảo; 晦暗的天空 Bầu trời u ám; ② Đêm, đêm tối: 風雨如晦 Trời mưa gió tối như đêm hôm; ③ Ngày hối (ngày cuối tháng âm lịch, không có trăng).


meanings:
Thiền tăng đời Tống, tên Tổ Tâm, hiệu Hối Đường. X. Tổ Tâm.


meanings:
Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, tên Bản Dự, hiệu Hối Phu. X. Bản Dự.


meanings:
(1610-1672) Thiền tăng đời Thanh, họ Vương tự Nguyện Vân, người xứ Thái Thương (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Cụ Đức. Sư trụ trì am Hải Tạng, chùa Vân Sơn Chân Như. Tác phẩm: Thiền Môn Đoạn Luyện Thuyết, Phật Pháp Bản Thảo, Hiện Quả Tùy lục.


meanings:
① Thiền tăng đời Tống, tên Huệ Quang, hiệu Hối Am. X. Huệ Quang. ② Thiền tăng đời Tống, tên Di Quang, hiệu Hối Am. X. Di Quang.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, họ Trương, người xứ Thanh Hà (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Huyền Tuyền Sơn Ngạn. Sư trụ núi Hoàng Long ở Ngạc Châu (nay là huyện Vũ Hán, Hà Bắc), được vua ban hiệu »Siêu Huệ Đại Sư«.


meanings:
(văn) ① Rạng đông, bình minh; ② Chói lọi.


meanings:
① Sớm, lúc mặt trời mới mọc gọi là thanh thần 清晨 sáng sớm. ||② Gà gáy báo tin sáng. ||③ Sao thần.


meanings:
① Sáng, sáng sớm: 清晨 Sáng sớm; ② (văn) Gà gáy báo sáng; ③ [Chén] Sao Thần.


meanings:
Sớm thưa chiều hỏi. Vào lúc sáng sớm hoặc khi chạng vạng, chư tăng vào phương trượng của Hoà thượng để tham bái, thỉnh ích. Là luật lệ hằng ngày trong tự viện. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »古 人 有 晨 參 暮 請。 – Người xưa đã sớm thưa chiều hỏi«.


meanings:
4980為日本臨濟宗之一派，以我國唐代普化禪師為鼻祖。又稱普化禪宗、虛無宗。在日本則以心地覺心（無本覺心）為始祖，以「明暗雙打，虛無吹簫」為宗旨。此宗徒眾稱為普化僧、虛無僧、薦僧、暮露（襤褸之意）；蓄髮，未制戒行，胸前佩掛袈裟，頭戴深編笠，吹奏尺八以乞討米錢。　普化為盤山寶積之法嗣，後赴鎮州，言行佯狂，悲號歌舞，常往來於城市、塚間，手振一鐸，口中誦偈，時人稱奇。其時，河南府有張伯者，因傾慕普化之風範，遂以竹管仿鐸音，稱之為「虛鐸」。其後又有張金、張範、張雄、張參等人傳承其風。張雄曾入舒州靈洞護國寺修禪。時值日本心地覺心於宋理宗淳祐九年（1249，日本建長元年）來華，至護國寺禮謁無門慧開，而與張參為同門，一日聞張參吹奏虛鐸，歎賞其清調妙曲，乃就其教，盡稟祕奧。　建長六年，覺心攜張參之徒寶伏（法普）、僧恕（宗恕）、國作（國佐）、理正等四位居士返日。在紀州由良創建興國寺（原稱西方寺），於山內建普化庵，又稱廣化庵，是為日本普化宗之濫觴，現今該地仍稱為普化谷，或風化谷。其後，該宗以金先派、寄竹派為主流，各以一月寺、明暗寺為主。其中，寄竹派盛唱「尺八吹簫禪」，其托鉢僧行腳全國，弘揚「 明暗尺八」。　至鎌倉末期，浮浪之徒多能吹尺八，漸混入寄竹派。江戶時代，此宗已呈現浪人集團之型態；其時，幕府常以彼等作密偵，給予種種特權，並為之建立鈴法寺，由是權勢日張，弊端迭起。德川中期以後復衍生諸多流派，弊害更甚。　弘化四年（1847），幕府禁斷特權優遇，至明治四年（1871）該宗更被廢止，宗徒多被編入民籍。後於明治二十一年，該宗宗徒會合，致力復興，遂獲准再興伽藍，而於東福寺山內善慧院成立明暗教會，於由良興國寺成立普化教會，於京都妙光寺成立法燈教會，並恢復虛無僧之行腳。　普化宗並無依據之經典，僅以「虛無吹_」為禪那至上之法，亦即藉吹奏方式而斷盡煩惱，了悟虛無之境地。〔宋高僧傳卷二十、景德傳燈錄卷十、普化宗雜記卷上、卷下、虛鐸傳記卷上〕


meanings:
(1214-1276) Thiền tăng đời Nam Tống, họ tên là Phổ Ninh, tự Ngột Am, người xứ Bồi Lăng, Tứ Xuyên, Trung Quốc. Đắc pháp nơi Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm chùa Dục Vương, đời thứ 21 hệ Nam Nhạc, đời thứ 3 tông Lâm Tế. Trụ trì Kiến Trường Hưng Quốc Thiền Tự.


meanings:
(1238-1314) Thiền tăng đời Nguyên, họ Lưu, hiệu Cổ Nham, người Chân Định (nay thuộc Hà Bắc) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Túc Am, trụ trì chùa Linh Nham ở Thái An (nay thuộc Sơn Đông). Năm 1312 dời về ở Tổ đình Thiếu Lâm, được triều đình ban hiệu »Diệu Nghiêm Hoằng Pháp Đại Thiền Sư«.


meanings:
(770-843) Thiền tăng đời Đường, họ Thái, người xứ Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở bé, tham vấn ngài Bách Trượng Hoài Hải. Ban ngày theo chúng làm công tác, tối đến một mình cầm đuốc tụng kinh, chẳng từ lao khổ. Về sau, sư đến Thiên Thai ở nơi rừng núi tu khổ hạnh. Mọi người ngưỡng mộ đạo đức của sư xây dựng viện Bình Điền để sư an trụ


meanings:
4990<一>謂廣行剃度。宋史孔承恭傳載：「請於征戰地修寺，及普度僧尼。」　<二>謂廣施法力以救眾生。又作普度眾生。即佛菩薩憐憫眾生營營擾擾沈浮於生死大海中，故廣施大法力以普救群生，使脫離生死與煩惱之苦海。如觀世音菩薩之尋聲救苦，為各種靈驗錄所常記載之普度實例。又我國民間信仰每以陰曆七月廣設宴食，普濟亡靈，亦稱為普度。佛教亦有「普度大齋」之記載，如明成祖永樂五年（1407）春，喇嘛教高僧噶里麻烏斯（藏 Chos-dpal-bzaṅ-po）曾於鍾山靈谷寺啟建為期七日之普度大齋，成祖並親自前往行香。（參閱「尋聲救苦」4937）　<三>（1196～1277）南宋僧。江都人，俗姓史。字虛舟。生於宋慶元二年（1196，一說五年）。早歲雖習世書，然有出塵之志，母識其志，遂允於天寧寺出家。後參見靈隱寺之鐵牛印，未久遊方歷參諸德，謁薦福寺之無得。又曾依制府趙信庵之請，開法於金陵之半山寺。後歷住金山寺、鹿苑寺、疏山寺、中天竺寺、靈隱寺、徑山寺。至元十四年（一說十七年）四月示寂，世壽八十二。〔增集續傳燈錄卷四、五燈嚴統卷二十一〕（參閱「虛舟」5261）　<四>（?～1330）元代僧。丹陽（江蘇鎮江）人，俗姓蔣。弱冠即於廬山東林寺出家，曾歷叩諸方，後住丹陽妙果寺、東林寺善法堂，專修念佛三昧。時有稱蓮宗卻大行邪法之輩續出，師深以為憂，遂於大德九年（1305）撰蓮宗寶鑑十卷，以闡明慈照子元之正宗。武宗至大元年（1308）五月，下詔禁斷蓮宗，師乃決計復興，十月，至京師法王寺與灌頂國師商議，遂持所撰蓮宗寶鑑奉進。仁宗即位，復上書乞請再興。皇慶元年（1312）正月，仁宗敕令頒行蓮宗寶鑑於天下，以師為蓮宗之教主，賜號「虎溪尊者」。至順元年示寂，世壽不詳。世稱「優曇宗主」，一時號稱蓮宗中興之祖。〔廬山蓮宗寶鑑序、淨土晨鐘卷十、淨土全書卷下、淨土聖賢錄卷四〕


meanings:
（1115～1169）南宋僧，屬臨濟法系。江西袁州宜春人，俗姓餘。諱印肅。南宋·紹興四年（1134）八月，從壽隆院賢公出家；十一年四月落發，翌年五月受戒。師容貌魁奇，天性巧慧，賢公深爲器重，曾勸讀《法華經》。但師深感‘諸佛元旨貴了悟于心，數墨巡行無益于事。’故乃辭賢公而游湖湘。嘗謁大潙牧庵忠公問法，後再返受業院。紹興二十三年（1153）受衆請住慈化寺。<#>師布衾紙衣、晨粥暮食，禪定之余閱《華嚴經論》。一日大悟遍體流汗，喜曰︰‘我今親契華嚴境界。’乾道二年（1166）建梵宇。一日忽有名道存之僧，冒雪至。二人交相問答，或笑或喝；僧謂師爲再來人，不久將大興吾教雲。尋指雪書頌而行。自此，慕向者衆。師乃隨宜爲說，或書偈與之；有病患者，折草爲藥與之即愈；或有疫毒人迹不相往來者，與之頌，咸得十全。至于禳雨暘、伐怪木、毀淫祠等，靈應非一。<#>一日聚集諸徒衆，謂‘諸佛不出世亦無有涅槃，入吾室者必能玄契矣，善自護持無令退失。’即索浴更衣跏趺而寂。時乾道五年七月二十日，世壽五十五，僧臘二十八。謚號‘普庵寂感妙濟正覺昭貺禪師’。元·大德四年（1300）重謚‘大德慧慶’；明·永樂十八年（1420）加謚‘普庵至善弘仁圓通智慧寂感妙應慈濟真覺昭貺慧慶護國宣教大德菩薩’。師生前除灾除病之靈驗頗多。元仁宗延祐初年（1314～1320）吳郡姑蘇城西有慧慶寺，其寺後即造有普光明殿供奉普庵。此外，禪林多于佛殿背後安置師之肖像。<#>師有《普庵印肅禪師語錄》三卷行世。付法有圓通、圓融、圓成、圓信、應世等人。此外，師所傳之〈普庵咒〉在後世禪宗寺院及民間頗爲流傳。除課誦之外，該咒亦被譜成古琴曲與琵琶曲。<#>◎附一︰〈普庵祖師神咒〉（俗稱‘普庵咒’）<#>南無佛陀耶　南無達摩耶<#>南無僧伽耶<#>南無本師釋迦牟尼佛<#>南無大悲觀世音菩薩<#>南無普庵祖師菩薩<#>百萬火首金剛王菩薩<#>唵<#>迦迦鶏鶏俱俱鶏俱鶏俱兼喬鶏喬鶏兼<#>迦迦鶏鶏俱俱鶏喬兼兼兼兼兼兼驗堯倪堯倪驗<#>迦迦鶏鶏俱俱耶喻喻喻喻喻喻喻喻喻<#>研<#>界<#>遮遮支支朱朱支朱支朱占昭支昭支占<#>遮遮支支朱朱支昭占占占占占占驗堯倪堯倪驗<#>遮遮支支朱朱耶喻喻喻喻喻喻喻喻喻<#>神<#>惹<#>咤咤諦諦都都諦都諦都擔都諦都諦擔<#>咤咤諦諦都都諦都擔擔擔擔擔擔喃那呢那呢喃<#>咤咤諦諦都都耶奴奴奴奴奴奴奴奴奴<#>怛<#>那<#>多多諦諦多多諦多諦多談多諦多諦談<#>多多諦諦多多諦多談談談談談談喃那呢那呢喃<#>多多諦諦多多耶奴奴奴奴奴奴奴奴奴<#>檀<#>那<#>波波悲悲波波悲波悲波梵波悲波悲梵<#>波波悲悲波波悲波梵梵梵梵梵梵梵摩迷摩迷梵<#>波波悲悲波波耶母母母母母母母母母<#>梵<#>摩<#>波多咤遮迦耶夜闌呵阿瑟咤薩海咤嚧<#>嚧咤遮迦耶莎呵<#>    無數天龍八部　百萬火首金剛<#>        昨日方隅　今日佛地<#>        普庵到此　百無禁忌<#>◎附二︰〈普庵印肅禪師語錄〉（編譯組）《普庵印肅禪師語錄》三卷，宋·普庵印肅撰。又稱《普庵至善弘仁圓通智慧寂感妙應慈濟真覺昭貺慧慶護國宣教大德菩薩實錄》。收錄在《卍續藏》第一二０册、《禪宗全書》第四十四册。1989年臺灣坊間有王征士、周勛男合編之增訂、標點本。名爲《普庵禪師全集》。<#>上卷卷首有明成祖實錄、年譜、悟道因緣、塔銘、禦制序，本文全部附有標題。上堂、小參僅各有二篇，其他四十三篇皆屬示衆法語。中卷收錄八十篇。下卷收錄四十五篇，以及法語、文疏、歌頌、贊等。其中〈普庵風水禪〉、〈普庵歌〉、〈拈棋游戲三昧禪〉、〈普庵家寶〉等特殊篇幅，以及〈頌四賓主幷序〉、〈頌證道歌幷引〉、〈頌石頭草庵歌〉、〈頌十玄譚幷序金剛隨機無盡頌〉、〈統宗判元錄（拈古）〉等，也曾以單行本行世。<#>［參考資料］　〈普庵印肅禪師語錄序〉；《天如惟則禪師語錄》卷六、卷八；《佛祖歷代通載》卷二十；《釋氏稽古略》卷四；《歷代史纂左編》卷一三八；《釋鑒稽古略續集》卷一；《佛祖綱目》卷三十八；《續燈存稿》卷十〈補遺〉；《五燈會元續略》卷二（上）；《五燈嚴統》卷二十；《南宋元明禪林僧寶傳》卷四；《諸堂安像記》；《禪林象器箋》〈靈像門〉；王海燕〈普庵咒琴歌彈奏與吟誦的綜合研究〉（《藝術學》{9}）。<#>


meanings:
(1115-1160) Thiền tăng đời Tống, họ Trần, tự Ấn Túc, người Viên Châu (Nghi Xuân, Giang Tây), Trung Quốc. Năm 20 tuổi lễ Hiền Công ở viện Thọ Long làm thầy, 28 tuổi thụ giới cụ túc. Sư bẩm tính thông minh, Hiền Công rất nể trọng khuyến khích sư tụng kinh Pháp Hoa. Sư cho rằng việc nghiên cứu kinh văn vô ích, liễu ngộ Phật chỉ ở tại nhất tâm, bèn ra đi hành cước, yết kiến Mục Am Pháp Trung có chỗ tỉnh ngộ rồi trở về viện Thọ Long. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 23 (1153) Sư trụ trì chùa Từ Hoá. Ngoài tu thiền định, sư còn đọc kinh Hoa Nghiêm; một hôm đại ngộ thân chứng cảnh giới Hoa Nghiêm. Từ đấy kẻ mộ danh đến tham học rất đông. Sư tùy nghi nói pháp, hoặc viết kệ, hoặc hái cỏ trị bệnh, hoặc chặt bỏ cây cối quái lạ v.v… Có tác phẩm: Phổ Am Ấn Túc Thiền sư ngữ lục, 3 quyển còn lưu hành.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Huệ Thâm, sống vào đời Ngũ Đại. X. Huệ Thâm.


vietnamese:
phổ biến quang minh diễm man thanh tịnh sí thạnh như ý... <đpb>

meanings:
phổ biến quang minh diễm man thanh tịnh sí thạnh như ý bảo ấn tâm vô năng thắng đại minh vương đại tuỳ cầu đà la ni kinh（經名）二卷，唐不空譯。略稱大隨求陀羅尼經、隨求陀羅尼經、大隨求經、隨求經等。佛在大金剛須彌峰樓閣，集一切大眾，放頂毫之光照十方一切佛剎說大神咒，名普徧光明。（中略）大隨求陀羅尼。并說種種靈驗之事。更有寶思惟譯之隨求即得大自在陀羅尼神咒經一卷，同本抄略。


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Kim, người xứ Sơn Âm (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở lên mười, sư xuất gia và theo học với ngài Diên Phúc Giám Hồ. Năm 19 tuổi, sư chợt nhớ đến việc lớn sinh tử, nhen nhúm ý định tham thiền. Ban đầu, sư đến tham vấn ngài Vô Tế ở chùa Đại Từ, có sở đắc và trình kệ như sau: »返 本 還 源 便 到 家、 亦 無 玄 妙 可 稱 誇、 湛 然 一 片 眞 如 性、 迷 失 皆 因 一 念 差。 – Trở về nguồn cội liền đến nhà, cũng không huyền diệu để phô khoe, một khối chân như thật trong suốt, quên mất cũng vì một niệm sai«. Sư còn tham vấn ngài Pháp Chu ở chùa Thiên Ninh, ngài Vạn Tùng ở núi Điểu Thạch. Sau đó, sư tham ngài Pháp Tụ, ngay nơi lời nói, bỗng nhiên đại ngộ, những mê lầm từ trước đồng thời tiêu tan. Sư được ấn khả, nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế.


meanings:
(1301-1382) Sa môn Cao li (tên nước Triều Tiên thời xưa), họ Phác. Vào niên hiệu Chí Chính thứ 6 (1346) sư vào nhà Nguyên (Trung Quốc) ở chùa Đại Quán nơi Yên Kinh hỏi han tìm kiếm bậc tri thức. Năm sau đến núi Hà Vụ thuộc Hồ Châu (Chiết Giang) tham yết Thiền sư Thanh Củng được truyền tâm ấn, nối pháp đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, là một trong những người sáng lập tông Tào Khê ở Triều Tiên. Sư được thỉnh khai đường thuyết pháp tại chùa Vĩnh Ninh ở Lạc Dương. Niên hiệu Chí Chính thứ 8 sư trở về Triều Tiên hoằng pháp.


meanings:
(1355-1450) Thiền tăng đời Minh, họ Tiễn, hiệu Hải Chu, người Thường Thục (Giang Tô) Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở nhỏ tại chùa Phá Sơn núi Ngu Sơn, sớm tối xem kinh tìm tòi thật nghĩa. Đến chùa Thánh Ân, Đặng Uý, Tô Châu tham kiến Thiền sư Thời Uý được ấn khả. Rồi đến núi Động Đình, Thái Hồ ẩn cư 29 năm. Nghe Huệ Nhật nói pháp nơi chùa Đông Minh sư liền đến yết kiến, chợt gặp lúc đèn lưu li rớt xuống hoát nhiên đại ngộ, được ấn chứng làm truyền nhân tông Lâm Tế. Huệ Nhật tịch, sư kế tục trụ trì chùa Đông Minh. Tác phẩm: Tụng Cổ Thi.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Minh Bản, sống vào đời Nguyên. X. Minh Bản.


meanings:
(1310-1387) Thiền tăng đời Minh, họ Vạn tự Bảo Tạng người xứ Đại Y Sơn. Sư tham vấn Thiền sư Thời Uý và đắc pháp, thuộc tông Lâm Tế. Niên hiệu Hồng Võ thứ 14 (1381), sư kế vị trụ trì chùa Thánh Ân, núi Thời Uý tại Tô Châu, người đời gọi sư là »Thánh Trì Tổ«.


meanings:
4984<一>東晉交州刺史張牧之女。於隆安（397～401）年中，見曇摩耶舍來朝，即往廣州白沙寺請問佛法。耶舍為其講說佛陀誕生之緣起，又為之譯出差摩經一卷。〔梁高僧傳卷一、出三藏記集卷五〕　<二>南朝僧。山東臨淄人。少即出家，善誦法華、維摩二經，而以懺誦為業。每誦法華經至勸發品，則必見普賢菩薩乘象立於其前；誦維摩經時，則聞空中之唱樂聲。又因師善於以神咒救人，故於高僧傳中，列屬誦經篇之神人。劉宋孝建（454～456）年中示寂，世壽八十五。〔梁高僧傳卷十二、法苑珠林卷十七、感通錄卷三、法華持驗記卷上〕　<三>南朝僧。浙江會稽道紹興縣人，俗姓朱。生卒年不詳。初名法京，後改普明，又稱國清普明禪師，屬天台宗。陳太建十四年（582），入天台山，值智者大師講經，即禮拜為師，作其弟子。專習禪法，行方等、般若等諸三昧，並持誦法華經。禎明元年（587），跟隨在光宅寺宣講法華經之智者前往金陵，以禪思為業。後又與智者共赴廬山東林寺，行觀音懺法。終其一生，計造金銅像十尊，閱讀藏經二遍，又書寫其他經論，修造殿宇。八十六歲時示寂於國清寺。〔續高僧傳卷十九、佛祖統紀卷九、法華經持驗記卷上、觀音慈林集卷下〕　<四>唐初僧。蒲州安邑（山西河東郡）人，俗姓衛。年十三出家，事外兄道慧法師。並為延興寺童真之弟子。曾周遊講習，住無定所。十八歲即能講說勝鬘經、大乘起信論。受具足戒後，即專研涅槃經、四分律、攝大乘論。大業六年（610），奉召入大禪定道場，居住十八年，聲望、地位頗高。武德元年（618），住於蒲州仁壽寺弘道，講說涅槃經八十餘次。並造刻檀像數十龕。八十六歲時示寂。〔續高僧傳卷二十、釋氏六帖卷二十一〕　<五>唐代滑州龍興寺僧。籍貫不詳，或謂為西域僧。唐代宗大曆（766～779）初年，師受胙縣人之請，居於阿蘭若。貞元八年（792）十二月，囑咐門徒後，奄然坐滅，世壽百歲，或說三百歲。火葬後，計得舍利二十七粒，信者即在禪庭建塔供養。〔宋高僧傳卷十八、六學僧傳卷十六、神僧傳卷五〕　<六>五代僧。籍貫、生卒年均不詳。屬青原行思之法系，為雪峰義存之法嗣。住於益州（四川）普通山，舉揚宗風。師與學人之間有「佛性與珠」之機緣問答遺留後世。〔景德傳燈錄卷十九、五燈會元卷七〕　<七>宋代臨濟宗黃龍派僧。籍貫、生卒年均不詳。為薦福道英之法嗣。住於福州（福建）等覺寺，舉揚宗風。〔續傳燈錄卷二十六、建中靖國續燈錄卷二十四〕　<八>元代僧。籍貫、生卒年不詳。字雪窓，擅於畫蘭，為晦機元照（1238～1319）之弟子，與笑隱大訢同門。英宗至治二年（1322），江南能書之僧儒皆集於北京，帝命師書寫金字藏經之際，當代之名德楚石梵琦亦參與。順帝至元四年（1338），住持平江（江蘇）雲巖寺，至正四年（1344），住持承天寺，並重興遭火災之承天寺。


meanings:
Thiền tăng đời Nguyên, họ Tào, hiệu Tuyết Song, người Tùng Giang (Thượng Hải) Trung Quốc. Sư tham kiến Hối Cơ Nguyên Chiếu đắc pháp, đồng môn với Tiếu Ẩn Đại Hi. Niên hiệu Chí Trị thứ 2 (1322) những vị Tăng lẫn Nho sĩ giỏi thư pháp đều tụ hội về Bắc Kinh, vua Anh Tông sai Phổ Minh viết kinh bằng chữ vàng. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 4 (1338) sư trụ trì chùa Vân Nham ở Tô Châu. Niên hiệu Chí Chính thứ 4 (1344) xây dựng lại chùa Thừa Thiên sau khi bị hoả tai và nhận chức trụ trì. Sau trụ chùa Bồ-đề Gia Định (Thượng Hải). Sư giỏi châm cứu lại khéo vẽ hoa lan, cùng đạo sĩ Bách Tử Đình đều nổi tiếng. Niên hiệu Nguyên Thống thứ 1 (1333) sư sáng tác »Sơn Thuỷ Đồ«. Niên hiệu Chí Thánh thứ 8 (1348) sáng tác »Lan Thạch Đồ«.


meanings:
Tháp ở trong khuôn viên chùa Phổ Minh (chùa Tháp), nay thuộc xã Lộc Vượng, thị xã Nam Định, tỉnh Hà Nam Ninh, Việt Nam, cách Nam Định 5km phía bắc. Tháp gồm 14 tầng, cao 19m, mặt bằng hình vuông, mọc từ một khoảng sân vuông, mỗi chiều 8,6m, sâu chừng 0,5m, xung quanh có lan can, mở cửa bốn phía, thềm bậc trang trí rồng đá, sóc đá. Tầng đế tháp xây bằng đá xanh, mang hình bông sen nở xoè trên mặt nước cao 2,2m, rộng 5,2m, bốn góc có trụ giả đỡ đầu rồng, cửa giữa cuốn cao 1,1m, rộng 0,8m. Các tầng trên xây gạch trần, bốn góc nẹp đá, bốn mặt có cửa cuốn tò vò thu nhỏ dần theo chiều cao, kết thúc bằng chỏm nhọn hình bầu rượu. Gạch đá xây tháp được gia công kĩ trước khi xây, tùy theo vị trí mà có những hình dạng thích hợp như của vòm đá, chốt đá góc tháp, gạch chèn cửa vòm, gạch chèn góc, gạch xây… Năm 1987, Nhà nước trùng tu lại ngôi tháp này để giữ gìn vẻ đẹp lâu dài. Theo: VNVHTH 1989-1995.


meanings:
Còn gọi: Chùa Tức Mặc, Chùa Tháp. Chùa ở thôn Tức Mặc xã Lộc Vượng, huyện Mỹ Lộc, thị xã Nam Định, tỉnh Hà Nam Ninh, Việt Nam, cách Nam Định 5km về phía bắc. Chùa được xây dựng vào năm 1262. Kiến trúc chùa được bố cục theo kiểu »Nội công ngoại quốc«. Các công trình xây dựng theo một trục cân xướng từ tam quan, nhà Bia, tháp đến toà Tam Bảo. Chùa nổi danh nhờ các vạc bằng đồng do Thiền sư Minh Không đúc, thờ tại đây. Trong chùa có nhiều pho tượng đẹp, tạo dáng sinh động như pho Phật nhập Niết-bàn, Bồ Tát Văn-thù, Bồ Tát Phổ Hiền. Hơn 700 năm chống chọi với khí hậu khắc nghiệt, hầu hết các cấu trúc gỗ đã bị hư hại. Ngày nay chỉ còn lại bốn cánh cửa gỗ lim chạm rồng là di sản từ đời Trần, qua đó có thể nhận biết được hình ảnh ngôi chùa thuở ban đầu có quy mô rộng lớn, chạm trổ tinh xảo, lộng lẫy hơn ngôi chùa được thời sau dựng lại cho đến ngày nay. Trong chùa có thờ tượng Trúc Lâm Tam Tổ: Điều ngự Giác hoàng ở giữa, bên trái là Tổ Pháp Loa, bên phải là Tổ Huyền Quang. Theo: VN VHTH 1989-1995.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Khánh Chư, sống vào đời Đường. X. Khánh Chư.


meanings:
4984（Prinsep, James; 1800～1840）英國之東方學學者。初為東印度公司職員，然精通考古學、碑銘、古錢之研究，發現阿育王之法敕碑文，並致力於考定其年代與解讀。古錢學提供了希臘語與巴利語對照之詳實資料。其主要著作有：Essay on Indian Antiquities, Histories, Numismatics and Paleography, 1858.


meanings:
4991普桑，錫蘭語 Poson 之音譯。乃錫蘭與東南亞上座部佛教國家之節日，以紀念阿育王之子摩哂陀至錫蘭傳播佛教。每年六月月圓日於錫蘭之密興多列（Mihintale）地方舉行隆重之紀念活動。據說摩哂陀曾在此會見錫蘭王天愛帝須（巴 Devānampiya Tissa, 250～210 B.C. 在位），首先對其講經說法。


meanings:
universal teachings that are appropriate for the blind and ignorant beings of the third level 三階 capacity


meanings:
Thiền tăng đời Nguyễn, quê ở Võ Lăng, Thượng Phúc, miền Bắc Việt Nam. Thuở nhỏ đã theo Hoà thượng Phúc Điền xuất gia tu học. Một hôm, sư đến chùa Vân Trai đảnh lễ Đại sư Tường Quang xin thụ giới cụ túc. Sau khi thụ giới, sư thành tâm trì giới hành đạo. Từ bé chí trưởng, sư chuyên tâm nghiên cứu kinh luật, không dám một phút lơi lỏng. Quá ngọ tuyệt đối không ăn gì cả. Sư về trụ trì chùa Tường Quang trên núi Đại Hùng ở Hà Nội, do Hoà thượng Phúc Điền khuyến hoá xây cất. Nơi đây, sư độ tăng tục khá đông, vì thế ngôi chùa càng trang nghiêm đẹp đẽ. Một hôm, sư gọi chúng lại bảo: »Nay ta cáo biệt, phó chúc các ngươi kệ truyền pháp đây: »經 年 靜 坐 大 雄 峯、 實 是 身 窮 道 不 窮、 六 字 專 持 身 授 記、 流 傳 後 世 顯 宗 風。 – Kinh niên tịnh toạ Đại Hùng phong, thật thị thân cùng đạo bất cùng, Lục tự chuyên trì thân thọ kí, lưu truyền hậu thế hiển tông phong. – Nhiều năm ngồi tịnh núi Đại Hùng, quả thật thân cùng đạo chẳng cùng, sáu chữ chuyên trì thân thọ kí, truyền mãi đời sau sáng Tổ tông«. Nói kệ xong, Sư ngồi yên mà tịch. Đồ đệ xây tháp tôn thờ. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
5003   請參閱 觀普賢菩薩行法經 請參閱 觀普賢菩薩行法經（1179～1253）宋代僧。四明奉化人，俗姓張。號大川。少即沈厚，探繹佛書。年十九，就香林院文憲剃度受戒，修持戒律。未久，赴赤城，學天台性具之理，覺其非超生死之捷徑，乃志於禪，參見天童無用，一意打坐，不出僧堂。後往參浙翁如琰，言下相契，遂依止之。後如琰移居四明天童山，師亦隨住，主管經藏。時丞相史忠獻王，欽仰師之德風，延請住大慈報國寺，後移住臨安淨慈光孝寺，更住景德靈隱寺。居二年，乃撰五燈會元二十卷。後得疾，請退而不獲允許。臨終，誡厚葬，命遺骨投江。南宋理宗寶祐元年正月十八日示寂，世壽七十五。弟子七十餘人。有大川普濟禪師語錄一卷行世。〔靈隱大川禪師行狀、續傳燈錄卷三十五、五燈嚴統卷二十二〕


meanings:
(1179-1253) Thiền tăng đời Tống, họ Trương, tự Đại Xuyên, người Phụng Hoá (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 19 tuổi sư cạo tóc thụ giới với Văn Hiến ở viện Hương Lâm, học giáo lí Thiên Thai, cảm thấy đây không phải con đường tắt siêu thoát sinh tử nên để tâm đến Thiền. Đến tham kiến Dục Vương Như Diễm, ngay dưới lời khế hợp bèn xin y chỉ, nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế. Về sau theo Như Diễm dời sang núi Thiên Đồng chủ quản kinh tạng. Khi ra hoằng pháp sư trụ trì chùa Báo Quốc ở Đại Từ, chùa Quang Hiếu ở Tịnh Từ, chùa Linh Ẩn ở Cảnh Đức. Về già biên soạn Ngũ Đăng Hội Nguyên 20 quyển. Đặc biệt có Đại Xuyên Phổ Tế Thiền sư ngữ lục 1 quyển lưu truyền đời sau. Đệ tử hơn 70 người.


meanings:
Chùa ở làng Tây, thành phố Đài Trung, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1941 do Hoà thượng Đạt Thiện khai sơn sáng lập. Về sau bởi nhiều năm không tu sửa tường nền sụp lở cơ hồ thành phế tự. Đạt Thiện sai đệ tử là Pháp sư Chân Đắc tiếp quản chùa này. Trải qua bao khổ nhọc xây cất chùa chiền mới khôi phục như cũ. Năm 1980 được sự trợ giúp của tín đồ khắp nơi khởi công xây dựng lại lần nữa chùa y như mới.


meanings:
the posthumous title of the Korean master Chinul


meanings:
Còn gọi: Ẩn Nguyên Hoà thượng ngữ lục. Ngữ lục, 3 quyển, do Ẩn Nguyên Long Kỳ soạn vào đời Thanh, Tính Đạo biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 82, trang 739. Vào niên hiệu Thuận Trị thứ 11 (1654) đời Thanh, Ẩn Nguyên đến Nhật Bản hoằng pháp, sáng lập ra tông Hoàng Bá. Thế nên những ngữ lục của sư được thu thập lúc ở Nhật Bản là tại các chùa: Hưng Phúc, Sùng Phúc, Phổ Môn, Vạn Phúc.


meanings:
4990（Poussin, Louis de la Vallée; 1869～1937）比利時之佛教學學者。早年曾從法國學者萊維研究東方學。一八九三年以後，任干得大學（Gand）教授，講授希臘語、拉丁語，後專攻印度學、大乘佛教之研究。通梵藏漢語，陸續發表無數著作，成果斐然，儼然成為歐洲佛學界之推進者。一九二一年組織東方學研究會，校訂、翻譯佛教經典，為宗教與倫理百科全書撰寫佛教論文，並製作劍橋大學收藏之耆那教文獻目錄、史坦因攜自中亞之出土本、西藏佛典目錄等。重要著作如下：Bouddhisme（含有 Ādikarmapradīpa, Bodhicaryāvatāraṭ丿kā 的梵本）, 1898; Madhyamakavṛtti, 1903～1918; Mādhyamakāvatāra, 1900～1918; Opinions sur I'Histoire de la dogmatique, 1909; La morale bouddhique, 1929; L'Abhidharmakośa de Vasubandhu, 6 vols., 1923～1931; L'Inde aux temps des Mauryas et des Barbares, Grecs, Scythes, Parthes et Yue-tchi, 1930。


meanings:
(1347-1403) Thiền tăng đời Minh, họ Viên, tự Kính Trung, hiệu Ngốc Am, người Tiên Cư (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 12 tuổi sư xuất gia với Thiền sư Cổ Am Lương chùa Thiên Đồng, phục dịch hầu hạ rất lâu mà không khế hội. Từ tạ trở lại Tiên Cư, sư tham kiến Hoà thượng Thiên Ninh Liễu Đường ngôn ngữ hợp nhau hoát nhiên có tỉnh. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377) đến chùa Kim Sơn ở Trấn Giang (Giang Tô) giảng dạy Tâm kinh, kinh Lăng-già, kinh Kim Cang; giải thích nghĩa kinh rất khế hợp đạo lí được thính chúng khâm phục. Năm thứ 12 (1379) sư trụ trì chùa Bắc Thiền ở Phủ Châu (Giang Tây), dời sang chùa Vân Cư. Mùa xuân năm thứ 26 (1393) vâng lệnh vua vào cung đối đáp vừa ý vua, sư vâng lệnh đến Lô Sơn trụ trì tế tự, đến nơi sư vun trồng giáo cơ, mở mang gốc đạo. Về sau dời sang trụ trì Kính Sơn. Tác phẩm: Ngốc Am Thiền sư ngữ lục 8 quyển.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đạo Bình, đời Tống. X. Đạo Bình.


meanings:
① Hiệu của Thiền tăng Chí Phùng, sống vào đời Ngũ Đại. X. Chí Phùng. ② Thuỵ hiệu của Thiền tăng Tông Cảo, sống vào đời Tống. X. Tông Cảo.


meanings:
（梵 Samantabhadra，藏 Kun-tu bzaṅ-po）漢譯有普賢、遍吉等名。是具足無量行願、普現于一切佛刹的大乘聖者。在娑婆世界，他與文殊菩薩幷爲釋迦牟尼的兩大脅侍。在我國，則是四大菩薩（觀音、文殊、地藏、普賢）之一。<#>依據大乘佛教美術的排列法，文殊菩薩駕獅子侍在釋尊的左側，普賢菩薩則乘白象侍在右側。文殊象徵智、慧、證三德，普賢則顯示理、定、行三德。在修行上，文殊重在一切般若，而普賢則重在一切三昧。兩位菩薩德行的配合，象徵著大乘精神最究竟的完成。<#>普賢菩薩是大乘佛教之行願的象徵。他曾經在過去無量劫中，行菩薩行、求一切智，修集了菩薩救護衆生的無邊行願。因此，他也是大乘佛教徒在實踐菩薩道時的行爲典範。<#>在《華嚴經》裏，普賢菩薩勸人廣修十大行願，此即禮敬諸佛、稱贊如來、廣修供養、懺悔業障、隨喜功德、請轉法輪、請佛住世、常隨佛學、恒順衆生、普皆回向等十項。普賢菩薩以此十願爲衆生成就如來功德的主要法門。（參閱附錄二）<#>我國四川省的峨眉山，相傳即爲普賢菩薩應化的道場，是我國普賢信仰的中心所在。由于普賢菩薩是我國佛教界的四大菩薩之一，因此，其所應化的峨眉山也成爲四大名山之一。<#>此外，依《法華經》所載，普賢菩薩曾發心守護後世之持誦該經者。該經〈勸發品〉雲︰<#>‘世尊，若後世後五百歲濁惡世中，比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷、求索者、受持者、讀誦者、書寫者、欲修習是法華經，于三七日中，應一心精進。滿三七日已，我當乘六牙白象與無量菩薩而自圍繞，以一切衆生所喜見身，現其人前，而爲說法。’<#>◎附一︰〈普賢菩薩〉（摘譯自《望月佛教大辭典》等）<#>普賢菩薩是具足無量行願，普示現于一切佛刹之菩薩。梵語三曼多跋陀羅、三滿多跋捺羅、三曼陀■陀、邲輸■陀。意譯又作遍吉。與文殊菩薩爲釋迦如來之脅侍。<#>文殊、普賢共爲一切菩薩之上首，常助成宣揚如來之化導攝益。因此，經典中述及普賢菩薩者不少，如舊譯《華嚴經》卷四十九〈普賢行品〉、《法華經》〈勸發品〉、《普賢觀經》、《占察善惡業報經》、《首楞嚴經》卷五、《悲華經》卷四、《大智度論》卷十等皆曾提及。<#>關于此菩薩，各家所說不同。如天臺宗，《法華文句》卷十（下）以普賢在等覺位而解釋其名號。其文雲（大正34·148a）︰‘今明伏道之頂，其因周遍曰普，斷道之後，鄰于極聖曰賢。（中略）今論等覺之位，居衆伏之頂，伏道周遍故名爲普；斷道才盡，所較無幾，鄰終際極故名爲賢。’由于《法華經》叙述此菩薩于法華會座，勸發誓願，守護人法，故甚爲天臺家所重視。<#>在華嚴家，法藏《華嚴經探玄記》卷十八解釋普賢之名，謂德周法界曰普，用順成善稱賢。宗密《圓覺經略疏注》卷上之一，約自體、諸位、當位，解釋雲（大正39·530a）︰<#>‘普賢菩薩，略有三釋，(一)約自體，體性周遍曰普，隨緣成德曰賢。(二)約諸位，曲濟無遺曰普，鄰極亞聖曰賢。(三)約當位，德無不周曰普，調柔善順曰賢。’<#>《華嚴經探玄記》卷十八以三義分別文殊、普賢二菩薩。謂︰(1)普賢屬于法界門，是所入，文殊屬般若門，是能入；(2)普賢三昧自在，文殊般若自在；(3)普賢明廣大之義，文殊明甚深之義。如此，文殊與普賢（即般若與法界）不二熔融，而成毗盧遮那佛，乃至顯現三聖圓融之境界。<#>又，四十卷本《華嚴經》卷四十說普賢菩薩有十種廣大行願，即︰(1)禮敬諸佛，(2)稱贊如來，(3)廣修供養，(4)懺悔業障，(5)隨喜功德，(6)請轉法輪，(7)請佛住世，(8)常隨佛學，(9)恒順衆生，(10)普皆回向。此十大願爲一切菩薩行願之標幟，故亦稱‘普賢願海’，通稱‘普賢十大行願’或‘普賢行願’。<#>此外，智儼《華嚴孔目章》卷四謂普賢有三乘普賢、一乘普賢二種。此二種又各分人、解、行三重，合計有六種普賢。在三乘普賢之中，‘人’系指《法華經》所說乘象至行者前之普賢菩薩。‘解’指《法華經》所說會三歸一等趣入一乘之正解者。‘行’指〈普賢品〉所明之普賢行。在一乘普賢之中，‘人’指《華嚴經入法界品》中爲善財童子說證入法界之法門的普賢。‘解’指四十卷本《華嚴經》所說六十行門各皆普遍及漸次深入、及等因陀羅微細事等。‘行’指《華嚴經》〈離世間品〉的十種普賢心及十種普賢願行法。澄觀《華嚴經疏鈔》卷一（下）又約自體、諸位普賢、當位普賢、佛後普賢、融攝，而說五種普賢。<#>在密教之中，以此菩薩表示菩提心，視之與金剛手、金剛薩埵、一切義成就菩薩同體。一行《大日經疏》卷一解釋普賢，謂‘普’是遍一切處之義，‘賢’是最妙善之義。以菩提心所起之願行及身口意悉皆平等遍一切處，純一妙善，備具衆德，故名爲普賢。<#>在密教金胎兩部曼荼羅中，皆列有此菩薩。在金剛界曼荼羅之中，普賢爲賢劫十六尊之一，安于北方四菩薩中最下位，密號普攝金剛，三昧耶形爲劍形。在胎藏界曼荼羅中，將之列于中台八葉院幷文殊院。其中，在中台八葉院是坐于東南方的蓮華上，身白肉色，戴五佛寶冠，左手以大指、頭指執蓮華，蓮上安有火焰圍繞的利劍，右手臂伸開仰掌，屈無名指、小指，三昧耶形爲蓮上劍，密號真如金剛。在文殊院，系位于文殊之右後，左手執青蓮華，上安三股杵，右手伸五指，掌向外，大指與頭指、中指二指相拈，伸無名指、小指立于胸前，三昧耶形爲蓮上三股，密號真如金剛。<#>另外，有以普賢延命菩薩爲本尊而修法者，稱爲普賢延命法。<#>按，普賢信仰自古即盛行于印度及西域地方。《大智度論》卷九記載，大月氏西佛肉髻住處國的一佛圖中，有癩風病人至遍吉菩薩像邊，一心念願，時像以右手摩其身，病即愈。撰于唐·大曆十一年（776）的〈大唐隴西李府君修功德碑記〉記載，敦煌石窟中安置普賢、文殊等變相各一幅。依此可知，在唐代，中國敦煌地方已有造此菩薩像之風氣。此外，傳說普賢菩薩曾在峨眉山示現，因此峨眉山被奉爲普賢菩薩的道場。<#>◎附二︰〈普賢行願〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>普賢行願（梵samanta-bhadra-caryā-pra-ṇidhāna，藏bzaṅ-po spyod-paḥi smon-lam），指普賢菩薩的行願。即四十卷本《華嚴經》卷四十所說的十大願。所謂十大願，即︰<#>(1)禮敬諸佛︰起深信解，以清淨身語意業常禮敬十方三世佛刹極微塵數之諸佛，乃至遍禮不可說不可說佛刹極微塵數之佛，念念相續，無有窮盡。<#>(2)稱贊如來︰以甚深勝解，知見現前一切諸佛，一一舌根出無盡音聲海，一一音聲出一切言辭海，稱揚贊嘆一切如來諸功德海，念念相續，無有窮盡。<#>(3)廣修供養︰起深信解知見現前諸佛，常以上妙諸供養具供養，行諸供養中之最極之法供養。<#>(4)懺悔業障︰念過去無始劫中，由貪嗔痴作身口意無量諸惡業，以清淨三業，于一切諸佛菩薩前誠心懺悔，恒住淨戒。<#>(5)隨喜功德︰于諸佛一切善根、六趣四生一切功德、一切聲聞辟支佛有學無學之功德、一切菩薩之廣大功德悉皆隨喜。<#>(6)請轉法輪︰以身口意種種方便，勸請成等正覺之諸佛轉妙法輪。<#>(7)請佛住世︰對于一切佛刹將示現涅槃之諸佛、菩薩、聲聞、緣覺、有學無學乃至一切善知識，勸請不入涅槃。<#>(8)常隨佛學︰娑婆世界之毗盧遮那如來，及一切佛刹之一切如來，從初發心即精進不退，以身命布施，乃至于樹下成大菩提，示種種神通，現各種佛身處于種種衆會，隨衆生之樂欲而說法，乃至示現入涅槃，于此等悉皆隨學。<#>(9)恒順衆生︰隨順十方刹一切衆生之種種差別，饒益平等，以大悲心隨衆生故，能成就供養如來。<#>(10)普皆回向︰以如上一切功德悉回向盡法界一切衆生，願令彼等常得安樂，乃至成就究竟無上菩提。<#>關于修此十種行願之功德，四十卷本《華嚴經》卷四十謂，若有菩薩隨順趣入此大願，則能成熟一切衆生，隨順無上菩提，成滿普賢菩薩諸行願海。又若有人以深信之心受持、讀誦、書寫此大願，則速能除滅五無間業等，行無障礙，受諸佛菩薩之稱贊、人天之禮敬、衆生之供養、圓滿普賢所得之功德，成就微妙色身，乃至命終往生極樂世界，見阿彌陀、文殊師利等，蒙授記云云。<#>《大正藏》第十册，收有唐·不空譯之《普賢菩薩行願贊》（梵Bh adra-carī-praṇid-hana、Samantabhadra-caryā-praṇidhāna-rāja，藏Bzaṅ-po spyod-paḥi smon-lam-gyirgyal-po），爲贊頌普賢菩薩十大行願之偈文，內容總計爲七言四句六十二頌一七三六字。爲四十卷本《華嚴經》卷末〈普賢廣大願王清淨偈〉。然該偈在印度似爲單行本。爲印度等國大乘佛徒禮佛時常誦之偈頌。<#>◎附三︰〈普賢境界與普賢德〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>‘普賢境界’是指華嚴宗一乘普賢之大機所知的境界。法藏《華嚴五教章》卷上相對于性海果分爲十佛之自境界，而說應衆生機緣而說教之緣起因分，即普賢境界。所謂普賢者，德周法界爲普，至願成善爲賢，即爲等覺之大士、因人之上首。日本·壽靈《華嚴五教章指事》卷上（本）雲（大正72·204a）︰‘凡證普法皆稱普賢，非直一人目普賢也，即此因位普賢等機之所知境界也。’又，凝然《五教章通路記》卷二雲（大正72·306b）︰<#>‘一切普機不簡凡聖，皆名普賢，信普法故，解普法故，行普法故，證普法故，人既普賢，法亦普賢。總而言之，普賢菩薩，諸佛大源，諸法體性，入果改名，即名性海，在因即是普賢人法，（中略）約就一乘因人，名爲普賢。’<#>別教一乘的說法則以法界之全體在果爲舍那之合體，在因爲普賢之法界。即就因人所知者，以一法界顯示普賢之境界。至于爲何以三聖中之普賢標示因人，日本·秀存在《五教章講義》卷一述說兩點理由︰<#>(1)普賢是法界門，爲所入之盡極；文殊是智慧門，爲能入之初，而今乃針對十身盧舍那之果分，故舉因分之至極，隱文殊而標示普賢。<#>(2)文殊、普賢是因分中之始末，若由本爲緣起的法門，則舉文殊而普賢收其中，又舉普賢而文殊收其中，故暫以普賢標示因人。<#>‘普賢德’是指在因分濟度衆生之性德。《華嚴經》中顯示普賢菩薩于因分之法門，說此菩薩有禮敬諸佛、稱贊如來等十種行願而歸于彌陀之淨土。十種，要言之就是關于菩薩利益有情的大願行。關于此名之解釋有多義，《華嚴經探玄記》卷十六雲（大正35·403a）︰‘德周法界曰普，用順成善稱賢，攝德表人名爲菩薩。’《華嚴經疏》卷五雲（大正35·535b）︰<#>‘言普賢者，體性周遍曰普，隨緣成德曰賢，此約自體；又曲濟無遺曰普，鄰極亞聖曰賢，此約諸位普賢；又德周法界曰普，至順調善曰賢，此約當位普賢；又果無不窮曰普，不舍因門曰賢，此約佛後普賢；位中普賢悲智雙運；佛後普賢智海已滿，而運即智之悲，寂而常用窮未來際。又一即一切曰普，一切即一曰賢，此約融攝。’<#>又，《華嚴經疏》卷十一說普賢有三種（大正35·576a）︰‘(一)位前普賢，但發普賢心，即是非今所用。(二)位中普賢，即等覺位故，此居佛前。(三)位後普賢，謂得果不舍因行故。’此相當于上述所謂的諸位、當位、佛後。<#>◎附四︰〈普賢延命菩薩〉（摘錄自《佛菩薩聖德大觀》）<#>普賢菩薩有增益、延命的性德，當他住入增益延命三昧的境界之時，就成爲普賢延命菩薩（Samanta-bhadrāyuh）。這是密教徒修普賢延命法時所供奉的本尊。<#>依照密教經典的記載，衆生若能對此一菩薩如法修持與祈求，則‘終不墮三惡道，定增壽命。終無夭死短命之怖，亦無惡夢魘魅咒詛惡形羅刹鬼神之怖。亦不爲水火兵毒之所傷害。’而且能‘具大福智，勝願圓滿。官位高遷，富饒財寶皆悉稱意。若求男女，幷及聰明。’這些宗教功能，都是依據普賢延命菩薩的本誓而産生的。<#>普賢延命菩薩又有‘大安樂不空三昧耶真實菩薩’與‘金剛薩埵’等二種異名。前者謂此一菩薩具有賦予衆生以大利益大安樂的平等本誓。後者謂其具有‘不朽不壞之智，能摧諸煩惱，猶如金剛’。其所以具有這些性德，除了是本誓力量的顯現之外，也由于十方諸佛加持所致。據密教典籍所載，世尊曾召集十方世界恒河沙諸佛，以光明照觸普賢菩薩，因此他才能得到諸佛心印，以利益一切有情。<#>普賢延命菩薩的形像有二臂像及二十臂像兩種。依經典所記，其二臂像‘如滿月童子，頭戴五佛頂冠，右手持金剛杵，左手持召集金剛鈴。坐千葉寶蓮華，華下有白象王。象王足踏金剛輪，輪下有五千群象。’二十臂像則通身金黃色，著五智寶冠，左右各十隻手各持不同法器，坐千葉蓮華上。華下有四白象。與二臂像座下之有五千群象者不同。<#>［參考資料］　舊譯《華嚴經》卷三十六〈性起品；《等目菩薩所問三昧經》卷上；《如來興顯經》卷一；《無量壽經》卷上；《法華義疏》卷四；《金剛頂經》卷上；《理趣釋》卷上；印順《初期大乘佛教之起源與開展》第八章；菅沼晃（等）編《佛教文化事典》〈信仰只造形〉。<#>


meanings:
5001普賢，梵名 Samantabhadra，或 Viśvabhadra。音譯三曼多跋陀羅菩薩、三曼陀舍𩖠陀菩薩、邲輸𩖠陀菩薩。又作遍吉菩薩。我國佛教四大菩薩之一。與文殊菩薩為釋迦如來之脅士。即文殊駕獅子侍如來之左側，普賢乘白象侍右側。若以此二脅士表法，文殊師利顯智、慧、證，普賢顯理、定、行，共詮本尊如來理智、定慧、行證之完備圓滿。文殊、普賢共為一切菩薩之上首，常助成宣揚如來之化導攝益。以此菩薩之身相及功德遍一切處，純一妙善，故稱普賢。　普賢之名始出於三曼陀羅菩薩經，後廣見諸經而成普遍之信仰。據法華經普賢勸發品載，普賢菩薩乘六牙白象，守護法華之行者。台宗二百題卷十立有相普賢論題，依禮懺誦經之有相行，達成感見普賢之旨。又華嚴經普賢行願品卷四十說普賢菩薩十種廣大之行願，即：禮敬諸佛、稱讚如來、廣修供養、懺悔業障、隨喜功德、請轉法輪、請佛住世、常隨佛學、恆順眾生、普皆迴向。經中一一述此十大願，明其功德無量，臨命終時，得此願王引導，往生阿彌陀佛極樂世界。然此十大願為一切菩薩行願之標幟，故亦稱普賢之願海。以此菩薩之廣大行願，一般稱為大行普賢菩薩。　在密教中，普賢與金剛薩埵同體，列於金胎兩部曼荼羅中，是為密教普賢。金剛界曼荼羅中，為賢劫十六尊之一，安置於北方四菩薩之最下位。密號普攝金剛。種子???（aḥ）。三昧耶形為劍形。形像依會之不同而有別，微細會左手握拳安腰，右手執利劍；供養會以二手執蓮花舉於胸前，蓮花上有利劍。胎藏界曼荼羅中，列於中臺八葉院之東南隅，身呈白肉色，戴五佛寶冠，左手以拇指、食指執蓮花，蓮上有火焰圍繞之利劍；右手臂伸開仰掌，屈無名指、小指。種子???（aṃ）。三昧耶形為蓮上劍。密號真如金剛。此外，尚有以普賢延命菩薩為本尊之修法，稱為普賢延命法。　我國四川峨眉山夙為普賢菩薩之道場，傳為晉代蒲翁所開創，於聖壽萬年寺安置普賢之像，宋太宗敕造二丈金銅像，並建大閣以安置，爾後崇信甚盛。〔舊華嚴經卷六十入法界品、大智度論卷九、法華義疏卷十二、大日經疏卷一、卷九〕（參閱「普賢」5000）


meanings:
(title) King of Aspirations to Good Conduct


meanings:
一卷。唐·般若譯。收在《大正藏》第十册。它的全名爲《大方廣佛華嚴經入不思議解脫境界普賢行願品》，原是般若所譯四十卷《華嚴經》的標題，《普賢行願品別行疏鈔》乃以爲品名，專指《四十華嚴》的最後一卷。唐時流入日本的梵本很多，據日本各家請來目錄，如空海、圓仁、惠運、圓珍諸錄，都有梵本《普賢行願贊》，圓行、圓仁二錄有梵漢對譯《普賢行願贊》。1767年日本高僧慈雲曾依古寫本加以校仇，1902年日本·渡邊海旭又依慈雲手寫本幷尼泊爾寫本及西藏刻本對校刊行。<#>《普賢行願品》的偈頌，異譯很多。西晋·聶道真譯的《三曼陀跋陀羅菩薩經》，就大體概括了它的內容，似乎是它的異譯；不過因爲翻譯的不甚善巧，譯文只有簡略的長行，看來與本經的文字外形不一致。<#>本經正式的異譯本，最初是東晋·佛馱跋陀羅譯的《文殊師利發願經》，它的梵本是由支法領從于闐請來，元熙二年（420）佛馱跋陀羅于道場寺譯出。<#>其次是敦煌出土的《普賢菩薩行願王經》和《大方廣佛華嚴經菩薩行願王品》（《大正藏》第八十五卷）。《普賢菩薩行願王經》在北京圖書館中藏有敦煌出土寫本六本，以芥字五十六號四紙一０三行的一本最爲完整。據陳垣《敦煌劫餘錄》說是唐譯。此二本比另外二種唐譯本（般若譯和不空譯）都少第六十一、六十二兩頌，勘藏文譯的五種釋論中，也只有釋迦親友釋論所依的經文才有這兩頌，較早的龍樹等釋論等都缺這兩頌。由此可見兩種敦煌本所據的梵本傳來似屬較早。就譯文的樸拙的情形看，這兩本的譯出也似在中唐以前。<#>其次是唐·不空譯的《普賢菩薩行願贊》。其梵本系不空本人于天寶五年（746）從師子國帶來，天寶十二年（753）至武威，住開元寺譯出。據《華嚴經普賢行願品別行疏鈔》說，《普賢菩薩行願贊》和《文殊師利發願經》，從前的人說都是賢吉祥菩薩造，但《疏鈔》根據貞元譯本肯定它們都是佛經。<#>最後譯出的就是這作爲四十卷《華嚴經》最後一卷的《普賢行願品》。據經後記，此經梵本是烏荼國（今印度奧裏薩地方）王于貞元十一年（795）所獻。其獻經願文雲︰‘南天竺烏荼國深信最勝善逝法者修行最勝大乘行者吉祥自在作清淨師子王，上獻摩呵支那大唐國大吉祥天子大自在師子中大王手自書寫大方廣佛華嚴經百千偈中所說善財童子親近承事佛刹極微塵數善知識行中五十五聖者善知識入不思議解脫境界普賢行願品，謹奉進上，伏願’云云。據此可知四十卷《華嚴經》即《華嚴》十萬偈的一部分，《普賢行願品》則更是其中的一部分。<#>本經的譯者般若（一作般剌若，或譯智慧，734～？），姓喬答摩，北印度迦畢試國（今阿富汗國北部喀布爾地方）人，曾游那爛陀等寺，親近過諸大論師，廣學大小乘諸論，後又往南印度烏荼王寺，師事達摩耶舍學五部密法。因慕五台文殊勝地，携梵篋乘舶于唐德宗建中二年（781）來廣州，次年到長安。貞元二年（786）起，譯出《大乘理趣六波羅蜜》等經，六年敕號‘般若三藏’。貞元十一年（795）烏荼國王進《華嚴經》梵本，十二年六月奉詔于長安崇福寺翻譯，般若自選梵文，廣濟譯語，圓照筆受，智柔、智通回綴，道弘、鑒虛潤文，道章校勘證義，大通證禪義，澄觀、虛邃詳定，右街功德使霍仙鳴、左街功德使竇文場任專知官。德宗每日親到譯場，如有故不能到，必命人說欲（告假）。于貞元十四年（798）譯畢進上。五月詔澄觀造疏，澄觀乃述疏十卷，又述《行願品別行疏》一卷，從此時起本品就別行了。<#>本經的注釋，藏譯中有印度諸論師的著作五種︰(1)《賢行願王大會疏》，龍樹著，特勒綳巴共羅登喜饒譯。(2)《普賢行願義攝》，陳那著，失譯。(3)《賢行願王廣注》，釋迦親友著，釋迦信呵共吉祥積譯。(4)《賢行願王廣注》，莊嚴賢著，若那嘎瓦共吉祥積譯。(5)《賢行願注》，世親著，阿難陀共跋陀羅波羅譯。<#>漢文注疏有︰(1)《華嚴經普賢行願品別行疏鈔》六卷，唐·澄觀疏，宗密鈔。(2)《華嚴經普賢行願贊別行疏鈔科文》一卷，唐·宗密述，宋·遵式治定。(3)《華嚴經行願品》（即四十卷《華嚴經》疏第十卷下半卷）唐·澄觀疏。(4)《華嚴經普賢行願修證儀》一卷，宋·淨源集。<#>本經的內容，從廣義來說，就是《華嚴經》的內容。《別行疏》說︰‘西域相傳，普賢行願贊爲略華嚴經，大方廣佛華嚴經爲廣普賢行願贊。’又說︰本經以‘入法界緣起普賢行願’爲宗。‘入’是‘悟、解、證、得’；‘法界緣起’是《華嚴經》的宇宙觀；‘普賢行願’，廣義指三世諸佛同有的因位行願，要義就是本經所列舉的十大行願。說明法界緣起要由修十大行願才能證入，是本經的主要內容。<#>本經的文字有長行、偈頌兩部份。長行的文勢，承《華嚴經》第三十九卷普賢菩薩贊佛功德偈而來。善財童子曆參五十三善知識，最後見普賢菩薩爲說‘佛功德海一滴之相’，接著在本經開始，普賢菩薩就告諸菩薩及善財童子，要成就佛的功德應修十種廣大行願︰(1)禮敬諸佛，(2)稱贊如來，(3)廣修供養，(4)懺除業障，(5)隨喜功德，(6)請轉法輪，(7)請佛住世，(8)常隨佛學，(9)恒順衆生，(10)普皆回向。長行有十大段，說明這十種行願的內容。每一行願都以華嚴法界遍于十方三世，無窮盡，無間斷。幷以虛空界、衆生界、衆生業、衆生煩惱四法爲喻，說明無盡。最後說明受持此經殊勝功德。<#>本經的偈頌，經中稱爲‘普賢廣大願王清淨偈’，共有六十二頌，每頌七言四句，共一七三六字。異譯各本中，晋譯只有四十四頌八八０字，敦煌逸經二種各有六十頌一六八０字，不空譯本除與本經相當的六十二頌外，還有八大菩薩贊十頌（每頌五言四句共二千字）和速疾滿普賢行願陀羅尼。<#>《別行疏》將本經偈頌分科如下︰<#>普賢行願頌三<#>甲一、正示普因二<#>  乙一、別頌十門八<#>    丙一、禮敬諸佛二頌<#>    丙二、稱贊如來二頌<#>    丙三、廣修供養三頌<#>    丙四、懺除業障一頌<#>    丙五、隨喜功德一頌<#>    丙六、請轉法輪一頌<#>    丙七、請佛住世一頌<#>    丙八、頌後三門二<#>    　丁一、合頌三門二<#>    　　戊一、總標回向一頌<#>    　　戊二、別頌三門三<#>    　　　己一、常隨佛學二頌<#>    　　　己二、恒順衆生二頌<#>    　　　己三、普皆回向二<#>    　　　　庚一、別發大願十<#>    　　　　　辛一、受持願（護法願）二頌<#>    　　　　　辛二、修行二利願二頌<#>    　　　　　辛三、成熟衆生願二頌<#>    　　　　　辛四、不離願（心行願、願不<#>                    離善友及不離一乘）二<#>                    頌<#>    　　　　　辛五、供養願二頌<#>    　　　　　辛六、利益願（三業不空願、<#>                    願以三業利益衆生不令<#>                    空過）二頌<#>    　　　　　辛七、轉法輪願（攝法上首願<#>                    、願爲佛上首弟子攝取<#>                    一切佛法轉授衆生）三<#>                    頌<#>    　　　　　辛八、淨土願二頌<#>    　　　　　辛九、承事願二頌<#>    　　　　　辛十、成正覺願三頌（這十願<#>                    就是《華嚴經十地品》<#>                    初地菩薩所發供養、受<#>                    持、轉法輪、修行二利<#>                    、成熟衆生、承事、淨<#>                    土、不離、利益、成正<#>                    覺等十願，但次第不同<#>                    ）<#>    　　　　庚二、總結大願二<#>    　　　　　辛一、總結十願三頌<#>    　　　　　辛二、歸結文殊普賢三<#>    　　　　　　壬一、偏同普賢二頌<#>    　　　　　　壬二、雙同二聖三頌<#>    　　　　　　壬三、結歸回向一頌<#>    　丁二、願生淨土四頌<#>  乙二、總頌十門一頌<#>甲二、顯經功德二<#>  乙一、校量聞經益二頌<#>  乙二、顯衆行益五頌<#>甲三、結勸受持三頌<#>本經的‘乃至虛空世界盡’以下九頌，晋譯沒有這一段文，其餘三種異譯，這九頌都在‘文殊師利勇猛智’句的前面。藏譯五種釋論所依的經文也如此，它們對于頌文的分科，因此也與澄觀疏不同。藏譯五家釋論的分科大體都是一致的，其科分如下︰<#>普賢行願頌二<#>甲一、十義十<#>  乙一、禮敬（攝稱贊）四頌<#>  乙二、供養三頌<#>  乙三、懺悔一頌<#>  乙四、隨喜一頌<#>  乙五、請轉法輪一頌<#>  乙六、請佛住世一頌<#>  乙七、善根回向一頌（以上稱普賢行願七支）<#>  乙八、彼（七支）廣開十六<#>    丙一、意樂（供養諸佛、淨佛刹土、與有<#>          情樂）四頌<#>    丙二、不忘失菩提心三頌<#>    丙三、無染妙行一頌<#>    丙四、利益有情一頌<#>    丙五、甲胄（披誓願甲）一頌<#>    丙六、菩薩爲助伴一頌<#>    丙七、善知識歡喜一頌<#>    丙八、現見諸佛一頌<#>    丙九、普持正法一頌<#>    丙十、得無盡藏一頌<#>    丙十一、八種趣入七<#>    　丁一、趣入見佛及刹土二頌<#>    　丁二、趣入佛語一頌<#>    　丁三、趣入轉法輪一頌<#>    　丁四、趣入住劫一頌<#>    　丁五、趣入佛行境一頌<#>    　丁六、趣入佛刹莊嚴一頌<#>    　丁七、趣入往詣佛前一頌<#>    丙十二、十種力二頌<#>    丙十三、對治一頌<#>    丙十四、八種事業二頌<#>    丙十五、回向普皆隨學四頌<#>    丙十六、總攝一頌<#>  乙九、彼究竟一頌<#>  乙十、彼功德二<#>    丙一、現法功德五頌<#>    丙二、後世功德二頌<#>甲二、總結二<#>  乙一、總結全經一頌<#>  乙二、誦已普回向六頌（釋迦親友所依經文<#>        更有以讀誦功德回向二頌）<#>總之，此經以十大行願爲所詮，以證入華嚴法界爲旨趣，以利益有情廣大意樂爲入門，以往生淨土爲方便。《入法界品》是《華嚴經》的終極，總攝華嚴入證因果，此經又是《入法界品》的終極。法藏《華嚴經文義綱目》說︰以前《華嚴經》無流通分，是經文傳來未盡。本經既有流通分，又與《入法界品》文勢聯貫，因而後人也有把它續于《華嚴經》八十卷之後作爲《華嚴經》末卷的。<#>此經在傳來以前已在西域廣泛流行。《開元釋教錄》卷三附注︰‘經後記雲，外國四部衆禮佛時，多誦此經，以發願求佛道。’《行願品疏》卷十說此十大行願即是常行禮懺，但諸經論開合不同。例如《離垢慧菩薩所問禮佛法經》有供養、贊德、禮佛、懺悔、勸請、隨喜、回向、發願等八種，其餘或禮、贊合一爲七，或更略去供養爲六，或更將發願、回向合一爲五（如《十住毗婆沙》），或除禮、贊爲四，或更除回向爲三（如《大智度論》），或惟懺悔、回向爲二（如《善戒經》）。<#>此經和密宗的關係也非常密切，密宗的儀軌幾乎沒有不據十大行願來組成的。西藏密宗的一切儀軌，都以普賢七支的結構來組織。胎藏界大法的九方便──作禮、出罪、歸依、施身（即供養）、菩提心（攝常隨佛學、恒順衆生）、隨喜（攝稱贊）、勸請（轉法輪）、奉請（住世）、回向──即攝十願（《三密抄料簡》卷上）。金剛界大法的五悔──禮敬、懺悔、隨喜、勸請、回向──亦說普賢行願。可見此經在所有佛教密部中的影響極普遍。<#>本經最後回嚮往生阿彌陀佛淨土，又爲華嚴宗轉入淨土宗的樞紐。往生論說五念門──禮拜、贊嘆、作願、觀察、回向──亦略攝十大行願。宋沙門義和因‘普賢行願獨指彌陀’，于乾道元年（1165）集《華嚴經》和各種疏記中有關念佛法門文字錄爲《華嚴念佛三昧無盡燈》（《樂邦文類》卷二）。《普賢行願品》後世成爲淨土宗要籍，與《無量壽經》、《觀無量壽佛經》、《阿彌陀經》幷行，稱淨土四經。此外，漢文的一切懺儀也普遍應用普賢十願。<#>普賢十願的誦持，現在仍然是中國一般佛教寺院的常課。《別行疏》說本經‘爲華嚴關鍵，修行樞機，文約義豐，功高益廣，能簡能易，唯遠唯深’，這可以說明本經在佛教中廣泛應用的原由。（隆蓮）<#>


vietnamese:
phổ hiền kim cương tát đoá nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
phổ hiền kim cương tát đoá lược du già niệm tụng nghi quỹ <đpb>


meanings:
4987請參閱 觀世音菩薩普門品 請參閱 觀音義疏 請參閱 觀世音菩薩普門品為臺灣所出版佛教月刊之一。發行地點為高雄大樹鄉佛光山。每月一日出版。民國六十六年（1977）四月「覺世旬刊」創刊二十週年紀念，佛光山宗長星雲大師為應教內外人士之要求，增闢雜誌版「覺世月刊」，至六十八年十月改為「普門雜誌」，發行迄今。現任發行人為慈容法師。普門，意為無量門，取觀世音菩薩普門示現，普遍為一切眾生開啟慈悲方便之門，使入佛法大海之意；而以普遍化、大眾化、生活化、文藝化、通俗化、趣味化等六大理想為創刊宗旨。發行範圍遍及歐美、東南亞等五十多國，與「覺世旬刊」同為最受歡迎之佛教刊物。


meanings:
Lục, 1 quyển, do vị tăng tên Triều Âm Thông Húc soạn vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hi thứ 35 (1696) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 1110. Nội dung gồm cơ duyên lược truyện của các vị trụ trì hoằng pháp ở núi Phổ Đà trải qua các thời đại Tống, Nguyên, Minh, Thanh, từ Chân Hiết Thanh Liễu, Tự Đắc Huệ Huy đến Triều Âm Thông Húc. Cổ Tâm Minh Cô tính chung được 43 vị, có 1 số ít thiền sư chỉ được nêu danh hiệu mà không có truyện. Cuối quyển phụ lục lược truyện của 5 vị như: Thiên Nhạc Trú từ các núi khác đến núi Phổ Đà hoằng pháp. v.v…


meanings:
4987位於浙江定海縣東海中之舟山群島。又稱補陀山、補陀洛迦山、梅岑山、小白花山。為觀世音菩薩之聖地。與五臺山、峨眉山、九華山並稱我國佛教四大名山。唐以前傳有梅福、葛洪寄隱修道，故又稱梅岑山。唐大中年間（847～860），有一印度僧至此自焚十指，而親睹觀世音菩薩現身說法，授以七色寶石，遂傳此地為觀音顯聖地。五代後梁貞明二年（916），日僧慧鍔從五臺山持觀音像歸國時，船行至該地，輾轉不前，乃就地建寶陀寺供養，而仿印度觀音住地之補陀落迦（梵 Potalaka）取名。南宋以降，歷朝布施財物頗多，寶寺林立，僧徒日眾，遂成大道場。古來祈求航海安全之例頻繁，朝拜亦甚盛行。　南宋紹興元年（1131），將普陀山佛教各宗統一歸於禪宗。嘉定七年（1214），又規定該山以供奉觀音為主。歷朝相繼興建寺院，一度有寺院、庵堂、茅蓬二一八所，僧尼二千餘人。其中著名者有三大寺、七十二小寺。佛寺始立於五代後梁貞明年間（915～920），全山縱橫十八公里左右。三大寺為普濟寺（前寺）、法雨寺（後寺）、慧濟寺。每年春夏之交，由各地前來普陀進香避暑之善男信女絡繹於途，成為江南諸省香火最盛之佛寺。　普濟寺僧侶之眾，範圍之廣，居全山之冠。該寺建於北宋元豐三年（1080），稱為寶陀觀音寺。清康熙三十八年（1699），重建大殿，並賜寺額「普濟群靈」，寺因以名。寺中大殿供有金身釋迦塑像，寺門外有石橋荷池、鐘樓、盤陀石、御碑亭等名勝。法雨寺依山建築，位居普陀後山，寺中觀音殿內供奉一尊大理石雕之觀世音像，體態曼妙，神情凝重，予人以親切之感，為一傑出之藝術作品。慧濟寺昔稱「不肯去庵」，建於宋神宗時，歷代屢加修築始成巨剎。普濟寺、法雨寺、慧濟寺等屬臨濟宗、曹洞宗。　普陀山絕頂之白華山俗稱佛頂山，由山麓至白華頂有二千餘石級，山腰有雲拂石，上刻「海天佛國」四字。慧濟寺即在白華頂下，與前後寺並稱為普陀三大叢林。普陀山四面環海，山中巖峰洞窟天然形成，玲瓏聳峭，奇險詭幻，不一而足。海潮聲與山上寺觀梵音交相合鳴，構成一幅海天佛國之奇境。


meanings:
Núi ở huyện Phổ Đà, tỉnh Chiết Giang, là một đảo nhỏ trong quần đảo Chu sơn, là 1 trong 4 ngọn núi nổi tiếng của Phật giáo Trung Quốc. Vốn được gọi là »Phổ Đà Lạc Già Sơn«, do 2 đảo nhỏ Phổ Đà Sơn và Lạc Già Sơn hợp lại thành. Thuở xưa gọi là »Bổ-đà-lặc-già«, »Bổ-hằng-lạc-già« đều do dịch âm tiếng Phạn, có nghĩa »Đoá hoa trắng nhỏ đẹp đẽ«, nên núi này còn có tên Bạch Hoa Sơn. Diện tích toàn đảo là 12,76, gồm có các núi: Bạch Hoa, Phật Đảnh, Cẩm Bình, Đại Tiểu Tuyết Lãng, Quang Hi, Tượng Vương, Mai Sầm, Đạt Ma, Chính Thú. Ngọn cao nhất là Phật Đảnh Sơn, cách mặt biển 291,3m. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847-860) đời Đường, có một vị tăng Ấn Độ đến núi này tự đốt 10 ngón tay, »Đích thân thấy Bồ Tát Quán Thế Âm hiện thân thuyết pháp, được Bồ Tát trao cho đá quý 7 màu« rồi loan truyền đất này là nơi Quán Âm hiển thánh. Theo thống kê năm 1936, Phổ Đà Sơn gồm có: 3 ngôi chùa lớn, 88 am, 148 ngôi nhà tranh, trên 2.000 tăng ni, trở thành thắng cảnh Phật giáo rất nổi tiếng phía đông nam. Đầu năm 1979, lần lượt tiến hành khôi phục sửa sang các chùa am quan trọng. Sau đó, hàng năm nhiều lượt khách hành hương lên đến hàng triệu người.


meanings:
Chí, 20 quyển, do Vương Ngạn Hanh soạn vào thời cận đại, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Từ đời Minh, Chu Ứng Tân sửa lại »Phổ Đà Sơn Chí« đến nay đã có 4 thứ »Phổ Đà Sơn Chí« được soạn xong vào đời Thanh. ① Bản 15 quyển, do Cầu Liên soạn vào niên hiệu Khang Hi thứ 37 (1698). ② Bản 15 quyển, do Chu Cẩn, Trần Toàn tăng tu vào niên hiệu Khang Hi thứ 44 (1705). ③ Bản 20 quyển, do Hứa Diễm trùng tu vào niên hiệu Càn Long thứ 4 (1739). ④ Bản 20 quyển do Tần Diệu tăng tu vào niên hiệu Đạo Quang thứ 12 (1832). Bản của họ Hứa được chùa Pháp Vũ yêu cầu sửa giúp. Bản của họ Tần được chùa Phổ Tế nhờ sửa. Hai quyển chí này đều thuộc loại viết theo lời yêu cầu, mỗi quyển đều có thiên lệch, luôn luôn viết về chùa mình tỉ mỉ hơn các chùa khác. Vào năm 1923, Vương Ngạn Hanh trùng tu một quyển Sơn chí mới, bỏ hết những cái dở trong các quyển chí cũ, hễ có việc gì về núi Phổ Đà đều sưu tập thêm, không có thành kiến riêng tư. Quyển chí này đặt nặng về lịch sử Phật giáo, biểu hiện sự lí pháp thân và ứng hoá thân của Bồ Tát Quán Âm, cho đến nhân duyên cảm ứng của Ngài với phương này. Nội dung sách này chia làm 12 loại: Bản tích, Hình thắng, Linh dị, Đàn thí, Phạm sát, Thiền đức, Doanh kiến, Quy chế, Lưu ngụ, Nghệ văn, Chí dư, Tự lục, có thể bổ sung cho chỗ thiếu sót của những quyển chí trước.


meanings:
(748-834) Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người Tân Trịnh (Hà Nam) Trung Quốc. Niên hiệu Chí Đức thứ 2 (757) sư đến núi Đại Ôi, huyện Mật (Hà Nam) thọ nghiệp với Thiền sư Đại Huệ, siêng năng khổ hạnh. Niên hiệu Đại Lịch thứ 7 (772) sư đến chùa Hội Thiện ở Tung Sơn thụ giới cụ túc với Luật sư Hạo. Theo Luật sư Pháp Lệ nghiên cứu Tướng bộ luật tông. Sư còn đi đến các nơi nghe giảng Lăng-già, Hoa Nghiêm v.v… Còn thông đạt huyền nghĩa các luận: Trung luận, Bách luận, Thập Nhị Môn luận. Sau đến Giang Tây yết kiến Mã Tổ Đạo Nhất có chỗ tỉnh ngộ, được Du hí Tam muội. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 11 (795) sư ẩn cư núi Nam Tuyền, Trì Dương, tự cất thiền thất, hơn 30 năm không xuống núi, tự trồng trọt để sống. Niên hiệu Thái Hoà thứ 1 (827) theo lời chúng thỉnh sư xuống núi, từ đây đồ chúng tụ hội đạo pháp hưng thạnh. Một hôm, nhà đông nhà tây giành nhau con mèo, Phổ Nguyện cầm con mèo nói với đại chúng: »Nói được thì cứu được con mèo, nói không được thì ta chặt con mèo«. Trong chúng không ai nói được. Phổ Nguyện liền chặt con mèo để quét sạch vọng tưởng kẻ học đạo. Vì vậy có câu mọi người đều ưa thích là »Nam Tuyền chặt mèo«. Người đời gọi là sư »Nam Tuyền Thiền sư«. Có ngữ lục 1 quyển. Đệ tử nối pháp có 17 vị như Tùng Thẩm, Đàm Chiếu, Sư Tổ v.v…


meanings:
① Cảnh, cái gì hình sắc phân phối có vẻ đẹp thú đều gọi là cảnh, như phong cảnh 風景, cảnh vật 景物, v.v. ||② Cảnh ngộ, quang cảnh. ||③ Hâm mộ, tưởng vọng người nào gọi là cảnh ngưỡng 景仰. ||④ To lớn, như dĩ giới cảnh phúc 以介景福 lấy giúp phúc lớn.


meanings:
① Cảnh (phong cảnh, cảnh ngộ, hoàn cảnh): 風景優美 Phong cảnh rất đẹp; 雪景 Cảnh tuyết; 遠景 Cảnh xa, viễn cảnh, cảnh tương lai; ② Khâm phục, ngưỡng mộ, hâm mộ, mến phục; ③ (văn) To lớn: 景福 Phúc lớn; ④ [Jêng] (Họ) Cảnh.


meanings:
(1094-1146) Thiền tăng sống vào cuối đời Bắc Tống-đầu đời Nam Tống, họ Trương, hiệu Thử Am, người xứ Vĩnh Gia, Ôn Châu (nay là huyện Vĩnh Gia, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 18 tuổi, sư nương Thiền sư Linh Sơn Hi Củng để cạo tóc xuất gia rồi nghiên cứu kinh điển, trì luật, tự cầu tinh tiến. Năm kế, sư được thụ giới cụ túc. Ban đầu, sư tu tập Thiên Thai giáo quán 3 năm. Sau đó, vâng lời Thầy, sư đến Giang Tây, Hồ Nam để tìm thầy tham học. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 1 (1117) sư lên núi Vân cư ở Giang Tây, ra mắt Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần, được ngài bảo làm thị giả. Chưa bao lâu, sư ngay nơi lời nói của ngài liền đại triệt ngộ, được nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Từ đó, sư càng cần khổ tu luyện, biện luận tài tình, thời đó không ai địch nổi. Sư từng khai pháp ở chùa Kiến Đức tại Nam Minh Sơn, rồi dời sang chùa Hộ Quốc ở Thai Châu, hoằng tông truyền giáo, pháp hội đại thạnh, tiếng tăm vang dội. Lúc sắp thị tịch, sư gọi sư điệt là Ứng Am Đàm Hoa đến trước mặt, bảo phải làm Toạ nguyên, dặn dò hậu sự xong, trong phút chốc nắm tay lại rồi thị tịch.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Trí Hồng ở núi Đại Long, Đảnh Châu (nay là huyện Thường Đức, tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, pháp danh Chiêu Hiền, và sư lấy đây làm hiệu của mình, nối pháp Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện. Do vì cơ phong cao vút, và khi ứng cơ sư thích làm thế cọp vồ nên Ngưỡng Sơn nói sư giống như cọp. Từ đó các nơi gọi sư là »Sầm đại trùng« (Con cọp Sầm).


meanings:
(title) Record of the Transmission of the Lamp Published in the Jingde Era


meanings:
Gọi tắt: Truyền Đăng lục. Đăng lục, 30 quyển, do Đạo Nguyên soạn vào đời Tống, là một trong những bộ sử Thiền tông Trung Quốc. Vốn có tựa đề là Phật Tổ Đồng Tham tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 51, trang 196. Sách này sưu tập ghi chép về hành trạng, cơ duyên v.v… của 1701 vị, bắt đầu từ Đức Phật đời quá khứ đến các vị Tổ thuộc đời thứ 51 của Ngũ gia tông phái. Trong đó, 951 vị có phụ thêm Ngữ lục. Vì bộ sách này được Vua sắc chỉ nhập tạng vào niên hiệu Cảnh Đức thứ 1 (1004) nên đặt tên là Cảnh Đức. Về pháp hệ truyền thừa giữa thầy và trò nối nhau không dứt giống như lửa của ngọn đèn có năng lực phá trừ tối tăm, nối nhau liên tục nên gọi là Truyền Đăng. Đầu quyển có bài tựa do ngài Dương Ức soạn. Nội dung toàn sách nói về sự truyền pháp Thiền như sau: Quyển 1 và 1: Bảy đức Phật đời quá khứ và Tổ Ca-diếp truyền xuống đến Tổ thứ 17 là Bát-nhã-đa-la. Quyển 3: Năm vị Tổ Trung Quốc: Đạt-ma, Huệ Khả, Tăng Xán, Đạo Tín, Hoằng Nhẫn. Quyển 4: Pháp hệ chi nhánh của Tứ tổ Đạo Tín và Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn như: Ngưu Đầu Thiền, Bắc Tông Thiền, Tịnh Chúng Tông v.v… và truyện kí của các vị: Pháp Dung, Thần Tú, Phổ Tịch v.v… Quyển 5: Huệ Năng và pháp hệ của Ngài. Quyển 6: Mã Tổ Đạo Nhất và Bách Trượng Hoài Hải. Quyển 7: Nga Hồ Đại Nghĩa và Ma Cốc Bảo Triệt. Quyển 8: Gồm 54 vị như: Nam Tuyền Phổ Nguyện… Quyển 9: Gồm 30 vị nối pháp ngài Hoài Hải… Quyển 10: Gồm các vị nối pháp ngài Nam Tuyền như: Triệu Châu Tùng Thẩm… Quyển 11: Các đệ tử nối pháp của ngài Quy Sơn Linh Hựu, Tổ tông Quy Ngưỡng. Quyển 12: Lâm Tế Nghĩa Huyền, Tổ tông Lâm Tế. Quyển 13: Pháp hệ của tông Hà Trạch. Truyện kí về ngài Trừng Quán và ngài Tông Mật thuộc tông Hoa Nghiêm. Quyển 14: Thạch Đầu Hi Thiên và pháp hệ. Quyển 15: Động Sơn Lương Giới. Quyển 16: Các đệ tử nối pháp của ngài Đức Sơn Tuyên Giám. Quyển 17: Pháp hệ tông Tào Động. Quyển 18, 19: Pháp hệ của ngài Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Quyển 20: Pháp hệ của ngài Tào Sơn Bản Tịch. Quyển 21: Pháp hệ của ngài Huyền Sa Sư Bị. Quyển 22, 23: Pháp hệ của tông Vân Môn. Quyển 24, 25, 26: Pháp hệ của tông Pháp Nhãn. Quyển 27: Các Thiền sư nổi tiếng không thuộc bất cứ tông phái nào. Quyển 28: Các ngữ lục đặc biệt của 11 vị Thiền sư như: Nam Dương Huệ Trung, Hà Trạch Thần Hội v.v… Quyển 29 tựa đề là Tán Tụng Kệ Thi gồm tất cả kệ tụng của 17 vị như: Bạch Cư Dị… Quyển 30 tựa đề là Minh Kí Châm Ca gồm tất cả 13 loại: Toạ Thiền Châm, Chứng Đạo Ca… Sách này có 1 bản khắc lại: Tư Giám Trùng San, khắc lại vào đời Nam Tống, năm 1134. Hi Vị Trùng San, khắc lại vào đời Nguyên, năm 1316. Quyển Đăng lục này là tư liệu căn bản để nghiên cứu sử Thiền tông Trung Quốc.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, người xứ Tuyền Châu, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư.


meanings:
(?-1381) Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên, đầu đời Minh, họ Dao, tự Oánh Trung, hiệu Tiếu Hiên, người xứ Tuý Lí (nay là huyện Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Sở Thạch.


meanings:
5006請參閱 景祐新修法寶錄 請參閱 景祐新修法寶錄 凡二十一卷。北宋呂夷簡等奉敕撰。略稱景祐法寶錄、景祐寶錄。本書為續大中祥符法寶錄之作，編次大中祥符五年（1012）以後至景祐四年（1037），凡二十五年間所譯出之佛典，並集錄其奏章、願頒、序引等。內容計有聖宋翻宣繼聯前式錄上（卷一）、隨譯年代區別藏乘錄中（卷二至卷十九）、復準八例排經入藏錄下（卷二十）及總錄（卷二十一）　本書原已失佚，僅留其名，民國二十二年（1933），於山西省趙城縣廣勝寺所藏之金藏中發現其殘本，後收錄於宋藏遺珍下集第十二函出版。宋藏遺珍本缺二十一卷中之卷三、五、七、十一、十五、十九、二十等七卷，並殘缺卷八、卷十兩卷。其後，南京支那內學院抄出宋藏遺珍本之要文，另由本書之總錄、大中祥符法寶錄、天聖釋教總錄、至元法寶勘同總錄等補入原缺部分，題為「景祐法寶錄略出」，於民國二十三年刊行。〔佛祖統紀卷四十五、大藏聖教法寶標目卷一、至元法寶勘同總錄卷十、宋史卷二○五藝文志、佛教史料としての金刻大藏經（塚本善隆，東方學報京都第六冊）〕


meanings:
(1061-1131) Thiền tăng đời Tống, họ Truyền, người xứ Nam Phong (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đại Quy Mộ Triết, tông Lâm Tế.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại. Ban đầu sư tham vấn Ngưỡng Sơn Huệ Tịch, bị ngài đánh cho 4 roi mây, nhân đó sư tự xưng là »Tập Vân Phong hạ tứ đằng điều thiên hạ Đại Thiền Phật«.


meanings:
(1391-?) Thiền tăng đời Minh, họ Trần, tự Tổ Đình, hiệu Không Cốc, người xứ Tô Châu, nối pháp Thiền sư Tú An, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Không Cốc tập 30 quyển.


meanings:
Sáng, rõ ràng, minh bạch: 清晰 Trong, trong trẻo, trong sạch, rõ ràng; 明晰 Rõ rệt.


meanings:
① Sáng suốt, cũng như chữ triết 哲. ||② Một âm là chế. Sao sáng, sao sáng lấp lánh.


meanings:
① (Da...) trắng: 她的皮膚白晳晳 Nước da cô ta trắng nõn; ② Phân biệt; ③ Như 晰.


meanings:
① Tạnh, lúc không mưa gọi là tình.


meanings:
(Trời) quang, tạnh: 天已放晴 Trời đã quang; 雨過天晴 Trời quang mưa tạnh; 晴川 Sông tạnh.


meanings:
① Trong suốt, vật gì có chất sáng suốt bên nọ sang bên kia gọi là tinh oánh 晶瑩. ||② Thuỷ tinh, là một thứ đá sáng suốt như ngọc. Chất mỏ kết hợp lại thành hạt gọi là kết tinh 結晶.


meanings:
① Óng ánh, trong suốt; ② Pha lê, thuỷ tinh: 水晶杯 Cốc pha lê; ③ Tinh (thể): 結晶 Kết tinh.


meanings:
① Bóng mặt trời. ||② Dùng cái nêu đo bóng mặt trời, nay gọi cái đồ đo bóng mặt trời để định giờ khắc là nhật quỹ 日晷.


meanings:
(văn) ① Bóng mặt trời: 日無暇晷 Cả ngày không có thì giờ rỗi; 日晷 Nhật quĩ; 月晷 Nguyệt quĩ; ② Cây nêu đo bóng mặt trời, đồng hồ mặt trời: 日晷 Đồng hồ mặt trời; ③ Thời gian.


meanings:
（梵 jñāna，巴 ñāṇa，藏 ye-śes）音譯若那、闍那。又稱智慧。即對事理的是非邪正能判斷了知的精神作用。若廣論之，有邪、正之別。邪智，是指由不正的推度而作不正决斷之智；正智，是指照見事理的真相，而作决斷之智。在佛教，悟界的真因，在于得正智，幷以此爲要。亦即大、小乘的要行，是在于戒、定、慧三學。戒，使三業清淨，使三昧定現前。而定是爲了發得無漏聖智之慧，因此以智爲究竟。不論是觀四諦之理而得智，或觀十二因緣而得智，或修六度之行而得智，其究竟，不外是在于得般若波羅蜜之智。<#>至于佛果之境所得者則是菩提、涅槃。菩提是究竟之智，涅槃是其所證之理。因此，大、小乘對此所論頗多。小乘論部中，迦多衍尼子的《發智論》，依法、類二智以及苦、集、滅、道四智，闡明根蘊；對于定蘊，則依盡、無生二智，或八智加以論列。從卷七到卷十，對智蘊的論述最爲詳盡。<#>《大毗婆沙論》卷一０六雲（大正27·546c）︰<#>‘或有一智攝一切智，謂法智非如法智，以智體是法故。或有二智攝一切智，謂有漏智、無漏智。或有三智攝一切智，謂法智、類智、世俗智。或有四智攝一切智，謂前三智加他心智。或有五智攝一切智，謂世俗智及苦、集、滅、道智。或有六智攝一切智，謂前五智加他心智。或有七智攝一切智，謂八智中除他心智。或有八智攝一切智，謂此中說法智、類智、他心智、世俗智、苦智、集智、滅智、道智。（中略）複有八智，謂法住智、涅槃智、死生智、漏盡智、宿住隨念智、妙願智、盡智、無生智。’<#>又，同書卷一一０雲，十二因緣中除了無明之外，其餘又各有苦、集、滅、道四智，共計四十四智；另又各有七智，合計七十七智。《俱舍論》〈聖賢品〉說聖智有八忍、八智，〈智品〉說世俗智、法智、類智、苦智、集智、滅智、道智、他心智、盡智、無生智等十智。總而言之，該論所列出之智的種類，是從有漏世俗智，進而生起無漏智，觀三界四諦之理以斷一切事理煩惱，得盡智、無生智，到證得阿羅漢果的各種智。<#>《成實論》〈智相品〉雲（大正32·360b）︰<#>‘真慧名智。真者，謂空無我，是中智慧，名爲真智。假名中慧，名想，非智。（中略）慧根是聖諦攝。又說，苦、集智等，當知真實。緣第一諦是名智慧。又說，于諸法中，智慧爲上。又說，無上正遍知亦說慧眼，故知其實。又，佛十力皆是智性，故知智慧爲實，緣第一義。’<#>正智與正見雖爲一體，但淺深有別。智，可類別爲︰聞、思、修三慧，法、義、辭、樂說四無礙智，法住、泥洹、無諍、願、邊際五智，身、天眼、天耳、他心、宿命、漏盡六通智，四諦下的八忍、八智，法、比、他心、名字、四諦（苦、集、滅、道）、盡、無生的十智，四十四智以及七十七智等。<#>在大乘經論中，《入楞伽經》卷五說智有世間智、出世間智與出世間上上智。謂諸外道、凡夫等，執著一切諸法之有無，名世間智；諸聲聞、緣覺虛妄分別自相、同相，名出世間智；佛、菩薩觀察一切諸法爲寂靜且不生、不滅，離有、無二見，雲出世間上上智。《大智度論》卷二十三依據《大品般若經》，在小乘的十智之外另加如實智，而成爲十一種智。《成唯識論》卷十說有佛果四智，即轉第八識而得大圓鏡智，轉第七識而得平等性智，轉第六識而得妙觀察智，轉前五識而得成所作智；此爲佛果的四智心品。<#>又，《心地觀經》卷二以及《佛地論》，也出現此四智，幷加清淨法智于四智中，稱爲佛地五法。《大乘玄論》說，四智是指實慧、方便慧二慧與權智、實智二智。《法華玄義》認爲，《大智度論》的四智辨是依據佛知見的開示悟入而說的，幷立道慧、道種智、一切智、一切種智等四智；又將除去道慧而成的三智，配以空、假、中三諦，而成‘三智一心中得’之義。<#>在密教，說大日如來具有五智，即在四智心品之外另加法界體性智。幷將此五智配于五大（空、地、水、火、風）、五佛（大日、阿■、寶生、阿彌陀、不空成就）、五部（佛部、金剛部、寶部、蓮華部、羯磨部）。<#>◎附一︰〈十智〉（編譯組）<#>‘十智’之梵語爲daśa jñānāni，藏語爲śes-pa bcu。茲分三類叙述如次︰<#>(一)開有漏與無漏智慧而成的十種智慧︰略如下述︰<#>(1)世俗智︰又名世俗等智或等智。指取世俗境，順世間俗事而起的智慧，是有漏慧的總稱。<#>(2)法智︰緣欲界四諦之理，斷欲界煩惱的無漏智。<#>(3)類智︰又名比智或未知智。指隨法智而生，依色、無色界四諦之理斷其煩惱的無漏智。<#>(4)苦智︰觀五取蘊非常、苦、空、無我，斷苦諦所屬之煩惱的無漏智。<#>(5)集智︰又名習智。謂觀有漏之因性爲因集緣生，斷集諦所屬之煩惱的無漏智。<#>(6)滅智︰謂觀擇滅無爲之行相爲滅靜妙離，斷滅諦所屬之煩惱的無漏智。<#>(7)道智︰于聖道作道、如、行、出之行相，斷道諦所屬之煩惱的無漏智。<#>(8)他心智︰謂緣現在、他相續中能緣心之智。由無漏的法智、類智、道智與有漏的世俗智所成。雖名他心智，幷非能知一切他心。亦即，下地的他心智不知上地之心，下位的他心智不知上位之心，鈍根的他心智不知利根之心；又，雖知現在法，但不能知過去、未來之法；又，法智所攝的他心智不知類智，類智所攝的他心智不能知法智。<#>(9)盡智︰在無學位所生起的智慧，指無學聖者遍知我已知苦、我已斷集、我已證滅、我已修道的無漏智。<#>(10)無生智︰也是在無學位所生起的智慧，指遍知我已知苦，複更無可知；我已斷集，複更無可斷；我已證滅，複更無可證；我已修道，複更無可修。是由無生之行相而有的智慧。<#>何等人具有此十智？異生與未離欲聖者于入見道初刹那的苦法忍位，僅成就世俗智；入第二刹那苦法智位，成就世俗智、法智、苦智三智；入第四刹那苦類智位，成就前三智與類智；入第六刹那集法智位，成就前四智與集智；入第十刹那滅法智位，成就前五智與滅智；入第十四刹那的道法智位，成就前六智與道智。又，在修道位上，未離欲者也成就這七智，已離欲者成就前七智與他心智，時解脫者成就前八智與盡智，不時解脫者加無生智，總成十智。<#>再論十智的依地。世俗智依欲界以至有頂等十八地；他心智僅依四根本靜慮；法智依四根本與未至、中間六地；其餘的類智、四諦智、盡智與無生智，則除去欲界與有頂，依其他的四根本、未至、中間、下三無色等九地。<#>其次分別有漏、無漏。世俗智爲有漏，餘八爲無漏，他心智通有漏、無漏。<#>(二)菩薩入十住中灌頂住菩薩所成就的十智︰依新譯《華嚴經》卷十六〈十住品〉所說，即(1)震動無數世界，(2)照耀無數世界，(3)住持無數世界，(4)往詣無數世界，(5)嚴淨無數世界，(6)開示無數衆生，(7)觀察無數衆生，(8)知無數衆生根，(9)令無數衆生趣入，(10)令無數衆生調伏。<#>此中，前五者爲‘了世界無礙智’，後五者爲‘成就衆生無礙智’。又，舊譯《華嚴經》卷八則列舉下列十智︰悉能震動無量世界、悉能照明無量世界、悉能住持無量世界、悉能遍游無量世界、悉能嚴淨無量世界、悉知無量衆生心行、悉知衆生隨心所行、悉知無量衆生諸根、悉能方便度無量衆生、悉能調伏無量衆生。<#>(三)灌頂住菩薩于勝進分所學的十種智︰依新譯《華嚴經》卷十六〈十住品〉所說，即(1)三世智，(2)佛法智，(3)法界無礙智，(4)法界無邊智，(5)充滿一切世界智，(6)普照一切世界智，(7)住持一切世界智，(8)知一切衆生智，(9)知一切法智，(10)知無邊諸佛智。《華嚴經大疏鈔》卷十六（下）釋雲（卍續9·496上）︰<#>‘列中(一)學佛三達智，此是總句。(二)佛法智者，覺法自性善出現儀。(三)事理無礙。(四)事法橫廣。(五)大用周遍。(六)身智光照。(七)神力持令不壞，法力持令進善。(八)窮盡所化。(九)知化法。(十)了化主。’<#>另依舊譯《華嚴經》卷八所說，十智爲︰三世智、一切佛法智、法界無礙智，法界無量無邊智、充滿一切世界智、普照一切世界智、能持一切世界智、分別一切衆生智、一切種智、佛智無量無邊智。此外另有多種十智，文繁不載。<#>◎附二︰〈十一智〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>十一智爲佛菩薩的十一種智慧。即苦智、集智、滅智、道智、盡智、無生智、法智、類智（比智）、世俗智（世智）、他心智（知他心智）、如說智（如實智）。其中，前十智爲大小乘所盛論，第十一如實智指如實知一切而無挂礙之佛智，唯爲大乘所談。故《大智度論》卷八十四以之爲大小乘有差別之所以，卷二十三幷就一一智而解釋，幷詮解如實智雲（大正25·234a）︰<#>‘如實智者，十種智所不能知，以如實智故，能知十智各各相、各各緣、各各別異、各各有觀法。是如實智中，無相、無緣、無別，滅諸觀法，亦不有觀。十智中有法眼、慧眼，如實智中唯有佛眼。十智，阿羅漢、辟支佛、菩薩共有，如實智唯獨佛有。所以者何？獨佛有不誑法，以是故知如實智獨佛有。複次，是十智入如實智中，失本名字唯有一實智，譬如十方諸流水皆入大海，舍本名字但名大海。’<#>《大乘義章》卷十五解釋如實智，雲（大正44·763c）︰<#>‘如實智者，泛釋有二，一者獨法，二者共法。緣攝諸智爲一如實，名爲獨法；約對余智說爲十一，名爲共法。’<#>此外，該書又約大小辨其通局，加以分別︰(1)隱顯互論，則前十種是聲聞、緣覺之智，後一如實智是大乘智，諸佛菩薩雖知苦等，通亦是如實智所收。(2)簡勝異劣，謂諸佛菩薩智解寬廣，具十一智，聲聞緣覺智解狹劣，僅有十智，缺如實智。<#>［參考資料］　《俱舍論》卷二十六、卷二十七；《無量壽經》卷下；《大乘玄論》卷四；《成唯識論》卷九；舊譯《華嚴經》卷三〈盧舍那佛品〉；《瑜伽師地論》卷五十五；《顯揚聖教論》卷十七；《發菩提心論》。<#>


meanings:
5009梵語 jñāna，巴利語 ñāṇa。音譯為若那、闍那。又作智慧。即對一切事物之道理，能夠斷定是非、正邪，而有所取捨者，稱為智。後轉指斷煩惱主因之精神作用而言。如對其作嚴密之區別，智乃包攝於慧（梵 Prajñā）之作用中；但一般多將智與慧視為同義，或合稱為智慧。在俱舍七十五法及唯識百法中，智、見、忍三者同為慧之作用，對「見」為推求、推度，「忍」為認可、忍可而未斷其疑可言，「智」則是更進一步，無疑地了知決斷。　佛教經論中，對智所作之分類極多。如瑜伽師地論卷八十八舉出正智、邪智二種，正智即由佛之正教如理作意所生之智，邪智即由外道邪教非理作意所生之智。佛教教義中，以獲得正智為首要之務，視其為悟界之真因。在大小二乘所共通之修道要行戒、定、慧三學中，戒能使身、口、意三業清淨，而使三昧之定現前，由定則可發得無漏聖智之慧，故以智為究竟。觀四諦之理或觀十二因緣之理，皆為智；修六度之行，亦以般若波羅蜜之智為究竟；而至佛果所得之菩提、涅槃中，菩提即指究竟之智，涅槃為其所證之理，故大小乘對智之論述極為廣泛。　在小乘論部中，發智論卷七至卷十施設智蘊，舉出一智乃至八智、十智、四十四智、七十七智等，大毘婆沙論卷九十三至卷一一一，對此廣加解釋；成實論卷十五、卷十六舉出二智、四智、五智、六智、八智、十智、四十四智、七十七智等；阿毘曇心論卷四及雜阿毘曇心論卷六說明三智、四智、十智；俱舍論卷二十六、卷二十七亦說明二智、四智、六智、八智、九智、十智。　其中，二智指有漏智與無漏智。有漏智即與煩惱密結之智，無漏智即斷絕煩惱關係之智。有部等部派佛教，於無漏智中另立法智與類智二種。法智即觀察欲界苦、集、滅、道四諦之智；類智則是類似法智之智，乃觀察上二界（色界、無色界）四諦之智。四諦中之每一諦均有此二智，合計則為八智，即：苦法智、集法智、滅法智、道法智、苦類智、集類智、滅類智、道類智。若法智與類智無差別，則對每一四諦而言，即有苦智、集智、滅智、道智四種。八智中之前七智屬於見道，第八智（道類智）屬於修道。無學聖者之八智，即謂盡智、無生智。盡智乃我人體現四諦所盡知之智，亦即遍知「我已知苦，已斷集、證滅、修道」之無漏智。無生智乃盡知我人已體現四諦，更無體現者之智，即遍知「我已知苦，更無所知之苦」等之無漏智。世俗智乃緣世俗對象所起之智，故屬有漏智。他心智乃知他人現在之心、心所之智，通於有漏智與無漏智。以上之法智、類智、苦智、集智、滅智、道智、世俗智、他心智等八智，加盡智、無生智，合稱為十智。　所謂四十四智，即在十二因緣中，就無明以外之十一支，各觀四諦之智，即：知老死智、知老死集智、知老死滅智、知趣老死滅行智，乃至知行智、知行集智、知行滅智、知趣行滅行智。　七十七智亦為就無明以外之十一支，各觀三世順逆及其法性常住之智，即：知生緣老死智、知非不生緣老死智、知過去生緣老死智、知彼非不生緣老死智、知未來生緣老死智、知彼非不生緣老死智、法住智，乃至知無明緣行智、知彼非不無明緣行智、知過去無明緣行智、知彼非不明緣行智、知未來無明緣行智、知彼非不無明緣行智、法住智。　大毘婆沙論卷一○六中，除前舉法智、類智、他心智、世俗智、苦智、集智、滅智、道智八智之外，另舉出法住智、涅槃智、死生智、漏盡智、宿住隨念智、妙願智、盡智、無生智等八智。其中，法住智即知諸法生起之因之智；涅槃智即知滅之智；通達未來後際之法為死生智；緣漏盡之法而通達涅槃性為漏盡智；通達過去前際之法為宿住隨念智；不動羅漢起妙智，了如其願，稱為妙願智。　成實論卷十六之五智品舉出法住智、泥洹智、無諍智、願智、邊際智等五智。無諍智即以法住智與泥洹智修心，而至於無所諍之阿羅漢智；願智即於諸法中無障礙之智；邊際智即於得最上智之後，於增損壽命等事亦獲得自在力之智。以上諸說，主要在分別說明觀三界四諦之理，斷見修二惑，得盡智、無生智，證阿羅漢果而入涅槃之過程。　大乘經典中，入楞伽經卷五舉出世間智、出世間智、出世間上上智三種。其中，外道凡夫執著一切諸法之有無，為世間智；聲聞、緣覺等虛妄分別自相、同相，為出世間智；佛、菩薩觀察一切諸法不生不滅，離有無二見，為出世間上上智。　據大智度論卷二十三所載，於小乘十智之外，加佛之如實智，而為十一智；即以十智為三乘共有之智，如實智則為佛所獨有之智。　大品般若經卷一序品說道慧、道種慧、一切智、一切種智等四智；同經卷九大明品舉出一切智、道種智、一切種智等三智。其中，道慧即知一道則趣向於涅槃之智；道種慧即知二道乃至無量道門，而知皆為一道、並無差別之智；一切智即知諸法之總相，而未能盡知別相之智；一切種智則為盡知總相與別相之智。　大智度論卷二十七謂一切智為二乘之智，道種智為菩薩之智，一切種智為佛所得之智。　十波羅蜜中，第六為般若波羅蜜，第十為智波羅蜜。依解深密經卷四地波羅蜜多品之意，智波羅蜜為方便助伴，慧波羅蜜（般若波羅蜜）則為正智。　成唯識論卷九將智波羅蜜分為受用法樂智、成熟有情智二種。由六度成立妙智，受用法樂，稱為受用法樂智；依受用法樂智令一切有情皆成熟，而獲得大饒益，稱為成熟有情智。　據舊華嚴經卷八之十住品所載，十住中第十灌頂住之菩薩，其所成就之悉能震動無量世界智有十智。在灌頂住菩薩之勝進分（更向上進次之階位）所學之三世智，亦有十智。　大乘玄論卷四舉出實智與權智之二智。實智為真實智，亦稱如實智；乃照見絕對真實平等無差別之道理（真如）之智，與真智、如理智、根本智、無分別智相同。權智亦稱方便智，乃有關相對差別之方便教及現象之智，與俗智、如量智相同。　瑜伽師地論卷五十五、成唯識論卷九等，舉出根本、後得二智。根本智即契證真如之智，又稱如理智、無分別智、真智、勝義智、正體智。後得智即在根本智之後，再起反照世間通俗事象世界之智，又稱如量智、分別智、俗智、世俗智。根本智與後得智、加行智（準備階段之智），則稱三智。　大乘唯識宗又立四智，指至佛果時，有漏心轉回（轉依）八識所得之四種無漏智。即：(一)大圓鏡智，係轉有漏第八阿賴耶識所得之無漏智。其變現猶如大圓鏡之如實映現萬物，故稱大圓鏡智，簡稱為鏡智。(二)平等性智，係轉有漏第七末那識所得之無漏智。此智可悟人我彼此平等，而與大慈悲相應，故稱平等性智，簡稱為平等智。(三)妙觀察智，係轉有漏第六意識所得之無漏智。此為觀察一切對境無滯礙，而能自在說法，斷諸疑惑之智，故稱妙觀察智，簡稱為觀智。(四)成所作智，係轉有漏前五識所得之無漏智。此智乃為利益眾生，而示現種種變化之妙業動作，即成就本願力所應作之事，故稱為成所作智，簡稱為作事智。　以上四智中之大圓鏡智，如金剛之堅固，有碎物之力，任何頑迷煩惱均可破之，故密教稱之為金剛智。密教以此四智加法界體性智，則為五智，即別開大日如來圓滿之智，為轉眾生九識所得之智。此時，轉第九阿摩羅識所得之法界體性智，則為五智之第一。五智可配合於五大（空、地、火、水、風）、五佛（大日如來、阿閦如來、寶生如來、阿彌陀如來、不空成就如來）及五部（佛部、金剛部、寶部、蓮華部、羯磨部）。　據無量壽經卷下所載，佛之智有佛智、不思議智、不可稱智、大乘廣智、無等無倫最上勝智等五種，此亦名五智。其中，佛智乃共通全體智之總名，其他四智則係有特殊性之別名。此四智依序與成所作智、妙觀察智、平等性智、大圓鏡智等四智配合。　顯揚聖教論卷十七舉出十八種現觀智，即：聞所生智、思所生智、修所生智、順決擇分智、見道、修道、究竟道、不善清淨世俗智、善清淨世俗智、勝義智、不善清淨行有分別智、善清淨行有分別智、善清淨行無分別智、成所作前行智、成所作智、成所作後智、聲聞等智、菩薩等智。　大乘阿毘達磨雜集論卷三則舉出信解智、道理智、不散智、內證智、他性智、下智、上智、厭患智、不起智、無生智、智智、究竟智、大義智等十三智。其中，前三智為三慧所生之智，內證智為勝義智，他性智為他心智，下智為法智，上智為類智，厭患智至智智等四智為四諦智，究竟智為盡無生智，大義智為大乘菩薩之智。　此外，有關智之力用，其譬喻用語有智火、智炬、智光、智劍、智鏡、智海、智船等。〔雜阿含經卷十五、楞伽阿跋多羅寶經卷三、舊華嚴經卷三盧舍那佛品、卷二十四「十地品」、大乘本生心地觀經卷二、佛地經、舍利弗阿毘曇論卷九至卷十一、尊婆須蜜菩薩所集論卷八、阿毘曇甘露味論卷下、瑜伽師地論卷十、卷十三、卷三十八、卷六十九、梁譯攝大乘論卷下、佛性論卷二、卷三、大乘莊嚴經論卷三、成唯識論卷十、大乘起信論、俱舍論光記卷二十六、成唯識論述記卷十、大乘義章卷九、卷十、法華玄義卷二上、華嚴經探玄記卷三、卷五〕


meanings:
① Khôn, trái với chữ ngu 愚, hiểu thấu sự lí gọi là trí, nhiều mưu kế tài khéo cũng gọi là trí.


meanings:
(jnana)  zhi###佛教術語。音譯若那、闍那。指人們普遍具有的辨認事物、判斷是非善惡的能力或認識。也稱智慧，但佛教認為智與慧有區別。按《大乘義章》卷九的解釋：“言智慧者，照見名智，解了稱慧，此二各別。”又謂正在觀察、分別氛擇事物時，稱之為慧（無間道），已經對事物作出決斷並通達明瞭時，名之時智（解脫道）。佛教認為，一切眾生皆由愚昧無知（無明）、不知諸法（一切事物）的因果關係及其真性，妄起顛倒執著而造種種惡業，因而流轉生死輪回，受諸若惱逼迫身心。斷除無明煩惱而得解脫即是智慧。佛教經論中有把智比作利劍、利箭、燈光的。如《維摩經·菩薩行品》有“以智慧劍破煩惱賊”，《大智度論》卷十有“智慧箭勁利，破憍慢諸賊”等語。諸經論中還把智慧比作大海，廣大淵深難測，並將其分為很多類別。######二智 即勝義智和世俗智。1、勝義智，又名如理智、根本智、無分別智、真智和實智。指聖者無漏智緣真如境，或以理智觀察勝義諦之理證得真諦所生的智。2、世俗智，又名如量智、後得智、有分別智、俗智和偏智。因在根本智後而生起的知識，或以比量觀察世俗一切事物而生的知識。這是佛教觀察一切事物質總方法。######三智 即一切相智、道相智和一切智。是佛、菩薩、聲聞、緣覺觀察一切事物、證得真如、斷除煩惱的三種能力。1、一切相智。為佛智。又稱一切種智、一切智智。能了知一切法如其所有之體性，及盡其所有之形相，以及了知菩薩和聲聞一切道相。2、道相智。為菩薩智。又名道種智、道種慧和道慧。菩薩為了度眾生成佛應當了知世間一切善惡業道之行相及其種類差別。3、一切智。是聲聞、緣覺智。聲聞、緣覺為證涅槃應證知內外一切法體空無我。內即眼、耳、鼻、舌、身，意為內六處，外即色、聲、香、味、觸、法為外六處，合為十二處。《大智度論》卷二十七中稱：“知是十二入故，名為一切智。”######四智 1、大圓鏡智。顯現法界之萬德，猶如大圓鏡中現一切色像，遍照法界之理事。2、平等性智。了達一切法無我平等之理，對一切眾生起無緣大悲，成就諸法體性平等作用之智。3、妙觀察智。為分別善妙諸法而觀眾生之機說法斷疑之智。4、成所作智。為成就算在利利他妙業之智，為利益一切凡夫二乘種類而成種種變化之智。瑜伽行派和法相宗主張“凡夫”八識，經過“轉依”而成為四智，名為“轉識成智”。即轉第八識成“大圓鏡智”，轉發經七識成“平等性智”，轉第六識成“妙觀察智”，轉眼等前五識成“成所作智”。######五智 密教大日如來具有的五種智慧。即除上述四智外，加法界體性智。法界指整個宇宙萬有的一切現象及其所依之體性。密教立五智配五方佛。法界體性智表為中央大日如來；大圓鏡智表為東方阿 如來；平等性智表為南方寶生如來；妙觀察智表為西方阿彌陀如來；成所作智表為北方不空成就如來。######十智 有大小乘之別。小乘立十智總攝一切智。《俱舍論》卷二十六稱：“智有十種攝一切智，一切俗智，二法智，三類智，四若智，五集智，六滅智，七道智，八他心智，九盡智，十無生智。”大乘也有十智，即三世智、佛法智、法界無礙智、法界無邊智、充滿一切世界智、普照一切世間智、住持一切世界智、知一切眾生智、知一切法智、知無邊諸佛智。######此外尚有二十智、四十八智、七十七智等。（任傑）######


meanings:
① Thông minh, khôn, giỏi giang, tài trí: 大智大勇 Vô cùng giỏi giang và gan dạ; 足智多謀 Đa mưu túc trí, lắm mưu trí; 才智 Tài giỏi, khôn khéo; ② [Zhì] (Họ) Trí.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, tự Nhất Thiên, người huyện Bành (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên), Trung Quốc. Năm 20 tuổi, sư lễ ngài Nguyệt Tiên xuất gia, sau đó sư ở Tùng Phan (nay thuộc Tứ Xuyên). Lúc ấy, dân tộc thiểu số ở Tứ Xuyên hay gieo hoạ cướp bóc giết hại, sư đến nơi đó để vỗ về giáo hoá, không ai không đầu phục. Khoảng niên hiệu Thiên Thuận (1457-1464) sư được phong làm Quốc sư và được ban cho y Kim lan. Khi Thiền sư Thiệu Kỳ trở về đất Thục có đến am sư, sư trình sở ngộ, ngài khám biện hồi lâu rồi ấn khả cho sư, làm truyền nhân của tông Lâm Tế.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Chu, người xứ Vĩnh Trinh (nay là phía Nam huyện La Nguyên, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc. Sư tham yết Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến. Cổ Sơn thượng đường phạch ngực để khai thị, đại chúng đều mờ mịt, chỉ có sư là ngộ được ý chỉ của ngài, và được ngài cho vào thất ấn chứng. Khi ra hoằng pháp, sư trụ viện Bạch Vân ở Kiến Châu (nay là huyện Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến). Sau đó, Nam Đường Trung Chủ rước sư đến viện Phụng Tiên ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh), ban cho y hồng và hiệu »Chân Tịch Thiền sư«.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư ở viện La-hán, Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến. Thự hiệu: Tuyên Pháp Đại Sư. Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Bảo Thọ? Sư đáp: Mặc tình cho ngươi xem xét.


meanings:
5015<一>指智慧之光。智慧能破無明之闇，故以光喻之。　<二>梵名 Jñāna-prabhā。中印度摩揭陀國人。玄奘西遊入印時，為住於那爛陀寺之學僧。據大慈恩寺三藏法師傳卷七所載，師為戒賢門下之上首，博學多聞，精通大小二乘與四韋陀等外典，五印學者皆宗之，並繼戒賢為那爛陀寺長老。又因師習半教，不致力於大乘方等經典，故玄奘曾訶責之；於曲女城大會時，亦為玄奘所挫。 據華嚴經探玄記卷一載，那爛陀寺有戒賢、智光二大論師對峙。其中，戒賢承無著、護法之說，依解深密經、瑜伽師地論等，立有、空、中三時教判，以法相大乘為真了義。智光則承龍樹、清辯之空宗，依般若、中觀等，立心境俱有、境空心有、心境俱空三時教判，以無相大乘為真了義。大乘起信論義記卷上、十二門論宗致義記卷上等，亦皆以師為中觀派學者，別立三時教判，與瑜伽派之戒賢相抗衡。此二說不同，是否同為一人，因其事蹟不詳，故二說並存。〔華嚴經疏卷二、華嚴經隨疏演義鈔卷七、翻譯名義大集、大乘佛教史論〕　<三>（?～1435）明代譯經僧。山東武定人，俗姓王。字無隱。又稱西天國師。十五歲出家，禮印度迦濕彌羅國板的達薩訶咱釋哩國師，學三密神咒及傳聲明記論之旨。洪武二年（1369）遊五臺山，感文殊菩薩現相。帝聞其名，召至鍾山，請其師板的達譯四眾弟子菩薩戒。十七年（1384），奉詔出使西域，宣揚聖化，謁見麻曷菩提上師，傳金剛鬘壇場四十二會。既歸再往，丕著懋勛。永樂四年（1406），奉詔入藏迎大寶法王。歸國後，詔住西天寺；十五年（1417），詔住北京崇國寺。仁宗時，賜「圓融妙慧淨覺弘濟輔國光範衍教灌頂廣善大國師」之號。宣德十年示寂，世壽不詳。譯有顯密經義及所傳心經、八支了義真實名經、仁王護國經、大白傘蓋經等。〔補續高僧傳卷一〕　<四>（1889～1963）江蘇泰縣人，俗姓孫。字文覺。十三歲禮玉成和尚出家，十七歲依寶華山皓月和尚受具足戒。光緒三十二年（1906），就讀揚州天寧寺佛教中學。三十四年，入南京祇園精舍，與仁山、太虛二尊宿同學。宣統三年（1911），師與二宿發起佛教革新運動，擬改金山江天寺為學校，遭反對而未果。民國二年（1913），回泰縣創辦小學，培育僧才。　六年，隨月霞南北講經，曾任九華東崖寺住持。月霞示寂後，更從冶開參究，歷時三載。十年，掩關於泰州，專攻華嚴。十二年，受聘為焦山定慧寺監院。十八、十九兩年赴香港講普賢行願品。　二十二年任定慧寺住持，翌年，創立焦山佛學院，培育弘法人材甚夥。二十六年抗日戰起，日寇焚定慧寺，師坐鎮指揮，援救得法，未傷一人，而大殿、藏經樓猶得保存。其後返鄉，從事抗日宣傳，創立福田工讀社，以生產報國。三十八年來臺，初寓十普寺，講遺教經。四十年，弟子南亭創設華嚴蓮社，迎請長期供養。歷講大乘諸經，發起華嚴供會，籌募獎學基金，濟助社友，接引青年，皈依達數千人。師平昔修持嚴謹，除閱經禮佛靜坐常課外，每冬必打個人「靜七」四十九日，數十年未間斷。師身體素弱，食睡甚少。五十二年三月示寂於臺北，世壽七十五。著有華嚴大綱、婦女學佛緣起等。　<五>日本三論宗僧。河內國人，俗姓鋤田。從智藏學三論，兼修淨土。曾命畫工繪出其所感見之淨土圖相，世稱智光曼荼羅。於元龜年間（1570～1573）示寂，生卒年與世壽均不詳。凝然以師為日本淨土六祖之初祖。


meanings:
(1345-1435) Thiền tăng đời Nguyên, họ Vương, tự Vô Ẩn, người xứ Vũ Định, Sơn Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thuấn Đô Tông, đời thứ 25 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Sùng Quốc ở Yên Kinh.


vietnamese:
trí quang diệt nhất thiết nghiệp chướng đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Zhiguang mie yiqie yezhang tuoluoni jing


meanings:
5028 【智通禪師語錄→】請參閱 袁州仰山慧寂禪師語錄 或[1] 仰山慧寂禪師語錄<一>（?～646）唐代僧。丹陽人，俗姓馮。年少即從三論宗嘉祥大師吉藏出家，以其膚色焦黑，故號烏凱。曾住靜林寺、嘉祥寺，宣講大品般若經、三論（中論、百論、十二門論）。貞觀十九年（645），應齊都督之請，於嘉祥寺講說三論，四方義學蔚集者多達八百餘人。貞觀二十年示寂於講座。〔續高僧傳卷十四〕　<二>唐代僧。楊都人，俗姓安。從吉藏學三論。又廣習子、史等世學，並潛心注釋。師廣誦多能，且能撰唄，於隋末唐初頗受推崇，擔任講席。曾於內殿闡論佛教與道教之優劣殊異，道士張鼎亦臣服於其辯才。與江夏之王道宗相善，並受其歸依。其後，王道宗於靈州任官，問罪於燕山，師徒關係猶善。後示寂於燕山。生卒年不詳。


meanings:
(915-990) Thiền tăng đời Tống, họ Cần, người xứ Bắc Địa, nối pháp Quốc sư Đức Thiều ở núi Thiên Thai, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ Tử Ngưng Phổ Văn Tự Tại Thai Châu (nay là huyện Lâm Hải, tỉnh Chiết Giang). Sư có bài kệ dạy chúng rằng: »今 年 五 十 五、 腳 未 踏 寸 土。 山 河 是 眼 睛、 大 海 是 我 肚。 – Năm nay năm mươi lăm, chân chưa đạp tấc đất. Núi sông là con mắt, biển lớn là bụng ta«. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 4 (979), có chiếu chỉ bắt buộc chư tăng phải thi Kinh nghiệp. Các bậc Lão túc trong các chùa đều viết pháp danh, trừ một mình sư. Viên thông phán là lí Hiến hỏi: Thế Tôn có biết viết hay không? Sư đáp: Thiên hạ đều biết. Niên hiệu Thuần Hoá thứ 1 (990) sư ngồi an nhiên thị tịch.


meanings:
(1311-1378) Thiền tăng cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Cố, tự Dĩ Trung, hiệu Tây Lộc, Ngu Am, người huyện Ngô (Tô Châu) Trung Quốc. Thuở nhỏ vào chùa Hải Vân núi Khung Lung nơi bản ấp làm đồng tử, thông tuệ dĩnh ngộ, sách Phật lẫn sách Nho đều thông hiểu. Lớn lên, sư đến chùa Đại Long Tường ở Nam Kinh tham kiến Thiền sư Tiếu Ẩn, Tiếu Ẩn vừa thấy liền coi trọng sư. Lại trở về chùa Hải Vân khổ công tham thiền, một hôm thấy lá vàng rơi trước đình, sư hoát nhiên có tỉnh. Đời Nguyên niên hiệu Chí Thánh thứ 2 (1342) trụ trì chùa Long Giáo, ở Xương Quốc (Định Hải, Chiết Giang). Năm thứ 5 (1345) sư sang trụ chùa Phổ Từ. Năm thứ 18 (1358) trụ trì chùa Tịnh Từ, Hàng Châu. Năm thứ 21, (1361) trụ trì Kính Sơn. Vua Nguyên Thuận Đế ban hiệu »Minh Biện Chính Tông Quảng Huệ Thiền sư«. Đời Minh, niên hiệu Hồng Vũ thứ 6 (1373) Vua ra chiếu chỉ tập họp mười vị cao tăng nơi chùa Đại Thiên Giới ở Nam Kinh, sư giữ chức thủ lãnh. Năm thứ 8 (1375) trở về chùa Hải Vân. Tác phẩm: Tứ Hội ngữ lục.


meanings:
5018梵名 Jñānaśrībhadra，西藏名 Yes-śesdpal bzaṅ-po。西藏大藏經丹珠爾經疏部所收入楞伽經註（梵 Ārya-laṅkāvatāra-vṛtti）之作者。其生卒年、傳記不詳，因其屢次引用法稱之偈，故知其為法稱以後之人。在入楞伽經註中，智吉祥賢舉出其另兩本著作聖七百般若波羅蜜精釋（藏 Ḥphags-pa śes-rab-kyi pha-rol-tu phyin-pa bdun-brgya-pa bśad，梵 Ārya-saptaśataka-prajñāpāramitā-bhāṣya）、解深密注解論（藏 Dgoṅs-pa ñes-par ḥgrel-pa bśad-paḥi brtsod，梵 Saṃdhinirmocana-vivaraṇavāda）之書名，然於西藏藏經及漢譯藏經中，並無相當於此二書之著作。此等註疏中，頻引中邊分別論，強烈暗示智吉祥賢極可能為莊嚴經論總義（梵 Sūtrālaṃkāra-piṇḍārtha）之作者智吉祥（梵 Jñānaśrī），然因其中又並未引用莊嚴經論及其他唯識系之論書，故亦難斷定是否為同一人。　此外，入楞伽經註並非僅對入楞伽經之文句加以解釋而已，而更呈現不少有關印度思想史上之豐富性、時代性之資料，並對諸外道之學說多所評論，對教理史之發展，亦時有交待。例如書中所談小乘部派之情形，恰與義淨南海寄歸傳一書中提到小乘部派時相同，皆僅舉出有部、正量部、大眾部、上座部等四種之名，可見義淨入竺時部派之情況，在其後仍大致一樣，並無多大改變。故知就印度思想史、教理史之發展背景而言，該書具有極大之價值。〔智吉祥賢の入楞伽經註について（山口益，日本仏教學袅年報八）〕


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư thờ Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến làm thầy và kế vị trụ trì. Nam Đường Trung Chủ ban cho sư hiệu »Liễu Giác Thiền sư«.


meanings:
（Vidyalankara）爲斯里蘭卡成立于英國殖民統治時期的佛教學院。也是斯里蘭卡獨立及社會改革運動的搖籃之一。‘智嚴’，僧伽羅語爲vidyalank-ara，音譯維迪亞蘭卡。西元1875 年勒脫瑪拉納·斯裏·達磨勞格（Ratmalane Sri Dham-maloka）所創。自成立以來至19 48年斯里蘭卡獨立之六十三年中，該院經費一直非常拮据。但是歷任院長爲確保民族之獨立及自主，皆拒受英國政府的資助。在教學方面，該院堅持民族文化教育，故以僧伽羅語授課。主要課程爲僧伽羅語、巴利語、梵語及佛學。近年新增以英語教授上座部佛學的課程。<#>1946年該院院長吉裏瓦都威·貝勒涅薩拉（Kiriwatuduwe Praguasara）等人，以及他們爲爭取斯里蘭卡民族獨立與振興民族文化教育而進行的活動，被冠以‘政治和尚’、‘和尚政治’之稱，幷遭到佛教界內外强大的反對及壓制。然該院仍然堅持理想，毫不退縮，且出版僧伽羅語《時代》周報，對殖民政府的憲法，殖民地的經濟、文化及教育均予以有力的抨擊。同年五月底成立斯里蘭卡僧侶聯合會，指示其僧侶會員在各地建立各種協會，以組織各階層的僧俗群衆。六月底在可倫坡市府禮堂召開千僧大會，發表該會成員爲斯里蘭卡自由而工作的决心。由于該院的積極行動，以致翌年該國大選，左翼候選人獲得廣泛的支持，而在1956年大選後，新執政黨也開始一系列的社會改革。<#>該院不僅在政治活動方面對其本國産生巨大影響，而且歷任院長之學術造詣精深，院中亦不乏優秀僧俗教員，因此印度、孟加拉、尼泊爾、泰國、荷蘭、英國、美國等，均有人慕名前來學習或研究。又，我國高僧太虛生前亦曾訪問該院。太虛之徒法舫曾受業于該院長老達磨難陀。<#>


meanings:
→ long đàm trí viên thiền sư 龍潭智圓禪師; → khung lung trí viên thiền sư 穹窿智圓禪師


meanings:
5031又作智增上、悲增上。或稱智增上菩薩、悲增上菩薩。悲增上菩薩又稱大悲菩薩。依法相宗之說，八地以前之菩薩，分為智慧增上菩薩與慈悲增上菩薩，合稱為二增菩薩。此智增、悲增二者，可各配於頓悟（直往）與漸悟（迴心）。　若依頓悟菩薩而言，其大智增上，斷惡證理自利之善根較多者，在初地伏盡俱生起煩惱障之現行，立即受變易身，稱為智增（上）菩薩。其大悲增上，願永住生死，救度有情而做方便行，至第七地之滿心，始伏盡俱生起煩惱障之現行，稱為悲增（上）菩薩。　成唯識論卷七（大三一‧三八上）：「或有乃至七地滿心，方能永伏一切煩惱，雖未永斷欲界修惑，而如已斷能起此定。（中略）有從初地即能永伏一切煩惱，如阿羅漢，彼十地中皆起此定。」此即表示智增菩薩有斷煩惱、至涅槃之智慧，而悲增菩薩則有住生死、救眾生之慈悲。　另據成唯識論述記卷七本所載，在智增、悲增二種菩薩之外，另有智悲平等菩薩，其由意樂之差別，又分為怖煩惱、不怖煩惱二類，而與智悲之增減無關。其中，怖煩惱者於二、三地間隨時受變易身，不怖煩惱者則於四至七地間隨時受之。　就漸悟之菩薩而言，由不還果或阿羅漢果而迴心者，必為智增菩薩，此菩薩於迴心前盡了欲界之煩惱，故不受分段身；又由預流果與一來果而迴心者之中，雖有成就智增者，然仍有欲界之煩惱，且本性下劣，怖畏生死。此四果之人與緣覺，皆隨其迴心而受變易身。漸悟之悲增菩薩，指由預流果與一來果迴心，而怖畏煩惱者；即尚存有欲界之煩惱，而於迴心之後，願轉意而行廣大之利他，於七地以前，以分段身化度有情。此等頓悟、漸悟菩薩中，凡屬悲增之菩薩，於進入第八地時，必受變易身。對於法相宗智增、悲增之教義，有批駁之者，法藏於華嚴五教章卷三中，即對此加以論難。〔百法問答鈔卷六、卷七、略述法相義卷下〕


meanings:
bodhisattva superior in wisdom (chiefly beneficial to self)


meanings:
(749-834) Thiền tăng đời Đường, họ Cát, người Chính Bình, Giáng Quận, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Hoài Không, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 3, trụ chùa Định An Sơn, chùa Thánh Thiện ở Đông Đô. Thuỵ Chân Ngộ. Bạch Cư Dị làm bài minh cho sư.


meanings:
(646-722) Thiền tăng tông Ngưu Đầu, sống vào đời Đường, họ Trần, người xứ Giang Ninh (nay là Nam Kinh), Trung Quốc. Thuở bé, sư vào chùa Thiên Bảo, nương Pháp sư Thống xuất gia. Năm 20 tuổi, sư thụ giới cụ túc. Sau đó yết kiến Thiền sư Pháp Trì và đắc pháp nơi ngài. Sư ở núi Ngưu Đầu tuyên dương tông phong, từ đây người học chốn Giang Tả đều tụ đến dưới cửa sư. Về sau, sư trao chức Trụ trì lại cho đệ tử giỏi là Huệ Trung, rồi tùy duyên hoá đạo và thị tịch tại chùa Diên Tộ.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu Trung Quốc. Sư thờ Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn làm thầy, ở được vài năm được Ngài truyền tâm ấn. Khi ra hoằng pháp sư ở Nga Hồ, Tín Châu (nay là huyện Thượng Nhiêu, tỉnh Giang Tây), hoằng dương thiền pháp làm cho tông phong hưng thạnh.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Thẩm, hiệu Lại Vân, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nương Thiền sư Thiên Chân ở chùa Tịnh Diệu tại Hải Ninh (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) phát minh yếu chỉ giáo ngoại biệt truyền. Từ đấy, sư ẩn mình giấu tên để bảo nhậm. Sau đó, sư vâng lời dạy của thiền sư Trúc Trượng ra hoằng pháp, trụ chùa Bạch Liên. Về già, sư trở về chùa Tịnh Diệu rồi tịch. Tác phẩm: Nam Cực Ngữ Yếu.


meanings:
(?-1190) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Đạo Huệ. Sư họ Nguyễn, quê ở Ô Diên, Vĩnh Khương (thuộc huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây ngày nay), miền Bắc Việt Nam, là cậu ruột của Tô Hiến Thành (một đại công thần ở đời Lí Anh Tông). Sư xuất gia vào tu ở chùa Thanh Tước trên núi Du Hý, làng Cát Lợi, đất Thường Lạc. Thường ngày mặc áo vá, ăn cơm hẩm, cả mười năm không đổi chiếc áo, đến ba ngày chẳng thổi lửa nấu cơm, tay chân chai cóp, thân thể khô khan. Thấy có người nghèo hèn đến thì khoanh tay đứng nép một bên, gặp bậc sa-môn thì quỳ gối lễ bái. Sư chuyên tu như vậy 6 năm mới xuống núi. Xuống núi, sư chuyên tu phúc như: sửa đường, bắc cầu, cất chùa, xây tháp… Một hôm, chợt gặp một vị tăng hỏi sư về thiền lý. Sư mờ mịt nên quyết đi tìm Thầy học đạo. Nghe Thiền sư Đạo Huệ giáo hoá ở Tiên Du, sư liền đến đó tham vấn. Cơ ngữ qua lại, sư liền lãnh ngộ, được ngài ấn chứng. Từ đây, sư nói ngang nói dọc như chọi đá nháng lửa. Sư có bài kệ dạy người: »菩 薩 資 財 知 止 足、 於 他 慈 悲 不 淫 欲。 草 葉 不 與 我 不 取、 不 想 他 物 德 如 玉。 菩 薩 自 妻 方 知 足、 如 何 他 妻 起 貪 欲。 於 他 妻 妾 他 所 護、 安 忍 自 心 起 心 曲。 – Bồ Tát tư tài tri chỉ túc, ư tha từ bi bất dâm dục. Thảo diệp bất dữ ngã bất thủ, bất tưởng tha vật đức như ngọc. Bồ Tát tự thê phương tri túc, như hà tha thê khởi tham dục? Ư tha thê, thiếp, tha sở hộ, an nhẫn tự tâm khởi tâm khúc. – Của dùng Bồ Tát biết vừa đủ, đối người thương xót chẳng lấn tham. Vật mọn không cho ta chẳng lấy, chẳng quản của người đức ngọc lành. Bồ Tát vợ nhà còn biết đủ, tại sao vợ người lại khởi tham. Thê thiếp của người người bảo hộ, đâu nỡ lòng mình khởi vạy tà«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Thiền tăng Bắc tông, sống vào đời Đường, họ Ngô, người xứ Hoài An (nay thuộc tỉnh Hà Bắc), Trung Quốc. Sư trung niên xuất gia, tu tập theo luận Duy Thức, mắc kẹt nơi danh tướng, bị một vị tăng có kiến thức vấn nạn, liền phát phẫn ngừng việc diễn giảng, du phương tham vấn ngài Thần Tú ở Võ Đang, thấu được tâm pháp của ngài, các điều nghi đều tan vỡ. Khi ra hoằng pháp, sư ở An Phong núi Trung Điều Bồ Tân (nay là huyện Vĩnh Tế, tỉnh Sơn Tây); Châu mục Tiết Văn Thăng xây dựng viện An Quốc rồi thỉnh sư ở đó. Hơn 20 năm, sư dạy người có đến số ngàn, người đắc đạo rất nhiều.


meanings:
(600-677) Thiền tăng tông Ngưu Đầu, sống vào đời Đường, họ Hoa, người xứ Khúc A (nay là huyện Sơn Dương, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc. Sư trí dũng hơn người, thân tướng khôi ngô. Trong niên hiệu Đại Nghiệp (605-618) đời Tùy, sư làm Lang tướng, thường lập chiến công. Năm 40 tuổi, sư vào núi Hoàn Công, Thư Châu (nay là Tiềm Sơn, tỉnh An Huy), lễ Thiền sư Bảo Nguyệt làm thầy, sau đó yết kiến Thiền sư Pháp Dung ở núi Ngưu Đầu và khai ngộ, nối pháp ngài, kế tục trụ trì, làm tổ thứ hai của tông này. Sư cũng ở qua các chùa Bạch Mã, Thê Huyền. Niên hiệu Nghi Phong thứ 2 (677) sư thị tịch ở thành Thạch Đầu.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Sư du phương tham vấn ngài Hoàng Long ở Ngạc Châu chẳng khế hợp, liền trở về đất Mân yết kiến Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến và đắc pháp rồi nương ở lại đây. Sau khi Thần Yến tịch, sư kế vị trụ trì, môn phong nghiêm cẩn. Thự hiệu: Liễu Tông Đại Sư.


meanings:
→ long sơn trí tung thiền sư 龍山智嵩禪師; → tam giao trí tung thiền sư 三交智嵩禪師; → thiết phật trí tung thiền sư 鐵佛智嵩禪師


meanings:
→ ngưu đầu sơn trí nham thiền sư 牛頭山智巖禪師


meanings:
Thiền tăng đời Đường, họ Trần, người Giang Lăng (Hồ Bắc) Trung Quốc. Yết kiến Mã Tổ Đạo Nhất được pháp. Vào niên hiệu Nguyên Hoà (806-820) sư ở chùa Quy Tông, Lô Sơn giỏi bàn luận về thiền yếu. Lúc Bạch Cư Dị bị giáng chức Tư Mã Giang Châu vốn trọng sư. Bởi sư hai mắt đều đỏ nên người đời gọi sư là »Xích Nhãn Quy Tông«. Sau khi thị tịch, thuỵ là »Chí Chân Thiền sư«.


meanings:
(1185-1269) Thiền tăng đời Tống, họ Trần, hiệu Hư Đường, tức Canh Tẩu, người Tượng Sơn (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 16 tuổi sư theo Sư Uẩn chùa Phổ Minh xuất gia, du học khắp nơi, đến Kim Sơn yết kiến Vận Yểm Phổ Nham được tỏ ngộ, nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế. Sau đó lần lượt tham kiến các bậc thiện tri thức. Niên hiệu Thiệu Định thứ 2 (1229), ban đầu sư trụ trì chùa Hưng Thánh, sau đó lần lượt trụ các chùa Báo Ân, Hiển Hiếu, Thuỵ Nham, Diên Phúc, Bảo Lâm, Dục Vương, Tịnh Từ, Kính Sơn. Sư được Tống Lí Tông, Độ Tông theo quy y, giáo hoá hưng thạnh. Tác phẩm: Hư Đường Hoà thượng ngữ lục 10 quyển lưu hành nơi đời.


meanings:
→ thuỵ nham trí tài thiền sư 瑞巖智才禪師; → lâm an trí tài thiền sư 臨安智才禪師; → long nha trí tài thiền sư 龍牙智才禪師


meanings:
(1599-1655) Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Chung, tự Chấn Chi, hiệu Ngẫu Ích, Bát Bất Đạo Nhân, người huyện Ngô (Giang Tô) Trung Quốc. Lúc nhỏ sư theo Nho học, thề sẽ diệt Phật Lão. Nhân xem »Tự Tri lục«, »Trúc Song Tùy Bút« của Châu Hoằng, sư biết rằng hiếu đạo thế tục chẳng phải chân thật, xuất gia thờ Phật mới thật sự đại hiếu, bèn quyết tâm theo Phật, đốt quách tác phẩm »Tịch Phật Luận« do sư sáng tác. Năm 24 tuổi theo Tuyết Lãnh môn nhân của Đại sư Hám Sơn cạo tóc xuất gia. Từ đây sư vân du đông nam, rộng học giáo nghĩa các tông Pháp Tướng, Thiền, Hoa Nghiêm, Thiên Thai, Tịnh Độ, Luật. Chủ trương dung hợp các tông, niệm Phật tức Thiền. Lại cho rằng người tham thiền cần phải học tập kinh điển, lấy giáo lí làm kẻ chỉ đạo. Sư từng trụ núi Cửu Hoa, tuổi già về ở chùa Linh Phong ở Hiếu Phong (An Kiết, Chiết Giang), người đời gọi là »Linh Phong Ngẫu Ích«. Trước thuật có hơn 40 thứ như »Duyệt Tạng tri tân«.v.v… Đệ tử là Thành Thời biên tập lại đề tựa là «Linh Phong Ngẫu Ích Đại Sư Tông Luận«. Sư là một trong 4 vị cao tăng đời Minh.


meanings:
(?-1378) Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Trần, tự Thọ Nham, hiệu Hữu Huyễn, người xứ Hoàng Nham (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Xuất gia từ thuở nhỏ, sư thụ giới cụ túc ở chùa Ngũ Đài, Ninh Ba (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Vì việc lớn chưa sáng nên sư từ bỏ duyên đời, ngồi ngay ngắn trên bồ đoàn, chân không bước ra khỏi nơi quy định. Sư đến chùa Đại Long Tường ở Nam Kinh tham vấn Tiếu Ẩn Hân Công một thời gian khá lâu. Sư còn đến chùa Hoa Đảnh tham yết Vô Kiến Đổ Công. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Bảo Phúc ở Đại Mai. Khi ấy chùa này ở trong tình trạng bị hoang phế lâu ngày, sư chẳng nề gian lao, nhọc lòng sửa sang. Chẳng bao lâu chùa điện được khang trang mới mẻ. Sư còn sửa chữa đê điều, mở rộng thêm ruộng đất. Niên hiệu Hồng Võ thứ 2 (1369) đời Minh, sư lui về ở ẩn nơi am Đông Giản. Ba năm sau (1372), sư trụ trì Xương Quốc Cát Tường. Năm 1374 sư dời về chùa Thiên Đồng. Năm 1377, sư nhận lời mời đến Kinh sư, tham dự việc quy định chế độ »Ngày giảng, đêm tu thiền« của tăng sĩ.


meanings:
→ thanh lương trí minh thiền sư 清涼智明禪師; → hoa nghiêm trí minh thiền sư 華嚴智明禪師; → hoàng long trí minh thiền sư 黃龍智明禪師


meanings:
(1078-1158) Thiền tăng đời Tống, họ Lí, người Vĩnh Khang (Sùng Khánh, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Huệ Cần, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 12, phái Dương Kỳ đời thứ 5. Người đời gọi sư là Thiết diện Bỉnh vì sư nghiêm trang, không cười nói tùy tiện.


meanings:
(873-956) Thiền tăng đời Đường, họ Cao, người Hàn Dương, Thiểm Tây, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Khuê Phong Ôn, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 7, trụ Trung Than Thiết Cốc viện ở Lạc Dương, viện Trường Hưng ở Nam Sơn.


meanings:
→ hương nghiêm trí nguyệt thiền sư 香嚴智月禪師


vietnamese:
trí ba la mật đa dữ huệ ba la mật đa sai biệt <pttđ>


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Bạch Triệu Chí Viên. Khi ra hoằng pháp, sư trụ núi Đại Long, Lãng Châu (nay là huyện Thường Đức, tỉnh Hồ Nam). Có vị tăng hỏi: Thế nào là Phật? Sư đáp: Ngay nơi ngươi là phải. Thự hiệu: Hoằng Tế Đại Sư.


meanings:
(title) Dhāraṇī of the Lamp of Knowledge


meanings:
(?-1472) Thiền tăng đời Minh, họ Phạm, tự Bảo Phong, người xứ Ngô Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc, lưu ngụ ở Tô Châu. Tuổi trẻ thất học, theo nghề thợ mộc làm thuê cho ngài Hải Chu Vĩnh Từ tại chùa Dực Thiện. Trong lúc dựng tháp viện, sư làm rơi búa trúng chân bị thương, có tỉnh, liền lễ thiền sư Vĩnh Từ xin xuất gia làm tăng. Ngài sai sư làm Hoả đầu. Một hôm trong lúc nấu cháo, sư sơ ý để lửa cháy xém mặt mày; khi lấy gương soi mặt, sư chợt đại ngộ, trình kệ như sau: »負 薪 和 尚 喚 爲 棘、 火 焰 燒 眉 面 皮 急、 祖 師 妙 旨 鏡 中 明、 一 鑒 令 人 元 要 得。 – Phụ tân Hoà thượng hoán vi cức, hoả diệm thiêu mi diện bì cấp, Tổ sư diệu chỉ kính trung minh, nhất giám linh nhân nguyên yếu đắc. – Vác củi Hoà thượng gọi là gai, lò lửa cháy xém cả mặt mày, ý chỉ Tổ sư ở trong kính, một phen soi mặt nhận ra ngay«. Sư được ngài ấn khả. Từ đó, sư nổi tiếng khắp gần xa. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Cao Phong, Nam Kinh, sau dời sang chùa Dực Thiện.


meanings:
mark of awareness; mark of discriminating knowledge


meanings:
(782-865) Thiền tăng đời Đường, họ Liễu, người xứ Giang Đô (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc. Sư đến chùa Chương Kỉnh tham vấn ngài Hoài Huy và đắc pháp. Niên hiệu Khai Thành thứ 1 (836), sư sáng lập thiền viện ở Quy Sơn, Phúc Châu, tụ tập đồ chúng để giảng dạy, vừa gặp buổi Võ Tông phế Phật, sư liền ẩn trong dân gian. Đến khi vua Đường Tuyên Tông khôi phục Phật giáo, sư lại giảng thuyết như trước. Tốt hiệu: Quy Tịch Thiền sư.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thạch Môn Huệ Triệt, thuộc tông Tào Động. Sư ở núi Quảng Đức, Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc). Có vị tăng hỏi: »Thế nào là núi Quảng Đức? Sư đáp: Trước mặt hoa dễ nở, sau lưng tuyết khó tan. Tăng còn hỏi: Thế nào là người trong núi? Sư đáp: Ráng sớm chẳng ra khỏi cửa, ráng chiều bay ngàn dặm«.


meanings:
(906-969) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Vương, người xứ Hà Trung (nay thuộc huyện Vĩnh Tế, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Ban đầu, sư trụ trì chùa Thê Hiền ở Lô Sơn. Nam Đường chủ xây dựng viện Tịnh Đức ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh) và thỉnh sư trụ trì. Sau đó sư tạ từ, trở về núi cũ rồi thị tịch. Thự hiệu: Đạt Quán Thiền sư.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Triệu, hiệu Tịnh Am, người xứ Đông Thái (nay là huyện Dịch tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc. Khi sư còn bé cha mẹ đều mất. Năm 15 tuổi sư lễ Thiền sư Đại Dụng ở chùa Thiên Thành núi Thiên Thai để cạo tóc làm tăng và đắc pháp nơi Thiền sư Vân Khê Anh, thuộc tông Lâm Tế. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Thiên Trì, lại nhận lời mời của Kinh Phiên Vương, trụ trì chùa Đông Sơn.


meanings:
(term) Cessation (nirvāna) attained by the full understanding of dependent origination


meanings:
(term) learned person, a worthy, a scholar (pandita)


vietnamese:
trí giả ngu giả tiền trung hậu tế sai biệt <pttđ>


meanings:
thusness as the basis of all unimpeded wisdom


meanings:
(person) Zhizang, at least three of whom are mentioned in reference sources


meanings:
（梵 Jñānagarbha；700～760？）（1）印度後期中觀派思想家。相傳是寂護之師。師繼承自立論證派之祖清辯的二諦說，又受法稱之認識論的影響，成爲後期中觀思想家寂護等人的先驅。關于智藏的思想立場究屬何種派別，西藏學者的看法頗不一致，札巴賢贊（Grags pa rgyal mtshan）以之爲世間極成行中觀派，布頓（Bu ston）以爲是瑜伽行中觀派，格魯派（dGe lugs pa）則以爲是經量中觀派。師之主要著作爲《二諦分別論》（Satyadvayavibh aṅga）。寂護嘗作《二諦分別論細疏》注釋此書。另外，又著有《瑜伽修習道》（Yogabhāvanāmārga）、《聖無邊門成就陀羅尼釋偈》（Arya anantamukhanirā-hāradhāraṇīvyākhyānakā-rikā）等。<#>［參考資料］　《善說心髓》；《了義解明》；《青史》；一鄉正道《中觀思想》第五章。<#>


meanings:
5036<一>梵語 jñānākara-garbha。生起智慧之根本、源頭。〔八十華嚴卷七十〕　<二>即指佛智。佛之智慧廣大，無所不包，含藏無限，故稱智藏。華嚴五教章卷一（大四五‧四七八中）：「一切諸法，皆悉流入毘盧遮那智藏大海。」　<三>（458～522）南朝梁代僧。與僧旻、法雲並稱為梁代三大法師。吳郡（江蘇吳縣）人，俗姓顧。初名淨藏。少聰敏，性謙和。據續高僧傳卷五載，師十六歲出家，泰始六年（470）敕住興皇寺，師事上定林寺僧遠、僧祐及天安寺弘宗，並從僧柔、慧次二師受學，精通經論及戒律。太宰文宣王紹隆佛教，將講淨名經，召集精解經論之僧眾二十餘人，師年臘最少，居最末座，然敷述義理，無能抗衡者。梁武帝時，頗受崇信，敕住開善寺。二十九歲時，聞善相者告以壽僅三十一，遂息講解，竭精修道，發大誓願，不出寺門；又於經藏中，得金剛般若經，日夜讀誦受持。至三十一歲歲末，師以香湯沐浴，誦經待死，俄而空中有聲，蓋以般若經之力而得倍壽。自此，江左道俗競誦般若經，皆多徵應。武帝曾擬自任白衣僧正，依戒律立法，整治僧紀，無人敢加諫止，師乃上書謂佛法之大海非俗人所能得知，復與帝數度問答，帝服其義理，事乃止。其後曾奉敕於彭城寺講成實論、慧輪殿講般若經，晚年屏居開善寺。武帝受菩薩戒時，以師為戒師；皇太子亦敬重於師，嘗親臨法席，聽講大涅槃經。普通三年九月示寂，世壽六十五。敕葬獨創山。以師住於開善寺，故一般稱之為「開善」。師畢生從事講經、注經，常講經論有大小品般若、涅槃、法華、十地、金光明、成實、百論、阿毘曇心等，並撰著各義疏，以利演說，今皆不傳。〔釋氏稽古略卷二、佛祖歷代通載卷九、釋氏六帖卷十、三國佛法傳通緣起卷上〕　<四>（735～814）唐代禪僧。虔化（江西）人，俗姓廖。八歲出家，二十五歲受具足戒。於建陽佛迹巖參禮馬祖道一，受心印及袈裟。於道一示寂後，唐貞元七年（791），依眾請開堂，後住錫於虔州西堂，宣揚馬祖禪風。與百丈懷海、南泉普願共稱馬祖門下之三大士。元和九年示寂，世壽八十，法臘五十五。穆宗敕諡「大覺禪師」。嗣法弟子有虔州處微，及新羅僧雞林道義、本如、洪涉、慧徹等。師之禪風盛行於新羅。其弟子中，道義返國後住於迦智山創派，洪涉亦於實相寺創派，皆為朝鮮曹溪宗九山之一。〔宋高僧傳卷十道一傳、祖堂集卷十五、景德傳燈錄卷七、聯燈會要卷五、五燈會元卷三、朝鮮禪教考、朝鮮金石總覽上〕　<五>唐代不空三藏之法諱。不空為南印度師子國人，師事金剛智，學悉曇章。唐玄宗開元八年（720）來華，宣揚密宗教義，譯出經論甚多。（參閱「不空」975）　<六>日僧。為福亮法師俗家之子。福亮，又稱福領，原係我國吳人，後東渡日本，並歸化為日本人，出家後住於大和元興寺。智藏自年少即居於元興寺，出家後與父同事慧灌為師，從學空宗。後來唐禮謁吉藏，探研三論奧義。返日後，住於法隆寺，講授空宗之旨。古來以師為日本三論宗之第二傳。天武元年（673），大和川原寺書寫大藏經，師奉敕任督役之職，同年任僧正。門下有道慈、智光、禮光等。寂年、世壽均不詳。〔三國佛法傳通緣起卷中、扶桑略記第五、僧綱補任抄出卷上〕


meanings:
(735-814) Thiền tăng đời Đường, họ Liệu, người Kiền Châu (huyện Cám, Giang Tây) Trung Quốc. Năm 8 tuổi xuất gia, 25 tuổi thụ giới cụ túc. Tại núi Phật Tích, Kiến Dương (Phúc Kiến) tham kiến Mã Tổ Đạo Nhất, cùng với Bách Trượng Hoài Hải được nhập thất và truyền tâm ấn. Thường vâng mệnh Thầy đi sứ khắp nơi, Sư đều hoàn thành nhiệm vụ tốt đẹp. Mã Tổ viên tịch, đồ chúng thỉnh sư kế thừa pháp tịch. Sau ra ngoài trụ Tây Sơn Đường, Kiền Châu, hoằng dương thiền phong Mã Tổ. Sau khi tịch Đường Hiến Tông ban thuỵ »Đại Tuyên Giáo Thiền sư«, Đường Mục Tông ban thêm thuỵ »Đại Giác Thiền sư«. Đệ tử nối pháp có Kiền Vi, còn có các vị tăng Tân La như Đạo Nghĩa, Bản Như, Hồng Thiệp, Huệ Triệt v.v… Đạo Nghĩa về nước lập ra phái thiền ở núi Ca Trí, Hồng Thiệp cũng về nước lập ra phái thiền nơi chùa Thật Tướng, đều là một trong chín tông phái Tào Khê ở Triều Tiên.


vietnamese:
trí hiện minh giác cập hiện quán sai biệt <pttđ>


vietnamese:
trí hiện hữu trước dữ trí hiện hữu ngại <pttđ>


vietnamese:
trí giác phổ minh quốc sư ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
① Hiệu của Thiền tăng Diên Thọ, sống vào đời Ngũ Đại, do Ngô Việt Vương ban tặng. X. Diên Thọ. ② Thuỵ hiệu của Thiền tăng Minh Bản, sống vào đời Nguyên. X. Minh Bản.


meanings:
(1585-1637) Thiền tăng đời Minh, họ Phó, tự Lục Tuyết, hiệu Tuyết Quan, người Thượng Nhiêu (Giang Tây) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư mất cha, 8 tuổi theo pháp sư Cảnh Đức Thuyền xuất gia. Năm 26 tuổi tham kiến Thiền sư Lai Tường ở Bác Sơn được ấn chứng làm truyền nhân tông Tào Động. Niên hiệu Thiên Khải thứ 7 (1627) sư ra hoằng pháp trụ trì Doanh Sơn, niên hiệu Sùng Trinh thứ 4 (1631) nối pháp tịch Bác Sơn. Sư bẩm tính khoan hậu, thuyết pháp không cần nghĩ ngợi, văn bút sáng sủa cho nên sĩ đại phu rất thích giao du với sư. Tác phẩm: Trích Đăng lục, Xuy Hương Đường Thi Văn tập và Ngữ lục để lại cho đời.


meanings:
→ thọ châu trí thông thiền sư 壽州智通禪師; → ngũ đài trí thông thiền sư 五臺智通禪師; → không thất trí thông đạo nhân 空室智通道人


meanings:
(662-738) ① Thiền tăng đời Đường, họ Đường, người xứ An Phong, Thọ Châu (nay là phía nam huyện Thọ, tỉnh An Huy) Trung Quốc. Ban đầu, sư xem kinh Lăng-già hơn một ngàn lần, chẳng hiểu ý chỉ »Tam thân, Tứ trí«. Sư đến tham lễ tổ Huệ Năng, cầu xin giải thích nghĩa ấy. Huệ Năng giải đáp rành rõ, sư ngay nơi lời nói đốn ngộ, dùng kệ ngợi khen: »Tam thân nguyên ngã thể, tứ trí bản tâm minh. – Thể ta sẵn tam thân, bản tâm đủ tứ trí«. Sau đó, sư trở về Thọ Châu. ② Thiền tăng đời Đường, tham vấn Quy Tông Trí Thường. Một đêm kia, sư chợt la lên: Tôi đại ngộ rồi. Trí Thường nghe nói liền hỏi sư. Sư đáp: Sư cô vốn là người nữ. Về sau, sư ở chùa Pháp Hoa, núi Ngũ Đài, tự xưng là »Đại Thiền Phật«. Kệ thị tịch: »Cử thủ phan Nam Đẩu, hồi thân ỷ Bắc Thần, xuất đầu thiên ngoại khán, thùy thị ngã ban nhân? – Giơ tay vin Nam Đẩu, xoay mình dựa Bắc Thần, đứng ra xem trời rộng, ai là người như ta?«.


meanings:
① Thuỵ hiệu của Thiền tăng Thiên Nhiên sống vào đời Đường. X. Thiên Nhiên. ② Thuỵ hiệu của Thiền tăng Huệ Tịch sống vào đời Đường. X. Huệ Tịch.


meanings:
X. Viên Châu Ngưỡng Sơn Huệ Tịch Thiền sư ngữ lục.


meanings:
(895-977) ① Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người Thường Sơn (Chính Định, Hà Bắc) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thần Chiếu, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 5, trụ trì chùa Minh Phúc tại Hoạt Châu (tại huyện Hoạt, Hà Nam), hoằng truyền thiền pháp Hà Trạch cùng một đường lối với Khuê Phong Mật. ② Thiền tăng đời Tống, người xứ Liên Giang, Phúc Châu (nay thuộc Phúc Kiến) Trung Quốc. Thuở bé sư theo ngài Pháp Tuyên xuất gia, chuyên tâm trì tụng kinh điển. Lớn lên, sư lại thích tu thiền, tham vấn Thiền sư Kính Thanh Đạo Phó, phát ngộ huyền chỉ. Sư ở viện Tư Phúc, Phúc Châu, thuyết pháp trên 20 năm rồi mất.


meanings:
→ lang da trí thiên thiền sư 琅邪智遷禪師; → thê hiền trí thiên thiền sư 棲賢智遷禪師


meanings:
(1105-1192) Thiền tăng đời Tống, họ Ngô tự Túc Am người xứ Trừ Châu (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Xuất gia vào thuở nhỏ. Đầu tiên sư học Kinh giáo kiêm sách vở đạo Nho. Lớn lên sư chuyển hướng học Thiền, tham yết Thiền sư Chân Hiết Thanh Liễu ở núi Trường Lô được ngài xem trọng. Thủ toạ Tông Ngọc dạy phải dùng phương tiện, sư liền ở ẩn nơi Tượng Sơn (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) để chịu khó tham cứu. Trải một thời gian lâu, sư được ngộ, nhờ Tông Ngọc ấn khả, nối pháp ngài, thuộc tông Tào Động đời thứ 12. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 24 (1154), sư trụ chùa Thê Chân rồi dời sang viện Định Thuỷ, chùa Hương Sơn, chùa Báo Ân. Niên hiệu Thuần Hi thứ 11 (1184), sư trụ núi Tuyết Đậu, đem bản sắc để tiếp người, thiền tăng bốn phương hướng về, môn phong hưng thịnh. Sau đó sư ẩn tu ở am phía đông chùa. Đệ tử nối pháp có Thiên Đồng Như Tịnh.


meanings:
① Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 16. Sư họ Lê tên Thước, dòng dõi Ngữ Man Vương triều Lê Đại Hành, quê ở Phong Châu (thuộc huyện Yên Lãng, tỉnh Vĩnh Phúc ngày nay), miền Bắc Việt Nam. Thuở nhỏ sư vẫn theo nghiệp trường ốc, thi đỗ tiến sĩ, sung chức Cung Hậu thư gia. Năm 27 tuổi, sư theo ông anh đến pháp hội của Thiền sư Giới Không, nghe giảng kinh Kim Cang, đến bài kệ: »Tất cả pháp hữu vi, như mộng huyễn bóng bọt. Như sương cũng như điện, phải quán sát như thế«. Bỗng nhiên sư cảm ngộ và xin cạo tóc xuất gia. Sau khi được tâm ấn, sư vào núi Cao Dã tạm trú dưới gốc cây, ngày đêm thiền định chuyên tu khổ hạnh trọn 6 năm. Mãn 6 năm, sư xuống núi cất am tên Phù Môn, thu nhận đồ chúng và bắt đầu giáo hoá. Quanh núi có bọn man rợ tụ tập nhau trộm cướp, được sư dạy dỗ trở về con đường lương thiện rất nhiều. Triều Lí, hai vua Anh Tông và Cao Tông nhiều lần vời sư về kinh mà sư đều từ chối. Quan Phụ quốc Thái uý Tô Hiến Thành và Thái bảo Ngô Hoà Nghĩa đều xin làm đệ tử sư, mà suốt 10 năm chưa từng biết mặt thầy. Một hôm thầy trò bỗng gặp nhau, rất hoan hỉ. Vừa hỏi thăm xong, sư bèn nói kệ dặn dò: »既 懷 出 素 養 胸 中、 聞 說 微 言 意 悅 從。 貪 欲 黜 除 天 里 外、 希 夷 之 里 日 包 容。 淡 然 自 守。 惟 德 是 務。 善 言 卷 卷 一 句。 心 無 彼 我。 既 絕 昏 霾。 日 夜 陟 降。 無 形 可 住。 如 影 如 響。 無 跡 可 趣。 – Kí hoài xuất tố dưỡng hung trung, văn thuyết vi ngôn ý duyệt tùng. Tham dục truất trừ thiên lí ngoại, hi di chi lí nhựt bao dung. Đạm nhiên tự thủ. Duy đức thị vụ. Thiện ngôn quyền quyền nhất cú. Tâm vô bỉ ngã. kí tuyệt hôn mai. Nhật dạ trắc giáng. Vô hình khả trụ. Như ảnh như hưởng. Vô tích khả thú. – Đã mang giống Phật dưỡng trong lòng, nghe nói lời mầu ý thích mong. Vất ngoài ngàn dặm niềm tham muốn, lí nhiệm càng ngày càng bao dong. Đạm bạc tự giữ. Chỉ đức là vụ. Lời lành tha thiết một câu: Lòng không bỉ ngã, đã dứt bụi mù, ngày đêm lên xuống, không hình khá trụ. Như bóng như vang, không vết khá đến«. Nói xong, sư chắp tay ngồi ngay thẳng, vui vẻ thị tịch. Các hàng công khanh và đệ tử gào khóc thảm thiết, tiếng vang cả núi. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ. ② Thiền tăng đời Đường (智 閑, 810-898), họ Cao, tự Ngộ Chi người Thanh Châu (Ích Đô, Sơn Đông) Trung Quốc. Sư tính tình thông minh lanh lẹ, song ở chỗ Bách Trượng Hoài Hải tham thiền không thành. Lại tham yết Quy Sơn Linh Hựu cũng không khế hợp, buồn khóc giã từ Quy Sơn. Một hôm nhân ném hòn đá văng vào khóm trúc kêu lên một tiếng cốc bỗng nhiên sư tỉnh ngộ huyền chỉ Quy Sơn. Liền trở về tắm gội thắp hương trông về Quy Sơn lễ bái, nói: »Khi ấy nếu thầy nói toạc ra cho con thì làm gì có việc hôm nay?« Sư liền làm truyền nhân tông Quy Ngưỡng. Sư ở núi Hương Nghiêm, Đặng Châu (Hà Nam), thiền lữ khắp nơi tụ hội, pháp hoá thịnh hành. Thuỵ là »Tập Đăng Thiền sư«.


meanings:
(648-738) Thiền tăng đời Đường, họ Từ người xứ Chân Định. Ban đầu tham vấn Ngũ Tổ, ở Hà Bắc sư cất am ngồi thiền trên 20 năm, luôn luôn tỏ vẻ siêng năng tu hành. Sư gặp Huyền Sách khuyến khích nên đến ra mắt Tổ Huệ Năng. Được Lục Tổ chỉ dạy, sư bỗng nhiên khế ngộ, nhận ra tâm sở đắc của 20 năm trước hoàn toàn không có ảnh hưởng. Sau đó, sư trở về Hà Bắc, khai hoá tứ chúng.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, sư thờ Thiền sư Lộc Môn Xử Chân làm thầy và nối pháp ngài, ở chùa Cốc Ẩn, Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc). Tốt hiệu: Ngộ Không Đại Sư.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Hoàng Long Hối Cơ làm trụ trì đời thứ 3 của Hoàng Long Sơn tại Ngạc Châu (nay là huyện Võ Xương, tỉnh Hồ Bắc). Sư tính tình hoà ái, giữ giới tinh nghiêm, giỏi thơ văn, có Ngữ lục lưu hành ở đời.


meanings:
① Tối, trí thức kém cỏi cũng gọi là ám. ||② Ngầm, như ám sát 暗殺 giết ngầm.


meanings:
① Tối, tối tăm, mờ, thiếu ánh sáng: 這間屋子太暗 Buồng này tối quá; ② Bí mật, kín, ngầm, thầm: 心中暗喜 Trong bụng mừng thầm; ③ Mờ ám, ám muội, quáng: 兼聽則明，偏信則暗 Nghe nhiều mặt thì sáng, tin một chiều thì quáng.


vietnamese:
ám mật lí đế quân đồ lợi minh vương <pqđtđ>

meanings:
6528闇密里帝軍荼利，梵名 Amṛta kuṇḍalī。即軍荼利明王。為密教五大明王之一。又稱甘露軍荼利明王。意譯作甘露瓶明王。或稱吉里明王、大咲明王、甘露尊、軍荼利菩薩、軍荼利夜叉。所以有夜叉之稱，乃夜叉有暴惡之義，明王總為暴惡之忿怒相，故稱夜叉。　此尊於金剛界曼荼羅中，係寶生佛之教令輪身，現忿怒身，位於降三世會之西南隅。其形像為一面三目八臂，手持武器，背負火焰，以蛇身盤纏取代瓔珞。於胎藏界曼荼羅蘇悉地院中為金剛軍荼利，密號甘露金剛，係佛部之使者，形像為黃色，於胸前結印，坐於赤蓮花上。於觀音院中，為蓮華軍荼利，密號降伏金剛，係蓮花部之使者，形像為青色，左手持未開敷之蓮花，著天衣。在金剛手院中者亦為金剛軍荼利，密號甘露軍荼利，係金剛部之使者，形像為黃色，兩手作三股印，交腕抱於胸前。　古來即以 kuṇḍalī（軍荼利）之義為自寶瓶沃流甘露智水，洗滌煩惱，而將與我癡、我慢相應之第七識轉成平等性智，故於諸儀軌中多稱此尊為甘露軍荼利；又以軍荼利表示增益、敬愛。然 kuṇḍalī 實為捲曲之義，上記之寶瓶等說，乃後人附會而成者。又據考證，軍荼利源於鑠乞底（梵 śakti，性力）崇拜。〔陀羅尼集經卷八、蘇悉地羯囉經卷上、甘露軍荼利菩薩供養念誦成就儀軌〕


meanings:
an unenlightened, pretentious Chan master


meanings:
Còn gọi: Manh thiền giả, Ám thiền Tì kheo. Là lời chế giễu thiền giả của các tông phái ngoài Thiền tông như Giáo môn chẳng hạn, nhất là chỉ các vị thiền sinh ưa chấp trước thiền định, không nghiên cứu giáo pháp, hiểu biết lờ mờ, lại kiêu mạn tự cho mình là đúng.


meanings:
6527梵名 Andhakavinda，巴利名同。又作阿那伽賓陀村。據南傳律藏大品所記述，世尊曾暫住波羅奈國，後又移住闇陀伽頻陀村，復向王舍城遊行。由此推知此地在波羅奈（巴 Bāraṇāsī）與王舍城（巴 Rājagaha）之間。同書又載，大迦葉（巴 Mahākassapa）曾由此地赴王舍城布薩，渡河時，幾為急流捲去，僧衣盡溼，以此緣由佛陀乃制定「不失衣戒」。　世尊常到此地為比丘說法。據南傳增支部經典五之一一四記述，世尊命阿難教誡新入比丘持戒以及守護五根等五法。據南傳天宮事經（巴 Vimāna-vatthu）之注謂，世尊在此地曾患風病，命阿難托鉢求粥。又此地之優婆塞曾建香殿（巴 gandhakuṭī）以供養世尊。〔四分律卷三十五、十誦律卷二十六、五分律卷二十二〕


meanings:
Trong bóng tối, chỗ tối tăm. Tiết Trấn Châu Phổ Hoá Hoà thượng trong NĐHN q. 4 ghi: »於 北 地 行 化、或 城 巿、或 塚 間、振 一 鐸 曰：明 頭 來、明 頭 打。暗 頭 來、暗 頭 打。四 方 八 面 來、旋 風 打、虛 空 來、連 架 打。– Sư hành hoá ở đất Bắc, hoặc là chốn thành thị, hoặc là nơi gò mả, lắc một cái linh nói: Chỗ sáng đến thì đánh bên chỗ sáng, chỗ tối đến thì đánh bên chỗ tối, tám mặt đến thì xoay vần mà đánh, hư không đến thì đánh cả hư không«.


meanings:
(văn) ① Mặt trời mọc; ② Tạnh ráo: 旦暘氣寒 Sáng sớm tạnh ráo thì trời lạnh (Vương Sung: Luận hoành).


meanings:
① Tối tăm. ||② Một âm là mính. Ðêm, tối.


meanings:
(văn) ① Mặt trời lặn, trời tối, đêm: 日將暝 Trời sắp tối; ② Hoàng hôn, chạng vạng; ③ Tối tăm, u ám.


meanings:
① Sướng, như thông sướng 通暢 thư sướng, thông suốt, sướng khoái 暢快 sướng thích. ||② Thích, như sướng ẩm 暢飲 uống thích, sướng tự 暢敘 bàn bạc thích (trò chuyện thoả thuê).


meanings:
① Thông suốt, không có gì ngăn trở, lưu loát: 暢行無阻 Đường đi thông suốt, không có gì ngăn trở; 文筆流暢 Lời văn lưu loát; ② Vui vẻ, hả hê, thoả thích, đã: 精神不暢 (Tâm tình) không vui vẻ, không thoải mái; 暢敘 Trò chuyện thoả thuê; 暢飲 Uống cho đã.


meanings:
① (văn) Và, với; ② Tới, đến: 暨乎今歲天災流行 Đến năm nay, thiên tai xảy ra khắp nơi (Nguỵ Trưng: Thập tiệm bất khắc chung sớ); ③ Kịp khi, đến khi; ④ [Jì] (Họ) Kị.


meanings:
① Chốc lát, không lâu, như tạm thì 暫時. ||② Bỗng (thốt nhiên).


meanings:
① Tạm (thời), không lâu, trong thời gian ngắn: 此事暫擱下來 Việc này tạm gác lại; 暫住 Ở tạm.【暫且】tạm thả [zànqiâ] Tạm, khoan: 你暫且在機關住幾天，等分配了工作再安排住處 Anh ở tạm cơ quan vài hôm, đợi phân phối công tác rồi sẽ sắp xếp nhà ở; 這是以後的事，暫且不提 Đó là chuyện sau này, hãy khoan nhắc đến;【暫時】tạm thời [zànshí] tạm thời: 暫時困難 Khó khăn tạm thời; 暫時現象 Hiện tượng tạm thời; ② (văn) Bỗng, thốt nhiên.


meanings:
(văn) ① Thân gần nhưng không trang trọng, khinh mạn; ② Mờ tối.


meanings:
① Tối, lúc mặt trời sắp lặn gọi là mộ. ||② Già, cuối, như mộ niên 暮年 tuổi già, tuế mộ 歲暮 cuối năm, mộ khí 暮氣 hơi tàn, v.v. (nói lúc ý khí đã suy kém).


meanings:
① Trời sắp tối: 暮色 Mờ mờ tối, xâm xẩm tối; ② (Thời gian) sắp hết, cuối, già: 暮年 Tuổi cuối đời; 歲暮 Cuối năm; 日暮鄉關何處是，煙波江上使人愁 Trời tối quê hương đâu tá nhỉ? Đầy sông khói sóng gợi niềm tây (Thôi Hiệu: Hoàng hạc lâu).


meanings:
Thân mật, thân gần: 她與他很親暱 Cô ấy với cậu ấy rất thân.


meanings:
① Tàn bạo, như tham bạo 貪暴, bạo ngược 暴虐. Trộm giặc gọi là bạo khách 暴客, v.v. ||② Làm hại, như bạo điễn thiên vật 暴殄天物. ||③ Vội, chợt đến, như tật phong bạo vũ 疾風暴雨 gió táp mưa sa, bạo lãnh 暴冷 chợt rét, bạo phát 暴發 chợt giàu. ||④ Bạo hổ 暴虎 bắt hổ tay không. ||⑤ Một âm là bộc. Phơi. Tục quen viết là 曝. ||⑥ Bộc lộ.


meanings:
① To và mạnh, mạnh và gấp, chợt đến, đến bất ngờ, đột ngột: 暴病 Bạo bệnh, bệnh nặng đột ngột; 暴冷 Chợt rét; 風暴 Bão táp, dông tố; ② Hấp tấp, nóng nảy: 暴性子 Nóng tính, tính khí nóng nảy; 這人脾氣眞暴 Anh này nóng tính quá; ③ Dữ tợn, hung ác, tàn bạo: 殘暴 Tàn bạo; ④ Huỷ hoại, không thương tiếc: 自暴自棄 Tự huỷ hoại và ruồng bỏ mình; ⑤ Lộ ra, phơi ra, bày ra: 【暴露】bạo lộ [bàolù] Bộc lộ, lộ ra, phơi bày, bày ra, lộ: 暴露目標 Lộ mục tiêu; 暴露無遺 Phơi trần; ⑥ (văn) Làm hại, hiếp: 暴殄天物 Tàn hại của trời; 以衆暴寡 Lấy nhiều hiếp ít (Trang tử); ⑦ (văn) Bắt bằng tay không: 不敢暴虎 Không dám bắt hổ bằng tay không (Thi Kinh); ⑧ [Bào] (Họ) Bạo. Xem 曝 [pù].


meanings:
瑜伽八卷六頁云：深難渡故，順流漂故；名為暴流。二解 瑜伽八十四卷十四頁云：又能令順流而漂溺故；說名暴流。三解 集論四卷十二頁云：隨流漂鼓，是暴流義。隨順雜染故。四解 俱舍論二十卷十六頁云：極漂善品，故名暴流。又云：若勢增上；說名暴流。謂諸有情，若墮於彼；唯可隨順，無能違逆。湧泛漂激，難違拒故。五解 入阿毗達磨論上十六頁云：漂奪一切有情勝事，故名暴流。如水暴流。


meanings:
① Bóng mặt trời loe lên. ||② Nước Xiêm La 暹羅 ở phía đông nam châu Á, hiện gọi là nước Thái 泰國. Tục đọc là chữ tiêm.


meanings:
① (Mặt trời) mọc, lóe lên; ② [Xian] Nước Xiêm (tên cũ của nước Thái Lan).


meanings:
(văn) Mặt trời mới mọc, vầng hồng: 朝暾 Mặt trời ban mai.


meanings:
① Kịp. ||② Ðến. ||③ Kị kị 曁曁 cứng cỏi, tả cái dáng quả quyết cường nghị.


meanings:
(văn) ① Sáng chói, sáng rực; ② Phát đạt, thịnh vượng.


meanings:
6227推算日月星辰之運行，用以定歲時節氣之方法，稱為曆。一般分為太陰曆與太陽曆。印度自西元前一世紀頃，因季節之運行，而施行太陰曆。據大唐西域記卷二記載，滿月之日，稱為月初。每個月由滿月至晦月，稱為黑分（梵 kṛṣṇa-pakṣa，由於大小月不同，或十四日，或十五日），由新月至滿月，稱為白分（梵 śukla-pakṣa）。一年之中，分為太陽北行之六個月，與太陽南行之六個月。或分為六時：(一)漸熱，一月十六日至三月十五日。(二)盛熱，三月十六日至五月十五日。(三)雨時，五月十六日至七月十五日。(四)茂時，七月十六日至九月十五日。(五)漸寒，九月十六日至十一月十五日。(六)盛寒，十一月十六日至一月十五日。佛教則分為熱時（一月十六日至五月十五日）、雨時（五月十六日至九月十五日）、寒時（九月十六日至一月十五日）等三時，或春夏秋冬四時。一年十二月之名稱列舉如下：制呾羅月（梵 Caitra，一月十六日至二月十五日）、吠舍佉月（梵 Vaiśākha）、逝瑟吒月（梵 Jyeṣṭha）、頞沙荼月（梵 Āṣāḍha）、室羅伐拏月（梵 Śravaṇa）、婆羅鉢陀月（梵 Bhādrapada）、頞濕縛庾闍月（梵 Aśvayuja）、迦剌底迦月（梵 Kārttika）、末伽始羅月（梵 Mārgaśīrṣa）、報沙月（梵 Pauṣa）、磨祛月（梵 Māgha）、頗勒窶拏月（梵 Phālguna，十二月十六日至一月十五日）。　中國自西漢太初元年（104 B.C.）至清末，共歷四十六次改曆；所用曆法與印度相同，大致係採用太陰曆。其中，自唐朝開元十七年（729）開始之三十三年間所用之大衍曆，為僧一行所編。　於日本，推古天皇十年（602），百濟僧觀勒將劉宋之元嘉曆傳至日本，於十二年開始施行曆法。天平寶字七年（763）以來，九十四年間採用中國大衍曆。直至貞享元年（1684），日人保井春海編貞享曆，日本始有自編之曆法，故於此之前，皆採用中國曆法。明治五年（1872）以後則使用太陽曆。　佛教之行事與曆法有密切之關係，如釋尊之降誕、成道、入滅等日期，於印度有各種異說；此係由於曆法之差異所致。如今之日本諸宗宗祖之忌日不因改曆而有差異，係以舊曆之日月換算為相當於新曆之日月；例如曹洞宗道元之忌日八月二十八日，換算新曆則為九月二十九日。然農村中由於耕作之故，盂蘭盆會等行事仍用舊曆，或較新曆延遲一個月。此外，將黃道（地球繞太陽公轉之軌道面與天球相交之大圓，亦即太陽在天球上之視軌道）附近較明顯之恆星選出若干，再分為二十八組：昴、畢、觜、參、井、鬼、柳（以上屬東方），星、張、翼、軫、角、亢、氐（以上屬南方），房、心、尾、箕、斗、牛、女（以上屬西方），虛、危、室、壁、奎、婁、胃（以上屬北方）等，稱為二十八宿。二十八宿之說夙行於印度，然印度認為牛宿與月之運行無關，如外道六論中之豎底沙論亦僅列出二十七宿之名，可知後世印度乃盛行以二十七宿之說為主；又因二十七宿之性各別不同，故以與二十七宿相當之日而論其吉凶，或以人之生年月日配二十七宿而 占其命運之法，皆稱為占星法。此二十七宿分為七類，即：(一)安重宿：即畢、翼、斗、壁等四宿。(二)和善宿：即觜、角、房、奎等四宿。(三)毒害宿：即參、柳、心、尾等四宿。(四)急速宿：即鬼、軫、胃、婁等四宿。(五)猛惡宿：即星、張、箕、室等四宿。(六)輕燥宿（或稱行宿）：即井、亢、女、虛、危等五宿。(七)剛柔宿：即昴、氏等二宿。又亞洲諸國自古亦流行一種星辰運行與人之誕生日相關連，而可卜筮吉凶之說法。佛典中摩登伽經、舍頭諫太子二十八宿經、佛母大孔雀明王經、宿曜經等，亦有如是之說。在日本，以舊曆元旦為先勝，續之有友引、先負、佛滅、大安、赤口等依次輪流，以表示當日之吉凶，稱為六曜日，此風俗係源自中國。上述名稱則始自江戶時代，然命名由來不詳。


meanings:
① Cái vòng của mặt trời, mặt trăng quay đi, người ta cứ theo sức quay của nó mà tính rồi định ra năm tháng thì tiết gọi là lịch pháp 曆法. Lịch Tàu tính theo vòng mặt trăng quay quanh quả đất mà định tháng, định năm gọi là âm lịch 陰曆. Lịch Tây tính theo vòng quả đất quay chung quanh mặt trời mà định năm tháng gọi là dương lịch 陽曆. Vì kiêng tên vua Cao Tôn 高宗 nhà Thanh 清 là Lịch 曆 nên sau cứ viết là 歷.


meanings:
① Mây chùm (mây bủa). ||② Kinh Phật gọi Phật là Cù đàm 瞿曇 nghĩa đen là cây mía. Nguyên trước họ Phật là họ Cù-đàm, sau mới đổi là họ Thích. ||③ Ðàm hoa nhất hiện 曇花一現 ý nói bỗng thấy lại biến đi ngay, tục thường mượn dùng để tả sự mau sinh mau diệt. Tục lại nói hoa đàm tức là hoa cây sung.


meanings:
① Nhiều mây: 曇天 Trời nhiều mây; ② 【曇花】 đàm hoa [tánhua] (thực) Đàm hoa, hoa đàm, hoa cây sung.


meanings:
(1285-1373) Thiền tăng đời Nguyên, họ Vương, tự Vô Mộng, hiệu Tây Am, Mộng Đường, người xứ Từ Khê (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nguyên Tẩu Hạnh Đoan, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Ngữ lục, Thi tập và Lục Học Tăng truyện.


meanings:
(1116-1184) Thiền tăng đời Tống, họ Lô, hiệu Hỗn Nguyên, người xứ Thiên Thai (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Hối Cơ Di Quang, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Hỗn Nguyên Mật Hoà thượng Ngữ Yếu 1 quyển.


meanings:
Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Thủ Trung. X. Thủ Trung.


meanings:
(1371-1437) Thiền tăng đời Minh, họ Lâm, tự Đán Sơ, hiệu Nhật Am, người xứ An Cố (nay thuộc huyện Thuỵ An, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; tham học với Thiền sư Kính Trung. Sư trụ chùa Diên Khánh, Tô Châu.


meanings:
(782-841) Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Chung Lăng (nay thuộc phía tây bắc huyện Tiến Hiền, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm. Sư trụ núi Vân Nham ở Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam). Thuỵ hiệu »Vô Trụ Đại Sư«.


meanings:
(1785-1865)Thiền tăng đời Thanh, họ Đinh, tự Hương Sơ, người xứ Hương Sơn (Trung Sơn, Quảng Đông) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Nhạn Hoàng Đại Hàm, đời thứ 39 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Hải Tràng, Quảng Châu. Sư là hoạ tăng nổi tiếng phái Lĩnh Nam.


meanings:
6232梵名 Dharmaguptaka，巴利名 Dhammagutta, Dhammaguttaka, Dhammaguttika。為小乘二十部中法藏部之祖。又作曇摩毱多、曇摩德、曇摩屈多迦、達摩及多。意譯作法正、法鏡、法藏、法護、法密。係佛陀入滅後百年頃，付法藏第五世優婆毱多五弟子之一。據四分律行事鈔資持記卷一上（大四○‧一七六中）：「曇無德，亦云曇摩毱多。此翻法正，亦云法護、法鏡、法密。」另據大方等大集經卷二十二（大一三‧一五九上）：「我涅槃後有諸弟子，受持如來十二部經，書寫讀誦，顛倒解義，顛倒宣說，以倒解說，覆隱法藏，以覆法故，名曇摩毱多。」是以「曇摩毱多」為覆法之義。　優婆離於首次結集律藏時，由其分為八十次誦出根本律制，此即八十誦律，後經傳承發展，曇無德乃從八十誦律採集而建立一部，稱為曇無德部，又稱法藏部。所傳之廣律為四分律，為五部律之一，故所謂四分律宗，即指曇無德律宗，以曇無德為開祖，而由唐代道宣大成之。又四分律大弘於我國，故於我國佛教史上，單說律宗時多指四分律宗；復因道宣長居終南山弘傳律法，故又稱為南山律宗。此即曇無德部發展之結果。〔四分律飾宗義記卷二本、可洪音義卷三〕


meanings:
6232梵名 Dharmaguptaka-bhikṣu-prātimokṣa-sūtra。全一卷。後秦佛陀耶舍譯。為小乘曇無德部所傳之比丘戒本。又作四分僧戒本、四分比丘戒本、四分戒本。收於大正藏第二十二冊。卷首載歸敬偈，其次為布薩說戒之儀例，再其次列舉五棄法乃至七滅諍法第二百五十戒條，卷末記載過去七佛之略戒及流通偈。　本書有多種異本及改訂本，據四分律含註戒本疏序、四分律含註戒本疏行宗記卷一上之一所載，本書之後，元魏慧光、北齊法願均各重出一本。另據四分比丘戒本疏卷上載，本書譯出之前，另有古戒本，佛陀耶舍即重校古戒本而成本書。　現存之戒本中，唐代懷素所集之四分律比丘戒本一卷，其戒條部分係由佛陀耶舍所譯廣律中抽出；道宣刪定之新刪定四分僧戒本一卷，係對校佛陀耶舍、慧光、法願三本，並附戒條之名稱。註釋書有定賓之四分比丘戒本疏二卷、道宣之含註戒本二卷、含註戒本疏八卷、元照之含註戒本疏科八卷、含註戒本疏行宗記二十一卷等。西元一八七一年，比爾（S. Beal）英譯本書，收於 Catena of Buddhist Scriptures fromthe Chinese 中刊行。〔出三藏記集卷二、歷代三寶紀卷八、開元釋教錄卷四〕


meanings:
（梵 Dharmodgata，藏 Chos-kyis-ḥphags-pa、Chos-ḥphags）《般若經》中所提及之菩薩。意譯法涌、法盛、法上、法尚、法來或出法。系在犍陀越城宣說般若的在家菩薩。依《道行般若經》卷九〈薩陀波倫品〉及卷十〈曇無竭菩薩品〉所載，此菩薩住犍陀越（Gandhavatī，衆香）城，乃諸菩薩中之最高尊者，與六八０萬天人婇女共相娛樂。深受其他諸菩薩恭敬，常升高座宣說般若波羅蜜。時，犍陀羅耶佛國之薩陀波倫（Sadāprarudīta）菩薩，及魔所樂國長者女與五百伎人婇女同來求般若之法，曇無竭乃爲說空本無及六萬三昧門等，說畢入種種三昧，七年不動不搖。後更爲薩陀波倫菩薩說般若波羅蜜所入處、佛身幷佛之音聲等，諸菩薩及女人等皆各得法益。<#>在後世之般若十六善神圖中，曇無竭菩薩與薩陀波倫菩薩爲釋迦如來或般若菩薩之 脅侍。此外，日本笠置寺大般若經厨子扉亦有十六善神圖及玄奘之彩畫。<#>［參考資料］　《放光般若經》卷二十；《大品般若經》卷二十七；《大明度經》卷六；《小品般若經》卷十；《佛母出生三法藏般若波羅蜜多經》卷二十三～卷二十五；《大般若經》卷三九八～卷四百；《六度集經》卷七。<#>


meanings:
Thiền tăng đời Đường, là học trò giỏi của Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện, ở chùa Bạch Mã, Kinh Nam, Trung Quốc. Người đời gọi sư là »Bạch Mã Thiền sư«.


meanings:
(989-1060) Thiền tăng đời Tống, họ Khâu, hiệu Đạt Quán, người xứ Hàng Châu, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Cốc Ẩn Uẩn Thông, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Long Du ở Kim Sơn.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, người xứ U Châu (nay là Bắc Kinh) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền. Người đời gọi sư là »U Châu Không«.


meanings:
(1103-1163)Thiền tăng đời Tống, họ Uông, tự Ứng Am, người xứ Tô Châu (nay là huyện Kì Xuân, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, có thuyết nói là huyện Huỳnh Mai (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc), nối pháp Thiền sư Hổ Khâu Thiệu Long, tông Lâm Tế đời thứ 13.


meanings:
Thiền tăng đời Thanh, tên Tính Độn, tự xưng »Đàm Hoa Đạo Nhân«. X. Tính Độn.


meanings:
(758-827)Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Thạch Đầu Hi Thiên. Sư trụ Tây Viên Tinh xá.


meanings:
6235請參閱 法句經 [1]請參閱 法句經 [1]（520～599）隋代僧。弘農華陰（河南靈寶）人，俗姓楊。後遷居於河東郡（山西）。二十二歲，遊白鹿山北霖落泉寺，從曇准出家。二十三歲受具足戒。勤學戒律，並習誦法華。復從僧稠修學止觀。駐錫龍山雲門寺，於石窟修禪觀，鳥獸皆承法蔭。隋文帝崇奉其德，遣使供給璽書、香具等。開皇十九年，於懷州柏尖山寺示寂，世壽八十。此係依據宋、元本續高僧傳卷十六之說（高麗本另有異說）；但據法苑珠林卷一○○載，師於開皇初年示寂，世壽八十。


meanings:
(1311-1393) Thiền tăng đời Minh, người xứ Nam Hải (nay thuộc tỉnh Quảng Châu) Trung Quốc, tham học với Thiền sư Nguyên Tẩu Hạnh Đoan. Minh Thái Tổ ban cho sư hiệu »Hoằng Giáo Đại Triệt Thiền sư«


meanings:
① Ðồng lông 曈曨 mặt trời mới mọc (mờ sáng).


meanings:
(văn) Lúc tờ mờ sáng (trước khi mặt trời mọc): 曈曨 Tờ mờ sáng.


meanings:
① Sớm, lúc mới hơi mờ mờ sáng gọi là phá hiểu 破曉. ||② Biết, rõ (hiểu rõ). ||③ Bảo cho biết, như hiểu thị 曉示 bảo cho đều biết rõ.


meanings:
① Sáng sớm, tảng sáng: 雞聲報曉 Tiếng gà gáy sáng; 破曉 Tờ mờ sáng; ② Biết, hiểu rõ: 家喻戶曉 Mọi nhà đều biết; ③ Làm cho biết: 揭曉 Công bố cho biết.


meanings:
(685-745) Thiền tăng đời Đường, họ Đặng, tự Bá Tri, pháp danh Hiểu Liễu, người Ông Nguyên Quảng Đông, Trung Quốc. Sư là đệ tử của Lục Tổ Huệ Năng, cất am ở núi Biển Đảm để hoằng pháp.


meanings:
(920-990) Thiền tăng đời Tống, họ Đặng, người xứ Ôn Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Tịnh Phúc ở Phú Dương (nay thuộc Chiết Giang), sau dời về chùa Long Sách ở Hàng Châu.


meanings:
→ động sơn hiểu thông thiền sư 洞山曉聰禪師, → thạch phật hiểu thông thiền sư 石佛曉通禪師


meanings:
(942-1030) Thiền tăng sống vào đầu đời Bắc Tống, họ Đỗ, người xứ Khúc Giang, Thiều Châu (nay là huyện Khúc Giang, tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Văn-thù Ứng Chân, thuộc tông Vân Môn. Đầu niên hiệu Hàm Bình (998) đời Tống, sư đến Giang Tây ở Lô Sơn, không có bạn thân. Lúc ấy, pháp hội ở chùa Kiến Xương, núi Vân Cư rất hưng thịnh, sư liền đến đó xin ở đậu. Trong chúng, sư đáp được câu hỏi của chư tăng bằng câu: »Quân tử yêu tiền, nhờ tiền mà có đạo«. Am chủ Tường ở Liên Hoa Phong nghe lời đáp này rất kinh sợ, nói: Con cháu Vân Môn vẫn còn! Ngay đêm ấy, ông ta hướng về núi Vân Cư lễ bái. Từ đó tên tuổi sư được xem trọng trong chốn tùng lâm. Khi ở trên núi Vân Cư, sư tự tay trồng muôn gốc tùng ở ngọn núi phía đông và chỉ tụng kinh Kim Cang Bát-nhã. Về sau, sư nhậm chức trụ trì chùa Phổ Sát ở Động Sơn (nay là huyện Nghi Phong, tỉnh Giang Tây), phát huy tông phong, pháp hội cực thịnh một thời.


meanings:
(1913-?) Tăng nhân hiện đại, họ Du, biệt hiệu Thanh Phong, người xứ Quảng Châu, Trung Quốc. Sư tốt nghiệp trường dạy Văn Quảng Đông, trường Mỹ Thuật Nam Trung. Năm 1946 được Đại học Tagore (Ấn Độ) mời làm nghiên cứu viên, dạy môn hoạ Trung Quốc. Từng dự Hội nghị Chuyên gia Nghệ thuật Phật giáo Thế giới, Hội nghị Học giả Đông Phương lần thứ 28. Tác phẩm: Thiền Lâm Giáo Hoá đối Hiện Đại Giáo Dục chi Khải Thị.


meanings:
Như 照 (bộ 火; chữ này do nữ hoàng đế Võ Tắc Thiên đời Đường tạo ra để đặt cho tên mình).


meanings:
① Trước, xưa kia. Cũng như chữ hướng 向.


meanings:
(văn) ① Sáng; ② Như 向 (bộ 口); ③ Trước đây, trước kia, xưa kia (như 嚮, bộ 口).


meanings:
① Yểm ái 晻曖 mờ mịt, việc mờ tối không chính đáng rõ ràng gọi là ái muội 曖昧.


meanings:
① Tối mờ mờ; ② Mơ hồ, mập mờ. 【曖昧】ái muội [àimèi] a. Mờ ám, lập lờ, mập mờ: 態度曖昧 Thái độ lập lờ (mập mờ); b. Khả nghi, ám muội, không chính đáng: 曖昧關系 Quan hệ ám muội (không chính đáng).


meanings:
① Mông lông 曚曨 mù mịt, lúc mặt trời chưa mọc.


meanings:
【曚曨】mông lung [ménglóng] (văn) Trời mới rạng.


meanings:
① Ánh sáng thừa của mặt trời, mặt trời đã lặn còn chút ánh sáng tóe ra gọi là tịch huân 夕曛 hay tà huân 斜曛. Ta gọi là nắng quái.


meanings:
(văn) ① Ánh sáng le lói của mặt trời lặn: 夕曛 (hay 斜曛) Nắng quái; ② Lúc chạng vạng, lúc hoàng hôn.


meanings:
① Bóng sáng mặt trời. ||② Mặt trời, mặt trăng, sao đều gọi là diệu. Mặt trời mặt trăng gọi là lưỡng diệu 兩曜.


meanings:
(văn) ① Ánh nắng; ② Chói lọi, chiếu sáng, sáng long lanh; ③ (Gọi chung) mặt trời, mặt trăng và sao: 兩曜 Mặt trời và mặt trăng.


meanings:
Phơi: 一曝十寒 Một ngày vãi chài bảy mươi hai ngày phơi lưới, bữa đực bữa cái. Xem 暴 [bào].


meanings:
① Sáng sủa mông mênh, như khoáng dã 曠野 đồng mông mênh sáng sủa. ||② Bỏ thiếu, như khoáng khoá 曠課 bỏ thiếu bài học, khoáng chức 曠職 bỏ thiếu công việc chức trách của mình.


meanings:
① Sáng sủa mênh mông, trống trải: 地曠人稀 Đất rộng người thưa; ② Thoải mái, dễ chịu, khoan khoái: 心曠神怡 Trong lòng khoan khoái, thoải mái nhẹ nhàng; ③ Bỏ trống, bỏ dở: 曠課 Bỏ học; ④ [Kuàng] (Họ) Khoáng.


meanings:
6666梵名 Āṭavika 或 Āṭavaka。音譯阿吒薄俱、阿吒婆拘。又作曠野鬼神、曠野鬼、曠野夜叉。林人、林住之義。為十六藥夜叉神之一。佛教歷來修施食法，即以食物施與此神。在中國，於門上畫其形像，供食祭祀。南本大般涅槃經卷十五載，佛陀在世時，此鬼神住於曠野聚落，多食眾生，後雖受佛陀降伏教化，然猶仰血肉存活，故佛制戒隨有佛法修行者之處，悉當施彼飲食。觀佛三昧海經述其形相，謂此鬼神有一頸六頭六面，膝頭有兩面，全身生毛，狀如箭鏃，奮身射人，張眼焰赤，血出流下。又殑伽河之北那邏延天祠之東三十餘里有一塔，即佛陀昔時降伏曠野鬼神之遺蹟。　施諸餓鬼飲食及水法偈（大二一‧四六六下）：「所有國土，一切餓鬼，先亡久遠，山川地主，乃至曠野，諸鬼神等，請來集此，我今悲愍，普施汝食。」　又此鬼神已受降伏，密放乃以之為消除惡獸、水火、刀兵等障難，及鎮護國土與眾生之善神。日本台密頗重視此尊，每於修鎮護國家之祕法時以之為主尊，稱為大元帥明王，其修法稱為大元帥法。〔金光明最勝王經卷九、觀佛三昧海經卷二、大唐西域記卷七〕


meanings:
(văn) Ánh mặt trời (ban mai): 晨曦 Ánh bình minh.


meanings:
① Ðồng lông 曈曨 mặt trời mới mọc (mờ sáng). ||② Mông lông 曚曨 mù mịt, lúc mặt trời chưa mọc.


meanings:
① Lờ mờ, không rõ ràng: 對於往事她僅有曚曨的記憶 Nàng chỉ nhớ mơ hồ những việc đã qua. Xem 曈, 曚; ② Sáng chói, sáng ngời.


meanings:
(văn) Trước, trước kia, trước đây, xưa: 曩時 Thời xưa; 曩者 Ngày xưa; 曩日 Ngày trước; 寡人曩不知子，今知矣 Trước đây quả nhân không hiểu ông, nay thì đã hiểu rồi (Hàn Phi tử); 曩與吾祖居者，今其室十無一焉 Trước kia những người cùng ở với ông tôi, nay mười nhà không còn được một (Liễu Tôn Nguyên: Bổ xà giả thuyết). 【曩者】nãng giả [năngzhâ] Như 曩 [năng]: 莊公曰：曩者叔牙慾立慶父，奈何？ Trang công nói: Trước đây Bão Thúc Nha muốn lập Khánh Phụ lên ngôi, làm thế nào? (Sử kí: Lỗ Chu công thế gia).


meanings:
① Phơi (nắng), phơi phóng: 曬衣服 Phơi quần áo; 曬太陽 Phơi nắng, tắm nắng, sưởi nắng; ② Nắng: 這裡曬得慌 Chỗ này nắng quá.


meanings:
(văn) ① Nói: 孔子曰 Khổng Tử nói...; ② Gọi là, là (thường dùng kèm với một số động từ như 謂，名，命，稱…): 名之曰農民學校 Đặt tên là trường nông dân; 謂其臺曰靈臺 Gọi cái đài của mình là Linh đài (Mạnh tử); 名之曰幽厲 Gọi kẻ đó là U, Lệ (Mạnh tử); 君命太子曰仇 Nhà vua gọi thái tử là Cừu (Tả truyện); 一曰水，二曰火 Một là nước, hai là lửa... (Thượng thư); 先帝稱之曰能 Tiên đế khen ông ta là có tài năng (Gia Cát Lượng: Xuất sư biểu); ③ Rằng: 宰我對曰… Tế Ngã đáp rằng... (Luận ngữ); ④ Trợ từ đầu câu: 我送舅氏，曰至渭陽 Ta đưa ông cậu, đi đến Vị Dương (Thi Kinh); ⑤ Trợ từ ở giữa câu: 我東曰歸 Ta đi về đông (Thi Kinh).


meanings:
① Cong, lẽ không được thẳng cứng gọi là khúc. ||② Ủy khúc, chỗ cong queo chật hẹp, như hương khúc 鄉曲 chỗ làng xóm nhỏ hẹp, tâm khúc 心曲 cái chất chứa ở trong lòng (khúc lòng). ||③ Uyển chuyển, như khúc vi chi thuyết 曲為之說 uyển chuyển nói hộ. ||④ Khúc nhạc. ||⑤ Chỗ bẻ cong, như hà khúc 河曲 chỗ khúc sông uốn cong. ||⑥ Việc nhỏ, thiên một bên.


meanings:
① Cong: 彎腰曲背 Cong lưng; ② Chỗ ngoặt, chỗ uốn cong: 河曲 Chỗ ngoặt sông; ③ Không có lí: 理曲 Đuối lí, trái lẽ; ④ Uyển chuyển: 曲爲之說 Uyển chuyển nói giúp; ⑤ (văn) Cục bộ, bất toàn; ⑥ Chỗ chật hẹp, chỗ ngoắt ngoéo, nơi hẻo lánh, khúc: 鄉曲 Nơi hẻo lánh; ⑦ Men (các loại men cám, mốc tương v.v.); ⑧ [Qu] (Họ) Khúc. Xem 曲 [qư].


meanings:
① Bài hát: 與君歌一曲 Cùng anh hát một bài (Lí Bạch: Tương tiến tửu). Cv. 曲子, hoặc 曲兒; ② Nhạc, khúc nhạc: 作曲 Soạn nhạc; 合奏曲 Nhạc hoà tấu; 譜曲 Phổ nhạc. Xem 曲 [qu].


meanings:
Giường mây khúc lục. ① Kiểu ghế dựa dài của nhà chùa, vì ghế chạm khắc có dáng hình cong queo nên gọi là Khúc lục. 2. Loại giường tre mây, chỗ tựa được uốn cong. Tiết Hộ Quốc Thủ Trừng Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »諸 方 老 宿、 盡 在 曲 彔 木 牀 上 爲 人、 及 有 人 問 著 祖 師 西 來 意、 未 曾 有 一 人 當 頭 道 著。 – Sư thượng đường nói: Bậc Trưởng lão ở các nơi đều vì mọi người mà ngồi trên ghế dựa. Chỉ có người hỏi ý Tổ sư từ Ấn Độ sang, mà chưa từng thấy vị nào dám đối diện đáp câu hỏi ấy«.


meanings:
Còn gọi: Khúc mộc thiền sàng. Nguyên chỉ cho việc ngồi yên trên chiếc ghế các vị tăng thường dùng, sau chỉ cho nghĩa ngồi chức Trụ trì để chỉ đạo, giáo hoá đại chúng. Tổ Đình Sự Uyển q. 3, Tuyết Đậu Tổ Anh tập q. thượng (Vạn Tục 113, 33 hạ) ghi: »韶 陽 雲 門 大 師 云： 諸 方 老 禿 奴、 曲 木 禪 床 上 坐、 求 名 求 利、 問 佛 答 佛、 問 祖 答 祖、 痾 屎 送 尿 也、 三 家 村 裏 老 婆 傳 口 令 相 似 、 識 甚 麼 好 惡？ – Đại sư Vân Môn ở Thiều Dương nói: Các lão trọc ở các nơi làm Trụ trì giáo hoá mọi người, cầu danh cầu lợi, hỏi Phật đáp Phật, hỏi Tổ đáp Tổ, đi tiêu đi tiểu, giống như bà già dốt lại nhiều chuyện, biết cái gì tốt xấu?«.


meanings:
Ý nói (giảng thuyết đạo pháp) chỉ là phương tiện tiếp dẫn hạng căn khí trung hạ. Thung Dung Am Lục q. 1 ghi: »閉 門 打 睡、 接 上 上 機。 頋 鑒 頻 申、 曲 爲 中 下。 – Đóng cửa ngủ say là tiếp cơ thượng thượng; sử dụng ngữ cú để chỉ bày (như cố giám) là phương tiện tiếp dẫn hạng căn khí trung hạ«.


meanings:
叢書名，共十二册。我國近世著名之藏密行者──陳健民著。所收爲陳氏一生著、譯之總集。幷包含與陳氏有關之他人著述若干種。由于作者爲一苦修藏密數十年且兼研教理之密教行者。因此，其所著述亦以西藏密教方面爲主，而兼及于其他各系佛教。<#>作者之著述集，原于1975年由紐約沈家楨氏所倡印，名爲《曲肱齋叢書》。此書一出，即在臺灣造成轟動，未幾即告絕版。後由彌勒出版社再度印行，幷增補若干新資料而收入《現代佛學大系》（藍吉富編）中。之後，文殊印經會等機構又再度印行數次，且亦增補不少資料。<#>依文殊版所載，全書之總目，略如下列︰<#>第一册︰曲肱齋全集序（林鈺堂）、曲肱齋全書集刊序（沈家楨）、曲肱齋反省錄、曲肱齋贊頌集、曲肱齋文初集、曲肱齋近譬集、曲肱齋尺牘、曲肱齋短笛集（上）。<#>第二册︰曲肱齋短笛集（下）、曲肱齋塔鬘集、禪海塔燈、大手印教授抉微。<#>第三册︰密宗灌頂論、曲肱齋文二集、曲肱齋護摩儀軌集、中黃督脊辨、曲肱齋知恩集。<#>第四册︰曲肱齋文三集、曲肱齋韵文雜藝剩稿、曲肱齋華嚴五論集、曲肱齋文四集、一九八二年以來所作絕句選錄。<#>第五册︰瑪幾腦准祖師略傳及其施身法等教授、曲肱齋光明法藏、曲肱齋推恩集、紅白觀音儀軌陳氏注解（林鈺堂、關忠中譯）、綠度母修法（孫一中譯）、如何獻龍王寶瓶、禮供北斗七星簡軌（增訂本）、三身頗哇、馮大阿闍梨金胎兩部手澤（附錄）。<#>第六册︰漢譯佛法精要原理實修之體系表（林鈺堂編譯）、陳老居士法界大定教授匯總（增訂本，林鈺堂編譯）、沐恩錄（林鈺堂編輯）、依體系表次第詳列之重要參考書目（附錄，林鈺堂）。<#>第七册︰花岩處士詩稿近纂（共三册）、太浩雪嶺湖畔短笛小集、曲肱齋龍王法句詩特集。<#>第八册︰淨土五經會通資料全集、死的學理（徐進夫中譯）、陳上師談夢、從道家的工夫談到密法的殊勝、佛法與科學、末世弘法正見要覽、在尸陀林中修行的功德（孫一中譯）、怎樣保持婚後之愛（李坤育中譯）、英文小册百本合刊序（孫一中譯）、西湖絕妙詩文選錄、卍萬字右旋查經報告書（林鈺堂）。<#>第九册︰恩海遙波集、事業手印教授抉微、理趣經·華嚴經·事印抉微比、曲肱齋短笛集之玉台類、曲肱齋全集回向頌（林鈺堂）、韋馱大將軍恩澤略志。<#>第十册︰BUDDHIST MEDITATION、DISCRI MINATIONS BETWEENBUDDHIST AND HINDU TANTRAS、HOW TO DEVELOP THE BODHICITTA。<#>第十一册︰A SYSTEMATIZED COL-LECTION OF CHENIAN BOOKLETS，VOLUM E Ⅰ,NOS. 1～62。<#>第十二册︰A SYSTEMATIZED COL-LECTION OF CHENIAN BOOKLETS，VOLUME Ⅱ,NOS. 63～100。<#>◎附︰藍吉富〈陳健民的著述及其宗教生涯〉（摘錄自《二十世紀的中日佛教》）<#>陳先生的著述，在治學態度方面，與一般學術界之研佛態度有顯著的不同。其主要特徵大抵有下列幾項︰<#>(一)修行與實踐是所有著述的思想核心<#>陳先生的所有著述，幾乎都與修行或佛法的實踐有關。他曾說他自己‘（在）因地欲師密（勒日巴）祖，道上欲法蓮（華生）師，果位欲齊（釋迦）文佛。’（《塔鬘集》序）。他在佛法上的研究，是從修行或實踐而來的研究，目標是爲了成佛，幷不是要成爲一個世間學術界的學者。以他的著作爲例︰《反省錄》是站在修行者的立場，在行、解及修行境界上的反省。《贊頌集》是以一位虔誠信徒的立場對佛、菩薩、護法的贊頌。其他有關淨土、密宗與禪宗的若干著作，也大多是爲了對治傳統修行者的若干弊病五蛈瘝z論上的若干問題而撰。可以這麽說︰修行與實踐是陳先生所有著作的思想核心。與修行、實踐無關的客觀學術研究，他是不重視的。<#>(二)研究態度與方法，都與現代學術界大異其趣<#>十九世紀以後，從歐洲逐漸蔓延到美洲、日本以迄我國的新式佛學研究，是站在人本主義立場，以價值中立的態度爲佛教的歷史角色作一詮釋、厘清的學術工作。其與傳統佛教界之以信仰態度研究者，有本質上的不同。新式的佛學研究，重點在求真。對于傳說、神話、與信史之間必須作嚴格的辨別。對經典本身的記載，也只能作批判性的信受。這種新式的、求真的、批判的態度與方法，恰與陳先生的信仰式研究態度相反。陳先生的立場與研究法，猶如古代佛教界的祖師或論師。他不只以經典之所說爲依據，而且，對有關古代祖師大德的某些神話式的傳說，也往往深信不疑。甚至于對禪定境界，夢中境界都甚爲重視，且常取之爲立論的依據或以之爲著書立說的主要動機。因此，他的著述，都是佛教內部的信仰式研究。其學說之于佛教，就像西洋神學理論之于基督宗教；其地位之于佛教，就像神學家在基督宗教之中的地位一般，是宗教意義大于學術意義的。<#>(三)堅持本身之所信，對世俗的忌諱毫不在意<#>在這方面的事例，顯現在陳先生對于密教事業手印的宣揚上。事業手印是藏密之中男女雙修的修行法。雖然這種修行法在實踐時有嚴格的規定，但是由于容易與世俗的性行爲混淆，因此歷來頗爲顯教佛徒所詬病，即使藏密行者之中（如格魯派）也有不加認同者。<#>對于事業手印的修行價值，陳先生是相當肯定的。他不只有《事業手印教授抉微》的相關論述，而且還移譯在這方面的西藏古典名著《恩海遙波集》。幷且在其《短笛集》（未删本）中，還將其實修經驗以詩歌方式表達出來，甚至于有一次在臺北（僑光堂）的演講時，還毫不忌諱地當衆說出此種修法的部份過程。幸虧當時的翻譯者（葉曼居士）稍作掩飾，否則其必引起聽衆的驚訝，是可想而知的。<#>上述三點，是筆者從陳先生著述所看到的幾項特質。綜合這些特質，可以明顯的看出，陳先生是一個典型的修行者。他的著述，也正是一位修行者對佛法的體會與反省。他與那些不信佛教的研究者，是不能放在同一層次來衡量的。<#>在這種理解下，陳先生的研究成績不能用現代的學術尺寸來批判。他的研究，是在佛教的信仰傳統下所作的研究。對于他的研究成績，也應該從這方面來衡量。依筆者所見，陳先生在佛學上的研究成果，可歸屬爲下列幾類︰<#>(一)西藏密教方面<#>陳先生的著述與修行，核心內容是西藏密教。因此，在這方面的成果也最大。對于藏密理論的整理方面，他對大手印、大圓滿、事業手印、護摩儀軌，及各種藏密修行法，他都有深入的探討與發揮。對于藏密之宗教精神的提升、修行方法的合理化、傳統修法之缺陷的矯正或彌補，以及藏密精義的抉發等方面，他都有相當程度的成績。因此，即使把陳先生視爲西藏人，那麽，他的歷史地位也足以與西藏佛教史上之歷代祖師分庭抗禮。<#>不過，由于陳先生的著作是用中文寫出，因此，就流通的實際影響來看，他對能使用中文的佛教徒的影響，無疑的，當較不能使用中文的藏族佛徒爲大。無論就質或就量來看，他的著述都是有史以來將藏族佛教傳給漢地佛教界之最具影響力的作品。中文佛教界，要能較全面地把握西藏密教的實質內涵，應該是從陳先生的著作開始的。<#>(二)修行方法方面<#>由于陳先生對修行的特別重視，因此，他對修行方法的整理與宣揚，也有相當卓越的成績。除了大力宣揚藏密修行法之外，他還有不少精闢的作品與修行有關。他的《佛教禪定》是當代中國人在禪定方面罕見其匹的系統性著述。他的《漢譯佛法精要原理實修之體系表》及其講解，對顯密佛法的修行方法也有親切、深入的剖析。此外，像《禪海塔燈》、《法界大定教授匯總》等書，以及〈佛教徒何時開始習定〉、〈閉關細談〉等文，不只內含精闢的看法，而且也融彙有甚多其個人的修行經驗。在二十世紀的今天，居然還有這樣深入、親切的修行作品，確實是至爲難得的。<#>(三)對傳統佛教的批判方面<#>由于陳先生一生數十年的閉關、研究，及弘法生涯，使他對佛法之圓滿境界有深入的體會，同時也使他發現了甚多傳統佛教界的弊。基于一個佛教行者對佛教發展的關懷，乃使他在指出佛法的圓滿境界之外，也有意抉發傳統佛教的積弊。他對于傳統佛教的若干批判，便是在于這種心境下的作品。<#>在陳先生的著述裏，《禪海塔燈》的著述動機是要對治傳統禪宗行者的狂妄。《密宗灌頂論》是要對治密宗行者的冒濫。《華嚴宗五論集》也評及賢首法藏與圭峰宗密的若干看法。此外，對于格魯派祖師宗喀巴的《菩提道次第廣論》與《密宗道次第廣論》也有若干不同的見解，對傳統佛教界的‘帶業往生’理論也有相反的意見。至于對傳統顯密佛教的其他各種不同看法及批判，也經常出現在陳先生的著述之中。<#>對于陳先生的這些批判，我們固然無法貿然即以之爲確當不移。但是，透過這些批判，其必較能凸顯傳統佛教之若干特質，則是無疑的。陳先生的這些獨特看法，不論是對佛教史的研究者，或佛教信徒而言，應該都有啓發作用的。<#>


meanings:
An incorrect opinion or view. A biased or prejudiced argument


meanings:
Còn gọi: Khúc thuận nhân tình. Ý nói tạm thời tùy thuận người đến hỏi pháp (mà giảng nói thiền pháp cho họ nghe). Thuận theo nhân tình. Lâm Tế ngữ lục ghi: »府 主 王 常 侍。 與 諸 官 請 師 升 座。 師 上 堂 云。 山 僧 今 日 事 不 獲 已。 曲 順 人 情 方 登 此 座。 若 約 祖 宗 門 下。 稱 揚 大 事。 直 是 開 口 不 得。 無 爾 措 足 處。 – Tri phủ Vương Thường Thị cùng các quan thỉnh sư thăng toà. Sư thượng đường bảo: Hôm nay, do sự bất đắc dĩ, Sơn tăng thuận theo nhân tình mới lên toà này. Nếu theo quy ước đệ tử Thiền tông khi hoằng dương đại sự, thực là mở miệng chẳng được, chẳng có chỗ để đặt chân«.


meanings:
① Dẫn, kéo, lôi; ② (văn) Kiệt lực, mệt. Xem 拽 [zhuai], [zhuài].


meanings:
① Ðổi, như canh trương 更張 đổi cách chủ trương, canh đoan 更端 đổi đầu mối khác, v.v. ||② Canh, một đêm chia làm năm canh. ||③ Thay, như canh bộc 更僕 đổi người khác thay mặt mình, nói nhiều lời quá gọi là canh bộc nan sổ 更僕難數. ||④ Trải, như thiếu canh bất sự 少更不事 nhỏ chẳng trải việc (ít tuổi chưa từng trải mấy). ||⑤ Ðền lại. ||⑥ Một âm là cánh. Lại thêm, như cánh thậm 更甚 thêm tệ.


meanings:
① Thay, đổi: 除舊更新 Bỏ cũ đổi mới; ② (văn) Luân phiên, tiếp theo nhau: 孔子居陳三歲，會晉，楚爭強，更伐陳 Khổng tử ở nước Trần ba năm, gặp lúc Tấn và Sở tranh giành thế lực, luân phiên nhau 1ánh Trần (Sử kí: Khổng tử thế gia). 【更…更】canh... canh [geng... geng] (văn) Luân phiên, lần lượt: 外國使更來更去 Các sứ giả ngoại quốc lần lượt qua lại (luân phiên qua lại) (Hán thư); 【更互】 canh hỗ [genghù] (văn) Luân phiên, lẫn nhau: 自靖康丙午歲，金狄亂華，盜賊官兵以至居民更互相食 Từ năm Bính ngọ niên hiệu Tĩnh Khang, người Kim gây loạn, từ đạo tặc quan binh cho tới thường dân đều ăn thịt lẫn nhau (Nam thôn xuyết canh lục); 【更相】 canh tương [gengxiang] (văn) Lẫn nhau; ③ (văn) Từng trải: 少不更事 Còn ít tuổi chưa từng trải việc đời; ④ (văn) Đền lại; ⑤ Canh: 三更半夜 Nửa đêm canh ba. Xem 更 [gèng].


meanings:
① Càng: 更好 Càng tốt hơn nữa; 更加 Càng, càng thêm; 更其 Càng, càng thêm; ② Lại, lại thêm: 更上一層樓 Lại lên một tầng gác nữa, (Ngb) vươn cao hơn, giành thành tích lớn hơn. Xem 更 [geng].


meanings:
Tính từ năm nay trở đi thì năm thứ tư gọi là canh hậu niên. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »前 年 去 年 也 恁 麼。 明 年 後 年 更 後 年 外 後 年 也 恁 麼。 – Năm kia, năm ngoái cũng như thế, năm sau, năm sau nữa, năm sau sau nữa, năm sau sau nữa nữa cũng như thế«.


meanings:
Còn gọi: Cải phục. Thay đổi giáo phái hoặc tông môn. Tông Môn Vũ Khố ghi: »筠 州 黃 蘗 泉 禪 師。 初 習 百 法 論。講 肆 有 聲。 更 衣 南 詢。 見 眞 淨 和 尚 於 洞 山。 – Thiền sư Hoàng Bá Tuyền ở Quân Châu ban đầu học tập Bách pháp luận, nổi tiếng về giảng nói Kinh Phật. Sau thay đổi giáo phái học hỏi phương Nam, yết kiến Hoà thượng Chân Tịnh ở Động Sơn«.


meanings:
① Gì. ||② Sao chẳng. ||③ Cùng nghĩa với chữ hạt 蝎.


meanings:
(văn) Ngăn trở (như 遏, bộ 辶): 如火烈烈，則莫我敢 曷 Như lửa cháy bừng bừng, không ai dám ngăn cấm ta (Thi Kinh: Thương tụng, Trường phát).


meanings:
(văn) ① Như 蝎, bộ 虫); ② Gì, nào (đặt trước danh từ): 懷哉，懷哉！曷月予還歸哉？ Nhớ thay, nhớ thay! Tháng nào ta mới được trở về? (Thi Kinh); ② Ai, người nào (dùng như đại từ nghi vấn): 藐藐孤女，曷依曷恃？ Cô gái bé bỏng yếu đuối kia, nhờ ai cậy ai? (Đào Uyên Minh: Tế Trình thị muội văn); ③ Cái gì, cái nào, gì: 王曰：縳者曷爲者也？ Nhà vua hỏi: Người bị trói kia làm gì thế? (Án tử Xuân thu); ④ Sao (để hỏi nguyên do): 蹈死不顧，亦曷故哉？ Đi đến chỗ chết mà không quay đầu lại, cũng là vì sao? (Trương Phổ: Ngũ nhân mộ bi kí).【曷若】hạt nhược [héruò] (văn) Sao bằng ...?; 【曷爲】hạt vị [héwèi] (văn) Vì sao?; ⑤ Lúc nào, chừng nào, bao giờ: 吾子其曷歸？ Ngài định chừng nào trở về (Tả truyện: Chiêu công nguyên niên).【曷其】hạt kì [héqí] (văn) Bao giờ, lúc nào: 曷其有極？ Bao giờ mới dứt? (Thi Kinh); ⑥ Há, làm sao (biểu thị ý phản vấn, tương đương với 豈, bộ 豆): 曷若是而可以持國乎？ Làm sao như thế mà có thể giữ được nước? (Tuân tử); ⑦ Sao chẳng (dùng như 盍, bộ 皿, hoặc tương đương với 何不): 中心好之，曷不食之？ Trong lòng ưa nó, sao chẳng ăn nó? (Thi Kinh).


meanings:
① Sách. ||② Ghi chép, viết. ||③ Thư tín, như thướng thư 上書 dâng thơ. ||④ Chữ, như thư pháp 書法 phép viết chữ, biết tinh tường các lối chữ gọi là thư gia 書家. ||⑤ Kinh thư, gọi tắt tên kinh Thượng thư.


meanings:
Sách: 買幾本書 Mua mấy quyển sách; ② Thư: 家書 Thư nhà; 上書 Viết thư trình lên; ③ Văn kiện, giấy tờ, giấy, đơn: 證明書 Chứng minh thư, giấy chứng nhận; 申請書 Đơn xin; ④ Viết: 書寫 Viết; ⑤ Chữ, kiểu chữ: 楷書 Kiểu chữ khải; ⑥ Kinh Thư (nói tắt).


meanings:
Còn gọi: Thư trạng, kí thất, Ngoại sử, Ngoại ký. Chức vụ phụ trách việc giao nhận, ghi chép và quản lí công văn, giấy tờ. Đây là 1 trong 6 vị Đầu thủ của một tự viện Thiền tông. Cổ Thanh Quy gọi chức vụ này là Thư trạng. Về sau, trong thiền môn mới mượn từ Thư kí của triều đình Trung Quốc để dùng. Vốn là tên gọi người ghi chép sổ sách của quân đội thuộc phủ Nguyên nhung, chứ không phải do Thiền sư Bách Trượng đặt ra. Như ngài Huệ Nam làm Thư kí dưới hội của thiền sư Hiền ở chùa Phúc Nghiêm. Truyền Đăng q. 8 ghi: »慈 明 笑 曰： 書 記 已 領 徒 游 方 名 聞 叢 林。 借 有 疑 不 以 喪 陋 鄙 棄 坐 而 商 略 顧 不 可 哉 呼。 – Từ Minh cười nói rằng: Thư kí đã lãnh đồ chúng du phương nổi tiếng khắp tùng lâm. Giả sử có nghi thì hãy bỏ chỗ hẹp hòi của mình, ngồi lại mà thương lượng, ta đâu thể chẳng chiếu cố đến ông«.


meanings:
① Bên nguyên bên bị, nay thông dụng chữ lưỡng tạo 兩造. ||② Ðối, người đối địch với mình, như phân tào xạ phúc 分曹射覆 chia đôi cánh bắn lại. ||③ Lũ, bọn, như nhĩ tào 爾曹 lũ mày, chúng mày, chúng mày, ngã tào 我曹 bọn ta. ||④ Nha quan, phân chức làm việc gọi là tào, như bộ tào 部曹 các bộ quan. ||⑤ Nước Tào.


meanings:
(văn) ① Bọn, lớp, lứa: 吾曹 Lớp người chúng tôi (ta), bọn chúng ta; 汝曹 Bọn các anh, chúng bây; ② Bầy: 禽獸駭兮亡其曹 Chim muông sợ hãi hề lạc bầy tan chạy (Sở từ); ③ Đôi, cặp, nhóm (trong trò chơi): 分曹并進 Chia nhóm cùng tiến lên (Tống Ngọc: Chiêu hồn); ④ Quan thự chia ngành làm việc thời xưa, nha quan: 坐曹治事 Ngồi ở nha quan xử lí công việc (Hán thư); ⑤ [Cáo] Nước Tào (một nước chư hầu thời nhà Chu, nay thuộc huyện Định Đào, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ⑥ [Cáo] (Họ) Tào.


meanings:
4617（1932～ ）出生於香港。原籍廣東番禺。先後畢業於香港新亞書院歷史系、新亞研究所，及香港中文大學研究院。專攻佛教史學、東南亞與中國之關係史。曾任新加坡南洋大學講師，講授中國史、佛教史、史學方法等課程。民國六十八年（1979），赴澳洲坎培拉國立大學南亞及佛教研究系深造，從學於狄雍教授（Prof. J.W. de Jong），並修讀博士學位。著述甚勤，有論中國佛教譯場之譯經方式與程序、中國佛教史傳與目錄源出律學沙門之探討、譯經史事雜考、論佛祖統紀對紀傳體裁的運用等篇。


meanings:
Núi nằm cách huyện Nghi Hoàng, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc chừng 20km về phía bắc. Xưa gọi »Hà Ngọc Sơn«, »Mai Sơn«. Vào cuối đời Đường, Bản Tịch trụ tích núi này; bởi Lục Tổ Huệ Năng ở Tào Khê nên đổi tên núi là »Tào Sơn«, là đạo tràng nổi tiếng của tông Tào Động.


vietnamese:
tào sơn ngũ vị quân thần đồ tụng tinh tự <pqđtđ>


meanings:
Trình bày hệ thống thiền pháp của tông Tào Động cũng là phương pháp đặc thù của tông này dùng để tiếp dẫn người học. X. Mục từ »Ngũ vị quân thần«. Pháp Diễn ngữ lục ghi: »師 上 堂 云。 臨 濟 入 門 便 喝。 是 甚 碗 鳴 聲。 德 山 入 門 便 棒。 抝 曲 作 直。 雲 門 三 句。 曹 洞 五 位。 大 開 眼 了 作 夢。 何 故 如 此。 國 清 才 子 貴。 家 富 小 兒 嬌。 – Sư thượng đường nói: Vào cửa Lâm Tế liền bị hét là bàn luận ầm ĩ. Vào cửa Đức Sơn liền bị đánh là bày vẽ lắm việc. Vân Môn tam cú, Tào Động ngũ vị cũng là mở to mắt mà nằm mộng! Vì sao như thế? Đất nước thanh bình thì hạng tài tử được quý trọng, nhà giàu có thì con nít được nuông chìu«.


meanings:
Tông phong của Tào Động kín đáo mà cẩn thận khi tiếp hoá người học, giống như bác nông phu cặm cụi cày cấy trên ruộng đất của mình.


meanings:
曹洞宗是中國佛教中禪宗五家之一。由于此宗的開創者良價和他的弟子本寂先後在江西高安縣的洞山、吉水縣的曹山，舉揚一家的宗風，後世就稱它爲曹洞宗（一說曹洞的曹是指洞山上承曹溪而言）。良價（807～869），是禪宗六祖慧能下第六代，會稽諸暨（今浙江諸暨縣）人，從五泄靈默（馬祖弟子，747～818）披剃，受戒後，往諸方參學，首謁南泉普願，次參潙山靈祐，最後到湖南灃陵攸縣參雲岩曇晟（782～841），因問‘無情說法什麽人得聞’有所領會。臨別時又問曇晟說︰‘和尚百年後，有人問“還貌（一作邈）得師真否？”如何只對？’曇晟良久說︰‘只這是。’良價還是有些懷疑，後因過水看見水裏的影子，遂悟前旨，後在洞山廣闡玄化。良價曾在泐潭尋繹大藏，編纂有《大乘經要》一卷（已佚）。此外撰有《寶鏡三昧歌》、《玄中銘》、《新豐吟》、《綱要偈》、《五位君臣頌》、《五位顯訣》等偈頌。關于他的言行，有《瑞州洞山良價禪師語錄》及《筠州洞山悟本禪師語錄》各一卷。法嗣有雲居道膺、曹山本寂等二十六人。<#>曹洞宗的思想淵源，可上溯到石頭希遷，是‘即事而真’的見解，從個別（事）上顯現出全體（理）來指導踐行的。希遷讀《肇論》的‘會萬物爲己者其惟聖人乎’一句而有會于心，寫成一篇《參同契》，說明理事參同回互，每一門都有一切境界在。這樣看一切事相，自能圓轉無礙，而人的行爲也可以隨緣出沒了，希遷傳藥山惟儼，儼傳雲岩曇晟，晟更提出‘寶鏡三昧’的法門。意謂人觀萬象，應該和面臨寶鏡一般。鏡裏的影子正是鏡外形貌的顯現，所謂‘渠（影）正是汝（形）’，從而說明了‘由事相上能顯出理體’的境界。以後五位功勛，偏正回互等思想皆導源于此，實爲曹洞宗密傳之的旨。良價嗣法曇晟，由涉水睹影而大悟‘渠正是汝’之旨，常說‘只遮（這）個是’。曹山本寂也跟著說‘即相即真’。都是說明這個道理的。<#>良價在所撰《玄中銘》中說︰‘森羅萬象，古佛家風。’又說︰‘坐臥經行，莫非玄路。’他爲廣接上、中、下三根，因勢利導，從事理各別交涉的關係上建立種種五位的說法來接引、勘驗學者。曹洞宗所說五位，有正偏、功勛、君臣、王子等四種，其中正偏五位、功勛五位都是良價的創說。正偏五位顯示理事的回互，是五位說的基本。良價《五位君臣頌》雲︰<#>‘正中偏︰三更初夜月明前，莫怪相逢不相識，隱隱猶懷舊日嫌（一作妍）。偏中正︰失曉老婆逢古鏡，分明覿面別無真，休更迷頭猶認影。正中來︰無中有路隔塵埃，但能不觸當今諱，也勝前朝斷舌才。偏中至︰兩刃交鋒不須避，好手猶如火裏蓮，宛然自有沖天志。兼中到︰不落有無誰敢和，人人盡欲出常流，折合還歸炭裏坐。’<#>依本寂的解釋，正是體、是空、是理；偏是用、是色、是事。正中偏是背理就事，從體起用；偏中正是舍事入理，攝用歸體；兼是正偏兼帶，理事混融，內外和合，非染非淨，非正非偏。<#>功勛五位是向、奉、功、共功、功功五位，用以判斷修證的淺深。有人問︰‘如何是向？’答雲︰‘吃飯作麽生？’‘如何是奉？’曰︰‘背時作麽生？’‘如何是功？’曰︰‘放下鐝頭時作麽生？’‘如何是共功？’曰︰‘不得色。’‘如何是功功？’曰︰‘不共。’這樣就愈運用得細緻，而接引學人也顯得穩順綿密了。<#>當本寂向良價辭行時，良價傳以《寶鏡三昧》，幷說︰‘末法時代，人多幹慧。若要辨驗真僞，有三種滲漏︰一曰見滲漏，謂機不離位，墮在毒海；二曰情滲漏，謂滯在向背，見處偏枯；三曰語滲漏，謂究妙失宗，機昧終始。學者濁智流轉不出此三種。’這也說明他辨別來機的綿密功行。又洞山常常教人‘行鳥道’。人問︰‘如何是鳥道？’曰︰‘不逢一人。’問︰‘如何行？’曰︰‘直須足下無私。’問︰‘莫便是本來面目？’曰︰‘汝何顛倒？’問︰‘學人甚麽顛倒？’曰︰‘認奴作郎。’問︰‘然則如何是本來面目？’曰︰‘不行鳥道。’這也是曹洞宗應機接物的特色之一。<#>本寂（840～901），泉州莆田（今福建莆田縣）人，十九歲出家，往高安參良價。良價問他叫什麽名字？本寂回答說︰‘本寂。’良價說︰‘向上更道！’本寂說︰‘不道。’良價說︰‘爲什麽不道？’本寂說︰‘不名本寂。’良價很器重他。自此入室，秘密印證他的悟解。盤桓數年，欲辭去。良價問他什麽處去？本寂說︰‘不變異處去。’良價說︰‘不變異處豈有去耶？’本寂說︰‘去亦不變異。’他往曹溪禮慧能塔，回到吉水（今江西臨川縣），大衆請他開法。本寂追念慧能的道風，便把吉水山改名爲曹山，後又住荷玉山。有僧問︰‘于相何真？’本寂說︰‘即相即真。’又有僧問︰‘幻本何真？’本寂說︰‘幻本元真。’又問︰‘當幻何顯？’本寂說︰‘即幻即顯。’這是他爲啓發上機而說的道理。他曾注《寒山子詩》，文辭遒麗，盛行于世。有《撫州曹山元證禪師語錄》一卷、《撫州曹山本寂禪師語錄》二卷。法嗣有曹山慧霞、鹿門處真等十四人。本寂傳受良價的五位銓量，深明要旨，撰《解釋洞山五位顯訣》等，振作洞上家風。<#>洞山良價的宗風，到曹山本寂而大振。但此宗雖稱爲曹洞，而曹山的法系四傳以後就斷絕，只靠洞山法嗣雲居道膺一脉，得以綿延。道膺（835？～902），幽州玉田（今河北玉田縣）人，出家後，初學習聲聞律儀，後往翠微山參無學（丹霞弟子），繼到洞山參良價，領會洞上的宗旨。良價印可說︰‘此子以後千人萬人把不住。’後來在雲居山開法，徒衆多到一千五百人。新羅·利嚴（870～936）曾嗣法于道膺，歸國後在須彌山建廣照寺，創須彌山派，爲海東禪門九山之殿（此外，高麗·慶甫，869～948，從疏山匡仁受曹洞禪，亦歸國弘傳）。<#>雲居道膺遞傳同安（院名）道丕、同安觀志、梁山緣觀、太陽警玄（943～1027）。警玄晚年和浮山法遠（？～1067）很相契，而法遠已嗣臨濟宗葉縣歸省（首山省念的法嗣），警玄于是作了一首偈連同皮履一雙、布直裰一件交與法遠，托其代求法器，傳續洞上宗風。警玄寂後二十餘年，投子義青（1032～1083）游方到浮山，參法遠，體究三年，豁然大悟，又辛勤服侍三年。法遠時常舉示洞下的宗旨，悉皆妙契。于是法遠即將警玄的皮履、布直裰交付他，令嗣傳警玄的宗風。義青的法嗣有芙蓉道楷等九人。道楷住在汴京十方淨因禪院及天寧寺等，後來在芙蓉湖畔結庵接化學人，其下有丹霞子淳（？～1119）、鹿門自覺等。子淳下有天童正覺及長蘆清了等九人，洞宗至此又大盛。<#>正覺（1089～1157），隰州（今山西隰縣）人，幼年出家，十八歲時到諸方參學。首先往汝州的香山謁枯木法成。宣和六年（1124）繼承子淳的法席。平生曆主泗州的普照寺、舒州的太平寺、江州圓通寺、能仁寺、安定長蘆寺、明州天童寺、杭州靈隱寺等。其中住持天童的時間最長，前後差不多三十年。有《宏智禪師廣錄》九卷行世，法嗣有雪竇嗣宗等十四人。<#>正覺認爲心是諸佛的本覺、衆生的妙靈，只因疑礙昏翳，自作障隔。如能靜坐默究，淨治揩磨，把所有的妄緣幻習去掉，不被一切包裹，清白圓明，便能事事無礙。正覺正是根據這種思想，唱導和大慧宗杲的‘看話禪’相對立的‘默照禪’。<#>清了（1091～1152），號真歇，左綿安昌人，出家後參子淳，契悟。既而辭別子淳游五台，入汴京，訪謁禪講名席。又南游真州（今江蘇儀征縣）到長蘆山，謁祖照道和。宣和五年（1123），繼承道和的法席，學者達千七百人。其後曆主四明的補陀、台州的天封、福州的雪峰、明州的育王、溫州的龍翔、杭州的徑山、皋寧的崇先等寺。關于他的言行，有《真歇清了禪師語錄》二卷。法嗣有天童宗玨等十三人。清了作有《華嚴無盡燈記》，融華嚴家的思想入禪。又作有《淨土集》，說‘功高易進，念佛爲先。’幷主張‘直將阿彌陀佛四字作個話頭，二六時中自晨朝十念之頃，直下提撕。’有融會禪、淨、教各宗思想的傾向。<#>天童正覺下，沒有杰出的宗師，數傳之後，法脉不明。長蘆清了下，經過天童宗玨、雪竇智鑒兩傳至天童如淨（1163～1228）。他是明州葦江人，出家後，勤習經論，十九歲時，到諸方參學，登雪竇山，參智鑒，經過幾次激發，豁然有省。後來浪迹江湖二十餘年，嘉定三年（1210）受請住持建康清凉寺，既而移住台州瑞岩淨土禪寺，臨安淨慈禪寺，又轉明州定海縣瑞岩寺，後又再住淨慈。寶慶元年（1225）移住天童。關于他的機緣語句，有《如淨和尚語錄》二卷、《天童山景德寺如淨禪師續語錄》一卷。法嗣有鹿門自覺、雪庵從瑾、永平道元三人。<#>道元，日本京都人，如淨付以道楷傳持的袈裟、《寶鏡三昧》、《五位顯訣》及自贊頂相。道元回國後，開立日本的曹洞宗，迄今不衰。如淨對于行持，偏重打坐。他說參禪是身心脫落，只要打坐，離五欲、除五蓋，便是和佛祖相見的時節，不用燒香、禮拜、念佛、修懺、看經。這是正覺默照禪的進一步的發展。<#>又鹿門自覺一系，經過青州一辨、大明寶、王山體、雪岩滿，五傳有萬松行秀。行秀（1166～1246），河內（今河南沁陽縣）人，十五歲時出家，後來行脚到磁州的大明寺，參雪岩滿，滿付以衣、偈。既而回到中都（金代稱今北京市爲中都），住萬壽寺。金章宗景仰他的道行，請入內廷，敷座說法。又命住持大都（即北京）仰山栖隱寺，更移住報恩、洪濟。金·正大七年（1230），重新住持萬壽，道化很盛。既而退居報恩從容庵，獨處幽室，作《從容庵錄》六卷，評唱天童正覺的《頌古》。又作《請益錄》二卷。此外有《祖燈錄》六十二卷、《釋氏新聞》、《鳴道集》、《辨宗說》、《心經風鳴》、《禪悅法喜集》等若干卷。又有淨土、洪濟、仰山、萬壽等語錄行世。法嗣有林泉從倫、千松明得、華嚴至溫、雪庭福裕四人，而傳承一宗法脉的是福裕一系。<#>福裕（1203～1275），太原文水（今山西文水縣）人，二十二歲時出家，後來到燕京參行秀，親炙十年，道譽日隆。于是往西京，住持少林寺，爲元帝室所禮重，世祖忽必烈即帝位，命總領釋教。<#>福裕下八世有宗鏡宗書（1500～1567），宗書的法嗣有廩山常忠（1514～1588）、少室常潤。曹洞宗的壽昌、雲門二支，即出此二人下。壽昌系以常忠的法嗣慧經在建昌府新城（今江西黎川縣）壽昌寺接化得名。慧經（1548～1618），號無明，撫州崇仁（今江西崇仁縣）人，二十一歲出家，往廩山依常忠。二十四歲，知有教外別傳之旨，切志參究，于是離廩山入峨峰，立誓不發明大事不下山。住了三年，因閱《傳燈錄》得悟，得常忠印可，爲之剃髪。<#>山居二十四年，應請住寶坊寺。四方衲子聞風而至。後來爲廣見聞，訪袾宏于雲栖，又入少林禮初祖塔，往京都謁達觀真可，又入五台參瑞峰廣通得受臨濟宗旨，但慧經唯以紹續洞宗自任。既而回住寶坊，開堂說法。萬曆三十八年（1610），應請住壽昌寺，接化甚盛。有《無明慧經禪師語錄》四卷。法嗣有大艤元來、永覺元賢等。他也倡導看話禪，說︰‘參學之士，道眼未明，但當看個話頭。’他又根據一般禪家的‘唯心淨土，自性彌陀’的旨趣，說︰‘念即佛，佛即念’，‘念佛心即淨土’。<#>元來（1575～1630），又名大艤，字無異，廬州舒城（今安徽舒城縣）人，十六歲出家，後來往謁慧經，受曹洞法門，爲首座，時年二十七歲。次年，應請到信州（今江西上饒縣境），不久遷到博山能仁寺，法事日隆。既而又到福州，爲鼓山涌泉寺的開山。後回博山，聲名更盛。明末，在吳、越、江、閩間，大闡宗風，學士大夫禮足求戒的前後不下數萬人。關于他的言行，有《無異元來禪師廣錄》三十五卷、《博山無異大師語錄集要》六卷。弟子有瀛山智訚等，是爲洞宗博山系。<#>元賢（1578～1657），字永覺，建陽（今福建建陽縣）人，初習儒家程、朱學說，後在山寺讀書，聽到有人誦《法華經》，感覺周、孔之外別有此一大事。遂往董岩參慧經，有得。到四十歲時弃家，往壽昌落發。有一天，他和慧經問答，身心豁然。嗣法後，應請主持福州鼓山涌泉寺，前後三十年，道望甚高，曹洞的綱宗于是大振。但他是先學臨濟，後學曹洞的。他在所撰《三玄考》的序言中說︰‘予三十年前學臨濟，三十年後學曹洞。自從胡亂後，始知法無異味。’所著有《洞上古轍》、《永覺■言》、《續■言》、《補燈錄》（補《五燈會元》之缺）、《繼燈錄》（叙述從宋到明四百餘年的傳燈相承）、《禪餘內外集》等書共二十餘種，凡八十餘卷。法嗣道霈將其生平語錄及部分著述輯爲《永覺元賢禪師廣錄》三十卷。<#>道霈（1615～1702），字爲霖，建寧建安（今福建建甌縣）人，十四歲出家，十八歲到諸方參學，于台、賢、性、相的旨趣得其綱領。後來到鼓山謁元賢，專事參究。元賢八十歲時，傳法給他，繼承法席，前後二十餘年。鼓山一時成爲東南一大法窟。道霈雖是洞下的宗匠，却極推崇天臺宗的智顗，自稱私淑比丘。他說︰‘入禪後專事參究，而諸教乘束之高閣；又十載，罷參後，再取當年所習教法讀之，方知原是自家祖翁田地，自是複加鑽研，首事華嚴，次事法華，……’可見他是宗、教融會的。<#>道霈爲清初釋門大著述家，著書二十餘種，有《秉拂語錄》二卷、《餐香錄》二卷（又作八卷）、《還山錄》四卷、《雲山法會錄》一卷（又作三卷）、《旅泊庵稿》四卷、《聖箭堂述古》一卷、《禪海十珍》一卷及《潙山警策指南》一卷等。元賢、道霈二代爲壽昌系極盛時期。道霈遞傳惟靜道安、恒濤大心、圓玉興五、象光法印、淡然法文、常敏法浚、遍照興隆，是爲洞宗福州鼓山寺系。<#>雲門系是以少室常潤傳大覺方念（號清凉），念傳圓澄在紹興雲門接化而得名。圓澄（1561～1626），號湛然，會稽（今浙江紹興市）人，幼年出家，後來專事參究，萬曆十九年（1591），方念到紹興，在止風塗（地名）說法，圓澄往謁，爲方念所印可，付以大法。自此聚徒說法，大唱曹洞家風。萬曆四十二年（1614），在紹興的廣孝寺開法，後主徑山萬壽禪寺、嘉興福城東塔寺、紹興雲門顯聖寺、天華寺，前後二十年，法席大振。著述有《宗門或問》、《概古錄》各一卷，又有《湛然圓澄禪師語錄》八卷行世。<#>他把一切法門攝歸一心，他說念佛是念此心，看教是辨此心，持咒是護此心，參禪是參此心；又說此心即定、慧，非心外別有所謂定、慧。幷在所撰《法華意語》一卷、《金剛三昧經注解》四卷、《楞嚴臆說》一卷等書中高唱一心法門。嗣法百丈明雪，雪傳破暗淨燈，燈傳古樵智先。淨燈主持焦山定慧寺三次，智先繼承他的法席，改披剃子孫制爲十方傳賢制，振興曹洞的宗風。其後著名的禪僧有敏修福毅、濟舟沈洮、月輝了禪、芥航大須等，是爲洞宗焦山定慧寺系。<#>禪宗五家中，潙仰、雲門、法眼三家，宋以後皆失傳，只有臨濟、曹洞二家幷存。然而曹洞的法脉遠不及臨濟之盛，有‘臨天下，曹一角’之說。特別是到了清代，只上述壽昌、雲門二支傳衍。然而慧經下元來一系很早就無從考核，元賢一系到太平天國軍興之後也一蹶不振，只圓澄下以江南諸寺僅焦山獲免于兵火，得以綿延迄于晚近。（黃懺華）<#>◎附一︰〈日本曹洞宗〉（摘譯自《佛教大事典》）<#>［兩祖·兩大本山］　日本曹洞宗爲日本禪宗三派之一，擁有兩位宗祖、兩處大本山。兩宗祖爲︰創立本宗宗旨之道元（高祖，又稱開祖），以及開創本宗宗團之瑩山紹瑾（太祖）。兩大本山即︰道元所創，位于福井縣之永平寺；與瑩山所創，位于橫濱市（原建于石川縣，西元1898年移至現址）之總持寺。<#>［經典·教義·本尊］　本宗幷無特定教典，然以《般若心經》、《大悲咒》、《觀音經》等經爲‘常用經典’，以《參同契》、《寶鏡三昧》爲‘語錄’，以《修證義》爲‘宗典’。本宗之宗風，有別于臨濟禪之‘參公案’，而純粹透過坐禪，以期衆生本具之真如佛性顯現。又，本宗雖以釋迦牟尼佛爲本尊，但所屬各寺則因各寺因緣，有置釋迦牟尼佛，或觀世音菩薩，或藥師如來爲本尊之不同情况。<#>［歷史與開展］　鐮倉時代，曹洞宗始由日僧道元自中國傳入日本。貞應二年（1223）道元入宋，繼承天童如淨之曹洞宗法脉。返回日本後，初住京都興聖寺，後于越前（福井縣）創建永平寺，專致于正傳佛法之提倡及繼承人之培訓。道元之後，經孤雲懷奘、徹通義介而至四世瑩山紹瑾。瑩山創設永光寺、總持寺。其門下有明峰素哲、峨山紹碩二杰，峨山門下有‘二十五哲’，曾分別于日本各地建立寺院，開展本宗教勢。本宗教團之發展期，始自南北朝以迄室町、安土時代。依據江戶時代延享年間（1744～1748）之調查，當時本宗之寺院數多達14,963座。江戶時代幕府制定新宗教政策，將全國各寺編入本寺與末寺之從屬關係，各寺均設檀家制度。另因幕府獎勵學問之政策，本宗宗學乃得以勃興。及至近代，由于明治政府推行現代化政策，准許僧侶食肉、娶妻、蓄發，僧風因此丕變。原以僧侶爲主之僧團，一變而成僧俗共行之教團。<#>［宗派與行事］　本宗之兩祖、兩大本山皆爲宗門信仰之歸趨。二祖三佛忌是每年宗門之重要節日。高祖、太祖之兩祖忌爲九月二十九日。三佛忌爲四月八日之‘降誕會’（浴佛節）、二月十五日之‘涅槃會’，與十二月八日之‘成道會’。<#>［現况］　今日之日本曹洞宗，包括兩大本山、一宗務廳及一萬四千餘座末寺。宗務廳設于東京都港區芝。設管長一人，由兩大本山之貫主輪流擔任，任期二年。管長下設宗務機關，負責宗門行政。據昭和六十二年（1987）文化廳出版之《宗教年鑒》所載，本宗寺院數爲14,686座，僧侶數爲16,900人，信徒人數爲6,933,800人。<#>此外，本宗設有駒澤、愛知學院、東北福祉三所‘宗立大學’，幷于東京、名古屋、仙台、山口設立宗立高中。北海道設置駒澤大學分校，另有短期大學、醫院之設立。宗務廳內開設出版部，每月對所屬寺院發行《曹洞宗報》，對信徒發行《禪の友》。各地所屬寺院，以及北美、法國、德國、義大利等海外地區常開辦‘參禪會’。各地婦女會也常舉辦咏唱會。<#>◎附二︰櫻井秀雄〈曹洞宗研究入門〉（摘錄自《佛教研究入門》）<#>六祖慧能門下，有青原行思（740寂）與南岳懷讓（744寂）兩個系統。在化導的方法上，各自發揮他們的獨特性。從唐末到宋代初期，形成了所謂五家七宗的宗團。也就是南岳下有潙仰宗、臨濟宗，于臨濟宗下又分黃龍派與楊岐派；另一方面，青原之下，分曹洞宗、雲門宗、法眼宗。<#>此處所說的曹洞宗，是承繼六祖慧能──青原行思──石頭希遷──藥山惟儼──雲岩曇晟的祖統，而依洞山良價（807～869）及其弟子曹山本寂（840～901）所居住的地名（洞山、曹山）所形成的一個宗派。<#>曹洞宗所以成爲一宗，起因于洞山良價的《寶鏡三昧歌》，繼承其法的曹山本寂加以體系化而形成所謂的五位思想。這種思想是在體認理念與思想，及平等與差別的相關性。在經由這種體認而闡明禪旨的教育方法中，他規定了師父對應學人的方法，加上其日常綿密的行持以及猶如枯木般的兀兀的坐禪（即枯木禪）等特殊的宗風，因而形成了曹洞一宗。<#>此外，臨濟宗系的禪門使用公案的話頭來接化禪人，一般稱之爲看話禪；而曹洞宗雖然不是不用公案，但主要是默默地實修坐禪，選擇照徹本源自性之道，勵志于佛道生活，故被稱爲默照禪。宋代的天童如淨，即是屬于此一法脉。<#>在日本，永平道元（1200～1253）以在比睿山參究天臺教學，一直不能獲得安心，于是渡宋謁見天童如淨；窮究禪旨之一大事後歸返日本，先是暫住于京都建仁寺，其後，于深草創立興盛寺，又在越前（福井縣）開創永平寺，努力宣揚宗風。其所著的《正法眼藏》等，是豐富日本精神史的佳作。又由于四代之後的瑩山紹瑾（1268～1325）在能登開創永光寺、總持寺，宗團遂有飛躍性的發展，直至今日。<#>曹洞宗學研究的目標與課題<#>對曹洞宗的探討，幷不是僅僅究明上面那幾點就已足够。而是應以俯瞰的方式來觀察曹洞禪的基層。若以圓錐形來表現的話，其最底邊是一般的宗教，中層是佛教與禪，頂點則是曹洞禪。依此探討所形成的觀點，才不致有‘見樹不見林’之弊。<#>因此，在曹洞禪的研究之中，應觀察它在佛教之中占有什麽樣的地位，可以透過︰平川彰著《インド·中國·日本佛教通史》（1977、春秋社）這類的概說書，來瞭解其中的禪或曹洞宗。<#>又若欲更縮小其範圍的話，則應先透過︰鐮田茂雄著《中國佛教史》（1978、岩波全書）鐮田茂雄編《中國佛教史辭典》（1981、東京堂出版）等書，來瞭解曹洞宗的興起與沿革。<#>此外，也有不少可以給我們幫助的參考文獻，例如︰字典、年表等，非常便于檢索。尤其︰駒澤大學辭典編纂所編《禪學大辭典》別卷共三册（1978、大修館書店）、駒澤大學圖書館編《新纂禪籍目錄》追補篇共二册（1962～1964、日本佛書刊行會），這些書是不可欠缺的基礎資料。<#>(一)歷史研究<#>若要瞭解佛教宗團的沿革，則歷史的研究是最基本的。但是，雖說是歷史性的研究，但在禪門中，重視師資──師父與弟子──之間，是如何體會佛法？如何傳持佛法？也就是他們注重嗣法──佛法的承續──的系統（有時候也稱此爲傳持法燈），因此，也有必要探究闡述其傳承的‘傳燈史’的正確與否。<#>由于‘傳燈史’是在顯示師資在宗教上所能契合的自內證。因此，從內容來看，它可說是禪的思想史。因此，我們必須探討兩者在密切的關連上，究竟展開了什麽樣的教說與教養──尤其在研究後者時，更要注意。<#>但是，不能忽視的是，‘曹洞宗’一語，系中國的五家七宗成立以後才有的名稱，不過，其根本思想仍是形成于以菩提達摩爲初祖的原始僧團中。在這種意義上，它與佛教的其他宗派是相通的。近年來，以絲路爲中心，尤其在敦煌發現了許多與禪宗有關的典籍，因而獲得了更深層的實證性。但仍然還有許多問題需要今後繼續地予以揭明。<#>又對于一般稱爲五燈錄的《景德傳燈錄》（1004年成立）、《天聖廣燈錄》（1029年成立）、《建中靖國續燈錄》（1101年成立）、《宗門聯燈會要》（1189年成立）、《嘉泰普燈錄》（1201年成立），以及其後的傳燈史料，也必須有更精細的研究。因爲如果傳燈史料的重點不是在于瞭解禪門先德的業績史實，而是在于透過其傳承之史實以便于參禪要的話，則爲了宗義的展開，在史實的究明上，必然會有所不足。<#>(二)宗義研究<#>禪的目的是在追求佛陀宗教自覺的體驗，因此，要表明從中國到日本的曹洞宗的宗義，必須依據達到這種體驗的人所留下的文獻（即法語、語錄）。<#>一般而言，禪的特色在于‘教外別傳、不立文字、直指人心、見性成佛’，它與體系性的教學探究不同，它不依文字或概念，而以究明自心，探究其本性作爲體會佛法之道；因此，雖有輕視文字表現的傾向，但實際上，却存在著許多語錄、法語。這是必須加以留意的。<#>如前文所述，被認爲是曹洞宗的起點的洞山良價與曹山本寂，各有《洞山錄》及《曹山錄》傳世；此二書中的五位思想，被認爲是曹洞禪的教義體系；到後世，因與儒教、道教相互混淆，其原意已有扭曲。　<#>所謂‘五位’，一般稱爲‘偏正五位’（正中偏、偏中正、正中來、偏中至、兼中到），這是以正（平等）與偏（差別）的關聯來談存在的實態；但由于這種思想是透過它與易學的重離卦的相似點所作的解釋，因此，其後變成了理論的游戲。<#>因此，日本曹洞禪的開祖──道元，認爲將五位當作機關（即教導的手段）而在形式上予以固定化之後，則會變成觀念的游戲，所以他巧妙地回避開來；但道元之後的一些禪師，仍然以此作爲接引求道者的手段。<#>其次，禪是宗教體驗的世界，而不是概念性的、理念性的，因此，當我們在表明自內證時，不能不依賴超論理性的詩文表像；也因此，唐代已完成的押韵形態的詩文與所謂的四六文從中國傳入日本，尤其傳于禪者之間，形成了五山文學，更透過此五山文學而産生許多語錄。在這種意義上，對語錄與法語的研究，除了可以探究禪的指導上的作略及其間的禪思想之外，同時，也可以把它當作一種文學作品。<#>又，曹洞宗使用公案的情形雖然遠較臨濟宗爲少，但它依然使用了中國所成立的《從容錄》等公案，也采用了顯示禪的境界的頌古（即詩文形態的表達方式），到後世，又有嘗試爲這些頌古作注解的‘抄物’問世。這些文獻的研究，不僅受到禪者注意，而且也成爲日本語學上的重要課題。<#>(三)儀軌研究<#>禪，不用說，是以佛教爲其基礎的宗教。因此，禪必然也伴隨著宗教儀式。佛教，無論任何宗派，都是以佛法僧三寶爲中心，但禪幷不重視向某一特定的佛祈願，或教法論理的體系化，而是較爲注重設立修行道場（叢林），構成宗教集團，在僧伽的組織中參學。因此，它所必要的是，清淨大海衆所依據的規則（即清規）之制定。如今，這些清規也變成了留存于中國與日本之間的許多文獻。<#>又在由印度傳入中國的戒律方面，禪者也立于其獨特的立場展開了禪戒；在儀軌上有所創造，有所改變。此外，寺院中伽藍的構造、運營的方法、僧侶修行形態的變遷等也能成爲研究的對象。<#>從以上幾點來看，在教義上有佛身觀（佛陀論）、心性（法性）論、坐禪（修證）論、因果論、時空論等衆多的研究課題；又在宗教實踐之上，有清規、講式、諷誦、梵唄、禪戒、服具等，極其廣泛的研究領域。<#>其次，從基本宗典的道元的《正法眼藏》（九十五卷）與《永平廣錄》（十卷）被熱烈研究的狀况，也可推知。道元的這兩本著作，不只受到宗團內部的重視，即使是人文、社會、自然科學等各個領域的學人也對它們甚爲注目，幷出版了汗牛充棟的研究著作。<#>(四)其他方面的研究<#>曹洞禪在以寺院爲中心而形成教團的過程中，是不能忽視成爲其背景的社會要求；如同佛教的其他宗派，在政治、經濟等外在條件的限制下，無論它是被收入體制中，或是自體制中脫離，它與體制都有關聯。<#>在以禪精神教化大衆的途徑上，曹洞宗所創造、發明的布教、傳道的方法──故事、法語、說教等文獻，是瞭解曹洞禪的信仰與安心如何展開的重要關鍵。<#>一般而言，宗教爲了土著化，勢必與當地的固有文化混融，在中國，禪宗與儒家、道教發生交涉；在日本，爲了達到‘曹洞土民’的大衆化，禪也必須與神道及民間信仰結合，因此，必須從民俗學的觀點去探討。<#>又，曹洞宗即使主要是以實際的禪坐去改變內在的人格，但它幷不是沒有導入佛教其他教派的教義；例如，它曾與信仰上幾乎是對立的淨土思想結合，形成了念佛禪。<#>近年來，科學研究的重點，在于對禪坐的體驗給予實際的究明，例如︰《Psychology of Zen》（I ＆ by Y. Akishige,1977. Ko-ma-zawa Univ.）此書是以實驗心理學的研究手法來研究禪坐；此外，由于重視師資宗教人格的交涉，有人也嘗試從教育理論與教育心理學的立場來研究禪。以上所指出的是曹洞宗學的各種領域。在此，所必須附加說明的是，無論選擇那一種研究，若無禪堂的實修經驗，研究是不可能作成的。<#>［參考資料］　郭朋《宋元佛教》；蔣維喬《中國佛教史》；李渺編《中國禪宗大全》；阿部肇一著·關世謙譯《中國禪宗史》；石井修道《宋代禪宗史の研究》；結城令聞編《日本佛教の宗派》；齋藤昭俊、成瀨良德編《日本佛教宗派事典》；忽滑穀快天《禪學思想史》。<#>


meanings:
Một trong »Ngũ gia« (Năm nhà) của Thiền tông Trung Quốc, thuộc hệ Thanh Nguyên. Người sáng lập là 2 thầy trò: Lương Giới (807-869) và Bản Tịch (840-901) sống vào đời Đường, do vì Lương Giới trụ Động Sơn thuộc Cao An, Giang Tây và Bản Tịch trụ Tào Sơn nên gọi là tông Tào Động. Có thuyết khác cho rằng chữ Tào trong Tào Động là ám chỉ Động Sơn nối tiếp dòng Thiền Tào Khê (chỗ ở của Lục Tổ Huệ Năng, cũng là pháp hiệu của Lục Tổ). Môn phong của tông này tế mật, ngôn hạnh tương ưng, tùy cơ mà lợi vật, dựa vào lời để độ người. Trong Thiền tông Ngũ gia tuy tông này chẳng phồn thạnh bằng tông Lâm Tế, nhưng pháp mạch liên tục không dứt cho đến ngày nay, so với 3 tông: Quy Ngưỡng, Vân Môn và Pháp Nhãn thì tông này kéo dài hơn. Pháp Nhãn ngữ lục q. thượng ghi: »如 何 是 曹 洞 宗 下 事？ 師 云： 馳 書 不 到 家。 – Người học hỏi: Thế nào là việc của tông Tào Động? Sư đáp: Đuổi theo sách vở thì chẳng đến nhà«.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Đạo Sinh đời Tống. X. Đạo Sinh.


vietnamese:
tào nguyên đạo sinh thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
tào nguyên đạo sinh thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Gọi đủ: Tào Nguyên Hoà thượng Trụ Châu Diệu Quả Thiền Tự ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Tào Nguyên Đạo Sinh soạn vào đời Tống, đệ tử là Si Tuyệt Đạo Xung biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 483. Nội dung thu thập pháp ngữ thượng đường của Đạo Sinh ở chùa Diệu Quả, lời thượng đường và tiểu tham ở chùa Quy Phong Tín Châu và 10 bài tán tụng.


meanings:
Địa danh nằm dưới chân núi Song Phong, huyện Khúc Giang tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Tại đây có chùa Bảo Lâm do Lục Tổ Huệ Năng trụ trì; về sau được xem là Tổ đình của Thiền tông. Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh Lược Tựa trong Toàn Đường Văn q. 915 ghi: »次 年 春、 師 辭 眾 歸 寶 林、 印 宗 與 緇 白 送 者 千 余 人、 直 至 曹 溪。 – Mùa xuân năm sau sư giã từ đại chúng để trở về Bảo Lâm. Ấn Tông cùng với trên ngàn người vừa tại gia vừa xuất gia đưa tiễn sư đến tận Tào Khê«.


meanings:
Một phái Tào Khê, chỉ cho thiền pháp và sự truyền thừa nối pháp của Huệ Năng. Lời bạt của Tông Bảo trong Đàn Kinh ghi: »接 察 使 云： 公 成 龍、 深 造 此 道。 一 日 過 山 房、 睹 余 所 編、 謂 得 壇 經 之 大 全。 慨 然 命 工 鋟 梓、 顓 爲 流 通、 使 曹 溪 一 派 不 至 斷 絕。 – Án sát sứ nói: Công Thành Long nghiên cứu sâu đạo này. Một hôm ông ta đi qua sơn phòng, thấy những điều tôi biên chép, bảo rằng bộ Đàn Kinh được hoàn thành, nên khảng khái gọi thợ khắc gỗ in ra để phổ biến, khiến cho một phái Tào Khê không đến nỗi dứt mất«.


meanings:
① Một giọt nước Tào Khê, dụ chỉ cho thiền pháp. Tào Khê: chỗ ở của Lục Tổ Huệ Năng. Phần Tháp minh của Cát Tất phụ vào cuối quyển Mật Am ngữ lục ghi: »曹 溪 一 滴 源 深 流 長。 – Một giọt nước Tào Khê nguồn sâu dòng dài«. ② Sách, 9 quyển, do vị tăng tên Nhất Triệt Chu lí soạn vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 9 (1636) đời Minh. Đầu quyển 1 có lời tựa của Vô Học Cư Sĩ là Đào Hồng, lời dẫn của Qua Duẫn Lễ. Bên trong chia làm 2 mục: Thiền tông và Ứng hoá, thu thập cơ duyên ngữ yếu của hơn 40 vị thiền sư, kì túc. Quyển 2-5: »Sơn Vân Thuỷ Thạch tập« do Cổ Đình Thiện Thánh soạn. Quyển 6: »Trúc Thất tập« do Đại Nguỵ Tịnh Luân soạn. Quyển 7: »Phù Sơn Pháp Cú« do Minh Mục Bản Trí soạn. Quyển 8: »Cốc Hưởng tập« do Hưởng Cốc Triệt Dung soạn. Quyển 9: »Vân Sơn Mộng Ngữ Trích Yếu«. Bên trong chia làm 4 chương như: Nguyên khởi chương, Duy thức chương v.v… Quyển cuối phụ lục »Kỉ Nghiệp« do Chu lí soạn. Thứ tự nội dung toàn sách không giống với thứ tự của mục lục.


meanings:
Ý chỉ Thiền tông Huệ Năng. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »法 幢 已 建、宗 旨 已 立、 且 道： 如 何 是 曹 溪 佛 旨？ 還 相 委 悉 麼？ – Cờ pháp đã dựng, tông chỉ đã lập. Thử hỏi, thế nào là ý chỉ Thiền tông Huệ Năng? Có biết chăng?«.


meanings:
Truyện ký, 1 quyển, không rõ tác giả, Hán Hưng Tổ Phương (Thiền tăng tông Lâm Tế) hiệu đính, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 146, trang 965. Nội dung bao gồm truyện ký, tông chỉ truyền pháp của Lục Tổ Huệ Năng, các sắc thư của vua Cao Tông, nguồn gốc chùa Bảo Lâm ở núi Tào Khê, sáu điềm linh ứng của Lục Tổ Huệ Năng. Sách này được soạn trong khoảng niên hiệu Kiến Trung (780-783) đời Đường. Một vị tăng Nhật Bản tên Tối Trừng được bản chép tay sách này vào niên hiệu Trinh Nguyên thứ 19 (803), cất nó tại Tỷ Duệ sơn (Nhật Bản). Sau một phen lưu lạc chốn dân gian, sau đó sách này lại trở về Tỷ Duệ sơn, từng được xem là quốc bảo của Nhật Bản. Quyển Đàn Kinh Khảo do Hồ Thích viết đã chỉ ra 8 chỗ sai lầm của sách này.


meanings:
Chỉ cho thiền pháp của Huệ Năng. Tiết Tĩnh Cư Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »師 諱 行 思、 俗 姓 劉、 廬 陵 人 也、 自 傳 曹 溪 密 旨、 便 復 廬 陵、 化 度 羣 生。 – Sư huý là Hành Tư, họ Lưu, người xứ Lô Lăng; từ khi được truyền thiền pháp của Huệ Năng, liền trở về Lô Lăng, hoá độ chúng sinh«.


meanings:
Chùa ở thung Bọ Ngựa cách trung tâm huyện An Ninh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc 5km về phía Tây bắc. Lục Tổ Huệ Năng từng ở chùa Bảo Lâm, Tào Khê, Quảng Đông hoằng dương thiền phong, về sau thiền tăng chùa này kéo vào Vân Nam cất chùa hoằng pháp, cũng gọi là »Tào Khê Tự«. Theo »Vân Nam Thông Chí« ghi, chùa cất vào đời Tống, đấu củng trong đại điện vẫn là nguyên vật đời Nguyên Tống. Vách bên trái của hậu điện khảm nạm bia đá »Trùng tu Tào Khê tự chí« do Dương Thăng Am viết. Kiến trúc chủ yếu hiện còn có Sơn môn, Đại hùng bảo điện, Hậu điện, Chung cổ lâu, Hành lang tả hữu. Trong Đại hùng bảo điện chính giữa thờ tượng Hoa Nghiêm Tam Thánh khắc gỗ vào đời Tống. Dưới mái hiên trước điện có một cửa sổ hình tròn, theo truyền thuyết vào năm Giáp Tý đêm trung thu khi trăng lên, ánh trăng chiếu vào trán tượng Phật qua cửa sổ nhỏ, ánh trăng càng lên cao, ánh sáng mặt trăng giống như cái gương tròn chạy dọc theo sống mũi từ từ đi xuống tới rốn tượng Phật, đây là cảnh tượng đặc biệt thích thú nhất của chùa Tào Khê: »Thiên mãn bảo nguyệt«, »Nguyệt ấn Phật tề«. Trong chùa có cây hoa Ưu Đàm, bia đại tự »Tùng Phong Thuỷ Nguyệt« do đích thân vua Sùng Trinh đời Minh viết thảo. Phía bắc chùa có Kim thiền thánh tuyền, người đời gọi là »Tam triều thánh thuỷ«.


meanings:
Núi nằm ở hướng đông nam huyện Khúc Giang tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Vốn là Song Phong sơn, vì dưới chân núi có con suối nên được gọi là Tào Khê sơn. Tiết Nhất Túc Giác Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »其 弟 僧 年 當 三 十 一、 迤 邐 往 到 始 興 縣 曹 溪 山、 恰 遇 （慧 能） 大 師 上 堂。 – Em của sư là vị tăng năm ấy tuổi vừa 31, đi lòng vòng mới đến núi Tào Khê huyện Thuỷ Hưng, vừa đúng lúc Đại sư Huệ Năng thượng đường«.


vietnamese:
tào khê chính tông nguyên lưu tụng <tttđ>

meanings:
Sách, 1 quyển, do Thạch Nguyên kỉ Vân (Thiền tăng tông Lâm Tế) soạn vào đời Thanh, Hành Sách hiệu đính. Nội dung ghi chép pháp tự truyền thừa của thiền sư trải qua các triều đại kể từ Lục Tổ Huệ Năng đến Thạch Nguyên kỉ Vân và lấy lược truyện các thiền sư làm trung tâm rồi thu thập thêm những ngữ yếu của họ. Sách này được khắc bản vào đời Thanh.


vietnamese:
tào khê chính tông nguyên lưu tụng <pqđtđ>


meanings:
Nước Tào Khê, dụ chỉ thiền pháp. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL, q. 30 ghi: »辨 公 援 筆 書 偈、 語 語 矜 誇、 全 是 我 慢 之 習、 曹 溪 水 當 不 如 是 也。 – Biện Công mượn bút viết kệ, lời lẽ kiêu ngạo khoa trương, toàn là thói quen ngã mạn, thiền pháp đương nhiên không như thế«.


meanings:
(title) Teaching Record of the National Teacher Chingak


meanings:
Con đường tham thiền, con đường ngộ thiền. Mật Am ngữ lục ghi: »自 從 蹈 斷 曹 溪 路。 直 向 毘 盧 頂 上 行。 – Từ khi giẫm nát nẻo Tào Khê, nhắm đỉnh Tì Lô thẳng bước lên«.


meanings:
① Nhỏ nhắn, xinh đẹp. ||② Dài, rộng. ||③ Một âm là man. Man man 曼曼 man mác, dài dặc, như man duyên 曼延 bò dài.


meanings:
(văn) Không có: 但弦曼矰，蒲苴不能以射 Nhưng nếu dây cung không có tên, thì Bồ Thư cũng không lấy gì bắn được (Vương Bao: Tứ tử giảng đức luận).


meanings:
① Dịu dàng, uyển chuyển, mềm mại, nhỏ nhắn, xinh đẹp: 曼舞 Điệu múa uyển chuyển; ② Dài: 曼延 Kéo dài; 孔曼且碩 Rất dài và lại to (Thi Kinh); ③ (văn) Kéo dài ra: 曼余目以流觀兮 Ta phóng dài tầm mắt nhìn ra bốn phía (Khuất Nguyên: Cửu chương); ④ (văn) Bò dài, bò lan (dùng như 蔓, bộ 艹): 樹木有曼根，有直根 Cây cối có loại rễ bò, có loại rễ thẳng (Hàn Phi tử).


meanings:
4399<一>梵名 Mañju。又作滿濡、曼乳。譯作妙。係曼殊室利（梵 Mañjuśrī）之略稱。亦即維摩經所謂之文殊師利。曼殊室利，即妙德、妙吉祥之意，為四大菩薩之一。曼殊室利菩薩於佛陀入滅後在印度出世，宣揚大乘教義。於密教胎藏界示現童子形。又稱曼殊童子，即曼殊室利童子（梵 Mañjuśrī kumārabhūta）之略稱。〔大毘盧遮那經大儀軌卷中〕（參閱「文殊菩薩」1426） 【曼殊一字咒王經→】請參閱 曼殊師利菩薩咒藏中一字咒王經 <二>（1884～1918）廣東香山人。以詩僧自喻，擅長詩文繪畫。生於日本橫濱，原名蘇戩，字子穀，後改玄瑛，號曼殊。母名「若子」，為一日本女子。父名蘇傑生，為我國粵籍商人。自幼即由其父之妾河合仙撫育，六歲始歸廣東瀝溪。歸後曾習英文。十五歲時就讀於日本橫濱大同學校。畢業後轉入東京早稻田大學高等預科，後改入成城學校，曾參與革命運動。其後回上海，孑然一身，於惠州出家。從此四處雲遊，居無定所。足跡遍及爪哇、印度、泰國、吉隆坡等東南亞一帶。嘗習梵文於喬悉磨長老，且為梵學會之譯師，主講於祇洹精舍。民國七年示寂於上海，享年三十五。　曼殊雖為僧人，然平素不作佛事，性格率真，不從流俗。又因少時坎坷，一生漂泊，致多愁善感，具有濃厚的悲劇性格，行徑亦不免荒誕，為文學家之浪漫典型。譯著有：梵文典八卷、梵書摩多體文、沙昆多邏、法顯佛國記、惠生使西域記地名今釋及旅程圖、埃及古教考、英譯燕子箋、無題詩三百首、燕子龕隨筆、拜倫詩選、悲慘世界、文學因緣，及斷鴻零雁記、焚劍記等小說數部。今有蘇曼殊全集行世。〔曼殊大師全集、蘇曼殊年譜及其他〕


vietnamese:
mạn thù ngũ tự tâm đà la ni phẩm <pqđtđ>


vietnamese:
mạn thù thất lợi chú tạng trung hiệu lượng sổ châu công đức kinh <pqđtđ>


vietnamese:
mạn thù thất lợi diệm mạn đức ca vạn ái bí thuật như ý pháp <pqđtđ>


vietnamese:
mạn thù sư lợi bồ tát chú tạng trung nhất tự chú vương kinh <cm>

meanings:
(title) One-Syllable King of Spells from the Bodhisattvapiṭaka of Mañjuśrī


vietnamese:
mạn thù sư lợi bồ tát chú tạng trung nhất tự chú vương kinh <pqđtđ>


meanings:
4399曼殊沙，梵語 mañjūṣaka，巴利語 mañjūsaka。又譯作柔軟華、白圓華、如意華、檻花、曼殊顏華。其花大者，稱為摩訶曼殊沙華。曼殊沙華為四種天華之一，乃天界之花名。其花鮮白柔軟，諸天可隨意降落此花，以莊嚴說法道場，見之者可斷離惡業。又南朝梁代法雲所著法華義記卷一載，曼殊沙華譯為赤團花。學名 Lycoris radiata，Herb。為多年生草本植物。〔法華經卷一序品、法華義疏卷二（吉藏）、法華經玄贊卷二〕


meanings:
4398巴利名 Maddakucchi-migadāya。為「曼達庫直（巴 Maddakucchi）之鹿野苑」之意。係位於王舍城之園林。南傳相應部第一相應四之八，及第四相應二之三皆載，釋尊於此，足受岩石之破片所割傷。雜阿含經卷四十八記載，佛陀於王舍城金婆羅山金婆羅鬼神住處之石室，足為金鎗所傷。相應部第一相應四之八之註釋，說明此園林係韋提希夫人（巴 Vedehī）所建造。法句經註釋（巴 Dhammapada Aṭṭhakathā Ⅱ）載，佛陀被提婆達多所投岩石破片傷足之後，比丘將之移入此園林，後更移往名醫耆婆之耆婆林，受耆婆之治療。〔別譯雜阿含經卷二〕


meanings:
（梵 maṇḍala，藏 dkyil-ḥkhor）一般而言，是指將佛菩薩等尊像，或種子字、三昧耶形等，依一定方式加以配列的圖樣。又譯曼拿羅、滿荼羅、曼陀羅、漫荼羅等。意譯壇城、中圍、壇場等。曼荼羅的梵語maṇḍala，是由意爲‘心髓’、‘本質’的maṇḍa，以及意爲‘得’的la所組成的。因此‘曼荼羅’一詞即意謂‘獲得本質’。所謂‘獲得本質’，是指獲得佛之無上正等正覺。由于曼荼羅是真理之表徵，猶如圓輪一般圓滿無缺，因此或有譯之爲‘圓輪具足’的。又由于曼荼羅也被認爲有‘證悟的場所’、‘道場’的意思，而道場是設壇以供如來、菩薩聚集的場所，因此，曼荼羅又有‘壇’、‘集合’的意義産生。職是之故，聚集佛菩薩之聖像于一壇，或描繪諸尊于一處者，皆稱之爲曼荼羅。<#>［曼荼羅的成立──從觀念到具象］　隨著大乘佛教的開展，逐漸有一種新思想産生，亦即認爲不僅釋尊可以成正覺，而且，其他一切衆生也都有悟的種子（菩提心），若開發此種子則人人皆可成佛。菩提種子尚未開發的，稱爲‘自性曼荼羅’。在經典中，曾言及佛以神力，令諸會衆觀見佛之世界。又雲衆生可依自己觀想修行之力，觀見佛界。這種觀想佛界于心中的，稱爲‘觀想曼荼羅’。然而，凝想作觀幷非易事，不是人人皆能行之。因此，遂將依觀想所得之佛像，繪成圖像，或于壇上配列佛像及三昧耶形，而形成了所謂的‘形像曼荼羅’。<#>［曼荼羅的發展］　古代印度素有唱念咒句（dharaṇī，陀羅尼）、結印契（mudrā，印相）的修法。對于此種修法，釋尊曾嚴禁其弟子修習。但到大乘佛教時代，咒術已逐漸混入經典之中。根據漢譯經典看來，咒句始見于三世紀的經典，三世紀末至四世紀初期，述及身、口、意三密及咒句的經典已經出現。四世紀中期，如觀音咒法等，在咒語上已附上了尊名。到四世紀末期，如《觀佛三昧經》所示，觀想法已頗爲詳細。<#>另一方面，從二世紀末至三世紀，大乘佛教興起，《淨土經》、《法華經》、《華嚴經》等大乘經典逐漸成立，幷出現甚多如來、菩薩及諸佛淨土。《華嚴經》中，以教主盧舍那佛爲中心的華藏世界，呈現出廣大的宇宙觀。而三十三身觀音、梵天、帝釋天、毗沙門天、八部衆等尊像也多呈現多面多臂式，密教的成分已經出現。在五世紀中期至六世紀末的譯典中，可以看到言及築造七重界大壇的結咒界法。受印度教影響的諸尊也于此時出現。例如在六世紀前半，梁譯《牟梨曼荼羅咒經》中，咒語及壇場作法已頗爲齊備。而經中所載的壇場本尊及其眷屬的‘畫像法’，則是‘別尊曼荼羅’的起源。此外，更有現忿怒相的多面多臂像，以及修增益（方）、息灾（圓）、降伏（三角）等法的護摩火爐。近年來，在喀什米爾發現此經的梵文寫本（約成立于五至六世紀），可知印度于此時期已有這樣的曼荼羅。我國南北朝至隋代時，出現請雨法、十一面觀音法及其畫像法。七世紀初期（初唐時），出現爲觀想金剛界本尊而修的印度教瑜伽觀法。爾後，觀想愈發盛行。在七世紀中期的《陀羅尼集經》中，有集合諸尊的普集會壇、各種諸尊法，及由佛、金、觀三部構成的大曼荼羅。而在八世紀初期，菩提流志譯的《不空罥索神變真言經》及《一字佛頂輪王經》中，中尊雖仍是釋迦如來，但從其他諸尊的配置，可以看出胎藏曼荼羅的成立已蓄勢待發了。<#>就這樣，隨著時代遷移，以壇爲中心的個別的曼荼羅，逐漸變成了集合體。七世紀中期，《大日經》成立，其後出現以《大日經》爲基礎而繪成的胎藏曼荼羅。又，從七世紀至八世紀初期，成立了《金剛頂經》，隨後也出現根據它而描繪的金剛界曼荼羅。從此時期開始的密教，亦即以大日如來爲中心的密教，被稱爲‘純密’。而在此之前的，則稱爲‘雜密’。純密在唐朝時期，迅速地整理統合，成立由胎藏界、金剛界兩種曼荼羅組成的兩界曼荼羅。後由惠果傳予入唐之日僧空海，而成爲流傳于日本的‘現圖曼荼羅’。<#>大乘之所以有如此的變化，自有其不得已的背景。自笈多王朝滅亡以來，以農村爲基礎之傳統的、保守的婆羅門教（印度教）日漸興盛，使原先受工商業者支持的佛教與耆那教倍受威脅。爲了因應這種變動，佛教徒只好與異教徒妥協，大膽采用其修法，而成立各種曼荼羅。<#>［曼荼羅的種類］<#>(1)法曼荼羅︰以口誦咒語的方式，將密教的三密（身、口、意），集中于口。在三鈷杵中圖繪尊像（金剛界曼荼羅微細會），或描繪最抽象化的梵字（種子曼荼羅），此謂之法曼荼羅。<#>(2)三昧耶曼荼羅︰如謂透過口念，以音聲表現的爲最抽象，則以佛手所持的持物作爲佛誓願之象徵，當是最具象的了。尊像之持物，稱爲‘三昧耶形’。圖繪此三昧耶形的曼荼羅，就稱爲三昧耶曼荼羅。<#>(3)大曼荼羅︰正如以樹木、台座、佛足等代表釋尊的時代過後，才出現佛像。肇因于咒語，以象徵爲媒介來觀想佛的觀想法，持續頗長一段時期，其後出現以景觀爲背景的，描繪佛說法的‘說會曼荼羅’。淨土曼荼羅多屬這類1，而純密中的請雨經曼荼羅、菩提場曼荼羅等，亦含有此成分。將此變相圖形化，描繪諸尊正面形相，即成爲密教的曼荼羅。圖繪這些尊像的曼荼羅，稱爲大曼荼羅。<#>(4)羯磨曼荼羅︰重視社會中的個體與全體之親和性，而將此相互供養的諸尊齊繪于一堂的，稱爲羯磨（karma，行爲）曼荼羅。此外，以雕像構成的立體曼荼羅，也是羯磨曼荼羅。以上，大、三、法、羯四種曼荼羅，總稱四種曼荼羅，是金剛界曼荼羅的主要部分。<#>［曼荼羅的形態］　在印度，欲製作曼荼羅時，首先是擇地，再于地之四隅立樁，繞綫結界。界中鋪上清淨泥土。築壇，其表層塗抹白土，安置諸尊。由于修法結束後，須將壇毀壞，所以印度沒有曼荼羅壇的遺品留存。西藏的曼荼羅，多是壁畫，中國與日本的曼荼羅，多彩繪于絹紙上，或有以金銀泥描繪的。在舉行灌頂儀式時，壇上挂著的是敷曼荼羅。四種曼荼羅之中，描繪尊像的大曼荼羅，最爲常見。<#>這些曼荼羅可以分爲兩界曼荼羅與別尊曼荼羅兩大類。‘兩界曼荼羅’是金、胎兩種曼荼羅組成的大總合曼荼羅。‘別尊曼荼羅’是依修法的目的而有不同的本尊，及其他諸尊的曼荼羅。依所立的本尊之不同而有如次數類︰<#>(1)以如來爲本尊︰法華、請雨經、寶樓閣、菩提場曼荼羅等。<#>(2)以佛眼、佛頂爲本尊︰佛眼、一字金輪、六字經、尊勝曼荼羅等。<#>(3)以菩薩爲本尊︰如意輪、八字文殊、彌勒、五大虛空藏、五秘密曼荼羅等。<#>(4)以明王爲本尊︰孔雀經、仁王經、愛染、十二天曼荼羅等。<#>(5)以天爲本尊︰閻魔王、童子經、吉祥天、地鬥曼荼羅等。<#>(6)垂迹曼荼羅︰春日、山王、熊野曼荼羅等。<#>［西藏的曼荼羅］　純密成立之後，從八世紀中期到密教滅亡（1203）之間，稱爲後期密教。此一時期，仍有根據後期密教經典而成立的曼荼羅。但當時幷不是直接傳入中國、日本，而是先傳入西藏、蒙古。到了元代，才傳入朝鮮、中國。西藏稱此時期的經典爲無上瑜伽怛特羅。此中，以父怛特羅的《秘密集會怛特羅》爲最古。其後，成立各種母怛特羅的曼荼羅。最後是總合此二怛特羅的《時輪怛特羅》（無上瑜伽不二怛特羅）。在印度西北的拉達克阿齊爾寺三層堂壁面的曼荼羅，是大約成立于十二至十三世紀的遺品。<#>［榮格心理學與曼荼羅］　瑞士精神醫師兼心理學者榮格，曾以心理學的角度來詮釋以四門爲中心的西藏曼荼羅的圖型。榮格從他自身的體驗，以及對衆多患者的觀察，發現與曼荼羅相同的圖像，其實與外在的世界幷沒關聯，而是個人內在心像的顯現。他將此心像稱爲mandala，幷嘗試證明其普遍性。榮格認爲曼荼羅樣式的圖型，是人類心理的全體（包括意識中心的自我，以及無意識的心之作用），也是它的中心。進一步說，它是意欲調合意識領域及無意識領域的心理影像。平常自己意識不到，但在遭逢心理危機時，就會有作用。會被意識化，而顯現出曼荼羅樣式的圖像。<#>◎附︰賴富本宏〈曼荼羅〉（摘錄自《西藏密教研究》第五章第三節）<#>(一)曼荼羅的意義<#>曼荼羅，近年來極受注目。曼荼羅，在古代印度意指國家的領土和祀神的祭壇。但是在藏文《大日經》的〈建立曼荼羅的真言秘密藏品〉中說︰‘曼荼（maṇḍ）名爲胎藏，羅（la）是完成。’<#>由于有上述的說法，曼荼羅遂成爲密教的中心要素。<#>曼荼羅是生存于現象世界的我們，和神聖的佛一體化的場所。也就是超越的大宇宙（macrocosm）和內在的小宇宙（microcosm）相即的空間。這種想法的發端，與古印度奧義書之梵我一如的思想不無關係。但是，在密教裏，不論存在論、認識論、修行論，全都以曼荼羅爲中心。<#>瑜伽部密教的學者菩達格榭的《法曼荼羅經》（Dharmamaṇḍala-sūtra），是一部從思想、構造等各方面來考察曼荼羅的佳作。若從思想上來看，曼荼羅可分爲自性曼荼羅、觀想曼荼羅、形象曼荼羅三種。首先，就理念來說，現在眼見、耳聞、身觸的這個世界的種種，都是法身大日如來的顯現。若從後期密教的有力的思想沙呵遮（sahaja，俱生）而言，世界是由佛（buddha＝sahaja）而生成的，充滿俱生（生得）的喜悅。<#>但是，這些畢竟是理念，爲了體證生佛不二的境界，觀想還是必要的。因而，‘精神式之生成’的成就法（sadhana）亦自有必要。因此，乃有追求觀想世界之曼荼羅的概念，乃有反映行者心中的曼荼羅。成就法（sadhana）和儀軌（vidhi）所說的象徵式存在（sama-ya-sattva）即屬其範疇。<#>以上二種曼荼羅是由理念的世界往現象世界開展，然事實上，它幷沒有形像的展現。但除了一部分的聖人之外，凡夫皆要透過身、口、意三密行而達到生佛一體的境界。因此，觀想的曼荼羅必須以視覺性、客觀性的圖像方式來表現，使得無論何人一眼望去皆能瞭解。于是，以諸佛、諸菩薩等形像而表現的形像曼荼羅，無論如何都是必要的，而實際上，形像曼荼羅也成爲曼荼羅美術的代表。<#>通常我們稱曼荼羅，是指形像曼荼羅而言。然而，即使是以姿態、形像所表現的曼荼羅，由其表現方式，仍可細分爲下列四種︰<#>(1)尊像曼荼羅（大曼荼羅）<#>(2)象徵曼荼羅（三昧耶曼荼羅）<#>(3)文字曼荼羅（法曼荼羅）<#>(4)立體曼荼羅（羯磨曼荼羅）<#>括弧內的術語，載在與弘法大師有關的《秘藏記》等書中。此四種曼荼羅原本出自《初會金剛頂經》中的四印（catur-mudrā），傳至日本以後，發展得更爲有組織；這點是值得玩味的。<#>此四種曼荼羅，在現代來說，是象徵主義變化過程中的一種，包含許多暗示。因而，在此想對這四者略加說明。<#>首先，尊像曼荼羅在傳統教義體系上稱爲大曼荼羅。‘大’這個字眼，有各式各樣的解釋。要言之，就是以實際的形像來表現諸尊的曼荼羅。例如金剛界的‘大日’作莊嚴的菩薩形，結跏趺坐，結智拳印。‘不動’則右手持利劍，左手持罥索，坐于大磐石上。在日本密教寺院中所見到的曼荼羅，此類占絕大部分，是美術研究的中心。它也可說是最狹義的曼荼羅。<#>象徵曼荼羅是以尊像曼荼羅爲基礎，將其簡略化，亦即以能明確地象徵各尊性格或活動的持物及印相代替尊像。傳統上被稱爲三昧耶曼荼羅。三昧耶（或三摩耶）是梵語samaya的音譯。漢字的三昧耶無任何特殊意義。梵語的samaya，後代雖有多種不同的解釋，但其原本應爲‘約束’、‘契約’之意。也就是說，藉著具有特色的持物，將其尊格普遍地加以‘約束’、‘象徵’化。與尊像曼荼羅相較，由于三昧耶曼荼羅在理解上必須具備密教教義的知識，因此其用例明顯地减少許多。現圖金剛界曼荼羅（九會曼荼羅）中，三昧耶會、降三世三昧耶會是屬于此一範疇。<#>文字曼荼羅是將由持物等標幟所構成的曼荼羅，又進一步加以象徵化，以‘種子’（種字）的單音節文字來表現。傳統上稱爲法曼荼羅。文字曼荼羅雖以文字爲名，但此文字僅限于古印度的神聖文字──‘梵字’爲原則。取‘種子’之意，是因爲植物能由種子長出莖、葉及開花，而在種子的內部又聚集了全體的精華。法曼荼羅中，阿彌陀以hrih、觀音以sa字來表現。也就是說，曼荼羅逐漸地簡單化，由形變而爲象徵，再由象徵轉化爲文字。這種變化過程的萌芽，在《大日經》中已經提過。由此可知，密教頗爲關心象徵化。<#>第四種曼荼羅，傳統稱爲羯磨曼荼羅。羯磨與三昧耶相同，是梵語karma的音譯，其意爲‘行爲’。若以更深一層的宗教意義而言，是佛爲了自己的法樂、衆生的化益所行的一切威儀事業；這是前述三種曼荼羅意義的擴大。在美術作品上，羯摩曼荼羅幷非畫像，而是指由木像、塑像、鑄像等尊像所構成的曼荼羅。日本東寺講堂內依據《仁王經》所製作的立體曼荼羅即爲其佳例。此外，在拉達克的阿爾齊袞巴大日殿內亦可見到金剛界三十七尊的立體曼荼羅。<#>以上是傳統的四種曼荼羅。此中自然是以尊像曼荼羅在信仰上及美術上最爲重要。因爲其餘三種曼荼羅各具特色，若對密教教義無某種程度的素養，幷不容易理解。<#>除了傳統的或宗教的理解之外，又有將曼荼羅當作具有核心的一個群體，而以此比喻爲我們的心或身體。這種思想引起了年輕人的關注。雖然早在弘法大師《秘密曼荼羅十住心論》中，就有將我們深遠的心與曼荼羅結合的見解，但到了本世紀榮格等深層心理學家，才將曼荼羅的概念應用于心理學上，爲曼荼羅的研究開展出新的方向。<#>此外，由于受到印度瑜伽思想的影響，將我們的身體看作是一種曼荼羅世界，這種思想正開始盛行。以上二種曼荼羅，筆者稱之爲‘內曼荼羅’，以便于與傳統的四種曼荼羅──‘外曼荼羅’相對比。內曼荼羅在現代社會中，具有較受人注目的條件。<#>此外，關于曼荼羅的具體形態，共分有二種。一種如前所述，是在乾淨的地面或土壇上，使用色粉畫出平面圖形的土壇曼荼羅；另一種是畫在壁面或湯卡的曼荼羅，這種曼荼羅，在日本被稱爲挂曼荼羅。<#>其中，經典和儀軌所說的是前者──土壇曼荼羅，這種曼荼羅在灌頂和護摩的儀式結束後，會被破壞，而不被珍惜。另一方面，在中國盛行木壇曼荼羅和繪于畫布的曼荼羅；而在日本，除了一部分使用于灌頂的敷曼荼羅之外，其餘都是禮拜成分極强的挂曼荼羅。<#>在拉達克，兩種曼荼羅都使用，但在這裏，主要要談的是壁畫曼荼羅。<#>(二)曼荼羅的構造<#>狹義解釋曼荼羅的時候，是以形像曼荼羅之中的大曼荼羅（尊像曼荼羅）爲對象。以下，以西藏系的曼荼羅爲例，來對曼荼羅的基本構造和意義加以考察。<#>因爲曼荼羅是神聖世界的顯現，所以不能是無限定的空間。當然，也不是不采取任何形式。在這種情况下，所采取的基本形狀，是圓形和四方形（特別是正方形）的。這種傾向，幷不是偶然的，從象徵主義的立場來看，它具有重要的意味。<#>首先，從‘圓滿’的這種詞語可以得知圓形是圖形中最完整的。因此，曼荼羅（maṇ-ḍala）被當作形容詞使用時，具有‘圓的’意思（有時候也以parimaṇdala一詞表現）。<#>以圖形的完整性而言，圓形占首位；但正方形具有平面空間不可缺的四方，而且也暗示著發展、展開。又‘四’這個數字，在日本與‘死’的發音相同，因此常被忌諱使用；但在古代印度，從四聖諦、四天王這些字眼看來，‘四’是一個好數字。<#>此外，在所有曼荼羅裏很少看到的圖形是三角形和半圓形。上述的四種圖形，都是爲種種祈願而行護摩時，所用的土壇曼荼羅的形狀。也就是說，隨著祈願內容的差異，用色粉使壇上現出的曼荼羅的基本構造也不同，又在現代的拉達克等地，或西藏佛教流行之地，實際上，都是由僧侶們以數天的時間，做出優良的曼荼羅。<#>又，有關護摩修法的內容和曼荼羅的形狀，列表如下。<#>以上四種，稱爲四種法，因所依據經軌的不同而多少有差異；大體上由于目的不同，畫在護摩爐上的形、色也不一致。圓形是用于息灾（śāntika），而象徵發展的正四方形則用于增益（pauṣṭika）。<#>┌─────┬─────────┬────┐<#>│祈願的內容│護摩爐曼荼羅的形狀│顔    色│<#>├─────┼─────────┼────┤<#>│  息  灾  │        圓        │   白   │<#>├─────┼─────────┼────┤<#>│  增  益  │       方形       │   黃   │<#>├─────┼─────────┼────┤<#>│  敬  愛  │       半圓       │   赤   │<#>├─────┼─────────┼────┤<#>│  調  伏  │       三角       │黑（青）│<#>└─────┴─────────┴────┘<#>另一方面，若希望得到他人的敬愛（vaśi-karaṇa），則常使用半圓形。這或許是以象徵不完全、有殘缺的半圓意涵著希望達到完整的圓吧。又在文獻上，半圓也有稱爲弓形的。三角形，在印度教的怛特羅派中，是被用來表示神力的揚特羅的重要圖形。但一般也有如‘三角關係’的這種詞語，這種圖形予人强烈的力的流出的感覺。因此，祈願調伏（或降伏，abhicaraka）對方，則使用這種圖形。在實際的曼荼羅上，僅限于以荼吉尼（ḍākini）等後期密教系的忿怒尊爲主尊的曼荼羅是使用三角形的圖形。<#>其次，談具體的構造。西藏系的曼荼羅，大致而言，不例外的，都是以最外周的圓輪，將周圍分隔。理由之一︰是認爲圓形最適宜表現佛的神聖世界。又這種圓輪，是由二重或三重構成；最外圍是燃燒著火焰的火輪，中間是由三鈷杵、五鈷杵構成的金剛杵圓輪，最內部是連續的繪著從內部呈放射狀的蓮瓣。<#>關于這些要素，在叙述曼荼羅的基本文獻之一的《法曼荼羅經》等，也曾言及；又上述的幾種圖所代表的意義，大抵有如下幾項︰<#>第一，最外周的火灾輪，一般稱爲火壁、火坑。這是爲了防止外敵侵入內部，以結界來形成神聖的空間。所以，不論是實際的敵軍和毒蟲等的外敵，或是使我們內心的世界動搖的，內在的、精神的、內心的要素，都將它驅除出去，而固守住神聖的世界。<#>衆所周知，金剛杵（vajra）自古以來，是戰神因陀羅（Indra）的武器。有了火輪和金剛杵這兩樣有力的防備，曼荼羅的安全性可以得到保證。<#>又若詳細的說，在拉達克的阿爾齊袞巴大日堂，三層堂的曼荼羅是古式的曼荼羅，有火炎輪、金剛杵輪的二重構造；而阿爾齊袞巴新堂的曼荼羅，則在最內部繪上連續的蓮花瓣的蓮華輪和其他圖案的圓輪。<#>在此，要注意一件有趣的事，雖然也稱爲曼荼羅，但見于日本的曼荼羅，沒有外圍的這些圖案。當然，少部分的曼荼羅也繪上金剛杵的連續圖樣，但大部分都只繪上諸佛菩薩，而沒有外圍的防禦。<#>這或許可以這麽推測︰日本的氣候非常溫暖，而且妨礙修行的障礙也不多。而炙熱之國的印度、酷寒之地的西藏等地，自然環境惡劣；因此，在實踐諸佛與衆生融合的曼荼羅行時，其困難超乎想像。因而，爲了現出人爲的聖域空間，結界乃成爲重要的作業。而這些也都如實的反映在曼荼羅的圖像上。<#>相反的，日本雖然有颱風、地震，但仍不失爲容易居住的國家。所以對經軌中所說的結界的要素，不會有切實的感受，因此，諸尊幾乎都是以無防備的姿態出現。<#>如果和火炎、金剛杵輪相比，蓮華輪的性質稍有不同。衆所皆知，在佛典中，以蓮華表示清淨；又是自古以來，爲人所熟悉之‘神秘的出生’的象徵。<#>曼荼羅是聖域的空間，同時也是現出‘實在’的場所，這種情形與女性的神秘生産能力有共通性。因此，必然會産生《大日經》系的胎藏曼荼羅的概念。<#>八葉的蓮瓣和意義稍有不同的八輻輪，常出現于西藏系的曼荼羅。‘八’是僅次于‘四’的好數目；同時，也有認爲八葉的蓮華象徵人的心臟。總之，蓮華也是曼荼羅圖像上的?垠n內涵之一，這是不能否定的。<#>其次，來談曼荼羅的內部。在三重或沒有蓮瓣輪的二重內輪的內部，通常是具有四方四門的正方形城閣建築，這種建築均衡的以垂直方向安立著。至于內部的尊像，有一種是頭部向上，取天地型式的構圖的古式樣；另一種是尊像自身呈放射狀配列的新樣式。<#>其中，從阿爾齊袞巴的曼荼羅都呈天地型的形式，而無上瑜伽密教系的曼荼羅常現放射狀的圖形看來，大抵可以判斷，有天地型的曼荼羅，歷史是較早的。無論是天地型或放射狀的曼荼羅，其城門的部分，一定是對稱的向外。在日本的曼荼羅，大部分都是天地型的；但東寺的敷曼荼羅，以及一部分用于灌頂的敷曼荼羅，則是頭向外的放射型。<#>其次，再來看門楣部分，在數層樓閣上方的兩側，有一拱形裝飾，兩隻撑著法輪的鹿，對面蹲于中央。這種圖案，不用說，當然是象徵釋尊在鹿野苑的初轉法輪。一般而言，釋尊的尊像出現在曼荼羅中，是出乎意料的少，而以這種象徵來表現初轉法輪，即是密教的特色之一。又根據前述的《法曼荼羅經》一書中所說，門的樓閣尺寸和最內輪有同一的規定，而這種規定，在拉達克地方的曼荼羅大致都忠實的遵守。<#>在四方形的城閣之上，挂著象徵吉利的、稱爲八吉祥的幢幡（dhvaja）、傘蓋（chattra）、法螺貝（śaṅkha），上方又有美妙的飛天奏樂供養。這是將初期佛教以來的供養儀式，巧妙的融入曼荼羅之中。<#>又在置于四方位的門的內部，配上身著甲胄的四天王，或忿怒形的金剛界系的四攝菩薩，用以監視內在的或外在的魔侵入。在這種情况下，若是配上持國天等四天王來守護的本尊，即可稱之爲傳統大乘佛教的顯教系諸尊（例如︰阿彌陀、藥師等）；而主尊若是密教系的諸尊（但無上瑜伽的情形稍有不同），則以忿怒形的四攝菩薩固守城門。這種圖像若以內曼荼羅來解釋，則如圖齊所說，城門的內部是意識的世界，外部是無意識的世界。又根據四門護尊的不同，可以從曼荼羅中看出顯教與密教的關係──佛教歷史展開的一端。<#>在城閣的內部，有幾種圖像的構造形式。以本尊爲中心，眷屬呈同心圓狀的配列；有的有數重正方形，于最內部置本尊的圓輪。在最內部，也就是中心的圓輪，中央有本尊的八輻輪形式，將圓分爲九等分的井字型。關于兩者的差異，現在能得到的綫索不多。在日本，醍醐寺所藏的圖像之中，可以見到這種井字型的曼荼羅。<#>又，一般的情形，是在正方形城閣的內部，由二條交叉的對角綫，區分成四等分，各部分塗以四種重要的顔色。關于這四色的意義，有種種說法；但筆者以爲這應是與五佛、五部族同樣是瑜伽密教、無上瑜伽密教之中心教義的五色。<#>認爲聖俗一致的瑜伽體驗，比絕對歸依的信仰更重要的密教，積極的利用色彩、歡娛以及佛教以前所否定的諸要素，作爲集中自己的手段。<#>在曼荼羅的五色之中，除中央主尊之色之外，其餘的四色各配于固定的方位。例如︰取紅色的阿彌陀爲本尊時，四方之色，除紅色之外，以四色表示。《大日經》甚至明白規定塗五色的順序。<#>根據對西藏系曼荼羅的研究，大抵可以這麽推測︰曼荼羅是一種把立體的世界縮小、且加以平面化的圖形。但究竟被平面化的是那種物體呢？關于這點，未有定論；不過，在此可以提出兩種看法。<#>第一種看法︰認爲圖案上具有四門的四方形建築物，即是城寨、城閣。《大日經》系的胎藏曼荼羅，比較顯著的保留這種特色。城閣內部的空間，從宗教的象徵主義的立場來說，是聖域空間，因此與曼荼羅一致。又由城閣之上垂下半鬘（半圓狀的花飾），樓上高挂幢幡的這種供養情形，也可以在敦煌壁畫上看到。《法曼荼羅經》等文獻資料，也大致依此來解釋。但關于外周的圓形，則稍嫌說明不足。<#>第二種看法︰以中央有圓輪是必要條件來看。曼荼羅是平面化的佛塔，圓輪相當于覆鉢，周圍的四方形相當于基壇。佛塔確實是佛教最高的神聖世界，由圓形或正方形（凹凸的部分相當于門）構成的佛塔，常在犍陀羅、東印度的拉特那基利、藏西的拉達克、尼泊爾等地見到。而且，將最外圍的圓輪視爲欄楯，也極爲合適。但對不是圓形的曼荼羅，這又無法解釋。在目前的階段，尚無法對任何一種看法，做出正確的判斷；然而，在考察曼荼羅的構造和深義時，其起源之具有重要意義，是不能否定的。<#>［參考資料］　《給孤長者女得度因緣經》卷上；《大日經》卷三；《蘇悉地羯囉經》卷下；《一字奇特佛頂經》卷上；《不空罥索神變真言經》卷十六、卷十九；《有部毗奈耶出家事》卷一；《大日經疏》卷三、卷二十；《密宗儀軌與圖式》（《現代佛教學術叢刊》{74}）；松長有慶《密教の歷史》；吉祥真雄《曼荼羅圖說》。<#>


meanings:
（術語）Maṇḍala，又作曼陀囉、滿荼邏、漫怛羅、蔓陀羅、曼拏羅。略云曼拏、曼荼。新舊之譯有種種，舊譯多曰壇，又云道場，新譯多曰輪圓具足，又云聚集。此中就體而言，以壇或道場為正意，就義而言，以輪圓具足或聚集為本義。即築方圓之土壇安置諸尊於此，以祭供者，是為曼陀羅之本體，而此壇中聚集具足諸尊諸德成一大法門，如轂輞輻具足而成圓滿之車輪，是曼陀羅之義也。而常稱為曼荼羅者，是圖畫者。此為四曼中之大曼荼羅。師子莊嚴王菩薩請問經曰：「道場之處當作方壇，名曼荼羅。廣狹隨時。」不空羂索陀羅尼經下曰：「蔓陀囉，此云壇也。」探玄記二十曰：「曼荼羅，云道場也，圓壇也。」慧琳音義十曰：「漫荼羅無正翻，義說云聖眾集會處也，即念誦壇場也。」演密鈔四曰：「漫荼羅者，此云道場。是與弟子發心得道之處，謂之道場。」大日經疏三曰：「十方世界微塵數大悲萬行波羅蜜門猶如華藏，三乘六道無量應身猶如根莖條葉發暉相間。以如是眾德輪圓周備故，名漫荼羅也。」同四曰：「漫荼羅，是輪圓之義。」又曰：「曼荼羅，並發生義，今即名發生曼荼羅也。下菩提心種子आ 於一切智心地，潤以大悲水。&DF-8766;照以大慧月，र 鼓以大方便風，ह 不礙以大空空，खं 能令不思議法性芽。次第滋長乃至彌滿法界，成佛樹王，故以發生為稱。」又曰：「梵音曼荼羅，是攢搖乳酪成蘇之義。曼荼羅，是蘇中極精醇者，浮聚在上之義。猶彼精醇不復變易。復名為堅，淨妙之味共相和合。餘物能所不雜，故有聚集義。是故佛言極無比味無過上味，是故說為曼荼羅也。以三種秘密方便攢搖眾生佛性之乳，乃至經歷五味成妙覺醍醐，醇淨融妙不可復增。」又曰：「漫荼羅者，名為聚集，今以如來真實功德集在一處，乃至十世界微塵數差別智印輪圓輻輳，翼輔大日心王。使一切眾生普門進趣，是故說為漫荼羅也。」演密鈔二曰：「漫荼羅，聖賢集會之處，萬德交歸之所。」同五曰：「漫荼羅，是蘊聚積聚諸佛如來真實功德之處，故以為名。言輪圓輻輳者，以喻顯法，輪即平輪，圓謂圓滿，轂幅輞等相圓滿故，輻輳者歸會也，謂眾輻歸會於轂也。（中略）今借喻此漫荼羅三重法界門罔不歸輳於大日心王，使三乘五乘一切眾生普門進趣皆輳中胎大空之處，故曰輪圓輻輳也。」四曼義曰：「古人翻壇，新人翻輪圓具足。」秘藏記本曰：「曼荼羅，謂三密圓滿具足義也。」一切賢聖，一切功德之集合處既名為漫荼羅，故其賢聖之身形或言語或持物或誓願等亦悉名為漫荼羅，此以其一一輪圓具足之義在故也。大日經疏一曰：「真言，梵曰漫怛羅，即是真語，如語，不妄不異之言。釋論謂之秘密語，舊譯云咒，非正翻也。」此賢聖之語密，附以曼荼羅之稱之一例也。就之而立四種之曼荼羅，以該收一切法。


meanings:
4400請參閱 曼殊室利咒藏中校量數珠功德經 梵語 maṇḍala，西藏語 dkyil-ḥkhor。又作曼陀羅、曼吒羅、漫荼羅、蔓陀羅、曼拏攞、滿荼邏、滿拏囉。意譯壇、壇場、輪圓具足、聚集。印度修密法時，為防止魔眾侵入，而劃圓形、方形之區域，或建立土壇，有時亦於其上畫佛、菩薩像，事畢像廢；故一般以區劃圓形或方形之地域，稱為曼荼羅，認為區內充滿諸佛與菩薩，故亦稱為聚集、輪圓具足。在律中，亦有為避不淨，而在種種場合作曼荼羅者。　據大日經疏卷四載，曼荼羅有種種意義：自輪圓具足之意而言，諸尊如輪般環繞於普門之大日如來四周，協助大日，使眾生趣入普門；自發生之意而言，能養育佛種，而生佛樹王（佛果）；又由梵語 maṇḍa 乃精製牛乳為醍醐之意，故曼荼羅表佛果之醇淨融妙，有極無比味、無過上味之意。但後世密教認為，曼荼羅主要是聚集之意，亦即諸佛、菩薩、聖者所居處之地。印度築土壇，係於其上圖出諸尊，事後，復破壞之，但我國及日本則專用紙帛圖出諸尊。日本東密，係指於金剛界圖出金剛界曼荼羅，於胎藏界圖出胎藏界曼荼羅等之兩部曼荼羅（兩界曼荼羅）。在台密，則以蘇悉地法用雜曼荼羅。又兩部曼荼羅之圖樣因經及儀軌不同而有異，現流行之圖示曼荼羅，稱為現圖曼荼羅。　曼荼羅有四種，稱為四種曼荼羅，簡稱四曼。依金剛頂經之說，即：(一)諸尊具足相好容貌之圖畫，稱為大曼荼羅（尊形曼荼羅），相當於金剛界曼荼羅之成身會。(二)諸尊之三昧耶，即表示本誓之器杖、刀劍等之持物，以圖示或於手結印契，稱為三昧耶曼荼羅，相當於三昧耶會。(三)諸尊之種子及真言，或書種子之梵字於諸尊本位，或以法身之三摩地以及一切經論之文義等，稱為法曼荼羅（種子曼荼羅），相當於微細會。(四)將諸尊之威儀事業鑄造成像，稱為羯磨曼荼羅，相當於供養會。此四種曼荼羅，又各含有三種曼荼羅，即：(1)都會（都門、普門）曼荼羅，諸尊聚集一起，如以大日如來為中心之兩部曼荼羅。(2)部會曼荼羅，部分諸尊，如佛部之佛頂曼荼羅，蓮華部之十一面觀音曼荼羅等。(3)別尊（一門）曼荼羅，以一尊為中心之釋迦曼荼羅、如意輪曼荼羅等。　依大日經之說法，可歸納於三種祕密身，即：(一)字，乃法曼荼羅。(二)印，乃三昧耶曼荼羅。(三)形，乃大曼荼羅。此三身各具足威儀事業，稱為羯磨曼荼羅。四曼荼羅雖圓滿具足萬德，然總歸於一而超越相對，此謂體大曼荼羅；具備眾相之差別，稱為相大曼荼羅；具足三密之業用，稱為用大曼荼羅。又四曼荼羅攝盡一切存在之相狀，故對六大體大、三密用大，稱為四曼相大。此外，尚有三種四曼荼羅之說，即：(一)就過去世而言，集中於法身大日如來說法席之聖眾，為自性會四曼。(二)就未來世而言，影像及書畫，為世間住持四曼。(三)就現在世而言，瑜伽行者為行者修成四曼。　至於大智印、三昧耶智印、法智印、羯磨智印等四智印（四印）與四曼之異同，乃是體同而名異；或謂四曼乃通於有情、非情者，而四印則只限於有情者；或謂四曼對本有之體而得名，四印乃對修生之用而得名。　金剛界曼荼羅（金剛界，梵語 vajra-dhātu），表示大日之智法身。又作果曼荼羅、智曼荼羅、西曼荼羅、月輪曼荼羅。此係根據金剛頂經等所作之圖。日本東密使用自九會形成之九會曼荼羅；台密則使用成身一會之曼荼羅。九會曼荼羅乃印度隨宜之說，如左圖所示（括弧內為別稱）。　現圖曼荼羅計收一四六一尊。羯磨會以下之六會，相當於金剛頂經金剛界品所說之金剛界大曼荼羅、陀羅尼曼荼羅、微細金剛曼荼羅、一切如來廣大供養羯磨曼荼羅、四印曼荼羅、一印曼荼羅等六曼荼羅。其餘三會之所據則無定說。金剛界曼荼羅原為成身一會，而九會則似是集合九種曼荼羅者。其圖相之義，金剛係表示菩提之智慧體，堅固不壞，且有摧毀一切之功能。圖相排列順序係以羯磨會為首，最下為降三世三昧耶會，此即表示如來教導眾生，起化他之作用，係「從果向因」之下轉門，至羯磨會以下之供養會乃表示各個四曼。四印會表示四曼相互不離，一印會則表示四曼乃為絕對之一實相而容納於六大。以上六會即三輪身中自性輪身之曼荼羅。理趣會為正法輪身金剛薩埵之曼荼羅，表示欲、觸、愛、慢之相。降三世羯磨會與降三世三昧耶會，則表示由於以上二輪身，對難以教化之眾生，顯示忿怒的教令輪身之降三世明王之容貌，而使之折伏。　此外，降三世三昧耶會以下，逆向羯磨會，係表示菩薩之修行順位，係「從因向果」之上轉門。降三世三昧耶會則象徵以大悲之弓箭，射伏無明之怨敵，發起上求菩提下化眾生之誓願，乃至羯磨會係表示完成威儀具足之大日如來（即羯磨身）。或對前圖依照<七><八><九><五><四><三><六><一><二>之順序，有種種解釋，如謂此乃從自證至化他，又從化他還歸自證之「自證化他折伏攝受不二」之曼荼羅。九會之中，表示羯磨會（成身會）圖相者，即於中央畫一大圓輪，其中現出五月輪，且於中央月輪中安置大日及四波羅蜜菩薩，而於四方月輪安置四佛及四親近等十六大菩薩。其他，復畫八供養（內四供養、外四供養）、四攝、賢劫千佛、外金剛部二十天、四大神等。　金剛界曼荼羅分為佛部（理智具足覺道圓滿）、金剛部（智）、寶部（福德）、蓮華部（理）、羯磨部（化他作用）等五部。大日、阿閦、寶生、阿彌陀、不空成就等五佛，為其各部之部主；而大日以外之四佛則自大日四親近之四波羅蜜菩薩出生，故此四菩薩稱為部母。　胎藏界曼荼羅（胎藏界，梵語 garbha-dhātu），乃表示大日之理法身。又作因曼荼羅、理曼荼羅、東曼荼羅、大悲曼荼羅。佛之大悲，若以胎藏為譬喻，即從此胎藏而生曼荼羅之意，此乃根據大日經之繪圖而來。其圖形不一，如經疏曼荼羅、阿闍梨所傳曼荼羅、胎藏舊圖樣、胎藏圖像、現圖曼荼羅，而部院之廢立及所列之諸尊皆有差異。傳說為日僧惠果所作之現圖曼荼羅立有十三大院，然於日僧空海之祕藏記中，省略四大護院，而僅有十二大院。其他尚有省略蘇悉地院，而為十一大院者。日本現行之現圖曼荼羅即屬於十二大院，其配列如下圖，計容納四一四尊。　圖相之意，表示開顯眾生本具之因德，即等於果德之蓮花，亦即菩提心之佛種由大悲萬行之母胎（即胎藏）養育，直至佛果之意。從佛菩提自證之德，示現八葉中胎大日之身，從大日之德，示現第一重乃至第四重之諸尊，此皆象徵大日之德的一部分。其中，中臺八葉院之圖相：大日位於八葉（八花瓣）蓮花中央之花臺，東方安置一葉寶幢，南方安置開敷華王，西方為無量壽，北方為天鼓雷音，東南方為普賢，西南方為文殊，西北方為觀世音，東北方則為彌勒。以上，大日表示法界體性智，四佛表示四智，四菩薩表示四行（菩提、福德、智慧、羯磨）。胎藏界曼荼羅分為佛部、金剛部、蓮華部等三部。在眾生心中則表示粗妄執、細妄執、極細妄執等三妄執實相之大定、大智、大悲等三德。中臺院及其東西等六院，相當於佛部，北方之觀音、地藏等二院相當於蓮華部，南方之金剛手、除蓋障等二院相當於金剛部，外金剛部院攝屬於三部，而通稱為金剛部。　於台密，除兩部大日如來以外，其餘諸尊而為中尊者之曼荼羅（即金剛、胎藏兩界曼荼羅以外之曼荼羅）稱為雜曼荼羅，又稱作諸尊曼荼羅、別尊曼荼羅。有如來、佛頂、諸經、觀音、菩薩、忿怒、天等分別。胎藏界曼荼羅之諸尊，在本位普遍聚集，稱為都會壇曼荼羅、普門曼荼羅；對此，以藥師、彌陀、觀音等諸尊為中心所建之曼荼羅，則稱都外別壇、別尊曼荼羅、一門曼荼羅。　修尊勝法時所畫者，稱為尊勝曼荼羅。以不動明王為本尊之曼荼羅，稱為不動曼荼羅。將彌陀、觀音通種子之「紇利俱」字放置於開敷蓮華中之中臺八葉，稱為九字曼荼羅。此外，畫法華經說經會之聖眾，稱為經法曼荼羅。畫釋迦三尊及傳俱舍論之諸祖者，稱為俱舍曼荼羅。修法之時，僅以觀想觀諸尊之形像，稱為道場觀曼荼羅。至於觀想自身為曼荼羅，而在四肢五體上布列曼荼羅之諸尊，則稱支分生曼荼羅。支分生曼荼羅中，以胎藏界之中臺八葉院配於頭部，第一重之內眷屬配於咽喉及心臟，第二重之諸大菩薩配於臍以下之部位，稱為三重流現曼荼羅。地、水、火、風、空等五輪配於膝、腹、胸、面、頂，稱為五輪成身曼荼羅。此外，金剛界之九會則配於肢體。灌頂之時，敷於壇上行者投花得佛所用者，稱為敷曼荼羅。至於一般把曼荼羅作為禮拜供養之對象，稱為曼荼羅供，略稱曼供，於諸堂建築落成時之落慶供養多修此曼荼羅。描畫彌陀之淨土及彌勒之兜率天等相狀，稱為淨土曼荼羅，或兜率曼荼羅，惟此應稱為變相。又圖示法華經教說內容，稱為法華變相及法華曼荼羅。然於密教修法華經時，則另有法華曼荼羅。又建立曼荼羅，為弟子傳授灌頂之傳法阿闍梨，稱為曼荼羅阿闍梨。〔大日經卷一具緣品、有部毘奈耶雜事卷十三、五祕密儀軌〕（參閱「變」6912）


vietnamese:
mạn đồ la chủng tính thập trụ tâm <pqđtđ>


meanings:
（術語）胎藏界之法弟子受灌頂已後，阿闍梨以&DF-874A;字加持其弟子成四種之曼荼羅身也。大疏八曰：「阿闍梨復當頂禮曼荼羅一切世尊，為灌頂故，至誠啟白，即以寶瓶徐遶曼荼羅三匝已，復更如法加持，至弟子所先用र （囉）字為火，焚燒其身悉成灰已，方用四瓶次第（由普賢瓶為始）灌之，灌已，觀此灰中作व （嚩）字門，其色純白，從此出生五字，所謂आ （阿）वं（鍐）&DF-87A9;（[口*覽]）हां （吽）&DF-8779;（欠）。持其五字輪（是五輪塔婆也）。次說&DF-874A;字在其頂上，轉成中胎藏。又從此字生三重光焰：一重徧繞咽上，隨所照及之處諸尊隨現，即成第一院曼荼羅。次一重光徧繞心上，諸尊隨現成第二重曼荼羅。次一重光徧繞臍上，諸尊隨現成第三重曼荼羅。爾時弟子都成曼荼羅身也。」


meanings:
（Bangkok）泰國首都。位于湄南河三角洲，距河口巴克南（Paknam）二十五公里。曼谷爲外國人所那俗稱，泰語的正式名稱是Krungthep，意指‘天使之都’。若從行政區的劃分而言，又稱普拉孔（Phrankhon）縣。<#>西元1782年，却克裏（Chakri）王朝拉瑪（Rama）一世將首都從吞武裏遷至曼谷，在此建王宮、造寺廟、修城墻。拉瑪五世時代（1868～1910），拆除一部分城壁，開始修馬路、築橋。第二次世界大戰後，發展迅速，人口與面積均大爲增加。1971年與吞武裏合幷成一大都會，更加繁榮，成爲今日泰國政治、文化、經濟與交通的中心。又，東南亞公約組織總部（SEATO）、國際食糧農業機構（FAO）、國際民間航空機構（ICAO），及聯合國的若干機構等國際性組織，皆設于此。使曼谷儼然成爲一個既現代化又具國際性的大都市。<#>曼谷市內有三百餘座佛教寺院。其中，較具代表性者有︰<#>(1)玉佛寺（Wat Phra Kaeo）︰1784年拉瑪一世所建。爲泰國第一座王宮寺院。寺內所藏的玉佛，爲泰國國寶。又，寺內回廊有描繪《羅摩衍那》的壁畫。<#>(2)大理石寺（Wat Benchamabopit）︰系以義大利大理石所建，因此有大理石寺院之稱。其建築是混合泰國式與西洋建築而成。<#>(3)臥佛寺（Wat Po）︰此寺以其境內佛堂中所安置的臥佛（涅槃像）而聞名。此佛像全長五十五公尺。造于十九世紀前半。<#>(4)沙凱寺（Wat Sraket）︰系在稱作黃金丘的人工山上聳立有佛塔的寺院。佛塔稱作金山塔（Bhu Khau Tong），呈黃金色，其聳立于山丘上，就如同曼谷的燈塔。<#>(5)金佛寺（Wat Trimit）︰寺內有高三公尺、重五點五噸的純金佛像，此像造于1238年。<#>此外，如吞武裏的鄭王寺，系爲紀念鄭昭而建。亦爲泰國名刹之一。<#>


meanings:
（梵 mandāra、māndāra、māndārava、mandārava、mandāraka，巴 mandārava）音譯又作曼陀勒華、曼那羅華、曼陀羅梵華、曼陀羅帆華。屬茄科，學名Datura alba，爲一年生的草本毒草。印度、日本及中國皆有産。佛典譯爲適意、成意、雜色等名。又稱佛花、顛茄、悶陀羅草、天茄彌陀花。此植物莖高三、四尺，枝葉皆似茄子。葉無刺，綠色互生。夏秋之間開花，花冠爲大形一瓣，作漏斗狀，長凡三寸，端有五尖，裂片排列成褶襞形，其色白質。果實卵圓形。種子、殼、莖、葉均有毒，也供作藥用。<#>此華在印度向來被當作是天界的花。吉藏《法華義疏》卷二引河西道朗之語，雲（大正34·470a）︰<#>‘天華名也，中國亦有之，其色似赤而黃，如青而紫，如綠而紅，（中略）大曼陀羅華?恍j如意華。’<#>玄奘譯《稱贊淨土經》以之爲上妙天華。《大智度論》卷九十九雲（大正25·750a）︰‘天華中妙者，名曼陀羅。’同書卷七十九亦雲，八百比丘以五色天華供養佛，故當來成佛時，其世界中常有五色天曼陀羅華云云。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷二十〈忉利天品〉；《法華經》卷一〈序品〉；《阿彌陀經》；《法華經玄贊》卷二。<#>


meanings:
4398曼陀羅，梵語 māndāra, māndārava, mandāraka，意譯天妙、悅意、適意、雜色、圓、柔軟聲、闃、白。又作曼陀勒華、曼那羅華、曼陀羅梵華、曼陀羅帆華。其花大者，稱為摩訶曼陀羅華。曼陀羅華為四種天華之一，乃天界之花名。花色似赤而美，見者心悅。其樹與波利質多樹同種。　學名 Erythrina indica（Coral tree），產於印度，夏季開花，六七月頃結實，葉頗繁茂。又學名 Calotropis gigantea，馬利筋屬之植物，亦稱曼陀羅，係獻供濕婆神之花。〔法華經卷一序品、阿彌陀經、法華義疏卷二（吉藏）、慧苑音義卷上〕


meanings:
① Từng, như vị tằng 未曾 chưa từng. ||② Bèn, như tằng thị dĩ vi hiếu hồ 曾是以為孝乎 bèn lấy thế làm hiếu ư! ||③ Chồng chập (gấp lên) như bố sinh ra ông mình gọi là tằng tổ 曾祖 con của cháu mình gọi là tằng tôn 曾孫, v.v. ||④ Cùng nghĩa với chữ tằng 層.


meanings:
Phó từ, đặt ở trước từ phủ định, nhấn mạnh ngữ khí phủ định, tương đương với tuyệt (絕), hào (毫), tùng (從). »Lục Tổ Năng Thiền sư bi minh« trong Toàn Đường Văn q. 327 ghi: »談 笑 語 言、 曾 無 戲 論。 – Chuyện trò cười nói, không bao giờ hí luận«.


meanings:
① Từng, đã, có lần: 未曾 Chưa từng; 孟嘗君曾待客夜食 Mạnh Thường Quân từng đãi khách ăn cơm tối (Sử kí). 【曾經】tằng kinh [céngjing] Từng, đã từng: 那本書我幾年前曾經看過，内容還記得 Cuốn sách ấy mấy năm trước tôi đã từng đọc, nội dung vẫn còn nhớ; 我曾經在大叻住過三年 Tôi đã từng ở Đà Lạt ba năm; 古人不見今時月，今月曾經照古人 Người xưa không trông thấy mặt trăng của ngày hôm nay, nhưng trăng hôm nay thì đã từng soi lên người xưa (Lí Bạch); ② (văn) Lại, chẳng dè lại, nhưng lại (biểu thị một tình huống vượt ngoài dự liệu): 吾以子爲異之問，曾由與求之問 Tôi tưởng ông hỏi về những người khác, (chẳng dè) lại hỏi về anh Do và anh Cầu (Luận ngữ: Tiên tiến); ③ (văn) Thật, thật là: 汝心之固，固不可徹，曾不若孀妻弱子 Lòng nhà ngươi cố chấp, đến nỗi chẳng hiểu được sự lí, thật chẳng bằng đàn bà góa và trẻ nít (Liệt tử: Thang vấn); ④ (văn) Trước nay (đều như thế): 旣醉而 退曾不吝情去留 Uống say rồi thì về, trước nay đều không có ý lưu luyến gì cả (Đào Uyên Minh: Ngũ liễu tiên sinh truyện); ⑤ (văn) Còn, mà còn: 以君之力，曾不能損魁父之丘，如太行，王屋何？ Với sức của ông, còn không sau bằng nồi cái gò Khôi Phụ, thì làm thế nào dọn được núi Thái Hàng và Vương Ốc? (Liệt tử: Thang vấn); ⑥ Cố (nội): 曾祖 Ông cố nội; ⑦ Chắt: 外曾孫 Chắt ngoại; ⑧ (văn) Tầng (dùng như 層, bộ 尸). Xem 曾 [zeng].


meanings:
① (văn) Thêm (dùng như 增, bộ 土); ② (Họ) Tăng. Xem 曾 [céng].


meanings:
① Thay, hộ, giúp: 我替你洗衣服 Tôi giặt quần áo giúp anh; 代替 Thay thế; ② Vì, cho: 替祖國爭光 Giành vinh quang cho Tổ quốc; 蠟燭有心還惜別，替人垂淚到天明 Ngọn nến thắp có lòng còn tiếc cho cuộc li biệt, rơi lệ cho người cho đến lúc trời sáng (Phàm Xuyên văn tập: Tặng biệt); ③ (văn) Suy phế.


meanings:
① Rất, như tối hảo 最好 rất tốt. ||② Giỏi hơn. Nhà Hán khảo sát quan lại chia ra hai hạng, tối 最 và điến 殿. Ðiến là kẻ không xứng chức, tối là kẻ có tài giỏi. ||③ Cùng tột, dùng làm trợ từ.


meanings:
① Nhất: 最大 Lớn nhất; 最爲積極 Tích cực nhất; 最快 Nhanh nhất; 最可愛的人 Những người đáng yêu nhất; ② Vô cùng: 最敬愛 Vô cùng kính mến; ③ (văn) Tụ họp: 冬，收五藏，最萬物 Mùa đông, thu và cất chứa ngũ cốc, tụ họp vạn vật (Quản tử); ④ (văn) Tổng cộng, tính tổng, tính gộp: 最從高帝得相國一人，丞相二人，將軍，二千石各三人 Tính tổng cộng từ vua Cao đế có được một (người làm) tướng quốc, hai thừa tướng, tướng quân và chức quan bổng lộc hai ngàn thạch thóc mỗi thứ ba người (Sử kí).


meanings:
5042 【最上乘頓悟法門→】請參閱 歷代法寶記 全一卷。唐代弘忍述。論述守一己之心為修道之要門。收於大正藏第四十八冊。內題為「凡趣聖道悟解真宗修心要論」。此論內容共分果、行二門，藉十四條問答方式，論釋有關自心本來清淨、不生不滅、本師、眾生與佛同體、持守本真之心為涅槃之根本、入道之要門、十二部經之宗、三世諸佛之祖，及無記心、我所心滅、真心等之意義，及其攝屬果、行二門之情形。所引典籍有十地經、維摩經、金剛經、心王經、涅槃經、法華經、觀無量壽經等。　此論之敦煌本共有八部（史坦因發現者編號二六六九、三五五八、四○六四。伯希和發現者編號三四三四、三五五九、北京宇四、日本龍谷大學二本），其中，或題為「蘄州忍和尚導凡趣聖悟解脫宗修心要論」，或題為「一乘顯自心論」，其一部收於少室逸書中，與日本妙嚴尼覆刻之正德本相比，在文字上有出入。此外，隆熙二年（1908），朝鮮梵魚寺開版之禪門撮要卷上亦載錄此論。〔楞伽師資記、宗鏡錄卷九十七、禪學思想史卷上（忽滑谷快天）、敦煌劫餘錄卷十三〕


vietnamese:
tối thượng đại thừa kim cương đại giáo bảo vương kinh <cm>


vietnamese:
tối thượng đại thừa kim cương đại giáo bảo vương kinh <đpb>


vietnamese:
tối thượng căn bản đại lạc kim cương bất không tam muội đại giáo vương kinh <đpb>


meanings:
(title) King of Ritual Procedures for the God Naḍa


vietnamese:
tối thượng bí mật na nã thiên kinh <đpb>


meanings:
Một bước đầu tiên. Nghĩa là không một chút chần chờ, chẳng trải qua quá trình tu tập, lập tức lãnh ngộ. Tiết Năng Nhân Thiệu Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »最 初 一 步、 十 方 世 界 現 全 身。 末 後 一 言、 一 微 塵 中 深 鎖 斷。 有 時 提 起、 如 倚 天 長 劍、 光 耀 乾 坤。 有 時 放 下、 似 紅 爐 點 雪、 虛 含 萬 象。 得 到 恁 麼 田 地、 天 魔 外 道、 拱 手 歸 降。 三 世 諸 佛、 一 時 稽 首。 – Một bước đầu tiên mười phương thế giới hiện toàn thân, một lời cuối cùng chặt đứt xiềng xích trong hạt bụi nhỏ. Có khi đưa lên giống như thanh Ỷ thiên trường kiếm sáng rực khắp đất trời; có khi buông xuống in tuồng tuyết trắng trong lò lửa trùm khắp muôn tượng. Đến được trình độ như thế, thiên ma ngoại đạo đều bó tay quy hàng, ba đời chư Phật đồng loạt cúi đầu«.


meanings:
Câu nói đầu tiên. Ngay nơi câu nói này người học lập tức khế nhập, triệt để tỉnh ngộ. Phần lớn nhà thiền ưa dùng »Mạt hậu cú«, giữa »Tối sơ cú« và »Mạt hậu cú« tuy cách nói chẳng đồng nhưng kì thực vẫn là một, đều là một câu nói quan trọng giúp người đạt đến chỗ tỉnh ngộ. Bởi vì câu nói này chẳng phải là câu nói thông thường, mà là câu nói vượt lên trên ngôn ngữ. Vô Môn Quan ghi: »識 得 最 初 句、 便 會 末 後 句、 末 後 與 最 初、 不 是 者 一 句。 – Biết được câu nói đầu tiên liền biết câu nói cuối cùng. Nhưng câu cuối cùng và câu đầu tiên, chẳng phải là một câu này«.


vietnamese:
tối thắng phật đỉnh đà la ni tịnh trừ nghiệp chướng kinh <đpb>


vietnamese:
tối thắng quang diệu thất bảo trang nghiêm <pttđ>


meanings:
(title) ritual for the Sutra of Golden Light


vietnamese:
tối thắng đăng vương thần chú kinh <đpb>


vietnamese:
tối thắng trường tôn thượng diệu sai biệt <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Mạt hậu cú. Câu nói cuối cùng, thúc đẩy người học thiền tỉnh ngộ triệt để, cũng là câu nói rất quan trọng của người tham thiền ngộ đạo. Tiết Quốc Thái Viện Đạo Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »不 離 當 處、 咸 是 妙 明 眞 心。 所 以 玄 沙 和 尚 道： 會 我 最 後 句、 出 世 少 人 知。 – Chẳng rời tại chỗ đều là diệu minh chân tâm. Thế nên Hoà thượng Huyền Sa nói: Lãnh hội được câu nói cuối cùng của ta, quả là ít có người (ra hoằng pháp) biết được«.


vietnamese:
tối hậu thân bồ tát bất thụ hoá sinh <pttđ>


vietnamese:
tối cực cứu cánh giải thoát vô thượng trụ lạc <pttđ>


vietnamese:
tối cực tự tại tịnh thức vi tướng <pttđ>


meanings:
① Họp, như khai hội 開會 mở hội, hội nghị 會議 họp bàn, v.v. ||② Gặp, như hội minh 會盟 gặp nhau cùng thề, hội đồng 會同 cùng gặp mặt nhau để bàn bạc sự gì, v.v. ||③ Thời, như kỉ hội 機會 gặp dịp, vận hội 運會 vận hội tốt, nghĩa là sự với thời đúng hợp nhau cả. Sách Hoàng cực kinh thế nói 30 năm là một đời 世, 12 đời là một vận 運, 30 vận là một hội 會, 12 hội là một nguyên 元. ||④ Hiểu biết, như hội ý 會意 hiểu ý, lĩnh hội 領會 lĩnh lược hiểu được ý nghĩa gì. ||⑤ Chỗ người ở đông đúc, như đô hội 部會 chốn đô hội. ||⑥ Một âm là cối. Tính gộp, tính suốt sổ, tính sổ suốt năm gọi là cối kế niên độ 會計年度.


meanings:
① Đoàn thể Phật giáo, pháp hội. Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh Tự của Đức Dị có ghi: »三 傳 而 至 黃 梅、 會 中 高 僧 七 百、 惟 負 舂 居 士 （指 慧 能） 一 偈 傳 衣、 爲 六 代 祖。 – Y được truyền 3 lần mới đến Hoàng Mai, trong hội có 700 Cao tăng nhưng chỉ có cư sĩ giã gạo (tức Huệ Năng) nhờ 1 bài kệ mà được truyền y làm Tổ đời thứ 6«. ② Lãnh hội, lãnh ngộ. Lâm Tế ngữ lục có ghi: »學 人 不 會、 便 即 心 狂。 – Người học chẳng lãnh hội thường là do tâm điên cuồng«. ③ Hiểu. Tắc Hoa Lâm Nhị Hổ trong Thiền Uyển Mông Cầu (Vạn Tục 148, 208 thượng) ghi: »裴 休 問： 師 作 何 行 業 感 得 如 此？ 師 良 久、 曰： 會 麼？ 曰： 不 會。 師 云： 山 僧 常 念 觀 音。 – Bùi Hưu hỏi: Sư làm hạnh nghiệp gì mà cảm hoá được hai con cọp này? Sư im lặng hồi lâu bảo: Hiểu không? Đáp: Chẳng hiểu. Sư nói: Sơn tăng thường niệm Quán Âm«.


meanings:
① Hợp, hợp lại: 會在一起 Hợp lại tại một nơi; ② Họp, cuộc họp, hội nghị: 開什麼會 Họp hội nghị gì; 今天有一個會 Hôm nay có một cuộc họp; ③ Hội, đoàn thể: 學生會 Hội học sinh; ④ Lị, thành phố lớn: 省會 Tỉnh lị; ⑤ Tiếp, gặp: 相會 Gặp nhau; 會朋友 Tiếp (gặp) bạn; ⑥ Trả (tiền): 飯錢我會過了 Tiền cơm tôi đã trả rồi; ⑦ Hiểu, (lĩnh) hội: 誤會 Hiểu lầm; ⑧ Biết: 他會游泳 Anh ấy biết bơi; ⑨ Có thể: 他不會不懂 Anh ấy không thể không biết; ⑩ Sẽ: 今年的計劃一定會實現 Kế hoạch năm nay nhất định sẽ thực hiện; 他不會來了 Anh ấy sẽ không đến đâu.【會當】hội đương [huì dang] (văn) Phải, sẽ phải, cần phải; 【會須】hội tu [huìxu] (văn) Ắt phải, nhất định sẽ; ⑪ (Cơ) hội, dịp: 趁着這個機會 Nhân cơ hội (dịp) này; ⑫ (khn) Lúc, lát: 一會兒 Một lúc, một lát; 這會兒 Lúc này; 那會兒 Lúc đó; 多會兒 Thêm lát nữa; ⑬ Đoàn, ban: 工會 Công đoàn; 委員會 Ủy ban; ⑭ Họ, hụi (tổ chức tiết kiệm tương trợ của dân gian); ⑮ (triết) Hội (khái niệm về chu kì thời gian của nhà triết học Thiệu Khang Tiết nêu trong sách Hoàng cực kinh thế: 30 năm là một thế [đời], 12 thế là một vận, 30 vận là một hội, 12 hội là một nguyên). Xem 會 [kuài].


meanings:
① (Kế) toán: 會計 Kế toán, kế toán viên; 財會會議 Hội nghị kế toán tài chánh; 誰習計會 Ai quen việc tính toán tiền bạc? (Chiến quốc sách); ② [Kuài] 【會稽】[Kuàiji] Tên đất thời cổ (thuộc huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc ngày nay). Xem 會 [huì].


meanings:
Còn gọi: Hội trung, Hội hạ, Thiền hội, Thiền tịch, Pháp hội, Pháp tịch. Nơi tập thể người học Thiền cùng sinh hoạt học tập, nghe thuyết giảng đạo pháp, tức là đạo tràng vậy. Tiết Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »開 堂 示 眾 云： 昔 日 靈 山 會 上、 世 尊 拈 花、 迦 葉 微 笑。 – Sư khai đường nói với môn đồ rằng: Khi xưa tại đạo tràng ở Linh Sơn, đức Thế Tôn giơ cành hoa, ngài Ca-diếp mỉm cười«. Tổ Đường tập q. 3 ghi: »（三 祖 僧 璨） 大 集 群 品、 普 雨 正 法。 會 中 有 一 沙 彌、 年 始 十 四。 – (Tam Tổ Tăng Xán) tập họp người học thuộc mọi thành phần để sư thuyết pháp. Trong hội của Tổ có một Sa-di tuổi vừa 14«. Linh Hựu ngữ lục ghi: »石 霜 會 下 有 二 禪 客 到 云： 此 間 無 一 人 會 禪。 – Có hai vị Thiền khách đến tại đạo tràng của Thiền sư Thạch Sương bảo: Nơi này chả có ai hiểu Thiền pháp cả«. Chương Hương Nghiêm Trí Nhàn trong CĐTĐL q. 11 ghi: »香 嚴 智 閒 依 潙 山 禪 會。 – Thiền sư Hương Nghiêm Trí Nhàn nương thân tu học tại thiền hội của Quy Sơn«. Tiết Thanh Nguyên Hành Tư trong NĐHN q. 5 ghi: »聞 曹 溪 法 席 乃 往 參 禮。 – Thiền sư Hành Tư nghe tiếng đạo tràng Tào Khê, bèn đến tham vấn đạo pháp«.


meanings:
Chùa dưới ngọn Tích Thuý, núi Tung Sơn, huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, là đạo tràng trọng yếu của tông Tào Động. Nguyên là hành cung mùa hè của vua Lí Văn Đế đời Bắc Nguỵ, về sau quyên góp làm chùa Phật. Khoảng niên hiệu Khai Hoàng (581-600) đời Tùy đổi tên là »Hội Thiện Tự«. Vào đời Đường tăng lữ tụ hội về đây càng lúc càng đông. Đạo An sau khi đắc pháp nơi Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn lui về ở chùa Hội Thiện. Pháp tự của ngài Thần Tú là Cảnh Hiền đã thị tịch tại chùa này vào niên hiệu Khai Nguyên thứ 11 (723). Vào đầu đời Đường, Thiền sư Nhất Hạnh cùng Luật sư Nguyên Đồng từng mở giới đàn Ngũ Phật Chính Tư Duy tại đây, nghiêm tịnh một thời, sau đó suy vi. Niên hiệu Đại Lịch thứ 2 (767) triều đình ra lệnh kiến lập Giới Đàn Viện phía tây chùa, mỗi năm có vài ngàn người đến thọ giới, thiền tăng nổi tiếng Triệu Châu Tùng Thẩm cũng thọ giới nơi này.


meanings:
reconcile and unite various (conflicting) doctrines into a pervasive and inclusive understanding


meanings:
(780-860) Thiền tăng đời Đường, họ Trịnh, tự Vô Ngôn, người Hồ Dương, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Bách Trượng Hoài Hải, hệ Nam Nhạc đời thứ 4, dòng Vô Ngôn Thông ở Việt Nam sư là Tổ khai sáng (Sư theo thuyền buôn sang Việt Nam vào niên hiệu Nguyên Hoà thứ 15 (820) để hoằng pháp). X. Vô Ngôn Thông.


meanings:
① Ði, như khiết lai 朅來 đi lại. ||② Vạm vỡ.


meanings:
5817梵名 Khabandha。又作渴槃陀、喝槃陀、喝囉槃陀、漢盤陀。西域古王國之名。又稱大石國。此國周環二千餘里，都城以大石嶺爲基，背徙多河。國人性獷暴驍勇，然知淳信，敬崇佛法。有伽藍十餘所，僧徒五百餘人，習學小乘說一切有部之教說。此國開國者之父乃自日天而來，母爲漢土之人，故其王統稱爲漢日天種。其王族之容貌與中國相同，頭戴方冠，身著胡服。城中並有爲經部之祖童受論師所建之僧伽藍，臺閣高廣，佛像端嚴，係此國國王聞童受論師之盛名，興兵伐咀叉始羅國，得之以歸，施阿育王之故宮爲伽藍。城東南之大石崖有二石室，各有一羅漢於其中入滅盡定，形若羸人，膚骸不朽，其鬚髮恆長，故眾僧每年爲之剃髮易衣。關於此國之位置，約在新疆省塔什克爾安（Tush-kurghan, Sarikol，石城）之地，即所謂塞勒庫勒（Sariq-gol，黃谷）處。〔大唐西域記卷十二、大慈恩寺三藏法師傳卷五、洛陽伽藍記卷五、S. Beal: Buddhist Records of The Western World, vol Ⅱ; T. Watters: On Yuan Chwang, vol. Ⅱ〕


meanings:
(đph) Chưa từng (hợp âm của 未曾 trong phương ngữ Tô Châu). Cv. 〖⿰勿曾〗.


meanings:
① Trăng, mặt trăng, nguyệt: 月食 Nguyệt thực; 月落烏啼霜滿天 Trăng lặn quạ kêu sương toả đầy trời (Trương Kế: Phong kiều dạ bạc); ② Tháng, hàng tháng, nguyệt: 月底 Cuối tháng: 月產量 Sản lượng hàng tháng; 月刊 Nguyệt san; ③ Vật có hình tròn như mặt trăng: 月琴 Đàn nguyệt, cầm trăng.


vietnamese:
nguyệt thượng chuyển luân thánh vương <cm>

meanings:
The Wheel-Turning Sage King Above the Moon


meanings:
Chùa ở phường Đông Khê, quận Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng, Việt Nam, do Thiền sư Như Hiện trụ trì.


meanings:
（梵 Candra-prabha，藏 Zla-ḥod、Zla-ba-ltar snaṅ-byed）(一)藥師如來的脅侍︰又作月淨菩薩、月光遍照菩薩。《灌頂經》卷十二雲（大正21·533a）︰‘有二菩薩，一名日曜，二名月淨，是二菩薩次補佛處。’據《藥師如來本願經》載，月光菩薩與日光菩薩同爲無量無數菩薩衆之上首，次補佛處，悉能持藥師如來之正法寶藏。<#>《覺禪鈔》曾引《藥師經疏》卷一而言，過去世電光如來時，有一梵士醫王，養育日照、月照二子，發心願利樂衆生，二子亦發願供養。梵士醫王即今之藥師如來，二子即日光、月光二菩薩。依《藥師儀軌布壇法》所載，月光菩薩身呈白色，手持月輪，坐鵝座上；但此像與歷代相傳者頗爲不同，歷來所造皆爲立像，而月光菩薩即立于藥師如來之右側。<#>如同日光菩薩一樣，月光菩薩與觀世音菩薩的大悲咒也有密切的關係。凡是至心持誦大悲咒的修行者，月光菩薩也會與無量神人來增益其持咒效驗。修行者在持誦大悲咒過後，如果能再加誦月光菩薩陀羅尼，則月光菩薩當會來加庇護，使持咒者除去一切障難與病痛，幷成就一切善法、遠離各種怖畏。此陀羅尼即（大正20·660b）︰‘深低帝屠蘇咤，阿若密帝烏都咤，深耆咤，波賴帝咤，耶彌若咤烏都咤，拘羅帝咤，耆摩咤，娑婆呵。’<#>(二)金剛界曼荼羅賢劫十六尊之一、胎藏界曼荼羅文殊院中之一尊︰4 金剛界曼荼羅中，月光菩薩位于第二院西邊，在光網菩薩與金剛燈菩薩之間。密號清凉金剛，或曰適悅金剛。三昧耶形爲半月形。《觀想曼拿羅經》雲（大正19·90a）︰‘身白色，右手持開敷蓮華，華上有月，左手作拳安腰側。’<#>胎藏界曼荼羅中，月光菩薩位于文殊院妙吉祥的右方，妙音菩薩與無垢光菩薩之間。密號威德金剛。三昧耶形爲青蓮上之半月形。形像爲右拳當腰，執蓮華，華上有半月，左手竪拳持合蓮華，坐蓮臺上。<#>［參考資料］　(一)《藥師琉璃光如來本願功德經》；《藥師如來觀行儀軌法》；《藥師琉璃光王七佛本願功德經念誦儀軌供養法》；《日光菩薩月光菩薩陀羅尼》。(二)《秘藏記》；《金剛界七集》卷下；《胎藏界七集》卷中；《諸說不同記》卷五；《金剛界曼荼羅尊位現圖抄私》卷三。<#>


meanings:
1463月光，梵名 Candra-prabha。<一>釋尊於過去世修菩薩行，現國王身時之名。曾施頭於婆羅門。（參閱「月光王」1463）　<二>又稱月淨菩薩、月光遍照菩薩。與日光菩薩（梵 Sūryaprabha）同為藥師如來之脅侍。據藥師如來本願經載，此菩薩與日光菩薩共為無量無數菩薩眾之上首，次第補佛處。另依修藥師儀軌布壇法所載，月光菩薩身呈白色，乘於鵝座，手持月輪。〔藥師琉璃光如來本願功德經、藥師如來觀行儀軌法〕　<三>為密教金剛界曼荼羅賢劫十六尊之一，胎藏界曼荼羅文殊院中之一尊。金剛界中，月光菩薩位列微細會等第二院之西邊。身呈白色，左手握拳當腰，右手持月光形，或持蓮華，華上安半月。密號清涼金剛，三昧耶形為半月形。胎藏界曼荼羅中，此菩薩位列文殊院中妙吉祥之右方，在妙音菩薩與無垢光菩薩之間。右拳當腰執蓮華，華上安半月，左拳當胸持合蓮華，跏坐蓮臺。密號威德金剛，三昧耶形為青蓮華，上置半月形。〔金剛頂一切如來真實攝大乘現證大教王經卷下、賢劫十六尊、大日經疏卷六阿闍梨所傳曼荼羅、金剛界曼荼羅鈔卷二、祕藏記、金剛界七集卷下、胎藏界七集卷中、諸說不同記卷五〕


vietnamese:
nguyệt dụ bồ tát thập chủng thiện pháp <pqđtđ>


meanings:
1460梵名 Candra。又作月天子、寶吉祥天子。音譯作旃陀羅、戰達羅、戰捺羅。印度婆羅門教將月神格化，稱為月天。為十二天之一，金剛界曼荼羅外部二十天之一，胎藏界曼荼羅外金剛部院之一尊。自古又稱蘇摩（梵 Soma）、蘇摩提婆（梵 Soma-deva）、星宿王（梵 Nakṣatra-nātha）、創夜（梵 Niśā-kara）、大白光（梵 Śītānśu）等。長阿含經卷二十二謂，月天子住於月宮殿，宮中有一大輦。輦為青琉璃所成，高十六由旬，廣八由旬，月天子即於此輦中與諸天女和合受樂種種五欲功德。其壽五百歲，子孫相承以持彼月宮。月天身有千光，五百光下照，五百光傍照，故又有千光明、涼冷光明等異名。　在密教，以月天為擁護佛法之天部之一，安於胎藏界外金剛部院西方拘摩羅天之傍。胎藏現圖曼荼羅中，月天身呈白肉色，乘坐三鵝，左手當胸，屈中指、無名指、小指，右手執杖，杖頭有半月形。〔法華經卷一序品、大樓炭經卷六、大日經卷一具緣品、大日經疏卷五、十二天供儀軌、祕藏記〕


meanings:
（梵 Candragomin，藏 Btsun-pa<#>zla-ba）印度大乘佛教瑜伽行派的學僧。又譯旃陀羅瞿民。生存年代約爲西元620～680。爲東印度孟加拉（Bengal）王族出身的學者衛世沙迦（Viśeṣaka）之子。嘗從安慧（Sthiramati）、阿輸迦（Aśoka）等人受學。又，嘗居東印度跋盧舍王國，從事寫作。後因故爲該國國王所逐。乃隨商人至錫蘭，建獅子音神殿，講大乘法。其後至印度那爛陀寺，以通達《波你尼文法》、《聖妙吉祥真實名經》及馬鳴《一百五十贊佛頌》，而深受該寺僧衆尊崇。其間曾以瑜伽唯識的論點與中觀派學者月稱往返爭辯，旁聽者衆。在這場長達七年的爭辯中，師深獲佳評。嗣後，于檀那室利建立百餘度母神廟，後示寂于南印度普陀山。<#>月官學貫顯密，精通內外五明，著述豐富。相傳他對世間的聲明、工巧，佛家的贊頌、義理等四方面的著作各有一０八部，總計四三二部。然今存甚少。梵文本僅存《與弟子書》（Śiṣyalekha），系爲調伏破戒的刹帝利比丘而作。漢譯本全無。藏譯本有四十餘部，其中多半爲有關密教的著作，大多保存于《西藏大藏經》中。此外，他在西藏主要是以文法學者而名彰後世，依《布頓佛教史》所述，其主要文法著作有下列諸書︰(1)《旃陀羅記論》（Candravyākaraṇasūtra），(2)《接頭辭二十注》（Viṃśatyupasargavṛtti），(3)《字音經》（Varṇasūtra），(4)《語根經》（Dhātu-sūtra）等書。<#>◎附︰呂澄《印度佛學源流略講》第六章第二節（摘錄）<#>在晚期瑜伽行派中還有另外一大家──月官（旃陀羅瞿民）。他是西元第七世紀的人。義淨去印時，正當他的晚年，《南海寄歸傳》第四卷中對他有簡略的介紹。說他是東印度人，在家佛徒，稱贊他爲‘大才雄菩薩’；幷介紹了他的一首小詩，內容講毒境之爲害尤烈于毒藥云云。西藏關于他的材料更詳細，說他博學，精通內外學說。傳說他對世間的聲明、工巧，佛家的贊頌、義理等四類著述各有一０八部，總計四三二部。而他平日對于《般若經》、〈華嚴十地品）、〈入法界品〉、《月燈三昧經》、《楞伽經》等五部經，講述弘揚，努力宣傳。月官著作漢譯的一部也沒有，藏譯的有四十餘部，其中過半是關于密教的。不過這些著作是否都是他的，還可以研究。另外，屬于贊頌的只一部，名《懺悔贊》；屬于義理的，關于菩薩地律儀的有《菩薩律儀二十論》（以二十頌概括菩薩戒的內容）；關于本生的（也可說是戒律類）有《世間歡舞》；此外，還有給弟子們的信名《與弟子書》（是韵文長詩）中，是文藝作品，梵本尚存，可以窺見他在文學方面的造詣。最後關于聲明（文字學）的著作多種。聲明的根本經典是《波膩尼經》，月官對它有個發揮其說的注釋，通常稱爲《旃陀羅記論》（記論指關于聲明方面的書）。除了這個大部頭外，還有一些講文字結構等的小册子。月官的聲明著作，在西藏很受尊重。本來，印度注解《波膩尼經》的有八大家，傳入西藏的只兩家，月官以外，另一家爲自在鎧。自在鎧著有《迦羅波經》。兩家中，因爲月官是佛教徒，所以更受重視。但是，月官一家，比較難懂，人們把這一派的人稱爲‘難學論師派’；自在鎧一家比較容易學，他本人是刹帝利出身，所以把這一派稱爲‘易學王者派’。這兩家的聲明著作都是西藏研究梵文者通常要學習的。<#>月官的四百多部著作，只留下了十分之一，梵文留下的更少，只有那封信了。月官對瑜伽行派學說應該有不少發揚，但留存的著作，僅那部《二十論》講到了瑜伽的學說，而且很簡單，只把菩薩戒的每個學處（戒律的每一條）中心提出來，立個名目，結爲偈頌，以便學習而已。他所立的名目，與玄奘譯本比較，也有些出入，奘譯爲四十七條（四重戒，四十三輕戒），月官則把輕戒開爲四十六條，多出了三條，但這只是對原戒所作爲的開合工作，內容幷無變化（有的奘譯一條，他開爲二條）。由這上面也表示兩家的傳承不同。西藏方面，對菩薩戒的說法，就是完全按月官傳承的。<#>據西藏佛教史資料的記載，對月官的評價相當高。當月稱（清辨以後中觀派的大家）在那爛陀寺大弘中觀時，月官作爲一個瑜伽行派的學者特地去找他議論。兩人以前沒有見過面，月稱對月官只是慕名，相見之後，月稱自然要問問來人的學問程度如何，月官很巧妙地回答說，我沒什麽學問，只不過精通三部著作而已︰一是《波膩尼經》，二是《一百五十贊》，三是《文殊真實名經》。月稱一聽，認爲來人極不簡單，因爲精通了這三部書，基本上把世間和內外之學全掌握了。聲明是四明中最難學的，精通它，其餘三明就不用說了。《一百五十贊》是佛教中顯教著作，《文殊真實名經》是佛教中密教著作，精通兩經則顯密都掌握了。月稱便說︰這麽說你一定是月官了。因爲這三部書除了月官之外，別人是沒有這麽大的能力精通的。月官很自信地回答說︰是的，別人都稱我月官。這也可見當時月官的名聲很高。<#>兩家中，一是用中觀無自性的說法來講中道，一是由瑜伽唯識性的說法來講中道，往返爭辯，達七年之久。這次辯論還是公開進行的。按照那爛陀寺的制度，不是一般學者都可公開對外辯論，只有少數有學問的大家才具有這種資格，月稱是當時唯一有此資格可對外公開辯論的人。月稱與月官的公開論辯，當時參加旁聽的人很多，七年之內，使社會對兩家的學說，也有不少的瞭解，甚至牧童們也懂得一些。大家對兩人辯論最後所作的評價是︰‘噫龍樹宗義，有藥亦有毒。’這是說，月稱所傳的龍樹學，有可取的，也有不足取的。又說︰‘難勝（彌勒）無著宗，諸衆生甘露。’就是說，月官所傳的瑜伽學則完全可取。從這些反映看，月官對瑜伽行派的學說是有發展的。推想，這也是符合實情的。因爲清辨、月稱曾對瑜伽行派有過批判，月官如果仍然保守舊說是行不通的了。月官這在場爭辯中獲得好評，必然是他對瑜伽學說有了發展。不過這僅是一種推想，具體內容，已無法弄清楚了。<#>［參考資料］<#>《多羅那他佛教史》；Sarat<#>Chan-dra<#>Das《Pag<#>Sam<#>Jon<#>Zang》；Schiefner《Tāranā-thas<#>Geschichte<#>des<#>Buddhismus<#>in<#>Indien》；M.’nternitz《Geschichte der<#>indische<#>Literatur》；E.Obermiller《History of Buddhism by Bu-ston》。<#>


meanings:
1464請參閱 常陸天德寺語錄 梵名 Candragomin，西藏名 Btsun-pa zla-ba。乃西元七世紀頃，印度瑜伽行派之學僧。係東印度孟加拉（Bengal）王族出身之學者衛世迦（梵 Viśeṣaka）之子。弱年即深解學問，從一大乘阿闍梨受三皈五戒，又從安慧（梵 Sthiramati）學唯識，從阿闍梨阿殊迦（梵 Aśoka 受密旨。與瓦南得拉（梵 Varendra）王女多羅（梵 Tārā）結婚，然以妻與女神多羅同名為不當，遂生出家之志，王怒，令刑吏投月官於恆河。時有一師出現，勸月官祈願多羅，於是月官乃為漁夫所救。後通達波爾尼（梵 Pāṇini）文典、聖妙吉祥真實名經（梵 Mañjuśrī-nāma-saṃgīti）及馬鳴一百五十讚佛頌（梵 Śatapañcaśatikā-nāma-stotra），頗受那爛陀寺（梵 Nālanda）之僧款待恭敬，作有關醫法之小篇甚多，後受至尊世自在（梵 Bhaṭṭāraka-lokeśvara，即觀世音菩薩）之教誥，轉而著述諸大乘典籍，並著月燈注（梵 Candrapradīpa-ṭīkā）、入三身（梵 Kāyatrayāvatāra）及其他著作。此外，住於那爛陀寺，為調伏破戒之剎帝利比丘，作「與弟子法頌書」（梵 Śiṣya-lekhadharma-kāvya）（現存梵本及藏譯本），更根據波爾尼文典而著三十二章七百首盧迦文典及附隨之語根經（梵 Dhātu-sūtra）、二十前接字注（梵 Viṃśaty-upasarga-vṛtti）、字經（梵 Varṇa-sūtra）、鄔拏地經（梵 Uṇādi-sūtra），又著有薄伽梵聖文殊師利有加持讚（以上五部均收錄於藏譯大藏經）。　時大乘中觀具緣派有月稱者，與普賢共撰文典，月官見之，將自作投於井中。世自在示現告月官，謂其著作係出自深心，乃利益有情之作，月官遂遵其言，自井中取出，且由於飲井水得睿智，與月稱論諍而斥破之。如上所述，師致力護持教法，晚年赴補陀落山，並示寂於該地，其著作頗多，合小篇相傳為四三二部。西藏大藏經除上述外，並收錄其懺悔讚、師子吼成就法等三十餘部。〔E. Obermiller：History of Buddhism by Bu-ston、東北帝國大學西藏大藏經總目錄〕


meanings:
（梵 Candrakīrti，藏 Zla-ba grags-pa、Zla-grags）印度中期中觀派的論師。爲歸謬論證派之祖。生存年代約爲西元600～650之間。相傳出生于南印度的薩曼多（Samanta），舍世出家後，從佛護與清辨的弟子蓮花覺（Kamalabudhi）學習龍樹思想。精通佛家學說，嘗任那爛陀寺住持，幷曾與月官進行論諍。<#>月稱肯定佛護所應用的歸謬論證法，幷嚴厲批評清辨的論點，以爲清辨用于空性論證的‘自立論證法’幷不適合中觀派。他主張中觀派應采用‘歸謬論證法’論證空性；因而中觀內部形成兩個系統，月稱一系采用應戰的方法，即隨對方的說法加以破斥，因此又被稱爲‘隨應破派’或‘應成派’。清辨一系，其議論不一定跟隨敵論走，是采比量的格式，因此被稱爲‘自立量派’。<#>月稱的著述頗豐，主要有︰<#>(1)《中觀根本明句論》（Prasannapadā，有梵本）︰又譯作《明句論》，爲龍樹《中論》的注解。梵本已由西洋學者校訂出版。<#>(2)《入中論》（Madhyamakāvatāra）︰西洋學者已將其校印出版。法尊則從藏譯本譯成漢語。全書是以《十地經》中的十地爲主要架構，强調菩薩行，其中以第六章〈般若波羅蜜〉最爲重要。<#>(3)《入中論自注》（Bhāsya）。<#>(4)《菩薩瑜伽行四百論注疏》（Bodhisatt-vayogacar yācatuḥśatakaṭīkā）︰本書爲提婆《四百論》的注釋。<#>除上述長篇論著外，另有小品之作，如︰<#>(5)《五蘊論》（Pañcaskandhaprakaraṇa）。<#>(6)《空七十論注》（Śūnyatāsaptativṛtti）。<#>(7)《六十頌如理論注》（Yuktiṣaṣṭikāvṛtti）。<#>其中(6)、(7)二書是龍樹《七十頌空性論》、《六十頌正理論》的注解。此外，《西藏大藏經》又收有《六支瑜伽注》（Śaḍaṅga-yoga-nāma-ṭīkā）、《聖文殊師利名等誦注釋》（Āryamañjuśrī-nāma-saṃgīti-vrtti）、《金剛薩埵成就法》（Vajrasattva-sādhana）、《入中觀慧》（Madhyamaka-pra-jñā'vatāra）等書。<#>◎附︰呂澄《印度佛學源流略講》第六章第三節（摘錄）<#>中觀學派從清辨開創局面以後，跟著來的大家有月稱。月稱出于佛護一系，佛護弟子有蓮花覺，他就是蓮花覺的門下，南印薩曼多人，婆羅門族，少年出家，精通佛家學說。後來在那爛陀寺當住持，是當時的有名的學者，曾同月官有過辯論。著作現存的，梵文藏文本都有，共十餘部。就西藏譯本言，關于密教的有九部，顯教的也有九部。龍樹的五大論，他對主要的《中論》、《六十頌正理論》、《七十頌空性論》都有注；提婆的《四百論》，他也有注。此外，還有中觀通論性質的《入中論》，有頌文、有長行，是他的一部主要著作。月稱的《中論》注解很詳細，別名《明句論》，有梵文本，西洋學者已校刊出版。其中頭一品〈觀緣品〉，與本宗的最後一品〈觀涅槃品〉，經蘇俄·徹爾巴茨基譯成英文，譯得很好，很清楚。近年來，日本·荻原雲來譯出六品，山口益也譯了十一品。宗喀巴的《菩提道次第論》、《辨了義不了義論》兩書，引了《明句論》的原文，也可從中看得出一部分內容，兩書已由法尊譯成漢文。《入中論》，西洋學者也已校印，法尊也從藏譯本全譯出來。月稱的學說傳入西藏的很完整，再加上後來宗喀巴的提倡，所以在西藏十分盛行。<#>月稱的中觀學說，比清辨更純一些，也更極端一些，這是由于歷史條件造成的。龍樹、提婆時代，主要是針對有部，重點講空、無自性。雖也講中道，而中道本身是無自性，從無自性說發展到不落一邊。到了無著、世親時代，雖也講無自性，但講的已與龍樹、提婆時不一樣了；清辨是無著、世親以後的人，他不可避免地會與瑜伽學有聯繫。月稱則不同，走向了極端，非但同瑜伽對立，就是對清辨的態度也加以肅清了。這點可以從中觀破除異見的地方看得出來，他的立場，與清辨是截然相反的。他是佛護的傳承；佛護之說，清辨是反對的，月稱要爲佛護辯解，就得駁斥清辨。<#>首先，月稱主要是在方法論方面發揚了佛護說。在方法論上，中觀派本是以破顯宗的，即自己不另外建立，把重點放在怎樣破他上，《中論》就是這種方法的典型著作。只要指摘出敵論的過失，就算達到了目的。如〈觀緣品〉講緣起就是專門破他，一般講緣起是講生，而龍樹講緣起是講無生，實際上是破四生（自生、他生、共生、無因生）的偏執。佛護即繼承了這個傳統，他對這品的解釋就表現了這一特點。如破自生，他說︰如果是自生，則‘生應無用故’，‘生應無窮故’。意思是說︰‘自生’就是說，法本來就有的，不應再生；說它生，就毫無意義了。同時，‘自生’就應該是無窮無盡，永遠存在。這樣，就指出了自生說的矛盾，使對方的說法不能成立。這種方法概括起來就是︰如果按照你的說法，則‘應’如何如何。這不是因明的格式，而是佛護特用的方法。清辨在《般若燈論》裏，不同意佛護這種方法，認爲在破他時要提出自己的正當理由（因明把這個叫因、喻。理由叫因，理由的證明叫喻），要用比量的格式來出過，才能使人信服。到月稱時，爲了挽救佛護的說法，就爲之辯護，說佛護的方法是正確的，而清辨的方法是錯誤的。因爲中觀派的根本精神是認爲一切事物都是無自性的，因明的因、喻也應該是無自性的。而清辨要自立量，那就應該承認自因、自喻是實在的，只有先肯定了這點才能有立量，否則，如說無自性，便自相矛盾，因而不能成立。所以，運用因明的結果，就會形成自己理論上的混亂。<#>這樣，清辨與月稱兩家就顯出了分歧，幷進而在中觀內部形成了兩個系統。月稱一系是采用‘應戰’的方法，即隨著對方的說法加以破斥，所以被稱爲‘隨應破派’。清辨一系，是自由獨立的，議論不一定跟隨敵論走，而采取比量的格式，被稱爲‘自立量派’。<#>其次，關于勝義、俗諦的有無問題。中觀派是以二諦立說的。按勝義諦說，一切都是無自性的，兩家在這一點上是一致的。但是，世俗諦是否一切無自性？清辨承認由世俗諦講，一切法有自性，月稱則不同意，認爲俗諦（世間）看著像有自性，這是由于被無明所蔽的緣故，那是一種‘覆俗’（根本顛倒），所以從俗諦講也是一切法無自性。兩家在這一點上有很大的分歧。<#>月稱繼清辨之後，對瑜伽行派作了許多評破的工作。他的評破著重在瑜伽行派之說依他起有自性。月稱認爲，依他起是表示緣起的，而緣起的性質，一方面即是無自性。所以若承認緣起，便不能同時承認還有自性。瑜伽雖也講空，但講得不徹底，認爲在依他起法上沒有遍計執法便是空，幷不是依他起本身就是空。如視繩爲蛇，把蛇執去掉就是空，幷不認爲繩也是空。因此，瑜伽所說的空是他性空，而不是自性空。月稱認爲這樣講不合理，要空就是自性空。他說瑜伽行派依他法的根本性質是識，而一切識的根本是阿賴耶，所以月稱也反對阿賴耶說，認爲阿賴耶是一種假立，幷無其識。何以見得呢？瑜伽要成立阿賴耶有許多理由，其中重要的一條是，如無賴耶，便不能成立業報，因爲業在未受報之前，應該是存在的。它存在何處？按瑜伽派說，業是以種子的形式存在于阿賴耶識中。月稱批駁說，阿賴耶識是多餘的，業由于自身的相續是不會消失的。業的現行雖然消失了，但它的性質、勢力幷不消失，這只是業的狀態不同，明顯時是現行，潜伏時是消滅，事實上還是相續的。只有等到受報以後，才會真正消失，因而幷不需要有個阿賴耶識保存它。月稱既反對阿賴耶識，便連帶著也反對前七識。<#>另外，瑜伽行派也主張自證。認爲人之有記憶，包括對見聞覺知的記憶，是因爲當見聞覺知之時，就曾自己對自己作過瞭解，這種瞭解就是自證。由于自證，就可證明自己是存在的，而不必經由其他理由才存在。月稱也反對這一點，他說，任何事物不能自爲能、所，猶如刀不自割，手不自觸。<#>最後，月稱也批判了瑜伽行派心外無境的唯識說。唯識說以夢爲喻，論證有心無境；夢中所見，只是心的構想，醒後所見，也同樣是一種心的構想；夢與非夢，僅是淺深程度不同而已，幷無原則上的區別。只有到達真正的覺悟時，才能認識到所謂境界，不過如幻如化。月稱講，心與境是平等的，如果似夢中無境，同樣也應無心。他不承認睡夢中有心無境。<#>月稱對瑜伽行派的這些指摘，也是有理由的，幷未受到瑜伽派的反駁。這就看出，他對中觀無自性的說法，發展得比較徹底。發展到後來，便把緣起性空的理論成爲性空緣起，就是說，正因爲無自性才可以說是緣起。這一說法的實際意義，就是在世俗上，肯定了無其名（性空）而有其實（緣起）。密教很崇拜月稱，即利用其說，肯定煩惱，美其名爲方便，實際上是縱欲。他們之牽涉到月稱，不是沒有原因的，因爲月稱也與密教有一些聯繫。<#>［參考資料］　■山雄一（等）著·李世杰譯《中觀思想》（《世界佛學名著譯叢》{63}）；宮本正尊《根本中の研究》；山口益《中論釋》、《佛教における無と有との對論》；長尾雅人《西藏佛教研究》；穆帝（T. R. V. Murti）著·郭忠生譯《中觀哲學》；光川豐藝著·釋惠敏譯〈清辨與月稱對于人法二無我之見解〉（《諦觀》雜志第二十四期）；R. F. Olson著·法雨譯〈月稱對唯識宗的批評〉（《諦觀》雜志第三十二期）。<#>


meanings:
1466梵名 Candrakīrti，西藏名 Zla-ba grags-pa 或 Zla-grags。西元七世紀頃，印度中觀具緣派僧，出生於南印度沙滿多（梵 Samanta）之婆羅門家。出家從迦摩羅菩提（梵 Kamalabuddhi，清辨及佛護之弟子）學龍樹之宗義及諸論書，兼習諸怛特羅，得秘術，能自畫牛搾乳，或手不觸而擲石柱。學成後主持那爛陀寺（梵 Nālanda），編集龍樹之中論注（即「根本中論注明解」，現存梵本及藏譯本）、提婆之四百論注（即「菩薩瑜伽師四百論廣注」，現存梵文斷簡及藏譯本）及一切如來金剛三業最上秘密大教王經注（即「作燈明廣釋」，現存藏譯本）等。此外，又撰述入中觀（梵 Madhyamakāvatāra）一書，並親自注解之（以上現存西藏譯本）。主要係宣揚佛護中觀具緣派之宗風，而一度與瑜伽派月官發生宗義上之諍論。晚年於南印度康卡那（梵 Koṅkaṇa）大破外道，入曼奴汗葛山（梵 Manubhaṅga）修真言道，後入寂。著作除上述外，另有西藏大藏經所收錄之六支瑜伽注、金剛薩埵成就法、入中觀慧等約十部。〔東北帝國大學西藏大藏經總目錄、般若思想史、L.A. Waddell：The Buddhism of Tibet; E. Obermiller: History of Buddhism by Bu-ston; Th. Scherbatsky：The Conception of Buddhist Nirvāṇa; N. Dutt: Aspects of Mahāyāna Buddhism and its Relation to Hīnayāna〕


meanings:
(Candrakirti 約7世紀中葉) ###古印度佛教僧人，印度佛教大乘中觀派的主要代表人物之一。生平不詳。傳說他出身于南印度薩曼多婆羅門種姓。少年出家，師承佛護的弟子蓮花覺。精通佛護一系的中觀學說。曾任那爛陀寺住持，並曾與月官進行過辯論。後又在南方，弘揚佛法，興建寺廟。最後逝於摩 藩伽山。他發揮了中觀無自性學說，反對瑜伽行派的阿賴耶識，不同意立自證分。承認有離心的名言外境，但認為無論是世俗諦、勝義諦外境都無自性，反對清辨的世俗諦有自性。他把龍樹的緣起性空的理論發展成性空緣起，並發展了如何安立煩惱障和所知障的二障差別，以及佛果位的盡有智如何觀照世俗諦的理論。在方法論上，他發揚了佛護的傳統，對論敵的觀點採用歸謬論證法，嚴格地只破不立，以破顯宗。因此被稱為“隨應破派”或“應成派”現存的月稱著作有十餘部，既有中觀通論性質的著作，也有對龍樹的《中論》、《六十頌正理論》、《七十頌性空論》和提婆的《四百論》所作的注。主要有《入中論》、《中觀根本明句論》（又名《明句論》）、《六十道理論釋》、《七十空性論釋》、《菩薩瑜伽行四百論廣釋》等。其中《中觀根本明句論》，梵本已由西方學者校刊出版。蘇聯謝爾巴茨科依還將其中的第一品《觀象品》與本宗的最後一品《觀涅 品》譯成英語。日本荻原雲來譯出其中的六品，山口益譯出了十一品。《入中論》西方學者也已校印，法尊則從藏譯本譯成漢語。######隨應破派由於月稱的努力而大張其勢，不僅與瑜伽行派相對立，而且與中觀自立量派相抗衡。月稱的學說通過阿底峽完整地傳入西藏，中經宗喀巴等人的提倡，在西藏十分流行。（方廣 ）######


meanings:
1464請參閱 月江正印禪師語錄 請參閱 月江正印禪師語錄 凡二卷。略稱月舟錄。日僧曹源滴水編。收於大正藏第八十二冊。日本曹洞宗僧月舟宗胡（1618～1696）以平日之隨緣法語轉錄為文字者皆不得留存，蓋恐門人墮入文字禪。其侍者滴水等竊記其言，輯為本錄。內容包括上堂、對機、小佛事、真讚、偈頌等，卷末並附月舟行狀一篇。


meanings:
① Thiền tăng đời Ngũ Đại (854-925), họ Hứa, người xứ Phúc Đường (nay là huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Giáp Sơn Thiện Hội, nương thầy 7 năm. Sau chúng thỉnh trụ Hoàng Sơn Hàng Châu (nay thuộc Chiết Giang). ② Thiền tăng đời Thanh, họ Dị, người xứ Mã Long (nay thuộc Vân Nam) Trung Quốc. Năm 18 tuổi xuất gia, thụ giới cụ túc xong, sư tham vấn Thiền sư Chân Viên Nguyệt Đàm và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư còn tham vấn các bậc danh túc nam bắc, 20 năm ở kinh sư, số người đến thọ giáo xa gần rất nhiều, nổi tiếng ở triều đình, 2 lần được ban cho y hồng, Long tạng. Về già, sư trở về Vân Nam, trụ 2 ngôi chùa lớn nổi tiếng: Hoa Đình và Hoa Nghiêm, chấn chỉnh lại môn phong. Sư có Ngữ lục truyền bá ở đời.


meanings:
(1858-1917) Tăng nhân cận đại, họ Hồ, tên Hiển Châu, người huyện Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Năm 19 tuổi sư xuất gia ở chùa Quán Âm, Nam Kinh, rồi đến chùa Đại Thông Liên Hoa thụ giới cụ túc. Sư cất am tĩnh tu ở núi Chung Nam, vừa khai khẩn vừa tu thiền. Sư đến núi Thái Bạch nương Thiền sư Liễu Trần học thiền 3 năm xem như một ngày, nghe giảng kinh Duy-ma, sư ngộ nhập pháp môn Bất nhị, rất được Liễu Trần khen ngợi, và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Năm 1914 sư sáng lập Đại học Hoa Nghiêm ở Thượng Hải, còn xây thiền đường, giảng đường ở Viên Trung, hằng ngày toạ thiền và giảng kinh luận Đại Tiểu thừa. Một đời sư tuy lấy việc hoằng dương tông Hoa Nghiêm làm nhiệm vụ, song căn bản của sư vẫn là Thiền tông, điều đáng nói là không ngày nào sư không toạ hương tham thiền, không năm nào sư không đả thiền thất.


meanings:
（梵 bhava，巴 bhava，藏 srid-pa）即‘存在’。在佛教典籍或各家的主張中，其意義與分類有多種說法。茲略述如下︰<#>(一)‘無’或‘空’的對稱︰意指存在。用于顯示諸法的存在。又有假有、實有、恒有、真有、妙有等之別。如俱舍家談諸法存在時，說三世實有、法體恒有。唯識家以依他起性爲聚集相續之分位性，故說假有；圓成實性其體遍常而無生滅，諸法之實性存在，故稱實有，亦稱妙有、真有。<#>(二)指有支︰十二因緣之一。即指能招引當來因果之業。或將造業之階位稱爲有，爲迷之因。<#>(三)異熟果的總稱︰又指迷之果。即由善惡之因而感得迷界苦樂之果，生死相續，因果不滅，故稱爲有。如稱三界爲三因，稱生、本、死、中爲四有，或二十五有、二十九有等皆是。<#>(四)指三界中之色界、無色界的自體︰即定心與依身。如稱色、無色二界的貪欲爲有貪，三漏的有漏，或四暴流中的‘有暴流’等即是。此‘有’之義同于三有、四有等之有。蓋色、無色界的衆生執著于內在的定心，與欲界衆生對外在欲境起煩惱者有異，故稱有貪。<#>除上列之外，《大智度論》卷十二另立‘三種有’（即三種存在之法）之說，即(1)相待有，如長短等，實無長短，以相待故有名，即長因短有，短亦因長有，皆有名而無實。(2)假名有，如酪有色、香、味、觸四事，因緣和合故假名爲酪，又如一切衆生乃四大和合而成，而假名爲人，或如山林、毛叠等，皆有假名而無實體。(3)法有，一切法由因緣而生，因緣散則滅，無有自性，然非如兔角龜毛之有名無實，故稱爲法有。又，《大毗婆沙論》卷六十，亦就‘有’一詞，列有多義。<#>◎附一︰霍韜晦〈有與空〉（摘錄自《佛教的現代智慧》）<#>佛典中固然常常提到‘有’和‘空’，而更重要的是︰現代人受西方文化洗禮，對實在的東西比較容易把握，但對‘空’就很難瞭解。有些西方學者甚至認爲‘空’是虛無主義，又有些學者認爲‘空’是消極地遍破一切，缺乏正面主張，以至不成系統。這都是因爲不瞭解‘空’的意義與‘有’相連。‘空’固然是破‘有’，但破‘有’幷非遮撥‘有’，否則便成爲僧肇所說的‘色敗空’或‘色滅空’了。很明顯這些講法都不是空的真義，所以這些問題很值得研究。<#>其實，‘空’和‘有’一樣，都是討論存在的概念。在西方，這屬于存有論（ontology）的問題，佛教雖亦與之相類似，但基本態度不同。西方人對存有的討論，目的在尋求存有的本質與形式，以形成一對存在的普遍的瞭解，是純知識性的。佛教則不然，佛教對存在的探討，不純在求取存有之理，而在確定‘真實’，由此而成就其教化的目的──如實觀（yatha^bhūta-dars/ana），即希望人能够認識真實，不要停留在假的存在之上。如實觀爲表達佛教宗趣最重要的概念，可以說是佛教的精神所在。但如實觀究竟蘊含了什麽意義呢？首先，由人有如實觀的要求正好顯示了一般人對生命的存在、世界的存在不能有如實觀、不能如實瞭解。同一問題，各人依于其自身的觀點、背景、學識、訓練而提出種種不同的想法；這些不同的想法都不離其主觀的色彩，都有其局限性。沿此以往，便會令其心靈狹隘，使生命封閉于自己的觀點、歷史、語言裏，不能開放出來，與真實的存在相通。所以佛教講如實觀，目的就是要求與真實相應。‘實’（bhūta）不但是客觀的存在，而且是真實的存在。佛教要把握這個真實，不增一分，不减一分。但這如何可能？這就必須先去除主觀上的投影或妄想（prapan~ca）。所以第一個要反省的問題，是在主觀上呈現出來的存在是不是真實的問題。這也就是從‘有’的概念的分析開始。<#>以下，我們試從佛教思想的發展來說明這一問題。<#>(一)傳統佛典中說‘有’之諸概念<#>對于‘有’的問題，傳統佛典中提供以下幾個概念︰<#>(1)世俗有（sam%vr!ti-sat）<#>(2)施設有（prajn~apti-sat，亦譯假有）<#>(3)實體有（dravya-sat）<#>(4)勝義有（parama^rtha-sat）<#>此中以‘世俗有’一名之解釋較具爭論性。‘世俗’梵文sam%vr!ti（語根□vr!，覆蓋之義）原解作‘遍障’，故月稱《中論釋》，舉三義，第一義即障礙真理。但巴利文作sam-muti（源出語根□man，思考），有共同思考或正確思考之義，不知何故，于梵語化時成爲sam!vr!ti的形式。此中語言學的解釋頗爲複雜。但月稱又以‘彼此相依而有’（para--spara-sam%bhavana,paraspara-sama^s/raya）及‘世間言說’（lokavyavaha^ra）二義譯世俗有，則在語言根據上是把sam%vr!ti看成sam.□vr!t（語根□vr!t即轉，及生起，即英語之toturn,to turn round，由此再引申爲to pro-ceed,to perform），于是有行動顯現義，故《唯識述記》釋‘世俗’雲︰‘世’謂覆障可毀壞義，‘俗’謂顯現隨世流義。如不嚴格要求，此釋亦可與上述月稱之二釋輾轉相通，然若以巴利文合觀，則言說之義最爲重要。資料上的證據，可從現存梵文本稱友的《俱舍論釋》及安慧的《辯中邊論釋》舉出。他們均以vyavaha^ra（言說）解世俗諦，可知sam%vr!ti的涵意所在。<#>由此可知，世俗有的主要意義爲言說中的存在，是指法之存在只是存在于語言之中；說之即有，不說之即無，根本上幷沒有客觀的存在與之對應。依佛家看法，對象存在意識的獲得其實是由于我們對之産生經驗及概念。我們運用我們的概念去表達對象，所以對象的存在，嚴格而言，只是存在于我們的語言之中，這就是世俗有。<#>由于世俗有只是語言的産物，可見幷非真實，而只是一種主體的施設，故世俗有又可名爲施設有。‘施設’（prajn~apti）即是假相（即假名），幷非爲一真實的存在。它之所以有，不過是通過人心靈的活動創造出來。換句話說，施設有是由人所提供、人所投射、人所設計的意思。在這一意義下，施設有即世俗有，都是指概念世界。唯一分別，施設有的涵義在强調這是主體活動的産物，而世俗有則指出這就是語言。<#>由于假名只是人所創造、人所提供而挂上外境的，用佛教的話來說，就是‘增益’，所以，它不是真實的存在。它只是代表外境，但不等于外境。但是假名的建立就開端說，畢竟需要一經驗的基礎，即先有感官的收攝。扣緊此義，便不能不設定經驗有一客觀來源，這就進入存有世界的探討，幷依此一進路來建立自相（svalaks!aṇa），承認客觀世界有‘自相有’的存在（svalaks!aṇeṇa）。自相有即自性有，在存在上有其獨立自體，故亦即實體有。這也就是說一切有部的立場，從實在論的觀點來分解一切法，認爲對象世界的存在是一集合體，是假法，所以應該把它分解，直至不可再分的實體發現爲止。這也就是有部所追求的‘法’的意義。《俱舍論》以‘能持自相’（sva-laks!aṇadharaṇa^ddharmah!）爲法，後來唯識宗的‘任持自相，軌範生他’的定義亦由此而來。結果在這種分解方式下，說一切有部先分解物質現象，得出十一法，其中有十種是可見的，包括色、聲、香、味、觸及眼、耳、鼻、舌、身等五根，還有一種是不可見的，稱爲無表色（這個概念的提出，主要在交代輪回問題）。至于心理上的、精神上的現象則分解爲四十七法，其中包括心王一法，心所（心理現象）四十六法。此外尚有心不相應行法十四及無爲法三；前者主要是一些在心物之外的一些存在現象的分析，如因果關係、語言現象等，後者則是對存在理法的體證，合共得出七十五法。有部認爲世界的存在，只有這七十五法是實在的，一切現象都是依此七十五法而存在，所以這七十五法就是實體有，各有其自性（svabha^va）。如能認識這七十五法就能把握真實的存在。<#>依照有部的理論，實體有即勝義有；勝義有就是真實的存在、最高的存在的意思。以實體來界定勝義，可見有部是一種實在論的立場。它是以經驗主義做起點，設定經驗到的東西應有一客觀來源，否則不能說明經驗的生起。但有部的這種主張，到大乘時代不被接受，大乘的中觀佛教對有部提出了强力批判。<#>(二)大乘中觀學派對‘有’之批判，及以‘空’說有<#>大乘中觀哲學興起，對說一切有部的主張加以批判，認爲有部的主張不合佛陀在菩提樹下的覺悟。蓋有部承認有七十五法，法法有其獨立體性，依照這種說法，結果這世界是靜態的。但佛陀宣稱，這世界是處于一個無常變動的過程，由緣而生，亦由緣而滅，所以它不可能有獨立實體。這也就是緣生法的建立。中觀學派接受佛陀的這一啓示，認爲有部的自性論違反了‘緣生法’在存有論方面的涵義。<#>中觀學派主張一切存在都是動態的、一切存在都是處于緣生法的狀態中，因此不能說有自體。因爲緣生的意思即說明了現前的法不能有獨立性，都是被約制的存在。我們之所以說有這個法、有這個存在，理由純粹是因爲我們對它有經驗，從主體上說有這一法，把主體上的構作套上客觀。這一點在《中論》〈觀四諦品〉的三是偈中有清楚的說明︰‘衆緣所生法，我說即是空，亦爲是假名，亦是中道義。’這四句傳統稱爲三是偈，意即在緣生法一主詞下，共系屬上三個謂詞︰空、假名、中道。所以天臺宗人進一步開出一心三觀、圓融三諦的理論。但若從原典上說，則尚未發展至此步，這主要是後人的解釋問題。若扣緊原典，則原文的第一句‘衆緣所生法’（yah! prati^tya-samutpa^dah!），可以理解爲指所有在存在上處于緣生狀態的法。由于它是處于緣生狀態，因此不能有獨立意義，于是原來有部所說的自性意義、實體意義便破除。在這一思路下，産生第二句‘我說即是空’（s/ūnyatam% tam%pracaks!mahe）。若按原文，這句以譯爲‘我說彼爲空’較合。首先必須注意的是‘空’（s/ūnyata^）幷不等于沒有，‘空’只是表示所討論中的法不是獨立的存在、不是有體。但無體不表示這法的存在完全虛無。爲什麽呢？因爲我們可以對它産生經驗。它仍然是我們經驗産生的客觀來源。所以第三句說︰‘亦爲是假名）（sa^ prajn~aptir upada^ya）。不過這一句的翻譯不够準確。<#>上文說過，假名有即是施設有，而施設則是由于我們對客觀先有經驗。這在頌文中，是用‘取’（upa^da^ya）來交代的。‘取’即是‘受’（upa^da^na），所以觀誓（Avalokitavrata）的《般若燈論廣注》解釋爲‘依受施設’（upa^da^nam upa^da^ya prajn~aptih!）。由此可見假名的建立，是通過主體的攝取活動的。這樣‘法’的存在，一方面無體，一方面有假名産生的根據；亦即一方面無，一方面有。無是指無它的體性，有是指有它的存在。既不能說有，因爲它無體；又不能說無，因爲有對它的經驗可得，所以歸于非有非無，這就稱之爲中道。‘中’是顯示從兩端雙遣而産生出來的，所以最後一句‘亦是中道義’（pratipatsaiva madhyama^）。總上所述，考訂梵文，這四句可重新譯爲︰‘諸由緣起者，我說彼爲空；此依取施設，此即中道義。’<#>據此，客觀上的存在，是緣生狀態，緣生即空；但空不礙于主體上有法、有假名建立；超越此兩端，就是中道。由此可見，我們對‘空’的概念的瞭解，不可從它的字面意義上看，以爲它完全是一遮遣字、否定字。固然，從存有論方面看，它要消解存有之體。扣緊此義，則中觀哲學對存有問題的探討與西方的存有論精神絕異，因爲中觀探討的結果是無體，這就使法的存在失去了存有論的依據。但是，從後設的觀點看，對‘體’的破除目的仍然是說明法的存在性格，則在這一意義上，‘空’仍然是存有論的概念，目的是對法的存在方式作出解釋。所以‘空’的真正意義只是緣生法的同義詞。空就是緣生法之存在，緣生之存在就是空。緣生之存在既不能依一般說有的意義而承認它有，又不能把它抹煞爲無，在這一意義下采用‘空’的概念，則‘空’是經過雙遣辯證之後才呈現出來的，是翻上一層的概念，也是後設的概念。實際上，‘空’仍然是討論有，是從對‘有’的討論中産生的。不過，一般人所說的有是指實有，是依經驗立場講的，是依語言運用所賦予的意義講的。中觀學派認爲這種做法不能瞭解有，在緣生觀念之下，不可能有獨立的自體。《中論》〈觀有無品〉雲︰‘衆緣中有性，是事則不然；性從衆緣出，即名爲作法。（中略）性若是作者，云何有此義？性名爲無作，不待異法成。’又說︰‘若法實有性，後則不應無。性若有異相，是事終不然；（中略）若法實有性，云何而可異？若法實無性，云何而可異？’這就把自性的意義用雙遣的方法消解掉。附帶提到的是，龍樹在《中論》中運用這種雙遣對破的方式解消了許多問題，以致許多人認爲‘空’的精神即在于消解，遍破一切。這是把方法論意義的‘空’與存有論意義的‘空’混淆了。‘空’誠然是一種消解精神，但依我們上文所說，它所消解的只是主體之執，特別是運用語言來套客體而形成的執。但消解不是它的最終目的，中觀的最終目的是想展示最高的存在。這一存在非語言所能至，因此它不是言說的對象。所謂‘諸法實相者，心行言語斷，無生亦無滅，寂滅如涅槃。’（〈觀法品〉）這就是‘空’的歸宿。所以中觀是以‘空’來解釋有。很多讀中觀的人不善于瞭解，以爲中觀一味講空。其實，他們不知道講空的動機正在講有。不過，這有當然不同于經驗上的有，這是高一層的有、真實的有、絕對的有。此有不能被經驗，亦不能被言說；正如原始佛教所說的，這只能被如實觀。所以中觀哲學的這種做法，就是以空說有。<#>(三)瑜伽學派對‘空’之瞭解及以‘有’說空、空有統一<#>瑜伽學派在討論空有問題上又比中觀跨進了一步。瑜伽推進中觀的地方在于它能够把空有概念統一起來，同時使‘空’能够成爲可證驗之境。正如上文所說，中觀哲學的歸宿其實不是空，而是有──絕對的有。絕對是不能用概念去套的，所以改用‘空’來點示，目的是想撤離一切語言、一切討論。由此可見，真實的存在、最高的存在中觀是瞭解的︰空就是最高的存在，實相即是空相，空相就是實相。根據這種存有觀點，到了瑜伽學派（唯識宗）手裏就索性轉用‘有’的概念來說明，稱這種最高的存在爲‘離言自性’，意即非語言所能指涉，它存在于語言世界之外。其實，離言自性即是空性，所不同者︰中觀用空性的概念，意在于消解、意在于空；而唯識用離言自性的意思是要確立存在，而意在于有。此外，尚有進路的問題︰依中觀，它是站在勝義諦的立場上來消解一切對立，所以一開始就說空，以至最高的存在亦是空相，但瑜伽學派認爲，即使經驗上的存在幷非真實，但仍須給予交代。同時，由經驗的存在，到最高的存在，其間升進如何可能？這就關連到實踐問題。中觀哲學宣稱空非經驗對象、非語言對象，則空如何把握？便成爲一個問題。依佛教宗趣，是要求人能够證入最高存在的。如果不能實踐上達，則空的道理只是一套哲學而已。佛教畢竟不是純粹爲了講一套哲學，它始終要成就背後的宗教智慧；這智慧不虛挂，就要面對實踐上的問題。于是唯識宗從經驗立場開始，把存在分解爲三個層次，這就是三自性︰(1)遍計所執自性（pari-kalpa-svabha^va），(2)依他起自性（paratan-tra-svabha^va），(3)圓成實自性（parinis!pan-na-svabha^va），這裏所說的‘自性’（svabha^va）的意義與中觀不同；中觀的用法是指獨立實體，在存在上它是所依而不是依他。但瑜伽的自性意義只是指存在。這三重存在的意義如下︰<#>第一重遍計所執自性。這是指通過主體的分別活動而産生出來的存在。‘遍計’即是主體的分別活動，也就是指認識心靈而言。用瑜伽學派自己的話來說，就是‘識心’。‘遍計所執’顯示通過識心的分別活動而執取一些概念，常人以這些概念來代表對象世界。其實概念不等于真正的客觀世界，這不過是自我心識的産物。由此反省，我們所經驗的世界以至所分別的世界，都不過是識心之執，這就是遍計所執自性。從另一角度看，遍計所執自性即是施設有。不過單言施設有的概念不能點出主體，亦不能交代出這種存在的根源，所以唯識改用‘遍計’，以點出這種虛妄的存在是由主體所構作的。這可以說是唯識家的一種貢獻。<#>第二重存在爲依他起自性。這是冒過經驗層以討論客觀存有的構造，不必通過主體活動的分析。雖然，唯識家的依他起自性的內容，仍然通過主體（阿賴耶識）所攝持的功能（種子）待緣而起現行的方式來說明，但這種主體觀念，是在宇宙論的意義上講的，它不是知識論上的主體。由賴耶持種的觀念來交代世界的構造，可見依他起自性的意義主要在解釋客觀存在的理法，一切客觀存在的事物都是在這理法下展現。問題是，站在經驗的立場，我們不能如實證見依他起法，我們只是依我們的經驗所得，起識心分別，然後使用語言套上客體。換言之，我們只能獲得遍計所執自性，只能看到自己心靈活動下的世界。<#>第三重是圓成實自性。這一重存在以圓滿、成就、真實三義界定（按︰梵文原義只有前二者，‘實’字是玄奘翻譯時添加），即是最高的存在。但最高的存在亦只是依他起，因爲在一切依他起的事相中即展現了存在的最高理法。這是客觀面的說明。主觀方面能否證入便有研究的必要。依唯識家說，能够真正圓滿瞭解依他起理法的，只有在轉識成智之後，生命的主體轉化了，由識轉爲智，才能如實把握。<#>由此可見，三自性就客觀上說，只是依他起一種。就主觀上說則有二種︰一是依識心而起的遍計所執，一是依智而起的圓成實。前者爲凡夫，後者即佛。在佛境界中，依他起即圓成實，所以《唯識三十頌》釋圓成實自性說︰‘故此與依他，非異非不異。’可見這兩者的關係。所以三自性若從主觀上說只有二種︰識與智。依識而起的，就是分別；依智而起的，就是圓滿。其實大家所面對的都是依他起的世界。問題是識心之執必然變相而緣，把主體的活動套上客體，唯有佛的心靈才可以念念無住而與之如如相應。圓成實自性由其定義看來是真實、圓滿的存在，瑜伽學派以此爲歸宿。所以，這是以有說空，而絕對空即絕對有，空與有在瑜伽學派裏得到統一。<#>最後，我們可引述《辯中邊論》中的一首頌來說明瑜伽學派的這種空有統一的立場︰‘虛妄分別有，于此二都無；此中唯有空，于彼亦有此。故說一切法，非空非不空；有無及有故，是則契中道。’這是說，虛妄分別依主體的分別活動而起，由此而有能、所二分。但在真實的存在之中根本無此二分；二分只是挂在此真實上說，所以真實的存在一方面是空（無二取），一方面是有，這也就是空性（空之狀態），亦即圓成實自性。所以說一切法是‘非空非不空’，有空性，無二取；無中有有，有中有無。超越兩端，于是歸于統一。有即空，空即有，瑜伽學派通過這種辯證的思維，把佛教的存在問題的討論推上極峰。後世所說的‘真空妙有’就是指這種存有觀點而言。<#>◎附二︰金克木〈試論梵語中的‘有’──存在〉（摘錄自《印度文化論集》）<#>客觀世界的種種現象通過感官達到大腦，這是輸入一種信息；經過大腦加工後反映出來通過語言符號傳達到外界，這是輸出一種信息。這不是消極的機械的反映，不是簡單的刺激反應，而是經過加工的能動的反映。這個由巴甫洛夫學說的第二信號系統揭示的複雜的認識過程應是心理學的研究對象。現代也有人作‘心理語言學’的探索，而社會心理學的研究也與此有關。這也可以說是語義學或語義哲學的問題。經過認識中分析而用語言傳達出來的信息往往是更複雜的哲學認識的開始。因此，一個民族語言中某些特點往往與它的早期哲學思想中某些基本觀點有關，甚至，作爲出發點，與以後發展的一些哲學體系也有關。從語言信息可見各民族的對外界認識和分析加工有同有異。例如，漢語注意時空中坐標而區別‘有’和‘在’，梵語則注意靜態與動態的存在而區別‘有’爲□as和□bhū。梵語中對這兩個語根的有時清楚有時模糊的分別用法，顯示出古代印度人開始區別出概括的靜態存在，即‘有’一件事物，和變動不居的動態存在，即從無而‘有’，暫‘有’還無。由此，在古代印度哲學中，□as＞sat＞satta^所指示的意義是最終的真實的絕對存在，對這一點各派幷無異議，只是對這個存在的性質各有解說。但是對于□bhū＞bhava一類的存在，即帶有變化和運動意義的相對的存在，就很有不同看法，而且都認爲這類詞指示的不是最終的真實而是現象。這兩種‘有’的關係是彼此爭論不休的哲學問題。其背景當然還是與社會有關。<#>佛教哲學的根本觀點之一是‘無常’，推到極端是‘刹那生滅’，一刻不能停留，一切都在永恒不息無始無終的變化之中。生物有‘生、老、病、死’，無生物有‘成、住、壞、空’，宇宙一切現象都是永不停息的洪流。大概那些思想家最初只是想超脫生死‘輪回’，因而以‘緣生’作解釋；後來則由‘緣生’、‘輪回’而追求因果關係；終于不得不承認一切都互相依存，前後相續，而不能常住永存。再進一步，連‘輪回’中的精神存在物（即魂靈或靈魂）也不能不是可分解的，而且是不停變化、‘念念相續’的存在，于是不能不得出‘無我’的結論。這樣，哲學的推論和宗教的原理有了矛盾，于是出現一個超脫這一切的最終的真實──‘涅槃’或‘圓寂’。這可以說是與語言中□bhū＞bhava‘有’的認識有關的。另一方面，正統的即承認最古的《吠陀》爲聖典的派別，如前彌曼差派和尼也耶派，當然不能承認佛教的學說，因爲它首先動搖了宗教經典即祭祀和依靠祭祀爲生的祭司（婆羅門）的生活憑藉。所以‘聲是常’和‘聲是無常’成爲辯論焦點。‘聲’就是詞，詞構成經典，類似咒語。《正理論》（Nya^yasūtra）第一篇第一章第七句說︰‘a^ptopades/ah! s/abdah!’（權威［人士或經典］的訓詞就是聲）<#>誦經行祭的人（婆羅門）必認‘聲’爲‘常’（永恒），而游行教化的出家人（沙門）必拋弃這種經咒，認爲‘無常’。對‘聲’這個權威，一派肯定，一派否定。至于其他派別的爭論焦點則幷不在此。然而，佛教徒標榜的‘無常’理論也實現在他們自己身上。他們自己也向對立面轉化，很快就由托鉢乞食變成了社會上層。另一方面，上層的祭司中有些也變得不得不靠乞討布施過活。于是原來講‘無常’的轉而講‘常、樂、我、淨’，原來高舉‘有’和‘常’的轉化成大講其‘幻’，這就是後彌曼差派或吠檀多派。這裏顯出歷史的辯證法。<#>以上的極簡略的描述可以顯示古代印度哲學中的一個很大的爭論問題是與‘常’和‘無常’，或絕對和相對，或靜和動，有關聯的；而這在語言中從區別□as和□bhū的兩種‘有’可以透露出一點最初認識的消息。語言與思想緊密結合。<#>□as和□bhū這兩個語根同中有異，在漢語中難以表達。在歐洲語中如德語中的sein和werden，英語中的being和becoming，法語中的e&tre和devenir，都不像梵語中的自然配對，通用而又有區別。<#>‘有’的對立面是‘無’，‘無’（abha^va，非有）幷不就是‘空’（s/ūnya，零號）。作爲語根的‘有──存在’沒有對立的‘無’語根。這個‘無’或‘非有’（abha^-va），前彌曼差派認爲是六種‘量’（可靠認識）之一；同樣承認世界是可以分析的真實存在的衛世師迦派（勝論）認爲是‘句義’（世界範疇）之一。反而佛教中較早一派標榜‘一切有’，佛教也從不承認‘無’是可靠認識或世界範疇。‘涅槃’即‘圓寂’，幷不是‘無’。講‘常’的要肯定‘無’，講‘無常’的又承認‘有’，這是什麽道理？這就涉及古代印度哲學中另一個重要問題，即‘無─空─零位’問題，這裏不能論及。至于古印度哲學界常爭辯的對立物中求統一的問題，如，有與無，個體與全體，主體與客體，常與無常，真與僞（是非、善惡），因與果等，就涉及更廣難以盡述了。<#>［參考資料］　《集異門足論》卷四；《大毗婆沙論》卷一九二；《俱舍論》卷十九；《阿毗達磨順正理論》卷四十五；《成唯識論》卷二、卷八、卷九；《大智度論》卷三；《大乘義章》卷八。<#>


meanings:
2426梵語 bhava，巴利語同。即存在、生存之義。於佛教典籍或各家主張中，「有」之使用範圍極廣，其意義與分類亦有多種不同之說法。據大毘婆沙論卷六十所舉，「有」之義有多種，然主要指有情眾生之異熟果體，及能招感此異熟果體之諸業。亦即由善惡之業因，能招感苦樂之果報，此種因果報應，相續而不亡失，故稱為「有」。又據俱舍論卷九、成唯識論卷八等所舉，能牽引當來果報之業，稱為「有」，此有即指「有支」，為十二因緣之一。　就諸法之存在與否而言，「有」係表示諸法之存在，為「無」、「空」之對稱。說一切有部認為，諸法存在，三世實有。然唯識家則以「依他起性」之諸法為「假有」，以「圓成實性」為「實有」，但此「實有」與說一切有部之「三世實有」等意義不同，乃指諸法之實性（真如）常存、遍存，無有生滅，故唯識家特稱之為妙有、真有。　此外，凡夫因執著色、無色二界為解脫之境界，常易於生起解脫之念，而妄求生於此二界，為遮止此一執情，故於此二界設立諸種之「有」，以顯示其非真解脫之境界；如稱色、無色二界之貪為「有貪」，稱煩惱為「有漏」，或稱無色界之愛為「有愛」等，皆為其例。　另關於「有」之種類，可分為下列數種：(一)三有，指三界，亦即指欲有、色有、無色有。(二)七有，指地獄有、餓鬼有、傍生有、天有、人有、業有、中有。(三)二十五有，包括：(1)地獄、惡鬼、畜生、阿修羅等四惡趣。(2)東勝身洲、南贍部洲、西牛貨洲、北俱盧洲等四洲。(3)四天王天、夜摩天、忉利天、兜率天、化樂天、他化自在天等六欲天。(4)初禪天、大梵天、第二禪天、第三禪天、第四禪天、無想天、五淨居天等色界諸天。(5)空無邊處天、識無邊處天、無所有處天、非想非非想處天等無色界諸天。(四)二十九有，即將上述二十五有中之五淨居天，細分為無煩天、無熱天、善見天、善現天、色究竟天等五天，總合為二十九有。　此外，初果之聖者，尚須於人界、天界間往返七次（各受生七次），合之則為十四生，而每一生復分為生有、中有，故共為「二十八有」，此二十八有又稱二十八生，為初果聖者受生之極度，故更無第二十九有可言。準此，若言「二十九有」者，則多表示事物之絕無者，猶如謂「六陰」、「十三入」、「十九界」等。　又以一切萬有因存在之狀態不同，而有諸種之分類，此總稱為「諸有」；而「諸有」廣大無邊猶如大海，故亦稱「諸有海」。於大智度論卷十二中，將存在之法分為三種，稱為三種有，即：(一)相待有，謂有大小、長短等相對之存在。(二)假名有，謂由眾多因緣集合而成者，如由四大假合之人等，係有假名而無實體者。(三)法有，謂由因緣而生之法，雖無自性，然非如兔角、龜毛等之有名無實，故稱法有。〔集異門足論卷四、大毘婆沙論卷一九二、俱舍論卷十九、順正理論卷四十五、成唯識論卷二、卷九、大智度論卷三、大乘義章卷八〕（參閱「十二因緣」337、「三有」548、「四有」1668、「無」5068）


meanings:
① Có. ||② Lấy được. ||③ Ðầy đủ. ||④ Lời nói trợ từ, như nhà Ngu gọi là hữu Ngu 有虞. ||⑤ Một âm là dựu. Như thập dựu ngũ niên 十有五年 lại 15 năm.


meanings:
① Có, (sở) hữu: 他有一本新書 Anh ấy có một quyển sách mới; 屬全民所有 Thuộc sở hữu toàn dân; ② Có, đã, xảy ra: 一有問題就去解決 Hễ xảy ra vấn đề là giải quyết ngay; 他有了很大進步 Anh ta đã tiến bộ nhiều; ③ (văn) Có được, lấy được; ④ (văn) Đầy đủ; ⑤ (văn) Dùng làm đầu ngữ cho danh từ hoặc động từ: 有虞 Nhà Ngu; 有商 Nhà Thương; 禹攻有扈 Ông Vũ đánh bộ lạc Hỗ (Trang tử); 民不適有居 Dân không chịu ở (Thượng thư); 有請 Xin mời; ⑥ (văn) Thành (như 城, bộ 土): 奄有九有 Nhờ vậy có được chín thành (Thi Kinh: Thương tụng, Huyền điểu); ⑦ [Yôu] (Họ) Hữu. Xem 有 [yòu].


meanings:
(văn) ① Lại. Như 又 [yòu] nghĩa ②: 子路有聞，未之能行，唯恐有聞 Tử Lộ nghe điều gì mà chưa làm được thì chỉ sợ lại nghe nữa (Luận ngữ); ② Nối kết hai số từ để biểu thị số lẻ. 吾十有五而志於學 Ta lúc mười lăm tuổi dốc chí vào việc học hành (Luận ngữ); 期，三百有六旬有六日 Một năm có ba trăm sáu mươi sáu ngày (Thượng thư). Xem 有 [yôu].


meanings:
solicitation for the donation of a big house


vietnamese:
hữu phật xuất thế đắc trực viên mãn <pttđ>


vietnamese:
hữu phật vô phật tính tướng thường trụ <bktt>


vietnamese:
hữu phật vô phật tính tướng thường trụ <pqđtđ>


meanings:
four constructed (established, created) noble truths


vietnamese:
hữu tác ý giả thanh tịnh tướng trạng <pttđ>


vietnamese:
hữu tác dụng ngã dữ vô tác dụng ngã <pttđ>


vietnamese:
hữu phân biệt ảnh tượng sở duyên tác ý <pttđ>


vietnamese:
hữu phân biệt ảnh tượng sở duyên cảnh sự <pttđ>


meanings:
（梵 sābhoga，藏 sgrim-pa taṅ-bcas-pa）‘無功用’的對稱。即指未能任運修無相觀，尚須藉方便加行者。‘功用’，指做事時有意志性的活動；反之，能自然任運活動者，稱爲‘無功用’。如《十地經》卷六說十地中的第八動地（大正10·560a）︰‘譬如海船未至大海，以有功用排牽而去，若至海已，則無功用任運而行。以于大海風輪飄泛，一日所行，此比于前有功用時，設經百歲，不能爾所無量而至。’<#>在菩薩十地中，七地以前的菩薩雖修無相觀，然尚須藉方便加行，故稱有功用，八地以上則稱無功用。即《成唯識論》卷九所雲（大正31·53b）︰‘第七地中，純無相觀雖恒相續，而有加行。由無相中有加行，故未能任運現相及土。如是加行障八地中無功用道。故若得入第八地時，便能永斷。’<#>然若就佛果而言，八地以上亦屬有功用，唯有佛果是無功用。即《成唯識論述記》卷七（本）所言（大正43·473a）︰‘十地菩薩（中略）于後得智中爲他說法，必須假藉尋、伺二法，與佛稍別，佛無功用說故。八地已去，雖無功用，果未滿故，有任運功用，故不同佛。’<#>又，天臺宗以別教初地以前及圓教初住以前爲有功用，稱爲‘初地初住，證道同圓’。另據《成唯識論述記》卷七（本）之意，功用又分爲自利、利他二種。七地以前二用幷有，八地無自利用任運入地，于利他則非亦無功用，佛則二用皆無，故說法時不假功用。<#>［參考資料］　《十地經論》卷十；陳譯《攝大乘論》卷下；陳譯《攝大乘論釋》卷十；《成唯識論述記》卷十（本）；《華嚴經探玄記》卷九、卷十三；《觀經玄義分傳通記》卷一。<#>


vietnamese:
hữu gia hạnh hữu công dụng vô tướng trụ <pttđ>


vietnamese:
hữu gia hạnh giải thoát dữ vô gia hạnh giải thoát sai biệt <pttđ>


vietnamese:
hữu thụ tận tướng chủng cập vô thụ tận tướng chủng <pttđ>


vietnamese:
hữu tứ chủng tâm bồ tát ưng đương hằng thường tuỳ hộ <pttđ>


vietnamese:
hữu nhân hữu cụ thánh chính tam ma địa <pttđ>


meanings:
possess, contain, or be attached to defilement


vietnamese:
hữu chấp vô chấp tạp nhiễm thanh tịnh kí <pttđ>


vietnamese:
hữu tăng thượng mạn xuất li an trụ tâm <pttđ>


vietnamese:
hữu tăng thượng mạn vô tăng thượng mạn <pttđ>


meanings:
（梵 śaikṣa，巴 sekha，藏 slob-pa）指爲斷盡一切煩惱，而修學無漏之戒、定、慧及擇滅之理者。因尚有可修學之道，故稱‘有學’，又稱‘學人’。于聲聞四向四果中，唯阿羅漢果是‘無學’，其餘之預流向、預流果、一來向、一來果、不還向、不還果、阿羅漢向等四向三果之聖者，稱爲有學。《俱舍論》卷二十四雲（大正29·127a）︰‘四向三果皆名有學，何緣前七得有學名？爲得漏盡常樂學故。學要有三︰(一)增上戒，(二)增上心，(三)增上慧。以戒、定、慧爲三自體。’<#>又，異生凡夫亦修學戒、定、慧，然因彼等未如四向三果之聖者如實了知四諦之理，從而于後時或有退失正學之時。因此不稱爲有學。<#>‘有學’有十八類之別，稱之爲‘十八有學’。即四向三果之外，另加隨信行、隨法行、信解、見至、家家、一間、中般、生般、有行般、無行般、上流等十一位。<#>◎附︰《俱舍論》卷二十四（摘錄）<#>前來所辯四向三果，皆名有學；何緣前七，得有學名？爲得漏盡；常樂學故。學要有三。(一)增上戒，(二)增上心，(三)增上慧。以戒定慧爲三自體。若爾；異生應名有學？不爾。未如實見如諦理故。彼容後時失正學故。由此善逝再說學言。如契經中，佛告憺怕，學所應學。學所應學，我唯說此名有學者。爲令了知學正所學，無有退失，名有學者；故薄伽梵，重說學言。聖者住本性，如何名有學？學意未滿故。如行者暫息。或學法得常隨逐故。學法云何？謂有學者，無漏有爲法。無學法云何？謂無學者，無漏有爲法。云何涅槃不名爲學？無學異生，亦成就故。此複何緣不名無學？有學異生，亦成就故。<#>［參考資料］　《中阿含》卷三十〈福田經〉；《成實論》卷一；《順正理論》卷六十五；《阿毗達磨雜集論》卷四；《大乘義章》卷十七；《大乘法苑義林章》卷五。<#>


vietnamese:
hữu học bất duyên vô minh cánh tạo chư hành <pttđ>


meanings:
與尋、伺二心所相應之意。‘尋’，指粗略思考事理的精神作用；‘伺’，指細心伺察思考諸法的精神作用；與此二心所相應者，即稱有尋有伺。<#>依《俱舍論》卷二所述，于十八界中，前五識以行相粗外門轉，故恒與尋、伺相應，即爲有尋有伺。五根、五境爲色法，故常不與尋、伺相應，爲無尋無伺。意界、意識界及相應法界等三界遍通有尋有伺等三品。即于欲界、初靜慮中，除尋、伺二心所，有情心識生起皆與尋、伺相應，故爲有尋有伺；于靜慮中間定，有情之意根、意識及相應心所唯與伺相應，故是無尋有伺；于第二靜慮以上乃至有頂地的有情，其意根等三界不與尋、伺相應，是爲無尋無伺。總言之，欲界及初靜慮稱爲有尋有伺地，靜慮中間定稱爲無尋唯伺地，第二靜慮以上稱爲無尋無伺地。又，法界中之不相應法及靜慮中間定之伺，皆爲無尋無伺。茲表列如次︰<#>                          五根┐<#>        ┌有尋有伺            ├六根┐<#>        │                意根┘    │<#>        │                五境┐    │<#>尋伺等門┤無尋唯伺            ├六境├十八界<#>        │                法境┘    │<#>        │                五識┐    │<#>        └無尋無伺            ├六識┘<#>                          法識┘<#>此外，《大毗婆沙論》另有異說。該論卷一四五載（大正27·744b）︰‘譬喻者言，始從欲界乃至有頂，皆有善、染、無記三法，一切地染法皆名有尋有伺。’此謂欲界至有頂皆有尋伺。唐·窺基《雜集論述記》卷四亦載有‘尋伺唯意識有，前五識無’之說法。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷五十二、卷九十；《瑜伽師地論》卷四、卷三十三、卷五十六；《阿毗達磨順正理論》卷四；《法蘊足論》卷六；《集異門足論》卷六；《俱舍論》卷十。<#>


vietnamese:
hữu tầm hữu tứ đẳng tam địa quyết trạch <pttđ>


vietnamese:
hữu tầm hữu tứ đẳng tam chủng sai biệt <pttđ>


vietnamese:
hữu tầm hữu tứ đẳng dĩ ngũ môn thí thiết kiến lập <pttđ>


meanings:
(term) existence of a solid object that occupies space and can act as an obstruction (pratigha)


meanings:
（梵 sa-pratigha，藏 thogs-pa daṅ bcas-pa）‘無對’之對稱。‘對’，障礙之義；‘有對’，意即法有礙。即指五根、五境及心、心所等法受障礙而不生，或爲所取所緣之境所拘礙而不能轉他境。可分爲障礙、境界、所緣三種。<#>(1)障礙有對︰指五根、五境等十色界皆爲物質，故如手礙手，石礙石，二物不能同時于同處生，稱爲障礙有對。<#>(2)境界有對︰指五根、七心界及其相應之心所，爲各自之色境等所拘礙，而不轉于他境。如魚之眼睛拘礙于水中，于陸地上則不起作用，人之眼睛拘礙于陸地上，故于水中不起作用。<#>(3)所緣有對︰指心、心所唯于自之所緣境而轉，即爲各自所緣之法所拘束。<#>上述三種‘有對’之中，境界有對與所緣有對之別，在于境界有對系依五根及心、心所于其境界有見聞取境之功能而言，所緣有對則依心、心所法攀附境界之作用而言。又，障礙有對與境界有對互有廣狹，即七心界與法界一分之諸相應法是境界而非障礙，色等五境是障礙而非境界，眼等五根是障礙亦是境界，法界之一分的非相應法則既非障礙亦非境界。此中，境界有對與所緣有對相望，則所緣比境界狹，即所緣必爲境界，而境界則未必爲所緣，如眼等五根即非所緣。<#>◎附︰《大乘阿毗達磨雜集論》卷三（摘錄）<#>云何有對？幾是有對？爲何義故，觀有對耶？謂諸有見者，皆是有對。又三因故，說名有對。謂種類故，積集故，不修治故。種類者︰謂諸色法，互爲能礙，互爲所礙。能礙往來，是有對義。此唯應言互爲能礙，所以複言互爲所礙者，爲建立光明等色，是有對故。以彼唯是所礙，非能礙性；性自爾故。種類是自性義。積集者︰謂極微已上。以一極微，無對礙故。不修治者︰謂非三摩地自在轉色。定自在力所轉諸色，無對礙故。如平等心諸色。大損害依處，是有對義。謂若依，若緣，能生嗔恚，名爲有對。即以如是有對義故，一切皆是有對。<#>［參考資料］　《俱舍論》卷二；《阿毗達磨發智論》卷五；《大毗婆沙論》卷七十六、卷一二八；《雜阿毗曇心論》卷一；《成唯識論》卷一；《成唯識論述記》卷二（本）。<#>


meanings:
（梵 sattva，巴 satta，藏 sems-can）指一切有感情、意識的生物。爲‘非情’（指草木、山河、大地等）的對稱；音譯薩埵■、薩多婆、薩埵，舊譯爲衆生。《成唯識論述記》卷一（本）雲（大正43·233c）︰<#>‘梵雲薩埵，此言有情，有情識故。今談衆生有此情識，故名有情。無別能有，或假者能有此情識，故亦名有情。又情者性也，有此性故；又情者愛也，能有愛生故。下第三雲，若無本識，複依何法建立有情？有情之體即是本識，言衆生者不善理也。草木衆生亦應利樂。’<#>此謂‘有情’一語僅指具有情識者，而‘衆生’則除有情外，亦攝草木等非情。然《述記》此等解釋，幷未爲所有後代著述所支持。一般而言，仍以‘有情’爲‘衆生’之同義語。<#>《瑜伽師地論》卷二曾列舉出六十二種有情。即{1}那落迦，{2}旁生，{3}鬼，{4}天，{5}人，{6}刹帝利，{7}婆羅門，{8}吠舍，{9}戍陀羅，{10}女，{11}男，{12}非男非女，{13}劣，{14}中，{15}妙，{16}在家，{17}出家，{18}苦行，{19}非苦行，{20}律儀，{21}不律義，{22}非律儀非不律儀，{23}離欲，{24}未離欲，{25}邪性定聚，{26}正性定聚，{27}不定性聚，{28}苾芻，{29}苾芻尼，{30}正學，{31}勤策男，{32}勤策女，{33}近事男，{34}近事女，{35}習斷者，{36}習誦者，{37}淨施人，{38}宿長，{39}中年，{40}少年，{41}軌范師，{42}親教師，{43}共住弟子及近住弟子，{44}賓客，{45}營僧事者，{46}貪利養恭敬者，{47}厭舍者，{48}多聞者，{49}大福智者，{50}法隨法行者，{51}持經者，{52}持律者，{53}持論者，{54}異生，{55}見諦，{56}有學，{57}無學，{58}聲聞，{59}獨覺，{60}菩薩，{61}如來，{62}轉輪王。<#>［參考資料］　《證契大乘經》卷上；《百法問答鈔》卷四；《枳橘易土集》卷十。<#>


vietnamese:
hữu tình thế giới cập khí thế giới bất ưng tư nghị <pttđ>


vietnamese:
hữu tình thế gian cập khí thế gian hoại <pttđ>


vietnamese:
hữu tình thế gian đẳng giai tòng nghiệp sinh <pttđ>


vietnamese:
hữu tình nghiệp quả bất khả tư nghị <pttđ>


vietnamese:
hữu tình nghiệp dị thục bất khả tư nghị <pttđ>


vietnamese:
hữu tình giới vô lượng dữ sở điều phục giới vô lượng sai biệt <pttđ>


vietnamese:
hữu tưởng • vô tưởng • phi hữu tưởng phi vô tưởng <bktt>


vietnamese:
hữu tưởng tam ma địa giải thoát năng tận chư lậu <pttđ>


vietnamese:
hữu tưởng vô tưởng phi hữu tưởng phi vô tưởng <pqđtđ>

meanings:
2449想，梵語 saṃjñā，指感受、觀念、概念、意識等心及心所之作用。有想，梵語 saṃjñin，巴利語 saññin。無想，梵語 a-saṃjñin，巴利語 a-saññin。非有想非無想，梵語 naiva-saṃjñin-nāsaṃjñin，巴利語 neva-saññināsaññin。又作想無想非想非無想。係依情之有無，而將眾生之所居分為有想、無想、非有想非無想三類。　據金剛般若波羅蜜經破取著不壞假名論卷上載，有想，即於空無邊處起空想，於識無邊處起識想之意；無想，即於無所有處離少想之意；非有想非無想，則為有頂所攝。此係將三種有情眾生，配以空無邊處、識無邊處、無所有處、有頂等無色界之四處。　此外，金剛般若經贊述卷上（大三三‧一三一上）：「有想者謂七有想，無想者謂五無想，非想非無想者除前二，此依有宗釋。大乘解者謂，識處名有想，無所有處名無想，無少所有，第三非想者非前識處，故非非想者即非前無少所有處。」此係舉出有部宗與大乘之解釋，其中有部宗之解釋，或係於九有情居之中，分別以七識住為有想，無想天為無想，非想非非想處為非有想非無想之方式加以配置；而大乘之解釋，則係於無色界四處之中，將識無邊處配於有想、無所有處配於無想、非想非非想處配於非有想非無想。〔法華經卷六隨喜功德品、大般若經卷五七七、金剛般若波羅蜜經、金剛能斷般若波羅蜜經、金剛般若經疏、金剛般若疏卷二〕（參閱「九地」132、「九有情居」133）


meanings:
2449係認為眾生於未來死後仍保有感覺、認識、意志、思考等意識作用之見解。於古代印度外道所執六十二種錯誤見解中，屬於執著未來所起之常見。據瑜伽師地論卷六載，由四個四句構成十六種，故又稱十六種有想論、十六有想論。　初四句為想與色之相對，即：(一)有色有想，又作我有色死後有想論。即執著我為色法，並認為「我」死後仍有意識，除無想天外，存在於欲界及色界。(二)無色有想，又作我無色死後有想論。即執著我為「無色蘊」，於死後仍有意識，除無想天外，存在於欲界乃至無所有處。(三)亦有色亦無色有想，又作我亦有色亦無色死後有想論。即執著我為「五蘊」，於死後仍有意識，存在於全部欲界。(四)非有色非無色有想，又作我非有色非無色死後有想論。即認為我乃色、心俱非之我，且此非色非心之我乃常住而不壞滅者。　第二個四句，係想與邊、無邊之相對，即：(一)有邊有想，又作我有邊死後有想論。即執著我為色或非色，又以「我體」為有差別性、限度性，且其所依、所緣者亦有差別性、限度性，故為有邊（「邊」即邊際、有差別、有限性等之意），而死後亦有意識，存在於無想天以外之欲界及全部色界。(二)無邊有想，又作我無邊死後有想論。執著我為色或非色之法，又我可遍於一切處，故為無邊，於死後仍有意識，隨其所應而存在於全部欲界。(三)亦有邊亦無邊有想，又作我亦有邊亦無邊死後有想論。執著我為色法者，認為我之「量」隨所依身之卷舒而為有邊或無邊；執著我為非色之法者，則認為隨有量或無量之所依及所緣，為有邊或無邊；於死後仍有意識，隨其所應而存在於全部欲界。(四)非有邊非無邊有想，又作我非有邊非無邊死後有想論。否定我為有邊或無邊，而主張死後生於有想地。　第三個四句，即：(一)一想，又作我有一想、唯一想。即認為我於無色界四天中之下三天時，彼諸想僅依「意門」而流轉，故我僅有一想。(二)種種想，又作若干想、我有種種想。即認為我於欲界、色界時，彼諸想依「六根門」而轉，緣種種境，故我有種種想。(三)小想，又作我有小想。即執著我為小色、小無色，依小身、緣小境，故我為狹小。其中，以我為「小色蘊」者，謂我除無想天外，存在於欲界及色界；以我為「小無色蘊」（即受、想、行、識等四蘊之隨一）者，謂我除無想天外，存在於欲界乃至無所有處。(四)無量想，又作我有無量想。即執著我為無量之色蘊，或執著我為無量受、想、行、識之無色蘊。其中，執著我為色蘊者，謂我遍於一切處，以意識為「我所」，依無量身，緣無量境，與彼相合，故有無量想，存在於無想天以外之欲界、色界；執著我為無量之無色蘊者，謂我存在於無想天以外之欲界乃至無所有處。　第四個四句，即：(一)我純有樂，又作有樂有想。為色界四禪天中之下三禪天的「我」之受相。(二)我純有苦，又作有苦有想。為地獄界的我之受相。(三)我有苦有樂，又作有苦有樂有想。為鬼、畜生、人及欲界天的我之受相。(四)我無苦無樂，又作非有苦非有樂有想。為色界第四禪天以上的我之受相。此四項見解皆認為於此世、他世皆同，而以苦等之感受為客，「我體」於不明了之狀況下而流轉，於死後仍有意識。〔長阿含卷十四梵動經、大毘婆沙論卷一九九、大乘義章卷六〕（參閱「六十二見」1241、「常見」4526）


meanings:
hypostasis of attachment to objects in the formless realm


vietnamese:
hữu ái tăng tâm tự tán huỷ tha giới <pttđ>


meanings:
factors of attachment in the realms of existence


meanings:
hypostases for the emotive afflictions in the three realms


meanings:
teaching that the self is empty but dharmas exist


meanings:
raging current of attachment to existence


meanings:
(1286-1366) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Tuyết Thôn Hữu Mai, vào niên hiệu Đại Đức thứ 11 (1307) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc). Nối pháp Thiền sư Kinh Sơn Nguyệt Lâm, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Thuý Vi ở Trường An. Tác phẩm: Mân Nga thi tập, Bảo Cảnh Chân Không Thiền Sư thiền yếu.


vietnamese:
hữu lạc hữu khổ hữu bất khổ bất lạc <pttđ>


meanings:
(?-1180) Thiền tăng đời Tống, họ Kì, hiệu Y Am, người đời gọi là »Y Am Hữu Quyền«, người xứ Lâm An (nay là Hàng Châu) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Vô Am Pháp Toàn, tông Lâm Tế, phái Dương Kì. Sư trụ chùa Hoa Tạng ở Thường Châu (nay thuộc Giang Tô), sau dời về chùa Vạn Niên.


meanings:
（梵 dharmi-viśeṣa-viruddha-hetu，藏 chos-can-gyi khyad-par phyin-ci-log-tu sgrub-par-byed-pa、chos-can-gyi khyad-par-daṅ ḥgal-baḥi-gtan-tshigs）因明學用語。又作‘有法差別相違過’。因明三十三過的因十四過之一。指因明論式中，所立的因缺少因三相中第二、第三相所招致的過失。亦即所立的因與宗前陳的含意（差別）相違，致使所立的宗不能成立。《因明入正理論》雲（大正32·12a）︰‘有法差別相違因者，如即此因，即于前宗有法差別作有緣性，亦能成立與此相違作非有緣性，如遮實等，俱决定故。’<#>此文自來號稱難解，今據宇井伯壽所說略解如下︰所謂‘此因’，系指其前所舉有法自相相違的立量原文。‘作有緣性’的‘緣’，可作‘觀念’或‘思惟’解。所謂‘作有緣性’，即謂使我們發生某物存在之觀念者。依立者勝論派說，其所立之因，可以證明有性非實、非德、非業，使人確認有性的存在，而有性是于實德業使人發生它們存在的觀念，雖與實德業和合存在，實際當爲與實德業別異而獨立者。‘作非有緣性’是與作有緣性相反，即使人起‘非有’即‘無’之思惟者。勝論派所以要證明有性幷非實德業，乃爲使它成爲‘作有緣性’。然而有性的非實德業，即使能被證明，也得確證有性的存在，才可確立‘作有緣性’。然其所立之因雖能證有性的非實德業，但有性的存在却也都被否定。所以此因自然成爲證成‘作非有緣性’之因，而與勝論派的意許相矛盾。（陳望道）<#>◎附︰沈劍英《因明學研究》第八章（摘錄）<#>有法差別相違就是立因與意許的有法相違的過失。此過也不易索解，原因還是在例句的費解。如《因明入正理論》雲︰‘有法差別相違因者，如即此因，即于前宗有法差別作有緣性；亦能成立與此相違作非有緣性，如遮實等，俱决定故。’<#>這就是仍以勝論三比量爲例來說明有法差別相違。陳那認爲‘有一實’等三因與宗上有法‘有性’的差別義‘有緣性’是相違的。什麽是‘有緣性’呢？‘有緣即境’，‘境’就是能引起人們認識活動的客觀對象，就是各種實物以及它們的屬性和運動形式等，也即勝論所說的實、德、業。而實、德、業既然爲大有所概括，所以大有也就是能引起人們認識活動的‘境’，也就是說，大有是可以‘作有緣性’的。<#>但是佛家本不承認有什麽大有，當然也不會認爲大有可‘作有緣性’，所以陳那出差別相違量雲︰<#>  有性應作非大有有緣性，<#>  有一實故，有德業故，<#>  如同異性。<#>把有性說爲‘作非有緣性’。換言之，即認爲大有不是能引起人們思維活動的客觀對象。從陳那的差別相違量可以看到佛家對勝論派的唯物主義觀點是竭力否定的，然也因此而‘墮負’（墮入負相）。因明家總是以陳那所引的勝論三比量和陳那所出的相違量來說明有法自相相違因和有法差別相違因，而不敢越雷池一步！其實陳那、天主關于後二相違的用例及闡述是充滿哲學偏見的，因而是不足爲訓的。<#>由此，我們須用另外的例子來說明有法差別相違。如玄奘所立的‘真唯識量’雲︰<#>  真故極成色，不離于眼識；（宗）<#>  自許初三攝，眼所不攝故；（因）<#>  猶如眼識。（喻）<#>此量犯諸多過失，其中之一就是有法差別相違，這裏僅就這一點作一些說明。此宗有法‘色’的自相即有形質的事物，而‘色’的差別義按大乘的說法有‘本質色’和‘相分色’之分。有法‘色’上冠以‘極成’的簡別語，就是表示這裏所說的‘色’是大小乘共同認可的本質色（儘管玄奘主觀意許的是相分色）。但本質色幷非不離于眼識的色，因此‘初三攝，眼所不攝’因與宗上有法的差別義存在相違，是有法差別相違因。玄奘以此因來成立相分色不離于眼識，敵論者就可以抓住這個有法差別相違因進行破斥出相違量雲︰<#>  所說極成之色，應非極成之色；（宗）<#>  許初三攝，眼所不攝故；（因）<#>  猶如眼識。（喻）<#>大小乘共許極成的色應是本質色，而且大小乘共同認爲本質色是離于眼識的，現在玄奘立因說是‘初三攝，眼所不攝’的（即眼識所攝），如此宗因豈不相違？因此敵論者可據以問難︰你說的極成色（本質色）幷非極成色，因爲你認爲這個色是眼識所攝的。這一問是問得很有力的，把‘真唯識量’的有法差別相違因給揭示出來了；在這樣的相違量前面，立者是無法狡辯的。<#>［參考資料］　《因明入正理論疏》卷中（末）；《因明入正理論明燈抄》卷五；《因明入正理論因明鈔》卷四；《因明入正理論瑞源記》卷四、卷七；《三十三過本作法纂解》卷下；呂澄《因明入正理論講解》。<#>


vietnamese:
hữu pháp ư pháp toàn phi tứ duyên <pttđ>


meanings:
elements are real but the self is not real


meanings:
（梵 dharmi-svarūpa-virud-dha-hetu，藏 chos-can-gy iraṅ-bshin phyin-ci-log-tubaḥi-gtan-tshigs）因明學用語。又作‘有法自相相違過’。因明三十三過的因十四過之一。指因明論式中，所立的因缺少因三相中的第二、三相，所招致的過失。亦即所立的因與宗前陳的表面意思（自相）相違，所擬成立的宗無法成立，因而成過。《因明入正理論》舉例如次（大正32·12a）︰<#>‘有法自相相違因者，如說︰有性非實、非德、非業，有一實故，有德業故，如同異性。此因如能成遮實等，如是亦能成遮有性，俱决定故。’<#>此文自來號稱難解，異解甚多。《大疏》甚至編有故事，謂此例如何而有。但不見得可靠。此文所以難解，大半由于這例是勝論派所說的，與勝論派哲學關涉頗多的緣故。今據木村泰賢所著《印度六派哲學》第五篇〈論勝論派〉，及宇井伯壽所著《印度哲學研究》第六篇〈因明四相之論理學〉的解釋，摘要說述如次︰<#>勝論派（即伏世師迦派）是在印度自然哲學中最偉大的一個學派──將一切的現象分類作六個範疇，在各個範疇之下攝收了幾多事項，以明萬有成立的要素。所謂六個範疇，就是他們所說的那‘六句義’︰(1)實，(2)德，(3)業，(4)同，(5)異，(6)和合。他們觀察了萬有，先到達了實體概念，應之而立‘實句義’的範疇；實體概念，從心理上看，雖不過是從具體物抽去了性質、狀態、運動等所餘的純粹概念，而勝論却以它爲一原理。其次，又抽象了附屬于那實體的性質狀態，而得屬性概念，因之誘導而爲‘德句義’。幷抽象了那運動現象，誘導而爲‘業句義’。據勝論的意思，這三句義是各各獨立的靜的原理，幷沒有産生三者協同的具體的現象的力。要成爲具體的現象，不能不在其間更有關係的作用。勝論將關係分三方面，因之立了三句義。第一是萬有之間的同的關係，即所以使吾人構成種概念或類概念的萬有間的共通關係，在原理上此爲‘同句義’。第二是其反對的異的關係，即所以使吾人構成所謂單獨概念的萬有間的差別關係，在原理上這是‘異句義’。再第三，看了實體、屬性、運動、同相、異相等，在同一對象上成了不可分離的情狀，也覺得不能沒有所以使之然的共同關係的原理，這就立了‘和合句義’的範疇。于是勝論就得了實（dravya）、德（guna）、業（karma）、同（samanya）、異（visesa）、和合（samavaya）等根本六句義。六句義說成立之論理的經過，簡單地說，就是先將一個具體的對象，分爲體、相、用，得了實、德、業三句義，次在它和他物的比較上，觀察其共同點及差異點，得了同句義、異句義，更在以上述五句義爲具體物，須有協同的必要上，立了和合句義。<#>勝論于這六範疇，曾再作細分。如將實分爲‘九實’，即地、水、火、風、空、時、方、我、意等九種；將德分爲色、味、香、觸、數、量、等二十四種；將業分爲‘五業’，即取業、舍業、屈業、伸業、行業等五種。至如所謂同，所謂異，則因爲是相對的，不是絕對的，自更不可以數計。論理上常依從屬關係分概念爲上位概念與下位概念。前者爲類，後者爲種。如雲動物與馬，動物就是類，馬就是種。前者包攝後者，後者從屬前者。就這關係的上下而言，上位的極端是存在，即所謂‘有’，而下位的極端是個體或‘極微’（即分子）。這是一個定是類，一個定是種的，故有性即存在性，可以爲同句義的代表，而極微可以爲異句義的定例。除了這兩個極端的之外，一切中間的，都可以爲類而也可以爲種。既視類爲實在物而名之爲同，視種爲實在物而名之爲異，則此爲同爲異的，正可以名爲同異性。所以有性與同異性是同種類的，不過同異性範圍較小于有性，爲居有性下位的。<#>勝論派以爲有性是實德業以外的原理。這立量就是要確證有性是在實德業以外獨立存在的一句義。但既說‘有一實’，固然可以知‘有性非實’；既說‘有德業’，可以知‘有性非德非業’。就是可以證實有性不是實德業，却同時也不能證實有性的存在。所以這因，是一種足以證明與所謂有性這有法的自相相違的因。<#>這因在表面上是正的，具備因的三相，能成遮了實等的事。遮是否定排退之意。但這是可以從有性否定排退了實德業，同時也一幷否定排退了有性自身的因。就是所謂‘俱决定故’，上述兩面都可以上述的因確立的緣故。（陳望道）<#>◎附︰呂澄《因明入正理論講解》(三)〈似能立 〉（摘錄）<#>有法的自相相違因和差別相違因的例子，都是有關勝論的。勝論的根本經典是《勝論經》。這部經講到六句義。其中關于有性的解釋很多，這裏僅引與自相相違、差別相違有關的四條。<#>(1)一·二·七（《勝論經》共十卷。一·二·七表示第一卷，第二章，第七經）說︰‘對實、德、業使生存在之觀念之原因者爲“有性”。’人們怎麽知道實、德、業爲有呢？由于有‘有性’的緣故。<#>(2)一·二·八又接著說︰‘有性異于實、德、業。’這是說，‘有性’是實、德、業之外的獨立的一句。<#>(3)二·二·二三說︰‘有一實故，非實。’這是說，‘有性’非實（德、業亦然），因爲‘有性’有一實。既然有實，其本身就不是實。爲什麽要說‘有一實’？因爲實有九種，皆一一爲有之所依。不能說‘有實故，非實’。這樣說，很可能被人認爲以多實爲所依。譬如德句也以實爲所依。德有二十四種，幷非每德皆以一實爲所依，如合、離，便以幾個實爲所依。再如和合句（使實與德業結合起來），就更不是以一實爲所依。<#>(4)一·二·九說︰‘有德業故，非德業。’這與‘有一實，非實’一樣。有德，其自身就不能是德（業亦然）。<#>這四條的意思是︰(1)‘有性’是使人産生存在（有）觀念的原因，(2)由于‘有’有一一實（包括德、業），所以‘有’本身不是實（包括德、業），而是離實、德、業別存的。<#>以上是同句（有句）的特徵，這是第四句。第五句是同異句，實際上是異句。同異分等級，是相對的。如張三、李四都是人，這是‘同’，但張三又不是李四，這是‘異’。勝論立同異句在于指出，九種實（地、水、火、風、空、時、方、我、意）雖同爲實，但又互不相同，幷且都不同于德、業。同異性與有性不同。有性使人産生‘有’的瞭解，而同異性則使人産生‘異’的瞭解。但同異性與有性有共同的地方。有性有一實（包括德業），而非實（包括德業）；同異性也這樣，有一實（包括德業），而非實（包括德業）。于是，勝論便以同異性爲同喻，作成邏輯論式，以證明有性非實等，即證明有性離實等別存。<#>從因明角度看，勝論的比量是有過失的。不過這裏的過失與前面講的‘法差別相違’不同。前面的比量是數論對佛家立的。數論的同喻（如臥具），爲立敵雙方共許，可以跟佛家講。這裏的比量則不同，同喻的同異性對佛家來說不極成，佛家根本不承認同異性。這個比量乃是勝論對自宗人立的，佛家只不過是站在旁觀的立場出過。《因明入正理論》譯出後，唐人還叙述了一個與這個過失有直接關係的故事。是否勝論宗裏原來有此說，就不清楚了。不過這個故事是玄奘傳來的，也可能實有其事。故事的梗概是這樣的︰勝論祖師鵂鶹作成六句義後，自己很滿意，想找人傳下去。後來找到五頂。此人很不好講話，直到九千歲才回心轉意，從鵂鶹學習。鵂鶹給他講六句義。講實、德、業時，五頂都接受，但講到大有（有性）時，五頂提出疑問，以爲大有在實、德、業之外別有，不合理。實、德、業原自就有，何必更有‘有’呢？鵂鶹看他不接受，便先放弃大有，接著講同異句、和合句。五頂對同異句、和合句也能接受。于是，鵂鶹便以同異句爲同喻，做論證式，論證有性別有。這樣，五頂便接受了。鵂鶹的論證式是這樣的︰<#> (1)宗︰有性非實<#>    因︰有一實故<#>    喻︰如同異性<#> (2)宗︰有性非德<#>    因︰有一德故<#>    喻︰如同異性<#> (3)宗︰有性非業<#>    因︰有一業故<#>    喻︰如同異性<#>勝論以爲這三個比量的因，三相具足，沒有過失。其實，如加以分析，過錯就看出來了。勝論在這裏所立的宗，目的不在于成立非實非德非業，而是想通過成立所立法（非實非德非業）而成立‘有性’。可是他們所舉的因却犯了跟有法自相（有法本身）相矛盾的過失。這種因叫‘有法自相相違因’。因爲此因（有一實故，有德業故）除了成立有性非實等之外，還可以成立‘有性非有性’。如《因明入正理論》所說︰‘此因如能成遮實等，如是亦能成遮有性。’‘遮實等’即非實非德非業。‘遮有性’即非有性。佛家出過的論證式︰<#>    宗︰汝所言有性非有性<#>    因︰有一實故，有德業故<#>    喻︰如同異性<#>勝論本想用‘有一實故，有德業故’來論證‘有性’非實等。他們還運用了同異性爲同喻，以爲同異性有一實等而別存，有性也有一實等也應別存。其實他們不知道，此因既可論證有性非實非德非業，也可以論證有性非有性，這是因爲，同異性有一實非實等，却 非‘有性’；同樣，有性也可以有一實非實等，而非‘有性’。如《因明入正理論疏》卷七說︰‘同異能有于一實等，同異非有性；有性能有于一實等，有性非有性。’<#>［參考資料］　沈劍英《因明學研究》；石村《因明述要》。<#>


meanings:
having outflow--to be afflicted, contaminated, worldly, goal-oriented


vietnamese:
hữu niết bàn pháp bổ đặc già la tứ duyên lưu chuyển <pttđ>


meanings:
2452<一>梵語 sāsrava。為「無漏」之對稱。漏，梵語 āsrava，乃流失、漏泄之意；為煩惱之異名。人類由於煩惱所產生之過失、苦果，使人在迷妄的世界中流轉不停，難以脫離生死苦海，故稱為有漏；若達到斷滅煩惱之境界，則稱為無漏。在四聖諦中，苦諦、集諦屬於迷妄之果與因，為有漏法；滅諦、道諦則為覺悟之果與因，為無漏法。有漏、無漏之法，在修行之因、果當中，具有極重要之地位。　有漏之異稱有多種，據俱舍論卷一所舉，即取蘊、有諍、苦、集、世間、見處、三有等。此外，尚有有染、有染污、有覆、塵垢等異稱。另據大乘阿毘達磨雜集論卷三，舉出六種有漏，即：漏自性、漏相屬、漏所縛、漏所隨、漏隨順、漏種類。〔大毘婆沙論卷二十二、俱舍論卷二、順正理論卷一、卷四十九、俱舍論光記卷一、卷二、俱舍論寶疏卷一、卷二〕（參閱「六漏」1299、「有漏法」2453、「有漏無漏」2455）　<二>為三漏之一，四漏之一。乃「欲漏」、「無明漏」之對稱。據俱舍論卷二十載，於色、無色二界之六十二種煩惱中，除十種癡煩惱（無明）外，其餘之五十二種煩惱，皆稱為有漏。〔大毘婆沙論卷四十七、卷四十八、大乘阿毘達磨雜集論卷七、俱舍論光記卷二十〕（參閱「三漏」646）


meanings:
（梵 sāsrava-jñāna，藏 zag-pa-daṅ-bcas-paḥi śes-pa）‘無漏智’的對稱。指尚未離一切煩惱過非的智慧，而不是證見真理的智慧。由于所緣多是世間的事物，因此又稱世俗智。《俱舍論》卷二十六雲︰‘前有漏智總名世俗，多取瓶等世俗境故。’《順正理論》卷七十三雲（大正29·735c）︰<#>‘前有漏智總名世俗，瓶衣等物性可毀壞，顯在俗情故名世俗。此智多取世俗境故，多順世間俗事轉故，從多建立世俗智名。非無取勝義，順勝義事轉，然是愛境無勝功能，息內衆惑故非無漏。’<#>有漏智雖緣一切有爲、無爲法，但多以世俗法爲主，且無論如何依之修練，也不能止息一切煩惱。此智有生而得之‘生得慧’、由他教而起之‘聞慧’、因自己思惟而起之‘思慧’、從定而起之‘修慧’等四慧的差別。四者在程度上雖然不同，但都是有漏慧。<#>◎附︰《大毗婆沙論》卷一０六（摘錄）<#>問︰何故名世俗智？答︰知世俗故，名世俗智。問︰亦知勝義，何故但名世俗智耶？答︰雖亦少分知蘊界處四聖諦等諸勝義法，而多分知男女往來，瓶衣車乘，舍林山等，世俗法故，名世俗智。複次此世俗智，實無智相，而諸世俗，共立智名。如非王種，但諸人衆，假想施設，共立王名。複次此世俗智，一切有情，展轉共許，無有諍論，如僧上座，如悅衆人，衆所許故，名爲世俗。複次此世俗智，遍諸有情，緣一切境，故名世俗。複次此世俗智，愚痴所依，系屬愚痴，是愚痴者安立足處，故名世俗。聲論者說︰此世俗智，爲諸無知之所覆蔽，如器中物，器所覆蔽，故名世俗。複次此世俗智，爲對治道之所變壞，爲愚痴者之所欣尚，故名世俗。<#>［參考資料］　《雜阿毗曇心論》卷六；《瑜伽師地論》卷六十九；《俱舍論光記》卷二十六。<#>


vietnamese:
hữu lậu vô lậu đẳng nghiệp các đắc kỉ quả <pttđ>


vietnamese:
hữu lậu thức biến lược hữu nhị chủng <pttđ>


meanings:
（梵 sāsrava-mārga，藏 zag-pa-daṅ-bcas-paḥi lam）‘無漏道’之對稱。又稱世間道、世俗道。意即有漏之修道。即指修欣上厭下之六行相以斷下八地之修惑的行法。以能招感人天等三界之果報，故稱有漏道。《大毗婆沙論》卷一六二雲（大正27·819c）︰‘有漏道作六行相，厭下地欣自地，故唯斷下。無漏道作十六行相，厭背一切地，故能遍斷。’《俱舍論》卷二十四雲（大正29·127b）︰‘諸有學聖用有漏道離下八地修斷染時，能具引生二離系得。’六行相，指無間道的粗行相、苦行相、障行相，以及解脫道的靜行相、妙行相、離行相。<#>又，《文殊師利菩薩問菩提經論》卷下以六波羅蜜中的布施、持戒、忍辱、精進、禪定等前五波羅蜜爲有漏道，以般若波羅蜜爲無漏道，該論雲（大正26·333c）︰‘五波羅蜜者，以成就世間果故，此初地已前。無漏道者、般若波羅蜜者，以成就出世間果故，此已得出世間智故。’<#>此外，《俱舍論》卷五謂有漏道具有五果，即異熟果、等流果、離系果、士用果、增上果。又，唯識家雖亦修六行觀而伏煩惱之現行，然而認爲有漏之觀心與第七惑俱引前此相執之勢力，故順二障而不能斷煩惱之種子。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷一六五；《俱舍論》卷二十三、卷二十八；《俱舍論光記》卷五、卷二十三、卷二十四、卷二十八；《阿毗達磨順正理論》卷六十六；《成唯識論》卷十；《禪波羅蜜次第法門》；《大乘義章》卷十三。<#>


meanings:
debilitating hindrances from remnant contamination


meanings:
debilitating hindrances from inherent contamination


meanings:
existence and non-existence; being and non-being


meanings:
2444梵語 bhava-abhava。為有與無之並稱。指存在和非存在。有，即指一切存在之物，亦指其存在之方式與型態。無，係與「有」相對稱。在佛教中，若認為一切存在之物皆為一時之假相，稱為假有，以其隨因緣而生滅，故無固定不變之常住實體（我、自性），即無我、無自性之說；反之，若謂一切為不變之常住（實有），而永久存在，則為有見、我見。如能超越此種有見、我見，即可了知無常、無我、空等之理。然此無我、無常、空等，絕不可視為一種虛無思想，而須透徹了解其真義。　釋尊在世時，每遇對此理有誤解者，必灼然駁之。虛無思想被佛教置評為「虛無空見」，其與我見、有見同為執著，故皆須破除。釋尊主張一切皆有亦皆無，此乃中道之說法，能破除有、無二邊之執著，進而了悟實相之理。由此可知，佛教通常所謂之無，並非單純指相對於「有」之「無」，而係指超越於有、無二邊之空而論，為明示此點，佛教遂發展出一明確之體系，此即龍樹（梵 Nāgārjuna, 150～250）之「中論」。其書直破有之思想，並昭然揭示空之真義，使人不致再將空視同虛無思想，而陷於空見與有見之謬途。如能破除一切無、有、虛無等執著，而自其中躍出者，即能得到真正解脫，而自在無礙。　蓋有、無二者，本為一法之二義，即諸法由因緣而生，確實存在，是為有；而以諸法由因緣所生，故無自性，是為無。若執著其中任何一義，皆易落於偏狹不正之見解中，故佛陀主張中道之說，以破除有、無二邊之見解，如此方能體悟諸法之真實義。〔雜阿含經卷十二〕（參閱「有」2426、「無」5068）


meanings:
two views of existence and non-existence


meanings:
two extremes of belief in existence and belief in non-existence


meanings:
mistaken views of existence and non-existence


meanings:
2445梵語 saṃskṛta，巴利語 saṅkhata。謂有所作為、造作之意。又稱有為法。泛指由因緣和合所造作之現象；狹義而言，亦特指人的造作行為。亦即一切處於相互聯繫、生滅變化中之現象，而以生、住、異、滅之四有為相為其特徵。相對於此，永遠不變而絕對存在者，則稱為無為法。據俱舍論光記卷五載，因緣造作稱為「為」，色、心等法從因緣生，有因緣之造作，故稱為有為，因此有為亦為緣起法之別名。小乘著重以有為來說明人生無常，大乘則擴大為對世界一切物質現象與精神現象之分析，說明性空、唯心之理。　一般以五蘊為有為法。俱舍宗七十五法中，有為法佔七十二種；唯識宗百法中，有為法佔九十四種。大別之，有為法可分為：色法（物質）、心法（心）、非色非心法（不相應法）三種，稱為三有為。　有為法乃無常之法，於每一剎那皆在轉變、遷移，故又稱為有為轉變。復次，言有為法為無常者，係因凡有為法皆具有生、住、異、滅四相，此即上記所謂的有為法之四個基本特徵，稱為四有為相；此外，亦有將住、異二相合併為一，而立三有為相。　俱舍論卷一曾舉出有為法四種異稱：(一)世路：世，三世之意；路，即法，乃世所依者。謂過去法是世已行之法；現在法，是世正行之法；未來法，是世當行之法。故有為法為三世之所依，故稱為世路。又「世」含有「可破壞」之意，有為法乃可破壞之法，又為無常之所依，故稱為世路。(二)言依：言，指以音聲為其體之言語，乃「能詮之名言」與「所詮之實義」所賴以表顯、依存者。稱有為法為言依者，蓋以所詮之義，與能詮之名，俱墮於三世而行於三世，故稱為言依。(三)有離：離，永離之意，即指涅槃。一切有為諸法終將被捨離，而至涅槃，故稱為有離。(四)有事：事，因之義。有為諸法皆從因而生，故稱為有事。　又有為法須藉因果之關係始能成立，即凡為有為之法，必定會引生其果，故有為又稱有果。此外，另有「有剎那」之異稱，則在強調其剎那間生滅變遷之性質。〔俱舍論卷五、成唯識論卷二、俱舍論頌疏卷一、成唯識論述記卷二末、大乘義章卷二〕（參閱「五位七十五法」1089、「五位百法」1089、「四相」1732）


meanings:
various manifest phenomena that are created as the synthesis of causes and conditions


meanings:
Tức là »Một giao thiệp«. Nào có dính dáng. Có nghĩa là căn bản không hợp thiền pháp. Tiết Tôn Thắng Hữu Bằng giảng sư trong NĐHN q. 18 ghi: »只 如 和 尚 恁 麼 道 有 甚 交 涉？ 須 要 新 戒 草 鞋 穿!。末 句 意 謂 須 重 新 到 行 脚 參 學 。 – Ngay như Hoà thượng nói thế ấy nào có dính dáng? Cần phải tôn trọng người mới bắt đầu hành cước tham học«.


vietnamese:
hữu sinh cố hữu lão tử yếu do sinh duyên nhi hữu lão tử <pttđ>


vietnamese:
hữu sinh cố hữu lão tử phi li sinh duyên nhi hữu lão tử <pttđ>


vietnamese:
hữu dị thục nghiệp tam thời vi chướng <pttđ>


meanings:
（梵 sakāra，藏 rnam-pa daṅ bcas-pa）有形相之意。爲‘無相’之對稱。佛教經論或各宗派中，用此‘有相’一詞者，有下列幾種。<#>(一)指存在物︰即有形相者。如《大乘起信論》所言（大正32·576a）︰‘真如自性，非有相非無相，非非有相，非非無相，非有無俱相’即是。<#>(二)具有生滅遷流之相者︰又稱有爲法。<#>(三)主張諸法有名體者︰即所謂的有相教。如《法華經玄義》卷十（上）雲（大正33·801a）︰‘十二年前明三藏見有得道，名有相教。’又雲（大正33·801b）︰‘北地禪師明二種大乘教︰(一)有相大乘，(二)無相大乘。有相者，如華嚴、瓔珞、大品等，說階級十地功德行相也。’系將見有之理而得道，或主張有十地等階級差別者，稱爲有相。<#>(四)指諸法各各差別之事相︰如‘空’的對稱爲‘有’。若就佛身佛土而言，具三十二相、八萬四千相好的佛，稱爲有相佛；具華池寶閣、宮殿樓觀等莊嚴相的佛土，稱爲有相土。此外，密教認爲此有相有淺略、深秘二義。淺略之義指凡夫所知之色心諸法，事相顯了，心前現行，易知易了；深秘之義謂一切法之各各相分明而住，以三密爲例，手結印契，口誦真言，心住三摩地等，各止于一相，其相顯了，即稱有相。<#>(五)諸法分別之取相︰依此取相分別之心而修的善，稱爲有相善，略稱相善。三論宗以有所得之取相分別爲有相，無所得爲無相。天臺宗則謂四安樂行有有相與無相之別，無相指修一念三千之妙觀者，有相系修讀誦等之相行者。<#>［參考資料］　《大日經》卷七；《大日經疏》卷一；道綽《安樂集》卷上；《安樂集論注》卷下。<#>


meanings:
teachings that acknowledge the existence of characteristics


vietnamese:
hữu tướng đắc vi vô tướng trí nhân <pttđ>


meanings:
teaching that acknowledges the existence of characteristics


vietnamese:
hữu tướng pháp ư hữu tướng pháp trung do ngũ tướng tri <pttđ>


meanings:
2437為有相與無相之並稱。即有形相者，稱為有相；無形相者，稱為無相。有相亦即指有形相而能與他物區別者。又一般以會生滅變化之事物為有相，故有相亦稱有為法。無相為「有相」之對稱，然有時則指超越有、無二相之空而言。據大智度論卷六十一所舉，無相有假名相、法相、無相相等三種相，以此三相皆無所得，故稱無相。　又依據相對、差別之原理而立者，是為有相；而依據絕對、平等之空理而立者，是為無相。依此，而有所謂有相教、無相教；有相行、無相行；有相觀、無相觀；有相善、無相善等分別。　淨土宗將阿彌陀佛之西方淨土，以位置及清淨之形像表示之，稱為有相淨土。然若根據無色無形之空理，而認為宇宙之一切即是淨土者，則稱為無相淨土。　密宗對有相、無相二者，有深淺二種不同的解釋。(一)淺略者，謂以凡夫之認識，可以明確的指認諸法之形相者，是為有相；而諸法之本質為空，無形無色者，是為無相。(二)深祕者，謂一切萬法各自本來之形相，分明而住，是為有相；而在一相之中具足一切相，然又不留一相者，是為無相。　天台宗將安樂行分為有相、無相二種：(一)有相安樂行，即不入禪定三昧，一心誦念法華經文者。(二)無相安樂行，即以法華經之妙理，修一念三千之妙觀者。又禪宗主張教門為有相，禪門為無相。　此外，就諸佛之身相而言，若以佛身為三十二相、八萬四千之相好者，稱為有相佛；若以佛身為理體空寂、無色無形者，稱為無相佛。一般以諸佛之法身為無相，報應身為有相。然關於法身為有相或無相之說，諸師看法不一。　蓋一切萬法以其各自之性，形成宇宙中森羅萬象之面貌，然此種「有相」，因其生滅變化無常，本質為空，故非實有。若不執著此一有形之境界，則可入於涅槃之無相境界。然若以般若智慧觀照實相之真理者，則可超越有相、無相之別，而體達二者乃相即相入，圓融無礙之理。〔大寶積經卷五、大日經卷七、大乘起信論、十二門論觀相門、大智度論卷十八、法華經玄義卷十上、往生論註卷上、卷下、安樂集卷上、卷下〕


meanings:
existence and emptiness are not two different things


meanings:
existence, emptiness, and the middle approach


meanings:
three periods of the teaching of existence, emptiness, and the middle approach


meanings:
(880-950) Thiền tăng đời Đường, họ Cung, người Ông Nguyên Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ Lâm Tuyền Sơn viện ở Thiều Châu hoằng pháp. Thự hiệu: Thiền Tưởng Thiền sư.


meanings:
(term) possessing the objects of consciousness (sālambana)


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư Cư Hải ở núi Đại Quang. Sư trụ chùa Cốc Sơn ở Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc.


vietnamese:
hữu duyên sinh cập sinh duyên lão tử <pttđ>


vietnamese:
hữu sắc chư pháp ngũ tướng kiến lập <pttđ>


vietnamese:
hữu hành bát niết bàn bổ đặc già la <pttđ>


meanings:
(term) impedimentary moral indeterminacy (or "neutrality"); defiled neutrality


meanings:
（梵 nivṛtāvyākṛta，藏 bsgribs-paḥiluṅ-du mi-ston-pa）無記的一種。略稱爲有覆心。即其性染污，覆障聖道，又能蔽心令不淨，然因勢用微弱，不能招感果報，此法稱爲有覆無記。《大毗婆沙論》卷一六一雲（大正27·815c）︰‘能障聖道及聖道加行，故名有覆；不招異熟果，故名無記。’若不善等法，亦障聖道，然因其勢用强，能招引果報，故不稱爲有覆無記。另依《俱舍論》卷十九及卷四所述，于九十八隨眠中，‘色、無色界一切隨眠唯無記性，以染污法若是不善，有苦異熟，苦異熟果上二界無。他逼惱因，彼定無故。身邊二見及相應痴欲界系者亦無記性。’又，與有覆無記俱生之心品，有十八心所，即十大地法、六大煩惱地法，及尋與伺二不定。<#>在大乘方面，依《大乘法苑義林章》卷五所載，五蘊中屬于有覆無記者，有五十四法。即色蘊有二（身與語），心法有七（除第八識之其餘七識），心所有法有二十九（遍行、別境、除嗔之外的五根本煩惱、除忿等七隨惑及無慚無愧之外的十一隨惑、除悔之外的三不定），不相應法有十六（得、非得、四相及後十者）。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷十二、卷五十一；《俱舍論》卷十三；《俱舍論光記》卷十三；《成唯識論》卷五；《成唯識論述記》卷三（末）；《成唯識論了義燈》卷四（本）。<#>


meanings:
2439梵語 bahu-vrīhi，巴利語 bahu-bīhi。為六合釋之一。又作多財釋。即於梵文中，二語以上之複合詞，合成之結果，有形容詞之作用。據大乘法苑義林章卷一之解釋，有財釋，即不舉出自己之名字，而以自己所有之財物，做為名字的代用者；在梵文中，此種解釋之方法，稱為有財釋。例如，稱「長身之人」為「長身」，此「長身」即為其人之代稱。此釋有全分（全取）他名、一分（分取）他名二種：(一)全分他名，即沒有可以被複合形容詞所形容之語的語型，例如梵語 mahā-bāhuḥ（大臂），以其做為具有大臂之人（如那羅王）的代稱，故那羅王之代稱，即為「大臂」。(二)一分他名，即具有被複合形容詞形容之語的語型，例如梵語 mahābāhuḥ nalaḥ（有大臂之那羅王）。 在六合釋中，除有財釋外，其他五類之複合詞，亦具有形容詞作用之情形，例如三眼（梵 tri-locana），此為帶數釋，然其亦可解釋為具有三眼或具有三眼者之意，此種情形，自古以來稱為有財得名之帶數釋。〔俱舍論光記卷一、華嚴經探玄記卷三、大明三藏法數卷二十六、成唯識論了義燈卷一本〕（參閱「六合釋」1255）


meanings:
affliction of desire in the form and formless realms


meanings:
（梵 bhava-rāga，藏 srid-paḥi ḥdod-chags-pa）指于色、無色界所起的貪欲。又稱有欲。爲欲貪之對稱。‘有’，指色、無色界的定及其依身；‘有貪’，即愛著此‘有’的貪煩惱。《俱舍論》卷十九雲（大正29·99a）︰<#>‘言貪分二，謂欲、有貪。此中有貪以何爲體？謂色、無色二界中貪此。名何因唯于彼立？彼貪多托內門轉故。謂彼二界多起定貪，一切定貪于內門轉故，唯于彼立有貪名。又由有人于上二界起解脫想，爲遮彼故，謂于上界立有貪名，顯彼所緣非真解脫。’<#>由此文可知，色、無色界之人常貪著于禪定。以彼等常愛著禪定之‘有’，故稱有貪。又因有人妄以此二界爲解脫之界，而對此二界之人起解脫之想，爲遮止此一情想，故立有貪之名，以彰顯其所緣之解脫幷非真解脫。<#>［參考資料］　《阿毗達磨順正理論》卷四十五；《俱舍論光記》卷十九；《俱舍論頌疏》卷十九。<#>


vietnamese:
hữu tham li tham đẳng nãi chí bất giải thoát tâm cực giải thoát tâm <pttđ>


vietnamese:
hữu tư sinh cụ bất thí cầu giả giới <pttđ>


vietnamese:
hữu dư y niết bàn giới trung phiền não cập khổ li bất li hệ <pttđ>


vietnamese:
hữu dư y vô dư y nhị địa quyết trạch <pttđ>


meanings:
（梵 so#-padhi-śeṣa-nirvāṇa，藏 phuṅ-po lhag-ma-daṅ bcas-paḥi mya-ṅan-las ḥdas-pa）意指煩惱既斷，但尚有殘餘之依身的涅槃。全稱‘有餘依涅槃’。爲‘無餘涅槃’的對稱。依小乘之意，如阿羅漢諸漏永盡，猶有色心之餘依，故稱‘有餘依涅槃’。即《天臺四教儀》所言（大正46·777a）︰‘子縛已斷，果縛猶在，名有餘涅槃。若灰身滅智，名無餘涅槃。’《大毗婆沙論》卷三十二雲（大正27·167c）︰<#>‘若阿羅漢諸漏永盡，壽命猶存，大種造色相續未斷，依五根身心相續轉。有餘依故，諸結永盡，得獲觸證，名有餘依涅槃。（中略）依有二種︰(一)煩惱依，(二)生身依。此阿羅漢雖無煩惱依，而有生身依。複次依有二種︰(一)染污依，(二)不染污依。此阿羅漢雖無染污依，而有不染污依。故所得諸結永盡，名有餘依涅槃。’<#>另據《成唯識論》卷十所述，‘有餘依涅槃’謂即真如出煩惱障，雖有微苦所依未滅，而障永寂，故名涅槃。《成唯識論述記》卷十（末）雲（大正43·596c）︰‘顯其因盡苦依未盡，異熟猶在，名有餘依。依者，身也。’此外，《大乘義章》卷十九依《金光明經》〈三身分別品〉，以佛之應身、化身爲有餘涅槃，以佛之真身爲無餘涅槃。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷七；《法華經》卷二；《勝鬘經》；《發智論》卷二；《大智度論》卷三十一。<#>


meanings:
因明學用語。即因明學對言語意義所作的分類。此有體無體是一種內容、意義上的區分，與形式上的肯定否定無關。凡是內容上、意義上爲肯定的，不問形式上是肯定（表詮）或是否定（遮詮），都是有體。凡是內容上、意義上爲否定的，不問形式上是肯定（表詮）或是否定（遮詮），都是無體。故表詮也有無體命題，遮詮也有有體命題。如說‘真理是空想’，就是形式上爲表詮，而內容上爲否定真理的，是無體；倘說‘真理不是空想’，則又是形式上爲遮詮，而內容上爲肯定真理的，是有體。因此表詮命題有有體、無體，遮詮也有有體、無體，共得四種如下︰<#>(1)表詮有體命題（言語上、意義上都與‘甲是乙’的形式相當的）。<#>(2)表詮無體命題（言語上是與‘甲是乙’的形式相當，而意義上是與‘甲不是丙’的形式相當的）。<#>(3)遮詮有體命題（言語上是與‘甲不是丙’的形式相當，而意義上是與‘甲是乙’的形式相當的）。<#>(4)遮詮無體命題（言語上意義上都與‘甲不是乙’的形式相當的）。<#>而表詮遮詮，如前所說，又各有全分、一分的分別，故三支因明的命題總數共有八種，如下︰<#>          ┌全分<#>    ┌有體┤<#>    │    └一分<#>表詮┤<#>    │    ┌全分<#>    └無體┤<#>          └一分<#>          ┌全分<#>    ┌有體┤<#>    │    └一分<#>遮詮┤<#>    │    ┌全分<#>    └無體┤<#>          └一分<#>


meanings:
① Bè bạn. ||② Ðảng, như bằng tị vi gian 朋比為奸 kết đảng làm gian. ||③ Sánh tầy, như thạc đại vô bằng 碩大無朋 to lớn không gì sánh tầy. ||④ Năm vỏ sò là một bằng. Ðời xưa dùng vỏ sò làm tiền, cho nên tạ ơn người ta cho nhiều của gọi là bách bằng chi tích 百朋之錫.


meanings:
① Bạn: 三朋四友 Lắm bè lắm bạn, bạn bè đàn đúm; 有朋自遠方來不亦樂乎？ Có bạn từ phương xa đến, chẳng vui lắm sao? (Luận ngữ); ② Tụ họp nhau, kéo cánh, kết bè; ③ (văn) Sánh bằng, sánh tày: 碩大無朋 To lớn không gì sánh tày; ④ (văn) Bằng (đơn vị để tính số vỏ sò [tức là tiền thời thượng cổ], bằng 5 vỏ sò): 百朋之鍚 Sự cho nhiều tiền của (ý nói mang ơn người khác cho mình nhiều tiền của).


meanings:
(913-961) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Thái, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu, Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiên Thai Đức Thiều Quốc sư. Thuỵ hiệu »Quảng Pháp Thiền sư«.


meanings:
① Áo mặc, như lễ phục 禮服 áo lễ, thường phục 常服 áo thường. ||② Mặc áo. ||③ Áo tang, trảm thôi 斬衰, tư thôi 齊衰, đại công 大功, tiểu công 小功, ti ma 緦麻 gọi là ngũ phục 五服. ||④ Phục tòng. ||⑤ Làm việc, như phục quan 服官 làm việc quan, phục điền 服田 làm ruộng, v.v. ||⑥ Ðóng xe tứ mã, hai con ở hai bên đòn xe gọi là phục. ||⑦ Uống, như phục dược 服藥 uống thuốc. ||⑧ Quen, như bất phục thuỷ thổ 不服水土 chẳng quen đất nước. ||⑨ Ðeo. ||⑩ Nghĩ nhớ. ||⑪ Cái ống tên.


meanings:
① Quần áo, phục: 制服 Đồng phục; 喪服 Quần áo tang; 西服 Âu phục; ② Quần áo tang: 有服在身 Mặc đồ tang; ③ (cũ) Áo tang: 五服 Năm loại áo tang; ④ Mặc (quần áo): 夏天服單衣 Mùa hè mặc áo mỏng; ⑤ Uống (thuốc): 服中藥 Uống thuốc bắc; ⑥ Gánh (chức vụ), chịu, nhận, đi, làm, phục vụ: 服兵役 Làm nghĩa vụ quân sự, đi bộ đội, đi lính; 服罪 Nhận tội; 服刑 Chịu hình phạt; 服官 Làm việc quan; 服田 Làm ruộng; ⑦ Chịu phục, phục tùng, tuân theo: 你講的有道理，我算服了你了 Anh nói có lí, tôi chịu phục anh đấy; 口服心不服 Ngoài miệng tuân theo, trong bụng không phục; ⑧ Làm cho tin phục, thuyết phục, chinh phục: 以理服人 Dùng lí lẽ để thuyết phục người; ⑨ Thích ứng, quen: 不服水土 Không quen thuỷ thổ; ⑩ (văn) Hai ngựa ở bên đòn xe (trong xe tứ mã thời xưa); ⑪ (văn) Ống đựng tên; ⑫ (văn) Đeo; ⑬ Nghĩ nhớ; ⑭ [Fú] (Họ) Phục. Xem 服 [fù].


meanings:
Thang (thuốc): 一服藥 Một thang thuốc. Xem 服 [fú].


meanings:
(văn) Ánh sáng của trăng non (trăng lưỡi liềm).


meanings:
(văn) ① Thịt khô cong queo; ② Vật ở đầu trước càng xe kẹp ở giữa cổ ngựa để thắng xe; ③ Xa.


meanings:
① Ngày mồng một mà có mặt trăng mọc ở phương đông. ||② Thiếu, chữ dùng trong phép tính cửu chương.


meanings:
(văn) Ngày mồng một có trăng mọc ở hướng đông; ② Thiếu (từ dùng trong phép tính cửu chương).


meanings:
(văn) ① Mặt trời mặt trăng mọc ở phương tây vào cuối tháng âm lịch; ② Dư, thừa.


meanings:
(văn) Lễ tế thần (phân biệt với chữ 朓 [bộ nguyệt 月] nghĩa là mặt trăng mọc ở hướng tây vào cuối tháng theo lịch nhà Hạ).


meanings:
① Trước, mới. ||② Ngày mồng một. ||③ Phương bắc, như sóc phong 朔風 gió bấc.


meanings:
① Ngày mồng một âm lịch; ② Trăng non; ③ Phía bắc: 朔風 Gió bấc; 朔方 Miền bắc; ④ (văn) Trước, mới.


meanings:
① Ta đây, tiếng dùng của kẻ tôn quý, như vua tự nói mình thì tự xưng là trẫm. ||② Trẫm triệu 朕兆 cái điềm báo trước sắp xảy ra một sự gì. ||③ Ðường khâu áo giáp.


meanings:
① Ta (từ vua dùng để tự xưng từ đời Tần Thuỷ Hoàng [năm 221 trước CN]; trước kia là đại từ nhân xưng phổ thông ngôi thứ nhất); ② (văn) Triệu chứng, điềm (báo); ③ (văn) Đường khâu áo giáp.


meanings:
① Sáng, sáng sủa, trong sáng: 明朗 Sáng sủa; 晴朗 Trời quang đãng; ② Lanh lảnh: 朗誦 Ngâm nga, tiếng ngâm lanh lảnh.


meanings:
(1845-1910) Thiền tăng đời Thanh, họ Xử, tên Sự, tự Lãng Huy, người xứ Vĩnh Gia (Ôn Châu, Chiết Giang). Nối pháp Thiền sư Đức Từ Diễn, đời thứ 47 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Thiên Mân, Giang Đô. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
4621（836～841 在位，或謂 838～842 在位）西藏名 Glaṅ dar-ma）。又作朗達瑪王。以激烈彈壓佛教而聞名之西藏王。本名達磨（藏 Dar-ma），因其性殘如暴虐之牡牛（藏 glaṅ），故稱朗達磨。其兄徠巴贍因極力保護佛教，而遭棒教徒殺害。朗達磨嗣位後，與棒教徒聯合展開激烈之毀佛運動，下令禁止佛教，封閉寺院，勒令僧侶還俗結婚，更強迫成為獵戶及屠夫，凡不從命者均遭屠殺，復大肆焚毀佛教經典，幾將吃㗚雙提贊王百年來對西藏佛教之植根與草創，及徠巴贍王二十載之盛業毀於一旦。 相傳遇此迫害之際，經論多藏於拉薩岩中。唐武宗會昌元年（841），朗達磨為一喇嘛吉祥金剛（藏 Dpal-gyi rdo-rje）暗殺。其後因王位繼承問題，西藏發生內亂，經分裂而國力衰亡。〔Ch. Bell: The Religion of Tibet, 1931; G. Tucci:Tibetan Painted Scrolls, 1949〕（參閱「西藏佛教」2593）


meanings:
① Trông xa, như chiêm vọng 瞻望 trông mong. ||② Có cái để cho người chiêm ngưỡng gọi là vọng, như danh vọng 名望, uy vọng 威望, v.v. ||③ Quá mong, như trách vọng 責望 trách mắng để mong cho làm nên. ||④ Ước mong, như đại hỉ quá vọng 大喜過望 mừng quá sức ước mong, nghĩa là được thích lòng muốn quá, thất vọng 失望 mất sự mong ước, tuyệt vọng 絕望 hết đường mong ước, v.v. ||⑤ Ngày rằm, ngày rằm thì mặt trời mặt trăng gióng thẳng nhau gọi là vọng.


meanings:
① Nhìn (xa): 登高遠望 Lên cao nhìn xa; 東張西望 Nhìn ngược nhìn xuôi; ② Thăm: 看望親友 Thăm bạn; ③ Mong mỏi: 豐收在望 Được mùa đã trông thấy, một mùa đầy hứa hẹn; 責望 Trách mắng để mong cho làm nên; 大喜過望 Mừng quá vượt cả sự ước mong; ④ Danh vọng: 威望 Uy tín và danh vọng; ⑤ Hướng về, về phía: 望東走 Đi về phía đông; 望上瞧 Nhìn lên trên; ⑥ Ngày rằm âm lịch: 朔望 Sóc vọng (ngày mồng một và rằm âm lịch); ⑦ [Wàng] (Họ) Vọng.


vietnamese:
vọng nguyệt phật giáo đại từ điển <pqđtđ>


meanings:
(Mochizuki Shinko 1869-1948)Wangyue Xinheng######日本佛教學者，原姓松原，名勝次郎，福井縣人。12歲於該縣圓海寺從加納法宣出家，入淨土宗僧籍。因被神戶滕之寺望月有成收為法嗣和養子，改姓望月。1896年，為淨土宗派至比睿山及京都專攻天臺教義。旋與同不宇京都創辦《宗粹》雜誌，宣揚淨土教義。1899年，任東京小石川的淨土宗高等學院教授。1905年，與鷲尾順敬等於東京創辦《宗教界》月刊，發表研究作品，刊行《法然上人全集》。1906年，著手編纂《望月佛教大辭典》。1909年完成《佛教大年表》，受到學術界的重視。其間與高楠順次郎、大村西崖等編纂《大日本佛教全書》150卷。1924年寫出《淨土教之起源及發達》論文，獲東京帝國大學文學博士學位。1930年任東京大正大學校長。1936年，《望月佛教大辭典》7冊編纂完成。1945年任日本淨土宗管長。1947年被選為日本學士院會員。主要著作有《大乘起信論之研究》（中國有梁啟超縮譯本）、《淨土教之研究》、《淨土教概論》、《中國淨土教理史》、《佛教史之諸研究》等。所編《望月佛教大辭典》，1954年經 本善隆等補遺3冊出版，合為10冊，為近代日本最被重視的佛教研究工具書。######


meanings:
① Hướng lên không trung. Thần Hội truyện trong TCTT q. 8 ghi: »上 元 元 年 囑 別 門 人、 避 座、 望 空 頂 禮、 歸 方 丈。 其 夜 示 滅。 – Vào niên hiệu Thượng Nguyên thứ 1 (674), sư dặn dò đệ tử xong rời khỏi toà, hướng lên không trung đảnh lễ rồi trở về phương trượng. Đêm ấy, sư thị tịch«. ② Không căn cứ; không có cơ sở. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »作 麼 生 是 三 玄 底 旨 趣？ 直 教 決 擇 分 明、 莫 只 麼 望 空 裏 妄 解。 – Cái gì là ý chỉ của Tam huyền? Dù ông phân biệt được rõ ràng chẳng qua cũng chỉ là kiến giải hư vọng, không có cơ sở«.


meanings:
① Sớm, sáng mai. Từ sáng sớm đến lúc ăn cơm sáng xong gọi là chung triêu 終朝, một ngày cũng gọi là nhất triêu 一朝. ||② Một âm là triều. Chỗ nhà nước làm việc, như triều đình 朝廷. ||③ Chầu, bầy tôi vào hầu vua gọi là chầu, vào hầu kẻ tôn quý, xưa cũng gọi là chầu. ||④ Triều đại, tên gọi về thời đại của nước quân chủ, như Hán triều 漢朝 triều nhà Hán.


meanings:
① Buổi sáng, buổi sớm, ban mai: 朝陽 Mặt trời ban mai; 朝夕 Sớm chiều; ② Ngày: 今朝 Ngày nay; 終朝忙碌 Bận rộn suốt ngày; ③ [Zhao] Đất Triêu (một địa danh thời cổ, từng là nơi đóng đô của nhà Thương [1600–1100 trước CN], nay thuộc tỉnh Hà Nam). Xem 朝 [cháo].


meanings:
① Nhằm hướng, hướng về phía...: 他回頭答應了一聲，繼續朝學校走去 Nó quay đầu lại trả lời một tiếng, rồi tiếp tục đi về phía trường học; 朝南走 Đi về phía nam; 門朝南 Cửa hướng nam; ② Đời..., nhà..., triều đại: 唐朝 Đời (nhà) Đường; ③ Triều đình: 上朝 Ngự triều. (Ngr) Cầm quyền, nắm chính quyền: 在朝黨 Đảng nắm chính quyền; ④ (cũ) Chầu vua: 來朝 Vào chầu; 割地而朝者三十有六國 Cắt đất vào chầu (chịu thần phục) có tới ba mươi sáu nước (Hàn Phi tử); ⑤ (văn) Bái kiến, yết kiến; ⑥ (văn) Nhà lớn của phủ quan; ⑦ [Cháo] (Họ) Triều. Xem 朝 [zhao].


meanings:
Chùa ở thị trấn Mỹ Nồng, thành phố Cao Hùng, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1916, Pháp sư Năng Tịnh gom góp của cải sáng lập. Năm 1927 xây dựng lại, năm 1928 hoàn thành chính điện. Năm 1952, Năng Tịnh thoái ẩn, Pháp sư Huệ Định kế nhiệm trụ trì. Năm 1959 xây cất thêm tháp Hoa Tạng, đình Tịnh Tư. Năm 1961 khởi công xây dựng Tịnh Từ Hạ Viện tại khu chợ thị trấn Mỹ Nồng. Năm 1982 khởi công xây dựng Triều Sơn Hội Quán. Sau đó lại cải tạo và xây dựng Đại hùng bảo điện, cảnh tượng mới hoàn toàn.


meanings:
Khế hợp ý chỉ Thiền tông. Tiết »Chính Pháp Hi Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »若 深 明 此 旨、 洞 達 其 源、 乃 知 動 靜 施 爲、 經 行 坐 臥、 頭 頭 合 道、 念 念 朝 宗。 – Nếu thấu tỏ ý chỉ này, đạt đến uyên nguyên thì mọi động tĩnh, thi vi đều biết, đi đứng ngồi nằm đều hiển bày thiền cơ, niệm niệm khế hợp ý chỉ Thiền tông«.


meanings:
Thiền tăng Thông Nhẫn sống vào cuối đời Minh đầu đời Thanh hiệu là Triều Tông, người đời gọi sư là Triều Tông Thông Nhẫn Thiền sư. X. Thông Nhẫn.


vietnamese:
triều đả tam thiên mạc đả bát bách <đpb>


vietnamese:
triêu đả tam thiên mộ đả bát bách <tttđ>

meanings:
Sáng đánh ba ngàn, chiều đánh tám trăm. Lời quở trách của thiền sư đối với tăng đồ tham học sai lầm. Minh Giác ngữ lục, q. 1 ghi: »問： 如 何 是 第 一 句？ 師 云： 袖 裏 金 槌。 僧 便 喝。 師 云： 朝 打 三 千 暮 打 八 百。 – Hỏi: Thế nào là câu thứ nhất? Sư đáp: Dùi vàng trong tay áo. Tăng liền hét. Sư nói: Sáng đánh ba ngàn, chiều đánh tám trăm«.


meanings:
Xe cộ của quan viên triều đình, mượn dùng chỉ cho quan viên triều đình. Pháp Diễn ngữ lục, q. trung ghi: »朝 蓋 臨 筵 清 風 匝 座。 – Quan viên triều đình đến dự pháp hội, gió mát thổi khắp chỗ ngồi«.


meanings:
Chùa ở trên Thiên Sơn, thành phố Liêu Dương, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc. Xây dựng vào thời Tùy Đường, đời Liêu lại tu sửa thêm, chùa chiền rộng lớn đẹp đẽ, một thời đứng đầu vùng Đông Bắc. Khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424) đời Minh trùng tu. Đầu niên hiệu Thuận Trị (1644-1661) đời Thanh, Thiền sư Thặng Nhân Hàm Khả ở Quảng Đông trụ tích nơi đây.


meanings:
朝鮮與日本佛教一樣，都屬于中國的漢語文化圈系統。不過，朝鮮佛教雖然受到中國佛教不小的影響，仍然具有獨特的朝鮮風格。<#>［佛教的傳入］　朝鮮之有佛教，開始于高句麗、百濟、新羅三國鼎立的時代，是由中國傳入的。西元372年，前秦·苻堅派遣僧侶順道等人携佛像與經書贈予高句麗。374年又有阿道來朝鮮。翌年高句麗朝廷爲順道建肖門寺，爲阿道建伊弗蘭寺。<#>高句麗在佛教傳入之後，于393年在平壤創建九寺，396年，來自中國的弘法僧曇始，携來經律典籍數十卷。其後又有慧慈、曇征、慧灌等僧到該國，主要傳播三論宗。<#>384年印度僧人摩羅難陀自東晋來朝鮮，翌年于漢山建立佛寺，幷度僧十人。此爲百濟佛教之濫觴。其後，526年沙門謙益赴印度求法，返國後弘傳《五分律》。541年百濟朝貢梁朝，求取《涅槃經》等經典及工匠、畫師。當時所造，至今仍存的百濟佛教遺品、遺迹有︰定林寺址的石造五重塔、丈六石佛；忠清南道瑞山郡的磨崖石佛群；全羅北道益山郡彌勒寺址的石塔。<#>百濟文化對日本産生頗爲强烈的影響。538年百濟首贈佛像、經論典籍予日本，其後有曇慧、慧聰（將佛舍利等物傳入日本）、觀勒（三論學大家）等百濟僧相繼赴日，他們不僅帶去佛教，也將天文、地理等學傳到日本。<#>新羅佛教的發展與高句麗、百濟不同，它是朝向獨特的護國佛教而發展的。相傳西元五世紀前半葉訥只王（第十九代）時代，沙門墨鬍子（一說爲阿道）自高句麗抵新羅一善郡毛禮家。這是新羅佛教的發端。但依據正式的說法，新羅佛教開始于527年法興王時代。在法興王之後的真興王時代，新羅佛教逐漸地被强化成護國佛教。真興王553年，慶州最大的寺院皇龍寺開始興建。皇龍寺九層塔成爲護國佛教的象徵。而護國佛教的思想基礎，則肇基于圓光所宣說的‘世俗五戒’。花郎即根據圓術‘世俗五戒’及彌勒信仰組織成一以訓練國家有爲青年爲目的的集團，對朝鮮半島的統一付出相當大的力量。<#>新羅學僧除圓光之外，另有慈藏等人。慈藏于636年入唐，爲新羅帶來了五臺山佛教。慈藏創建的寺院有月精寺、通度寺。新羅最古老的寺院爲興輪寺、芬皇寺（以慈藏等人曾住過而聞名）、四天王寺。<#>［統一新羅的佛教］　朝鮮半島統一後，自670年起百餘年間是新羅佛教的最盛期。其間代表性的佛教學者爲元曉與義湘。元曉是一毀戒還俗的民衆思想家，其著述就質就量而言均極爲杰出，對中國佛教也有不小的影響。其思想以朝鮮佛教教理上的特質爲主，超越新羅與朝鮮民族的界限，具有普遍性。<#>義湘曾入唐師事智儼，返國後創建浮石寺，爲朝鮮華嚴宗的開祖。與義湘有關的寺院，除了浮石寺之外，另有義湘講《華嚴經》的華嚴寺，及其所創的洛山寺。<#>淨土信仰（包括彌陀信仰、彌勒信仰、觀音信仰），也自七世紀後半葉文武王時代開始流行。曾爲淨土經典撰寫注疏的有︰元曉、義湘、大賢、憬興、圓揖人。其中，大賢有朝鮮瑜伽祖師之稱，憬興與元曉、大賢幷稱爲‘新羅三大著述家’，圓插箭唐朝是一唯識學者。新羅淨土教對日本奈良、平安時代的淨土教也頗有影響。<#>但是，新羅在經過百餘年的統一之後，再度進入世局動亂、社會不安的局面。此時主張確立自己主體性的實踐佛教（禪宗）傳入。當時傳入的禪宗大部分爲唐·馬祖道一的系統。入唐學禪的新羅僧爲朝鮮佛教開創了九山禪門。新羅時代留存至今的佛教遺迹，以創建于七世紀半葉景德王時代的佛國寺與石窟庵較爲著名。<#>［高麗的佛教］　在整個朝鮮佛教史中，變化最大的是高麗時代。此時的變化影響了朝鮮佛教的發展方向。九山禪門之一的桐裏山門二世道，是高麗建國的預言者，在當時相當活躍，甚獲太祖信任。因此，佛教被奉爲國家宗教，受到保護。寺院擁有王室捐獻的廣大寺領，經營商業及高利貸業。僧侶與教團由僧錄司管理，確立僧科制度（即通過國家考試及格始可爲僧）。舉行八關齋會（八齋戒）及燃燈會等佛教法會。幷進行兩次《高麗大藏經》的刊行。第一次是顯宗至文宗時代所刊行的《初雕大藏經》，以及義天續刊的《續藏經》；第二次設置大藏都監，從1236年至1251年之十六年間完成《再雕大藏經》。版片現保存于海印寺。此《高麗大藏經》校訂嚴謹，擁有極高的世界性評價。<#>此時華嚴學僧均如正進行華嚴教學的復興，成立了不同于中國、日本，具有朝鮮特性的華嚴思想。在天臺教學方面，首先有十世紀後半葉由諦觀所撰的《天臺四教儀》一書問世，後有十一世紀後半葉義天成立天臺宗。義天是高麗佛教的代表學僧，不僅刊行《續藏經》，且編纂《新編諸宗教藏總錄》（《義天錄》）、撰著《圓宗文類》等書。禪宗方面，有由知訥成立的曹溪宗。知訥開創松廣山吉祥寺，幷以該寺爲朝鮮禪的根本道場。九山禪門在高麗時代晚期，統合于曹溪宗。除此之外，一然著史書《三國遺事》，覺訓撰《海東高僧傳》，皆具史料價值。<#>［李朝的佛教］　由于李朝强烈的排佛崇儒政策，所以李朝佛教史可說是衰退的歷史。尤其是太宗、世宗時代的强行排佛政策，再加上燕山君暴虐的彈壓，以致佛教在當時完全屈居于儒教之下。但是此時朝鮮仍出現不少高僧。其中最具影響力的是︰西山大師休靜及其弟子泗溟大師惟政。1592年壬辰倭亂（文祿之役）時，休靜以八道都總攝的身份號召全國僧侶奮起抗戰，惟政在桐華寺設嶺南都總攝（總指揮所），親自指揮義僧軍。休靜、惟政兩僧成立救國先鋒，充分發揮護國佛教的傳統精神。<#>此時朝鮮開始區分僧侶爲理判僧或事判僧。此外，許多以朝鮮文字書寫的佛教書籍也陸續出版。屬于李朝時代所建的佛教遺迹有︰世祖（第七代）時代大事修造的法住寺。<#>［現代的佛教］①1876年朝鮮與日本締結修好條約後，日本所有宗派幾乎都開始在朝鮮從事布教。1911年朝鮮總督府（于1910年由日韓合幷設置）發布‘寺刹令’，制定三十本山（後改爲三十一本山）。1945年八月十五日朝鮮獨立，否定日本佛教之支配。六·二五動亂（即朝鮮戰爭、韓戰）期間，許多寺院被燒毀。停戰後，韓國佛教正式的朝向自立之道。現在韓國佛教有曹溪宗及其分派太古宗，以及圓佛教、佛入宗、真覺宗等許多被視爲新興佛教的小教團。<#>◎附一︰二十世紀的朝鮮（南韓）佛教宗派表<#>(1)大韓佛教曹溪宗︰韓國現代佛教中，勢力最大的一派。總部設在漢城。此宗創始者爲十三世紀初的普照國師知（智）訥。<#>(2)太古宗︰爲曹溪宗的分支，以帶妻僧爲中心的佛教宗派，總部設在漢城。<#>(3)圓佛教︰少太山創始的新宗派。總部設在全羅北道裏裏市。爲新宗派中勢力最大的一派。<#>(4)真覺宗︰孫圭群所創，總部設在漢城。<#>(5)元曉宗︰總部設在慶北月城郡。<#>(6)韓國天臺宗︰朴准東創立于1946年，1967年始獲文教部認可。總本山位于忠清北道丹陽郡救仁寺。教義著重救濟萬民，重視觀音信仰，幷强調僧俗一體的信仰形態。<#>(7)法華宗︰金慧宣創立于1945年。其宗旨是奉持《妙法蓮華經》。<#>(8)佛入宗︰法華宗的分派。由于教理觀點的分歧，乃自法華宗分出。宗主爲李泓宣。以《華嚴經》、《涅槃經》、《金剛經》、《起信論》等所說的覺佛知見爲宗旨；修證法是以梵音唱念《南無妙法蓮華經》。除了漢城崇仁洞的本部外，又在忠清、慶尚南北二道等地設有分部。<#>(9)大韓佛教法華宗︰本宗以高麗天臺宗祖大覺國師（1055～1099）爲宗祖，正覺慧日爲中興之祖。1946年，正覺于漢城特別市城北洞無量寺創立本宗。以《法華經》的‘諸法實相，會三歸一’爲宗旨。<#>(10)華嚴宗︰本部設在仁川市新興洞，創立者爲韓慧能。<#>(11)淨土宗︰本部設在漢城特別市佛光洞。創立者是申宗煥。<#>(12)大韓佛教真言宗︰本部設于大丘市南區大鳳洞。創立者爲孫海峰。<#>(13)天臺宗大覺佛教︰本部設在忠清北道丹陽郡永春面柏子裏。教主是朴准東。<#>(14)大韓佛教龍華宗︰本部設在全羅北道金堤金山寺白虎山頂。<#>(15)彌勒正心教︰創立于慶州北道蔚山。<#>(16)龍華同乘會︰本部設在忠清南道論山郡豆馬面大南裏。李成鎬所創。<#>(17)瑜伽密教︰李淑峰、李貞峰、李喜秀三人于1951年在天安邑月峰創建光明寺。1954年在漢城特別市仁王山樓上洞創建龍雲寺，以之爲本部。其後又在天安市、天原郡等地設立支部。<#>此外，在所謂朝鮮民主主義人民共和國統治下的北韓，其佛教發展較南韓遲緩。大致情形是在平壤曾建立佛教總務院，後改爲佛教徒中央委員會，而一些具有歷史淵源的寺院，則被視爲文化財而加以保護修復。<#>◎附二︰高觀如〈中韓佛教關係〉（摘錄自《中外佛教關係史略》）<#>中國和朝鮮的佛教關係，始于西元四世紀間，即朝鮮的三國（亦稱三韓︰高句麗、新羅、百濟）時代。前秦·苻堅于建元八年（372）遣使及僧順道送佛像及經論至高句麗，高句麗王遣使答謝。越二年（374），秦僧阿道又至高句麗。翌年高句麗興建肖門寺及伊弗蘭寺供順道和阿道居住。是爲朝鮮佛教之始（《三國史記》〈高句麗本紀〉）。但在這以前，高句麗也有個別崇奉佛教幷與中國佛徒相往還的人士，如《高僧傳》卷四載有東晋名僧支遁（314～366）與高麗道人書，稱述剡縣（今浙江嵊縣）仰山竺潜（法琛）的風範。這顯示了中韓民間佛教的來往關係早已存在。宋末齊初時，高麗僧道朗來至敦煌，從曇慶受學三論，幷在中國諸方游化；後來于齊·建武中（494～497）至江南，住鍾山草堂寺，又登攝山，嗣法于黃龍（今吉林地方）法度，傳羅什的三論之學。時江南盛弘《成實》，名師輩出，道朗則宣揚三論，非難《成實》，名士周顒也從他受學。天監十一年（512）梁武帝乃遣僧正智寂、中寺僧懷、靈根寺惠令等十師詣攝山，從朗咨受三論大義。梁武帝也因此舍《成實論》，依大乘義撰作章疏（見《高僧傳》〈法度傳〉）。這顯示了早期高麗學者對中國佛教的貢獻。<#>另在朝鮮西南部的百濟方面，據《三國史記》卷十八說︰百濟枕流王元年（ 384，東晋孝武帝太元九年），胡僧摩羅難陀由東晋來到百濟，翌年在國都漢山創立佛寺，度僧十人，爲百濟佛教之始。自是以後，佛法漸興。梁武帝大同七年（541），百濟遣使至梁求請《涅槃》等經及工匠等（見《梁書》卷五十四、《三國史記》〈百濟本紀〉）。當時百濟佛法殷盛，‘僧尼寺塔甚多’（見《周書》卷四十九）。<#>朝鮮東南的新羅地區，佛教傳入也較早，幷早有新羅僧人來中國參學。梁武帝于太清三年（549）遣使偕同新羅學僧覺德送佛舍利至新羅國，新羅真興王親率百官奉迎于興輪寺。嗣後陳文帝于天嘉六年（565）又遣使與僧釋明觀等往新羅國通好，幷致送釋氏經論千七百餘卷（《三國史記》〈新羅本紀〉）。<#>隋代統一中原，大興佛法，在全國諸州建舍利塔，廣申供養，時高麗、百濟、新羅三國使者也向隋朝請得舍利還至本國起塔供養（《廣弘明集》卷十七）。其時三國在中國留學的僧人甚多，其中沙門玄光，新羅人，來隋觀光，志求禪法；曾登衡山，謁見慧思，密受法華安樂行門，得慧思印可；從那以後移錫江南，得本國舟舶，載返熊州翁山，卓錫結茅，乃成梵刹，化導甚衆（《宋高僧傳》卷十八）。沙門波若，高句麗人，陳末隋初，來江南游方參學，隨後入天臺山，向智者求授禪法，在天臺華頂曉夜行道，影不出山十有六載，後于國清下寺示寂（《續高僧傳》卷十七）。沙門圓光，本姓朴，新羅人，年二十五，乘舶來金陵，聞莊嚴寺旻公弟子講說，乃發道心，啓請陳帝︰願歸佛法，奉勒爲之落發，幷受具戒。此後，游歷講肆，領受微言，于《成實》、《涅槃》三藏教典，廣事披習。嗣游虎丘山，爲信士開講《成實》、《般若》，聽者欣領，皈者日衆。隋·開皇中，又到長安，宣講《攝論》，聲譽更廣。其本國聞之，啓請還歸︰隋帝敕厚加勞問，令歸故國。光返國後，朝野歸敬，化緣甚廣（《續高僧傳》卷十三）。沙門安弘（一作安舍），新羅人，于北周武帝建德五年（576）來中國求法，幷邀同于闐沙門毗摩羅真諦及農伽陀兩僧返回本國，賫回《楞嚴》、《勝鬘》二經及佛舍利等。沙門智明，新羅人，于陳後主至德三年（585）七月來陳求法，留學十七年，于隋·仁壽二年（602）九月隨其國使上軍返歸本國，受國王尊敬，奉爲大德。沙門曇育，新羅人，于隋·開皇十六年（596）來隋求法，至煬帝大業元年（605）三月隨其國使惠文返國（均見《三國史記》〈新羅本紀〉）。高僧慧灌，高麗人，在隋嘉祥寺吉藏門下，精研三論，後返本國，轉赴日本，住元興寺，盛弘三論，爲日本三論宗開祖（《元亨釋書》卷一）。當時朝鮮三國來華留學沙門人數衆多，隋朝廷對他們都親切接待，幷延聘名德學者爲他們講授。據《續高僧傳》卷十三、卷十五說︰釋神迥、釋靈潤，先後于大業十年（614）奉召入鴻臚寺，敷講經論，教授三韓學人。可以想見當時來學的盛况。<#>其時三國對于中國佛教和文化嚮往甚殷，初唐·武德八年（625），高麗榮留王派人來求佛法（《三國史記》〈新羅本紀〉）。後至開元二十六年（738），新羅國還表請派人來中國學問經教（《舊唐書》卷一九九上）。尤其是七世紀後期，朝鮮在新羅統一時代，與唐友好來往更爲密切。據《三國遺事》卷五記載︰新羅·孝昭王元年（唐中宗嗣聖九年，692），興建寶德寺，專爲唐國祈福。而在唐楚州（江蘇淮安）以北，今江蘇、山東沿海一帶，且多有新羅坊、新羅院。可以想見當時新羅入唐僧伽之多。因之在七世紀唐僧西行求法的熱潮中，新羅沙門也多相偕前往，如義淨的《大唐西域求法高僧傳》中，即列有新羅、高麗僧八人。<#>唐代佛教各宗次第形成，而新羅、高麗學僧在諸宗中也英才輩出。首先是三論宗方面，有高麗沙門道登，于貞觀二年（628）來到長安，繼慧灌之後，從嘉祥寺吉藏受傳三論幽旨，後赴日本，住元興寺，暢演空宗（《本朝高僧傳》卷七十二）。<#>在慈恩宗方面，有神昉，新羅國人，早年入唐游學，請解大小乘經論，爲時賢所推重。貞觀十九年（645）夏六月，他奉召入弘福寺，參與玄奘譯場，任證義大德。此後即隨侍玄奘，譯經受學，在大慈恩寺《大毗婆沙論》的翻譯中任筆受，最後于玉華宮寺《大般若經》的譯出時任綴文，始終參與其事，爲奘門四上足之一。著有《瑜伽》、《唯識》等論疏記（均佚）。圓測，原爲新羅王孫，自幼出家，慧解煥發，于貞觀初年來長安，唐太宗愛其明敏，賜以度牒，令住元法寺，學通《毗曇》、《成實》。貞觀晚年，玄奘三藏西游返國，一見如舊，遂從受學，通達《瑜伽》、《唯識》諸論，後被召爲西明寺大德。圓測門下突出的新羅學者，有勝莊和道證。勝莊早年入唐，後爲唐京大薦福寺大德，晚年參與義淨譯場任證義。著有《最勝王經疏》、《梵網經述記》、《成唯識論决》、《雜集論述記》、《大因明論述記》等。道證長期從圓測受學，于武周·長壽二年（693）由唐賫天文圖返國。著有《成唯識論綱要》、《成唯識論要集》、《辯中邊論疏》、《因明理門論疏》、《因明理門論述記》、《般若理趣分疏》等。又新羅沙門順璟，在本國習法相大乘，傳得玄奘的真唯識量，乃立决定相違不定量，于幹封年中（666～667），因其本國來使附至長安，時玄奘已逝世二年，窺基見之，盛加賞贊。璟尚著有《法華經料簡》、《唯識論料簡》、《因明正理論鈔》等。又新羅興輪寺沙門道倫，出自窺基門下，依窺基所撰《瑜伽論略纂》幷參照其本國學者圓測、順璟、元曉諸說，撰《瑜伽論記》二十四卷。又新羅沙門智風、智鸞、智雄三人，于武周·長安三年（703）入唐，在濮陽智周門下受學唯識，後赴日本，弘演法相宗義。又圓測的再傳弟子新羅·太賢（一作大賢，出于道證門下），通才博學，尤精于唯識，遼東後進皆遵其明訓。他的著作有《華嚴》、《金剛般若》等經和《瑜伽》、《攝大乘》等論的《古迹記》以及《成唯識論學記》、《成唯識論决擇》、《瑜伽論纂要》、《起信論內義略探記》等書共四十二部，顯見其在弘傳玄奘唯識學方面的突出成就。他所著書幷傳入中國。<#>在華嚴宗方面，有義湘（625～702），新羅鶏林府人。天資英邁，弱冠出家，于龍朔元年（661），附唐使由新羅西歸之舶來長安，到終南山至相寺，從智儼學《華嚴》妙旨，時與賢首法藏同學，相與鑽研，著有《華嚴一乘法界圖》一卷。鹹亨二年（671）還歸本國，在太白山創浮石寺，學徒雲集，被尊爲東海華嚴初祖。至唐中宗嗣聖九年（692），法藏趁其弟子勝詮返歸新羅之便，由唐寄書與他，幷托勝詮抄歸所著《華嚴探玄記》、《一乘教分記》等。當義湘受到法藏的記疏後，掩室探討，經旬方出，命其弟子勵志講習，幷宣稱‘博我者藏公，起予者爾輩’。成爲中韓古德間弘傳《華嚴》的佳話。同時新羅僧元曉，精研《華嚴》諸經，著有《華嚴》、《楞伽》、《金光明》等經疏和《華嚴經綱目》、《法華經宗要》以及《起信論疏記》等。他的《起信論疏》等當時即已傳入中國，唐·清凉澄觀曾于淮南向法藏受《海東起信疏義》（見《宋高僧傳》卷五），即爲元曉所著。<#>在律宗方面，有新羅沙門慈藏，以貞觀十二年（638）率領門人僧實等十余人來到唐京參學，蒙敕慰撫，優禮有加。慈藏禀性慈濟，曾爲四衆廣授歸戒。貞觀十七年（643）將欲回國，唐帝敕賜衣衲及諸彩緞。慈藏又于弘福寺爲國設齋，幷度八人；又以本國經像未全，在唐請得藏經一部幷佛像等返國。是爲朝鮮有大藏經之始。慈藏回國後，被敕爲大國統，住芬皇寺，大興佛法。唐代道宣門下的新羅學僧甚多，所著戒律章疏當時盛傳于海東。<#>在禪宗方面，相傳新羅沙門法朗于貞觀年中入唐，從四祖道信受傳心要。法朗的新羅弟子信行（704～779），也渡海來唐，受學于長安唐興寺志空（神秀的再傳弟子）門下，後來返國弘傳禪法。據《景德傳燈錄》各卷所載︰南岳懷讓的法嗣有新羅本如禪師。西堂智藏的法嗣有鶏林道義禪師、新羅·慧（哲）禪師和新羅·洪直（一作洪涉）禪師。道義禪師，德宗建中五年（784）入唐，在唐三十七年，參見西堂智藏、百丈懷海，于穆宗長慶元年（821）返國，爲海東迦智山第一祖（見《祖堂集》卷十七、《禪門寶藏錄》卷中）。慧（哲）禪師，元和九年（814）入唐，謁智藏于冀公山，幷至西州浮沙寺披尋大藏三年，開成四年（839）還至新羅，在桐裏山太安寺大開禪化。洪直禪師，爲海東實相山第一祖（見《祖堂集》卷十七）。蒲州麻穀山寶徹的法嗣，有新羅無染禪師。他于長慶元年（821）隨國使王子昕入唐，詣南山至相寺聽講《華嚴》，又至洛陽佛光寺問道于如滿，後乃詣蒲州參寶徹，受傳心印。會昌五年（845）歸國，大闡宗風，門弟子二千人，成爲聖住山派（見《祖堂集》卷十七、《禪門寶藏錄》卷上）。袁州仰山慧寂的法嗣，有新羅國五觀山順支（一作順之）禪師。他于大中十二年（858）隨國使泛海入唐，參仰山得法而歸，爲新羅國潙仰宗的初傳（見《祖堂集》卷二十）。唐代先後由新羅來華學禪的僧人還有玄昱、覺體、道均（一作道允）、品日（一作梵日）、迦智、宗彥、大茅、彥忠、智異山、欽忠、行寂、清虛、金藏、清院、臥龍、瑞岩、大嶺、大無爲、雲住、慶猷、龜山、慧雲等，高麗先後來華學禪的高僧有雪岳靈（一作令）光、道峰慧炬、靈金、慧洪等。以上新羅、高麗兩地禪師之中，有些語錄也選載在我國禪宗的《傳燈錄》中。此外唐末、五代先後由高麗來中國學禪的僧人還有不少。他們都學有成就，歸國弘傳。于此可見中韓禪學息息相通的親密關係。<#>在密教方面，新羅沙門明朗于貞觀六年（632）入唐學雜部密法，貞觀九年返國，創金光寺，爲海東神印宗的開祖。又有新羅沙門惠通，也于當時入唐學密，麟德二年（665）歸國行化（均見《三國遺事》卷五）。又有新羅沙門明曉入唐求學密教，于聖曆三年（700）三月將欲還歸，請得《不空罥索陀羅尼經》一部一卷携回本國（《開元釋教錄》卷九）。又有新羅沙門慧超，弱冠入唐，開元七年（719）金剛智東來，因師事之。後泛舶南海，經師子等國，曆五天竺，遍禮聖迹，還過嶔嶺，于開元十五年（727）返至安西，撰有《往五天竺國傳》三卷。又隨金剛智、不空受學密法，幷入譯場，筆受譯經。建中元年（780）于五臺山乾元菩提寺寫出《一切如來大教王經瑜伽三密聖教法門》，幷述其秘義。前後五十四年，對于密教的傳弘頗多貢獻。同時又有唐僧義林，曾從善無畏學胎藏法，後赴新羅，弘布密教。<#>此外入唐游學的新羅僧人，尚有沙門無相，原爲新羅王子，于開元十六年（728）泛海來唐，玄宗召見，隸禪定寺。後入蜀謁智詵禪師，玄宗入蜀時曾迎入內殿供禮，于至德元年（756）示寂，年七十七（《宋高僧傳》卷十九）。沙門無漏，原亦新羅國王之子，泛海來唐，欲游天竺，遠至于闐，後轉至賀蘭山，結茅栖止。肅宗徵召不起，後命郭子儀往諭始來，于內寺供養，未遂歸山，遂乃示寂（《宋高僧傳》卷二十一）。新羅高僧地藏，原爲新羅王族，于中唐時渡海來華，至池陽（今安徽青陽）九子山（今稱九華山）中，宴然獨坐，一區善信，悉皆宗仰。以貞元十九年（803）告衆示寂，尸坐石函中，越三年未腐，群尊之爲地藏菩薩示現。其山因被稱爲地藏靈迹（《宋高僧傳》卷二十、《九華山志》等）。<#>朝鮮在高麗王朝時，佛法仍很興盛。據《佛祖通載》卷十八記載︰杭州永明寺智覺延壽撰《宗鏡錄》一百卷及詩偈賦咏千萬言，傳至海東，高麗光宗王覽師言教，遣使致書叙弟子禮，幷致送金縷袈裟、紫晶數珠、金澡罐等。高麗禪師智宗等三十六人，也先後來到吳越，親承印記，歸國後各化一方，盛傳法眼禪法。當時，中國在唐武宗毀滅佛教及唐末五代戰亂之後，佛教典籍頗多散佚，而高麗國保存中國典籍甚多。四明沙門子麟于後唐·清泰二年（935）往高麗、百濟等國求天臺教籍，受到高麗國的接待，幷遣使李仁日送師西還吳越（《佛祖統紀》卷二十二）。嗣後吳越王錢俶又因天臺義寂之言，于宋·建隆元年（960）遣使致書以五十種寶向高麗求取教典。翌年（961）高麗光宗王遣僧諦觀奉諸教籍來到吳越，而親聞義寂講授教觀法門，心悅誠服，遂禮以爲師，留居螺溪門下十年，即在當地示寂，著有《四教儀》一卷，爲台宗名籍。同時台宗第十六祖寶雲義通，原爲高麗國人，受具後學《華嚴》、《起信》。晋·天福（936～943）時（一作漢周之際）來中國，初游天臺雲居德韶門下，次從螺溪義寂受業甚久，精通一宗圓頓之學。當其欲由四明法舶回國，郡守錢惟治（吳越王俶之子）延問心要，又請爲菩薩戒師，留在當地弘法。從此義通在浙東弘揚教觀幾二十年。台宗的知禮、遵式都出在他的門下，受業的學人很多，宋·端拱元年（988）圓寂，終年六十二歲。<#>宋初在成都新雕大藏經板完成。印出後，宋太宗端拱二年（989），高麗成宗王遣僧如可賫書來請大藏經，太宗即命贈予，幷賜如可紫衣（《宋史》卷四八七）。淳化元年（990），高麗又遣使韓彥恭來宋，請求佛經，得到新印的大藏一部，翌年四月賫歸。高麗成宗王親自迎入內殿，邀僧開讀，幷下令大赦。同年十月，又遣翰林學士白思柔來謝所贈經典（《高麗史》卷三）。真宗乾興元年（1022），又付高麗國使韓祚賫歸佛典一藏（同史卷四）。另在中國北方契丹，官版大藏經也于遼興宗（1031～1054）時新雕完成，至遼道宗清寧九年（1063），以新印的契丹藏一部贈送高麗國，時高麗文宗王備法駕迎于西郊（同史卷八）。此後遼·壽昌五年（1099）、乾統七年（1107），遼使蕭朗、高存壽先後至高麗，每次均以契丹藏經相贈（同史卷十一、卷十二）。當時高麗和宋、遼兩朝都友好交往。宋神宗元豐元年（1078）夏四月，高麗文宗王以宋帝節日，設齋于東林、大雲二寺爲宋帝祝壽。元豐六年（1083）春三月，高麗文宗又命太子奉迎宋朝大藏經于開國寺，仍設道場祈願（同史卷九）。同年高麗文宗病歿，宋神宗詔明州修浮屠供一月，幷遣使左諫議大夫楊景略等前往高麗祭奠、吊慰，幷聚僧徒，設道場于文宗靈殿（《宋史》卷四八七、《高麗史》卷九）。可見當時兩國在佛教關係上的親切。<#>高麗僧義天，原爲高麗文宗第四子，年十一出家于靈通寺，習華嚴教觀，後被封爲祐世僧統。于宋·元豐八年（1085）率弟子壽介等來華求學佛法，幷獻贈經像，宋哲宗引見，令居啓聖寺。時中國賢首章疏久已逸失，幸得義天持來，得以複傳。義天又從天竺寺慈辯受傳天臺教觀，依靈芝元照爲說戒法，幷受傳所著《四分律行事鈔資持記》等。更游佛隴，禮智者塔。于元祐元年（1086）賫同所請得的經書一千餘卷，隨其國使還歸高麗，大弘賢首、天臺的教法，幷奏請將所得經書悉皆刊行。又以金書三譯《華嚴經》一八０卷寄贈錢塘慧因寺。慧因寺特地建閣藏之，因此俗稱慧因寺爲高麗寺。元祐三年（1088）淨源在慧因寺圓寂，義天還遣壽介來宋，于其塔前供養。義天著有《新編諸宗教藏總錄》、《圓宗文類》、《大覺國師文集》等。<#>中國元朝以高麗僧人善于書寫金字經典，元世祖至元二十七年（1290）遣使往高麗國征寫經僧，時高麗僧統惠永率領寫經僧一百人入元都，寓慶壽寺，用泥金寫大藏經。惠永又在萬安寺講《仁王經》。翌年金字大藏經寫畢，元帝贈與甚厚，遣使送還本國。後至成宗大德元年（1297）、六年（1302），元帝又遣使往高麗征寫經僧。大德九年（1305）元使忽都不花又至高麗，仍選僧百人偕往元都。至大三年（1310）、至順三年（1332）高麗均遣使來元贈送畫佛（《高麗史》卷三十至卷三十六）。可見當時高麗佛教的經像書畫，很受中國方面的珍重。<#>其時，元·中峰明本在天目山弘揚禪法，元駙馬高麗王子太尉沈王王璋，于延祐六年（1319）九月賫禦香紫衣入天目山，向明本咨决心要（《南宋元明禪林僧寶傳》卷九）。同時杭州慧因寺沙門盤穀，博通經史，駙馬高麗沈王聞師盛名，具書于慧因寺請講《華嚴》大意（《大明高僧傳》卷一）。其時江南禪僧紹瓊于元·大德八年（1304）泛海去高麗，高麗王迎請于壽寧宮演說開示，高麗僧圓明、沖鑒從受禪法，幷施行百丈清規，教化甚盛。<#>其時高麗沙門來中國求法的，有禪僧普愚（1301～1382），于至正六年（1346）入元，居燕京大觀寺，訪求知識，翌年至湖州霞霧山見石屋清珙，蒙授心印，傳衣表信。普愚由江南回到燕京時，元順宗請他于永寧寺開堂說法，賜金襴衣，至正八年（1348 ）東還高麗弘化。又有高麗禪僧慧勤，于至正八年入元，詣燕京法源寺參梵僧指空，嗣往江南參平山處林，即蒙印可；又朝禮普陀山，訪育王寺悟光、雪窗、無相、枯木榮等；更登婺州優龍山參千岩元長，許以入室，受傳心法；返燕京時，順宗詔令住廣濟寺，贈與甚厚；繼而仍訪諸名山，于至正十八年（1358）還高麗國，大弘教化，受尊爲王師。又有高麗禪僧千熙，于至正二十四年（1364）航海入元，尋訪知識，在聖安寺參謁萬峰時蔚得法返國，盛傳中峰的禪法，受尊爲國師。又有高麗禪僧自超，于至正十三年（1353）入元，詣法源寺及法泉寺參指空和慧勤，更游南北叢林，曆訪禪宿，學業大進；回到燕京再見慧勤，留居數年，受傳心法，至正十六年歸國弘法。這時中國元亡明興，朝鮮李氏王朝也代高麗王朝而興起，自超以禪學受到朝鮮太祖的崇敬，幷被奉爲王師。<#>明清以來，中韓兩國佛教間雖無特殊可記的大事，但在這一期間，朝鮮佛教中出現的儒釋會通、禪淨兼修、教禪一致等風氣，在中國佛教界也大致如此。可見中韓兩國佛教徒的關係，從古到今都是親密的。<#>［參考資料］　《海東高僧傳》；《三國遺事》；《中華海東佛祖源流》；《朝鮮寺刹史料》；杜繼文主編《佛教史》；愛宕顯昌著·轉瑜譯《韓國佛教史》；李能和《朝鮮佛教通史》；《日韓佛教研究》（《現代佛教學術叢刊》{82}）；《東亞佛教概說》（《世界佛學名著譯叢》{56}）；菅沼晃（等）編《佛教文化事典》〈佛教の歷史的展開〉；金煐泰著·沖本克己監譯《韓國佛教史》。<#>


meanings:
① Kì hẹn, như khiên kì 愆期 sai hẹn. ||② Ắt thế, mong mỏi, như kì vọng 期望 mong hẹn cho phải thành. ||③ Kì di 期頤 trăm tuổi. ||④ Một âm là ki. Một năm. ||⑤ Ông bà chú bác anh em vợ con và con dâu trưởng chết phải để tang một năm gọi là ki phục 期服. ||⑥ Dùng làm tiếng trợ từ, như thật duy hà ki 實維何期 thực ở vào đâu?


meanings:
(văn) Một năm: 期服 Áo tang một năm (dành cho ông bà, chú bác, anh em, vợ con và con dâu trưởng); 期年之後 Sau một năm (Chiến quốc sách). Xem 期 [qi].


meanings:
① Kì hạn: 如期完成任務 Hoàn thành nhiệm vụ đúng kì hạn; ② Thời kì, thời gian, kì: 假期 Thời gian nghỉ phép; 學期 Kì học; ③ Kì, số: 雜志每月出一期 Tạp chí mỗi tháng ra một số; ④ Mong đợi, mong mỏi, kì vọng. 【期待】kì đãi [qidài] Mong đợi, chờ đợi: 我們一直期待着這一天 Chúng tôi mong đợi mãi ngày đó; ⑤ Hẹn: 不期而遇 Không hẹn mà gặp; ⑥ 【期頤】kì di [qiyí] (văn) Người già một trăm tuổi; ⑦ (văn) Sao cho, cốt phải, nhất định phải: 事天子期無失禮 Phụng sự thiên tử cốt sao cho không thất lễ (Sử kí: Nam Việt liệt truyện). Xem 期 [ji].


meanings:
① Mông lông 朦朧 lờ mờ, lúc mặt trăng sắp lặn.


meanings:
① Tình trạng mặt trăng lúc sắp lặn; ② Lờ mờ; ③ Lừa dối, lừa bịp, lừa đảo. 【朦朧】mông lung [ménglóng] a. Ánh trăng mờ; b. Lờ mờ không rõ.


meanings:
Sự sáng ngời của ánh trăng. Xem 朦朧 [ménglóng].


meanings:
① Cây, cây to dùng làm nhà cửa đồ đạc được gọi là kiều mộc 喬木, cây có cành mọc là là gần đất gọi là quán mộc 灌木. ||② Gỗ, như mộc khí 木器 đồ gỗ, người chết gọi là tựu mộc 就木 nghĩa là phải bỏ vào áo quan gỗ vậy. ||③ Tam mộc 三木 một thứ hình gông cùm. ||④ Tiếng mộc, một thứ tiếng trong ngũ âm. ||⑤ Sao mộc, một ngôi sao trong tám vì hành tinh. ||⑥ Chất phác, mộc mạc. ||⑦ Trơ ra, tê dại, như ma mộc bất nhân 麻木不仁 tê dại không cảm giác gì.


meanings:
① Cây: 伐木 Chặt cây, đốn cây; 果木 Cây ăn quả; 獨木不成林 Một cây làm chẳng nên non; ② Gỗ, làm bằng gỗ, (thuộc) thân gỗ: 松木 Gỗ thông; 木箱 Hòm gỗ, thùng gỗ; 木橋 Cầu gỗ; 木制家具 Đồ gia dụng bằng gỗ; ③ (văn) Lá cây: 無邊落木蕭蕭下，不盡長江滾滾來 Miên man lá rụng điêu linh, nước sông cuồn cuộn mênh mông chảy vào (Đỗ Phủ: Đăng cao); ④ (văn) Mõ canh: 擊木而召之 Đánh mõ canh lên mà gọi họ đến (Liễu Tôn Nguyên: Chủng thụ Quách Thác Đà truyện); ⑤ Quan tài: 行將入木 Sắp chui vào quan tài, gần kề miệng lỗ; ⑥ Chất phác: 勃爲人木強敦厚 Bột là người chất phác, quật cường và đôn hậu (Sử kí: Giáng Hầu, Chu Bột thế gia); ⑦ Tê: 兩腳凍木了 Hai chân bị lạnh tê cóng; 舌頭有點木 Đầu lưỡi hơi tê; 麻木不仁 Tê mất hết cảm giác; ⑧ Một loại hình cụ bằng gỗ: 余同逮以木訊者三人 Trong số những người cùng bị bắt với tôi, có ba người bị thẩm vấn bằng hình cụ bằng gỗ (Phương Bao: Ngục trung tạp kí); ⑨ Mộc (một trong 5 yếu tố của ngũ hành); ⑩ Tiếng mộc (một trong bát âm); ⑪ [Mù] Sao Mộc, Mộc Tinh; ⑫ [Mù] (Họ) Mộc.


meanings:
Chàng người gỗ, cô gái đá. Phổ thuyết hướng thượng nhất lộ trong Khoá Hư lục của Trần Thái Tông ghi: »波 間 石 女 舞 婆 娑、 吹 笛 木 人 歌 款 待。 – Trên sóng gái đá múa điệu bà sa, người gỗ thổi sáo ca bài khoản đãi«.


meanings:
1471又作槵子、木槵子、無患子。恐係學名 Koelreuteria paniculata 之落葉亞喬木，高達丈餘，初夏之際，開黃色小花，其蒴膨大，裂而為三，內出珠狀之種子，種子堅黑，可作念珠之用。印度古來即以之製為念珠，故木槵子經載，欲滅煩惱和業報之障，須貫木槵子一百零八顆，常行攜帶之。於我國，初唐之時即以木欒子（無患子之一種）製成念珠，以為稱名念佛之用。本草綱目列有「無患子條」，共舉出七種別名，即：桓、木患子、噤婁、肥珠子、油珠子、菩提子、鬼見愁。另據千手千眼觀世音菩薩廣大圓滿無礙大悲心陀羅尼經之註所載，阿唎瑟迦柴即是木患子；而阿唎瑟迦柴或即梵語 ariṣṭakākṣa 之音譯，然 ariṣṭaka 之學名乃 Sapindus detergens，與上記之 Koelreuteria paniculata 為不同之植物。〔陀羅尼集經卷十功德天像法、續高僧傳卷二十道綽傳、慧琳音義卷三十七、增廣本草綱目卷三十五下無患子條〕


meanings:
Vốn là tên một loại cây, cũng gọi là Vô hoạn tử, Bồ-đề-tử v.v… Quả thật của nó có thể dùng làm hạt chuỗi (tràng hạt), nên mộc hoạn tử cũng chỉ cho hạt chuỗi. Tiết kính Sơn Tông Cảo Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »以 木 槵 子 換 天 下 人 眼 睛。 – Đem hạt chuỗi đổi lấy con mắt của thiên hạ«.


meanings:
Lượm trái cây làm thức ăn, đan cỏ làm áo chỉ cho đời sống giản dị, ẩn cư trong núi rừng. Uyển Lăng lục ghi: »若 不 會 此 意、 縱 爾 廣 學 勤 苦 修 行、 木 食 草 衣、 不 識 自 心、 皆 名 邪 行。 – Nếu chẳng hiểu ý này, dù cho ngươi học nhiều, cần cù tu hành, ăn trái cây mặc áo cỏ mà không biết tự tâm đều gọi là tà hạnh«.


meanings:
① Chi vị, chi thứ tám trong 12 chi. Từ một giờ chiều đến ba giờ chiều gọi là giờ vị. Thường quen đọc là chữ mùi. ||② Chửa, như vị lai 未來 chưa lại, chưa tới. ||③ Chưa, dùng làm lời trợ từ, như hàn mai trước hoa vị 寒梅著花未 mơ đã nở hoa chưa? (Vương Duy 王維). ||④ Không. ||⑤ Lời nói chưa nhất định, như vị khả tri dã 未可知也 chưa thể biết được.


meanings:
① Chưa, không, vị: 未婚 Chưa có gia đình; 未知可否 Chưa biết có được hay không; 未成年 Chưa đến tuổi trưởng thành, vị thành niên. 【未必】vị tất [wèibì] Chưa chắc, vị tất: 他未必會知道 Anh ấy chưa chắc đã biết; 事情未必是這樣 Sự việc vị tất là như thế; 【未曾】vị tằng [wèi céng] Chưa, chưa từng, chưa hề: 未曾聽過 Chưa từng nghe; 歷史上未曾有過的奇跡 Kì tích chưa hề có trong lịsh sử; 【未嘗】vị thường [wèicháng] a. Chưa hề, chưa từng; b. Không phải là; 【未免】vị miễn [wèi miăn] Khó tránh, không tránh khỏi, thế nào cũng: 未免有不周之處 Thế nào cũng có chỗ chưa được chu đáo; 【未始】vị thuỷ [wèishê] Như 未嘗 nghĩa a; ② Chưa, đã... chưa? (dùng để hỏi): 寒梅著花未？ Mơ đã nở hoa chưa? (Vương Duy: Tạp thi); ③ (văn) Chưa tới (đặt trước số từ hoặc từ ngữ nói về tuổi tác): 未三十，便用爲荊州治中 Chưa đến ba mươi tuổi, được dùng làm chức trị trung ở Kinh Châu (Thế thuyết tân ngữ: Văn học); ④ (văn) Không (dùng như 不): 未可 Không thể được; 人固不易知，知人亦未易也 Người ta vốn không dễ biết, biết người cũng không dễ (Sử kí: Phạm Thư Thái Trạch liệt truyện); ⑤ Mùi (ngôi thứ 8 trong 12 địa chi): 未時 Giờ mùi (từ 1 đến 3 giờ chiều).


meanings:
causes not yet completed; unripened karma


meanings:
1935梵語 anāgata，巴利語同。三世之一。又作當來、將來、未來世（梵 anāgatādhvan，巴 anāgataddhan）。即未起作用時之法，如事物之作用、眾生之果報等之當來而尚未來者。　一切有為諸法之生滅變化過程可分三種時限，即過去世、現在世、未來世三世，略稱過去、現在、未來，或過現未。此係就現在之一剎那為中心，及其前後，而立為三世。另有就一個人之現世、前世、來世，而說三世。或以劫為單位，建立三世者。茲就「現在即是一剎那」之說，以法之作用為衡量標準，謂未起作用時之法，稱未來法；現在正起作用者，稱為現在法；而已起作用者，則稱過去法。又無論就時間或諸有為法之體性而言，「未來」本無邊際，然為言詮思辨之方便，遂假說為有邊際，即稱盡未來際。〔集異門足論卷三、大毘婆沙論卷七十六、卷七十七、俱舍論卷二十、瑜伽師地論卷五十一、卷五十二、大乘阿毘達磨雜集論卷三〕（參閱「三世」536）


vietnamese:
vị lai phi thật phi hữu chư hành tướng sinh <pttđ>


meanings:
Chẳng đúng, chẳng khế ngộ (thiền pháp). Tại (在): Trợ từ cuối câu. Tiết Vĩnh Khánh Quang Phổ Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »師 入 室 次、 隱 曰： 適 來 因 緣 汝 作 麼 生 會？ 師 曰： 會 則 途 中 受 用、 不 會 則 世 諦 流 布。 曰： 未 在 更 道。 – Sư đang nhập thất, Ẩn (tức chỉ thiền sư Cốc Ẩn) hỏi: Nhân duyên vừa rồi ngươi làm sao hội? Sư đáp: Hội thì giữa đường thọ dụng, chẳng hội thì thế đế lưu bố. Ẩn bảo: Chẳng đúng, hãy nói lại!«. Tiết Ngũ Tổ Pháp Diễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »有 數 禪 客 自 廬 山 來、 皆 有 悟 入 處。 教 伊 說、 亦 說 得 有 來 由。 舉 因 緣、 問 伊 亦 明 得、 教 伊 下 語 亦 下 得。 祇 是 未 在。 – Có vài thiền khách từ Lô Sơn đến. Họ đều có chỗ ngộ nhập. Bảo họ nói, họ cũng nói được có chỗ thể ngộ; Cử nhân duyên hỏi họ, họ cũng làm sáng tỏ được; bảo họ hạ ngữ, họ cũng hạ được. Có điều là chẳng khế ngộ (thiền pháp)«.


meanings:
never before experienced; unprecedented; rare, unusual


meanings:
non-existent; has never been; not yet existent


meanings:
1937請參閱 未曾有正法經 請參閱 未曾有正法經 乃四種授記之一。謂尚未發菩提心Y授與成佛之預記。蓋有眾生往來五道，諸根猛利，好樂大法，雖然尚未發起菩提心，但佛預知其經若干阿僧祇劫必成無上菩提，故先授予成佛之記莂，即稱為未發菩提心授記。（參閱「四種授記」1812）


meanings:
faculty of the power for learning (the Four Noble Truths)


meanings:
(xref) preparatory practice done prior to the entry into the first concentration 初禪定


vietnamese:
vị giác bất năng tri mộng sở hiện phi hữu <pttđ>


meanings:
① Ngọn, như mộc mạt 木末 ngọn cây, trượng mạt 杖末 đầu gậy. Sự gì không phải là căn bản cũng gọi là mạt, như đi buôn gọi là trục mạt 逐末, theo đuổi nghề mọn, vì ngày xưa trọng nghề làm ruộng mà khinh nghề đi buôn vậy. ||② Không, như mạt do dã dĩ 末由也已 không biết noi vào đâu được vậy thôi. ||③ Hết, cuối, như mạt thế 末世 đời cuối, mạt nhật 末日 ngày cuối cùng, v.v. ||④ Mỏng, nhẹ, như mạt giảm 末減 giảm nhẹ bớt đi. ||⑤ Phường tuồng đóng thầy đồ già gọi là mạt. ||⑥ Nhỏ, vụn, như dược mạt 藥末 thuốc đã tán nhỏ. ||⑦ Mỏn mọn, thấp hẹp. Dùng làm lời tự nhún mình, như mạt học 末學 kẻ học mỏn mọn này.


meanings:
① Đầu, mút, đỉnh, ngọn, chóp: 末梢 Đầu ngọn; 秋豪之末 Đầu mút của sợi lông măng, việc nhỏ bé; 木末 Ngọn cây; 杖末 Đầu gậy; 捨本逐末 Bỏ gốc theo ngọn; ② Những cái không chủ yếu, thứ yếu, đuôi: 本末倒置 Đảo ngược đầu đuôi; 捨本逐末 Bỏ cái chủ yếu để theo đuổi cái thứ yếu; ③ Cuối cùng: 春末 Cuối xuân; 周末 Cuối tuần; 黎末 Cuối đời Lê; 末世 Đời cuối; 十二月三十一日是一年的末一天 Ngày 31 tháng 12 là ngày cuối cùng trong một năm; ④ Mạt, vụn, băm nhỏ, bột: 肉末兒 Thịt băm; 鋸末 Mạt cưa; 茶葉末兒 Chè vụn; 把藥研成末兒 Nghiền thuốc thành bột; ⑤ (văn) Nhỏ hẹp, mỏn mọn, thấp kém: 末學 Kẻ học thấp kém này; ⑥ (văn) Mỏng, nhẹ: 末減 Giảm nhẹ bớt đi; ⑦ Vai thầy đồ trong tuồng; ⑧ (văn) Không: 末由也已 Không biết nói vào đâu được vậy (Luận ngữ); 吾與鄭人末有成也 Ta với nước Trịnh không thể hoà giải được (Công Dương truyện: Ẩn công lục niên). Xem 麼 [me].


meanings:
Ban đầu. Thư đáp Bối Vận Thuộc trong Mật Am ngữ lục ghi: »每 見 士 大 夫。 著 意 學 此 道 極 多。只 恐 末 上 撞 著 道 眼 不 明 宗 師。胡 說 亂 道。 將 古 今 言 句。妄 意 穿 鑿。 以 爲 極 則。貴 圖 稱 他 會 禪。此 是 第 一 等 大 病。 – Từng thấy sĩ đại phu trước ý học đạo rất nhiều, chỉ sợ ban đầu gặp phải bậc tông sư đạo nhãn chưa sáng, ăn nói lung tung, đem ngôn cú cổ kim suy nghĩ hư vọng xuyên tạc, cho là cực tắc, mưu cầu khen ông ta hiểu thiền, đây là bệnh lớn hạng nhất«.


meanings:
Chỗ âm thầm sắp đặt trước tiên, chỉ cho người tham thiền trước hết phải có nền tảng tư tưởng, chuẩn bị tinh thần và phương thức vào đạo. Mật Am ngữ lục ghi: »古 人 拈 一 機。 示 一 境。 無 不 精 徹 淵 奧。 廓 徹 聖 凡 恰 似 壯 士 架 千 鈞 弩。 百 發 百 中。 爲 他 末 上 著 腳 手 處 牢 固。 外 物 搖 撼 不 動。 終 有 成 立 之 節。 – Người xưa đưa ra một cơ, chỉ dạy một cảnh, không có cái nào chẳng tinh tế sâu kín, thấu suốt thánh phàm, giống kẻ tráng sĩ giương cây cung ngàn cân, trăm phát trăm trúng. Vì người mà âm thầm sắp đặt nền tảng ban đầu một cách vững chắc, dù ngoại vật lung lay cũng chẳng động; rốt cuộc có thời tiết thành tựu«.


vietnamese:
mạt thế ngũ pháp lệnh chính pháp bất diệt <pqđtđ>


meanings:
Còn gọi: Mạt pháp. Thời đại mạt pháp. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »末 代 弘 法 魔 事 必 多、貪 進 者 則 取 辱、 過 侈 者 即 招 非。 – Hoằng pháp trong thời đại mạt pháp ma sự ắt nhiều, kẻ ham tiến thân ắt bị nhục, kẻ sống xa xỉ ắt bị chê bai«.


meanings:
（梵 Maskarī-gośāliputra ，巴 Mak-khali-gosala，藏 Kun-tu rgyu-gnag lhas-kyi bu）人名。古代印度之‘六師外道’之一。又作末伽梨憍舍利、末伽黎拘舍羅、末伽利拘賒梨子、末伽梨瞿舍梨子、末塞羯利瞿賒利子、俱舍摩劫梨子。末伽梨爲姓，意譯爲‘常行’或‘普行’。拘舍梨爲其母之名，意譯爲‘牛舍’或‘牛■’。此人初與耆那教教祖尼幹陀若提子同修苦行。六年後，二人因生歧見而分離。師自行苦修而成爲勝者（jina），幷教化徒衆。後歿于舍衛城。年壽不詳。<#>末伽梨拘舍梨爲無因論者、自然論者，主張一切苦樂善惡自然决定，悉無因緣。依《沙門果經》所載，其人之主張爲︰<#>‘無施無與，無祭祀法，亦無善惡，無善惡報，無有今世，亦無後世，無父無母，無天無化無衆生，世無沙門、婆羅門、平等行者，亦無今世後世自身作證布現他人。諸言有者皆是虛妄。’<#>《大般涅槃經》卷十九亦雲（大正12·474c）︰<#>‘今有大師名末伽黎拘舍離子。（中略）如是大師常爲弟子說如是法，一切衆生身有七分，何等爲七？地、水、火、風、苦、樂、壽命。如是七法非化非作，不可毀害如伊師迦草，安住不動如須彌山，不舍不作猶如乳酪，各不諍訟。若苦、若樂、若善不善投之利刀，無所傷害，何以故？七分空中無妨礙故；命亦無害，何以故？無有害者及死者故。無作無受，無說無聽，無有念者及以教者。常說是法，能令衆生滅除一切無量重罪。’<#>此人之思想在孔雀王朝時代頗爲盛行，後爲耆那教所吸收。<#>


meanings:
1940末利，梵名 Mallikā，巴利名同。又作摩利夫人、摩利迦夫人。意譯作勝鬘夫人。中印度迦比羅衛城人。幼名明月。父為摩納婆，母為婆羅門種。於其父歿後，淪為摩訶男（巴 Mahānāma）之婢，嘗受命至園林採花結鬟以呈之，摩訶男見之大喜，令住園中日日結鬘，故又名「勝鬘」（與勝鬘經所說之夫人同名，但彼為此末利夫人之女）。後因以飯食供養佛陀之功德，而得脫離婢身，成為憍薩羅國勝光王（即波斯匿王，梵名 Prasenajit）之夫人，生有惡生太子（即毘琉璃太子，梵名 Viḍūḍabha）。以上係有部毘奈耶雜事卷七所傳之說。增一阿含經卷二十六則謂波斯匿王求婚於釋種女子，釋種族遂以摩訶男之婢之女欺瞞而嫁之。　又四分律卷十八則言末利夫人係舍衛城婆羅門耶若達之婢女，名黃頭，常守末利園（末羅園）。後值如來入城乞食，黃頭見佛相好而生信心，以食施佛，自誓願脫婢身，求為王之夫人。其後，適逢勝光王駕兵遊獵，以天暑而避至園內，黃頭接引王至涼處，敷衣使坐，供奉巧稱王心，王知其聰明，乃聘為夫人。以其來自末利園中，故稱末利夫人。又據成唯識論述記卷八末載，末利夫人之女，名摩利室羅，即勝鬘。故知末利夫人乃波斯匿王之后，生有惡生太子及後來成為阿踰闍國王妃之勝鬘夫人。〔增一阿含經卷三清信女品、法句譬喻經卷二、賢愚經卷二、四分律卷十六、十誦律卷十六、摩訶僧祇律卷十九、玄應音義卷五〕（參閱「勝鬘夫人」4871）


meanings:
1944末度迦，梵語 madhūka，巴利語同。又作摩頭（梵 madhu，巴同）。意譯作蜜果。據俱舍論卷十八、俱舍論光記卷十八記載，末度迦之果，味道極美，其形如棗，而樹似皂莢樹。末度迦，學名 Bassia latiforia。屬赤鐵科，可達十五公尺高，周圍三公尺餘。花甘美可食，可釀酒，果實之核可榨油，樹幹可供建築用。〔翻梵語卷九、卷十、玄應音義卷二十四〕


meanings:
Diệu chỉ rốt sau có thấu rõ thì mới đến được ải lao. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »末 後 一 句。始 到 牢 關。指 南 之 旨 不 在 言 詮。 – Diệu chỉ rốt sau có thấu rõ thì mới đến được ải lao, mục đích của sự hướng đạo không phải ở nơi ngôn ngữ«. Phạm Kỳ ngữ lục q. 2 ghi: »末 後 一 句、 始 到 牢 關、把 斷 要 津、不 通 凡 聖。 – Diệu chỉ rốt sau có thấu rõ thì mới đến được ải lao, giữ vững biên cương không cho phàm thánh qua lại«.


meanings:
Còn gọi: Mạt hậu nhất cú, Mạt hậu nhất ngôn. Diệu chỉ rốt sau đạt đến chỗ triệt để tỉnh ngộ, cũng là diệu chỉ hết sức quan trọng, có tác dụng quyết định đến toàn bộ công phu tham thiền. Tiết Hoàng Long Pháp Trung Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »吾 有 末 後 句、待 分 付 汝。 – Ta có diệu chỉ rốt sau, chờ giao cho ngươi«.


meanings:
（梵 saddharma-Vipralopa）謂佛教之正法純味漸失所轉入之衰微時期。相對于正法、像法而言。《法華經》卷五〈安樂行品〉雲（大正9·37c）︰‘如來滅後，于末法中欲說是經，應住安樂行。’《大乘同性經》卷下雲（大正16·651c）︰‘住持一切正法、一切像法、一切末法。’<#>關于此詞之意義，《法華義疏》卷五雲（大正34·518a）︰‘轉複微末，謂末法時。’《大乘法苑義林章》卷六（本）雲（大正45·344b）︰‘有教無餘，名爲末法。’此謂衆生根機漸次低下，雖有如來教法而無行證者，此時期即稱爲末法。<#>關于末法之時限，有若干異說。若正法、像法各一千年，則佛滅滿二千年以後爲末法時期；若正法、像法各五百年，則佛滅一千年以後爲末法時期；若正法五百年、像法一千年，則末法爲佛滅一千五百年以後。又關于末法時期之時間長短，我國諸家皆取一萬年說。如《南岳思禪師立誓願文》謂正法住世五百歲，像法住世一千歲，末法住世一萬年。吉藏《法華玄論》卷十亦謂正法千年，像法千年，末法萬年。又如善導《往生禮贊》雲萬年三寶滅，此依《善見律毗婆沙》卷十八所雲‘萬歲後，經書文字滅盡’之語義而來。<#>末法之說，我國自北齊時代即已盛行。《南岳思禪師立誓願文》中，慧思自記生于末法第八十二年，幷書寫金字《般若經》等，誓傳至彌勒之世。隋·信行唱導三階宗，以正法爲第一階、像法爲第二階、末法爲第三階。謂于末法時當修普法。唐·道綽、善導等人亦謂當時已入末法，而主張‘時教相應’之必要，幷勸時人當以懺悔念佛爲事。日本方面，源信、源空等諸師亦皆鼓吹末法思想，尤以日蓮最力。謂當以最澄等法華迹門教爲像法時期之法，而力倡末法時期須藉法華本門心要──‘妙法蓮華經’五字，方得解脫。<#>◎附一︰藤堂恭俊著·余萬居譯〈華北異民族統治下的佛教〉（摘錄自《中國佛教史》）<#>文宣帝（550～559）的天保七年（556），那連提黎耶舍來到北齊之鄴都，深得皇帝的厚遇，獲得了佛教界地位最高的昭玄大統法上等多數人的援助，從事佛典的翻譯。566年（北齊後主·天統二年），也就是衛元嵩上書武帝廢佛的前一年，那連提黎耶舍就在北齊譯出了《大方等大集經》〈月藏分〉。其中〈分布閻浮提品〉（卷五十五第十七品）有此說法（大正13·363a）︰‘于我滅後五百年中，諸比丘等猶于我法解脫堅固。次五百年，我之正法禪定三昧得住堅固。次五百年，讀誦多聞得住堅固。次五百年，于我法中多造塔寺得住堅固。次五百年，于我法中鬥諍言頌（訟？）白法隱沒損减堅固。’<#>此外，在〈法滅盡品〉（卷五十六第二十品）內有以下記述（大正13·379c）︰‘今我涅槃後，正法五百年，住在于世間，衆生煩惱盡，精進諸菩薩，得滿于六度，行者速能入，無漏安穩城。像法住于世，限滿一千年，剃頭著袈裟，持戒及毀禁，天人所供養，常令無所乏。’<#>這就是正法五百年、像法千年之說。在南北朝中，前有北魏武帝之廢佛（446），今又有北周武帝之廢佛（北周爲574年，北齊爲577年），佛家面臨了逐漸毀滅的佛教表相，他們對《大集月藏經》之說，有如何的感受呢？也許有人認爲這正是法滅盡，雖無‘末法’之表現，但我們可以說他們都切身感到了末法的降臨。認爲信行（540～594）的三階教，道綽（562～645）的阿彌陀淨土教，以及靈裕所開鑿的寶山石窟，靜琬（？～639）在房山的石經刻造事業等，都是因爲切身體會到末法感而做的，實在也不爲過。尤其是三階教和淨土教，這兩教都是隋唐時代的實踐佛教，是中國庶民心靈的糧食，已深入廣大的社會，尤其是繼承了道綽淨土教的善導，更被尊稱爲‘彌陀化身’，善導爲《觀無量壽經》所撰之《觀經疏》四卷，更是隨著善導的宗教人格，影響至钜。日僧法然即繼承此說，在‘偏依善導’之上，又開了淨土一宗。<#>◎附二︰鹽入良道著·余萬居譯〈中國佛教的形成〉（摘錄自《中國佛教史》）<#>(一)末法觀與末法經典<#>［末法觀的開始］　佛教之正法已滅的觀念，肇始于釋尊入滅之後。因爲釋尊入滅後，世上所傳教法各有不同，故有强調正法之必要。當時有相似之法，使正法爲之隱沒，教團痛感危機已至，故强調要對抗像法。在《中阿含》或《四分律》等有關記述中，即有因女人出家所以住世千年的正法，也减爲五百年的說法，《雜阿含》中也說，如來正法滅時，乃生相似像法。有關正法、像法的意識及其年限，乃衆說紛紜，不知何者爲是，何者爲非。<#>然而，正、像、末三時思想，真正演變爲一種時代觀或危機意識，且有組織體系，則屬中國佛教界。三時的觀念可見于末法觀的創始者慧思（515～577）、創特異三階教之信行（540～594或614），以及淨影寺慧遠（523～592）、嘉祥大師吉藏（549～623）、天臺智顗門下的章安尊者灌頂（561～632）、南山律的祖師道宣律師（596～667）、法相宗的祖師慈恩大師窺基（632～682）等人的言論中，從隋至唐初連續不斷。有强烈末法意識主張者慧思、信行、道宣、窺基等，都是末法興起時的幾位代表性大師。<#>中國佛教界之所以有末法說的興起，是因爲當時人接觸到說明正法、像法及其年限與澆末說之經論，加上佛滅年代又見到某程度之統一，故五濁末世的知識乃被當時人所接受。而諸經論中，又以《大集經》〈月藏分〉的譯出（566），給人心的刺激最大。此外，當時中國佛教界又親眼目睹到澆末、末法的北周破佛問題。<#>［廢佛與末法意識］　中國歷史上的幾次對佛教迫害，都與信奉儒、道、佛教的政治家之互相拮抗很有關。故表面上雖有執行國家政策的大前提，事實上却爲了達成其爭奪的欲望。所謂‘三武一宗’的佛教迫害，第一個是指北魏太武帝的廢佛詔，表面上的原因在于︰討伐叛軍時在寺院中搜出軍械武器，真正的原因則爲，宰相崔浩與擔任帝師的道士寇謙之聯合起來，企圖以道教治國，使道教得以成爲宗教主流（425～448）。後來寇謙之曾反對過分激烈的迫害佛教，但却未發生太大的效果，這未始不是教權從屬于王權的一項證明。迫害佛教的結果，使得許多寺院與佛像、經典，遭到前所未有的損毀，所廢弃的佛寺與焚毀的佛經誠難數計，僧尼的被殺害更駭人聽聞。到了425年武帝駕崩之後，即位的高宗乃下詔復興佛教，隱伏七年之久的佛教方得重見天日，在狂熱教徒的努力下，佛教迅速的重複舊觀。然而，在官吏的任用上，中央與地方的沙門系統過于活躍，僧祇戶與佛圖戶（寺奴婢）等靠國家贊助其經濟力的數量太大，形成國家內政與經濟上的兩大隱憂，王權和教權的關係也隨之發生磨擦。廢佛之舉的反作用力，造成國家對佛教的積極保護政策，因此六世紀初魏末佛教隆盛的情形已到‘僧尼大衆二百萬、佛寺三萬有餘，有識者爲之嘆息’的地步，而寺院所擁有的龐大經濟力，也終于導致北周武帝的大規模廢佛。<#>北周武帝厲行軍國政策，目的在統一中國北方的分崩局面，而當時具有壓倒性經濟勢力的宗教建築，也成了武帝政策的犧牲品了。574年，所有的佛寺、道觀、僧侶、道士全部遭到嚴重的破壞。<#>較爲用心的佛教徒，眼見廢佛運動的再三發生，乃對自北魏以來一直處于全盛狀態的佛教，及其潜藏著墮落、腐敗與追隨王權等現象，有了深切的反省與憤概。而後歷史探索廢佛的原因，與檢討激烈的廢佛事件，他們不得不接受經典上所說的澆末與五濁惡世的思想，爲現實的遭遇做一合理的解釋。（中略）<#>［末法經典］　由于澆末與五濁惡世的意識可在經典之中尋出其根據，故在現實的社會政治與佛教教團中，投下了一種極具實感的陰影。而一般人很少提到印度佛教有關此一問題的研究。所以筆者在此介紹經說之一端。<#>正法、像法、末法的三時說，要直到傳入中國變成中國的佛教時才定型化。追溯其源流可上推到《雜阿含》，其中出現像法起而正法滅的觀念，此外，《法滅盡經》中的惡王出現，正法滅盡的說法，也是有關法滅思想的記載。上述的經典雖然都提到了有關正法、像法與法滅之說，但却未提到末法說。據說印度佛教集正法、像法與法滅盡說之大成者，乃《大集經》，經中的〈月藏分〉詳述有關五濁（劫濁、見濁、煩惱濁、衆生濁、命濁）的世相，與劫盡末法世之情形，此〈月藏分〉所雲之五種五百年說乃解脫堅固、禪定堅固、讀誦多聞堅固、多造塔堅固、鬥諍言訟白法隱沒損减堅固。而這兩種說法都曾爲中國與日本之末法觀所經常引用。根據經典觀察法滅說，我們可發現，世尊雖然說‘過去諸如來，依壽减變，于彼七日後，正法隱沒，今我涅槃後正法五百年……像法住世滿一千年……’，但是世尊仍然爲了使正法久住，而說了大陀羅尼咒，正如《涅槃經》所雲之末法中有十二萬大菩薩，持法不滅。故雖曾言法滅之說，但仍有克服法滅的正法意識存在，而非絕對的末法意識。當然，經的記載也可能意圖使教團的墮落面與形骸化，得到反省而脫離法滅說。<#>［參考資料］　《大寶積經》卷一；《大方等大集經》卷四十；《月燈三昧經》卷七；《觀佛三昧海經》卷三；《諸法本無經》卷下；《中觀論疏》卷一（末）；《安樂集》卷上；《俱舍論寶疏》卷二十九；《法苑珠林》卷九十八；印順《初期大乘佛教之起源與開展》。<#>


meanings:
（梵 Madhyantika，巴 Majjhantika，藏 Ñi-ma guṅ-po）印度陀頗羅人。又作末田提、摩禪提、摩田提、末田底迦、末田鐸迦、末田地那。意譯爲水中、日中、金地。關于其得名由來，依《有部毗奈耶雜事》卷四十所載，師出家于日中之時，複受戒于水中，故時人稱之爲日中或水中。其文雲（大正24 ·410c）︰<#>‘本雲末田地那，末田是中，地那是日，因以爲名，喚爲日中。或雲末田鐸迦，末田是中，鐸迦是水，由在水中出家，即以爲名，喚爲水中。舊雲末田地者，但出其名，皆未詳所以故。’<#>相傳師爲阿難的最後弟子，付法藏的第三祖，也是迦濕彌羅（罽賓）佛教的早期弘揚者。依《阿育王經》卷七所載，師亦爲‘異世五師’之一。師承傳阿難之法，複傳法予商那和修。據此，由摩呵迦葉至優婆■多，師資相傳有五人，此稱爲‘異世五師’。相傳彼嘗游化迦濕彌羅國，降伏龍王，大宣正法。幷爲人民說《讀譬喻經》，令八萬衆生出家，千人得道云云。<#>關于其出世年代，諸說不同。依《阿育王傳》卷三〈優婆■多因緣〉與《有部毗奈耶雜事》卷四十所載，師于佛入滅後百年出世。此種說法與北方所傳阿育王于佛滅百年後出世的說法如出一轍。意謂師與阿育王爲同時代人。此外，《大唐西域記》卷三〈迦濕彌羅國〉條下所記，師出世于佛入滅後五十年。此說與前說之年代差距頗近。但未見相似的說法，以資佐證。推究其因，或因迦濕彌羅國爲說一切有部之地。說一切有部之徒爲欲顯示自派傳承之權威，乃不顧年代之是否相符，而徑以師爲阿難之直傳弟子所致。<#>［參考資料］　《善見律毗婆沙》卷二；《達磨多羅禪經》卷上；《付法藏因緣傳》卷二；《出三藏記集》卷十二〈薩婆多部師宗相承〉；《分別功德論》卷二；《翻梵語》卷二；印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》；《多羅那他佛教史》。<#>


meanings:
1939梵名 Madhyantika，巴利名 Majjhantika。又作末田、末田提、末闡提、末田地、末田地那、末田鐸迦、末彈地、摩禪提。意譯作中、日中、水中、金地、河中。印度陀頗羅人。為異世五師之一。相傳為阿難之最後弟子，付法藏之第三祖。曾赴迦濕彌羅國降伏龍王，宣揚正法。　師名末田地那，末田，中之意；地那，日之意。師出家於日中之時，復因受戒於水中，故時人稱為日中、水中。阿育王傳卷四摩訶迦葉涅槃因緣載，師於阿難入滅時，在恆河中受戒，證得阿羅漢，為阿難之最後弟子。又據付法藏卷二所載，阿難弟子中有末田提與商那和修二人得阿難之付法藏。然依阿育王經卷七則謂阿難弟子為末田地，商那和修則為末田地之弟子，準此，由摩訶迦葉至優婆毱多，師資相傳凡有五人，故稱異世五師。　師之出世年代，諸說不同，據阿育王傳卷三優婆毱多因緣、有部毘奈耶雜事卷四十等所載，師於佛入滅後百年出世。大唐西域記卷三迦濕彌羅國條載，師出世於佛入滅後第五十年。關於師遊化迦濕彌羅國之緣由，據阿育王傳卷四載，係因阿難之遺命。善見律毘婆沙卷二、巴利文大史（Mahāvaṃsa, XII）等載，阿育王迎帝須行第三次結集後，派遣諸師至邊境諸國興立佛法。師至迦濕彌羅國，降伏龍王，為人民宣說「讀譬喻經」，令八萬眾生得道、千人出家。〔達摩多羅禪經卷上、大悲經卷二持正法品、出三藏記集卷十二薩婆多部師宗相承、大唐西域記卷三烏仗那國條、翻梵語卷二〕


vietnamese:
mạt điền để ca độ long kế tân quốc <đpb>


meanings:
1946巴利名 Marammasaṅghanikāya。又稱前宗、緬甸宗派（巴 Marammanikāya）。為緬甸早期上座部佛教派別。形成於十二世紀末，主要勢力在上緬甸。本派比丘堅守緬甸早期上座部佛教儀軌，而排斥荙僧人車波多（Chapaṭa）所傳授之錫蘭大寺戒法。　西元一一八○年，緬甸國師為荙族之高僧鬱多羅耆婆（巴 Uttarajīva），因欽慕錫蘭佛教之興盛，遂攜同僧眾多人前往求法，後鬱多羅耆婆返國，僅留一荙族沙彌車波多在錫蘭。車波多於錫蘭之大寺（巴 Mahāvihāra）受比丘戒後，留學十年，至一一九○年返回緬甸。　車波多不僅知識廣博，且擅長辯論，不久即得緬王之信服，於蒲甘北部之讓烏（Chaugu）建立一座錫蘭式塔寺，稱為車波多塔，並依大寺戒法，為人傳授比丘戒，而不遵守緬甸原有僧團之規定，因而引起緬甸內部佛教之爭論。　緬甸原來荙族之上座部僧團見車波多受國王之護持，發展迅速，為維護本身地位與前途，乃極力證明上座部佛教係源於阿育王時所派遣僧團傳承下來之律法，拒絕車波多按錫蘭戒律重新予以受戒，而堅守早期上座部佛教之儀軌。此一爭論，發展至一一九二年，緬甸原有之上座部佛教遂稱緬甸宗派，以別於車波多之錫蘭宗派（巴 Siṃhaḷanikāya），緬甸佛教自此遂告分裂。〔緬甸佛教史（淨海，現代佛教學術叢刊(83)）〕


vietnamese:
mạt na tâm sở hữu phú vô kí sở nhiếp <pttđ>


vietnamese:
mạt na tương ưng tứ chủng phiền não <pttđ>


meanings:
1941末那，為梵語 manas 之音譯，意譯為意，思量之義。唯識宗將有情之心識立為八種，末那識即為八識中之第七識。為恆執第八阿賴耶識為「我」之染污識。為與第六意識（梵 mano-vijñāna，意之識，乃依末那之識）區別，而特用梵語音譯稱為「末那識」。此識恆與我癡、我見、我慢、我愛等四煩惱相應，恆審第八阿賴耶識之見分為「我、我所」而執著，故其特質為恆審思量。又此識為我執之根本，若執著迷妄則造諸惡業，反之，則斷滅煩惱惡業，徹悟人法二空之真理，故稱染淨識，又稱思量識、思量能變識。且其自無始以來，微細相續，不用外力，自然而起，故其性質為「有覆無記」；乃不引生異熟果，卻能覆聖道、蔽心性。　法相宗依修行階段之淺深，而在末那識中立三位，稱為末那三位，即：(一)補特伽羅（梵 pudgala，即人）我見相應位，為末那識緣第八阿賴耶識而起人我見之位。如凡夫、二乘之有學、七地以前之菩薩等有漏心位。(二)法我見相應位，為末那識緣第八異熟識起法我見之位。此乃指凡夫、二乘及未得法空智果之菩薩位而言。(三)平等性智相應位，乃起無漏平等性智之位，即菩薩以法空觀入見道，又於修道位起法空智果及佛果。以上三位之中，前二位屬有漏之位，第三位則屬無漏之位。　又依成唯識論卷五載，末那識之存在，可引用入楞伽經、解脫經二種教說，及六種道理證明之，此謂「二教六理」。二教，即：(一)入楞伽經卷九謂，思量之性，名意。(二)解脫經謂，染污意恆時與諸惑俱生滅。六理，即：(一)不共無明證，謂第六識之作用雖有間斷，凡夫不共無明，則恆無間斷而相續，故須有末那識。(二)六二緣證，前五識以前五根為所依，以前五境為所緣，第六意識亦須有末那識作為其所依之意根。(三)意名證，末那名意，因係恆審思量，故末那識必須恆存。(四)二定差別證，聖者所入之滅盡定與外道所入之無想定有所區別，因滅盡定無末那識，而無想定有末那識之存在。(五)無想有染證，修無想定而得生之無想天，雖無第六意識，但仍有我執，故須有末那識。(六)有情我不成證，凡夫行布施等善，不會成為無漏，無法脫離我執，乃因有末那識之故。〔入楞伽經卷八、瑜伽師地論卷六十三、顯揚聖教論卷一、成唯識論卷四、成唯識論述記卷四末、卷五本、卷五末、成唯識論樞要卷下、大乘義章卷三末〕


meanings:
1943<一>梵語 madhya 之音譯。乃數目單位之名稱，即俱胝（千萬）之十倍，亦即相當於一億之數。　<二>梵語 mada 或 madya 之音譯。亦作末沱、末途、摩偷。譯作酒。為醉樂之意。即蒲桃酒。又醉力甚強之酒類，皆總稱末陀，如窣羅、迷麗耶等二酒即稱為末陀酒。〔順正理論卷三十八、俱舍論卷十四、玄應音義卷二十三、翻譯名義集卷九〕


meanings:
① Gốc, một cây gọi là nhất bổn 一本. ||② Cỗi rễ, cỗi nguồn, cái cỗi rễ của một sự gì gọi là bổn, như xả bổn trục mạt 捨本逐末 bỏ cỗi rễ mà theo ngọn ngành. ||③ Trước, vốn, như bổn ý 本意 ý trước của tôi. ||④ Vốn lại (nguyên lai) dùng làm lời trợ từ, như bổn cai như thử 本該如此 vốn lại phải như thế. ||⑤ Của mình, bổn thân 本身 thân mình, bổn quốc 本國 nước mình, bổn vị 本位 cái địa vị của mình, bổn lĩnh 本領 cái năng lực của mình, không phải cầu gì ở ngoài, v.v. ||⑥ Tiền vốn, tiền gốc, như nhất bổn vạn lợi 一本萬利 một vốn muôn lời. ||⑦ Phép ngày xưa các tập sớ tâu vua cũng gọi là bổn. ||⑧ Tập, sách vở tranh vẽ bìa thiếp đều gọi là bổn cả, như khắc bổn 刻本 bản chữ khắc. Một quyển sách cũng gọi là nhất bổn 一本. Ta quen đọc là chữ bản.


meanings:
Tất cả những từ bắt đầu bằng 本 xin xem dưới BẢN.


meanings:
① Gốc, nguồn (gốc), cội rễ: 忘本 Mất gốc; 無本之木 Cây không gốc; 木本水源 Cây có cội, nước có nguồn; ② Thân cây, cọng: 草本植物 Loài cây thân cỏ, loài cây thuộc thảo; ③ Bộ phận chính, trung tâm: 營本部 Tiểu đoàn bộ; ④ Tiếng để tự xưng (của tôi, của ta, của chúng tôi, của chúng ta, của mình v.v...): 本國 Nước mình, nước chúng tôi; ⑤ Nay, này: 本年 Năm nay, 本月 Tháng này; ⑥ Tiền vốn: 夠本兒 Đủ vốn; 一本萬利 Một vốn muôn lời; ⑦ 【本着】bản trước [bânzhe] Căn cứ, dựa vào, theo: 雙方本着平等互利的原則簽訂了技術合作協定 Hai bên đã kí hiệp định hợp tác kĩ thuật dựa trên nguyên tắc bình đẳng cùng có lợi; 本着上級的指示去做 Làm theo chỉ thị của cấp trên; ⑧ Vốn, vốn dĩ: 本該如此 Vốn phải như thế; 孔子本未知孝悌忠順之道也 Khổng Tử vốn chưa biết đạo hiếu đễ trung thuận (Hàn Phi tử: Trung hiếu).【本來】bản lai [bân lái] a. Nguyên lúc đầu là, nguyên là, vốn, vốn là, vốn dĩ: 他本來姓張，後來才改姓李的 Anh ấy vốn họ Trương, sau mới đổi thành họ Lí; b. Vẫn như cũ: 咱們倆本來在一起工作，怎麼不熟悉？ Hai chúng tôi vẫn làm việc chung, sao không am hiểu nhau được?; c. Lẽ ra, đáng lẽ: 這孩子本來可以升學，因爲有病給耽誤了 Đứa bé này lẽ ra được lên lớp, nhưng vì bệnh mà bị chậm trễ; ⑨ (cũ) Tập sớ tâu vua; ⑩ Cuốn sổ, quyển vỡ: 筆記本 Cuốn sổ tay; 日記本 Quyển nhật kí, sổ nhật kí; ⑪ Bản: 抄本 Bản sao, bản chép; 劇本兒 Kịch bản; ⑫ (loại) Cuốn, quyển: 一本書 Một quyển sách.


meanings:
accounts of the past lives of disciples of the Buddha


meanings:
1959<一>梵語 iti-vṛttaka, ity-uktaka，巴利語 itivuttaka。音譯伊帝曰多伽、伊帝目多伽、伊帝越多伽、一目多迦、一筑多。為九部經之一，十二部經之一。其義有二：(一)若是梵語 iti-vṛttaka，即「如是之事」，譯作出因緣、本事經、本事說，乃敘述佛陀及佛弟子在過去世之因緣事蹟。(二)若係梵語 ity-uktaka，即「如是言說」，譯作如是語經、此事過去如是。後者乃指以「佛如是（斯）語」開始之經。在巴利語三藏之小部經典第四分中，共收集一一二經，即如是語經（Itivuttaka），性質相當於大智度論卷三十三所說之「如是語經」。〔瑜伽師地論卷八、大毘婆沙論卷一二六、大乘義章卷一、大乘法苑義林章卷二本〕（參閱「如是語經」2366）　<二>凡七卷。為本事經之略稱。玄奘譯於唐永徽元年（650）。收於大正藏第十七冊。共有三法品，一法品有六十經，二法品有五十經，三法品有二十八經，共計有一三八經。於現存巴利經典中之如是語經，與本經之內容性質極為接近，現代學者多推測此二經出於同一源流，惟巴利本如是語經共由四篇一一二經所成，比本經少二十六經。 又十二部經中之「本事」，其原語語意有二：(一)係彙集佛陀或佛弟子過去世本生故事之經典，(二)指以「佛如是言說」為開始之經典。然本經之內容皆僅以「如是語」為每一經之起結，結構方面則以法數之次第增加為基礎，並未包含任何本生故事。於漢譯經典系統中，古來皆以本經攝屬阿含經典，現代學者甚至認為本經乃阿含經典中之最早成立者，或與最古者先後成立。又明代智旭大師認為，自經中所闡示之教法內容觀之，本經應屬雜阿含經；然現在一般學者多從本經遞增法數之體裁而主張應屬增一阿含經。　又據開元釋教錄卷十八所載，除本經之外，另有一卷本之本事經，然以（大五五‧六七八中）：「文言冗雜，義理澆浮」，古來皆視之為偽經。〔大唐內典錄卷五、古今譯經圖紀卷四、開元釋教錄卷八、貞元新定釋教目錄卷二十八、南北兩傳の本事經（渡邊海旭，壺月全集上卷）〕


meanings:
the accounts of past lives of the Buddha's disciples


meanings:
Mọi người vốn có Phật tính, xưa nay là Phật, gọi là bản Phật. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »言 寶 所 者、乃 眞 心 本 佛 自 性 之 寶。 – Nói Bảo sở đó, là cái quý báu của tự tính, của nhân tâm bản Phật«.


meanings:
(1355-1422) Thiền tăng đời Minh, họ Bùi, hiệu Tây Trúc, người xứ Sùng Nhân (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Từ Chu Tế.


meanings:
Tự tính vốn thanh tịnh, nào có vật gì. Thuật ngữ này xuất phát từ Lục Tổ Đàn Kinh (Đại 48, 349 thượng): 菩 提 本 無 樹。 明 鏡 亦 非 臺。 本 來 無 一 物。 何 處 惹 塵 埃。 – Bồ-đề bản vô thụ, minh kính diệc phi đài, bản lai vô nhất vật, hà xứ nhạ trần ai? – Bồ-đề vốn không cây, Gương sáng cũng chẳng đài, Xưa nay không một vật, Chỗ nào lấm trần ai?«. Ý nói tất cả đều vắng lặng, không còn một vật nào, đó là cảnh giới giác ngộ sáng suốt.


meanings:
Còn gọi: Bản vô sự nhi vong tình, hưu tâm bất khởi. Vốn không có tạo tác. Đây là đường lối tu hành của phái Thiền Ngưu Đầu. Phái này cho rằng Tâm cảnh vốn không có, hễ có tâm tạo tác đều là mê vọng, cho nên phải tan mất vọng tình của mình đi thì cảnh sẽ không có chỗ nương tựa. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


vietnamese:
bản lai tự tính thanh tịnh niết bàn <cm>

meanings:
nirvāna of the originally pure self-nature


vietnamese:
bản lai tự tính thanh tịnh niết-bàn <đpb>


vietnamese:
bản lai tự tính thanh tịnh niết bàn <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Bản địa phong quang, Bản phận điền địa, Tự kỉ bản phận. Mặt mũi xưa nay. Chỉ cho tự tính chẳng mê chẳng ngộ mà mọi người đều sẵn có, chỉ hiện tiền khi thân tâm tự nhiên rỗng rang. Đồng nghĩa với Bản giác của Hiển giáo, Bản sở của Mật giáo. Kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 349 trung) ghi: »能 云：不 思 善、不 思 惡。正 與 麼 時、那 箇 是 明 上 座 本 來 面 目？ – Huệ Năng nói: Không nghĩ thiện, không nghĩ ác, chính lúc đó cái gì là mặt mũi xưa nay của Thượng toạ Minh?«. Bích Nham lục q. 10 (Đại 48, 223 trung) ghi: »直 須 淨 躶 躶 赤 灑 灑 更 無 物 可 得 乃 是 本 地 風 光 一 似。 – [i]Cần phải bày lồ lộ, sạch trọi trơn, không có một vật khá được, mới là mặt mũi xưa nay«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
(942-1008) Thiền tăng đời Tống, họ Trịnh, người xứ Ôn Châu (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiên Thai Đức Thiều Quốc sư, tông Pháp Nhãn. Tác phẩm: Trúc Lâm tập, 10 quyển.


meanings:
① Phần bên trong của chính mình. Tiết Điểu Khoà Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »雖 然 如 此、出 家 自 有 本 分 事。作 麼 生 是 和 尚 本 分 事？ – Mặc dù như thế, xuất gia tự có việc bản phận. Thế nào là việc bản phận của Hoà thượng?«. 2. Quen tay thạo việc, lão luyện. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »若 云 言 中 有 响、句 裏 呈 機、猶 曲 爲 中 下 之 流、 向 本 分 衲 僧、遠 之 遠 矣！ – Nếu nói trong lời có vang, trong câu trình cơ, cũng còn là phương tiện tiếp dẫn hàng trung hạ, đối với nạp tăng lão luyện quả còn cách xa lắm vậy«.


meanings:
① Việc quan trọng bên trong bản thân của thiền nhân, chỉ cho việc đạt được thiền ngộ, siêu thoát sinh tử. Chương Điểu Khoà Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »舍 人 (指 白 居 易) 歸 京、入 寺 遊 戲、見 僧 念 經、 更 問： 甲 子 多 少？ 對 曰： 八 十 五。 進 曰： 念 經 得 幾 年？ 對 曰： 六 十 年。舍 云： 大 奇！ 大 奇！ 雖 然 如 是、出 家 自 有 本 分 事。 作 麼 生 是 和 尚 本 分 事？ 僧 無 對。 – Xá nhân (chỉ Bạch Cư Dị) trở về kinh, vào chùa vãn cảnh, thấy tăng tụng kinh, liền hỏi: Sư được bao nhiêu tuổi? Vị tăng đáp: Tám mươi lăm. Lại hỏi: Tụng kinh được mấy năm. Vị tăng đáp: Sáu mươi năm. Bạch Cư Dị nói: Rất hay! Rất hay! Mặc dù như vậy, xuất gia tự có bản phận sự. Cái gì là bản phận sự của Hoà thượng? Tăng không đáp được«. ② Thiền sư tài giỏi dùng pháp nhãn chọn lấy thủ đoạn tiếp dẫn người học. Bích Nham lục q. 1 ghi: »此 是 大 手 宗 師。 不 與 你 論 玄 論 妙 論 機 論 境、 一 向 以 本 分 事 接 人。 – Đây là bậc Thiền sư cao thủ, không bàn luận huyền diệu, cơ cảnh với người mà chỉ một bề dùng Bản phận sự để tiếp dẫn người«.


meanings:
Chỉ thiền nhân lão luyện. Bích Nham lục q. 1 ghi: »若 是 本 分 人 到 這 裏、 須 是 有 驅 耕 夫 之 牛 奪 饑 人 之 食 底 手 脚、 方 見 馬 大 師 爲 人 處。 – Nếu là thiền nhân lão luyện đến chỗ nầy cần phải có thủ đoạn đuổi trâu của người cày, đoạt cơm của kẻ đói, mới thấy được chỗ vì người của Mã đại sư«.


meanings:
Giở ngón sở trường. Phần Bình của tắc 15 trong Vô Môn Quan ghi: »雲 門 當 時 便 與 本 分 草 料 使 洞 山 別 有 生 機 一 路、家 門 不 致 寂 寥。 – Vân Môn bấy giờ giở ngón sở trường, khiến Động Sơn mở riêng được con đường sống, tông môn không đến nỗi đìu hiu«.


meanings:
Chỉ thủ đoạn mạnh bạo của thiền sư bản sắc khi tiếp dẫn người học. Kiềm chùy: Kìm và búa là dụng cụ của người thợ rèn, dụ chỉ thủ đoạn mạnh bạo để tiếp dẫn người học. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »發 明 之 後、 更 須 就 作 家 爐 鞴、 本 分 鉗 錘、 鍛 煉 一 回、無 絲 毫 滲 漏、 方 許 得 解 粘 去 縛。 – Sau khi phát minh còn phải vào lò rèn của người thợ giỏi, để ông ta dùng thủ đoạn mạnh bạo, trui luyện một phen, không còn một chút rò rỉ nào mới chịu cho rằng ngươi đã thoát khỏi mọi dính mắc«.


meanings:
（梵 Ādi-Buddha）密教佛名。音譯阿提佛陀。意譯又作本初覺者、第一覺者、勝初佛。用語。印度後期密教（即金剛乘，Vajra-ya^na），以此佛爲諸法的本源、萬物的創造者。幷謂五在定佛（Dhya^ni-buddha）系由此佛所流出。但是，在金剛乘諸派中，有人以本初佛爲五在定佛之一。也有人以金剛薩埵，或普賢菩薩，或持金剛爲本初佛。<#>根據梵文《大乘莊嚴寶王經》（Ka^raṇ-ḍa-vyūha）之別本記載，劫初出現稱爲本初佛、自生者（Svayambhū）、本初主（A^di-na^tha）之佛，藉禪定而創造世界。又從其精神産生觀自在菩薩。由額生大自在天。從肩生梵天。從心臟生那羅延天。自牙齒生辯才天女（Sarasvati^）。<#>另依梵本《自生往世書》（Svayambhū-pura^ṇa）記載，本初佛最初以火焰姿態出現于尼泊爾。文殊師利菩薩爲保存此火焰，而建自生支提（Svayambhū-caitya）。西元第十世紀以後，爲統合五在定佛的思想，印度那爛陀寺的學僧之間興起此本初佛的概念。到後世，在尼泊爾，爲艾斯瓦力卡（Ais/varika）派所采用。在西藏，則被采用爲藏傳佛教的教義。<#>本初佛以人的形態表現時，被稱爲持金剛（Vajradhara）。其形像，有單身及雙身。單身者，金剛結跏，以寶玉與嚴身具裝飾身體，右手握金剛，左手握犍稚（gaṇt!a^），兩手交叉于胸前，結金剛吽字印。雙身者，則以同樣的姿勢抱鑠乞底（s/akti）。鑠乞底右手執小刀，左手持髑髏器（kapa^la）。<#>◎附︰賴富本宏〈喇嘛教美術的特色〉（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{75}）<#>在五佛裏，由居于中心地位的所謂的大日如來總括全體。在行部或瑜伽部密教裏，通常以大日如來爲中心，但在無上瑜伽密教裏，則屬金剛部族，司五煩惱中之嗔恚（dves!a）的阿■系統之諸尊繼之而起，密教于此有很大的改變。<#>然而，這種傾向更進展到不以五佛之間的位置轉換爲滿足，甚而在五佛之上，置一總括五佛的絕對的佛。此一絕對的佛，不依存于其他；于本初之時，即已存在，故稱爲本初佛。能獲得本初佛之地位的，幷不是原來的佛，在《初會金剛頂經》裏，說聖俗一致，以如下三尊爲現象世界的代表（此三尊與現象世界具有同樣的意義）。此三尊即是第六佛，亦即升上本初佛的地位。(1)金剛薩埵，(2)持金剛，(3)法身普賢（普賢王如來）。<#>如上三尊，到了後代遂成爲本初佛。但各派有各自的本初佛。例如，噶舉派以持金剛，寧瑪派則以法身普賢爲最高的佛。<#>茲略述各尊如下︰<#>(1)金剛薩埵（Vajrasattva）<#>金剛薩埵，此名稱具有‘金剛的薩埵’，亦即‘密教之菩薩’的重要意義。這個名稱可能幷非出自大乘經典，而是出自密教經典（《大日經》？）。其早期有金剛手菩薩（Vajra-pa^ṇi），甚至于可追溯到古印度神話的因陀羅（Indra）神。另外，與金剛薩埵有關的是執金剛、釋提桓因、忿怒金剛手等等。<#>在原始經典中，金剛手已出現，即釋尊之侍衛，在犍陀羅美術裏，曾清楚的表示出此種特色。即以其與佛接近的特色，在大乘經典中遂取得了佛說法之對告衆的地位。又在密教經典中，此尊是密教的菩薩，衆生的代表者，特別是在密教的相承中，此尊連結聖俗，是大日（聖的象徵）的橋梁。根據這點，日本的密教把金剛薩埵視爲大日如來的因位，是真言宗付法八祖中，繼第一祖大日如來之後的第二祖。金剛薩埵在佛教中，取得確定的地位，是在《初會金剛頂經》；在該經中，他是十六位大菩薩的上首，是大日如來的對告衆，其重要性不亞于大日如來。<#>從美術的角度來看拉達克的金剛薩埵，大致可分爲兩種類別。<#>第一，是十六大菩薩之一的金剛薩埵。常見于阿爾齊袞巴爲主的林親桑坡系的曼荼羅中。<#>在圖像上，拉達克的金剛薩埵圖像與印度和日本一樣，同是右手持金剛杵于胸前，左手握金剛鈴于左膝上。身色常作白色。這種類型的金剛薩埵，不用說，當然還不是本初佛。<#>第二，是可以稱爲本初佛的金剛薩埵。此尊的圖像與前者大抵無異，但大多是抱著金剛薩埵女（Vajrasattvi^）的雙身像。出現于一般稱爲‘西藏死者之書’的《中陰救度法》（Bar-do thos-dol）一書中的第六佛，即是一例。<#>作爲本初佛的金剛薩埵，也被當作單獨一尊來描繪，但在此時，其身色是金色身。<#>(2)持金剛（Vajradhara）<#>持金剛，與金剛薩埵一樣是衍生自因陀羅神，因此與金剛手不無關係。在《初會金剛頂經》中將金剛薩埵（Vajrasattva）、持金剛（Vajradhara）、金剛手（Vajrapa^ṇi）置于同格，即是證據。<#>在圖像上，持金剛之持物與金剛薩埵完全一樣，但其兩手于胸前交叉結金剛吽迦羅（Vajrahūm!ka^ra）印，是其差異處。又若再舉出其特色，其身色與金剛族的阿■佛，同是青色。類似金剛吽迦羅的印相，可見于日本東寺講堂五大明王中的軍荼利明王，但據筆者的推測，其起源大概是出自印度愛羅拉石窟的金剛手的侍者。<#>雖然在西藏，此兩者多少有點混亂，但還是能將兩者加以區別。由于持金剛是噶舉派的本初佛，因此在八十四成就者傳等的成就者系統的前面或中央，必定有青色的持金剛。換句話說，這是相承系譜的中心，與日本的金剛薩埵扮演同樣的角色。<#>(3)法身普賢（Samantabhadra）<#>普賢菩薩是《華嚴經》裏，專司行願的菩薩。但也見于《大日經》和八大菩薩之中，以其爲菩提心（bodhicitta）的典型象徵。因此，在《金剛頂經》中，將其視爲金剛薩埵和持金剛的異名同體。但是，表現于圖像的法身普賢（本初佛），是否與《初會金剛頂經》的普賢有直接關係，今還不能確定。亦即本初佛的普賢，不同于金剛薩埵等的菩薩形，而是近似佛形。所謂‘近似’，即是在此尊身上，不著大衣，完全裸形。頭頂可見肉髻，但此肉髻是否確是三十二相之一，幷無確證。<#>此尊身色無例外的，都作青色。有單獨尊和膝上抱著明妃的雙人形兩種形態。由于是寧瑪派的本初佛，故可見于寧瑪派的寺院。<#>此尊的起源未明，若探討與其類似者，不禁想起耆那教之尊像。衆所皆知，耆那教大致可分爲裸形的空衣派（Digambara）和穿白衣的白衣派（S/veta^mbara），但其尊像均是裸形。耆那教的尊像以比哈、歐利沙爲中心，存在于印度各地，但在印度因無法見到法身普賢的實例，資料不足，故無法確知是否受耆那教之影響。<#>又，在近代密教研究初興之時，有人主張以時輪尊爲本初佛的代名詞，但根據最近的研究，此說已被否定。<#>［參考資料］　M. Monier Williams《Buddhism》；H. Kern《Manual of Indian Buddhism》；Be-noytosh Bhattacharyya《An Introduction to BuddhistEsoterism》；M. Winternitz《Geschichte der indischen Literatur》；H. V. Glasenapp《Der Buddhismus》。<#>


meanings:
1957梵名 Ādi-buddha。即本初之佛，乃最原始、最根本之佛。印度之後期密教金剛乘（梵 Vajra-yāna）認為，本初佛係諸法之本源、萬物之創造者，並有五在定佛（梵 Dhyāni-buddha）亦由此佛所流出之說。據梵文大乘莊嚴寶王經（梵 Kāraṇḍa-vyūha）之別本記載，於劫初出現本初佛、自生者（梵 Svayambhū），或本初主（梵 Ādi-nātha），依禪定而創造世界，又自其精神而產生觀自在菩薩（梵 Avalokiteśvara）。又由此菩薩兩眼生出日月；由額生出大自在天（梵 Maheśvara）；由肩生出梵天；由心臟生出那羅延天（梵 Nārāyaṇa）；由牙齒生出辯才天女（梵 Sarasvatī）。　據梵本「自生富蘭那」（梵 Svayambhū-purāṇa）記載，本初佛最初即以火焰姿態出現於尼泊爾（Nepāl）；文殊師利菩薩為保存此火焰，而建自生支提（梵 Svayambhū-caitya，自生塔）。本初佛之思想，在西曆第十世紀以後，為了統合五在定佛之思想，而興起於那爛陀寺（梵 Nālandā）之學僧之間。至後世，為尼泊爾艾斯偉力卡派（梵 Aiśvarika）、西藏喇嘛教等，採用為教義。〔M. Monier-Williams: Buddhism；H. Kern: Manual of Indian Buddhism; Benoytosh Bhattacharyya：An Intro duction to Buddhist Esoterism; M. Winternitz：Geschichte der indischen Lite ratur, Bd. Ⅱ; H.V. Glasenapp: Der Buddismus〕


vietnamese:
bản hoá biệt đầu phật tổ thống kỉ <bktt>


meanings:
1948本化，謂久遠實成「本佛」之教化。本化四菩薩，指佛在久遠本時所教化之四位菩薩。法華經卷五從地踊出品載，佛入滅後，自娑婆世界下方空中踊出六萬恆河沙數之菩薩，以應末法弘經之召，而以上行（梵 Viśiṣṭa-cāritra）、無邊行（梵 Ananta-cāritra）、淨行（梵 Viśuddha-cāritra）、安立行（梵 Supratiṣṭhita-cāritra）等四位菩薩為上首，乃菩薩眾中之四導師。其時，補處之彌勒菩薩見之，驚曰（大九‧四○下）：「我於此眾中，乃不識一人。」釋尊謂（大九，四一中）：「我從久遠來，教化是等眾。」故知四位菩薩為久遠本時應生之眷屬。　蓋法華經卷五如來壽量品中，釋尊曾多次宣告，其於成佛以來已經百千萬阿僧祇劫，後世乃根據此說而稱之為「久遠實成之本佛」，其時所教化之弟子稱為本眷屬、本化菩薩；相對於此，在菩提伽耶證道成佛之釋尊則稱為「伽耶始成之迹佛」，其時所教化之弟子稱為迹化菩薩。又釋尊對上行等本化菩薩付囑未來末世之弘法大任，稱為別付囑、塔中付囑；相對者，對無量他方迹化菩薩付囑流布大法，則稱為總付囑、塔外付囑。　於日本，以法華經為信仰主旨之日蓮宗，依準上記之說，而稱其宗祖日蓮乃本化菩薩中的上行菩薩之再降生，並認為在四菩薩中，上行菩薩表示「火大」之德，無邊行菩薩表示「風大」之德，淨行菩薩表示「水大」之德，安立行菩薩表示「地大」之德，釋尊則表示「空大」之德，合之則為「妙法蓮華經」五字。


meanings:
Bản Mạng, Nguyên Thần đều là những vì sao chi phối vận mệnh con người. Thiền tông dùng từ Bản Mạng Nguyên Thần để dụ cho bản tính của chính mình. Bài 60 trong Sơn Cư Bách Vịnh của Thiền sư Tông Bản ghi: »山 居 趺 坐 一 蒲 團。 日 用 工 夫 在 反 觀。 本 命 元 辰 知 落 處。 舌 頭 不 被 別 人 謾。 – Sơn cư phu toạ nhất bồ đoàn, nhật dụng công phu tại phản quan, bản Mạng Nguyên Thần tri lạc xứ, thiệt đầu bất bị biệt nhân man. – Ở non ngồi vững một bồ đoàn, hằng dụng công phu tự phản quan, đến nay không bị ai lừa nữa, vì ngộ bản tính thật rõ ràng«.


meanings:
(?-1482) Thiền tăng đời Minh, họ Ngô, hiệu Độc Phong, người xứ Phong Dương (nay thuộc An Huy) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nguyệt Khê Trừng. Tác phẩm: Độc Phong ngữ lục.


meanings:
(695-750) Thiền tăng đời Đường, họ Kim, người nước Tân La (nay là Triều Tiên). Khi vua Huyền Tông lên ngôi, sư theo sứ giả nước Tân La (sang chúc mừng vị vua mới đăng quang) vào Trung Quốc. Qua sự giới thiệu sư đến Nam Nhạc thờ ngài Hoài Nhượng làm thầy, hầu hạ cho đến khi thầy mất. Sư đi thưa hỏi các bậc danh túc các nơi. Niên hiệu Thiên Bảo thứ 6 (747) sư về nước, hoằng truyền tâm pháp Tào Khê.


meanings:
① Thiền tăng đời Đường (840-901), họ Hoàng, người Bồ Điền, Phúc Kiến, Trung Quốc. Thuở bé sư theo nghiệp Nho, văn từ vững chãi, thanh nhã, lấy bút hiệu là Tiểu Tắc Hạ. Năm 19 tuổi, sư xuất gia ở chùa Vân Danh, Phúc Châu. Đến 25 tuổi sư thụ giới cụ túc, mỗi hành vi sư đều thận trọng như bậc thầy mô phạm. Về sau sư tham học nơi ngài Động Sơn Lương Giới và đắc pháp, nối tiếp tông phong của ngài, cuối cùng diễn hoá thành một tông phái lớn là Tào Động. Sư trụ trì chùa Tào Sơn ở Lâm Xuyên (nay là huyện Nghi Hoàng, tỉnh Giang Tây). Người đến cầu pháp nơi sư rất đông. Sư từng chú thích »Hàn Sơn Tử Thi«, hạng văn nhân rất quý trọng sư. Khi sư tịch rồi, đệ tử xây tháp, ngài Huyền Thái ở Nam Nhạc làm bài minh thuỵ: Nguyên Chứng Thiền sư. Theo phả hệ sư là Tổ Thiền tông đời thứ 12, Nam Tông đời thứ 7, hệ Thanh Nguyên đời thứ 6, Tông Tào Động đời thứ 2. Tác phẩm: Hàn Sơn Tử Thi chú, Phủ Châu Tào Sơn Nguyên Chứng Thiền sư ngữ lục. 2. Thiền tăng đời Lí (?-1140), thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 13, nối pháp Thiền sư Thuần Chân ở chùa Hoa Quang. Sư họ Nguyễn, quê ở làng Tây Kết, miền Bắc Việt Nam. Sư trụ trì chùa Chúc Thánh ở làng Nghĩa Trú, huyện Bình Lạc (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Theo: Thiền Uyển Tập Anh.


meanings:
1969即根本主尊。指修行佛道所依之無始以來本有，且於出世間為最勝最尊者。或指在一堂、一寺所供奉之諸多尊像中特殊而主要者，即以其尊為本而尊崇之。又為別於在中尊左右及其周圍以表中尊功德之脅侍及親近隨從之眷屬等，亦稱為中尊。　在印度，原供奉釋迦牟尼佛像。又以歸依佛、法、僧三寶之故，而稱為三尊。古代印度則雕刻菩提樹、金剛座、法輪、佛塔、佛足等以代替佛像。蓋藉標幟顯示尊形，與刻畫尊形，二者之意義不同。至密教興起後，即以字、印、形等表顯佛菩薩。　一般寺院對於本尊之安置，均視其創立之目的及願主之信仰而定，故本尊亦各有不同，如日本之法隆寺金堂、興福寺西佛殿等供奉釋迦如來，延曆寺根本中堂、金剛峰寺金堂等供奉藥師如來。淨土宗、日本淨土真宗則以阿彌陀佛為其本尊，據梁高僧傳卷六載，慧遠最早於廬山般若精舍安置阿彌陀佛像。而各宗派之中，亦大多有其一定之本尊。又安置本尊之堂稱為本堂，並有依其本尊之稱號而命名為阿彌陀堂、藥師堂等名稱。　密教中，以大日如來為普門本尊，其他諸佛菩薩則為一門本尊。並依修法之種類與目的之不同而各有不同之本尊。本尊大別有字、印、形等三種，且各有無相與有相之分。字者，如徤（vaṃ）、逳（hrīḥ）、傆（hūṃ）等，為大日如來、阿彌陀佛、阿閦佛等之種子。印者，如觀世音之蓮花、辯才天之琵琶等三昧耶形。形者，指相好具足之尊形。其中，有相本尊乃指在自己之外別立本尊，為諸尊中之最尊貴者，或指自己與其結緣後長久崇敬有加之佛菩薩。無相本尊則指以自身為本尊，生來即具足功德，為世間、出世間之最上者（即唯我獨尊）。密教認為佛與自己互相涉入（入我我入），成為一體之極致。故在修法上，本尊之加被力與行者之功德力互為一體，其所行之加持，稱為本尊加持。又於道場觀中，觀想本尊之相好，稱為本尊觀。　淨土教古來即以阿彌陀佛或彌陀三尊（阿彌陀佛與觀音、勢至）為本尊。日本淨土真宗則於繪像、木像為本尊之外，另以名號為本尊。其名號有六字（南無阿彌陀佛）、九字（南無不可思議光如來）、十字（歸命盡十方無礙光如來）等三種。蓮如以為真宗較重視名號本尊，繪像次之，木像又次之。此外，真宗尚有將印度、中國、日本等諸祖先德繪於一幅者，稱為光明本尊。　日本日蓮宗專崇法華經，故以法華經之題目「南無妙法蓮華經」為本尊，或以日蓮所繪之十界勸請大曼荼羅為本尊，或以本門之釋迦及本化之四菩薩相為本尊。又日蓮宗稱本尊、題目、戒壇為三大祕法，然本尊須定於人或法，古來即有議論。初期謂二者有異，以佛像為人本尊，以十界曼荼羅為法本尊，而以法本尊為主；日導以後則不以為本尊有不同之二種，主張以無作三身之釋迦本佛為本尊，其他本尊僅是本尊之廣略、木刻與繪畫之不同而已。其中，木、畫之本尊係依眾生之性質能力等而作適宜之安排。木本尊乃為方便信行而設，故稱教門本尊；而十界曼荼羅等畫本尊則為便於行法而設，故稱觀心本尊。〔六度集經卷四、大日經卷六說本尊三昧品、大日經疏卷三、卷二十、祕藏記、吾妻鏡卷二十六、祖書綱要刪略卷七〕（參閱「普門」4986、「廣略本尊」5995）


meanings:
(1517-1570) Thiền tăng đời Minh, họ Dương, hiệu Định Đường, người xứ Tầm Điện (nay thuộc đông bắc Tung Minh, Vân Nam) Trung Quốc, nối pháp Hoà thượng Bạch Trai.


meanings:
Tâm cội nguồn, tâm giác ngộ, tức chỉ Phật tính của mọi người sẵn có xưa nay. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »不 識 本 心、 學 法 無 益。 – Không biết bản tâm, học Pháp vô ích«.


meanings:
Tính có sẵn, tức Phật tính mà mọi người đều sẵn đủ. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng: »本 性 自 清 淨 自 定。 – Bản tính tự thanh tịnh tự yên định«. Tiết Ô Cự Hành Thiền sư trong NĐHN q, 20 ghi: »見 則 見 自 本 性。 – Thấy thì thấy tự bản tính[/i]«.


meanings:
seeds in the store consciousness which are already present at birth as the result of the activities of prior lifetimes


meanings:
immanent abiding original good seed-nature


meanings:
Thiền tăng đời Tống, họ Diêu, hiệu Phật Tâm, người đời thường gọi »Phật Tâm Bản Tài«, nối pháp Thiền sư Linh Nguyên Duy Thanh, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Phật Tâm Tài Hoà thượng ngữ yếu, 1 quyển.


meanings:
(1602-1676) Thiền tăng đời Minh, họ Tôn, tự Lữ Am, người Tú Thuỷ (nay là huyện Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé xuất gia, đầu tiên tham học nơi ngài Thông Tú nhưng chưa triệt ngộ; về sau sư tham yết ngài Đạo Mân được nối pháp ngài. Sư phụng sắc trụ trì các chùa: Thiện Hưng, Phụng Thánh, Long Trì. Về già, sư ở chùa Cửu Phong tại Tùng Giang. Người đời gọi sư là Lữ Am Nguyệt, có ngữ lục lưu hành ở đời. Theo phả hệ sư là Tổ Thiền tông đời thứ 42, Nam Tông đời thứ 37, hệ Nam Nhạc đời thứ 36, tông Lâm Tế đời thứ 32, phái Dương Kì đời thứ 25, phái Mật Am đời thứ 19.


meanings:
1956請參閱 景川和尚語錄 <一>指本來固有之性德。與「修成」、「修生」相鵅C二者併稱為「本有修生」。即不論有情非情，其本性萬德圓滿，在聖不增，在凡不減。相對於此，若依修行始產生或成立者，稱為修生、修成。法華玄義卷七下（大三三‧七七四上）：「本有四德，隱名如來藏；修成四德，顯名為法身。」　又唯識學之阿賴耶識中，稱先天存在之種子為「本有種子」，稱後天因現行所薰者為「新薰種子」，兩者相合即產生現行法與一切現象。此外，自肯定面以顯揚真如者，稱為「本來有」；自否定面言一切事物為假相、無實在之體者，即謂「本來空」。　<二>為四有之一。從受生後，到死前，其間之現身，稱為本有。（參閱「四有」1688）


meanings:
originally existent and produced by cultivation


meanings:
adherents to philosophical position of original existence (of buddha-nature)


vietnamese:
bản triều tân tu vãng sinh truyện <pqđtđ>


vietnamese:
bản triều lịch đại pháp hoàng ngoại kỉ <pqđtđ>


meanings:
mutual dependence of (fundamental) roots and (phenomenal) branches


meanings:
① Thiền tăng đời Lí (1100-1176), thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 9, nối pháp Thiền sư Mãn Giác. Sư họ Kiều, quê ở Phù Diễn, Vĩnh Khương (nay thuộc phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông) miền Bắc Việt Nam. Sư trụ chùa Càn An ở kinh thành Thăng Long. Về sau, sư ở am Bình Dương, núi Kiết Đặc, huyện Chí Linh, trấn Hải Dương. Theo: Thiền Uyển Tập Anh. ② Thiền tăng đời Đường (676-761) họ Trương, người xứ Giáng Châu (nay là Tân Giáng tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc. Một thuyết khác nói Sư là người xứ Đông Bình (nay là phía đông huyện Đông Bình, tỉnh Sơn Đông). Xuất gia từ thuở bé, sư đi tham học và đắc pháp nơi Lục tổ Huệ Năng. Đầu niên hiệu Khai Nguyên (713) sư trụ chùa Vô Tướng núi Tư Không. Trong niên hiệu Thiên Bảo, sư được Dương Đình Quang tiến dẫn về kinh để cùng các hàng Danh tăng Thạc đức biện nạn, cuối cùng họ đều bị Bản Tịnh chiết phục. Thuỵ hiệu: »Đại Hiểu Thiền sư«, và sư cũng lấy chỗ ở làm hiệu là Tư Không Sơn Thiền sư.


vietnamese:
bản nguyên thanh tịnh đại viên kính <đpb>


vietnamese:
bản nguyên thanh tịnh đại viên kính <pqđtđ>


meanings:
Simultaneity of seeds and their manifestations


meanings:
(foreign) As contrasted to the concept of yinfenkeshuo 因分可說


meanings:
（梵 maraṇa-duḥkha，巴 maraṇa-dukkha，藏 ḥchi-baḥi sdug-bsṅal）指衆生在經歷死亡時所受之痛苦。四苦之一、八苦之一。《中阿含經》卷七〈分別聖諦經〉雲（大正1·468a）︰<#>‘諸賢！死者，謂彼衆生，彼彼衆生種類，命終無常死喪散滅，壽盡破壞命根閉塞，是名爲死。諸賢！死苦者，謂衆生死時，身受苦受遍受覺遍覺，心受苦受遍受覺遍覺。（中略）說死苦者因此故說。’<#>《正法念處經》卷六十七雲（大正17·397c）︰‘人死之時，受大苦惱，無法可喻，一切世人皆當有死，决定無疑。’《大毗婆沙論》卷七十八雲（大正27·402b）︰‘死能斷滅可愛壽命，故名死苦。’<#>又，《瑜伽師地論》卷六十一說死苦有五種相，其文雲（大正30·642b）︰‘云何死苦？當知此苦亦由五相︰(一)離別所愛盛財寶故，(二)離別所愛盛朋友故，(三)離別所愛盛眷屬故，(四)離別所愛盛自身故，(五)于命終時備受種種極重憂苦故。’《俱舍論》卷十說死時有‘斷末摩’之苦，其文雲（大正29·56b）︰‘漸命終者，臨命終時多爲斷末摩苦受所逼，無有別物名爲末摩。然于身中有異支節，觸便致死，是謂末摩。若水、火、風隨一增盛，如利刀刃觸彼末摩，因此便生增上苦受，從斯不久遂致命終。’<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷十七；《修行本起經》卷下；《正法念處經》卷五十八；《大般涅槃經》卷十二；《舍利弗阿毗曇論》卷十二；《瑜伽師地論》卷八十五；《顯揚聖教論》卷十五；《大乘義章》卷三（本）。<#>


meanings:
① Mất rồi, chết rồi. ||② Mai một[/b] 埋歿, vùi lấp, không được tỏ rõ ra.


meanings:
① Chết: 病歿 Bệnh chết; ②【埋歿】mai một [mái mò] Mai một (không phát huy được). Cv. 歿.


meanings:
① Chết non, có khi viết yểu 夭. ||② Giết.


meanings:
① Chết, người xưa bảo chết thì hồn lên phách xuống, cho nên gọi kẻ chết là tồ lạc 殂落.


meanings:
① Tai hoạ, tai ương: 遭殃 Gặp tai ương, mắc hoạ; ② (Gây) hại: 禍國殃民 Hại nước hại dân.


meanings:
Dở dở ương ương. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »山 僧 自 幼 便 知 有 參 禪 學 道、 可 惜 不 遇 人、 殃 殃 祥 祥 弄 了 一 二 十 年。 – Sơn tăng tự thuở nhỏ đã biết tham thiền học đạo, song đáng tiếc chẳng gặp người chỉ dạy nên đã dở dở ương ương một hai mươi năm«.


meanings:
① Hết, dứt, như bạo điễn thiên vật 暴殄天物 tan hại hết của trời. ||② Cùng nghĩa với chữ điễn 腆.


meanings:
① Hết, dứt: 暴殄天物 Tàn hại (huỷ hoại) hết của trời; ② (văn) Như 腆 (bộ 肉).


meanings:
① Nguy, như ngập ngập hồ đãi tai 岌岌乎殆哉 cheo leo vậy nguy thay! ||② Mỏi mệt. ||③ Bèn, dùng làm tiếng giúp lời. ||④ Sợ, như đãi bất khả cập 殆不可及 sợ chẳng khá kịp. ||⑤ Ngờ. ||⑥ Gần, thân gần. ||⑦ Chỉ thế. ||⑧ Hầu như.


meanings:
(văn) ① Nguy (hiểm), thua: 危殆 Nguy ngập; 知己知彼，百戰不殆 Biết người biết ta, trăm trận không thua; ② Biếng trễ, lười (như 怠, bộ 心): 農者殆則土地荒 Người làm ruộng lười nhác thì đất đai hoang vu (Thương Quân thư); ③ Chắc rằng, sợ rằng, e là: 吾嘗見一子于路，殆君之子也 Tôi từng gặp một đứa trẻ ngoài đường, chắc là con của ông (Sử kí); 此殆天 所以資將軍 Đó chắc có lẽ trời dùng để giúp tướng quân (Tam quốc chí); ④ Chỉ: 此殆空言，非至計也 Đó chỉ là lời nói suông, không phải là ý kiến hay nhất (Hán thư); ⑤ Gần như, hầu như: 殆不可得 Hầu như không thể được; 凡永嘉山水，游歷殆遍 Sông núi Vùng Vĩnh Gia, đã du lịch hầu khắp (Mộng Khê bút đàm).


meanings:
① Lâu, dài, mãi mãi, như vĩnh viễn 永遠.


meanings:
① (văn) Dài: 江之永矣 Sông Trường Giang dài (Thi Kinh); ② Lâu dài, mãi mãi: 永遠 Vĩnh viễn, mãi mãi; 永爲儀則 Mãi mãi làm phép tắc, trở thành phép tắc lâu dài (Sử kí: Tần Thuỷ hoàng bản kỉ); ③ (văn) [đọc vịnh] Đọc hoặc ca hát với điệu trầm bổng (dùng như 咏, bộ 口).


meanings:
Tháp nằm bên cạnh vườn Vạn Thọ, sơn trang Tị Thử (tránh nắng), thành phố Thừa Đức, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc. Tục gọi »Lục Hoà Tháp«. Chùa xây vào niên hiệu Càn Long thứ 16 (1751) đời Thanh, hiện không còn nữa, chỉ còn 4 tấm bia khắc và tháp. Tháp vốn nằm giữa tiền điện, hậu điện của chùa, khi vua Càn Long đi tuần về phương Nam, thấy tháp chùa Báo Ân ở Nam Kinh và tháp Lục Hoà ở Hàng Châu vững vàng thanh tú đẹp đẽ, bèn vào niên hiệu Càn Long thứ 19 (1754) sai bề tôi cùng một lúc mô phỏng theo xây tháp ở Bắc Kinh và sơn trang Tị Thử ở Thừa Đức. Do vì tháp xây tại Bắc Kinh bị lửa thiêu huỷ, vua Càn Long sợ rằng tháp chùa Vĩnh Hựu cũng sẽ bị như thế nên hạ lệnh dùng gạch đá kết cấu, đấu củng dùng đồ trang sức bằng lưu li, trong lúc thi công cũng từng làm lại hai lần, đến niên hiệu Càn Long thứ 29 (1764) mới hoàn thành. Tháp hình bát giác, 9 tầng, cao 67m. Tầng thứ 1 vốn có hành lang bao quanh tám mặt, hiện đã sụp đổ. Tầng thứ 2 trở lên mỗi tầng mỗi mặt đều có mở một cửa cuốn, mái tháp mỗi tầng làm bằng đấu củng giản đơn, mái vươn ra rất ngắn. Đỉnh tháp tám mặt nghiêng, cao mà dốc, được che phủ bằng ngói lưu li màu vàng, trên đỉnh tháp là tháp sát bằng vàng ròng. Toàn bộ tháp cao lớn hùng vĩ, tạo dáng đơn giản mà khéo léo đẹp đẽ, màu sắc sáng sủa, thấp thoáng trong đám cây xanh, trở thành tiêu chí nổi bật của sơn trang Tị Thử. Đây là một ngôi tháp mỹ quan hơn hết trong các tháp gạch đời Thanh. Sau tháp có một tấm bia, mặt trước khắc »Cao Tông Ngự Chế Vĩnh Hựu Tự Xá-lợi Tháp«, mặt sau khắc »Tị Thử Sơn Trang Bách Vận Thi«. Lầu Ngự Dung ở phía sau tháp là một toà lầu 2 tầng, di tượng của vua Khang Hi được thờ phụng nơi đây. Vua Càn Long mỗi lần đến sơn trang Tị Thử, trước tiên phải đến đây bái tế. Về sau di tượng các vua Ung Chính và Càn Long cũng được thờ tại lầu này.


meanings:
(660-730) Thiền tăng đời Đường, họ Phòng, người Nam An Quân (Đại Dữu, Giang Tây), Trung Quốc. Sư vốn là thợ săn. Khi Lục Tổ Huệ Năng từ Hoàng Mai trở về Nam, đến núi Đại Dữu gặp cọp, Quang hàng phục được cọp, muốn theo Tổ cùng đi về phương Nam, nhưng Tổ bảo chờ 20 năm sau. Đúng hẹn, Quang dắt cọp về đến Tào Khê, được tổ truyền giới cho. Cọp chết trước, sư lập »Hổ tăng chi cơ« để biểu dương công lao giúp đỡ Thiền tông của cọp. Quang đến chùa Viên Minh ở Thiều quận để hoằng pháp và viên tịch tại đây.


meanings:
Sách, 2 quyển, do Vĩnh Gia Huyền Giác soạn vào đời Đường, Vô Tận Truyền Đăng trùng biên và chú thích vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Thiên Khải thứ 2 (1622), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 399. Vào đời Đường, Thứ sử Khánh Châu là Nguỵ Tĩnh từng biên »Vĩnh Gia tập« nêu lên yếu nghĩa tu thiền và quá trình ngộ đạo của Vĩnh Gia Huyền Giác. Vô Tận Truyền Đăng cho rằng »Vĩnh Gia tập« do Nguỵ Tĩnh biên nội dung lộn xộn, có chỗ sai lầm, khác xa với bản ý của ngài Vĩnh Gia Huyền Giác. Do đó ông đem thứ tự và nội dung của 10 thiên vốn có, sửa lại làm: Quy kính tam bảo, Phát hoằng thệ nguyện, Thân cận sư hữu, Y thực giới cảnh, Tịnh tu tam nghiệp, Tam thừa tiệm thứ, Sự lí bất nhị, Giản thị thiên viên, Chính tu chỉ quán, Quán tâm thập môn. Hơn nữa, ông còn chú thích tỉ mỉ và phụ lục phần chú thích »Vĩnh Gia Tập Chú« của Hành Tĩnh đời Tống để làm sáng tỏ tông chỉ Chỉ Quán quán tâm của Vĩnh Gia Huyền Giác.


meanings:
Còn gọi: Vĩnh Gia Chân Giác Thiền sư Chứng Đạo Ca, Chứng Đạo Ca. Thi ca, 1 quyển, do Vĩnh Gia Huyền Giác soạn vào đời Đường, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 395. Toàn văn gồm 247 câu, phần lớn là mỗi câu 7 chữ, tổng cộng là 1814 chữ, hình thức thơ cổ thể. Một đoạn gồm 4 câu hoặc 6 câu, tất cả gồm 51 đoạn (khổ). Sách này được viết vào khoảng niên hiệu Thần Long thứ 1 (705). Tác giả cho rằng mỗi người đều có Phật tính Như Lai tạng, nếu như triệt ngộ thì sẽ giải thoát; ý chính của tác giả nhằm tuyên dương pháp môn đốn ngộ của Huệ Năng như: »頓 覺 了、 如 來 禪、 六 度 萬 行 體 中 圓、 夢 裏 冥 冥 有 六 趣、 覺 後 空 空 無 大 千。 – Đốn giác liễu, Như Lai Thiền, lục độ vạn hạnh thể trung viên, mộng lí minh minh hữu lục thú, giác hậu không không vô đại thiên. – Chóng giác xong Như Lai thiền, sáu độ muôn hạnh thể tròn nguyên, trong mộng tối tăm bày sáu nẻo, giác rồi trống rỗng cả đại thiên«. Và: »自 從 認 得 曹 溪 路、 了 知 生 死 不 相 干。 – Tự tòng nhận đắc Tào Khê lộ, liễu tri sinh tử bất tương can. – Từ ngày yếu chỉ Tào Khê rõ, mới hay sinh tử chẳng tương can«. Chứng Đạo Ca là tác phẩm đại biểu cho văn học thiền, dùng ngôn từ tao nhã để trình bày và phân tích chân thể của Thiền tông, không những được truyền tụng trong thiền môn mà còn được giới trí thức quan lại yêu thích. Chu Hi trực tiếp dẫn dụng ngôn ngữ thi ca của tác phẩm này để luận chứng cho quan điểm của mình. Các sách chú thích cho tác phẩm này có: Chứng Đạo Ca Chú, 1 quyển của Ngạn Kỳ. Chứng Đạo Ca Chú, 1 quyển của Tri Nột, 2 quyển này được viết vào đời Tống. Chứng Đạo Ca Chú Tụng của Vĩnh Thạnh đời Nguyên.


meanings:
Gọi đủ: Thiền tông Vĩnh Gia tập. Còn gọi: Vĩnh Gia Thiền tập, Vĩnh Gia Thiền tông tập, Huyền Giác Vĩnh Gia tập. Luận nghị, 1 quyển, do Vĩnh Gia Huyền Giác soạn vào đời Đường, Thứ sử Khánh Châu là Nguỵ Tĩnh biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 378. Thời trẻ Huyền Giác học Thiên Thai, sau khi tham lễ Huệ Năng sư chuyển sang Thiền tông. Sách này đem ý nghĩa chỉ quán của Tông Thiên Thai để giải thích thiền của Thiền tông, nêu ra dụng ý và lịch trình tu hành thiền định. Toàn sách gồm có 10 thiên: 1. Nghi thức lập chí mộ đạo, 2. Răn ý kiêu sa, 3. Tịnh tu ba nghiệp, 4. Bài tụng về Xa-ma-tha, 5. Bài tụng về Tì-bà-xá-na, 6. Bài tụng về Ưu-tất-xoa, 7. Thứ lớp của tam thừa, 8. lí sự bất nhị, 9. Thư khuyên bạn hữu, 10. Văn phát nguyện. Ba thiên trước là phần tựa, năm thiên kế là phần chính tông, hai thiên sau là phần lưu thông. Đầu quyển có lời tựa của Nguỵ Tĩnh. Sách này là tác phẩm dung hợp Thiên Thai Tông và Thiền tông xuất hiện sớm nhất, rất được đời sau xem trọng. Các sách chú thích về tác phẩm này có: Vĩnh Gia Tập Chú, 2 quyển của Hành Tĩnh đời Tống. Vĩnh Gia Thiền tông Tập Chú, 2 quyển của Truyền Đăng đời Minh. Vĩnh Gia Tập Thuyết Nghị, 2 quyển của kỉ Hoà, vị tăng Cao Li.


meanings:
(911-974) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Ông, người Ôn Châu (Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư theo Đại sư Hối Trưng ở bản quận xuất gia, định đến Mân, Xuyên tham phỏng các thiền sư. do đường sá hiểm trở nên chưa thể, bèn trở lại núi Thiên Thai kết am cỏ tu hành, được Quốc sư Đức Thiều khai thị, sư đốn ngộ bản tâm, nối pháp làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Sau đó xuất sơn, Ngô Việt vương bảo sư trụ trì viện Thanh Thái ở Việt Châu (Thiệu Hưng, Chiết Giang), lại triệu thỉnh ở chùa Báo Ân, Hàng Châu, ban hiệu »Chính Giác Không Huệ Thiền sư«.


meanings:
4672指禪宗寺院（叢林）組織規程及寺眾（清眾）日常生活之規則。即禪家僧堂關於大眾行、住、坐、臥等威儀所定之僧制，為叢林眾僧所必須遵守之儀則。清，為清淨大海眾之略稱；規，為規矩準繩之意。又以所立之儀軌能清淨大眾，故稱清規。禪宗自達磨東來後三百年中，禪僧多依住律院或巖穴、樹下，尚未營立禪剎。至唐代洪州百丈山之懷海禪師為使禪僧之說法住持得以合法，始營建禪剎，並參照大小乘經律，制定叢林規矩，撰清規二卷，廣為流行，世稱古規、古清規、百丈清規。此為禪家清規之始。　百丈清規一書包括叢林之一切事務，諸如法堂、僧堂、方丈之設置，並由僧眾之中選擇十賢眾擔任十職，十職分為西序：首座（前堂、後堂）、書記、知藏、知客、知浴；東序：監寺、維那、副寺、典座、直歲。更設置寮元、堂主、化主、莊主、知殿等，一切事皆有專職負責之人。凡大眾之朝參、夕聚、齋粥、普請等皆有規定。學眾聚居僧堂，依受戒年次安排；並設長連床，供坐禪偃息。而住持須為兼具道眼及德行者，居住於方丈之中，時時出法堂，上堂陞座、小參垂示，以御大眾。凡此種種遂成為叢林新例，而與律法不同。世人即稱為百丈清規。此後天下叢林皆依準此規為寺院生活之儀則。然後世亦有以禪林清規係違背佛制之戒律，而加以詆毀者。　百丈清規一書歷經唐末、五代逐漸散佚，今部分見於楊億之禪門規式及百丈規繩頌兩書之中。百丈清規之後，我國陸續撰出之清規有：宋代宗賾作禪苑清規（崇寧清規）十卷、瑞嚴之無量宗壽禪師作日用小清規（入眾日用清規、入眾清規、日用規範）一卷、婺州金華之惟勉禪師作叢林校定清規總要（咸淳清規、校定清規、婺州清規）二卷、元代東林澤山之弌咸禪師作禪林備用清規（至大清規、澤山清規、東林清規）十卷、中峰明本禪師作幻住庵清規一卷、江西百丈山住持德輝奉敕重編敕修百丈清規二卷、道齊作禪苑清規總要二卷、繼洪作村寺清規一卷、明代壽昌下第三祖天界之道盛禪師作壽昌清規一卷。其中敕修百丈清規係將崇寧、咸淳、至大三本及幻住清規等加以刪繁補缺，重新詮次，分成九章，釐為二卷。從明迄今皆通行此本，雖其名仍為百丈清規，然內容精神已去古清規益遠。九章中，前四章規定有關祝聖、國忌、祈禱、佛誕節、涅槃節、達摩忌、百丈忌及各寺歷代諸祖忌等儀式。此皆律所未定，古規所缺者。五至九章，則為叢林本身之規章制度。此外，其他宗派亦仿傚清規所制定之規制，如律宗之省悟作律苑事規三卷，天台宗之自慶作教苑清規一卷。明代後，教門之規制混亂，叢林之行法亦隨之廢弛。　在日本，關於清規之撰述，有曹洞宗所依用之道元禪師作永平清規、紹瑾禪師作瑩山清規、即中玄透作永平小清規，臨濟宗所依用之清拙正澂作大鑒清規、東漸易公作叢林拾遺略清規、無著道忠作小叢林清規。至德川時代則有黃檗宗之隱元隆琦作黃檗清規、妙心派之小叢林略清規、曹洞宗面山作僧堂清規等。另有淨土宗慈空之蓮門清規、日蓮宗日燈之草山清規等。　現代叢林中實行清規之主要項目，有：(一)結夏與結冬，叢林極重視之四大節為結夏、解夏、冬至、年朝。結夏，即結夏安居，亦稱結制，期日原為每年陰曆四月或五月之十五日，解夏則於七月或八月之十五日，然自元代以來，各提前一日，講習禮儀，以便期內專心修道；結冬則於十月十五日至次年正月十五日之間，結制安居，專修禪法。即所謂冬參夏講。(二)安單，凡曾受具足戒之比丘，若衣鉢戒牒俱全，遊方各寺，皆可掛單暫住。如掛單已久，知其行履可以共住者，即送入禪堂，稱為安單。(三)大請職，即一寺之人事安排。為叢林冬期重要行事，一般於每年八月十五日舉行。(四)貼單，通常於每年陰曆十月十五日公布一寺職事及常住人員名單。(五)打七，禪眾為剋期取悟，叢林中每年自陰曆十月十五日至次年正月七日舉行禪七，每七天為一期，或打七，或打十七，不定。此為結冬中重要行事。(六)普請，即普遍邀約大眾勞作之謂，又稱出坡。(七)歲計，為叢林歲末會計報告。(八)肅眾，對僧眾違犯清規之處分。(九)榜狀牌示，指叢林行事通知方式，通常有知單，貼榜、書狀、牌示等。(十)鐘鼓法器，為叢林號令之器具〔禪籍志卷上、大宋僧史略卷上傳禪規法條、景德傳燈錄卷六末附禪門規式、禪宗叢林制度與中國社會（南懷瑾）〕


meanings:
Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc tông Tào Động, đời thứ 42, nối pháp Thiền sư Đạo Nguyên hiệu Minh Chính, là Trụ trì chùa Bích Động ở làng Đam Khê, phủ An Khánh, tỉnh Ninh Bình, miền Bắc Việt Nam. Sư xuất gia năm 1807, thụ giới cụ túc năm 1810. Sư là đệ tử Thiền sư Đạo Nguyên, lúc bấy giờ ngài đang trụ trì thiền viện Nguyệt Quang, một Tổ đình của phái Chân Nguyên. Một hôm sư hỏi Thiền sư Đạo Nguyên: »Tâm không phải ở trong thân, cũng không phải ở ngoài thân, cũng không phải ở chặng giữa, vậy rốt cuộc tâm ở chỗ nào?«. Đạo Nguyên cười và xoa đầu sư rồi nói kệ: »Tùy thời ứng dụng, ngộ vật kiến cơ, tính bản như như, hà quan nội ngoại. – Theo thời ứng dụng, gặp vật thấy cơ, tính vốn như như, nào ngại trong ngoài«. Đến năm 1819, sư sáng tác sách Pháp Hoa Đề Cương tại viện Liêm Khê. Năm 1843, sư sáng tác sách Tâm Kinh Trực Giải. Sư cũng thuộc về phái Trúc Lâm. Không biết sư tịch ở đâu và vào lúc nào. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Mân, Trung Quốc. Sư thờ Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến và đắc pháp, kế vị pháp hội của Ngài. Trong khi làm chủ tùng lâm nhờ sư chỉnh đốn nghiêm túc nên tiếng tăm vang dậy. Hiệu: Tông Hiểu Thiền sư.


meanings:
(916-970) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người Trường Lạc, Phúc Châu (Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 6 tuổi xuất gia nơi Quốc sư Thần Yến ở Cổ Sơn, ngay dưới lời liền tỏ ngộ. Phong độ thanh thoát cao vút, Nam Đường Hậu Chủ khâm phục đức hạnh sư thỉnh về Kim Lăng (Nam Kinh) trụ trì 2 chùa Báo Ân và Tịnh Đức. Ban hiệu »Sùng Nhân Đại Sư«, còn có hiệu »Diệu Hạnh Thiền sư«.


meanings:
→ hưng dương thanh nhượng thiền sư 興陽清讓禪師


meanings:
(898-980) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người Giang Lăng, Hồ Bắc, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Ba Tiêu Huệ Thanh thuộc tông Quy Ngưỡng. Sư ở núi Hưng Dương tại Dĩnh Châu (nay là Kinh Sơn, tỉnh Hồ Bắc).


meanings:
→ bảo phúc thanh khoát thiền sư 保福清豁禪師; → bảo phúc thanh khoát thiền sư 保福清豁禪師


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Thuở bé sư thông minh, lễ Cổ Sơn Thần Yến Quốc sư, cạo tóc thụ giới cụ túc. Sư còn tham yết Như Am chủ ở núi Đại Chương. Sau đó sư tham vấn Thiền sư Thùy Long Đạo Phổ và đắc pháp. Sư ở viện Bảo Phúc, Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến). Lúc tuổi già sắp tịch, sư dặn đệ tử đừng xây tháp, rồi vào núi ngồi thị tịch.


meanings:
（梵 Bhavaviveka、Bhavya，藏 Legs-ldan-ḥbyed）六世紀南印度大乘佛教中觀學派之論師。又作清辯、明辯，或分別明；音譯婆毗薜迦。依《多羅那他佛教史》所載，師爲南方末利耶那國之王族（《辯正論》卷四則謂其爲摩伽陀國種姓大士）。後出家，精通三藏，嘗赴中印度，隨衆護（Saṃgharakṣita）學習大乘經典與龍樹之教說，尋還南方，主持五十余所伽藍，祖述龍樹教法，又造《中論》釋，破斥佛護（Buddhapālita）之說。另據《大唐西域記》卷十〈馱那羯磔迦國〉條下所述，師雅量弘遠，至德深邃。常著僧佉服，弘龍猛之學。時聞摩揭陀國護法宣揚法教，欲與之論議，然護法不好論諍，避而不見，師遂發願長生，待彌勒下生以决所疑。後蒙觀自在菩薩指示，往馱那羯磔迦國城南山岩執金剛神之所，入阿素洛宮而遂所願。<#>師之著作甚多，爲當時注解《中論》的八大家之一。主要著作有《中觀根本般若燈釋》（又名《般若燈論》）、《中觀心論》、《大乘掌珍論》等書。<#>◎附一︰呂澄《印度佛學源流略講》第五講第四節（摘錄）<#>清辯的學說比佛護廣闊，著作也多。他是與佛護同爲注解《中論》的八大家之一。他的《中論注》別名《般若燈論》，漢譯是波頗密多羅譯的，共十五卷。此外，他還有通論中觀的著作，名《中觀心論》（心，樞要之意），有頌有釋，釋文別名《思擇焰論》，計十一品，八千頌，藏譯三十卷（約合漢文十卷），這部書的提要即《掌珍論》，有漢譯。《般若燈論》與《中觀心論》這兩部書有個共同的特點，即方法論上與佛護相反，認爲不管是破是立，都應該自己立量，即用因明格式采取比量（類似三段論法格式）。另外，他對佛學內部大小乘以及佛學以外各派，凡與他的說法不同的，一律予以批判。這種批判態度與方法論特點，在《般若燈論》裏到處可見，在《中觀心論》裏更爲集中地分出各品加以發揮。他對瑜伽行派還特別寫了一大段附在〈觀涅槃品〉（《中論》最後一品）後面，針對三性說，專加批判。因爲三性說是瑜伽行派的中心思想，清辯就是從這一要害處開刀。可惜這一段，被波頗翻譯時删掉了。這可能是因爲波頗本人是瑜伽行派，感到自己的譯著中出現批評本宗的說法不大好，所以就删去了。那他根本不譯這書不行嗎？這又牽涉到波頗學問規模的問題，當時那爛陀寺的學風是要兼通性、相、密三方面，他于是譯出了《莊嚴經論》──相，《般若燈論》──性，《寶星陀羅尼》──密，表示他是精通這三方面的。波頗删去的這一段，藏譯中譯出來了。此外，清辯在《中觀心論》第五品〈入抉擇瑜伽行真實品〉（入抉擇即探討的意思），針對瑜伽行派的所謂真實做了專門的批判。這些批判包括了瑜伽行派各種重要說法，如三性、唯識等等。此品漢文亦未翻譯，但它的要點唐人已集入《掌珍論》中了（唐人還把這一品開闢出來名〈入真甘露品〉）。該品的全文，我們過去曾經譯出過，日人山口益也有一個譯本。<#>清辯的中觀學派與瑜伽行學派不同的主張，概括起來，集中在下列三個方面︰<#>(1)辨三性中依他起性與遍計圓成二性是一還是異？由佛家說來，一切法均可分成染淨二類，是二分法；依他起是介乎染淨之間的，染是從它與遍計執的關係言，淨是從它與圓成實的關係言，這樣，就産生了各種的議論。但清辯根本不相信三性說。但是瑜伽行派之說三性，有教理做根據（前有《般若經》類，後有《解深密經》），要反對三性說，對其教理的根據必須作出自己的解釋來才行。因此，他就提出了依他與遍計圓成的一異問題。<#>(2)爭論的進一步是三性說是按世俗諦還是按勝義諦而言的問題。如按世俗言，那是自由的，多一些名目也無所謂；如按勝義言（勝指正智，義是境界，正智的境界，就是究竟真理），三性究竟是有還是無？特別是其中的依他起性。<#>(3)最後，因同是從世俗諦或勝義諦出發，而所得的結果却不同，因此，就又發展到對二諦解釋方面的爭論。<#>清辯對上述三個問題的看法是︰依他起與遍計執是一體的東西，在遍計執性外，無所謂依他起，與圓成實不同，所以依他起性染。而瑜伽派則認爲遍計是染，依他起本身無所謂染與不染。其次，從有無看，清辯認爲以世俗諦可以說三性有，但在勝義諦則都無，這叫俗有真無。瑜伽派與此相反，認爲世俗諦爲無，勝義諦爲有，因爲勝義諦是聖智之所行，如果說聖智所行爲無，未免說不過去了。最後，講到勝義與世俗的定義時，清辯也有新的說法。在《中論》講到的真俗二諦，原是指說法（言教）的格式，如講緣起、蘊處界，就是世俗諦的說法，而菩提、涅槃，則爲勝義諦的說法。清辯對二諦的解釋，已超出言教的範圍，而是指境界說的了。一般說，世智（凡智）的境界屬世俗，般若智（聖智，亦即根本無分別智）的境界屬勝義。聖智有根本的也有後得的，而清辯認爲只有根本智才是勝義的，至于後得智是順乎聖智的，但不就等于聖智。<#>清辯之說，仍來源于後來瑜伽行派所表現于《辯中邊論》中的思想，不過他不完全同意《辯中邊論》的說法而已。瑜伽行派認爲此論是彌勒所作，清辯則有懷疑，因此，他的批判就歸結到要取得彌勒說真相到底如何。他去找過護法，護法沒有接見他，他就發願長生，要等待彌勒出世，面决兩家是非。這個傳說，出于《大唐西域記》，表明他表面上與瑜伽行對立，骨子裏還是與《辯中邊論》有關。因爲他的學說有這樣的性質，所以後世追隨者還說他與瑜伽行派有微妙的錯綜的關係。我國玄奘門下對于護法、清辯兩家同異上有各種解釋，可參看《成唯識論學記》中的記載，這也有助于瞭解清辯的面貌。護法在《廣百論釋》最後一品︰〈教誡弟子品〉，還是答覆了清辯在《般若燈論》中提出的問題的。<#>◎附二︰T. R. V. Murti著·郭忠生譯《中觀哲學》第三章（摘錄）<#>清辯約與佛護同時，不過年紀較輕。他批評佛護只是醉心于破斥，而沒有先行提出一‘反立場’。他似乎堅稱中觀派的思想可以先提出一與論敵相反的論點，譬如說在批判因中有果論（satkārya-vada）時，便必須提出與之相對的因果論，即因與果之間的差異必須予以肯定，雖然說清辯是一位中觀學者，但是他提到上述觀念之真義爲何，令人難解。或許他想要在有關經驗性實體這一問題上提出一個特殊的立場，或許是他想要厘清、證明兩個變項的經驗有效性。很遺憾的，現存梵文原本的他的著作之中，幷沒有足以幫助我們區別應成派與自續派之思想的作品。清辯創立了自立論證中觀派（Svatantra Mādhyamika），此派亦有相當的信衆，但是本派後來却與經量部（Sau-trāntika）與瑜伽行派（Yogācara）合流。月稱嚴厲的指責清辯雖是一位中觀學者，却提出獨立的論證，這與其所學不合，而又喜歡賣弄‘邏輯匠’（logician）的技巧。月稱甚至譏諷他連論敲本身的立論都講不清楚，更遑論破斥他人。另一有關清辯的資料說他似乎主張要證得涅槃幷不一定要體證‘空’，幷且承認聲聞與緣覺（Pratyeka-buddhas）均可證得究竟解脫。這個觀點與龍樹之‘一乘道’（ekā-yanavāda）大相徑庭，因爲龍樹認爲一切法門如欲證得究竟解脫即必須回歸于空。<#>清辯在他的《掌珍論》（Karatalaratna）一書之中，試圖以三段論法來建立中觀派的基本立場，他的看法是這樣的︰從究竟真理（tattvataḥ──真實）的立場看來，有爲法（sam%skr!ta）是空的、不實在的，因爲世間是因緣所生的（pratyayodbhavāt），就好像幻術（maya）所産生的事物一樣。而空間、涅槃等無漏法（asam%skr!ta）從究極真理看來是‘非存在’的，因爲它們是‘不生’的（anut-pādāh），如‘空華’（khapuṣpavat）。此一論證的主要目的在于說服小乘行者回向于‘空’義。清辯幷且疏解了對他的論證所可能發生的詰難。他說︰‘我幷不是否認經驗的有效性，只是反對把經驗世間看成終極實在（ulti-mate reality）。’所以此一論證幷不是以一般見聞知所得的證據來批駁的，因爲一般見聞知所得的經驗僅限于表像而已。他幷强調他的主張亦不違反經教與一般常識。或許有的人會詰問︰就空宗（Śūnyavādin）的思想而言，根本沒有可資否定的主體（subject），因爲空宗根本不接受有一可稱之爲‘個體’（entity）的事務。這種詰難是無意義的，因爲吾人在否定一件事物以前幷不一定先要接受它是真實的，只要在世俗上接受它是真實的即可。實在論者或許會反問︰會發生作用的（arthakri-yākāri）如感覺器官等即是真實的（不像石女之子一樣的不真實）。這種說法很明顯的是錯誤的，因爲縱使是幻化之事（apparitionalthing）亦可能會有作用。<#>另一個可能的責難是︰證明一切皆空的論證本身也是空的，因爲此一論證亦須面臨一切事務皆是因緣所生，彼此關涉的性質。此一責難不僅不會影響空宗的立場，甚至反過來會幫助吾人把握空之理念，與證怵之普遍適用性──即一切皆空。清辯更進一步的强調空不是要肯定一切事物之‘不存在’，而僅是在否定獨斷性的肯認，他幷且指出他與唯識思想的不同之處。如實以言之，他說空幷不是要否定、排除事物之存在，而只是告訴我們事物之本來面目是無自性的（niḥsvabhāva），此點正與龍樹之見契合無間。<#>那麽清辯以正面的肯定的論證來‘證明’空，他是否成功了呢？毫無疑問的，清辯是一位天資穎悟，博學宏洽的佛教學者，他也絕不可能較一般獨斷思想家爲差。然而緣起既是一切萬物的普遍因（universal factor，這是中名詞），而一切事物是空的（這是大名詞），緣起與空是否能幷存不背呢？既是一切事物都在此規律之內，則即不可能有例外（vipakṣa-dr!ṣṭanta），在此我們幷不是說︰不是不實在的即不是緣起所生的。此一論證是不確定的，因爲此處所用的僅是‘契合法’（Method of Agreement），而不是差異法或排中律（Me-thod of Difference or Exclusion）。我們說數論與勝論，甚至佛教實在論者使用相同的方法僅是意指他們的論證是不確定的。或者是說中觀派也同時是獨斷論者。中觀派特有的面貌即是對于各種立場、學說的批判、反省，而此一特色幷非從清辯而有。而要反省某一立論，吾人不可汲汲于提出自己的立場，而須深刻的把握到該理論的內在矛盾誤謬。中觀是一高層次的哲學，是哲學中的哲學。<#>清辯與佛護都曾爲《中觀論頌》寫注釋，從他們的注釋中可窺其思想發展的梗概，可惜其梵本均已散佚，僅見于西藏所傳。清辯真是一位博洽多識的學者，在其所著《思擇明論》（Tarkajvāla）一書中對數論、勝論與吠檀多的思想討論得很詳細，而且在討論時常引經據典，對各該學派的認識决非是泛泛的道聽塗說，而是出入其原典的扎實功夫。在其《中觀義集》（Madhyamakārtha Sangraha）一書中，清辯賦予小乘暨外道系統之‘絕對’爲具有‘異名真實’（Paryāya Parmārtḥa，可言詮勝義）之地位。所以清辯看起來是中觀學派中的‘自由派’，不像月稱之謹守自家宗風。除開上述著作及《中觀論頌》之注釋──《般若燈論》（Prajñapradīpa）外，清辯又寫了一本獨立的作品──《入中論燈論》（Madhya-makāvatāra Pradīpa!）及另一本專論（Pra-karaṇa）──《中觀緣起論》（Madhyamaka Pratītya Samutpāda）。<#>［參考資料］　《唯識學的發展與傳承》（《現代佛教學術叢刊》{24}）；江島惠教著·李世杰譯《中觀思想》；■山雄一著·吳汝鈞譯《中觀與空義》；《諦觀》雜志第二十四、第四十九期。<#>


meanings:
4674梵名 Bhāvaviveka，或 Bhavya。音譯婆毘吠伽、婆毘薛迦。又作清辯、明辯、分別明。為六世紀南印度大乘佛教中觀學派之論師。或以師為南方末利耶那國（梵 Malyara）之王族，或為摩伽陀國種姓大士。曾至中印度，師事僧護（梵 Saṃgharakṣita），勤習大乘經典與龍樹（梵 Nāgārjuna）之教說。後返南印度，宣揚空義，與磨羯陀國護法（梵 Dharmapāla）之瑜伽宗展開「空有之諍」。護法承繼無著、世親，說盡空之有；清辨祖述龍樹，主張盡有之空，彼此相破相成。或傳說師返南印度，主持五十餘所伽藍，宣說教法，造中論釋，破斥同為中觀學派的佛護（梵 Buddhapālita）之說，如師所著之般若燈論釋，即可見與佛護之意見相左。晚年隱於馱那羯磔迦國南方山中，口誦真言示寂。主要著作為大乘掌珍論二卷、般若燈論釋十五卷及傳入西藏之中觀心論頌等。〔辯正論卷四、華嚴五教章卷四、大唐西域記卷十馱那羯磔迦國、大慈恩寺三藏法師傳卷四、法華經玄贊要集卷五、印度哲學研究第五、Th. Stcherbatsky: The Conception of Buddhist Nirvāna〕


meanings:
(Bhavaviveka 約490-570)  Qingbian###古印度佛教學者。印度佛教中期大乘的主要代表人物之一，也是中觀派的實際創始人之一。又名婆毗呔伽。生平不譯。藏傳資料謂其出身于南印度摩盧那羅之最勝王族，並在該國出家，從僧護學習龍樹中觀學說，曾為南方五十伽藍之主。漢傳資料則謂其上承青目。他對佛教內部大小乘及佛教以外各派，凡是與他說法不同的，一律採取批判的態度。據傳他曾欲與護法辯論，護法避而不見。又傳說他晚年在馱那羯磷迦國南山念陀羅尼而逝。######清辨承認心外有境，認為外境由極微積集而成，反對瑜伽行派的唯識無境說。他主張俗有真空，認為瑜伽行派所執的三性，從世俗諦可許為有，但從勝義諦則應為空，並與瑜伽行派展開辯論。後世稱這一場辯論為“空有之爭”。在方法論上，清辨主張液化 是破是立，都應該自己立量，即用因明格式建立適當的比量以積極地表述空，反對中觀派另一學者佛護只破不立的歸謬論證法，故後世把清辨倡導的這一派稱作“自立量派”或“自續派”。清辨著作甚多。為當時注解《中論》的八大家之一。流傳下來的主要著作有《中觀根本般若燈釋》（又名《般若燈論》）、《中觀心論》、《大乘掌珍論》、《異部宗精釋》等。（方廣 ）######


meanings:
(?-686) Thiền tăng thời Bắc thuộc, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 4. Sư họ Đỗ quê ở Cổ Giao (Giao Chỉ) (nay là miền Bắc Việt Nam). Năm 12 tuổi sư theo ngài Pháp Đăng ở chùa Phổ Quang tu học. Khi ngài Pháp Đăng sắp thị tịch, sư hỏi: »Sau khi Hoà thượng đi, con nương tựa vào đâu? Pháp Đăng bảo: Con chỉ Sùng Nghiệp mà thôi«. Sư mờ mịt không hiểu. Pháp Đăng tịch rồi, sư chuyên trì kinh Kim Cang lấy đó làm sự nghiệp. Một hôm nhờ thiền khách chỉ điểm sư chợt hiểu được lời của ngài Pháp Đăng là khuyên sư tham học nơi Thiền sư Huệ Nghiêm ở chùa Sùng Nghiệp. Sư liền khăn gói đến đấy và trong cơ ngữ khai thị của Huệ Nghiêm, sư bỗng tỉnh ngộ. Sư ở lại đây một thời gian. Sau, sư đến trụ trì chùa Kiến Dương ở làng Hoa Lâm phủ Thiên Đức. Hoá duyên đã mãn, sư thị tịch vào năm Bính Tuất nhằm niên hiệu Thùy Cung thứ 2 đời Đường (686). Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


vietnamese:
thanh biện luận sư trụ a tố lạc cung đãi hiện từ thị bồ tát thành phật xứ <pttđ>


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư La Hán Đạo Nhàn. Sư ở viện Bảo Ứng tại Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam).


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển. Khi ra hoằng pháp, sư trụ viện Vạn An ở Tuyền Châu. Hiệu: Tư Hoá Thiền sư. Có vị tăng hỏi: »Thế nào là gia phong của Vạn An? Sư đáp: Việc cơm nước trong nhà. Lại hỏi: Thế nào là cảnh của Vạn An? Sư đáp: Cây tháp Tùng La ngóng biển xanh«.


meanings:
(1067-1120) Thiền tăng tông Lâm Tế sống vào cuối đời Bắc Tống, hiệu Phật nhãn, họ Lí, người xứ Lâm Cùng của Thục (nay là huyện Cùng Lai, tỉnh Tứ Xuyên), Trung Quốc. Trong lúc tham thiền ở chùa Hải Hội, sư xem Truyền Đăng Lục đến nhân duyên Phá Táo Đoạ, chợt đại ngộ. Sư trình sở ngộ với thiền sư Pháp Diễn và được ngài ấn chứng, nhận làm đệ tử nối pháp, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 11. Từ đó, sư ẩn cư trong am Đại Trung tại Tứ Diện rồi vâng lời thầy khai pháp, tiếp tục pháp hội của thiền sư Pháp Diễn ở Long Môn. Tác phẩm: Phật Nhãn Thanh Viễn Thiền sư ngữ lục, chỉ tâm yếu cho người tu thiền.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, người xứ Tuyền châu, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Ban đầu sư trụ viện Quảng Bình núi Long Tu rồi dời sang núi Vân Cư ở quận Nam Khang (nay là huyện Tinh Tử, tỉnh Giang Tây), sau đó sư trụ trì viện Tây Minh ở Tuyền Châu. Có vị tăng hỏi: Phật là gì? Sư đáp: Dung nhan rất kì diệu.


meanings:
(1790-1870) Thiền tăng đời Thanh, họ An, tự Siêu Nhiên, người xứ Đan Dương, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Trừng Lãng ở Thượng Hải, đời thứ 42 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Đảm Vân.


meanings:
Gác nằm dưới ngọn Ngưu Tâm, núi Nga Mi, tỉnh Tứ xuyên, cách chùa Báo Quốc chừng 15km. Đời Đường gọi là »Ngưu Tâm Tự«. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) đời Minh Thiền sư Quảng Tế sau khi tu sửa lại, đổi tên là »Thanh Âm Các«. Hai dòng Bạch Long Giang và Hắc Long Giang tập họp dưới Thanh Âm Các, chỗ hiệp lưu có một hòn đá hình dáng giống như trái tim bò, gọi là »Ngưu Tâm Thạch«. Cách Ngưu Tâm Thạch không xa có hai chiếc cầu đá có vòm tròn bắc qua hai dòng Hắc, Bạch gọi là »Song Phi Kiều«. Sau khi nước chảy qua cầu va vào Ngưu Tâm Thạch làm nước bắn tung tóe óng ánh như ngọc rất là đẹp mắt. »Song Kiều Thanh Âm« là một trong mười cảnh đẹp của núi Nga Mi.


meanings:
Còn gọi: Kiết Vân Thiền Tự Tháp. Tháp ở thị trấn Cổ Thanh Long, huyện Thanh Phố, thành phố Thượng Hải, Trung Quốc. Thời kì Đường Tống thị trấn này là bến cảng mua bán với bên ngoài, thương nhân tụ tập, có tên gọi »Tiểu Hàng Châu«. Niên hiệu Thiên Bảo thứ 2 (743) đời Đường xây dựng chùa Báo Đức. Niên hiệu Trường Khánh thứ 2 (822) đổi tên là »Long Phúc Tự«, và xây tháp tại trong chùa. Khoảng niên hiệu Khánh Lịch (1041-1048) đời Tống tháp hư huỷ được xây dựng lại. Tháp hình bát giác 7 tầng, thân gạch mái gỗ. Từ Nam Tống trở đi, sông Thanh Long dần dần bị lấp, thị trấn cũng suy vi, chỉ lưu lại đây một ngôi tháp điêu tàn. Khi vua Khang Hi đời Thanh đi Nam tuần, sắc phong chùa Long Phúc là »Kiết Vân Thiền Tự«, một lần nữa thắp lại hương khói.


meanings:
(908-987) Thiền tăng đời Tống, họ Thượng Quan, người xứ Miên Trúc (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Thuở bé vào viện Chân Tướng ở Thành Đô xuất gia, 16 tuổi thụ giới cụ túc. Sau đó, sư rời Thục vào Tần, du phương khắp nơi, rồi nương ngài Vân Môn Văn Yển, được hết sạch mọi điều nghi và nối pháp ngài, hầu hạ bên cạnh ngài đến 18 năm, là truyền nhân tông Vân Môn. Sư trở về Thành Đô, trụ viện Thiên Vương tại chùa Nghênh Tường, người thời ấy gọi là »Thuỷ Tinh Cung«. Niên hiệu Càn Đức thứ 2 (964) đời Tống, sư dời đến viện Hương Lâm, núi Thanh Thành, hoằng dương tông phong Vân Môn, thuyết pháp trên 20 năm.


meanings:
→ tường quang trừng tĩnh thiền sư 祥光澄靜禪師


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng. Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hoà thượng? Sư đáp: Đệ tử làm Bình chương sự vào cung điện đọ sức nặng bao nhiêu?


meanings:
① Bạc. ||② Tưới. Có nơi đọc là nghiêu.


meanings:
① Tưới, dội, đổ: 澆花 Tưới hoa; 澆園 Tưới vườn; 澆版 Bản đúc (làm bản in); ② (văn) Khe khắt, khắc bạc, ác nghiệt: 澆薄 Khe khắt.


meanings:
① Ngâm. ||② Một âm là lão. Sóng to. ||③ Lại một âm là lao. Sông Lao.


meanings:
① Sóng to, sóng cả; ② [Láo] Sông Lao (ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc).


meanings:
① Ngập, úng: 莊稼澇了 Mùa màng bị ngập; 防澆 Phòng úng; ② Úng thuỷ: 排澇 Tháo nước.


meanings:
① Nước lắng trong, trong suốt. ||② Ðỗng triệt 洞澈 suốt thấu, hiểu rành mạch không còn ngờ vực gì nữa.


meanings:
① (Nước) trong: 清澈 Trong vắt, trong suốt; ② Thấu suốt. Như 徹 [chè].


meanings:
① (văn) Gột rửa; ② 【澉浦】Cảm Phổ [Gănpư] Tên đất (thuộc tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc).


meanings:
① Hết. ||② Một âm là tê. Khan tiếng.


meanings:
① Hết, sạch: 澌滅 Diệt hết, diệt sạch; ② (văn) Tảng băng: 河水流澌，無船，不可濟 Nước sông có băng trôi, không có thuyền, không thể qua được (Hậu Hán thư); ③ (văn) 【澌澌】tư tư [sisi] (thanh) (Tiếng mưa, tuyết rơi) rì rào: 隔樹澌澌雨 Mưa rì rào bên kia hàng cây (Lí Thương Ẩn); ④ (văn) Khan tiếng.


meanings:
① Mưa phải thời. ||② Tưới mát, mưa thấm nhuần vật gọi là chú, vì thế nên có ân trạch đến người cũng gọi là chú.


meanings:
(văn) ① Mưa phải thời, mưa đúng lúc; ② (Mưa) tưới mát, thấm nhuần. (Ngb) Đem ân trạch đến cho người.


meanings:
Bắn tung tóe, toé ra, bắn: 澎了一身水 Nước bắn tung tóe vào người. Xem 澎 [péng].


meanings:
【澎湖】Bành Hồ [Pénghú] Quần đảo Bành Hồ (ở giữa tỉnh Phúc Kiến và đảo Đài Loan của Trung Quốc): 澎湖列島 Quần đảo Bành Hồ. Xem 澎 [peng].


meanings:
(văn) ① Nước chảy xoáy cuồn cuộn; ② Sóng lớn trong sông; ③ 【澐澐】vân vân [yúnyún] Chảy, chảy cuồn cuộn.


meanings:
① Nước chảy xiết, nước trên mái tranh rỏ xuống gọi là thiềm lựu 簷澑.||② Tục gọi cái gì trơn tuột là hoạt lưu 滑澑.||③ Ngựa sổng cương.||④ Tên gọi các món nấu nướng, như: thố lựu 醋澑 pha dấm, ngộn dấm.


meanings:
(văn) ① 【澒洞】hống động [hòngdòng] Mù mịt không bến bờ; ② Thuỷ ngân (như 汞, bộ 水).


meanings:
【澔汗】hạo hãn [hàohàn] (văn) Màu sắc chói lọi rực rỡ của ngọc. Cv. 澔旰.


meanings:
① Khe, suối, chỗ giữa hai miền núi gần nước cũng gọi là giản.


meanings:
Khe núi, khe, suối: 溪澗 Khe, suối; 澗水 Nước khe (chảy từ trong khe núi ra).


meanings:
① Sông Thằng. ||② Một âm là mẫn. Sông Mẫn.


meanings:
① Tên huyện: 澠池 Huyện Miễn Trì (ở tỉnh Hà Nam, Trung Quốc). Xem 澠 [shéng].


meanings:
Sông Thằng (ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).


meanings:
Tắm: 洗澡 Tắm rửa; 洗澡間 Nhà tắm, buồng tắm.


meanings:
Rang, sao, sấy, hơ lửa: 焙乾研成細末 Rang khô rồi tán thành bột.


meanings:
① Ðốt, như phần hương 焚香 đốt hương. ||② Một âm là phẫn. Cùng nghĩa với chữ phẫn 僨.


meanings:
Đốt, thắp, thiêu: 焚香 Đốt hương, thắp hương; 憂心如焚 Lòng lo như lửa đốt, như lửa đốt trong lòng; 焚林而田 Đốt rừng để làm ruộng (Hàn Phi tử: Nan nhất).


meanings:
① Hỗn diệu 焜耀 rực rỡ, chói lói. Cũng viết là hỗn diệu 焜燿. Có khi đọc là chữ côn.


meanings:
① Ðốt. ||② Cùng nghĩa với chữ thối 淬.


meanings:
(văn) ① Nhúng (kim loại nóng đỏ) và nước lạnh (để làm nguội và tăng thêm độ cứng), tôi lửa (như 淬, bộ 氵); ② Tiêm nhiễm, bị nhiễm; ③ Đốt cháy sém phần ngoài, thiêu sém.


meanings:
without, none, not; lacking; nonexistent


meanings:
5068梵語 a。意謂非存在。佛教認為所謂有或無之二邊（即「偏有」或「偏無」之一方）皆為謬誤；唯有超越有與無之相對性，始屬絕對之真如。於原始佛教經典中，如雜阿含經卷七、相應部經典二十四之五、大毘婆沙論卷七十六等，所顯現「無」之觀念，係相對於「有」之「無」，亦即為相對於「存在」之「非存在」。大乘佛教經論更進一步揭示其義，如中論卷一觀六種品謂，一切有與無，本即不存在：若見有、見無之相，即是淺智之見。同論卷四、大智度論卷六等，則藉超越相對性之有無，泯絕諸法之假實斷常等，而以「無」為「一切皆空」之同義語。蓋以諸法皆由因緣和合所生，故本性即是無（空無自性）；復以有空義之故，遂得成一切法。　大般若經卷四更藉「無」之徹底否定，而對五蘊、六界、十二處，乃至四果、獨覺、菩薩、佛等佛道修行各階段之人格發展予以「一無所執」之精闢闡論（大五‧二二中）：「色不異空，空不異色；色即是空，空即是色。受、想、行、識不異空，空不異受、想、行、識；受、想、行、識即是空，空即是受、想、行、識。（中略）如是空中無色，無受、想、行、識；無地界，無水、火、風、空、識界；無眼處，無耳、鼻、舌、身、意處；無色處，無聲、香、味、觸、法處。（中略）無預流，無預流果；無一來，無一來果；無不還，無不還果；無阿羅漢，無阿羅漢果；無獨覺，無獨覺菩提；無菩薩，無菩薩行；無佛，無佛菩提。舍利子！修行般若波羅蜜多菩薩摩訶薩，與如是等法相應故，當言與般若波羅蜜多相應。」　同經卷三十八亦謂，「無性」乃是般若波羅蜜多之自性；而所謂般若波羅蜜多，即是捨離般若波羅蜜多之自性。此說與上述引文均可視為般若經系統對「無」之核心思想，乃從透徹之否定來開展大乘佛教無所滯礙執著之般若大慧。　見於維摩經卷中之「入不二法門」亦為詮釋「無」之著名典故。據該經記載，一日，文殊師利等三十二菩薩與維摩詰居士談論有關何等為不二法門之究極答案，諸菩薩均先後提出各種超越生滅、善惡等相對原理之看法，而以之為不二法門；文殊則謂無言、無說、無示、無識為不二法門；對此，維摩詰唯以沈默不語顯示之。由是，文殊遂歎之為「是真入不二法門」。要之，維摩詰之「默不二」即是表現一種透骨透髓、積極活潑的「無」之精神。　於我國，如慧遠、僧肇、吉藏、慧思、智顗等諸師對「無」之概念，皆大抵繼承般若系統之思想。如慧思於所著諸法無諍三昧法門卷上謂（大四六‧六二八上）：「身本者，如來藏也，亦名自性清淨心，是名真實心；不在內，不在外，不在中間，不斷不常，亦非中道；無名、無字、無相貌，無自、無他，無生、無滅，無來、無去、無住處，無愚、無智，無縛、無解。」此一論點，與上記般若經中之奧義，旨趣全無二致。　「無」之思想，於我國禪宗更有淋漓盡致之發展，最足代表者為趙州從諗禪師之「趙州狗子」公案。無門關第一則（大四八‧二九二下）：「趙州和尚因僧問：『狗子還有佛性也無?』州云：『無！』無門曰：『參禪須透祖師關，妙路要窮心路絕。祖關不透，心路不絕，盡是依草附木精靈，且道，如何是祖師關?只者一箇無字，乃宗門一關也。（中略）將三百六十骨節、八萬四千毫竅，通身起箇疑團，參箇無字，晝夜提撕，莫作虛無會，莫作有無會。』」其後之禪林師家，多藉此則公案之拈提，強調徹底破除執著，泯絕念慮分別的「無」之精神。　另於淨土教方面，如唐代道綽有「法身無相，法身無知」之說，謂如來之真法身乃無色、無形、無言說、無住處、無生、無滅者。另如飛錫和尚於念佛三昧寶王論卷下亦提出「無心念佛」之說，迥異於一般「念佛有念」之思想，而為淨土門中唱道「真無念」之重鎮（大四七‧一四一下）：「言理門者，真無念也。釋曰：有之與無，即此念而本無矣！何者?佛從念生，心即是佛，如刀不自割，指不自觸，佛不自佛，心不自心，安得佛外立心，心外立佛?佛既不有，心豈有哉?無心念佛，其義明矣！故世人謂念佛有念也，吾則謂念佛無念也。」　此外，如真言密宗以???（ a，阿）字揭示「諸法本不生」之理。據大日經疏卷七下載，一切諸法皆由眾緣而生，從緣而生者皆有始有本，然若觀此能生之緣亦復從眾因緣生，如是輾轉從緣，則莫可窮究其根本源頭；如此而觀，即知「本不生際」乃萬法之根本，若徹見「本不生際」者，即是如實了知自心。此乃密教從「諸法本無」、「諸法本不生」之教義來具顯「無」之奧旨。〔雜阿含經卷十二、大乘入諸佛境界智光明莊嚴經卷三、顯揚聖教論卷十六、成實論卷二、卷十一、中論卷三觀有無品、注維摩詰經卷四、攝大乘論釋卷五、二諦義卷上、大乘大義章卷上、大乘玄論卷二、摩訶止觀卷二上、釋禪波羅蜜次第法門卷三下〕


meanings:
① Không. ||② Vô minh 無明 chữ nhà Phật, nghĩa là ngu si không có trí tuệ. ||③ Vô lậu 無漏 chữ nhà Phật, phép tu dùng trí tuệ chân thật trừ sạch cỗi rễ phiền não là phép vô lậu. ||④ Vô sinh 無生 chữ nhà Phật, nghĩa là tu chứng tới bậc nhẫn được không có pháp nào sinh ra nữa. ||⑤ Một âm là mô. Nam mô 南無, nguyên tiếng Phạm là Namanab, nghĩa là quy y là cung kính đỉnh lễ.


meanings:
① Không , không có, cái không, hư vô: 從無到有 Từ không đến có; 文非山水無奇氣 Trong văn chương mà không có cảnh núi sông thì không có khí kì lạ (Trần Bích San: Quá Vân Sơn); 吾請無攻宋矣 Ta đã đồng ý không đánh nước Tống rồi! (Mặc tử). 【無比】vô tỉ [wúbê] Vô cùng, hết sức: 英勇無比 Hết sức anh dũng; 【無從】vô tòng [wúcóng] Hết cách, không có cách nào, không dựa vào đâu, không thể nào: 沒有工人的勞動，資本家就無從取得利潤 Không có sự lao động của công nhân, thì nhà tư bản không thể nào kiếm được lợi nhuận; 【無妨】vô phương [wúfang] Không sao cả, không việc gì, chẳng ngại gì; 【無非】vô phi [wúfei] Chẳng qua là..., chỉ: 他來看我，無非是想借一本書 Anh ấy đến thăm tôi, chẳng qua là muốn mượn một cuốn sách; 【無怪】vô quái [wúguài] Chẳng lạ gì, không lấy làm lạ, thảo nào, chẳng trách gì, hèn gì, hèn chi: 冬天來了，無怪天氣這麼冷 Mùa đông đã tới, thảo nào trời lạnh thế này. Cg. 無怪乎 [wúguàihu];【無可奈何】 vô khả nại hà [wúkâ nàihé] Không còn cách nào hơn, không làm sao được, đành chịu vậy; 【無慮】vô lự [wúlđç] (văn) Khoảng, độ chừng, có lẽ: 日用絹無慮五千匹 Mỗi ngày dùng lụa mộc khoảng năm ngàn tấm (Tư trị thông giám);【無論】vô luận [wúlùn] Vô luận, bất cứ, bất kì, bất kể: 無論如何 Bất kể như thế nào, dù thế nào; 【無奈】vô nại [wúnài] a. Xem 無可奈何; b. Đáng tiếc; 【無寧】vô ninh [wúnìng] Xem 毌寧 [wúnìng]; 【無如】vô như [wúrú] Ngờ đâu, đáng tiếc là: 圖書館最近添了新書，剛才去借，無如都給借走了 Thư viện gần đây có thêm nhiều sách mới, vừa đi mượn, nào ngờ đã cho mượn đi hết rồi. Như 無奈 nghĩa b; 【無時】 vô thời [wúshí] Không lúc nào, luôn (dùng với 不, biểu thị ý khẳng định): 世界上的萬事萬物，無時不處于連動之中 Mọi sự vật trên thế giới không lúc nào không ở trong trạng thái vận động; 【無須】vô tu [wúxu] Không cần, không cần thiết; 【無須乎】 Như 無須; ② (văn) Đừng, chớ, không nên (dùng như 毌, bộ 毌): 苟富貴，無相忘 Nếu có giàu sang thì đừng quên nhau (Sử kí); ③ (văn) Không người nào, không ai, không gì: 盡十二月，郡中毌聲，無敢夜行 Suốt tháng mười hai, trong quận không còn một tiếng động, không ai dám đi đêm (Sử kí); ④ (văn) Chưa (dùng như 未, bộ 木): 無之有也 Chưa từng có việc đó vậy (Tuân tử: Chính danh); ⑤ Không phải, chẳng phải (dùng như 非, bộ 非): 國非其國，而民無其民 Nước chẳng phải nước đó, mà dân chẳng phải dân đó (Quản tử: Hình thế); ⑥ (văn) Không?, chăng? (trợ từ cuối câu dùng để hỏi, như 否, bộ 口): 晚來天慾雪，能飲一杯無？ Chiều đến tuyết sắp rơi, có uống được một chén rượu chăng? (Bạch Cư Dị: Vấn Lưu Thập Cửu); ⑦ Bất cứ, bất kể, vô luận: 事無大小均由經理決定 Bất cứ việc to hay nhỏ, đều do giám đốc quyết định; 無少長皆斬之 Bất kể lớn nhỏ đều chém cả (Hán thư); ⑧ (văn) Dù, cho dù: 國無小，不可易也 Nước dù nhỏ, nhưng không thể xem thường (Tả truyện: Hi công nhị thập nhị niên); ⑨ (văn) Trợ từ đầu câu (không dịch): 無念爾祖，事修厥德 Hãy nghĩ đến tổ tiên ngươi và lo việc sửa đức (Thi Kinh: Đại nhã, Văn vương).


vietnamese:
vô thượng trượng phu điều ngự sĩ giả <pttđ>


meanings:
Tính giác sẵn có nơi mỗi người, xưa nay là Phật. Uyển Lăng lục ghi: »爾 今 聞 發 菩 提 心、將 謂 一 箇 心 學 取 佛 去、唯 擬 作 佛。 任 爾 三 秖 劫 修、亦 秖 得 箇 報 化 佛、與 爾 本 源 眞 性、佛 有 何 交 涉。– Nay ngươi nghe nói phát tâm Bồ-đề liền tưởng rằng đem tâm để học Phật, chỉ mong làm Phật. Mặc cho ngươi tu ba kì kiếp, cũng chỉ được Phật báo hoá, cùng với Bản nguyên chân tính, Phật có gì dính dáng«.


meanings:
(1606-1665) Còn gọi: Hành Mật. Thiền tăng đời Thanh, họ Kim, hiệu Nhị Ẩn, người xứ Cổ Du Xương Châu, Trung Quốc, nối pháp Mật Vân Viên Ngộ, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Nhị Ẩn Mật Thiền sư ngữ lục, 10 quyển.


meanings:
(1433-1513) Thiền tăng đời Minh, họ Giang, tự Thiên Kì, người xứ Chung Lăng (nay là Nam Xương, Giang Tây) Trung Quốc. Người đời gọi sư là »Quỳnh Tuyệt Lão Nhân«, nối pháp Thiền sư Bảo Phong Minh Tuyên, tông Lâm Tế đời thứ 29. Tác phẩm: Tuyết Đậu Tụng Cổ Trực Chú, Thiên Đồng Tụng Cổ Trực Chú.


meanings:
（巴 Jātaka）音譯爲闍多伽、闍陀，意譯爲生、本起、本生，或《本生經》、《本生譚》。指佛陀前生的菩薩行事，或指此等故事的故事集。爲九部經之一，或十二部經之一。<#>(一)指佛陀前生的菩薩行事︰可分爲經師與律師所傳。經師所傳，以佛往昔生中的德行爲主，但直說過去事（實爲‘本事’），僅結說‘即是我也’，未具備‘本生’的文學形式。律師所傳，體裁爲‘本生’。由三部分構成︰(1)當時的因緣；(2)佛說過去早已如此，廣說過去；(3)結合當前的人事。其對象通于佛及弟子，不限于世尊。晚期共傳的菩薩大行之‘本生’，即綜合經、律所傳而成的。<#>(二)指本生故事的故事集︰南傳巴利經藏之《小部》中，第十即爲各種本生故事之彙集。全部共五四七種本生故事（其中以動物爲故事主角的有一百五十多種）。多以散文、韵文寫成。且以篇幅長短或偈頌數之多寡，分爲二十二集。長篇之偈，其性質爲首尾一貫獨立的本生故事。短偈則爲强調故事主旨的警世金言或類似歌謠者。欲理解這些短偈的意義，須仰賴《本生注》（Ja^takat!t!hakatha^）。<#>巴利文《本生經》約成書于西元前三世紀，作者不詳。或系時人以當時流傳之故事爲底本，再融入佛教色彩而成。其現行本乃丹麥學者華斯勃爾（Fausbo|ll,Micheal Viggo）耗二十年（1877～1897）之力，詳校取自緬甸、錫蘭之原本而出版的《本生談及其注釋》（The Ja^taka Together With Its Commentary）。共爲七卷。第一卷至第六卷包含因緣談、本生故事五四七篇及注釋。第七卷有編者的序說及索引。本書之全譯本爲德譯本及日譯本。日譯本收在《南傳大藏經》中。緬甸、泰國、錫蘭等南傳佛教國家所傳，僅爲巴利原文本，未加注釋。<#>此外，漢譯的本生經典籍，現存的有︰《六度集經》（八卷，吳·康僧會譯，爲現存漢譯中最古而最重要者）、《菩薩本緣經》（三卷，吳·支謙譯）、《生經》（五卷，西晋·竺法護譯）、《菩薩本行經》（三卷，失譯）、《大方便佛報恩經》（七卷，失譯）、《菩薩本生鬘論》（十六卷，宋·紹德、慧詢等譯），此上均屬綜述多種本生，且以本生故事爲主要內容的經典。另有以一部經專說一個本生故事的，如《長壽王經》、《金色王經》、《月光菩薩經》等。也有在經中兼述本生故事的，如《賢愚經》中有修樓婆王本生、尸毗王本生等三十三個本生故事。《雜寶藏經》中也有王子本生、睒仙人本生等三十三個本生故事。其他各大小乘經中，散說一種乃至數種本生故事的也不在少數。<#>本生故事也散見于梵語文學故事集中，如《五卷書》（Pan~catantra）、《故事總匯》（Kathasa^ritsa^gara）及《本生鬘》（Ja^taka-ma^la^）等。<#>◎附一︰金克木《梵語文學史》第二篇（摘錄）<#>在巴利語文獻中，經裏的《小部》所包括的一部叫做《本生經》（唐朝義淨譯作社得迦）的寓言故事集就是這一類的作品。巴利語的《本生經》是編在一起成爲一部的，共有五四七個故事（內有重複）。漢譯的佛經中有十幾部這類著作，每部包括的故事數目從幾個、幾十個直到一二一個；此外還有一些是單獨譯出的以及在經律中夾雜的。巴利語的經注裏面也還有很多故事。這一些寓言故事，無論是不是采取《本生經》的格式，都明顯帶有民間文學的印記，而且有的已是經過加工到了小說的程度。它們反映了佛教徒當時所聯繫的社會階層的生活和思想，揭露這些階層的苦難和鬥爭，而加上佛教教義爲指引。這一類故事和另外一種完全是誇張想像以至堆砌詞藻的經和故事顯然是兩種風格，有兩種來源，起兩種作用。這些文獻是經過長期發展而積累的。現在舉例說明一下和史詩反映類似的社會矛盾幷大體屬于同一時代的故事。<#>所謂《本生經》是把寓言或故事加上頭尾，指出其中的善人就是佛陀的前身，是個菩薩，而惡人就是佛的敵人，其他重要人物就是佛的弟子、信徒、妻子、兒子等等。這些故事是經過加工的，不僅思想上按照佛教要求改造過，而且藝術上也往往顯出加工的痕迹，有的在當時水平說來可以算是很精緻的藝術品。文體主要是散文，裏面夾雜一些詩句。從漢譯的同類書的紛繁可以推測當時有很多種集子流傳。唐朝（七世紀）的和尚義淨記述他在印度和南海見聞時，在《南海寄歸內法傳》卷四裏說，當時印度的戒日王要求臣下獻出文學作品，一次得到五百册之多，幾乎都是‘社得迦’，就是用佛本生故事做題材的作品。在印度的佛教壁畫和雕刻中也有很多以本生故事爲內容。晋朝法顯和唐朝玄奘的記載印度情况的書中都對各地有關佛的本生故事的傳說津津樂道。法顯還說在師子國斯里蘭卡奉佛在城中巡行時有著名本生故事的表演。我國佛教壁畫中也有這類故事。可見佛教徒編訂的這類作品流傳的長久和廣遠。<#>《本生經》裏的主要人物，除四分之一以上的故事中以動物形象出現以外，多數是些貴族，還有修道人、商人、手工業者、婦女。以貴族爲主角的一些長篇故事更顯露出時代的特點。下麵舉幾篇爲例。<#>巴利語《本生經》的第五三一篇是一個傳奇式的作品。這相當于三國時譯出的《六度集經》卷八的《遮羅國王經》（全書的第八十四個故事）。宋朝譯出的另一部本生故事書《菩薩本生鬘論》卷二裏也有這個故事的輪廓，但是文學性、人民性和鬥爭性都失去了，還加上了很多佛教的教理。這個故事說一個王子生得很醜，可是有極高智慧，擅長各種技藝。他按照自己塑造的理想形象娶了一個極美麗的貴族公主。他因爲自己醜，白天不敢相見。最後公主仍然發現了他的醜陋，回了本國。這王子又趕去用種種方法表現自己的手藝，要實現他自己所說的，‘讓她回去好了，我要用自己的能力使她回來。’他彈琴奏樂，當各行學徒，做精緻的陶器，畫扇子，編花環，最後當了國王的厨子（奴隸），才見到公主，但仍受了她的駡。後來公主的女奴幫助他，也和公主起了衝突。最後七王來爭公主，圍了城；公主的父親要把她砍成七塊分給七王；她才折了驕氣，去求王子打敗敵人。在《本生經》裏，這個故事有詩，有文，有曲折細緻的描寫，比漢譯的傳本加工更多些。這故事表現了有智慧有技藝的奴隸如何勝過貴族，平民的智慧和勇敢如何勝過貴族的姿容和驕傲。這是民間文學中常見的主題。它歌頌的不是貴族，而是奴隸，不是身份，而是技藝。<#>《本生經》第五四七篇也是一個王子的故事。這故事在漢譯佛經中出現了不下七次之多。法顯說錫蘭的迎神賽會表演時提到它，義淨也說它被寫成詩歌傳遍印度。漢譯除《六度集經》卷二的一篇以外，獨立的經就有兩部。在義淨譯的律中也有這個故事。漢譯稱這個故事的主角爲須大拿太子（巴利語本的名字不同，義淨曾說明二名實指一人）。他完全被寫成一個佛教的理想人物，布施一切，連自己的兒子也送給人去當奴隸。這個故事還有著使我們聯想到《羅摩衍那》的情節。這位王子把保衛國家的大象送給了敵人。他父親把他放逐到森林去。他的妻子願跟他去受苦。關于他的放逐的描寫以及他和妻子的對話正是《羅摩衍那》式的文章。從漢譯也可以看得出原來的創作者所著重描寫的是社會情况和勞累受苦的人（例如他的妻子）的感情。儘管它經過了佛教徒的全面加工，現在我們還可以看出它所孕藏的民間傳說的面貌。它所描寫的當時社會的苦難（例如兩個孩子被强迫帶去做奴隸時的情景），以及所表現的作者的同情，是我們可以贊許的。就這一點可以說它是暴露奴隸社會的慘酷現實的，血迹斑斑的畫面。<#>《本生經》也有明顯地譴責貴族幷且直接寫到階級鬥爭的故事。例如第七十三篇就是說一個忘恩負義的國王還不如蛇、鼠和鸚鵡。他的奴隸把他扔在河裏要淹死他。他和那三個動物都被一個修道人救了。後來他要鞭死恩人的時候，人民知道了，大家合起來把這個暴君打死了。又如第五三七篇是佛經中常提到的一個殺人者的故事，其中說到一個國王吃人肉，派人暗地殺人，後來被發現了，臣民群力把他趕跑了。這個故事相當于漢譯《六度集經》卷四〈普明王經〉和《賢愚經》卷十一〈無惱指鬘品〉；前者加了一些大臣勸諫國王不應殘暴的話，後者比較詳細地寫了群衆包圍國王要殺他的情景。<#>從這些本生故事裏我們可以看出當時佛教徒和社會上的一般人民是有聯繫的，因而沒有脫離文藝的源泉，能够吸收民間文學。巴利語文獻的《小部》中有些佛教徒作的詩也略微反映出佛教的社會背景。這是巴利語文獻所獨有的，長老、長老尼的詩集。一部名爲《上座僧伽他》，一部名爲《上座尼伽他》。‘伽他’就是佛教徒的這種詩體的名字。<#>◎附二︰印順《原始佛教聖典之集成》第四章（摘錄）<#>‘本生’可分爲二︰經師所傳的‘本生’，在傳述先賢的盛德時，以‘即是我也’作結；這就成爲釋尊的‘本生’，也就是菩薩的大行。律師所傳的‘本生’，是在說某人某事時，進一步說︰不但現在這樣，過去已就是這樣了。叙述了過去生中的故事，末了說︰當時的某某，就是現在的某某。這一類型的‘本生’，《僧祇律》最多，共存五十三則。《十誦律》與《根有律》，也有這一類型的‘本生’。然《僧祇律》的‘本生’，都在二部‘波羅提木叉分別’中，而《根有律》特重于‘破僧事’。傳說佛爲了提婆達多（Devadatta）破僧，‘廣說五百本生’，這是說一切有部‘Sarva^sti-va^da^h!）律的特色。<#>這一類型的‘本生’，分別說部（Vibha^-jya-va^dina^h!）系也是有的。與偷羅難陀（Sthūlananda^）比丘尼有關的，《銅鍱律》有‘黃金鳥’，顯然爲‘本生’的體裁。《四分律》也有‘黃金鳥’本生；《根有律》說有︰‘寶珠鵝’（黃金鳥的傳說不同）、‘貪賊’、‘醜婆羅門’、‘不貞妻’──四‘本生’。但是，《僧祇律》、《五分律》、《十誦律》，却都是沒有的。與提婆達多有關的，《銅鍱律》有‘小象學大象’事。雖沒有具備‘本生’的文學形式，而確是釋尊與提婆達多的前生。‘小象學大象’事，《四分律》與《五分律》，都明確的是‘本生’體裁。《僧只律》的‘本生’很多，但有關提婆達多的，僅有一則──‘野幹主’。關于提婆達多的，《銅鍱律》一則，《四分律》三則，《五分律》四則，《十誦律》一則，而《根有律》多達三十六則。在這一比較下，明確的可以看出︰上座部（Sthariva^h!）系統律部的‘本生’，有集中的傾向。重視佛教的問題人物，以提婆達多、偷羅難陀比丘尼的惡行爲主，而廣泛的傳說，集錄出來。這與《僧祇律》的本生，對一般的比丘、比丘尼而說，沒有集中在少數人身上，是非常不同的。這到底誰古誰今呢！<#>依律部所傳的‘本生’，而論究成立的先後，是不能以有無、多少爲准量的。<#>(1)先應確認‘本生’所表達的意義，這是關聯于前生後世，善惡因果的具體化。善惡因果，是佛法的重要論題。然在佛法的開展中，一般的要求，不是抽象的原理、法則，而要有具體的因果事實，可以指證。于是，傳述的古人善行，指證爲‘即是我也’。對現在的釋尊說，這是前生的善行、高德，而形成前後的因果事實；這是經師所傳的‘本生’。律部中，舉爲例證的世間事──過去的人（畜生及非人）物，對現在的佛弟子，在傳說中也成爲前生後世的因果系；這是律師所傳的‘本生’。<#>(2)經師與律師所傳的‘本生’，是同類的善惡因果；這是佛法中，善惡因果具體化的早期形態。我們知道，渾括而簡要的佛法根本思想，是但說善惡因果，沒有作進一步的分類。但立善惡二性的大衆部（Maha^sa^m%ghika^h!），就是這一思想的繼承者。上座部的特色，是三性論，于善、惡外，別立無記性。分別說部，及從先上座部分出的，說一切有部中的‘持經者’，都立三性說。說一切有部論師，及犢子部（Va^tsi^putri^ya^h!），成立四性說︰善性、不善性、有覆無記性、無覆無記性。‘因通善惡，果唯無記’；‘異類而熟’的異熟因果，在上座部系，尤其是說一切有部論師中，發揚廣大起來。如認清佛法思想的開展歷程，那末律部本生所表現的，具體的因果事實，正是初期的善因善果，不善因不善果的說明；與大衆部的思想，最爲契合。同類的善惡因果說，在上座部中，漸爲異熟因果所取而代之（‘譬喻’），但仍或多或少的，留存于上座系統的律部。<#>(3)在部派中，學風是不盡相同的。從上座部而流出的阿毗達磨（Abhidharma）論師，是究理派。對于‘本生’、‘譬喻’等，取審慎的抉擇態度。如《阿毗達磨大毗婆沙論》說︰‘諸傳所說，或然不然’。屬于《十誦律》系統的《薩婆多毗尼毗婆沙》卷一說（大正23·509b）︰‘凡是本生、因緣，不可依也。此中說者，非是修多羅，非是毗尼，不可以定義。’<#>‘本生’、‘因緣’、‘譬喻’等，與經律相結合，而不是經律的實體；這是不可以作爲定量的。所以重阿毗達磨的學派，對于本生、譬喻，不予重視。爲罽賓（Kaspi^ra）論師所重的，‘除却本生、阿波陀那，但取要用作十部’的《十誦律》，真正的意義在此。銅鍱部（Ta^mra-s/a^ti^ya^h!）重律，也有發達的阿毗達磨論。《銅鍱律》僅有‘黃金鳥’本生，及‘小象學大象’，可與《十誦律》作同樣的理解。反之，大衆部是重于修證，重于通俗，重經法而沒有阿毗達磨論的（晚期也有）。《僧只律》保持了簡略的，雜亂的古形（律藏的全部組織，《僧祇律》是古形的，下文當加以證實），却富有同類因果的‘本生’。在說一切有部中，本爲持經者（上座部本重經）所用的《根有律》，有非常豐富的‘本生’與‘譬喻’。所以論究律中的‘本生’，有無與多少不一，有關學風的不同，是不能忽視的一環。<#>《銅鍱律》僅‘黃金鳥’爲‘本生’，還有近于‘本生’的‘小象學大象’。《銅鍱律》編集完成時，當時的佛教界，就只有這二種‘本生’嗎？還是學風不同，簡略而不多采錄呢？僅有二項，而與上座部的其他律部，特重提婆達多與偷羅難陀，恰好相合，這是不能不引爲稀奇的！上座律與大衆律，對于風行古代的‘本生’，態度是顯然不同的。同類因果的‘本生’傳說，是古老的，與大衆部的思想及學風相合。所以在《僧祇律》的編集中，保存的最多。銅鍱部是重論的，與某人某事相結合的‘本生’傳說，在《銅鍱律》的編集中，僅保留了上座部系所特重的，有關提婆達多與偷羅難陀的‘本生’。律部的集成，與部派成立的時期，相去不能太遠（集成定本，以後只能有多少修正與補充，不能有太大的變動）。說一切有部──經師與論師分化時期，比化地部（Mahi^s/a^saka^h!）、法藏部（Dharmagupta-ka^h!）、銅鍱部要遲一些。那時的說一切有部律，提婆達多的‘本生’，已經不少。論師系加以删略，重爲編定，成爲《十誦律》。持經的譬喻者，繼承舊有的學風，擴充（‘譬喻’部分更多）改編，成爲《根有律》。<#>［參考資料］　前田惠學《原始佛教聖典の成立史研究》；宮本正尊編《大乘佛教の成立史的研究》；幹潟龍祥《本生經類の思想史的研究》；M. Winternitz著·中野義照譯《印度文獻史》；Rhys Davids《Bud-dhist Birth-Stories》；E. Senart《Essai sur lale/gendedu Buddha》。<#>


meanings:
1952請參閱 本生注 依本生經之內容，表現於繪畫或浮雕者。本生圖之創作，始於印度，北傳經中亞、西域到中國、日本，南傳則流行於東南亞諸國。現存之遺品頗多，如印度之巴赫特塔（Bharhut）之欄楯中有九色鹿、六牙白象、墓魄太子、睒仙人、大天王、商主、獼猴王、野雞王等二十餘種雕像。山琦（Sanchi）塔門有睒仙人、須大拏太子等。亞瑪拉哇底塔（Amarāvatī）之欄楯有尸毘王、須大拏等像。阿旃多（梵 Ajantā）第十七窟有六牙白象、熊、鹿、普明王、尸毘王、須提羅王及雁等；其他諸窟中，有月光王等浮雕或普施道士等之壁畫。又北部犍馱羅之迦瑪爾迦爾錫地方（Jamālgaṛhi）出土遺品中，有睒仙人、須大拏太子像。此外，中亞之密蘭（Miran）出出土有須大拏太子圖，龜玆（Kizil）有尸毘王、月光王、薩埵王子、忍辱仙、獼猴王圖，又休丘克（Chorchuk）有薩埵王子圖等遺品出土。　本生圖於我國北魏時代即為常見之佛教藝術題材，如敦煌莫高窟中多窟均有尸毘王、薩埵那、鹿王、須大拏等壁畫；雲岡第十洞有儒童本生浮雕；龍門賓陽洞有薩埵王子本生浮雕。入唐以後，本生題材一度沈寂。五代吳越王錢弘俶塔中有薩埵那、月光王、慈力王本生浮雕。宋代大足寶頂山大佛灣十七摩崖則刻有須闍提、轉輪王、忍辱太子、睒子、薩埵那等本生圖。　日本法隆寺「玉蟲廚子」之臺座亦有雪山童子、薩埵王子圖等留存下來。據法顯傳師子國無畏山寺條載，錫蘭夙行五百本生之雕造，或作須大拏、睒變、象王、鹿馬，凡此形像，均彩畫莊嚴，狀如生人。又爪哇婆羅浮屠（Borobudur）之迴廊壁面，現有尸毘王、普明王、須大拏太子等諸多本生故事之雕像。


meanings:
（巴 Jātakaṭṭhakathā）又稱爲Ja^takat!t!ha-vaṇṇana^（本生義釋）或Ja^taka-vaṇṇana^（本生釋）。作者不詳。本書以巴利語寫成，系巴利經藏中《小部》之〈本生經〉（Ja^taka）之注釋。<#>全書大致分爲因緣故事（ida^na-katha^）與注釋本文。因緣故事通稱爲本生經佛傳，乃述說釋尊的因行及前半生事迹，分成遠因緣（Dūre-nida^na）、不遠因緣（Avidūre-nida^na）及近因緣（Santike-nida^na）三章。<#>第一遠因緣章。叙述四阿僧祇十萬劫前，釋尊的前身善慧（Sumedha）婆羅門，從燃燈佛受當來成佛之記■，發十波羅蜜行願。其次于憍陳如（Koṇḍan~n~a）佛乃至迦葉（Kassa-pa）佛等二十三佛之下，受成佛的記■，成滿八種菩提、資糧及十波羅蜜行，受生兜率天。<#>第二不遠因緣章。叙述世間莊嚴（Loka-byūha^）天預告佛陀將出現，諸天懇請成佛。釋尊托胎、降生、出家乃至菩提樹下成道等事迹。<#>第三近因緣章。記佛陀成道後七七日的自受法樂。梵天勸請，初轉法輪，諸大弟子等歸佛。歸省迦毗羅城，祇園精舍的成立等事迹。<#>此因緣故事在巴利文獻中，爲最系統化的佛傳，與梵文及漢譯諸佛傳相較，此較缺乏修飾，可謂最朴拙的古傳。全篇以長行爲主，其間安插二九八頌之偈。<#>其次，注釋本文系就五四七種本生，一一開爲現在故事（paccuppanna-vatthu）、過去故事（ati^ta-vatthu）、本偈、偈釋（veyya^-karaṇa）、連絡（samodha^na）等五分，幷加以解說。‘現在故事’，叙述釋尊說其本生的由來，屬于序分。‘過去故事’，述說釋尊過去世爲菩薩的因行，即其本生故事。本生經之偈（‘本偈’）即附入于此部份，而與‘過去故事’共爲主分。‘偈釋’，即解釋本偈的語義。‘連絡’則連系前生與今生，即指出過去故事中的某某爲釋尊，某某爲現在的某某等，屬于結分。<#>所釋的五四七種本頌，在順序內容上，均與小部經中的《本生經》相同，但其中有十六本生僅揭舉題名與本文，略去本頌。又，其前出的本生偈包含于後出的本生中，例如第一一０本生偈包含于五四六本生偈中。<#>依本書序偈所述，本書系法藏結集者總括佛說的故事而成。另據《聖典史》（Gandha-vam!sa）所載，此書系由佛音將錫蘭土語還譯爲巴利語而成。然此說仍未有定論。英國學者賴斯·戴維斯（Rhys Davids）認爲本書成于第五世紀，編者佚名。在現存梵文、巴利文及漢譯等本生故事中，以本書之內容最爲浩瀚，可謂集古代以來本生故事之大成。在本書所收諸故事中，與梵文及漢譯內容相同者，有一六０種，其他爲本書所獨有。不過收于梵文及漢譯而未收錄于本書者，也爲數不少。<#>本書巴利原典之出版有︰《The Jataka together with its Commentary》 6 Vols,London,1877～96。此外有英譯本︰《The Jataka,or Stories of the Buddha's FormerBirths》 7 Vols,Cambridge ,1895～1913；德譯本︰《Jatakam,Das Buch der Erzd-hlungen aus fru|heren Existenzen Buddhas》Leipzig,1908～1921；日譯本︰《南傳大藏經》第二十八册～第三十九册。<#>［參考資料］　Leon Feer《E/tude sur les Ja^takas》；S. D'Oldenberg《On the Buddhist Jatakas》；M.Winternitz《Die Jatakas in ihrer Bedeutung fu|r dieGeschi chte der indischen und ausserindischen Literatur und Kunst》；H. J. Francis and F. J. Thomas《Jataka Tales》；Rhys Davids《Buddhist Birth-stories》；B. C. Sen《Studies in the Buddhist Jatakas》；B. C. Law《A History of Pali Literature》；W.Geiger《Pali Literatur und Sprache》。<#>


meanings:
1950巴利名 Jātakaṭṭhakathā。又作本生義釋（巴 Jātakaṭṭha-vaṇṇanā）、本生釋（巴 Jātaka-vaṇṇanā）。作者不詳。本書以巴利語寫成，內容係注釋巴利文經藏中「小部」之本生經（巴 Jātaka）而成，全書大別為因緣故事（巴 Nidāna-Kathā）與注釋本文兩類。因緣故事，通稱本生經佛傳，乃說明釋尊之因行及前半生事蹟，共分成遠因緣（巴 Dūre-nidāna）、不遠因緣（巴 Avidūre-nidāna）、近因緣（巴 Santike-nidāna）三章：(一)遠因緣，謂四阿僧祇十萬劫前，釋尊之前身為善慧婆羅門（巴 Sumedha-brahmaṇa），從然燈佛（巴 Dīpaṃkara-buddha）受當來成佛之記別，發十波羅蜜行願。係次於憍陳如佛（巴 Koṇḍañña-buddha）乃至迦葉佛（巴 Kassapa-buddha）等二十三佛之下，受成佛之記別，成滿八種菩提資糧及十波羅蜜行，受生兜率天等事。並附有佛種姓及注釋所行藏（巴 Cariyā-piṭaka）中之出類拔萃者。(二)不遠因緣，先有世間莊嚴天（巴 Lokabyūhā）預告佛陀將出現，復因諸天之懇請，始有釋尊之托胎降生，乃至出家、成道等。(三)近因緣，記佛陀成道後七七日之自受法樂，因梵天勸請而初轉法輪，乃至諸大弟子歸佛、建立祇園精舍等，皆有詳細記載。此因緣故事在巴利文獻中，為最有組織之佛傳，與梵文及漢譯諸佛傳相較，此是修飾最少者。全篇以「長行」為主，其間插入二百九十八頌之偈。　次為注釋本文部分，內有五百四十七種本生，每一種本生分現在故事（巴 paccuppanna-vatthu）、過去故事（巴 atīta-vatthu）、本偈、偈釋（巴 veyyākaraṇa）、連絡（巴 samodhāna）等五部分加以解說，但亦有極少數是例外。其中，現在故事屬序分，乃敘述釋尊之本生及其由來；過去故事載釋尊過去世為菩薩之因行，即其本生故事，並附有本生經偈；偈釋係解釋本偈之語義；連絡則連繫前生與現在。所釋之本頌五百四十七種，在順序與內容上，皆與小部中之本生經相同。　據聖典史（巴 Gandha-vaṃsa）載，此書係由佛音（巴 Buddhaghosa）譯自錫蘭土語流傳者而成，然此說仍未有定論。又英國佛教學者大衛斯（Rhys Davids, 1843～1922）認為此書成於第五世紀，編者佚名。　在現存之梵文、巴利文及漢譯等本生故事中，以本書之內容最為浩瀚卓絕，可謂集古代以來本生故事之大成。但在本書所收諸本生故事中，與梵文及漢譯內容相同者，不過一百六十種，其他則唯本書獨有。此外，收於梵文及漢譯本，而未收錄於本書之本生者亦為數不少。本書已有原文出版（The Jātaka together with its Commentary, 6 vols., London, 1877～1896），及英譯（The Jātaka,or Stories of the Buddha's Former Births, 7 vols.,Cambridge, 1895～1913）、日譯（收於日譯本南傳大藏經第二八至第三九卷）等。〔H.J. Francis and E.J. Thomas: Jātaka Tales, 1916；Rhys Davids: Buddhist Birth-stories（Jātaka Tales）, 1880; Buddhist India；B.C.Sen: Studies in the Buddhist Jātakas,1930; B.C.Law：A History of Pāli Literature〕


meanings:
scriptures containing stories of the Buddha's previous lives


meanings:
1951本生，梵語 jātaka，巴利語同，音譯作闍多伽、闍陀伽、社得迦，意譯本起、本緣、本生譚、本生談。略稱生。九部經之一，十二部經之一。佛典內容可分類為九種、十二種，分別稱為九部經、十二部經，本生經即其中之一類。主要記述釋迦於過去世受生為各種不同身形及身分而行菩薩道之故事。其中亦含不少關於彌勒等諸弟子及阿彌陀等諸佛之本生故事。　巴利文經藏在四部尼柯耶（巴 nikāya，相當於漢譯阿含）外之第五部為小部經（巴 Khuddaka-Nikāya），共收錄十五經典，其中，第十即為各種本生故事之彙輯，當中描述釋迦以國王、婆羅門僧、商人、女人，及象、猴、鹿、熊等各種動物之身形，或救度眾生之危難，或為求法而精進之種種善業功德。全部共五四七種（或謂五四六種）本生故事，多以散文、韻文寫成，且以篇幅長短或偈頌數之多寡，而分為二十二集（巴 nipāta，篇），其中第一集至第八集更別立品名。長篇之偈，其性質為首尾一貫獨立之本生故事；短偈則為強調主旨之警世金言，猶如民謠一類，多不似一般本生故事之文體。二者均非根據「本生注」之偈而來，而僅採用本生故事中之大意而已。經中充滿犧牲精神，大乘佛教利他大悲之教旨，恐係胚胎於此；又六波羅蜜之行法恐亦由此多種本生譚分類並組織此等菩薩行而成。巴利文本生經約成書於西元前三世紀，作者不詳，或係時人以當時流傳之故事為底本，再融入佛教色彩而成。至十九世紀，丹麥學者豪斯貝爾（Fausb隶ll,Micheal Viggo）費二十年（1877～1897）之力，詳校錫蘭、緬甸各處之巴利文本生經寫本，共六卷，卷首更加上佛音所作之佛傳而刊行之，對西方佛學界之影響極大。　除巴利語經藏外，本生故事亦散見於梵文學故事集之五怛特羅（梵 Pañcatantra）、故事總匯（梵 Kathāsaritsāgara），及本生鬘（梵 Jātakamālā）等中。漢譯經典十二部經中，屬本生經者有：六度集經、生經、譬喻經、賢愚經、雜寶藏經、撰集百緣經、菩薩本行經、菩薩本緣經、菩薩本生鬘論等。其中，菩薩本生鬘論係北宋慧詢等譯自梵文之本生鬘而成，共收三十四種本生故事，譯為十六卷。除上記各種語文刊本之外，迄今為止，本生經於緬甸、泰國、錫蘭等地另亦有原文單獨出版；於日本及歐洲，則與「本生注」、翻譯本合併出版　又釋尊之本生故事，自古即深受尊信，一般民眾亦喜取為繪畫與雕刻之題材，故有關佛陀本生故事之佛教美術遺蹟亦散見於印度、中國與南海諸國等地。同時，本生故事隨佛教發展而廣泛流傳，並及於西方諸國，成為世界性通俗文學及道德教訓軌範之源泉，如古希臘之伊索（Esop）寓言、阿拉伯之天方夜譚等童話故事、寓言文學，即與佛教之本生經具有深厚之淵源關係。其故事亦散見於日本之今昔物語、宇治拾遺物語等作品中。可謂在研究世界文學之源流、傳播、比較文學、交流史上，本生經實佔有極重要之地位與價值。〔南本大般涅槃經卷十四、善見律毘婆沙卷一、卷二、大毘婆沙論卷一、大智度論卷三十三、瑜伽師地論卷二十五、大唐西域記卷三、Rhys Davids：Buddhist India; M. Winternitz: Geschichte der indischen Literature, Bd. II；B.C. Law: A History of Pāli Literature〕（參閱「本生圖」1953、「本生鬘」1954）


meanings:
（梵 Jātaka-mālā）梵文佛典。聖勇（A^ryas/ura，四世紀人）著。集錄三十四則佛陀的前生故事所成。內容與巴利語的本生故事大體相同。全書結構特殊，每則故事前有一簡單散文句子，叙述其教化目的，內文則是韵散幷用，有時幷以險韵修飾文字。其形式優美，技巧高超，可見作者文學造詣極爲深遠。與馬鳴《佛所行贊》同爲佛教文學杰作之一。<#>本書有西藏譯本、漢譯本。漢譯題爲《菩薩本生鬘論》（十六卷），北宋·紹德、慧詢譯，但內容與梵本頗有出入。西元1891年，荷蘭學者克恩（H. Kern）校訂出版梵文原本，幷收在《哈佛東方叢刊》（Harvard OrientalSeries,vol.Ⅰ）。1895年，史拜雅（J. S.Speyer）刊行英譯本，幷收在《佛教聖典集》（Sacred Books of Buddhists vol.Ⅰ）中。<#>據《南海寄歸內法傳》記載，本書流傳頗廣。在印度阿旃陀（Ajanta）的壁畫上，也有以聖勇《本生鬘》故事爲題的畫作。此外，德國探險隊從吐魯番（Turfan）出土的梵文資料中，發現有《本生鬘》的梵文斷片。<#>［參考資料］　金克木《梵語文學史》；山田龍城《梵語佛典の諸文獻》。<#>


meanings:
1953請參閱 菩薩本生鬘論 請參閱 本生注 梵名 Jātakamālā。作者不詳，或謂聖勇（梵 Ārya-śūra）所作。為集錄三十五種本生故事並解釋其法義之梵文佛典。有北宋紹德、慧詢等共譯之漢譯本，譯名菩薩本生鬘論，共十六卷，內容與梵本頗有出入，收於大正藏第三冊。另有西藏譯本，亦署名聖勇（藏 Ḥphags-pa dpah-bo，或 Dpah-bo）造。　本書並非在特定方針下所集錄者，但仍富有宗教情操。由作者之序偈看來，本書乃選自古來各種本生故事，擷取大綱，輯錄而成，並以文學手法表現之。其中有散文與韻文相參，不論修辭或文法技巧，均達極高造詣。　本書有法稱所撰之疏，收於西藏藏經本生部。一八九一年 H.Kern 刊行梵文本生鬘，收於哈佛大學東洋叢書（Harvard Oriental Series, vol. 1）。一八九五年 J.S. Speyer 刊出英譯本，收錄於佛教聖典集（Sacred Books of the Buddhists, vol. 1）。日本岡教邃亦曾譯為日文，收於日本之「國譯一切經」第十七冊。此外，由義淨之傳記得知，本生鬘中之本生故事，自古即風行於南海諸國；現今印度阿旃多（梵 Ajantā）之壁畫及爪哇婆羅浮屠（Borobudur）之浮雕中，均遺有此類本生故事之圖相。〔梵語仏典の諸文蚃（山田龍城）〕


meanings:
Chỉ thiền tăng chân chính. Khai thị Bản sắc đạo nhân trong Minh Bản tạp lục q. trung ghi: »要 做 本 色 道 人. 別 無 他 巧 便，单 单 只 要 不 惜 身 命，忘 死 向 前，猛 做 一 回，做 到 者 力 不 得 處，用 心 不 得 時，正 好 用 心，久 久 與 麼 挨，與 麼 行 十 个 有 五 雙. 管 取 心 空 及 第 去。 – Cần làm thiền tăng chân chính, đặc biệt chớ dùng phương tiện nào khác, chỉ cần mỗi một việc là chẳng quản thân mạnh tiến bước, dũng mãnh một phen, làm đến chỗ suy nghĩ chẳng được. Lúc suy nghĩ chẳng được chính là chỗ dụng tâm tốt nhất. Bị bức ngặt thế ấy, thực hành thế ấy một thời gian lâu, chỉ lo giữ tâm không liền được đỗ đạt«.


meanings:
Bản sắc cứng cỏi như cái kềm cái búa, chỉ bản lĩnh vững vàng của Thiền sư khi dẫn dắt hậu học. Thiền Lâm Tăng Bảo truyện q. 22 ghi: »慧 南 有 道 之 器 也、 惜 未 受 本 色 鉗 錘 耳。 – Huệ Nam là người có năng lực để kiến tính, nhưng tiếc là chưa gặp được sự tiếp dẫn của Thiền sư bản lĩnh vững vàng«.


meanings:
(term) original enlightenment, innate enlightenment


meanings:
1979指本有之覺性。為「始覺」之對稱。經過後天之修習，次第斷破無始以來之迷惑，徐徐覺知、啟發先天之心源，稱為始覺；先天本有而不受煩惱污染等迷相所影響，其心體本性乃本來清淨之覺體，稱為本覺。本始二覺之思想，於顯教之大乘起信論、密教之釋摩訶衍論，及日本天台宗之教義中，均各有陳義而旨趣不一，茲概述於下：　(一)大乘起信論之說：主張萬有歸於一心，而於一心立有「心真如門」與「心生滅門」。(1)就心真如門言之，心乃超越差別相的清淨而絕對不二之存在，原本並無所謂本覺、始覺之名。(2)若自心生滅門言之，心被無始以來之無明所污染，而產生各種差別相，故於阿梨耶識中有本覺與始覺之別。真如遇無明之緣而生起迷妄現象，於此之際，心完全蒙昧不覺，稱為不覺；然其本性之覺體毫無壞損，常具平等之相，永含大智慧的光明之德，乃一遠離世俗差別心念之清淨體，此即本來之悟覺，故稱本覺。　已被妄染之心，若依本覺真心之內薰習力（為本覺之內作用，稱為本覺內薰），與外薰習力（即指教法之外緣）來發心修行，即能漸次喚醒覺性，厭離無明，欣求本真，逐漸斷盡不覺之妄染，而與本覺合一，以成「始本不二」之大覺，此則同於諸佛境界。此種自發心修行之初，以至於大覺之階段所得之智慧，稱為始覺。上記本覺與始覺間之關係與作用，法藏於大乘起信論義記卷三詳加闡論，並歸結之，謂依於本覺而生不覺，依於不覺而起始覺，更依始覺而斷破不覺，如是即歸返本覺之體性。是知始本二覺雖有相對之關係，然始覺之究竟即同於本覺，是故始本不二，絕對平等，而全然超越對立性之範圍。　若配上大乘菩薩修行之各種階段，可將始覺分為四位次，即：(1)不覺，指十信位（外凡位）之人雖已覺知惡業之因能招感苦果，並已遠離惡業，然尚未生起斷惑之智，故稱不覺。(2)相似覺，指聲聞、緣覺二乘之人，及十住位、十行位、十迴向位等三賢位之菩薩，雖已遠離我執，覺知「我空」之理，然尚未捨離法執分別之念；對於真如之理，僅得其相似彷彿之法味，故稱相似覺。(3)隨分覺，指初地以上至第九地之菩薩，已遠離法執，了知一切諸法皆為心識所現之理；對於真如法身之理，能隨修證境地之轉昇，而逐地增悟一分真如之理。(4)究竟覺，指第十地之菩薩，完成因行，以相應於一念之慧，覺知心之本初，並遠離微細之念而徹見心性，故稱究竟覺。由是而至佛果，則成就始本不二、絕對平等之大覺。　以上四位稱為始覺四位，或反流四位。蓋迷界之流轉不外是眾生心的「生、住、異、滅」之相，依其義，由反流還滅之次第，逆次覺知此四相，故得此四位。即不覺係覺知眾生心之滅相，相似覺係覺知心之異相，隨分覺係覺知心之住相，乃至究竟覺係覺知心之生相。所謂反流，即逆生死之流，而向菩提覺悟之方向還滅。　又關於本覺之相，可用隨染與性淨二義說明之，自其作用而言，可用隨染本覺來說明；自其體德而言，則以性淨本覺來說明。(1)隨染本覺，乃針對煩惱之污染來闡明本覺之作用者，又分為二：一為智淨相，即依始覺之智慧，斷盡不覺之妄染，而還本來清淨的本覺之相，稱為智淨相；另一為不思議業相，即既已全其始覺，斷盡妄染，而現本覺之性德，乃隨順眾生之根器，與之自然相應，作種種利他之事，而常行不斷絕。(2)性淨本覺，即本覺之體相，其性本來清淨，顯現無限作用。故若以鏡為喻，可概分為四鏡，以彰顯性淨本覺之四種大義。即：1.如實空鏡，謂猶如空淨之鏡面，必不映現任何外物；性淨本覺之心體既已遠離任何心念，自必遠離一切與心相應的境界之相，而畢竟清淨無垢。2.因薰習鏡，謂猶如鏡面不空，如實映照境界之相；其性不出、不入、不失、不壞，心體常住，為一切法之真實性，又自具足無漏之性功德；以之為「因」而可薰習眾生，故稱因薰習鏡。3.法出離鏡，謂猶如拂拭塵垢，而令鏡面明淨；覺性既從煩惱障、智障之中了脫而出，則遠離染淨和合之相而清淳淨明，故稱法出離鏡。4.緣薰習鏡，謂猶如鏡面已然拂淨，即可映照萬象而為人受用；本覺之智性既已淳淨，即可遍照眾生之心而隨念示現，成為眾生勤修善根、發起始覺之智的外緣薰力，故稱緣薰習鏡。　上記以鏡比喻性淨本覺之四大義，略稱為四鏡。其中之前二鏡旨在顯示「在纏」之本覺。纏，煩惱纏縛之意。在纏，謂如來藏自性清淨心隱沒在煩惱纏縛之中；反之，從纏縛之中解脫出來而顯現法身，稱為出纏。蓋本覺雖為煩惱所纏縛，然其自性始終清淨無染。大乘起信論闡釋「心真如門」時，特別揭出如實空與如實不空之二義，與之同義者，在纏之本覺亦具有空（離相的一面）與不空（具足諸功德的一面）二義。後二鏡旨在顯示「出纏」之本覺，謂本覺遠離煩惱垢染而清淳明淨，與隨染本覺之智淨相、不思議業相所表示者同義。又分為因薰與緣薰二鏡者，即指還歸本覺智體之內因與外緣；亦即以本覺內在之淨薰為因，遂起始覺（因薰），同時本覺亦成為生起始覺之外緣薰力（緣薰）。〔菩薩地持經卷一種性品、佛性論卷二「三因品」、大乘莊嚴經論卷六、解深密經疏卷三、起信論疏筆削記卷三〕　(二)釋摩訶衍論卷三之說：「覺」有本覺、始覺、真如、虛空等四義，稱為四無為，於此四門各分為清淨與染淨二種加以說明。其中之清淨本覺，指本有法身具足無始以來超過恆河沙數之功德，恆常明淨；染淨本覺，指自性清淨心受無明之薰習而流轉於生死之中；清淨始覺，指無漏性智遠離一切無明，而不受其薰習；染淨始覺，指始覺尚未究竟之時仍受無明之薰染。日本真言宗開祖空海極為重視釋摩訶衍論之說，博引於其諸著述之中。由是，日本真言宗乃基於所有之存在本來為佛之立場，立「本有本覺門」之主張，並以胎藏界為本覺，金剛界為始覺，而主張金剛、胎藏兩部「二而不二」之說。（參閱「四無為」1776）　(三)日本天台宗以始本二覺與法華經之本迹二門之說結合，稱本門為本覺下轉法門（由果入因），迹門為始覺上轉法門（由因入果）。日本天台開祖最澄來唐學佛時，從道邃承習本覺法門，係以摩訶止觀為中心，而研學一心三觀、九識修行、從果向因、觀心為本等之教理；又從行滿承習始覺法門，係以法華玄義、法華文句等為中心，而研習四教五時、六識修行、從因向果、教相為本等之教理。自中世以降，慧心流乃專門弘傳本覺法門，檀那流則弘傳始覺法門。


vietnamese:
bản giác pháp môn thuỷ giác pháp môn <pqđtđ>


vietnamese:
bản thức trung chủng dung tác tam duyên sinh hiện phân biệt <pttđ>


meanings:
(?-1646) Thiền tăng sống vào cuối đời Minh, đầu đời Thanh, họ Trần, tự Lâm Cao, hiệu Hối Phu, người xứ Côn Sơn (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Bàn Sơn Tu, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tông Môn Giới Phạm.


meanings:
1965本門與迹門之並稱。又作本地垂迹。略作本迹。為天台大師智顗所立。本，謂久成之本地；迹，謂近成之垂迹。即指實體與其影現。本門，謂如來於久遠之往昔即已成道（久遠實成之本佛），以顯示佛陀之本地、根源、本體之說，故謂之實體；迹門，指新近示現之佛陀（伽耶始成之身），以顯示本佛為教化眾生而自本地應化垂迹之說，故謂之應迹、影現。　據法華經卷五如來壽量品載，一切世間天、人皆以釋尊為伽耶始成之新佛，實則於百千萬億那由他劫以前已然成佛，伽耶成佛之身僅其垂迹而已。蓋佛身有生身與法身之別，謂生身已滅度，而法身猶存，或謂生身即法身；於其壽量，則謂生身唯八十歲，真身壽命達七百阿僧祇劫。法華經之久遠成佛說屬一種佛陀觀，特就成佛問題論釋之，以伽耶始成之身，乃久遠實成之本佛。智顗之說即源於此。　本迹之說，原為姚秦鳩摩羅什門下之僧肇、僧叡等所倡，至隋代，智顗轉用其義，以解釋法華經如來壽量品。據僧肇之注維摩詰經卷一并序（大三八‧三二七中）：「本跡雖殊，而不思議一也。」又據法華經傳記卷二僧叡傳載，僧叡將法華經科分為九轍，其中之第七本迹無生轍，即說明法華經寶塔品之本迹。　智顗主張本迹二身之義，將法華經之內容大別為本迹二門，即法華經二十八品中，前十四品為迹門，後十四品為本門。迹門，以方便品為主，開三乘之權巧方便，而顯一乘之真實義，此即開權顯實；本門，以如來壽量品為主，開伽耶始成佛之近迹，而顯久遠成佛之本，此即開迹顯本。迹門為「權」（方便之法），本門為「實」（實相之理），而成權實一體之妙法。　進而言之，迹門乃伽耶近成之佛於法華以前所說之藏、通、別三教，均為導入法華圓教之方便，為除眾生執著於方便教，而顯示圓教（迹門之開顯），即說聲聞、緣覺悉能成佛之一乘法。本門則為拂除如來為近迹佛之觀念，而直顯其為久遠已成之本佛，以使菩薩增長中道之智慧，而減少變易生死（增道損生）。若本與迹對照，本門為事圓，迹門為理圓（圓為圓教之意），然本迹二門，均為顯示一實相之理。　又智顗於法華玄義卷七，解釋「妙法蓮華經」經題之「妙」字，立有本迹二重十妙，即於迹門十四品及本門十四品中，各立有十妙。於說本門十妙中，立有六重本迹（六種本迹），即：(一)理事本迹，(二)理教本迹，(三)教行本迹，(四)體用本迹，(五)實權本迹，(六)今已本迹。又解釋「蓮華」二字時，亦於迹門及本門各立三喻，稱為迹本三喻、蓮華三喻。　智顗將本迹二門之教旨，於著述中隨處宣揚，對經典解釋之方法，除用因緣、約教、觀心三釋外，更立本迹釋，合為四釋。　本迹二門之說影響甚廣，如密教本地身、加持身之說，及日本神佛本迹之說，均深受影響。此外，日本之覺運等轉釋此說，以阿彌陀佛分立本迹二門，未久，淨土宗之幸西及真宗之親鸞等繼承其說，而立十劫正覺之彌陀與久遠實成之彌陀，前者為迹門彌陀，後者為本門彌陀；並主張本門之彌陀與眾生所具之佛性同體。而淨土宗西山派之證空則主張十劫之彌陀表示慈悲，久遠之彌陀表示智慧，二者皆為真實，此即十久兩實。〔法華文句卷九下、大乘四論玄義卷九、法華玄義卷八上、淨名玄義卷四、法華玄論卷九、止觀義例卷上、觀音玄義記卷一〕（參閱「十劫彌陀」435、「十妙」436、「五時八教」1132、「六重本迹」1281、「蓮華三喻」6148）


meanings:
original reality; the original essence of all things


meanings:
two categories of affliction of affliction of primary and secondary


meanings:
1975梵語 pūrva-praṇidhāna。指「因位」之誓願。全稱本弘誓願。又作本誓、宿願。即佛及菩薩於過去世未成佛果以前為救度眾生所發起之誓願。於因位發願至今日得其果，故對「果位」而稱本願。又「本」作根本解，雖言菩薩之心廣大，誓願亦無量，唯以此願為根本，故稱「本願」。廣義言之，發願之事端亦稱弘誓。語出無量壽經卷上、十住毘婆沙論卷五易行品等。　佛菩薩所發之本願有多種，如一切菩薩悉發菩提心，以堅毅之弘誓救度眾生，斷除煩惱，累積德行，期於成就佛果，此稱總願，如四弘誓願、二十大誓莊嚴等。若分別在淨佛國土發大願，各於十方淨其國土，成就諸眾生，或願於穢土成佛，救度難化之眾生，此等依諸菩薩各自之意樂所發之誓願，稱為別願，如無量壽經卷上載述之阿彌陀佛（法藏菩薩）四十八願（梵本作四十六願，異譯經典亦有作三十六願或二十四願者）、悲華經卷七所說釋迦佛之五百大願、彌勒菩薩所問本願經所說彌勒之奉行十善願等皆為別願。　另如道行般若經卷六怛竭優婆夷品所說之五願、放光般若經卷十三夢中行品之二十九願、阿閦佛國經卷上之二十願等亦屬別願。其他，尚有特別為滅除眾生諸病或拔盡一切苦惱、恐怖而立之志願，如藥師如來本願經所說之十二願、藥師琉璃光七佛本願功德經卷上所說之四十四願、悲華經卷三之觀世音救苦願等。又有普賢菩薩十大願，及舊譯華嚴經所說初地及初學菩薩所發之十種行願等，其中，現在初發之願稱為「唯發願」，以別於因位發起之宿願。　廬山慧遠將彌陀四十八願分為攝法身、攝淨土、攝眾生等三願。善導大師解釋第十八願為稱念阿彌陀佛之名（念佛）者即得往生淨土之願，亦即無論何等惡人皆可依此願力而得救。淨土宗即以第十八願為「王本願」。日本淨土真宗開祖親鸞則於四十八願中將重要之八願分為真願與假願，即十一、十二、十三、十七、十八、二十二等六願為真，而十九、二十等二願為假，稱為真假八願。同時，在第十八願中，發誓念佛之眾生若不能往生，則不取正覺（不成佛），故第十八願亦稱若不生者誓。　此外，為本願所救濟之目標、對象者，稱為本願實機或本願正機，即指末代濁世之眾生。本願所誓行之念佛，稱為本願行。又讚歎阿彌陀佛為本願功德聚，以彌陀係由因位之本願而於永劫積聚功德之故。〔悲華經卷二大施品、法華經譬喻品、大阿彌陀經卷上、大方等大集經卷十七虛空藏菩薩品、平等覺經卷一、文殊師利佛土嚴淨經、地藏本願經、俱舍論卷九、往生論註、往生禮讚、安樂集、選擇本願念佛集〕（參閱「誓願」5929、「願」6726）


meanings:
1982一般西洋哲學將本體解釋為：其自身真正存在而與「現象」對立之存有物。在佛教，通常以「法體」一詞來表達同樣之含義，其意即指「諸法之體性」；或以諸法之本質、本性、法性、真如等，為其同類用語。於佛教之前，古代印度人認為宇宙之本體為「梵」（梵 brahman），個人之本體為「我」（梵 ātman），且主張梵與我之本質相同（梵我一如）。關於個人本體之我， 繸衎h立「無我」說，主張一切諸法皆因相依相存之關係（緣起）而存在；大乘佛教此一思想更徹底，遂有空（梵 sūnya）思想之產生。　在部派佛教各派中，如犢子、法上、正量等部，肯定主觀我體之存在（非即非離蘊之我），亦肯定現象界諸法，屬於「法我俱有」之宗。另如說一切有部，認為宇宙萬有之體性通於過去、現在、未來而常恆不滅，此即「三世實有，法體恆有」之說，然另一方面卻不認為有「我」之存在，故屬於「我空法有」之宗。經量、化地、法藏、大眾、雞胤、西山住、北山住等諸派則主張過去與未來之法無體，唯有現在是實有之法，此即「過未無體說」。又如說假部，不僅認為過未無體，即對現在法亦主張有假有實；依說假部之說，萬有分為五蘊、十二處、十八界，其中五蘊為實體，然十二處、十八界為所依、所緣之法，屬於積聚法，為假有者，此即「現法假實說」。此外，說出世部認為世間法皆屬假有，唯有出世間之法有實體，此即「俗妄真實說」。一說部則認為一切萬有，無論世間法與出世間法，皆僅有假名而無實體，此即「諸法但名說」。於四世紀中期，訶梨跋摩（梵 Harivarman）著成實論十六卷，倡導空之思想，反對一切有部之三世實有、法體恆有說，而認為既無主觀我體之存在，亦無客觀萬象法體之實存，此即「我法俱空說」。　佛教有關本體性相之教系，啟端於小乘之有空論，轉而為大乘之有空論，如唯識教義以三性、三無性之說來敘述萬有之有空觀，考察有空中道之實理。即藉遍計所執性、依他起性、圓成實性等三性，從「有」的一端來說明萬有之自性，並藉相無性、生無性、勝義無性等三無性，從「空」的一端來詮顯諸法皆空之至理，故強調現象雖屬空或假有，然實體為真有，此即「有空中道論」。三論宗則駁斥此種相對的有空思想，而以絕對不可得之空為究極理想，故以四重二諦、八不中道等來闡論拂除情執、言亡慮絕之法性諦理，此即「無相皆空論」。　三論宗所說的空之思想被視為消極之本體論；相對者，被視為積極之本體論者，為發揮大乘最高教旨「諸法實相論」之天台宗。天台宗依據法華經、中論觀四諦品（大三○‧三三中）：「眾因緣生法，我說即是無，亦為是假名，亦是中道義」之頌文，及大智度論「三智一心中得」一語，說明空假中三諦圓融之妙理，藉之揭示諸法本來圓融無礙之體性。並主張吾人若能脫卻迷妄，即可直爾步入法界洞朗之境，體達一切諸法純為實相，實相之外更無別法；法界森羅一一盡是實相，故差別即平等，現象即實體，事相本體無二無別而萬法一如。於大乘佛教中，除天台宗之諸法實相外，另如華嚴宗之法界緣起、密宗之六大緣起等，皆同屬倡言現象即本體之思想理論。　要之，大乘佛教所說之空，即無可執著之狀態。般若心經（玄奘譯）以下列之語說明本體與現象之關係（大八‧八四八下）：「色不異空，空不異色；色即是空，空即是色。」法月所譯之普遍智藏般若波羅蜜多心經於此二句之上，尚有（大八‧八四九上）：「色性是空，空性是色」二語。蓋吾人通常以現象來捕捉物質之存在。所謂現象，即依據無數之原因、條件而時時變化者；世上絕無不變化之現象，因其不斷變化，遂有現象之產生，故吾人得以捕捉其存在，此即「色性是空，空性是色」之世界，相當於天台大師智顗所立空假中三諦中之「空」。吾人必須將無主體而主客未分之渾沌世界視為唯一者、全一者、一即一切、一切即一者，而捕捉之、把握之；然為達此境，亦不能不假藉現象為其線索。惟此一現象並無本體，僅由於與一切諸法彼此間有所關係才能成立；亦即由於觀察現象方能體得一切皆依原因與條件相互依存而運行之緣起世界。設令「我」之現象不活動，以觀察與他人之關連，此時即能理解「我」之現象經常不是由「我」，而是由他人所加諸之各種外來因素所牽制，而漸漸異於現在之「我」。自理論上言之，亦可理解外在一切事物正不斷否定自己或與自己對立，而吾人必須於此種條件、限定關係之下來肯定自己，此即「色不異空，空不異色」之世界，相當於天台宗之「假」之世界。既能把握以上第一、第二階段之體驗，而論至第三階段，若以語言說明之，則與前段完全相同。然於生動的人類經驗中，實感上確實能有可供捕捉之世界，且較第二階段為更高度之世界，此即「色即是空，空即是色」之世界，相當於天台所說之「中」。以究竟之義而言，此空假中之三諦並無前後次第之隔歷，而係圓融無礙、一即三、三即一，此即天台圓教三諦圓融之諦義；而此一思想，不僅為天台宗核心教義之一，亦為大乘佛法對萬法本體最圓熟之證顯。（參閱「空」3467、「空有論爭」3473）


meanings:
the originally great manifesting itself as something lesser


meanings:
① Cái thẻ, ngày xưa không có giấy, văn tự gì cũng viết vào ván gỗ nhỏ gọi là trát. Thế cho nên thư từ cũng gọi là trát, như tin trát 信札 cái thư, tờ của quan sức cho dân cũng gọi là trát. ||② Chết non, như yểu trát 夭札 non yểu. ||③ Lần áo dày.


meanings:
① Bảng gỗ nhỏ, cái thẻ (người xưa dùng để viết); ② (văn) Thư từ: 來札 Thư từ gởi đến.


meanings:
（藏 Bkra-śis lhun-po）藏傳佛教格魯派在後藏的主要寺院。位于西藏日喀則縣色日山下。‘札什倫布’，藏語意爲吉祥須彌山。系宗喀巴的弟子一世達賴根敦珠巴于明·正統十二年（1447）所建。萬曆二十八年（1600），四世班禪羅桑却吉應請擔任本寺住持。此後，本寺成爲曆世班禪的駐錫地。<#>寺宇依山傍水，經歷代擴建，逐步成爲今日規模宏偉的建築群。總面積約三十萬平方公尺。主要建築有︰宮殿（班禪寢宮）、勘布會議廳（後藏地方政府最高機關）、班禪靈塔殿、經學院四部份。經學院由措欽大殿與脫桑林（Sdod-bsam-glin%）、夏孜（S/ar-rtse）、吉康（Dkyil-khan%）、阿巴（Sn%ags-pa）等四大‘札倉’及下屬的六十個‘康村’組成。每一札倉，包含佛殿、經堂、大厨房、辯經場以及活佛起居室。<#>經學院中之措欽大殿建于明代，爲全寺最早的建築。亦爲全寺僧徒集會的場所。殿內繪滿壁畫，梁柱上挂滿卷軸畫。其中一至九世班禪生平卷軸畫及十六羅漢圖等，是全寺最出色的佛畫藝術作品。在四大‘札倉’中，前三所修學顯乘教義，後一所（阿巴）修學密乘經咒。另有建于清·康熙元年（1662）四世班禪的靈塔殿，乃寺內六座靈塔殿中最顯著的一座。<#>此外，寺內有高約二十七公尺的彌勒（藏語作强巴）佛像。據載，此像耗費青銅十一萬多公斤，黃金二二九公斤，爲世界罕見的大銅佛。另藏有佛像、唐朝卷軸佛畫、刺綉及各種精美貴重的珍玩、供器、瓷器等物。對研究西藏文化及藏漢關係史具有重要價值。<#>◎附︰張濤〈札什倫布寺〉（摘錄自《法音》第四十七期）<#>札什倫布寺藏文意爲‘吉祥永固’。曾使用過漢文名‘札什倫博’、‘仍仲寧翁結巴寺’等。位于西藏日喀則近郊西南山麓，依山傍水，規模宏大，雕梁畫棟，金頂碧瓦，其壯麗豪華僅次于布達拉宮，周圍築有城墻，方圓三華里。是西藏佛教格魯派（黃教）在後藏地區的最大寺廟。<#>此寺爲格魯派祖師宗喀巴的徒弟，即一世達賴根敦珠巴主持興建。根敦珠巴，後藏古墨人。小時就刻苦學習，鑽研佛法。後來，拜宗喀巴等人爲師，成爲佛教著名人物。西元1447年（明·正統十二年），在一大貴族的資助下，開始興建札什倫布寺，前後歷時十二年。建成後，根敦珠巴任第一任法台。到1959年，此寺法台共延續了二十一任。四世班禪羅桑曲結堅贊在1600年，對寺廟進行過擴建。以後，又經歷代班禪的不斷修繕、擴建，遂有今日規模。據說僧人多時達四千餘人。<#>寺內的大殿裏，有四十八根柱子。大殿中央的佛殿內，有一世達賴根敦珠巴請藏、尼工匠精製的一尊五米多高的釋迦牟尼佛的金銅像。佛像體內，有釋迦牟尼佛的舍利和宗喀巴的頭髮，以及根敦珠巴的經師西繞僧格的頭蓋骨。這尊佛像爲札什倫布寺的主要佛像。佛像兩旁，還分立著釋迦牟尼的八大弟子像。大殿右側，是慈尊佛堂，供有高十二米的慈尊佛像。像體內有釋迦牟尼的舍利等物。兩旁有一世達賴親手塑的觀音和文殊菩薩像。大殿左側，是度母佛堂。裏邊有高三米左右的白度母金銅像。像體內有高二十公分的白度母像。<#>另外，札什倫布寺的西面還有高聳的彌勒大佛堂。大殿高三十二米，面積爲八百六十多平方米。堂內有彌勒佛的鍍金銅像。佛高二十六點七米，手長三點二米，中指圍粗一米，長達一點二米，肩寬十一點五米，耳長二點八米，眉間還有一顆核桃大的寶石，身上佩有珍珠、琥珀、珊瑚、松耳石等飾物。這尊彌勒佛銅像，是世界上現存最大的銅佛，馳名中外。彌勒佛，藏語叫‘强巴’，是藏傳佛教中最受尊敬的佛之一。（中略）<#>除大殿、佛堂外，寺內還有幾世班禪的靈塔殿，最早的靈塔是四世班禪的。該殿始建于西元1662年（清·康熙元年）。塔高十一米，金銀爲底，銀皮裹身，幷嵌有珠寶玉石等物，塔內放有四世班禪遺體。<#>札什倫布寺各僧院等墻上，均繪有許多壁畫。主要內容有釋迦牟尼、宗喀巴等人的傳記。形式變化萬千，色彩鮮艶奪目，用筆細膩工謹。特別是鑲嵌在寺廟圍廊墻上的石板雕刻，其間衆多的佛像更是栩栩如生。據傳，這些石板是一世達賴根敦珠巴從卡龍地掘出，由技藝精湛的石工雕制的。<#>此寺與拉薩三大寺及大昭寺一樣，過去還供有‘皇帝萬歲萬萬歲’的牌位，幷專門建有供奉牌位的殿堂，每年要舉行朝拜儀式，以示對清朝皇帝的臣屬關係。<#>寺內各種歷史文物頗多。有以前手寫的貝葉經和金粉寫的佛經《甘珠爾》及佛經注疏《丹珠爾》，還有清朝皇帝給班禪的金册金印及封誥敕書等。另外，明清時代的各種瓷器、珐琅器，玻璃器及刺綉‘唐卡’等文物也相當豐富。所有這些，都是研究西藏各個歷史時期政教和社會發展的無價之寶。<#>［參考資料］　妙舟《蒙藏佛教史》；歐陽無畏《藏尼游記》；長尾雅人《西藏佛教研究》；多田等觀《チベット》；G. Tucci《Tibetan Painted Scrolls》。<#>


meanings:
1946西藏名 Bkra-śislhun-po。位於西藏日喀則城西之都布山前。屬喇嘛教黃帽派寺院，為後藏第一大寺。西藏語 bkra-śis 意謂幸福、吉祥；而 lhun-po 則為山之意。故其寺名可意譯作幸福山、吉祥山。有樓宇三千間，壯麗僅次於前藏拉薩之布達拉宮。共分四個學院，其中三院修學顯乘教義，一院修學密乘咒經。　寺中立有金頂十四個，殿堂數十處，壁畫生動，風格迥異。彌勒大殿供有鎏金銅彌勒佛像，高二十六點八公尺。另有歷代班禪塔，塔身包銀皮，鑲嵌各色寶石。寺中收藏有佛像、唐朝卷軸佛畫、刺繡及各種供器、珍玩等。文物中有明清兩代皇帝所頒之金玉印章、封誥、敕書及鐫有元代國師八思巴所創蒙古文之大司徒印，皆為研究西藏古代文化及漢藏關係史之重要資料。　該寺之創建者為黃帽派開祖宗喀巴之高徒達賴喇嘛一世（根敦珠巴），營建於明英宗正統十二年（1447）頃。自第五世達賴之後，此寺即成為班禪之系統，住眾三千八百，盛時曾達七千之數。〔蒙藏佛教史（妙舟）、西藏佛教研究（長尾雅人）、チベット（多田等觀）、世界佛教通史上冊（聖嚴）、Ch. Bell: The Religion of Tibet, 1931〕


meanings:
① Một thứ cây củ dùng làm thuốc được, như thương truật 蒼朮, bạch truật 白朮, v.v.


meanings:
Một loại cây củ có vị thuốc. 【蒼朮】thương truật [cangzhú] (dược) Thương truật. Xem 術 [shù].


meanings:
① Ðỏ. ||② Ðời xưa cho sắc đỏ là đẹp nhất, nên gọi các nhà phú quý là chu môn 朱門.


meanings:
① Màu đỏ thắm (son, hồng): 朱唇皓齒 Răng trắng môi hồng; ② [Zhu] (Họ) Chu.


meanings:
（Stanislas Aignan Julien；1799～1873）法國著名的漢學學者。生于法國奧爾良市（Orleans）。初擔任巴黎皇家圖書館的圖書管理員，後出任法蘭西學院教授。其研究態度認真，與穆勒（Max Mu|ller）同被推仰爲學術界模範。漢學方面的造詣頗深，著述及譯作豐富；內容包羅萬象，廣涉戲曲、諸子及經典等類。其中，以《大唐西域記》及《大慈恩寺三藏法師傳》的法譯最爲佛學界所知。此外，又著《Me/thode pour de/chiffrer et transcrireles Noms Sanscrits quise rencontr ent dansles livres Chinois》一書，闡述梵語之漢字音譯的法則。<#>法國金石文藝院（Acade/mie des Inscriptions et Belles Lettres）爲紀念其功績，特設‘朱利安獎’，頒贈予國際間研究東洋學成績卓著者。日本學者關野貞、羽田亨、神田喜一郎等均曾獲得該獎。<#>


meanings:
① Cây phác, vỏ nó dùng làm thuốc được gọi là hậu phác 厚朴. Thứ mọc ở tỉnh Tứ Xuyên thì tốt hơn, nên gọi là xuyên phác 川朴. ||② Chất phác, cũng như chữ 樸.


meanings:
【朴刀】phác đao [podao] Một loại binh khí thời xưa. Xem 朴 [piáo], [pò], 樸 [pư].


meanings:
(thực) Cây sếu Trung Quốc. Xem 朴 [piáo], [po], 樸 [pư].


meanings:
① Bông hoa. ||② Ðộng, như đoá di 朵頤 cắn đồ ăn động môi. Cũng viết là 朶.


meanings:
（Wat Prathat Dōisuthep）泰國清邁（Chieng Mai）古寺之一。位于清邁西郊朵依斯特普山上。系西元 1384年，藍那泰（Lan Na Thai）王國的庫那王所創建。寺內供奉該王請自素可泰（Sukhothai）國的佛舍利。1934年，在高僧庫魯巴·西維差（Khrūba^ Siwichai）的領導下，民衆出錢出力，完成到山頂的道路，全長計十一公里。<#>


meanings:
① Đoá, đám: 三朶花 Ba đoá hoa; 一朶雲 Một đám mây; ② [Duô] (Họ) Đoá.


meanings:
① Gỗ mục, phàm vật gì thối nát đều gọi là hủ cả. ||② Suy yếu vô dụng, như lão hủ 老朽 già cả không làm gì được nữa.


meanings:
① Mục nát, mục. 【朽木】hủ mộc [xiưmù] Gỗî mục. (Ngb) Con người không thể đào tạo nên gì được; ② Già cỗi, suy yếu vô dụng: 老朽 Già khụ, già cấc, già cả không làm gì được nữa.


meanings:
① Cái gậy gỗ, cái côn, cái mộc. ||② Tục gọi hàng chấn song ngăn ở trên cửa là lan can 欄杆.


meanings:
① Cái bay, thứ đồ dùng để trát tường vách.


meanings:
(văn) ① Cái bay; ② Nề, trát vữa: 杇工 Thợ nề.


meanings:
① Cái nạng cây, chạc cây, chỗ cành cây mọc chéo ra gọi là xoa. ||② Cái chạc, dùng để móc bó lúa lên.


meanings:
① Nhánh (cây): 棉花打杈 Bông đã đâm nhánh; ② Chạc, nạng (cây): 樹杈 Chạc cây, nạng cây. Xem 杈 [cha].


meanings:
① Cây sam, là một thứ gỗ thông dùng rất nhiều việc.


meanings:
① Ðào ngột 檮杌 tên một giống ác thú. Ngày xưa dùng tiếng ấy để gọi các kẻ hư ác. ||② Ngột niết 杌隉 áy náy không yên. Ngột tử 杌子 cái ghế nhỏ.


meanings:
(văn) ① Cây không nhánh, gốc cây (còn lại sau khi đốn); ② Ghế đẩu vuông: 杌子 Ghế đẩu; ③ Áy náy: 杌隉 Áy náy không yên.


meanings:
① Cây mận. ||② Cùng một nghĩa với chữ lí 理. Như tư lí 司李 quan án, cũng có khi viết là tư lí 司理. ||③ Hành lí, ai đi đâu cũng phải sắm sửa đồ dùng khi đi đường, nên gọi là hành lí 行李. Chữ 李 cùng nghĩa với chữ 理.


meanings:
① Cây mận; ② Quả mận; ③ Hành lí. Xem 行李 [xíngli]; ④ (văn) Như 理 (bộ 玉); ⑤ [Lê] (Họ) Lí.


meanings:
(Thomas Williams Rhys Davids 1843-1922)###Lisi Daiweisi######英國佛學家。生於科爾賈斯特，1866年在錫蘭（今斯里蘭卡）擔任英國殖民主義政府官員時，開始從事巴厘文和佛教的研究，校勘和翻譯巴厘語佛典。1883年任倫敦大學巴厘語教授，1904~1915年任曼徹斯特大學比較宗教學教授。1908年在倫敦創立佛教協會，出任會長，刊行與翻譯巴厘語三藏。其著作和翻譯很多。與斯特德合編，巴厘語-英語詞典》。著有《佛教》、《佛教起源的故事》、《關於彌藍陀王的問題》、《印度佛教》、《早期佛教》、《巴厘語佛經》等。其夫人卡洛琳·奧古斯泰·大衛斯也是著名的化學家，曾任牛津大學東方研究院高級講師，長期與丈夫合作，從事巴厘文佛典的校勘和翻譯工作。著有《佛教》（後改名為《佛教的誕生和傳播》）、《早期佛教徒的行贊》、《佛教心理學》、《佛教大綱·歷史概要》、《什麼是佛教原初福音》等。（於眾）######


meanings:
(1931-?) Học giả Phật giáo hiện đại, pháp danh Giác Lãng, biệt hiệu Tịch Quang. Người thành phố Cát Lâm, tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc. Ông lần lượt tốt nghiệp Đại học Sư phạm Đài Loan, Đại học Tokyo (Nhật Bản) và đỗ bằng Tiến sĩ Triết học hai đại học Harvard, Cali (Hoa Kỳ). Tuần tự giữ chức giáo sư đại học Michigan, phân hiệu San Francisco thuộc Đại học Cali (Hoa Kỳ). Từ nhỏ ông quy y Phật giáo, sau khi đến Đài Loan ông quy y Pháp sư Đại Tỉnh, song tu Hiển Mật. Thời kì ở Nhật Bản chuyên nghiên cứu triết học Ấn Độ và tu tập tư tưởng Không quán. Đối với Phạn văn, ông nghiên cứu so sánh các tôn giáo rất sâu, và âm thầm nghiên cứu sự diễn biến hưng suy của Thiền tông Trung Quốc. Trong khi dạy học ở Hoa Kỳ, ông nhiều lần dùng đề tài »Sinh hoạt Thiền viện và xã hội Trung Quốc« để giới thiệu văn hoá Trung Quốc. Ông là hội viên Học Hội Tư Tưởng Khoa Học Mỹ Quốc. Năm 1971, ông được bầu làm hội viên trác việt của Học Hội Logic Mỹ Quốc. Tác phẩm: Phật Học Chân Tuỷ, Thiền Viện Sinh Hoạt hoà Trung Quốc Xã Hội, Đối Bách Trượng Thanh Quy đích Nhất Cá Hiện Tượng đích Nghiên Cứu.


meanings:
(1083-1140) Cư sĩ đời Tống, tự Bá Kỉ, người Thiệu Vũ (nay thuộc Phúc Kiến) Trung Quốc. Niên hiệu Tuyên Hoà thứ 7 (1125) làm chức Thái thường Thiếu khanh. Khi ấy nhà Kim xua quân Nam Hạ vào Trung Nguyên. Ông chích máu viết sớ xin vua Huy Tông truyền ngôi cho Thái tử để hiệu triệu thiên hạ, Khâm Tông tức vị, ông nhậm chức Binh bộ Thị lang, cương quyết chủ chiến, phản đối việc dời đô. Giao cho Thượng thư Hữu thừa làm Thân chính Hành doanh sứ cung cấp đầy đủ cho cuộc chiến khiến quân Kim phải tháo lui. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 1 (1127) nhậm chức Thượng thư Hữu bộc xạ kiêm Trung thư Thị lang, tại chức có 75 ngày rồi bị giải chức. Ông tin Phật pháp, thông kinh luận, hơn nữa rất thích kinh Hoa Nghiêm. Hằng ngày thường lấy lời Phật dạy làm gốc mà bàn luận sự việc. Thích giao du với các Thiền sư Phù Dung Đạo Giai, Viên Ngộ Khắc Cần, Đại Huệ Tông Cảo. Một buổi chiều nọ, ông đang ngồi trong phủ chợt nghe tiếng động mạnh liền tỏ ngộ, làm kệ trình Tông Cảo, Tông Cảo ấn khả. Sau khi ông qua đời, mọi người đều thương tiếc khóc than, bán hết đồ trang sức nhà quan để cầu siêu truy tiến cho ông. Tác phẩm: Lương Khê tập.


meanings:
(772-841) Cư sĩ đời Đường, tự là Tập Chi, người đất Lũng Tây, Thành kỉ (nay ở phía tây Tần An, Cam Túc), một thuyết cho là người đất Triệu Quận (nay là huyện Triệu, tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc. Từ thuở nhỏ học Nho uyên bác, hiếu cổ. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 14 (798) đỗ Tiến sĩ. Lần lượt nhậm chức Hiệu thư lang, Quốc tử Bác sĩ, Sứ quán tu soạn, Gián nghị đại phu, Trung thư Xá nhân, Tiết độ sứ Đông Đạo ở Sơn Nam, cùng với thầy là Hàn Dũ, văn chương được đương thời khen ngợi. Theo Thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm học hỏi lí thiền có chỗ tỏ ngộ, sáng tác »Phục Tính Thư«. Tiếp nhận quan điểm »Kiến tính thành Phật« của Thiền tông, đề xuất nhân tính đều thiện, bởi vọng tình mê hoặc nên chia ra phàm thánh khác biệt. Chủ trương »Chính tư« để tâm đạt đến chỗ chí thành dứt sạch tình dục mà trở về chân tính. Học thuyết này có ảnh hưởng rất lớn đối với lí học đời sau, gióng lên tiếng chuông báo trước cho lí học đời Tống, Minh; dẫn Thiền vào Nho.


meanings:
(988-1038) Cư sĩ đời Tống, ban đầu tên Húc, vua Tống Chân Tông đổi tên này, tự là Công Vũ, người xứ Thượng Đảng Lộ Châu (nay là Trường Trị, Sơn Tây), Trung Quốc. Ông lấy em vua Chân Tông là công chúa Vạn Thọ Trường, nhận chức Tả long vũ Tướng quân, phò mã Đô uý. Theo học với Dương Ức, tinh thông Phật học. Yết kiến Thiền sư Cốc Ẩn Uẩn Thông thưa hỏi việc tông môn, Uẩn Thông đem công án »Thôi Triệu Công hỏi Kỉnh Sơn« để đáp lại. lí Tuân Húc nhờ đó mà đại ngộ, làm bài kệ: »Người sắt mới mong học đạo thâm, đặt tay liền biện rõ đầu tâm, thẳng về đường Giác cao vô thượng, phải quấy màng chi để bận lòng«. Ông thường cùng tăng chúng tụ hội trong phủ đàm luận suốt đêm. Về sau, ông biết trước giờ lâm chung nên thù xướng kệ tụng với Thiền sư Từ Minh Sở Viên rồi thong dong ra đi. Tác phẩm: Thiên Thánh Quảng Đăng lục.


meanings:
① Cây hạnh. Ðức Khổng tử ngồi dạy học ở giàn hạnh, vì thế nên thường dùng làm chữ gọi về cửa thầy học. Nhà Ðường cho các học trò đỗ tiến sĩ vào ăn yến ở vườn hạnh (hạnh viên 杏園) nên tục mới gọi các người đỗ là hạnh lâm 杏林. ||② Ngân hạnh 銀杏 cây ngân hạnh, quả ăn được, hạt nó gọi là bạch quả 白果.


meanings:
① Quả mơ, quả hạnh; ② Cây mơ, cây hạnh; ③ Xem 銀杏 [yínxìng].


meanings:
① Gỗ dùng được, phàm vật gì của trời sinh mà có thể lấy để dùng được đều gọi là tài, như kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ 金、木、水、火、土 gọi là ngũ tài 五材. ||② Tính chất, như tất nhân kì tài nhi đốc yên 必因其材而篤焉 ắt nhân tính chất nó mà bồi đắp thêm vậy. ||③ Cùng một nghĩa với chữ tài 才.


meanings:
① Gỗ: 樹已成材 Cây đã có thể lấy gỗ; ② Vật liệu: 木材 Vật liệu gỗ; 鋼材 Vật liệu thép; ③ Tài liệu: 教材 Tài liệu giảng dạy; 取材 Lấy tài liệu; ④ Tài năng (dùng như 才, bộ 手): 成不了材 Không thể thành tài được; 僕材不足 Tài năng (năng lực) tôi không đủ; ⑤ Khiếu, năng khiếu, tính chất, tư chất: 因材施教 Dạy theo năng khiếu; 必其材而篤焉 Tất dựa theo năng khiếu của nó mà bồi đắp thêm vậy; ⑥ Săng, áo quan: 一口材 Chiếc áo quan; ⑦ (văn) Sắp xếp, an bài (dùng như 裁, bộ 衣): 材萬物，養萬民 Thu xếp muôn vật, dưỡng dục muôn dân (Tuân tử: Phú quốc).


meanings:
① Làng, xóm, thôn, ấp, xã: 新村 Thôn mới; 戰略村 Ấp chiến lược; 村幹部 Cán bộ xã; ② Tục (tằn), thô (lỗ), quê mùa: 村野 Thô lỗ, quê mùa.


meanings:
(Murakami Senjo 1851-1928) Cunshangzhuanjing######日本佛教史學家。原名廣崎專精，號天愛癡人、舟山。兵庫縣人。幼習儒學，1871年至新 縣無為信寺學佛學4年。後入京都就讀于大谷派的高倉學寮。1875年，為愛知縣入覺寺村上界雄養子，改名村上專精。1882年，初講《唯識三十述記》于高倉學寮。1887年任曹洞宗大學林講師。2年後創立佛教講話所，發行《講演會·佛教講演集》，從事弘教活動。1890年任大谷教師學校校長。4年後與鷲尾順敬、境野哲發刊《佛教史林》，首開日本近代佛教史研究之風。1897年因京自己所屬真宗大穀派改革建議發表意見，被削去學銜和教職。1898年著《日本佛教史綱》，翌年獲文學博士學位。1901年因發刊《佛教統一論》第一編《大綱論》，觸犯大穀派本願寺忌諱，自動脫離僧籍（後仍複籍）。1905年創辦東洋高等女子學校。1917年任東京帝國大學文科教授，主持印度哲學講座。翌年敕任帝國學士院會員。1923年辭去教授，被授予東京帝國大學名譽教授。1926年任大谷大學校長。他在明治維新後，致力研究佛教，在日本佛學界有很大影響，至今仍被譽為日本明治時期的佛教啟蒙家和佛教史研究的先驅。主要著作尚有《大日本佛教史》、《親鸞的開宗》、《大乘起信論講話》等。######


meanings:
Ông già nhà quê. Tiết Nam Tuyền Hoà thượng trong TĐT q. 16 ghi: »師 行 脚 次、 問 村 路： 此 路 到 什 麼 處？ 村 公 對 云： 脚 下 底 是 什 麼？ – Sư đang hành cước, hỏi người đi đường: Đường này đi đến đâu? Ông già nhà quê đáp: Dưới gót chân là cái gì?«.


meanings:
Đứa bé quê. Lời nói hàm ý xem thường. Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »其 沙 彌 去 庫 頭 相 看 主 事 去、 道 吾 來 不 審 和 尚。 和 尚 向 道 吾 曰： 儞 見 適 來 跛 腳 沙 彌 麼？ 對 曰： 見。 師 曰： 此 沙 彌 有 些 子 氣 息。 吾 曰： 村 裏 男 女 有 什 麼 氣 息？師 曰: 未 得 草 草、 更 須 勘 過 始 得。 – Sa-di ấy đang đến nhà kho ra mắt Chủ sự. Đạo Ngô vấn an Hoà thượng. Hoà thượng hỏi Đạo Ngô rằng: Vừa rồi ngươi có gặp Sa-di thọt chân không? Đạo Ngô thưa: Gặp. Sư bảo: Sa-di này có chút ít hơi hám. Ngô thưa: Đứa bé quê mà có hơi hám gì? Sư bảo: Không được cẩu thả, lại cần khám qua mới được«.


meanings:
Chùa nhỏ ở thôn quê. Tiết Động Sơn Hoà thượng ở TĐT q. 6 ghi: »初 投 村 院 院 主 出 家、 其 院 主 不 任 持、 師 并 無 欺 嫌 之 心。 – Đầu tiên sư theo Viện chủ một chùa nhỏ ở thôn quê để xuất gia. Vị viện chủ ấy không tín nhiệm, mà sư trọn không có lòng thù ghét ông ta«.


meanings:
Người quê mùa, gã thô tục. Bài thơ »Tự tán« trong NTNL q. hạ: »突 出 娑 婆 世 界、 一 枚 眞 箇 村 頭、 行 腳 都 無 用 處、 推 倒 隻 好 做 牛。 – Một anh chàng quê mùa bỗng xuất hiện ở thế giới Ta-bà. Hành cước đều là chỗ vô dụng, xô ngã một con trâu rất khỏe«.


meanings:
① Chuôi sao bắc đẩu. ||② Gạt ra, kéo ra. ||③ Trói buộc. ||④ Một âm là thược. Cái môi, cái thìa.


meanings:
(văn) ① Chuôi sao Bắc Đẩu; ② Gạt ra, kéo ra; ③ Trói buộc. Xem 杓 [sháo].


meanings:
① Cái thìa, cái môi (muôi): 鐵杓 Môi sắt; ② Đơn vị đong (= 1% đấu). Xem 杓 [biao].


meanings:
① Cái gậy chống. ||② Kẻ chống gậy gọi là trượng. ||③ Cái trượng dùng để đánh người. Trong năm hình, trượng hình là một. ||④ Một âm là tráng. Cầm, tựa.


meanings:
① (Cây) gậy: 手杖 Gậy chống, ba toong; 扶杖 Chống gậy; ② Gậy gộc, vật giống gậy: 拿刀動杖 Cầm dao vung gậy; 檊麵杖 Thanh gỗ cán mì; ③ Trượng (một hình cụ dùng để đánh phạt kẻ có tội thời xưa); ④ (văn) Người chống gậy.


meanings:
① Cây đỗ (một loài lê). ||② Một thứ cỏ thơm. ||③ Lấp, như đỗ tuyệt tư tệ 杜絕私弊 lấp hết tệ riêng. ||④ Phàm sự gì tự ý bày vẽ ra không có bằng cứ gì gọi là đỗ soạn 杜撰. ||⑤ Tục gọi cái gì xuất bản ở đất mình là đỗ, như đỗ bố 杜布 vải bản xứ, đỗ mễ 杜米 gạo bản xứ, v.v.


meanings:
① Cây đường lê (thường gọi là cây đỗ); ② Một thứ cỏ thơm; ③ Chặn lại, chấm dứt: 杜門謝客 Đóng cửa không tiếp khách; 以杜流弊 Ngăn chặn các thói xấu; ④ Bày vẽ vô căn cứ. 【杜撰】đỗ soạn [dùzhuàn] Bịa đặt, nặn ra: 這個故事寫的是眞人眞事，不是杜撰的 Câu chuyện này viết về người thật việc thật, không phải bịa đặt; ⑤ (Thuộc) bản xứ: 杜布 Vải bản xứ, vải nội; 杜米 Gạo bản xứ; ⑥ [Dù] (Họ) Đỗ.


meanings:
Còn gọi: Đỗ từ, đỗ mặc. Lặng im chẳng nói. Tiết Hoàng Long Pháp Trung Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »淨 名 杜 口 於 毗 耶、 釋 迦 掩 室 於 摩 竭。 – Tịnh Danh lặng im ở Tì-da. Thích-ca đóng cửa thất nơi Ma-kiệt«. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »文 殊 辯 說。 認 螢 火 爲 太 陽。 居 士 杜 詞。 指 魚 目 同 明 珠。 – Văn-thù biện luận, nhận đom đóm là mặt trời. Cư sĩ lặng im, trỏ mắt cá đồng với minh châu«. Chương Từ Tế Thiền sư trong CĐTĐL q. 25 ghi: »如 今 更 別 說 箇 什 麼 即 得？ 然 承 恩 旨 不 可 杜 默 去 也。– Hôm nay lại đặc biệt nói cái gì thì được? Nhưng vâng theo chiếu chỉ nhà Vua, không thể chẳng nói«.


meanings:
Còn gọi: Đỗ thiền hoà. Chỉ cho các thiền sinh chưa chân thật thấu rõ Phật pháp. Hiệp chú, tắc 63, Bích Nham lục (Đại 48, 194 hạ) ghi: »可 惜 放 過。 一 隊 漆 桶 堪 作 什 麼。 杜 撰 禪 和 如 麻 似 粟。 – Đáng tiếc đã bỏ qua, một lũ ngu si đâu thể làm được gì? Thiền sinh chưa kiến tính nhiều như mè, như lúa«. Đỗ soạn Trưởng lão: Chỉ cho vị Hoà thượng không có khả năng thấu rõ chân nghĩa Phật pháp hoặc người nghiên cứu tu tập Thiền pháp lâu năm mà không ngộ đạo. Đỗ soạn gia, Đỗ gia: Người chẳng am tường về điển cố mà thích phát biểu dẫn chứng dài dòng.


meanings:
① Cây kỉ, kỉ có ba giống, một là cây kỉ liễu, dùng làm môi làm thìa, hai là cây kỉ bạch, dùng làm áo quan, ba là cây cẩu kỉ, dùng làm thuốc. Ta thường gọi tắt là kỉ tử 杞子. ||② Tên nước.


meanings:
① Tên cây: 枸杞 Cây cẩu kỉ; 枸杞子 Cẩu kỉ; ② [Qê] Nước Kỉ (thời nhà Chu, nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc); ③ [Qê] Tên huyện (thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc): 杞縣 Huyện Kỉ; ④ [Qê] (Họ) Kỉ.


meanings:
① Buộc, bó lại, như thúc thủ 束手 bó tay. ||② Bó, như thúc thỉ 束矢 bó tên, thúc bạch 束帛 bó lụa, v.v. ||③ Gói, mười cái nem buộc làm một gọi là nhất thúc 一束 một thúc. Ðời xưa dùng nem làm quà biếu gọi là thúc tu 束脩 vì thế tục mới gọi món tiền lễ thầy học là thúc tu. ||④ Một âm là thú. Hạn chế, như ước thú 約束 cùng hẹn ước hạn chế nhau, nay thường dùng về nghĩa cai quản coi sóc, như ước thú bất nghiêm 約束不嚴 coi sóc không nghiêm (thầy dạy học trò không nghiêm).


meanings:
① Buộc, thắt, bó lại: 腰束皮帶 Lưng thắt dây da; ② (loại) Bó: 一束鮮花 Một bó hoa tươi; 束帛 Bó lụa; 束脩 Bó nem; ③ Bó buộc: 束手束腳 Bó tay bó chân; 約束 Ràng buộc; ④ [Shù] (Họ) Thúc.


meanings:
① Gậy, đòn; ② Xà: 單杠 Xà đơn, xà ngang; 雙杠 Xà kép; ③ Cán cờ; ④ Cầu nhỏ; ⑤ Gạch đi, xóa đi, bỏ đi: 她把草稿中不必要的詞句都杠掉了 Cô ta đã xóa đi những câu không cần thiết trong bản thảo.


meanings:
① Cánh nhỏ. ||② Cuối, như tuế diểu 歲杪 cuối năm, nguyệt diểu 月杪 cuối tháng, v.v. ||③ Ngọn cây, ngọn cành cây.


meanings:
① Ngọn cây; ② Cành nhỏ; ③ Cuối: 歲杪 Cuối năm; 月杪 Cuối tháng; 秋杪 Cuối thu.


meanings:
① Cái xuồng, cùng một nghĩa với chữ hàng 航. ||② Tên đất.


meanings:
① Chiếc xuồng (dùng như 航, bộ 舟); ② [Háng] Hàng Châu (ở tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc): 杭絲 Tơ Hàng Châu; ③ [Háng] (Họ) Hàng.


vietnamese:
hàng châu thượng thiên trúc giảng tự chí <pqđtđ>


meanings:
① Cốc, chén: 玻璃杯 Cốc thuỷ tinh; 乾杯 Cạn chén; ② Cúp, giải thưởng: 銀杯 Cúp bạc.


meanings:
① Phương đông, tục gọi người chủ là đông. Nước Trịnh nói với người nước Sở tự xưng nước mình là đông đạo chủ 東道主 nghĩa là người chủ ở phương đông. Tục gọi các chủ cổ phần công ti là cổ đông 股東 là do nghĩa đó. ||② Nước Nhật Bản ở phía đông nước Tàu nên gọi là đông dương 東洋, văn tự Nhật Bản gọi là đông văn 東文. ||③ Ðông sàng 東牀 chàng rể (theo tích truyện Vương hi Chi, đời Tấn).


meanings:
① Đông (một trong bốn hướng chính): 東邊兒 Phía đông; 東風 Gió đông; 從東到西 Từ đông sang tây; ② Chủ: 房東 Chủ nhà; 股東 Người góp cổ phần; 東家 Người chủ, ông chủ; ③ Chủ nhà, chủ tiệc: 我做東，請你們吃飯 Tôi thết các anh một bữa; ④ 【東床】đông sàng [dong chuáng] (văn) Chàng rể; ⑤ [Dong] (Thuộc) nước Nhật Bản: 東洋 Nước Nhật Bản; 東方 Chữ Nhật; ⑥ [Dong] (Họ) Đông.


meanings:
(1908-1977) Tăng nhân hiện đại, họ Phạm, tự Đăng Lãng, hiệu Nhân Thự, người huyện Thái, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nối pháp Hoà thượng Trí Quang, tông Tào Động. Tác phẩm: Trung Nhật Phật Giáo Giao Thông Sử, Trung Ấn Phật Giáo Giao Thông Sử, Trung Quốc Phật Giáo Cận Đại Sử, Phật Giáo Nghệ Thuật, Thiền, Tâm Kinh Tư Tưởng Sử.


meanings:
3299佛教傳入東南亞地區，除阿育王時須那與鬱多羅往金地傳教之說外，據出土古物、遺址，最早的地區應在今日下緬甸之卑謬或泰國中部之佛統，此與西元二、三世紀印度古國案達羅（梵 Andhra）之傳布佛教關係頗大。古代東南亞佛教，小乘和大乘彼此興廢交替不定，而以南傳上座部勢力較大。西元七世紀末，下緬甸、泰國中部信仰上座部；占婆（位於今越南東南）以婆羅門教爲主，兼有正量部、有部；高棉同時流行婆羅門教、佛教；爪哇、蘇門答臘則在婆羅門教支配下。十二世紀，錫蘭大力改革佛教，統歸爲大寺（巴 Mahāvihāra）之上座部佛教，東南亞部分國家紛遣比丘留學該國。此後二百年，緬甸、泰國、高棉、寮國均弘揚以錫蘭爲傳承之上座部佛教。唯有越南自古受中國文化薰陶，受傳大乘佛教。至於馬來西亞、爪哇、蘇門答臘則始終婆羅門教、大乘、小乘佛教並行，迄十三世紀，阿拉伯回教文化傳入後，傳統宗教亦隨之覆滅。　就教團活動而言，東南亞佛教遠比中國佛教接近印度早期佛教之色彩，特別在教制與比丘生活方面，更延續了原始佛教教團之精神；就歷史而言，亦早過北傳任何一地之佛教；就教義而言，又自成一系統。　<一>錫蘭：西元前三世紀佛教傳入。阿育王並曾將世尊成道處之菩提樹幼苗一株移入。五百年後，自印度迎入佛牙，此二事始終激發錫蘭人虔誠之宗教情感，至今猶然。巴利文爲錫蘭之文學語言，巴利文三藏經典在此保存無缺。（參閱「錫蘭佛教」6327）　<二>緬甸：佛教傳入緬甸，有信史可徵者，約在西元五世紀以後。十一世紀阿奴律陀王即位於蒲甘，締造佛教之黃金時代。彼時建有瑞喜宮寶塔，塔內藏有自錫蘭迎入之佛牙，自卑謬請入之佛前額、鎖骨，因此至今香火極盛。十八世紀緬王孟隕建立當時世界最大之敏貢佛塔，今仍供奉有清高宗所齎送之佛舍利一顆。十九世紀末至二十世紀中葉，緬甸受英人統治，佛教遭到漠視，唯仍有緬甸佛教青年會成立於一九○六年，號召獨立。今日緬甸佛教徒占全國人口百分之九十，回教、印度教各百分之三，基督教百分之二，其他百分之二。佛教徒只有比丘、沙彌、信士男、信士女，並無比丘尼、沙彌尼、正學女，全國佛寺共有二萬餘所。（參閱「緬甸佛教」6120）　<三>泰國：佛教傳入泰國，最早可上溯自阿育王時代，彼時所傳爲上座部佛教，接受者係高棉先族而非現代泰族。西元八世紀，大乘佛教自印尼、高棉傳入，現存之猜耶（Chaiya）佛塔、六坤原形石塔（後曾加修成錫蘭式）及混合金屬所鑄之觀世音菩薩像等，均係當時之鉅構。十一世紀，泰國北部受緬甸蒲甘佛教之影響，信仰上座部，自素可泰城（Sukhothai）南部以下，則仍信仰大乘佛教。拉瑪四世（1851～1868 在位）時代勅造佛統大塔，至拉瑪六世始告竣工，高約一二○公尺，周圍約二四○公尺，爲今日泰國最大之佛塔。今泰國約有大小佛寺二萬一千所，巴利文佛學院四百餘所，泰文佛學院近六千所，學生十八萬人。百分之九十九的泰人爲佛教徒，僅泰南與馬來西亞接壤處有少數回教徒。每年有三次佛教紀念日，即六月之衛塞日、三月之摩迦日與七月之初安居日。此三日全國皆放假。我國於此亦有十五個華僑佛教社從事佛教事業與修持。（參閱「泰國佛教」4146）　<四>高棉：舊稱扶南、真臘、柬甫寨，係以印度文化爲主體，位於中南半島南端之小國，其語文即自梵語、巴利語轉成。佛教之傳入，最遲在西元三世紀扶南時期，彼時所譯經典以梵文系佛典最多；六世紀以後，婆羅門教與佛教並行；十二世紀末，闍耶跋摩七世（Jayavarman Ⅶ）時代，佛教臻於顛峰狀態；十三、四世紀頃，南傳佛教傳入。　至一九七五年淪爲共黨統治爲止，五、六百年間，佛教信仰極爲興盛。於共黨統治之前，佛教僧團分大宗派、法宗派，前者約占百分之九十，後者則多係貴族出家。全國人口百分之八十五信仰佛教，大多數男子於一生之中至少出家一次；另有二大佛教社團：世界佛教友誼會柬埔寨中心、居土巴利學會。然至一九七五年後，即全面禁止宗教活動。（參閱「高棉」4360）　<五>寮國：寮國史上載有佛教信仰始於法昂王之建立南掌國（十四世紀中葉）。十五世紀初，拍耶三成泰王曾建寺提倡佛學，並鑄巨大青銅佛像供奉於摩那蘭寺（Wat Manorom），今此寺已毀，佛像僅存頭、胸部。悉達提拉王於一五六六年造大舍利塔（Dhātu Luang），寮語稱爲寮塔，高三層，爲寮國歷代最偉大之建築物，十九世紀末曾遭盜匪損毀，至一九三○年方重修。一九五九年，寮國政府公布寮國僧伽法例，規定僧尼須服從僧王。今全境內有佛寺千餘所，僧人最多時達一萬二千名，古都琅勃拉邦附近之富士寺爲佛教中心，寺中供奉錫蘭於十五世紀所鑄重四七八公斤之金佛像；距古都以北二十公里處有北墟洞，有「萬佛洞」之美稱，每年佛誕節，寮王均親臨舉行浴佛盛典。首都永珍有華僑所創中寮佛教社一處。（參閱「寮國佛教」5975）　<六>越南：佛教傳入越南，至遲在西元二世紀。此後至十世紀前半爲佛教移入期；自十世紀後半至十四世紀末爲發展期，其中十一至十三世紀初之二百年爲鼎盛時代。佛教在越南始終有賴於王室之保護與提倡，又雖受中國影響，然義學並未能生根，故越南佛教之特色僅限於盛行我國南方之禪宗支系，教義理論上並無宏大之發揮與表現。十五世紀以後，明朝文化移植，儒學、文學並盛，道教、喇嘛教兼行，佛教獨衰，此後，佛教混合了儒道思想。寺院建築貌似中國，正殿中央備有五六段壇臺，最前列通常供奉佛之誕生像，左右爲阿難、目犍連二尊者，其它另供奉有儒家諸聖及道教諸神等。除南部曾受上座部佛教影響外，大多數均爲北傳形式，經典亦多中國文字。一九六三年，南越吳廷琰政權企圖利用政治權力迫害佛教，導致廣德等七位僧尼自焚殉教。後又經楊文明、阮高棋、阮文紹等之統治。一九七五年，美軍撤退，越南亦隨之淪亡。（參閱「越南佛教」5278）　<七>印尼：西元五世紀初，爪哇已有不少佛教徒，法顯訪問該島時（414），婆羅門教正盛而佛教方興。六世紀，佛教正式傳入蘇門答臘、巴鄰旁，後者且爲東南亞諸小島國研究佛法之重鎮，常住僧侶千人以上，可媲美印度那爛陀寺，當時南海諸國皆信奉上座部，唯此處稍有大乘。七世紀時，室利佛逝帝國興起，全國上下普遍信仰佛教。八世紀時，孟加拉佛教徒同時亦引入密宗，直至十二世紀，密宗始衰。十五世紀荷蘭人入侵後，佛教備受摧殘，僅靠華僑所建寺院維繫生機。二次大戰後，佛教復甦，一九七一年，信徒已在一千萬人以上，寺院三百餘所。（參閱「印尼佛教」2204）　<八>馬來西亞：約西元二世紀時，佛教傳入馬來西亞，至十五世紀，始終與婆羅門教並盛。麻六甲王朝自十五世紀起，提倡回教信仰，佛教日衰。近一百年來，由於華僑佛教徒與南傳佛教徒之再度移入，佛教方有復興之趨勢。一九五九年，馬來西亞佛教會（後改稱馬來西亞佛教總會）成立於檳城，出版無盡燈月刊，努力弘闡佛法。此外並設菩提小學、中學、佛教義學以教育青年佛子。我國圓瑛、會泉、會機、法舫等諸師並曾先後於怡保佛教會弘法。佛教刊物除華報、星無盡燈外，尚有中國報、光檳報等，每月特刊「佛學」一次，藉以宣揚佛法。（參閱「馬來西亞佛教」4343）　<九>新加坡：爲一九五九年獨立之華人國家，人口二百餘萬。太虛大師於民國十五年（1926）曾於此建立中華佛教會，目前最興盛之道場首推光明山普覺寺，每次法會參加者均在數千人；最大之叢林爲雙林寺，頗有中國大陸叢林之風。另創辦有女子佛學院，生活、思想教育均獨立於寺院之外，此點迥異於臺灣之佛學院。（參閱「新加坡佛教」5466）　<十>菲律賓：菲律賓是遠東唯一之天主教國家，然自西元八世紀至十三世紀，佛教曾隨著印尼室利佛逝帝國之勢力傳入此地，從今菲人土語中尚保存若干梵語成份，即可資證。惜除少數之佛像出土外，佛教並未在菲律賓文化上產生任何影響。民國二十年，華僑組織旅菲中華佛學研究會，乃菲島最早之佛教團體，曾出版「海國伽音」，惜僅一期，並建大乘信願寺以弘揚正法。除信願寺外，馬尼拉市區有普陀寺、宿燕寺，皆爲中國寺院之分院。近代菲律賓佛教均隨華僑而來，故迄今亦大多流行於華僑之間。（參閱「菲律賓佛教」5259）


meanings:
(Buddhism in South East Asia)###以南傳上座部為主的佛教。主要傳播於老撾、柬埔寨、泰國、緬甸、印尼，以及越南中、南部的部分地區。據有關史料記述，西曆紀元前後，上座部佛教已在東南亞流行。《太平御覽》引萬震著《南州異物志》稱：“林陽在扶南西七千餘裏，地皆平博。民十余萬家，男女行仁善，皆侍佛。”《水經注》引竺枝著《扶南記》中也有“扶南舉國事佛”的記述。扶南即柬埔寨的古稱。2～6世紀，東南亞佛教已很隆盛。比佛教傳入更早的婆羅門教，經與佛教並存和融和的階段之後，雖為佛教所取代，但對佛教的影響仍然存在。婆羅浮屠、吳哥寺、薄甘王朝的塔寺以及其他一些寺廟建築、佛像雕塑和佛事儀式，都帶有一定的婆羅門教色彩。10世紀以後，上座部佛教受到大部分國家封建領主的推崇和提倡，並加強了同錫蘭（今斯里蘭卡）的聯繫，互派僧侶留學，根據巴厘語音序創立本民族文字，用以寫定音譯巴厘三藏典籍，確定了摩訶尼迦耶和達磨育特兩派僧王制度，佛教被尊為國教，在大眾中產生了深刻影響。18世紀到現代，泰文、緬文、高棉文、老撾文的巴厘三藏音譯編纂工作逐漸完備，並進一步將部分經卷譯為本民族文字，使上座部佛教得以更加廣泛地流傳。######老撾1世紀初期，大乘佛教和婆羅門教曾一度流行於南部地區。14世紀中葉，由柬埔寨傳入上座部佛教，被尊為國教，並確立了達磨育特和摩訶尼迦耶兩派僧王制度。16～17世紀，曾一度成為東南亞的佛教中心，修建了許多寺塔，雕塑了佛像，創立巴厘語佛教學校和實行僧侶考試制度。19世紀末淪為法國殖民地後，佛教受到嚴重的打擊，寺塔被毀，經像被劫，僧侶慘遭殺戮。隨著20世紀民族解放運動的高漲，佛教又出現復興的氣象，成立全國統一的佛教組織機構，整理出現了寮文巴厘三藏典籍，並恢復以寺院為主的巴厘語教學的教育中心制度。######柬埔寨早期的宗教信仰，除了原始的拜物教和精靈崇拜外，在西曆紀元前後，即深受婆羅門教和佛教的影響。5～6世紀時，大小乘佛教開始傳入。由於同中國和印度的貿易往來頻繁，大乘佛教得到較大的發展。其間高僧迭出。碩學沙門到中國傳教、譯經者不乏其人，如6世紀上半葉，即有僧伽婆羅和曼陀羅仙等人。9世紀後，已成為東南亞的佛教中心，但印度教也並得不衰，9世紀末創建、12世紀完成的吳哥城以及以後建立的吳哥窟大伽藍，即為兩教混合在寺廟建築上的反映。此後，由於受到外族的影響，大乘佛教和印度教趨於衰微。14世紀中葉之後，泰國的上座部佛教傳入柬埔寨，逐漸推行兩派僧王制度，並定為國教。國王為佛教的當然護持。20世紀初葉，柬埔寨人民在反抗法國殖民主義的民族解放鬥爭中，雖然許多佛寺受到破壞，但佛教仍有一定的發展。很多僧侶參加反殖民主義的鬥爭，創辦了巴厘語學校、西哈努克大學和佛教研究所，出版了高棉字母的巴厘語三藏典籍和高棉文譯文的部分上座部經論。######泰國古稱暹羅。從那坤巴通發掘出的佛教文物和寺塔遺址判斷，早在西元前，已有小乘佛教的傳入。以後，婆羅門教和大乘佛教才由印度傳入南暹羅及其沿海鄰國。11世紀，緬甸的阿努羅陀王朝崛起，其勢力擴展到暹羅北部和中部的許多地區，阿努羅陀王篤信小乘佛教，並大力支持其發展傳播。因此，小乘佛教又一度在暹羅，特別是北部地方流行。13世紀中葉，泰族在速可台建立了獨立的部族國家，勢力逐步向南擴張，將南暹羅地區納入其統治範圍，並接受流行於這個地區的大乘佛教。同時，帶有婆羅門教色彩的大乘佛教宗教儀式，也逐步為泰國小乘佛教信徒所接受。此前，錫蘭曾于12世紀時舉行佛教第七次結集，整頓僧團組織，嚴肅戒律，使上座部佛教在錫蘭臻于隆盛。當時北暹羅地區的一些部族國家，都派遣比丘前往學習，並傳入具足戒儀式。速可台王朝建國初期，錫蘭教派勢力，已擴展到南暹羅地區，並在那坤室利塔瑪羅陀建立錫蘭派傳教中心。速可台王朝第三代君主拉馬康亨，曾迎奉錫蘭僧團到都城弘揚教義，使錫蘭教派得以流行，而大乘佛教卻退居次要地位。此後，佛教在封建君主的護持下，逐漸形成僧王制度，佛教幾成全民信仰，滲透到日常生活習俗之中。速可台王朝第四位君主黎汰王是一位虔誠的佛教徒，曾一度出家為僧，開創了泰國國王必須在一定時期內出家為僧的先例。他於1361年迎請錫蘭高僧，用上座部佛教統一了本國的宗教。######1767年，大城王朝的阿瑜陀耶為緬甸攻陷時，王宮和各寺院所藏典籍及經像文物，均毀於兵火。吞武裏王朝建立後，國王鄭昭下令收集佛教文獻，彙集整理保存，但不久鄭昭被弑身死，此項工作遂告停頓。曼谷王朝建立後，拉瑪一世繼承鄭昭未竟的事業，於1788年召集230名碩學比丘和30名皇家學者，對已收集的三藏典籍進行整理編定，此即泰國佛教史上的第九次結集，編寫的三藏名為“結集版三藏”或“皇家版三藏”，共計288篋。在拉瑪四世統治時（1851～1868），對佛教進行了改革，在上座部內出現了一個要求嚴格遵守戒律的派別，稱為“正法派”，而把傳統的佛教稱為“大眾派”，這兩派在教理上沒有重大差別，只在遵守戒律方面有所寬嚴。現泰國佛教主要是這兩派。拉瑪五世朱拉隆功王在位時（1868～1910），提出將全部三藏付印的計畫。付印前，不僅對泰文本作了詳盡的校訂，還和高棉文、僧伽羅文及孟加拉文進行了比勘，於1893年出版，共39卷，印行1000部。這次編印的泰文藏經，尚遺小部經8種未曾編入。1925年拉瑪七世繼位時，遵照其兄拉瑪六世遺囑，重編泰文三藏，收錄所缺的小部各經，編為45卷，於1928年全部出版。現泰國有90%都是上座部佛教徒。######緬甸佛教傳入較早。根據《島史》記載，印度阿育王於西元前3世紀曾派須那與憂多羅兩位長老到金地傳教，有人認為金地即今之下緬甸塔通地區，但此說不能認為確鑿的史實。西曆紀元前後，從東南印度到緬甸有航路可通，錫蘭與緬甸的交通通過東南印度為中心而發展起來，因此錫蘭的上座部佛教大概是通過海道傳入的。據驃族（緬甸族一支）古都卑謬發現的碑文記載，5世紀時，錫蘭已流行上座部佛教。6世紀後期，佛教密宗的阿闍利耶教，又傳入緬甸的蒲甘地區。11世紀中葉，蒲甘王朝阿努陀羅王統一緬甸全境，他排斥了阿闍利耶教，立上座部佛教為國教，尊阿羅漢長老為國師；1058年始創緬文字母，音譯了上座部佛教三藏典籍，奠定緬甸上座部佛教的基礎。此後緬甸王朝雖幾經變遷，但一直信奉佛教。13世紀末，蒲甘王朝崩潰，緬甸出現了南北朝分立，但南北朝都信奉佛教，北方在阿瓦大造寺廟佛塔，南方也修建大金塔。此後歷代國王都將大金塔增高，並敷金箔，增設回廊，形成現代所見的形態。18世紀中葉，緬甸南北朝為雍籍牙王朝所統一，佛教十分繁榮。這個王朝的孟雲王在明恒費時11年建造了世界上最大的磚塔和一口大鍾。12～19世紀末，僧伽羅僧伽派和末羅姆摩僧伽派逐漸分裂，形成善法派、瑞琴派、門派等。1871年，明頓王曾召集各派長老2400人于曼德里舉行第五次結集，重編緬文巴厘三藏，後將全部經典刻在729塊大理石碑上，以垂永久。隨著20世紀民族解放運動的發展，緬甸僧侶建立了佛教組織，參與反英殖民主義的鬥爭。緬甸獨立後，曾於1956年釋迦牟尼涅槃2500年紀念時，邀請各國佛教界代表，舉行了有2500人參加的第六次結集，校勘上座部緬文巴厘三藏，印行結集版藏經51卷本。1961年，宣佈佛教為國教，繼又取消國教的地位，執行宗教信仰自由的政策。目前緬甸佛教徒約占總人口的80%以上。######印尼在西曆紀元前後，印尼是海上交通的要衝，居民都為印度人，主要信仰婆羅門教。5世紀初，法顯去耶婆提（今蘇門答臘及爪哇）時，據他著的《佛國記》所載，當地盛行婆羅門教，但亦有少量的佛教。稍後，印僧求那跋摩赴華，路經闍婆時，已見佛教甚為流行。據中國史籍《宋書》、《南史》和《梁書》的記載，5世紀中葉至6世紀上半葉，蘇門答臘、爪哇和巴厘等地已廣信佛法，崇仰三寶。7世紀末，在蘇門答臘地區建立了室利佛逝王國。中國高僧義淨往返印度時都在此落腳，據其所述該地大小乘並舉；但從出土的文物看，密教系的觀世音菩薩和多羅菩薩信仰也很普遍。8世紀初，到中國的印度高僧金剛智，曾在室利佛逝滯留，不空即在闍婆拜金剛智為師。可見8世紀前後大乘佛教特別是密教一系在室利佛逝十分流行。8世紀以後佛教由室利佛逝向馬來半島發展，當地王室都信奉密教，在馬來半島建立了大批密教寺院，民間亦多信奉者。######5世紀以後佛教在爪哇廣為流傳。8～9世紀，在中爪哇建立的夏蓮特拉王朝諸王，都信奉大乘佛教與印度教混合的密教，建立了很多寺院，如世界馳名的婆羅浮屠大寺，高達十層，代表十法界，石砌回廊都刻有精美的浮雕，莊嚴雄傳，是世界美術史上的奇觀。（參見彩圖插頁第14頁）######10世紀初，室利佛逝的高僧編集了著名的佛教教義書《聖大乘論》。13世紀庚·安祿在東爪哇創建的新訶沙裏王朝和14世紀韋闍耶建立的滿者百夷王朝都信奉佛教。爪哇佛教是大乘密教和印度教濕婆派的混合物。他們把佛陀和濕婆看作一本，在崇拜的物件中雜有印度教的很多神祗。15世紀伊斯蘭教傳入爪哇後，佛教和濕婆派的信仰逐漸衰落，以致絕跡。######越南盛傳大乘佛教。上座部佛教僅流行於中部和南部的部分地區，信徒僅及大乘佛教的10%（見越南佛教）。###


meanings:
Nhiều cách giải thích, nhiều cách suy đoán. Tiết Đại Quy Mộ Triết Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂： 山 僧 本 無 積 蓄、 且 得 粥 足 飯 足、 困 來 即 便 打 眠、 一 任 東 卜 西 卜。 – Thượng đường: Sơn tăng bản vô tích súc, thả đắc chúc túc phạn túc, khốn lai tức tiện đả miên, nhất nhậm đông bốc tây bốc. – Sư thượng đường nói: Sơn tăng vốn không chất chứa, may được đủ cơm, đủ cháo, lúc mệt thì đi ngủ ngay, mặc cho suy đoán nhiều cách«.


