# tbl_dictionary

vietnamese:
chỉ quán câu phẩm niệm bất tuỳ thuận tính <pttđ>


meanings:
(foreign) practice both śamatha and vipaśyanā side by side


vietnamese:
chỉ quán phụ hành truyện hoằng quyết <bktt>


vietnamese:
chỉ quán phụ hành truyện hoằng quyết <pqđtđ>


vietnamese:
chỉ quán phụ hạnh truyện hoằng quyết <cm>


vietnamese:
chỉ quán phụ hạnh truyện hoằng quyết <đpb>


meanings:
the dual functioning of calm and insight


meanings:
（藏 ḥbri-guṅ、ḥbri-khuṅ、ḥbri-goṅ）又稱止貢替寺（ḥbri guṅ mthil）。位于西藏拉薩東北修峽谷（Gsho roṅ-phu）上部的峰頂。系藏傳佛教止貢噶舉派（噶舉派的分支）的政教中心。原是帕木竹巴（Phag-mo-gru，1110～1170）的弟子木雅貢仁（Mi-ñagsgon-riṅs）所建的小僧院，1179年時轉讓予止貢法主（ḥbri-guṅ chos-rje，1143～1217）。<#>止貢法主也是帕木竹巴的弟子。他在此擴建本寺，幷創立止貢派。寺中的禮拜堂、僧房等建築物，系依地勢的高低而建，而由險峻的石塊及階梯相連，屹立在一萬三千呎的高地上。在大講堂的禮拜堂，有止貢法主的塔，安置法主像。講堂收藏有黃金制的曼荼羅。 1290年，蒙古軍與薩迦派僧兵聯合攻擊此派，史稱‘止貢林變’或‘止貢寺顛覆事件’（ḥbri-khuṅ gliṅ-log）。1315年，多魯修杰爾波（Rdo-rje rgyal-po）于此再建大塔。<#>［參考資料］　羽田野伯猷《東北大學文學部研究年報》五；L. A. Waddell《The Buddhism of Tibet》；Ch. Bell《The Religion of Tibet》；G. Tucci《Tibetan Painted Scrolls》；A. Ferrari《Mk'yenBrtse's Guide to the Holy Places of Central Tibet》。<#>


meanings:
① Phải, là chánh đáng, như chánh thức 正式 khuôn phép chánh đáng, chánh lí 正理 lẽ chánh đáng, v.v. Cái gì sai mà bảo sửa lại cho phải cũng gọi là chánh, như khuông chánh 匡正 giúp đỡ làm cho chánh đáng. ||② Ngay, ở giữa, như chánh diện 正面 mặt chánh, chánh toạ 正坐 ngồi chính giữa, chánh thính 正廳 toà ngồi chính giữa, v.v. ||③ Ngay thẳng, như công chánh 公正 công bằng ngay thẳng, các bậc hiền triết đời trước gọi là tiên chánh 先正 cũng theo nghĩa ấy. ||④ Thuần chánh, như chánh bạch 正白 trắng nguyên, chánh xích 正赤 đỏ nguyên, v.v. ||⑤ Bực lớn nhất, như nhạc chánh 樂正 chức quan đầu coi âm nhạc, công chánh 工正 chức quan đầu coi về công tác, v.v. ||⑥ Chức chánh, bực chánh, chức chủ về một việc, như chánh tổng 正總, phó tổng 副總 phụ giúp chánh tổng, chánh thất phẩm 正七品, tòng thất phẩm 從七品 kém phẩm chánh, v.v. ||⑦ Ðúng giữa, như tí chánh 子正 đúng giữa giờ tí, ngọ chánh 午正 đúng giữa giờ ngọ, v.v. ||⑧ Tiếng giúp lời, nghĩa là, tức là, như chánh duy đệ tử bất năng học dã 正惟弟子不能學也 tức là vì con không hay học vậy. ||⑨ Vật để làm cớ. ||⑩ Ðủ. ||⑪ Chất chính. ||⑫ Ngay ngắn. ||⑬ Mong hẹn. ||⑭ Phần chính. Phần nhiều cũng đọc là chữ chính. ||⑮ Một âm là chính. Tháng đầu năm gọi là chính nguyệt 正月 tháng giêng. Ngày xưa các nhà vua họ này thay họ khác lên trị vì lại đổi tên riêng một ngày làm ngày đầu năm, nhà Thương thì dùng ngày sửu làm ngày đầu năm, v.v. gọi là chính sóc 正朔. Ta quen đọc là chữ chính. ||⑯ Cái đích tập bắn, như chính hộc 正鵠 giữa đích, vì thế nên khuôn phép của một sự vật gì cũng gọi là chính hộc.


meanings:
① 【正月】 chinh nguyệt [zhengyuè] Tháng giêng (âm lịch); ② (văn) Cái đích tập bắn: 正鵠 Giữa đích, (Ngb) khuôn phép. Xem 正 [zhèng].


meanings:
① Ngay ngắn: 把帽子戴正了 Đội mũ ngay ngắn lại; ② Giữa lúc: 我正出門他就來了 Giữa lúc tôi ra cổng thì anh ấy đến. 【正好】 chính hảo [zhènghăo] Vừa vặn, đúng lúc, vừa đúng, vừa..., đang...: 你來得正好 Anh đến đúng lúc; 皮球正好掉進井裡 Quả bóng rơi đúng xuống giếng; 這件衣服我穿正好 Chiếc áo này tôi mặc vừa lắm; 我正好找你 Tôi đang tìm anh; 【正在】chính tại [zhèngzài] Đang, đương, giữa lúc...: 正在工作 Đang làm việc; 正在開會 Đang họp; ③ Vừa vặn: 鐘正打十二點 Đồng hồ vừa đánh 12 tiếng; ④ Đúng lúc: 你來得正好 Anh đến rất đúng lúc; ⑤ Đang: 我們正開着會 Chúng tôi đang họp; ⑥ Đúng: 指南針指正南正北 La bàn chỉ đúng phía Nam Bắc; ⑦ Giữa, chính: 正門 Cửa giữa; 正路 Đường chính; 正因爲這樣 Chính vì thế; ⑧ Sửa: 正其衣冠 Sửa mũ áo cho ngay ngắn; 正誤 Sửa sai, đính chính; ⑨ Thuần: 正紅 Màu đỏ thuần; 味兒不正 Mùi vị không thuần; ⑩ Phải, dương, chính, chánh: 正面 Mặt phải; 正極 Cực dương; 正副主任 Chủ nhiệm và phó chủ nhiệm; ⑪ Bậc lớn nhất, chức (quan) đứng đầu: 樂正 Chức quan đứng đầu coi về âm nhạc; 正總 Chánh tổng; ⑫ (văn) Đủ; ⑬ (văn) Mong hẹn; ⑭ [Zhèng] (Họ) Chính. Xem 正 [zheng].


meanings:
Thiền cơ lập bày mang sắc thái chính tông, cũng là giáo pháp gợi ý triệt để hoàn toàn. Mật Am ngữ lục nghi: »正 令 全 提。 十 方 坐 斷。千 差 萬 別。 一 句 該 通。 佛 與 眾 生。 皆 爲 剩 法。 恁 麼 會 得。 全 賓 是 主。 全 主 是 賓。 – Chính lệnh toàn đề quét sạch mười phương, ngàn muôn sai khác một câu gồm thông. Phật và chúng sinh đều là pháp dư thừa. Hiểu được như thế thì toàn khách là chủ, toàn chủ là khách«.


meanings:
Chính lệnh đương hành: Đạo Phật Tổ lưu hành ở đời. Tắc 63, Bích Nham lục (Đại 48, 194 hạ) ghi: »以 「正 令 當 行、十 方 坐 斷」 一 語、喩 指 棒 喝 之 外、 不 立 一 法、乃 爲 教 外 別 傳 之 宗 旨。 – Lấy một câu Chính lệnh đương hành, thập phương toạ đoạn để chỉ cho ngoài việc đánh hét chẳng lập một pháp nào khác mới là tông chỉ giáo ngoại biệt truyền«.


vietnamese:
chính tu hành trung đạo thắng hạnh <pttđ>


meanings:
correct transmission of the Buddha-dharma from teacher to student


meanings:
(1549-1614) Thiền tăng đời Minh, họ Lữ, tự Nhất Tâm, hiệu Huyễn Hữu, người xứ Lật Dương, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Tiếu Nham Đức Bảo, đời thứ 33, hệ Nam Nhạc. Sư trụ trì chùa Long Trì ở Kinh Khê. Tác phẩm: Huyễn Hữu tập, Chính Truyền ngữ lục.


meanings:
2002又作正像末三時、三時。即教法住世之正、像、末等三期變遷。據大乘同性經卷下、大乘法苑義林章卷六本等載，三時即：(一)如來滅後，教法住世，依教法修行，即能證果，稱為正法（梵 saddharma）。(二)雖有教法及修行者，多不能證果，稱為像法（梵 saddharma-pratirūpaka，像，相似之意）。(三)教法垂世，人雖有稟教，而不能修行證果，稱為末法（梵 saddharma-vipralopa）。然法華玄論卷十載，正、像之分別有多種說法，即：(一)佛在世為正法，佛滅後為像法。(二)未有異部之時代為正法，異部紛紛出現之時代為像法。(三)得道者多之時代為正法，得道者少之時代為像法。(四)正法未破之時代為正法。正法已破之時代為像法。(五)未起惡法為正法，起諸惡法為像法。(六)二千年皆屬正法，萬年轉衰微為像法。(七)諸菩薩見如來之法無有興滅，常見諸佛，則一萬二千乃至一切時皆是正法，二乘人見佛法有興衰，故有正、像之分別。　至於三時之時限，諸經論說法各異：(一)據賢劫經卷三、大乘三聚懺悔經等之說，正法有五百年，像法亦五百年。(二)據中觀論疏卷一末、釋淨土群疑論卷三等之說，正法有一千年，像法亦一千年。(三)據大方等大集經卷五十六、摩訶摩耶經卷下、南嶽思大禪師立誓願文等之說，正法有五百年，像法有一千年。(四)據悲華經卷七、大乘悲分陀利經卷五等之說，正法有一千年，像法為五百年。關於末法之時限，諸經論所說大抵為末法一萬年。然俱舍論寶疏卷二十九依善見律毘婆沙卷十八所舉，將正法千年之後尚有一萬年之說法，解釋作一萬年中之前五千年為像法時，而後五千年為末法時。　另據大方等大集經卷五十五，舉出「五五百年」之說，即將佛陀入滅後之二千五百年間，區分為五個五百年，依次為解脫堅固、禪定堅固、多聞堅固、造寺堅固、鬥諍堅固等五個時期；五個時期以後，雖有剃除鬚髮、身著袈裟者，然毀破禁戒，不如法行。又佛臨涅槃記法住經，於正法一千年中，以一百年為一期，依次分為聖法、寂靜、正行、遠離、法義、法教、利養、乖爭、事業、戲論等十個堅固時期。又毘尼母經卷三，於正法五百年中，亦以一百年為一期，次第分為解脫、定、持戒、多聞、布施等五個堅固時期。此二經之說法與前面大集經之說相似，依此，大集經之「五五百年」說，或亦指正法住世之相。　然據華嚴經隨疏演義鈔卷二所舉，則將「五五百年」分為正、像、末三時，即以前二個五百年為正法時，第三、第四個五百年為像法時，最後一個五百年為末法一萬年之初五百年。　又大毘婆沙論卷一八三載，由於度女人出家之故，正法減五百歲，故以初五百年之解脫堅固為正法期，次五百年之禪定堅固為像法期，後三個五百年之無行無證為末法期。　此外，羅什、不空二師所譯之仁王經中，因所舉之時限語義不詳，故各經論及智顗、吉藏、真諦等諸師之異說紛紜；或謂仁王經所說乃另一種之「三時說」，即以八十年（或五十年）為正法期，八百年（或五百年）為像法期，八千年（或五千年）為末法期。　關於我國諸師之異說，據勝鬘經疏詳玄記卷十載，淨影、道綽、法上、賢首等師說正法五百年；南山、清涼、靈芝等師說正法一千年。淨土家則謂聖道門之諸教，歷三時而漸趨衰滅，淨土教卻漸興盛，於末法一萬年之後，尚能住世一百年。　另就三時之修行證果而論，有謂正法時，持戒即能成就，稱為戒成就；像法時，修禪即能成就，稱為禪成就；末法時，惟依淨土念佛法門方能成就，稱為淨成就。〔雜阿含經卷三十二、別譯雜阿含卷六、十誦律卷四十九、仁王經合疏卷下、安樂集卷下、法華玄贊卷五、法華義疏卷五、大藏法數卷十二、末法燈明記〕（參閱「五五百年」1065）


meanings:
(792-869) Thiền tăng đời Đường, họ Thái, người xứ Tuyên Châu (nay là Tuyên Thành, tỉnh An Huy) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Ngũ Tiết Linh Mặc. Thuỵ hiệu: Tính Không Đại Sư.


meanings:
(1191-1274) Thiền tăng đời Tống, họ Lí, người xứ Thái Hồ, Thư Châu (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Cô Phong Tú.


meanings:
Thiền tăng đời Nguyên, họ Lưu, hiệu Nguyệt Giang, tự xưng là Tùng Nguyệt Ông, người xứ Liên Giang (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Hổ Nham Tịnh Phục.


meanings:
(1285-1352) Thiền tăng đời Nguyên, họ Vu, hiệu Cổ Mai, người xứ Quảng Tín (Thượng Nhiêu, Giang Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Tuyệt Học Thế Thành, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc.


meanings:
(1213-1297) Thiền tăng đời Nguyên, họ Du, người xứ Nhân Hoà (nay thuộc Hàng Châu) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Dục Vương Kham.


meanings:
Còn gọi: Tẩm đường. Nhà phương trượng trong Thiền viện, tức là chỗ ở của vị Trụ trì. Chương Quy Dương Sơn Vô Liễu Thiền sư trong CĐTĐL ghi: »偈 畢 儼 然 告 寂、瘞 於 正 堂、垂 二 十 載。 – Làm kệ xong, sư an nhiên thông báo mình sẽ thị tịch, rồi sư ngồi sững nơi chính đường đến 20 năm«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Chùa ở núi Thiên Mục, tỉnh Chiết Giang. Vào cuối đời Nam Tống Thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu vào núi bế quan, người học theo sư cất am bèn thành thiền vũ, ban đầu gọi là »Sư Tử Viện«. Niên hiệu Diên Hựu thứ 6 (1319) đời Nguyên vua ban tặng tấm biển »Sư Tử Chính Tông Tự«. Niên hiệu Thái Định thứ 3 (1326) Thiền sư Liễu Nghĩa trụ trì chùa này. Lúc ấy chùa nổi tiếng hải ngoại, các tăng nhân Nhật Bản, Ấn Độ, Triều Tiên cũng đến chùa này vân du triều bái và mang về nước những bức hoạ tượng của các vị Thiền sư như Tuyết Nham, Cao Phong, Trung Phong. Cuối đời Nguyên chùa bị phá huỷ bởi binh lửa, niên hiệu Hồng Vũ thứ 4 (1371) đời Minh, Thiền sư Tùng Ẩn xây cất lại, về sau trở thành tùng lâm. Cuối đời Minh lại bị binh lửa phá huỷ. Đầu đời Thanh, Thiền sư Ngọc Lâm thi công lại từ đầu, đổi tên là »Khai Sơn Lão Điện«, chẳng bao lâu lại bị hoả tai. Khoảng niên hiệu Ung Chính (1723-1735) sửa chữa lần nữa, đổi tên là »Thiền Nguyên Tự«. Những năm đầu của niên hiệu Hàm Phong (1851-1861) lại bị binh lửa phá huỷ chỉ còn một cái điện. Khoảng niên hiệu Đồng Trị (1862-1874) sửa sang lại, có điện liêu hơn 2000 gian, là một chùa lớn trong núi. Trong thời kì kháng chiến chùa bị máy bay quân Nhật phá huỷ, sau khi kiến quốc lại phải thi công lại từ đầu.


vietnamese:
chính tông tâm ấn hậu tục liên phương <pqđtđ>


meanings:
1990請參閱 傳法正宗記 請參閱 五家正宗贊 指正確選定或決定之業。又作正業、定業。唐代淨土宗大德善導之觀經疏散善義載，一心專念阿彌陀佛之名號，不論行住坐臥、時節久近均念念不捨，即稱正定業，亦即順彼佛本願的稱名念佛之行。又日本淨土宗祖源空之無量壽經釋謂，稱名念佛為彌陀本願之行，不僅為決定往生之正業，亦係由諸佛誓願海中所選定之行。〔選擇本願念佛集、淨土宗要集卷二〕（參閱「正助二業」1987）


meanings:
beings who are certain to attain enlightenment


meanings:
Tháp nằm trong khuôn viên Khai Nguyên Tự trong thành huyện Chính Định, Tỉnh Hà Bắc. Chùa sáng lập vào niên hiệu Hưng Hoà thứ 2 (540) đời Đông Nguỵ, niên hiệu Càn Ninh thứ 5 (898) đời Đường trùng tu, trải qua nhiều đời đều có sửa chữa. Trong chùa hiện còn lầu chuông, tháp gạch. Tháp cao 48m xây bằng gạch hình vuông, chín tầng mái kín. Tầng thứ nhất khá cao có cửa động tròn nhưng không thể trèo lên. Tầng thứ hai đến tầng thứ chín đều có mở cửa sổ nhỏ. Trên góc nền tháp có tượng Thiên vương lực sĩ khắc bằng đá. Mỗi tầng tháp thu nhỏ dần theo chiều cao, tạo dáng rất đẹp. Dù được tu sửa vào đời Minh Thanh nhưng phong cách kiến trúc đời Đường vẫn còn.


meanings:
① Thiền tăng đời Thanh (1597-1670), họ Quách, tự Khê Đường, hiệu Tùy Sơn, Thúc Am, Ngẫu Dư, Ngẫu Ngư. Về già sư lấy hiệu là Nam Bình Ẩn Tẩu, nối pháp Thiền sư Tam Phong Pháp Tạng. 2. Thiền tăng đời Thanh, họ Lí, ban đầu hiệu Kim Nham, sau kí tên là Tế Nham, tự Sơn Phẩm, người xứ Phiên Ngu (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Kế Khởi Trữ.


meanings:
(1836-1906) Thiền tăng Việt Nam, huý Hải Lương, hiệu Chính Tâm, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 40, là vị Tổ khai sáng chùa Kim Cang ở Thủ Thừa Long An. Sư là người chỉ đạo công tác khắc bản gỗ các loại kinh điển như: Luật Tứ Phần, Bồ Tát Giới Kinh, Kim Cang Chư Gia, Phật Thuyết Tam Thế Nhân Quả Kinh..


meanings:
(term) correct mindfulness,  correct thought


meanings:
（梵 samyak-smṛti，巴 sammāsati，藏 yaṅ-dag-paḥi dran-pa）（1）八正道之一。又譯諦意。意指如實憶念諸法之性相而不忘失。《中阿含》卷七〈分別聖諦經〉雲（大正1·469b）︰‘云何正念？謂聖弟子念苦是苦時；習是習，滅是滅，念道是道時；或觀本所作，或學念諸行，或見諸行灾患，或見涅槃止息，或無著念觀善心解脫時；于中若心順念背不向念，念遍，念憶，複憶心，心不忘，心之所應，是名正念。’另據《雜阿含經》卷二十八所載，正念可分爲世俗有漏正念及出世間無漏正念二種。前者指與有漏作意相應的善念；後者謂依無漏正見能思惟諦境，而與無漏作意相應的明記不忘之念。<#>有關正念的體性，《俱舍論》卷二十五謂念根、念力、念覺支與正念皆以念爲體。在大地法之中，念的心所與定、慧均爲增上清淨品之勢用者，故立之爲菩提分法。但依位次之別，其增上的作用有所不同。故于忍位稱爲念根，于世第一法位稱念力，于見道位稱正念，于修道位稱念覺支。然而，《摩呵止觀》卷七（上）以念爲忍之義，幷配之于天臺宗的四教。謂三藏教之正念爲伏忍，通教之正念是柔順忍，別教之正念是無生忍，圓教之正念是寂滅忍。<#>此外，淨土宗認爲心不顛倒錯亂而一心念佛，是爲正念。《往生禮贊偈》前序（大正47·439b）︰‘若能如上念念相續，畢命爲期者，十即十生，百即百生，何以故？無外雜緣得正念故。’<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷十三、卷二十八；《八正道經》；《大毗婆沙論》卷九十六；《觀無量壽佛經疏》〈散善義〉。<#>


meanings:
1990<一>梵語 samyak-smṛti，巴利語 sammāsati。指真正之念。八正道之一。又作諦意。即如實憶念諸法之性相而不忘失。可分為二：(一)世俗有漏正念，即與有漏作意相應之善念。(二)出世間無漏正念，即依無漏之正見鄎銆忽芧牷A而與無漏作意相應的明記不忘之念。有關正念之體性，據大毘婆沙論卷九十六載，念根、念力與正念，皆攝入念覺支。據俱舍論卷二十五載，念根、念力、念覺支與正念，皆以念為體。摩訶止觀卷七上則謂「念」為「忍」之義，並配於天台宗之四教，即三藏教之正念為伏忍，通教之正念為柔順忍，別教之正念為無生忍，圓教之正念為寂滅忍。〔雜阿含經卷二十八、中阿含卷七分別聖諦經、八正道經、轉法輪經〕（參閱「八正道」280）　<二>淨土宗則謂，面臨諸種遭遇，能心不錯亂顛倒而一心念佛，稱為正念。〔觀經疏散善義（善導）、往生禮讚前序〕（參閱「一心正念」24）　<三>（1215～1289）宋代臨濟宗僧。溫州（浙江）永嘉人，號大休。早年參學於靈隱寺東谷妙光，再謁石溪心月，遂得印可。咸淳五年（1269）夏，乘商船赴日。依鎌倉建長寺之蘭溪道隆。執權之北條時宗甚景仰師之道望，禮請居於禪興寺。其後，歷住壽福、圓覺、建長諸寺。晚年於圓覺寺內自建一小菴，立匾稱為「藏六」。又築壽塔以為歸藏之地，並自著圓湛無生銘，記錄一生之行誼德業。日本正應二年十一月示寂，遺偈：「拈起須彌槌，擊碎虛空鼓；藏身沒影踪，日輪正當午。」世壽七十五。敕諡「佛源禪師」。著有大休和尚語錄六卷。為日本禪宗大休派（日本禪宗二十四派之一）之祖。〔元亨釋書卷八、延寶傳燈錄卷三、本朝高僧傳卷二十一〕


meanings:
(1215-1289) Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Đại Hưu, người xứ Vĩnh Gia (nay thuộc Ôn Châu, Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Khê Tâm Nguyệt.


vietnamese:
chính niệm chính định vi định uẩn <pttđ>


meanings:
mind determined for enlightenment that is produced from correct deliberation


meanings:
group which is predestined to follow correct practices and attain the fruits of liberation


meanings:
correct nature free from the arising (of afflictions)


meanings:
（梵 samyaktva-nyāma，藏 yaṅ-dag-par skyon-med-pa）見道的異名。所謂‘正性’，系指無漏聖道。‘離生’指斷除由‘分別’而生起的煩惱。一說謂‘離生’，系指脫離凡夫之生。蓋入見道位則得聖道涅槃的正性，遠離煩惱之生，故雲。《俱舍論》卷二十三雲（大正29·121b）︰‘正性所謂涅槃，或正性言因諸聖道，生謂煩惱，或根未熟，聖道能越故名離生。’《發智論》卷一雲（大正26·918a）︰‘如是心心所法，爲等無間，舍異生性得聖性，舍邪性，得正性，能入正性離生故名世第一法。’又《大毗婆沙論》卷三對此亦有詳細說明。<#>所謂‘正性’，是說涅槃、聖道等其性正純而不邪曲。‘離生’者，‘生’是煩惱的異名。或指善根未熟，有如諸種生物至腹中爲害，能使有情輪回生死。而涅槃所證之理能離煩惱之生；無漏聖道之智能超越善根之未熟，故名正性離生。概括而言，不只是見道，即使是修道、無學道亦有正性離生之義。但因見道爲其初，意義較爲偏重，故成爲正性離生的異名。<#>真諦譯的《部執異論》名此爲‘正定’；《十八部論》名此爲‘離生’。新譯家一般稱爲正性離生，有時則稱爲聖性。《瑜伽論記》卷十三（上）謂，正性亦名聖性，乃針對凡夫性之稱爲邪性，而入見道位時則舍邪性而得正性，能滅離當受之無邊生死；又說念真如之理爲‘正性’，而以此斷見惑，離生死之本，稱爲‘離生’。此外，《唯識論述記》卷十（本）等對此亦有所解釋。<#>◎附︰演培《異部宗輪論語體釋》（摘錄）<#>入正性離生時可說斷一切結者。正性離生，是指見道。正性有二說︰一說是無漏聖道，一說是寂靜涅槃。離生的生，有說是指見惑。生命體上有見惑煩惱，就可使之墮三惡趣，受諸劇苦。如人食了生冷的飲食，長時的停滯在胸腹中，即作種種的極苦惱事，所以見惑說名爲生；到了見道，以無漏慧，解决煩惱，說名離生。有說身等諸見，如獸■悷似的剛强難伏，說名爲生；到見道時，以無漏慧摧毀身等諸見，說名離生。還有的說未成熟的善根叫生，善根之所以不得成熟，是由煩惱的作梗；見道生起的無漏道，能使煩惱不復爲增上生過，說名離生。不論學者作怎樣不同的說法，而以見道悟入諸法的諦理，名入正性離生，却是共同的。<#>［參考資料］　《品類足論》卷六；《大毗婆沙論》卷二、卷四；《順正理論》卷六十一、卷六十二；《瑜伽師地論》卷四十八；《顯揚聖教論》卷三；《俱舍論光記》卷二十三。<#>


meanings:
Cơ pháp biến hoá. Chính án: Ghìm kiếm đối mặt nhau; Bàng đề: Giơ đao tấn công ở mặt bên. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho cơ pháp biến hoá tự tại của thiền sư khi tiếp hoá người học, có lúc thì công kích mặt chính để chỉ bày đệ nhất nghĩa đế; có lúc lại dùng phương thức đánh úp ở mặt bên khiến cho người trong khoảng tiến thoái, tự nhiên hướng về chính đạo. Tắc 66, Bích Nham lục (Đại 48, 196 trung) ghi: »當 機 覿 面、 提 陷 虎 之 機。 正 按 傍 提、 布 擒 賊 之 略。 – Đương cơ địch diện, đề hãm hổ chi cơ, chính án bàng đề, bố cầm tặc chi lược. – Đối mặt đương cơ, giăng bẫy bắt cọp, cơ pháp biến hoá, bày mưu bắt giặc«.


vietnamese:
chính giáo thụ hữu tứ chủng tự nghĩa quả đắc <pttđ>


meanings:
(1545-1628) Thiền tăng đời Minh, họ Lưu, hiệu Vô Tích, người xứ Đương Dương (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, nối pháp Hoà thượng Thiên Trụ. Tác phẩm: Bát Thức Quy Củ Tụng Lược Thuyết, Trang Tử Chú.


meanings:
（梵 samyag-jñāna，巴 sammā-ñāṇa，藏 yaṅ-dag-paḥi ye-śes）指對世間事物的正確看法，或在解脫道、菩薩道方面的正確看法或智慧。又稱聖智。在佛典中，有種種不同的定義。<#>(一)無學十支之一︰即于無學位成就的無漏盡智及無生智。《俱舍論》卷二十五雲（大正29·133c）︰<#>‘學位成就八支，無學位中具成就十。何緣不說有學位中有正解脫及有正智，正脫正智其體是何？頌曰︰學有餘縛故，無正脫智支，解脫爲無爲，謂勝解惑滅，有爲無學支，即二解脫蘊，正智如覺說，謂盡無生智。’<#>謂正智即菩提，以盡智無生智爲體，僅于無學位成就之。<#>《大毗婆沙論》卷九十七則認爲盡智無生智僅是無漏智，如其它八智不攝于無漏正見。其文雲（大正27·503b）︰‘有無漏智非無漏見，謂盡無生智。此有智相無見相故。’又說只有意識相應的有漏善慧名爲世俗正見，而與五識俱生之慧非見性，其不能以審慮爲先而作决度，故名爲世俗正智；即見與智有寬狹之不同。然《成實論》卷十六〈見智品〉認爲正見與正智一體無差別，且雲（大正32·366a）︰‘正見二種，世間、出世間。世間者，謂有罪福等。出世間者，謂能通達苦等諸諦。正智亦爾。’謂盡智無生智以正觀故，又可名爲正見。<#>(二)指三乘之人所得的無漏根本智及後得智︰《瑜伽師地論》卷七十二雲（大正30·696a）︰<#>‘何等爲正智？謂略有二種︰(一)唯出世間正智，(二)世間出世間正智。何等名爲唯出世間正智？謂由此故聲聞獨覺諸菩薩等通達真如。又由此故彼諸菩薩于五明處善修方便，多住如是一切遍行真如智故，速證圓滿所知障淨。何等名爲世間出世間正智？謂聲聞獨覺以初正智通達真如已。由此後所得世間出世間正智，于諸安立諦中，令心厭怖三界過患，愛味三界寂靜。又由多分安住此故，速證圓滿煩惱障淨。又即此智未曾得義名出世間，緣言說相爲境界義亦名世間，是故說爲世間出世間。’<#>即謂二乘菩薩等通達真如之根本智名唯出世間正智；以後得智緣諸安立諦名爲世間出世間正智。<#>(三)梵語jn~a^na之譯︰謂如實量知法之自性差別之智。即真現量及真比量。《因明入正理論》說（大正32·12b）︰‘複次爲自開悟，當知惟有現比二量。此中，現量謂無分別。若有正智于色等義離名種等所有分別，現現別轉故名現量。言比量者，謂藉衆相而觀于義。相有三種，如前已說。由彼爲因，于所比義有正智生。了知有火或無常等，是名比量。’總而言之，是以量知爲正智。<#>［參考資料］　(一)《中阿含》卷四十七〈五支物主經〉、卷四十九〈聖道經〉；《大毗婆沙論》卷九十四、卷九十六；《順正理論》卷七十三；《俱舍論光記》卷二十五。(二)《入楞伽經》卷七；《大乘入楞伽經》卷五；唐譯《攝大乘論釋》卷五。<#>


meanings:
1998梵語 samyag-jñāna，巴利語 sammā-ñāṇa。<一>指契於正理之智慧，為「邪智」之對稱。即離凡夫外道之邪執分別及二乘人之偏執，契於中道妙理者。在因明中，則指真現量與真比量，係梵語 jñāna 之意譯。據因明入正理論載，即如實量知諸法的自性差別之智，為離染緣以到達涅槃之智慧。〔大智度論卷三、因明入正理論疏卷下、往生論註卷下（曇鸞）〕　<二>指無學位所成就之無漏盡智及無生智。係無學十支之一。俱舍論卷二十五（大二九‧一三三下）：「正脫正智其體是何？頌曰：『學有餘縛故，無正脫智支，解脫為無為，謂勝解惑滅，有為無學支，即二解脫蘊，正智如覺說，謂盡無生智。』」此正智即以盡智、無生智為體，唯無學位能成就之。就見與智之寬狹而言，據大毘婆沙論卷九十七所說，於有漏及無漏之十智中，盡智與無生智屬無漏智，其餘之世俗智、法智、類智等八智皆攝於無漏正見。成實論卷十六見智品則謂，正見與正智一體而無差別。〔中阿含卷四十七「五支物主經」、大毘婆沙論卷九十四、順正理論卷七十三、俱舍論光記卷二十五〕　<三>三乘人所修之無漏根本智及後得智。據瑜伽師地論卷七十二載，正智有二種：(一)唯出世間正智，即聲聞、獨覺等二乘菩薩通達真如之根本智。(二)世間出世間正智，聲聞、獨覺以最初之正智通達真如後，由此後所得之世間的出世間正智，亦即能分辨一切差別相之後得智。〔大乘入楞伽經卷五、唐譯攝大乘論釋卷五、三無性論卷上、辯中邊論卷中〕


vietnamese:
chính trí dữ trạch pháp giác chi tứ cú phân biệt <pttđ>


vietnamese:
chính trí thông thế tục hữu cập thắng nghĩa hữu <pttđ>


meanings:
true principle, true reality, true dharma


meanings:
（梵 sad-dharma，巴 saddhamma，藏 dam-paḥi chos）謂正確、真實的道理。指佛所說的教法而言。又稱白法（s/ukla-dharma）、淨法或妙法。如《雜阿含經》卷二十五雲（大正2·177b）︰‘我今當以正法付囑人天。諸天世人共攝受法者，我之教法則千歲不動。’《增一阿含經》卷四十四雲（大正2·787b）︰‘阿難白佛言︰設如來滅度之後，正法存世當經幾時？佛告阿難曰︰我滅度之後，法當久存。’又卷四十八雲（大正2·806b）︰‘夫正法者，于欲而除渴愛想。夫正法者于欲而除欲，夫正法者能斷生死淵流。夫行正法獲平等法。然此正法斷諸惡趣，尋此正法得至善處。夫正法者能斷愛網，行正法者從有至無，行正法者明靡不照。夫正法者至涅槃界。’<#>《勝天王般若波羅蜜經》卷五〈證勸品〉則雲（大正8·715a）︰‘菩薩摩呵薩行般若波羅蜜，通達一切法名爲正法。所謂四念處、四正勤、四如意足、五根、五力、七覺分、八聖道分、空無相無願通達平等，名爲正法。’即以三十七道品爲正法，幷認爲此正法于如來滅後亦可久住。<#>此外，《大毗婆沙論》等認爲如來的世法有世俗、勝義之別，行法上亦有教、證二種。該論卷一八三雲（大正27·917b）︰<#>‘又契經說︰有二補特伽羅能住持正法。謂說者、行者。毗奈耶說我之正法應住千歲。或複過此由度女人出家便减五百。（中略）此中有二種正法︰(一)世俗正法，(二)勝義正法。世俗正法謂名句文身，即素怛纜、毗奈耶、阿毗達磨。勝義正法謂聖道，即無漏根、力、覺支、道支。行法者亦有二種︰(一)持教法，(二)持證法。持教法者謂讀誦解說素怛纜等。持證法者謂能修證無漏聖道。若持教者相續不滅，能令世俗正法久住。若持證者相續不滅，能令勝義正法久住。’<#>［參考資料］　《俱舍論》卷二十九；《增一阿含經》卷二、卷四十四；《正法念處經》卷一；《大般涅槃經》卷十九；《勝鬘經》〈攝受章〉；《雜阿毗曇心論》卷十；《大智度論》卷三十四。<#>


meanings:
1992<一>梵語 sad-dharma，巴利語 saddhamma。指真正之法。亦即佛陀所說之教法。又作白法（梵 śukla-dharma）、淨法，或稱妙法。凡契當於佛法正理之法，皆稱正法，如不取不著之法門、大菩薩之法。據大毘婆沙論卷一八三載，如來正法有世俗、勝義之別，世俗正法指名句文身，即經律論；勝義正法則指聖道，即無漏之根、力、覺支、道支。又俱舍論卷二十九以為世尊正法之體有教、證二種；教正法，指佛所說之經律論三藏；而三十七品等菩提分法，則為證正法。換言之，教正法即世俗正法之體，證正法即勝義正法之體。〔雜阿含經卷二十五、增一阿含經卷四十八、勝天王般若波羅蜜經卷五證勸品、雜阿毘曇心論卷十、大智度論卷三十四〕　<二>正、像、末三時之一。佛陀入滅後，教法住世，依之修行即能證果，稱為正法。（參閱「正像末」2002）


vietnamese:
chính pháp trụ dữ chính pháp diệt <pttđ>


meanings:
（梵 Saddharma-smṛty-upasthā-na-sūtra，藏 Ḥphags-pa dam-paḥi-chos dran-pa ṅe-bar-gshag-pa）七十卷。元魏·般若流支譯。又作《正法念經》。收在《大正藏》第十七册。內容包括︰(1)十善業道品，(2)生死品，(3)地獄品，(4)餓鬼品，(5)畜生品（包含阿修羅），(6)觀天品（含四王天、三十三天、夜摩天）。全經雖涵蓋地獄、餓鬼、畜生、諸天等界，但重點則置于三界六道的因果及出家人之修行。<#>本經雖屬于小乘佛典，但構思雄奇，筆致奔放，時可窺見大乘思想之端倪。如卷三十六有‘益與不益無異，縛與脫亦如是。放逸與不放逸，功德與過皆平等’之叙述，頗類似大乘理趣。經中亦有自利利他、六波羅蜜等內容。全經內容充實，描寫極爲廣泛，因而被後人視爲‘小乘的華嚴經’或‘百科辭典’，也是研究佛教宇宙觀、世界觀者，不可忽視的典籍。<#>關于本經的學術研究，著名的有法國漢學家烈維（S. Le/vi）撰著的《正法念處經閻浮提洲地志勘校錄》（收在《世界佛學名著譯叢》{78}）。此外，我國旅法學者林藜光（1902～1945）亦以研究《正法念處經》爲歐洲學界所知。<#>［參考資料］　牧田諦亮（等）編《敦煌只中國佛教》；日本《國譯一切經》經集部十〈解題〉。<#>


vietnamese:
chính pháp tì nại da trung hữu nhị chủng bổ đặc già la <pttđ>


meanings:
(1780-1861) Thiền tăng đời Thanh, họ Hà, tự Đạt Tông, hiệu Tây Trai, người xứ Tương Đàm tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Bảo Lâm Đạt Trân, đời thứ 44 hệ Nam Nhạc. Sư trụ trì chùa Thứu Phong. Tác phẩm: Tây Trai tập.


meanings:
Còn gọi: Chính pháp nhãn. ① Giống như »Chính pháp nhãn tạng«. Tựa CĐTĐL của Dương Ức ghi: »蓋 大 雄 付 囑 之 旨、正 眼 流 通 之 道、教 外 别 行、不 可 思 議 者 也。 – Bởi vì ý chỉ phó chúc của bậc Đại hùng, con đường lưu thông chính pháp nhãn tạng, riêng thực hiện ngoài giáo điển không thể nghĩ bàn«. ② Ánh mắt trí tuệ quan sát sự vật, nhận thức chân lí của thiền giả. Tiết Hoa Tạng Hữu Quyền Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »此 三 大 老、 行 聲 前 活 路、 用 劫 外 靈 機。 若 以 衲 僧 正 眼 檢 點 將 來、 不 無 優 劣。 – Ba vị đại lão này làm công việc trước khi lên tiếng, vận dụng sự nhạy cảm tránh khỏi tai ương, nếu dùng chính nhãn để xem xét thì chẳng phải không có hơn kém«.


vietnamese:
chính tri nhi trụ tiên hậu thứ đệ <pttđ>


meanings:
Trí tuệ Phật có thể thức tâm kiến tính, thấy rõ chân thật tướng của các pháp. Hậu tự của Lưu Phỉ ở phần phụ lục cuối quyển trong CĐTĐL q. 30 ghi: »故 達 磨 直 指 不 立 文 字。 少 林 九 年 面 壁 而 已。 雖 二 祖 立 雪 斷 臂。 一 字 亦 不 爲 說。 但 遮 其 知 見 之 非。 二 祖 因 是 得 正 知 見。 豁 然 大 省。 – Cho nên Đạt-ma chỉ thẳng không lập văn tự, nơi Thiếu Lâm chín năm nhìn vách mà thôi. Cho dù Nhị Tổ đứng dưới tuyết và chặt cánh tay, nhưng một chữ cũng không chịu nói ra, đây chỉ là ngăn chặn tri kiến sai lầm của ông ta, Nhị Tổ nhân đây được chính tri kiến, bỗng nhiên đại ngộ«.


meanings:
fearlessness with respect to asserting that I am completely and perfectly enlightened with respect to all phenomena


meanings:
traditional or accepted viewpoint of one school or sect


meanings:
1985梵語 samyak-pratipatti，巴利語 sammā-paṭipatti。指不邪曲之行。即以佛之教化為基準之正當行為，與「邪行」相對；或對雜行、助行而言正行。又由直接原因而成之行稱為正行，由間接原因而成之行稱為助行。　據八正道經載，不諦見、不諦念、不諦語、不諦治、不諦求、不諦行、不諦意、不諦定等，稱為道八邪行；反之，諦見、諦念，乃至諦意、諦定等，則稱為道八正行。據中阿含卷三十八鸚鵡經及大智度論卷四十八等載，與外道凡夫之邪行相對的八正道等即屬正行。　諸家列有數種正行說。如瑜伽師地論卷六十四舉出三種正行即：於佛寶應修供養承事正行、於法寶所應修瑜伽方便正行、於僧寶所應修共受財法正行。大乘莊嚴經論卷十二以六波羅蜜為正行，即：布施、持戒、忍辱、精進、禪定、般若正行。辯中邊論卷下就十波羅蜜行之「相」分別為六種正行，即：最勝、作意、隨法、離二邊、差別、無差別正行。中邊分別論卷下則就上述之作意正行分出十種正行，即：書寫、供養、施與他、若他讀誦一心聽聞、自讀、自如理取名句味及義、如道理及名句味顯說、正心聞誦、空處如理思量、已入意為不退失故修習。法華經玄贊卷八以法華經卷四法師品所謂之受持、讀、誦、解說、書寫、供養等，稱為正行六種法師。　淨土宗大德善導之觀經疏散善義中，謂修習五種往生阿彌陀佛淨土之行業為五正行。即：(一)讀誦，讀誦淨土之聖典。(二)觀察，觀想阿彌陀佛之相好。(三)禮拜，禮拜阿彌陀佛。(四)稱名，稱念阿彌陀佛之名號。(五)讚歎供養，讚歎阿彌陀佛之功德。反之，若以阿彌陀佛以外諸佛菩薩為禮拜、觀想等之對象者，則稱雜行。五正行中「稱名」一項特別符合彌陀之本願，故稱正定業，其餘四項則稱助業、助行，二者因相對而作此稱。若在專修念佛（稱名）之外，兼修其他四行者，則稱助正兼行。又就往生淨土之「正因」，而言正行。此外，密教中，則於加行之後所修之行業稱正行。〔轉法輪經、般泥洹經卷下、大方等大集經卷三十、解深密經卷三、大智度論卷五十六、卷八十七、辯中邊論述記卷中、法苑珠林卷十七〕（參閱「正因正行」1985）


meanings:
（梵 samyag-dṛṣṭi，巴 sammā-diṭṭhi，藏 yaṅ-dag-paḥi lta-ba）指正確的知見。即能解知世間出世間因果，如實審慮諸法性相之有漏無漏的智慧。相當于現證法性的般若。爲八正道及十善之一，乃邪見的對稱。《雜阿含經》卷二十八雲（大正2·203a）︰<#>‘何等爲正見？謂正見有二種。有正見是世俗有漏有取轉向善趣。有正見是聖出世間無漏無取正盡苦轉向苦邊。何等爲正見有漏有取向于善趣？若彼見有施有說乃至知世間有阿羅漢不受後有，是名世間正見世俗有漏有取向于善趣。何等爲正見是聖出世間無漏不取正盡苦轉向苦邊？謂聖弟子苦苦思惟，集滅道道思惟，無漏思惟，相應于法選擇，分別推求覺知黠慧，開覺觀察，是名正見是聖出世間，無漏不取正盡苦轉向苦邊。’<#>又《大毗婆沙論》卷九十七雲（大正27·504b）︰‘云何正見？答盡無生智所不攝意識相應善慧。此有二種，(一)有漏，(二)無漏。有漏者，即世俗正見，如前廣說。無漏者，謂無漏忍及學八智無學正見。’蓋正見有有漏、無漏二種，意識相應的有漏善慧稱爲有漏正見或世俗正見；現觀之八種無漏忍及有學的八智與無學的正見，總稱爲無漏正見，或出世正見。<#>如上，由于無漏的正見又有有學、無學之別，故與世俗合爲三種。《俱舍論》卷二雲（大正29·10c）︰<#>‘世間正見，謂意識相應善有漏慧。有學正見，謂有學身中諸無漏見；無學正見謂無學身中諸無漏見。（中略）如是世間諸見有染無染，學無學見，觀察法相明昧不同。何故世間正見唯意識相應？以五識俱生慧不能决度故，審慮爲先决度名見，五識俱慧無如是能，以無分別是故非見。’<#>又，無漏正見中，唯八智攝于正見而除盡智、無生智，以此二智唯正智非見性。《大毗婆沙論》卷九十七以四句分別之，其文雲（大正27·503a）︰<#>‘諸無漏見是無漏智耶？答應作四句，有無漏見非無漏智，謂無漏忍。此有見相無智相故。有無漏智非無漏見，謂盡無生智。此有智相無見相故。有無漏見亦無漏智。謂除無漏忍盡無生智，餘無漏慧此複是何？謂學八智無學正見，此有見相及智相故。有非無漏見亦非無漏智，謂除前相。’<#>然《成實論》卷十六〈見智品〉認爲正見正智一體無差別（大正32 ·365c）︰‘正見正智有何差別？答曰︰即是一體無有差別。正見二種，世間出世間。世間者，謂有罪福等；出世間者，謂能通達苦等諸諦。正智亦爾。（中略）又正觀故名正見，盡無生智以正觀，故亦名正見。’<#>另《大乘義章》卷八（本）謂《毗曇》以忍心以上爲正見，《成實》以暖心已去爲無漏正見（大正44·618a）︰<#>‘依如成實，暖心已上一向不受，于彼宗中，暖心已上名爲住分，不復退墮三塗中故。故彼成實引經證言，世上正見者，往來百千世，終不墮惡道。暖心已去名上正見，若依毗曇，忍心以上方是住分，一向不受三塗之報。涅槃經中亦同此說。據此言之，忍心以上方得名爲世上正見。此是第一不受處也。’<#>此乃基于《成實論》卷十六所謂智能破假名爲忍，忍在暖等四善根中之說而立。又，《俱舍論》卷二十五也說明正見在八聖道支中，是道亦是道支。<#>◎附一︰印順《成佛之道》第三章（摘錄）<#>凡正信三寶而受皈依的，就成爲佛弟子、佛教信徒。佛弟子修學五乘共法，要從那裏入手呢？在學佛的理解方面，應該先修正見。在學佛的行爲方面，先要能够修習正命。佛曾說︰正見與正命的人難得。對這二項，如能修習成就，則向上修學出世法還不難，何况求生人間天上呢！<#>正見，是正確的見解。見與知識不同，見是從推論而來的堅定主張，所以正見是‘擇善而固執之’的。學佛要有正見，如開始旅行，要對旅途先有一番正確的瞭解，而確信這是到達目的地的正路。正確的認識，不一定成爲正見。如現在聽說地球繞日而轉，可說是知識；但伽利略爲了這一知識，不惜爲基督教所迫害、囚禁，這才是見。所以，要將正確的知識，時時修習，養成堅定的正見。正見，有世間正見，出世間正見。五乘共法中，還只是世間的。正見雖只是堅定不移的見地，但力量極强，如經上說︰‘假使有世間，正見增上者，雖曆百千生，終不墮地獄。’（中略）<#>上面所說的正見，到底是什麽？依人世間的正見來說，就是人生之正確見解。也就是正確的人生觀。觀察人生的意義，人生應遵循的正道，從正確觀察而成爲確信不移的定見，便是正見。對于修學佛法，正見是太重要了，如航行的舵一樣。<#>◎附二︰和哲郎《原始佛教的實踐哲學》第三章（摘錄）<#>在經藏最古層的經典中，正見（samma^-dit!t!hi）被當作真實的般若（sammappan~n~a）。‘應當正確地觀察眼之無常。如是觀察名爲正見。因此正觀生厭，從而離喜貪。因離喜貪，我們說心正解脫。’這與述說五蘊六入無常、苦、無我的經典同一類型。因此，我們必須將‘正見’解爲真實的認識。換言之，這是無明之滅。這種真的認識不只是理論上的理解，而是體現，是出自自然的立場的具體解脫。無明之滅必須是行識等之滅。八聖道的第二支以下，就是實現之道。在實現之道中，真實的認識實現它本身，而且成爲它本身。所謂厭生喜貪滅幷非是由正見而引起的‘他物’，而是正見本身。<#>將此正見注釋爲知道四諦，即將知道四諦解爲真實之認識，未必爲謬見，但真實的認識（正見）就是直接顯示實踐之道的高次認識（八聖道之體系），以及以此高次的認識爲頂點的四諦體系，兩者必須與其體系中的正見有所區別。（中略）<#>在其後的注釋中，將正見解爲‘有布施、有祭祀、有供犧（或咒說）、有善惡業之果報、有此世、有彼世、有母有父、更且此世有真人往至善處，自知證此世彼世’的認識，這顯示當時流行在外道思想中的問題已經侵入佛教，是脫離原始佛教根本立場的解釋。<#>如果正見是這種無常、苦、無我乃至緣起的法的認識，從而是無明之滅，則自然的立場即被自覺、被止揚。但是，在緣起的逆觀中，‘若無明滅則行滅’的滅的法之被認識，以及此認識是其本身的無明之滅兩者必須有所區別。若要無明之滅，這種認識必須被實現。不只是抽象性的知，而且必須是具體性的知（即體證）。‘真的知是完成’，因此，正見若是真正的正見，必須包含成爲完成者的過程。因此，我們在可能性、實現之過程、實現之完成等三種型態中，能找到正見形成其自身的過程。被實現的正見與實現路程之出發點上的正見幷非不同。但沒有實現的正見，不是真正的正見。因此，正見既是開始也是終結。作爲實現之道的正思乃至正定，在這種意義上，是正見本身的運作，也就是朝向滅的作用，是滅之道。<#>［參考資料］　《長阿含》卷九〈衆集經〉、卷十二〈清淨經〉；《中阿含》卷四〈師子經〉、卷七〈分別聖諦經〉、卷十一〈頻鞞娑邏王迎佛經〉、卷十二〈天使經〉；《雜阿含經》卷二十五；《阿毗達磨法蘊足論》卷六；《大毗婆沙論》卷九十六、卷一四一；《雜阿毗曇心論》卷一；《順正理論》卷六；《大智度論》卷二十二、卷三十四；《瑜伽師地論》卷八十六；《俱舍論光記》卷二。<#>


vietnamese:
chính hiện sai biệt lược hữu thập nhất <pttđ>


vietnamese:
chính hiện chính tư duy chính tinh tiến vi huệ uẩn <pttđ>


vietnamese:
chính hiện chính trí tạp bất tạp tướng <pttđ>


vietnamese:
chính hiện dữ trạch pháp giác chi tứ cú phân biệt <pttđ>


meanings:
（梵 samyak-saṃbodhi，巴 sammā-sambo-dhi，藏 yaṅ-dag-par-rdsogs-paḥi byaṅ-chub）（1）謂以正智覺悟正理。亦爲佛果名。梵語三藐三菩提之譯，具稱無上正等正覺。又稱正等覺、等正覺，或正盡覺。《雜阿含經》卷十二雲（大正2·85b）︰‘緣起法者，非我所作，亦非餘人作。然彼如來出世及未出世，法界常住，彼如來自覺此法成等正覺。’<#>又，《中阿含》卷五十六〈羅摩經〉雲（大正1·777a）︰‘即便持草往詣覺樹，到已布下敷尼師檀，結跏趺坐，要不解坐至得漏盡，我便不解坐至得漏盡。我求無病無上安隱涅槃，便得無病無上安隱涅槃；求無老無死無愁憂戚無穢污無上安隱涅槃，便得無老無死無愁憂戚無穢污無上安隱涅槃，生知生見，定道品法，生已盡，梵行已立，所作已辦，不更受有，知如真，我初覺無上正盡覺。’此將釋尊于菩提樹下金剛座上真確覺悟緣起法，證得解脫名爲正覺。<#>《法華經玄贊》卷二（本）謂（大正34·672a）︰‘(一)無上覺是總也，即顯菩提清淨法界；(二)正覺簡外道邪覺故；(三)等覺簡二乘但了生空偏覺故；(四) 又正覺簡菩薩，菩薩因覺未滿果位，非正覺故。’又《華嚴經探玄記》卷二依五教以論正覺之別，其文雲（大正35·128a）︰<#>‘(一)約小乘，以生身佛于此樹下，三十四心初成正覺，同諸羅漢實成非化。(二)約大乘，八相化身示現于此初成正覺。(三)約報身，十地行滿無間道後果現圓明名初成正覺。(四)約法身，謂創得了因最初圓現，故曰初成，此上大乘幷無初之初。(五)約十佛，謂遍一切因陀羅網無邊世界，念念之中皆初初成佛，具足主伴，盡三世間，是故此即具攝前後無量劫初也。’<#>即謂初成正覺，在小乘是釋迦生身之實成，在始教是八相化身的示現，在終教是十地行滿的報身，在頓教是法身初成，在圓教是遍因陀羅網無邊世界，念念初初成正覺。<#>［參考資料］　《往生論注》卷上；《華嚴經疏》卷四；《翻譯名義集》卷一；《無量壽經集解》卷四；《要法文》卷中。<#>


meanings:
2005<一>梵語 samyak-saṃbodhi，巴利語 sammā-sambodhi。意指真正之覺悟。又作正解、等覺、等正覺、正等正覺、正等覺、正盡覺。等者，就所證之理而言；盡者，就所斷之惑而言。即無上等正覺、三藐三菩提之略稱。梵語sambodhi之意譯，音譯三菩提。謂證悟一切諸法之真正覺智，即如來之實智，故成佛又稱「成正覺」。阿彌陀佛在往昔十劫即成就正覺，最初成佛之瞬間即稱為正覺一念。又極樂淨土之蓮花，為依彌陀如來成就正覺所成之花，故稱正覺花。　以上係就正覺之廣義而言。若狹義言之，則特指釋尊於菩提樹下金剛座上覺悟緣起之法，證得解脫。長阿含卷二遊行經（大一‧一五下）：「佛昔於鬱鞞羅尼連禪水邊，阿遊波尼俱律樹下，初成正覺。」又於華嚴宗所判之五教中，釋尊之初成正覺，在「小乘教」係指釋迦生身之實成，在「始教」則指八相化身之示現，在「終教」則謂十地行滿之報身，在「頓教」則稱法身之初成，在「圓教」乃意味遍滿因陀羅網無邊世界念念初初之成正覺。〔雜阿含經卷十二、中阿含卷五十六羅摩經、往生論註卷上、華嚴經探玄記卷二〕（參閱「正遍知」2001、「阿耨多羅三藐三菩提」3674）　<二>（1091～1157）宋代曹洞宗僧。隰州（山西）人。俗姓李。十一歲出家，十四歲受具足戒，十八歲出遊參學。一日，聞僧誦法華經，至「父母所生眼，悉見三千界」文，瞥然有省。既而聞丹霞子淳之道譽，遂往參禮諮詢，言下釋然，時年二十三。及丹霞退居唐州大乘寺，師亦隨之。宣和二年（1120），遷住大洪寺，亦相隨掌理牋記。翌年，遷首座之職，復於圓通寺照闡提席下任分座。未久，應長蘆寺真歇之請而住寺開法。當時有眾一千七百，見師秉拂提唱，悉皆歎服。留居六年，轉至泗洲普照寺弘法，並承嗣丹霞衣鉢。　建炎元年（1127），移住舒州太平寺，後轉江州之圓通、能仁兩寺。又遊雲居山，參謁圓悟克勤，勤與安定郡王，共請師住持長蘆寺。建炎三年，渡浙江而至明州，禮拜普陀山，過天童山時，郡守懇請住持天童寺。九月，受敕命住持靈隱寺。十月，再還天童。住於天童，前後垂三十年，整備伽藍，嚴飭清規，世稱天童和尚，譽為天童中興之祖。時值北宋末年之亂世，宗風不振，流弊百端；師乃特為舉揚正傳之禪宗宗風，並提倡「坐禪」、「默照」之禪風，世稱之默照禪、宏智禪。紹興二十七年九月示寂，享年六十七。詔諡「宏智禪師」。所著天童百則頌古為元代萬松行秀「從容錄」之依據，另有宏智廣錄九卷、宏智覺禪師語錄四卷、宏智和尚語要一卷等〔續傳燈錄卷十七、五燈會元卷十四、佛祖歷代通載卷三十、大明高僧傳卷五〕


meanings:
(1091-1157) Thiền tăng đời Tống, họ Lí, tự Hoằng Trí, người xứ Thấp Châu (nay là huyện Thấp, tỉnh Sơn Tây), Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đan Hà Tử Thuần. Tác phẩm: Thiên Đồng Bách Tắc Tụng Cổ, Hoằng Trí quảng lục 9 quyển, Hoằng Trí Giác Thiền sư Ngữ lục 4 quyển, Hoằng Trí Hoà thượng ngữ yếu 1 quyển.


meanings:
2002<一>梵語 samyag-vāc，巴利語 sammā-vācā。又作正言、諦語。八正道之一。即遠離妄言、兩舌、粗言、綺語等一切虛妄不實之語。又以正語亦必為合乎道理之語，故又稱順理語。（參閱「八正道」280）　<二>梵語 Vāṣpa，巴利名 Vappa。音譯婆師波、婆澀婆、婆師婆、婆犯、婆敷。意譯作起氣、淚出。為佛陀成道時最初度化的五比丘之一。釋尊踰城出家後，淨飯王敕命正語與阿若憍陳如等五人親侍釋尊。其後，釋尊於鹿野苑初轉法輪時，即首先度化彼等。〔中阿含卷八侍者經、增一阿含經卷三弟子品、佛本行集經卷三十四轉妙法輪品〕（參閱「婆師波」4457）


vietnamese:
chính ngữ chính nghiệp chính mệnh <pttđ>


vietnamese:
chính ngữ chính nghiệp chính mệnh vi giới uẩn <pttđ>


meanings:
(1872-1947) Cao tăng Việt Nam, tên Phạm văn Vịnh, con của một nhà nho kiêm y sĩ, nối pháp Thiền sư Liễu Ngạc Phổ Minh, thuộc đời thứ 38 của Lâm Tế chính tông, đời thứ 40 của Lâm Tế gia phổ (nối pháp Thiền sư Hải Huệ Minh Thông). Tác phẩm: Kinh Di Đà Sớ Sao, Phật Tổ Tam Kinh, Pháp Bảo Đàn, Lăng Nghiêm, Pháp Hoa, Quy Nguyên Trực Chỉ, Long Thơ Tịnh Độ, Đại Học Hoằng Giới (diễn nôm).


meanings:
Thiền tăng đời Nguyên, họ Phương, tự Nhất Quan, người xứ Bà Dương (nay là huyện Ba Dương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Kính Sơn Hạnh Đoan.


meanings:
（梵 Sammitīya、Sammatīya、Sammṛti、Ārya-sammṛti-nikāya，巴 Sammitiya、Sammiti，藏 Kun-gyis bkur-ba、Maṅ-bkur-ba）小乘二十部之一。佛滅第三百年，與法上部、賢胄部、密林山部同時自犢子部分出的學派。音譯三彌底、沙摩帝、三眉底與、三密栗底、三摩提、式摩、彌離底、彌離、阿離耶三密栗底尼迦耶。又譯作聖正量部、正量弟子部、一切所貴部。<#>關于此部名稱之由來，《異部宗輪論述記》（卍續83·439下）︰‘正量部者，權衡刊定，名之爲量，量無邪謬，故言正也。此部所立，甚深法義，刊定無邪，目稱正量，從所立法，以彰部名。’即以宗義立名。另依《三論玄義》載（大正45·9c）︰‘正量弟子部，有大正量羅漢，其是弟子，故名正量弟子部。’又，西藏所傳清辨（Bhavya）之《教團分裂詳說》（Sde-pa tha-dad-par-byed-pa dan^rnam-par-bs/ad-pa）中，謂此部之祖爲Sam-mata，故部名稱爲Sammati^ya。此爲因人立名。西藏所傳另有一說。謂此部由其所住之地得名，故又有Avantaka與Kurukulaka兩種梵名。<#>此部之起源，諸傳雖多主張出自犢子部，然《文殊師利問經》則謂出自賢部（即賢胄部）。《出三藏記集》卷三謂此部與僧伽提部（即說轉部），均由迦葉維部所旁出。清辨以此部爲屬于上座部十部之一。《多羅那他印度佛教史》、藏文《比丘婆樓沙具羅問論》、《南海寄歸內法傳》卷一等謂，此部與大衆部、有部、上座部共爲根本四分派。<#>依《大唐西域記》所載，七世紀中葉玄奘入印度時，正量部之傳布僅次于說一切有部，盛行于北印外之十九國，僧徒合計六萬多人。又載玄奘歸國時也携回此部之經律論十五部。今此十五部已佚失。《南海寄歸內法傳》載，正量部三藏有三十萬頌，當時盛行于西印度之羅荼、信度等地。<#>此部主要學說，大多篤守犢子部本宗舊說。此外，亦有依舊說而作進一步推論的；也有正與大乘學說相對峙的。此部主張由于身口業起滅無常，不能久住，故業之存在幷不是業法本身。業之能招致果報，乃由于業之熏習積聚之力量。對于心色二法的性質，此部以爲心法刹那滅，而色法有時暫住，故色心分離，各自獨立。此說與瑜伽系學說相反。<#>◎附︰呂澄〈略述正量部佛學〉<#>印度的部派佛學勢力足以和大乘佛學抗衡的，開始是說一切有部，後來便屬于正量部。正量部從龍樹時代起逐漸抬頭，直到玄奘、義淨去印度的時候還是很盛。奘、淨說到當時小乘佛學四大部，都以正量和上座等幷舉（見《大唐西域記》卷十一、《南海寄歸傳》卷一），實際上晚期大乘佛學裏常常涉及的小乘部派也正是正量部。因此，我們要徹底明瞭大乘學說就得對這一部有相當的認識。可惜的是舊籍零落，難得其詳，現在只能簡單地叙述一些要點，以供研究參考。<#>先談源流。正量部梵名三彌底耶（Sam-mitiya）原系創派的人名，所以從前也譯作‘正量弟子部’。另外，舊譯和西藏譯作‘一切所貴部’，這是部名原文轉作娑摩底耶（Sammati^ya）的緣故。這一部乃從犢子部分裂出來，各家傳說差不多一致。至于分裂的原因，據《異部宗輪論》說，是爲了解釋‘已解脫更墮’云云的一個頌，各家的意見不同，犢子部一時分成四派，正量便是其中之一。又據真諦所傳，犢子部原來推崇《舍利弗阿毗曇》，後來各家感覺毗曇所說還不完備，便各自造釋補充，如是意見紛歧，因而分派。照此一說，那有問題的頌文應該和《舍利弗阿毗曇》有關，但在漢文譯本裏還找不出來。幷且頌文簡略，意義也不易明瞭。窺基的《異部宗輪論述記》采取舊說，舉出四家不同的解釋，大體上是談阿羅漢退墮不退墮的問題。我們另從南方所傳叙述部執的《論事》一書看，犢子部本宗和正量部都主張阿羅漢有退（見《論事》第一品第二章），而這一主張在各部派的異執裏還占很重要的地位，所以《論事》特別將它列爲二一六種異執的第二種。對于退墮的解釋不同，當然可以成爲分派的原因。不過四部中正量和犢子本宗關係比較密切，正量所有的新主張最初都被看作犢子變化之說，幷不用正量的名義出場。因此在《大毗婆沙論》編纂的時代（西元二世紀），犢子部的主張只有和一切有部不同的六、七條（見《大毗婆沙論》卷二），到了龍樹著作《中論》時（西元三世紀）便說犢子更有‘生生’等十四種俱生法和‘不失法’之說（見《中論》的〈觀三相品〉、〈觀業品〉），這些都是正量部分出以後的新說仍舊歸之于犢子名下的。<#>正量部的名目到安慧、清辨時代（西元六世紀）才十分顯著。所以有這一變化，大概是正量部關于業一方面的理論得到發展的緣故。此後勢力日盛，像玄奘在《大唐西域記》所載，當時（西元七世紀）印度除了北印以外，都有正量部的傳播，明文列舉了十九國，僧徒合計六萬多人。摩臘婆國是西印度佛學的中心地，而正量部僧衆就有兩萬人，可見它在各部派中如何的占有勢力。因此，像《慈恩法師傳》卷四所說，當時南印度老婆羅門般若■多（智護）發揮正量部的說法，作了《破大乘論》七百頌，不但爲各派小乘師所一致推崇，而且使那爛陀寺答應戒日王的請求去參加辯論的各位印度大德都喪失了自信，這也可說明正量部的議論在當時發生如何的影響。其後雖然經過玄奘《制惡見論》的破斥，又有過曲女城無遮大會的擴大宣傳，但它的勢力依然存在，三十年後義淨到印度之時，還相當盛行，一直維持到波羅王朝的時代（西元八世紀以後）。<#>次談典籍。正量部後來既成爲一大宗，便和其餘上座部等大宗一樣，也具備著它獨有的經律論三藏，這從《慈恩法師傳》卷六說玄奘曾由印度帶回正量部的經律論十五部，可以證明。不過那些經律早已散失，詳細內容現無可考。只有關于經藏即四阿含裏面的重要義類，可以從和正量部淵源最近的賢胄派（犢子部分出的四派之一）著述《三法度論》（東晋譯）見得一斑。另外律藏也有《明瞭論》（正量部律師所造，陳譯）略攝大義。至于論藏，以《舍利弗阿毗曇》爲根本，漢譯有其書，但不完全。此外還有些解釋毗曇的論著，現存的《三彌底部論》（失譯，今勘應附梁陳錄）就是一種。又《慈恩法師傳》卷四說玄奘在北印度鉢伐多國所學的《攝正法論》、《教實論》，也都是有關正量部的書。《攝正法論》或者即是宋譯的《諸法集要經》，原系觀無畏尊者從《正法念處經》所說集成頌文，闡明罪福業報，正是正量部的中心主張，而《正法念處經》唐人也認爲是正量部所宗的。《教實論》也就是《聖教真實論》，瞿沙所造，沒有譯本，相傳是發揮‘有我’的道理，爲犢子部根本典據。玄奘在鉢底多國學習正量部的根本毗曇，同時兼學這一書，可見也是正量部所重視的。<#>再談正量部的主要學說。這裏面有篤守犢子部本宗舊說的，有依據舊說作進一步推論的，也有正和大乘學說對峙的。最先，守舊之說，即是犢子部獨有的‘有我論’。‘我’這一名詞，系‘補特伽羅’的旁譯，因爲說‘補特伽羅’（正翻‘數取趣’），說‘我’，說‘有情’，說‘命者’，都指的一種事實，而這些名目原來是作同義語看待的。所謂‘有我’，即是這一種法體在諦義上（實有的意義）、勝義上（究竟的意義）是可得的，存在的。犢子部這種主張對于正統佛學無異是叛逆之說，佛學根本發呶我道理，而犢子偏偏主張有我，豈非背道而馳？但這只是表面的。實際它和佛家以外的學派所說‘有我’幷不全同，而對佛家餘義也取得一些調和，所以儘管不絕地受到批評、破斥，但它依舊流行，幷還影響到其他部派，爲他們暗地裏采用著，像大衆部的根本識、化地部的窮生死蘊，乃至說一切有部的同隨得，都不妨看作變相的有我說。<#>正量部對于這種理論有比較詳盡的解說，見于《三彌底部論》。據論所說，犢子部有我學說的建立乃是經過料簡了內外各種異論而後完成的。這些異論，像佛家部派中的無我說、片面的有我說（或者離蘊、或者即蘊、或者是常、或者無常等），以及有我無我不定說，還有餘宗的實有我論（一異斷常等等說法）都是的。離開種種不正確的說法，所建立的我便和五蘊的關係不得說一，也不得說異，它的性質也是非斷、非常而推論的結果，它是歸于五種所知法（即對象）裏面的不可說法的。<#>另外，佛之說我可以看它是施設的假說，分成三類，一依假，二度假，三滅假（這三類名稱在《三法度論》的譯文中作受施設、過去施設、滅施設）。佛說有時指現在有執受的內蘊等（如有情血肉的色蘊等）爲我，這屬于依假。譬如火之依薪，我對所依蘊等是一是異，都不可說。佛說有時又通三世來作假設，比方在種種本生上說，今我（佛自稱）即是過去頂生王等；又比方作種種授記說，汝慈氏未來當作佛等。這些各有自體，相續不亂，屬于度假（度即三世轉移之義）。佛說還有時在有餘的暫時滅（但舍此身）和無餘的永久滅（不受後有）方面也用我作自體來區別，但一異斷常都不可膠執，這就是滅假。即由三類假說，不妨承認有我，歸在不可說的一類法中。正量部對有我說作這些解釋，不用說是含有補充的意味的。<#>其次，推闡的新說，這是關于業報的理論。本來犢子本宗主張有我用意在于成立生死解脫的不落空，但推究怎樣才有生死或解脫，這就會牽涉到業力的一方面，因此，有我論的骨幹必然是業論。正量部闡明此義，很多新解。比方說業的存在幷不是業法的本身，因爲身口意業起滅無常，都是不能久住的。業之能招致果報，乃由于它熏習積聚的力量。那種積聚是不相應行，和心一道起滅，却不相應；它既無所緣對象，又是無記性質（這些都是和業自身顯然有別的。詳見《論事》第十五品第十一章）。還有業的積聚可以總分四類，欲界的業和它的習氣以類積爲一聚，其餘色界、無色界、無漏也同樣的各以其類各爲一聚。這些業積相續存在，不是一期生死即了，必須相隨到了修道或入涅槃方才消滅。佛所常說的‘不失法’便是指此而言。這很像借債人所立的券契，憑著它就需還欠。正量部以此解釋業的决定，比較周到，《中論》的〈觀業品〉引了他們的主張，有這麽一個頌︰‘雖空而不斷，雖有而不常，諸業不失法，此法佛所說。’（此頌在青目的注解裏變成了正面文章，好像是龍樹所答，但依清辨的《般若燈論》看，這明明是正量部的主張。）即由于有不失的業券說法，便進一步對于業的性質得著種種闡明。第一，表色不妨看成業的一類；第二，表色可以認作律儀；第三，色法也有善惡性的區別（這些詳見《論事》第八品第九章、第十品第十章、第十六品第七章）。<#>還有正量部說表色是業，是用行動來作解釋的，由此便牽涉到色法不盡是刹那滅的問題（色法暫住不滅，才可以有從此到彼的行動現象），又牽涉到滅法待因的問題（行動表色不像燈焰鈴聲等自然歇滅，就必等待滅因）。這些說法，都由業論推究出來，或爲以後各家諍論的主題（參照《大乘成業論》）。至于業的積聚即所謂不失法對‘我’又是怎樣的關係，這可用通常所說業的自作自受來爲說明。一方面，由于我對業的執持，在生死流轉之際，業的積聚不至與死心俱滅，所以謂之自業。另一方面，我之死此生彼，捨弃這一類五蘊而聯繫另一類五蘊，完全依于業積聚的限定。如此我既執持業聚，又爲業聚所限，兩者關係成爲因果不離，幷且自有生以來一直到涅槃相續不斷。這一理論很多地方和大乘佛學中阿賴耶識的說法相通，阿賴耶識便是能執持一切法的種子而又同時爲業法種子的異熟果的。因此，從前真諦翻譯《攝大乘論釋》中阿賴耶識的異門一段，便添上了聲聞乘正量部名爲果報識云云的文句（這在別家譯本都沒有），幷且他翻譯的《顯識論》又將果報識換譯爲不失法。這些可以說明依真諦的認識，正量部的業說是和阿賴耶識說有類似之處的。<#>最後，對破大乘之說，主要是破瑜伽學系關于所緣緣的說法。正量部分析心色二法的性質，以爲心法刹那滅，而色法有時暫住，這便使色心分離，各自獨立，對于瑜伽系學說根本相反。像無著所著《顯揚聖教論》成立色法念念滅即是以色隨心而說的（見論卷十四〈成無常品〉）。正量部又主張心之緣境可以直取，不待另變相分，這更和瑜伽學說大爲徑庭。瑜伽學說流行之時正量部也勢力全盛，它們中間曾發生正面的激烈衝突，像《慈恩法師傳》卷四所載玄奘痛破般若■多之說幷引起曲女城無遮大會裏擴大宣傳的那一番因緣，可算是勢所必至的。可惜般若■多破大乘的原作和玄奘反破他的著述都已失傳，彼此往返的議論，不得其詳，只有唐人留下一些傳說，以爲正量部師般若■多所破的是大乘所緣緣帶相義，玄奘在無遮大會上也針對此破予以反駁（見《成唯識論述記》卷四十四）。又說，無遮大會上玄奘所提出的是一個成立唯識道理的比量（見《因明入正理論述記》卷五），依據這些傳說，正量部破瑜伽學說乃是集中在所緣緣的一點，可以無疑。<#>瑜伽系從陳那以來，爲了成立唯識，對于所緣緣曾做過進一步的分析。像《觀所緣論》所說，心法（特別是屬于感官的前五識）所緣的境界，必須具備是因性和有顯現行相（即帶相）性這兩個條件，由此，真正的所緣只限于心內的境界，這樣成立了‘唯識’。正量部的破義就著眼于這一說法，以爲在平常的情形裏容或如此，但到了瑜伽系所說無分別正智生起的時候，智所緣的是直接領會的‘真如’（這從唯識理論的體系來說，所指是心識的實體沒有被曲解爲種種施設形象的本來面目），就不應該再變現相狀（即帶相），那末，像《觀所緣論》所强調的兩種條件之說，豈不成爲空談？如果在正智那樣心理狀態裏可有例外，唯識道理即不完全。正量部這一質難可謂擊中要害，所以從前傳說當時瑜伽系的學者對它沉默了十二年（見《宗鏡錄》卷七十），直到玄奘去印度，才救了轉來。<#>依《成唯識論述記》卷四十四說，奘師之救乃將帶相的帶字分作變帶和挾帶兩解，尋常心識的所緣是變帶相狀，正智的所緣則挾帶體相。這樣和瑜伽系所緣緣的定義就不違背，所以唯識的根本原理即心識不緣外境的原理還是破不了的。奘師這一解答，據我們看來，它的重要關鍵幷不只是帶相裏帶的一面，同時對相的一面也已兼顧到了。依照陳那《集量論》第一品解釋，帶相的相即是行相，可以就相分說（即所行之相），也可以就見分說（即行解之相）。正量部所出的質難，但知道相分上的行相，却不明了大乘說行相本來側重在見分上的行解（見《成唯識論》卷二）。因此，奘師之說實在是重新聲明行解的意義來解了圍（正智緣真如時，見分作無相的行解，所以真如有顯現行相的性質，得成所緣）。至于無遮大會上的比量形式組織的嚴密，固然是無懈可擊，而內容上也另將護法用能緣所緣體不相離而成唯識的精義扼要地顯示出來。不離的唯識義乃是陳那以後分別了所緣的親疏關係才發展的新說，奘師特別提出，也可見正量部議論的尖銳，單憑舊義已應付不來了。總之，正量部的主要學說和大乘佛學好多方面有交涉，深入研究，實在是不可少的。<#>［參考資料］　《三彌底部論》；《俱舍論》卷三、卷五、卷十三；《部執異論》；《十八部論》；《舍利弗問經》；《成唯識論述記》卷一（本）、卷二；梁譯《攝大乘論釋》卷二；呂澄《印度佛學源流略講》；高井觀海《小乘佛教概論》。<#>


meanings:
1999梵名 Sammatīya 或 Sammitīya，巴利名 Sammitiya 或 Sammiti。小乘二十部之一，或小乘十八部之一。又作三眉底與、三摩提、式摩、彌離底、彌離、聖正量部、正量弟子部、一切所貴部、三彌底部、沙摩帝（梵 Sammatīya）、三密栗底（梵 Sammṛti）、阿離耶三密栗底尼迦耶（梵 Ārya-sammṛti-nikāya）。佛滅後三百年，與法上部、賢冑部、密林山部同時自上座犢子部分出之學派。據異部宗輪論述記所載，以其刊定是非故謂之量，量無邪謬故謂之正，蓋從其所立法義而得部名。　關於此部名稱之來由，另據三論玄義載，此部為大正量羅漢之弟子，故稱正量弟子部。據西藏所傳清辨（梵 Bhavya）之教團分裂詳說（Sde-pa tha-dad-par-byed-pa daṅ rnam-par-bśad-pa），謂此部之祖為 Sammata，故稱 Sammatīya。關於此部之起源，諸傳多主張出自犢子部，文殊師利問經則謂出自賢部（賢冑部）。出三藏記集卷三「新集律分為十八部記錄」謂出自迦葉維部。　據大唐西域記所載，七世紀中葉，玄奘入印度時，正量部之傳布僅次於說一切有部，盛行於中、南、西印等地。教義主要載於三彌底部論三卷，所倡導之人、我實有論與犢子部相同。另如俱舍論卷三、卷五、卷十三，及梁譯攝大乘論釋卷二、隨相論等書中亦述及此部之教說。　正量部教理與犢子部差異不大，唯生滅論為其特色所在。主張大凡事物之生滅有主因、客因二種原因。主因係生、住、異、滅等四相中之生與滅，客因即種種因緣。而生時，須要主客二因，滅時則不同。譬如心、心所，僅有主因，不相應行及色等則須主客二因。「滅」須要客因，係由於諸行有暫住，或剎那滅之故。〔舍利弗問經、部執異論、十八部論、成唯識論述記卷一本、俱舍論光記卷十三、多羅那他印度佛教史、巴利本論事（Kathāvatthu）〕


meanings:
① Ấy, bên ấy, đối lại với chữ bỉ 彼. ||② Thế, lời nói chỉ định hẳn hoi, như kì tự nhâm dĩ thiên hạ trọng như thử 其自任以天下之重如此 thửa gánh vác lấy công việc nặng nề trong thiên hạ như thế. ||③ Ấy, bèn, như hữu đức thử hữu nhân 有德此有人 (Ðại học 大學) có đức ấy (bèn) có người.


meanings:
① Này, cái này, bên này, người này, việc này, đó, như thế, thế (này), vậy, nay: 此人 Người này; 由此及彼 Từ cái này tới cái kia; 如此 Như thế, như vậy; 特此布告 Nay bá cáo; 此，壯士 也 Người này là tráng sĩ (Sử kí); 賢者亦樂此乎？ Bậc người hiền cũng vui với những thứ này chăng? (Mạnh tử); 此之謂自慊 Đó (như thế) gọi là tự biết mình (Đại học); 天何爲而此醉？ Trời vì sao mà say sưa như thế? (Dữu Tín: Ai Giang Nam phú); ② Đó, bấy giờ, đây, chỗ này: 從此以後 Từ đây trở đi; 到此爲止 Đến đây là hết; 由此往西 Từ chỗ này (đây) rẽ sang phía tây; 今王鼓樂於此 Nay nhà vua nổi nhạc lên ở chốn này (Mạnh tử); ③ (văn) Thì (dùng như 則, bộ 刂): 有德此有人，有人此有土 Có đức thì có người, có người thì có đất (Đại học); ④ 【此外】thử ngoại [cêwài] Ngoài ra (thường dùng kèm theo sau với 還 hoặc 還有): 這個地區盛產大米，此外還產玉米和花生 Vùng này sản xuất nhiều gạo, ngoài ra còn có bắp (ngô) và đậu phộng (lạc); 這個圖書館藏書十多萬册，此外還有不少報紙和期刊 Thư viện này chứa hơn mười vạn quyển sách, ngoài ra còn có nhiều báo và tạp chí.


meanings:
meditation on the way to bring joy to all people both in this life and hereafter


vietnamese:
thử hữu cố bỉ hữu thử sinh cố bỉ sinh <pttđ>


meanings:
① Ði bộ, hai lần cất chân đi gọi là bộ. Giữa khoảng hai chân cách nhau gọi là nhất bộ 一步 một bước. Hậu Hán thư chép rằng: Thọ Lăng dư tử học đi ở Hàn Ðan, chưa bắt chước được tí gì đã mất cả dáng dấp cũ, vì thế nên sau mới gọi những kẻ học không thành công là hàn đan học bộ 邯鄲學步. ||② Trình độ, cõi, như tiến bộ 進步 tiến lên cõi hơn, thoái bộ 退步 sụt xuống cõi kém. ||③ Lối đi, như cải ngọc cải bộ 改玉改步 nghĩa là thiên tử, chư hầu đều có phép nhất định không thể thay đổi được, vì thế các ngôi của thiên tử gọi là ngọc bộ 玉步. ||④ Bộ, tiếng dùng trong phép đo. Cứ năm thước là một bộ. ||⑤ Bãi ven nước, như qua châu 瓜州 cũng là qua bộ 瓜步, thông dụng như chữ phụ 埠. ||⑥ Vận, như quốc bộ gian nan 國步艱難 vận nước gian nan. ||⑦ Suy tính, như thôi bộ 推步 suy tính thiên văn. ||⑧ Theo, như bộ vận 步韻 theo vần.


meanings:
① Bước: 穩步前進 Vững bước tiến lên; ② Giai đoạn, bước: 這項工作分爲兩步進行 Công tác này chia làm hai bước; ③ Đi bộ, đi theo, làm theo: 步其後塵 Theo gót, bám gót; 步韵 Theo vần; ④ Đo (bằng bước đi): 步一步看這塊地有多長 Đo xem chỗ này xem dài được bao nhiêu sải chân; ⑤ Bộ (bằng năm thước, chỉ đơn vị chiều dài thời xưa); ⑥ Nước, chỗ, cảnh, vòng, nỗi, vận: 落到這一步 Đến nỗi này; 國步艱難 Vận nước (nỗi nước) gian nan; ⑦ (văn) Suy tính: 推步 Suy tính thiên văn; ⑧ Như 埠 [bù]; ⑨ [Bù] (Họ) Bộ.


vietnamese:
bộ trịch kim cương tu hạnh nghi quỹ <đpb>


meanings:
① Võ, đối lại với văn 文. Lấy uy sức mà phục người gọi là vũ. ||② Vết chân, nối gót, như bộ vũ 步武 nối làm công nghiệp của người trước. ||③ Khúc nhạc vũ. ||④ Mũ lính. Ta quen đọc là chữ võ.


meanings:
① Võ, vũ, vũ lực, quân sự: 文武雙全 Văn võ song toàn; 英武 Vũ dũng; ② (văn) Bước: 行不數武 Đi không được mấy bước; 步武 Theo bước chân (nối nghiệp) người đi trước; ③ Khúc nhạc vũ; ④ (văn) Mũ lính; ⑤ [Wư] (Họ) Võ, Vũ.


meanings:
3325請參閱 大周刊定眾經目錄 請參閱 大周刊定眾經目錄 我國近代佛學院之一。民國十一年（1922）太虛大師創辦於武昌，自任院長，梁啟超爲首任董事長。第一屆爲專修科性質，二年制，學僧八十餘人。教師除太虛大師外，另有北京大學教授數人。後改專修科爲大學部，並增設研究部。十五年以北伐戰事而停辦，十八年恢復。二十一年於該院成立世界佛學苑圖書館。二十二年及二十四年皆曾分別招生。


meanings:
Chí, 12 quyển, do Ngô Chi Kình soạn vào đời Minh; được khắc bản vào đời Minh và được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Tác giả xem thấy các tự viện ở Hàng Châu vào đời Minh bị hư hỏng rất nhiều, e rằng các di tích dần dần tiến đến chỗ bị chôn vùi nên tham khảo nhiều sách vở, biên thành sách này. Chia ra: Các chùa ở ngoài thành, trong thành, ở núi Nam, núi Bắc và các chùa thuộc huyện, tổng cộng gồm 426 ngôi tự viện; ghi chép tỉ mỉ quá trình xây dựng và cảnh trí sông núi. Còn phân ra 4 mục: Thiên triều sủng tích (Phẩm vật do triều đình ban cho), Tể quan hộ trì. Cổ đức cơ duyên, Lịch đại huân tích (công lao các vị Trụ trì trải qua các đời). Sách này ghi chép rõ ràng về các di tích đẹp nổi tiếng và chi phái của các bậc cao tăng có lớp lang thứ tự.


meanings:
Chí, 8 quyển, do Tôn Trị soạn vào đời Thanh, Từ Tăng trùng biên, có bản khắc vào niên hiệu Khang Hi thứ 11 (1672) đời Thanh và được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Linh Ẩn Tự Chí vốn có bản thảo được Bạch Hoành sửa chữa vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh. Đến niên hiệu Khang Hi thứ 9 (1670) đời Thanh, Tôn Trị trùng tu thành 12 quyển. Năm kế, Từ Tăng biên tập lại bản của Tôn Trị còn 8 quyển, chia làm 14 mục: Khai sơn, Trùng hưng, Sơn thuỷ, Phạm vũ, Cổ tháp, Cổ tích, Thiền tổ, Pháp ngữ, Đàn việt, Nhân vật, Nghệ văn, Thi, Di sự, Tạp ký. Những văn hiến có liên quan đến chùa Linh Ẩn từ niên hiệu Khang Hi đời Thanh trở về trước đều được ghi chép tường tận trong bộ tự chí này.


meanings:
Chí, 11 quyển và một quyển thủ, do Bộc Nhất Thừa soạn vào thời cận đại, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Chùa Thiên Ninh ở Vũ Tiến (tức Thường Châu) bắt đầu sáng lập vào niên hiệu Vĩnh Huy thứ 1 (650) đời Đường, do Thiền sư Pháp Dung, tổ tông Ngưu Đầu cất am ở đây. Khoảng niên hiệu Thiên Phúc (936-943) đời Ngũ Đại, Thiền sư Duy Cang xây dựng lại tự vũ, các đời sau đó cao tăng lớp lớp xuất hiện. Cuối đời Thanh mở ra chỗ khắc kinh Tì Lăng để khắc bản in kinh tạng sách vuông. Năm 1927, Mậu Càn Sơ bắt đầu biên soạn tự chí, do vì làm vội vàng nên có nhiều sai sót. Năm 1941, Bộc Nhất Thừa biên soạn lại tự chí mới, trải qua 5 năm mới xong. Tất cả gồm 8 mục: Kiến trí, Tăng già, Pháp ngữ, Trước tác, Trinh thạch, Nghệ văn, Quy ước, Chí dư. Mục »Trước tác« là mục lục kinh tạng sách vuông được khắc bản in ở chùa Thiên Ninh. Mục »Pháp ngữ« phần lớn thu thập các điều mà chuyên tập không có, hoặc lưu thông trong phạm vi hạn hẹp hoặc mất mát do lâu ngày, rất có giá trị cho việc tham khảo.


meanings:
① Ðường rẽ, phàm sự vật gì phát sinh ra không được chính thẳng đều gọi là kì cả. ||② Cùng nghĩa với chữ kì 跂.


meanings:
① Lối rẽ, đường rẽ, đường lầm: 誤入歧途 Lầm đường lạc lối; ② Khác nhau: 意見分歧 Ý kiến khác nhau; ③ (văn) Như 跂 (bộ 足).


meanings:
① Méo lệch. Ta quen đọc là chữ oa.


meanings:
① Lệch, méo, xéo, nghiêng, xiêu vẹo: 歪着頭 Nghiêng đầu; 這張畫掛歪了 Bức tranh này treo lệch rồi; 房子歪歪倒倒的 Nhà cửa xiêu vẹo; ② Không chính đáng: 歪道 Con đường không chính đáng.


meanings:
① Rít, khan. Cái gì không được trơn tru đều gọi là sáp. ||② Dính, chát, vị gì ăn không ngọt và khó nuốt đều gọi là sáp.


meanings:
① Năm. ||② Sao Tuế, tức là sao Mộc tinh, mười hai năm quay quanh hết một vòng mặt trời, cũng gọi là sao Thái Tuế 太歲. ||③ Tuổi. ||④ Mùa màng.


meanings:
① Tuổi: 三歲的 孩子 Đứa trẻ lên ba; ② Năm: 去歲 Năm ngoái; 歲末 Cuối năm; ③ Số thu hoạch hoa màu, mùa màng: 歉歲 Mất mùa.


meanings:
① Trải qua, như kinh lịch 經歷, trải qua, duyệt lịch 閱歷 từng trải, v.v. ||② Cùng một nghĩa với chữ lịch 曆. ||③ Thứ tới, thứ đến. ||④ Hết. ||⑤ Vượt qua. ||⑥ Khắp, rõ ràng, rành mạch. ||⑦ Thưa, như lịch xỉ 歷齒 răng thưa.


meanings:
① Trải qua, từng trải: 經歷 Kinh lịch, từng trải; ② Thứ, tới, thứ đến; ③ Hết; ④ Vượt qua; ⑤ (văn) Khắp, từng cái một, rõ ràng, rành mạch: 歷記成敗存亡禍福古今之道 Ghi lại khắp các lẽ thành bại còn mất hoạ phúc xưa nay (Hán thư: Nghệ văn chí); ⑥ (văn) Liên tục, liên tiếp: 歷事二主 Liên tiếp thờ hai chúa (Hậu Hán thư: Lã Cường truyện); ⑦ Thưa: 歷齒 Răng thưa; ⑧ Như 暦 (bộ 日).


meanings:
十五卷。隋·費長房撰。又作《開皇三寶錄》，簡稱《三寶紀》、《長房錄》。收在《大正藏》第四十九册。<#>長房是蜀郡成都（今四川成都市）人，本出家爲僧，博學而精于玄理。北周·建德三年（574）廢佛法時，他乃還俗。隋·開皇初佛教復興，他被召任翻經學士，在大興善寺國立譯場，參加譯事。自開皇四年到十七年（584～597），那連提耶舍譯《大方等日藏經》、《力莊嚴三昧經》，闍那崛多譯《佛本行集經》、《善思童子經》、《移識經》、《觀察諸法行經》、《商主天子問經》、《金光明經》〈囑累品〉及〈銀主陀羅尼品〉等凡八十餘卷，都由他筆受（見彥琮〈合部金光明經序〉）。同時，他又致力于佛經目錄的纂輯，到開皇十七年，撰成本書十五卷，同年十二月二十三日進獻于隋文帝。<#>作者在〈總目序〉（卷十五）中，曾說明本書的編寫緣起，認爲過去的佛經目錄有的散佚，有的記錄不完備，作者處在南北統一的隋代，又參加國立譯場，接觸到更多的經籍。于是在這種條件下，總結前人的成果，把目錄編纂得更全面和系統化，自有必要。開皇十四年（594），隋文帝曾命釋法經等編輯《衆經目錄》七卷，在分類上雖有所長，但記載不够詳盡，正如法經自己所說（大正55·149a）︰‘既未獲盡見三國經本，校驗同異。今唯且據諸家目錄，删簡可否，總標綱紀，位爲九錄。’（見《衆經目錄》卷七序文）費長房編寫的本書，和《衆經目錄》體例不盡相同，而在內容和幅度上，則比《衆經目錄》要遠爲豐富。<#>本書所根據的資料，作者在總目序言中曾說到（大正49·120c）︰‘顯茲三寶。佛生年瑞，依周夜明，經度時祥，承漢宵夢，僧之元始，城塹棟梁，毗贊光輝，崇于慧皎。其外傍采，隱居歷年，國志典墳，僧祐集記，諸史傳等僅數十家，摘彼翠翎，成斯記翮。’在這數十種書中，有史傳，有佛經目錄。史傳如《魏書》、《高僧傳》、《像法正記》、《薩婆多記》、《名僧傳》等，除《魏書》、《高僧傳》外，其他多是後世已不存的著作。在佛典目錄中，他引有當時存在的六家目錄，即《衆經別錄》（似劉宋時述）、《出三藏記集》（僧祐撰）、《魏世衆經目錄》（李廓撰）、《齊世衆經目錄》（法上撰）、《梁世衆經目錄》（寶唱撰）、《大隋衆經目錄》（法經等撰）。這六家目錄中，現在《衆經別錄》只殘存一部分（敦煌殘卷），魏、齊、梁三家目錄已全佚。此外他還間接引用了《古錄》、《舊錄》、《朱士行·漢錄》、《聶道真錄》、《趙錄》、《二秦錄》、《道安錄》、《竺道祖錄》、《支敏度錄》、《王宗錄》、《宋齊錄》、《始興錄》、《正度錄》、《岑號錄》、《菩提流支錄》、《靈裕錄》、《東錄》、《一乘寺錄》等，這些目錄早已不存。本書在每經之下引用，都注明出處，使這些已佚的目錄還保存一些面目，對于研究古代佛典目錄和譯經史很有作用。<#>本書共分四部分，前三卷是‘帝年’，以周莊王十年（687B.C.）爲釋迦降生之年，從這年開始，到隋·開皇十七年止，分上下排列，上列各朝帝王、年號和干支，下記佛教的興替、佛典的傳譯，旁及當時史事，是佛教年表的雛型。其中第一卷是周、秦。第二卷前漢、後漢。第三卷魏、晋、宋、齊、梁、周、隋，而附列吳、苻秦、姚秦、乞伏秦、北凉、後魏、北齊、陳代，因爲這八代都曾經有佛經的傳譯。至于蜀漢、前凉、前趙、後趙等十四代，則因爲沒有佛典傳譯，故僅在叙錄中提到，而年表中沒有列入，這與後面的代錄一致。《隋書》〈經籍志〉、《舊唐書》〈經籍志〉、《新唐書》〈藝文志〉著錄本書爲三卷，就是指帝年而言，說明這一部分已爲歷代史學家所重視。第四卷到第十二卷是代錄，就是以王朝爲綫索，把每個不同歷史時期的佛教譯著，作了統一的闡述。通過它，可以看出佛典的譯傳在各個朝代的情况。所載從後漢到隋共十六代，每代前有叙錄一篇，說明當時的政治情况及與佛教的關係。裏面則以譯述的人爲主，考訂他們譯經的卷數、部類、經名異稱、第幾次翻譯、譯經年代和地點、參與工作的人員、曾經著錄的經錄，以及譯人的傳記等。梁·釋僧祐的《出三藏記集》是在目錄之外別有傳記部分，本書則把目錄和傳記合幷叙列，對于瞭解一個翻譯家的具體情况實有很大的便利。這當然是由于代錄是以譯人爲主的體裁，可以賦予這種形式，以便于知人論世；但作者是在過去經錄已有的基礎上，加以綜合提高，幷吸取儒家目錄如王儉《七志》、阮孝緒《七錄》的優點，而加以組織和發展的。<#>代錄著錄的各代實際譯述人和經籍部數、卷數如下表。（疑、僞、抄經都包括在翻譯項內，但據本書卷十五〈總序〉所載︰譯述者共爲一九七人，譯述典籍合爲二一四六部、六二三五卷。）<#>第十三、十四兩卷是入藏目錄，第十三卷是大乘錄，第十四卷是小乘錄，都分經、律、論三類，每類又分有譯人名和失譯人名二項，疑惑、僞妄、別生諸經，都沒有列在內，以卷數的多寡作爲先後的次第。<#>第十五卷是總目，載有進本書的表文和本書總序及全書目錄，末尾附有宋、梁、魏、北齊、隋六家經錄和已佚的古代二十四家經錄，保存了古代佛教目錄的豐富資料。<#>┌──┬──┬─────┬─────┬─────┬─────┐<#>│    │譯述│翻      譯│失      譯│撰      述│共      計│<#>│朝代│    ├──┬──┼──┬──┼──┬──┼──┬──┤<#>│    │人數│部數│卷數│部數│卷數│部數│卷數│部數│卷數│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│後漢│  12│ 233│ 318│ 125│ 148│   1│   1│ 359│ 467│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│ 魏 │   6│  13│  25│    │    │    │    │  13│  25│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│ 吳 │   4│ 145│ 186│ 110│ 291│   3│   4│ 258│ 481│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│西晋│  13│ 440│ 700│   8│  15│   2│   2│ 450│ 717│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│東晋│  27│ 180│ 464│  53│  57│  35│  60│ 268│ 581│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│苻秦│   8│  16│ 201│    │    │  24│  28│  40│ 229│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│姚秦│   8│ 116│ 648│    │    │   8│  27│ 124│ 675│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│西秦│   1│  14│  21│   8│  11│    │    │  22│  32│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│北凉│   8│  32│ 266│   5│  17│    │    │  37│ 283│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│ 宋 │  23│ 208│ 489│    │    │   2│   6│ 210│ 495│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│南齊│  19│  40│ 306│    │    │   7│  34│  87│ 340│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│ 陳 │   3│  37│ 139│    │    │  13│ 108│  50│ 247│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│北魏│  13│  84│ 295│    │    │   3│   7│  47│ 302│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│北齊│   2│   8│  83│    │    │    │    │   8│  53│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│ 梁 │  21│  49│ 108│    │    │  39│ 767│  88│ 875│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│北周│  11│  15│  51│    │    │  19│  57│  34│ 108│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│ 隋 │  19│  45│ 266│    │    │  30│ 188│  75│ 454│<#>├──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼──┤<#>│共計│ 198│1675│4536│ 309│ 539│ 186│1289│2170│6364│<#>└──┴──┴──┴──┴──┴──┴──┴──┴──┴──┘<#>作者對于佛教史籍有相當研究，在本書編纂過程中，曾經參考群書，綜合各家目錄，采取比較慎重的態度。如魏·竺律炎的名字各家記載不一，‘或雲將炎，或雲持炎，或雲律炎’（卷五）；乞伏秦·聖堅，‘或雲堅公，或雲法堅’（卷九），作者因‘未詳孰是，故備舉之’。又菩提流支和瞿曇般若流支，時代有前後，‘衆經目相傳抄寫，去上菩提及般若字，唯雲流支譯’，有些書不能確知是那一個流支所譯，作者因說︰‘今群錄交涉相參，謬濫相入，難以詳定，後賢博采，幸願討之’（卷九）。又，《高僧傳》雲‘（覺）賢（佛陀跋陀羅）出《泥洹》及《修行》等十五部、一一七卷，依《寶唱錄》，足《無量壽》及《戒本》。部數雖滿，尚少二卷’（本書著錄十五部、一一五卷），但是未詳何經，故盼‘來哲博聞，式希續繼，冀補遺漏’（卷七）。至于過去目錄中的錯誤，作者也多所訂正。如《放光般若經》二十卷，竺道祖、僧祐、王宗、寶唱、李廓、法上、靈裕等錄都作朱士行譯，經作者校勘，認爲‘《支敏度錄》及《高僧傳》、《出經後記》、諸雜別目等，乃是無羅叉、竺叔蘭等三人詳譯，朱士行身留停于闐，仍于彼化，唯遣弟子奉賫經來到乎晋地，斯豈得稱士行出也’（卷六）。又，僧祐把月支沙門曇摩羅察和法護分爲二人（見《出三藏記集》卷二）。作者認爲︰‘其（月）支菩薩（曇摩羅察）即竺法護，無別二人，《出三藏記》便成二舉，小非詳審。’（卷六）這說明作者編寫時的求是態度，可惜這種精神沒有貫徹在全部書中，有些地方還存在著混濫的缺點。<#>本書著錄的翻譯家和經典，較之過去各家目錄，顯著地增加很多。比《出三藏記集》卷二《新集經論錄》所載自後漢至梁的翻譯人數增多一倍半以上。再以著錄的譯經來看，如後漢·安世高，《祐錄》作譯經三十五部、四十一卷，本書則作一七六部、一九七卷；吳·支謙，在《祐錄》作譯經三十六部、四十八卷，本書則作一二九部、一五二卷；晋·竺法護，在《祐錄》作譯經一五四部、三０九卷，本書則作二一０部、三九四卷；姚秦·鳩摩羅什，在《祐錄》作譯經三十五部、二九四卷，本書則作九十四部、四二五卷，似這種情形很多。其中雖然有些錯誤，已爲唐·釋智升所指出（見《開元釋教錄》卷一至卷四各本條），但不少是經過作者搜尋研究而後才收入的。在安世高譯經下面，作者說︰<#>‘房廣詢求，究檢群錄，記述世高，互有出沒。（中略）今總群篇，備搜雜記，有題注者，多是河西、江南道路隨逐因緣從大部出，錄目分散，未足致疑。彼見故存。此寧不纘？敢依諸集，輯而編之，冀廣法流，知本源注。’（卷四）<#>在支謙的譯經下面，作者也說︰<#>‘僧祐《三藏記集》錄載唯三十六部，慧皎《高僧傳》述止四十九經。房廣檢括衆家雜錄，自《四十二章》已下，幷是別記所顯雜經，以附今錄。（中略）錄目廣狹，出沒多異，各存一家，致惑取捨。兼法海淵曠，事方聚渧，既博搜見聞，故備列之。’（卷五）<#>另外《祐錄》中失譯的經典在本書中也勘查出一些翻譯人名。他的篳路藍縷之功，還不難看出，至于本書卷十二〈大隋錄〉一卷，所記都是當代的事，像那連提耶舍、闍那崛多等人的譯經，詳載翻譯的起訖年月、譯經場所及度語、筆受、制序人等，都極新穎翔實可貴。<#>本書除著錄譯經外，還記載當時的佛教著述，這裏麵包含有注疏、論著、傳記、目錄、類書等，很多是現已不傳的書，如北周·曇顯的《菩薩藏衆經要》、《一百二十法門》，慧善的《散華論》，隋·靈裕的《塔寺記》、《僧尼制》，僧粲的《十種大乘論》，彥琮的《通極論》、《辯教論》、《通學論》，慧影的《傷學論》、《存廢論》、《厭修論》，劉虬的《內外傍通比較數法》，開皇十五年撰的《衆經法式》等，幷一一加以扼要的記載，使後人能知道這些著作的大概。從所記的著述中，還可以看出各個時期佛教發展的趨向。<#>本書取材廣泛，錯誤之處也在所多有，作者自己就說︰<#>‘自從後漢迄我大隋，其間譯經凡十六代，所出之典諸大小乘，或處經同緣人致別，或時世異而人出同，或止一翻，或複重譯。無問人撰傳錄集記，但是一言贊述三寶，語誠鄙野，意在光揚，疑妄僞真，注解論記，依括群目，稷稗皆存，合彼金沙，爲其錄體。可謂蘭艾共篋，龍蛇未分者焉。’（卷十三〈大乘錄入藏目叙錄〉）<#>唐·釋道宣也評本書︰‘房錄後出，該瞻前聞，然三寶共部，僞真淆亂。’（《大唐內典錄》卷十）由于本書是綜合前代的經錄而成，雖然所費的功力很多，但是因爲時地的限制，不可能完全看到所著錄的書，致有以訛傳訛的地方。如《二百六十戒合異》，本書據別錄作竺法蘭譯（見卷四），智升則根據《合異》序文，勘正應作東晋·竺曇無蘭撰（《開元釋教錄》卷十五）。支婁迦讖譯經中，本書列有《古品遺日說般若經》一卷、《寶積經》一卷，乃是根據《出三藏記集》卷二而來，智升則考證二經‘既是同本，不合再出’（《開元釋教錄》卷一）。類似這種情况的很多。也有由本書作者的疏忽而造成的錯誤，如西晋·法立和法炬共譯的只有《法句本末經》和《福田經》，這在《出三藏記集》卷二中記載得很明白，但是本書除此二經外，把法炬譯的《樓炭經》、《大方等如來藏經》一幷誤作兩人共譯（見卷六）。後漢·嚴佛調是沙門，本書誤作清信士（見卷四）；西晋·竺叔蘭是居士，本書則誤作沙門（見卷六）。此外在各代譯經中，把譯人的名字張冠李戴，或是有譯人名的誤作失譯人名，失譯人名的誤作有譯人名，或是失譯經誤加年代，或是一經重見複出，或是異經誤作同本，這些錯誤《開元釋教錄》中都已分別指出。<#>在帝年中，紀年也有錯誤的地方。魏高貴鄉公甘露元年的干支應推遲一年，南齊·永明元年、永泰元年、永元元年的干支應提前一年。其他如梁的承聖，苻秦的皇始、壽光、永興、甘露、建元、大安、太初、延初，姚秦的皇初、弘始，乞伏秦的建義、更始、太初、永康、永宏，後魏的正平、後元，北凉的永安、玄始、承玄、義和、永和，陳的永定、至德，紀年或提前或推後，有的以少作多，有的以多作少，都有不同的錯誤。<#>本書的入藏錄部分，有許多經典作者沒有親見，以致糠稗同收，而且分類簡單，與代錄也不盡一致，因此這一部分最爲後人所詬病。道宣批判說︰‘入藏瓦玉相謬，得在繁富，失在核通。’（見《大唐內典錄》卷五）智升也說︰‘長房入藏錄中事實雜謬，其闕本、疑僞皆編入藏，竊爲不可。’幷舉出其中重複及前後不一致的十處錯誤（見《開元釋教錄》卷十）。實際錯誤還不止此，小乘阿毗曇失譯錄中有《六足阿毗曇》一卷，就明顯是有部《六足論》之誤，這一部分，是據法經《衆經目錄》增减而成，與代錄很多矛盾，甚至將疑僞一幷收入，潦草成篇，比前兩部分遠爲遜色。<#>本書流傳既久，其中有後人羼雜的成分。卷三帝年本應到本書進至隋文帝開皇十七年丁巳爲止，但是後面却增加了六十六個年代，迄于癸亥（即唐高宗龍朔三年，663），在開皇十八年以後，到隋煬帝大業年間，還有紀事。唐自武德元年戊寅以下，則只有干支。這可能是武德元年間的人所補入，所以沒有標明武德元年以下的年號，只是把干支預填到這一甲子完了爲止。此外，卷九北凉失譯經後所載的《入大乘論》二卷，乃後人據《大唐內典錄》（卷三）所附入，而佚去譯人道泰的名字。又高齊·那連提耶舍的譯經中有《大世三十論》一卷，下注‘見《唐內典錄》’，同卷陳·真諦的譯經中有《大空論》三卷，下注‘《唐內典錄》雲《十八空》’，後人據《大唐內典錄》增補的痕迹是很顯明的。<#>前代經錄大抵專紀經典，本書是三寶通紀，體裁也多新創，而功力最深的則是代錄部分。本書對于隋以前的譯經和撰述，提供了豐富的資料，幷保存了一部分過去已佚經錄的面貌，但是取材還不够謹嚴，所收多有混雜，尚有待于加以揀別。<#>本書成後即上于隋廷，文帝曾下令流通，自唐·開元以後遂收入大藏經中。在它以後的《大唐內典錄》、《古今譯經圖記》、《開元釋教錄》、《貞元新定釋教目錄》等，有的模仿它的體例，有的承襲了它的一部分內容，有的在它已有的基礎上加以勘正提高，足見它在佛教目錄學上有過很大的影響。（蘇晋仁）<#>◎附︰陳垣〈歷代三寶紀〉（摘錄自《中國佛教史籍概論》卷一）<#>本書之特色<#>本書之特色在紀年。自司馬溫公著《通鑒》，南北朝以宋、齊、梁、陳紀年，承學之士，以爲當然。不知溫公以前，《太平御覽》、《册府元龜》等，猶以宋、齊、梁、陳爲偏霸，爲閏位。《元經》號稱法《春秋》，尊中國，猶帝北魏而黜齊、梁，其他可知矣。《元經》真僞，另一問題，其紀年與《太平御覽》、《册府元龜》等同一見解，《四庫提要》據晁陳二氏，指爲宋·阮逸作，亦非無故。但其所托名者爲文中子，則與費長房正同時，故可與《歷代三寶紀》相提幷論。清人勇于辨僞，而《四庫》編年類特著錄《元經》，即以其進元魏爲中國，可以悅時主耳。<#>《三寶紀》獨不然，其紀年乃尊齊、梁而黜北魏。其卷三年表，晋後即繼以宋、齊、梁，梁後即繼以周、隋。其卷八、九雖爲前後秦及北魏、高齊等錄，然每有論述，必冠以晋、宋、齊、梁世，如晋簡文世、晋安帝世、宋孝武世、齊武帝世、梁武帝世等。其意以爲隋承周，周承梁，實得中國正統。周雖不出于中國，而能奉璽歸隋，則已將取之中國者還之中國。此固非僧人之所知，實當時之一般心理耳。<#>何以言之？《北齊書》二十四〈杜弼傳〉︰‘弼以文武在位，罕有廉潔，言之于高祖，高祖曰︰天下濁亂已久，今督將家屬，多在關西，黑獺常相招誘，江東複有一吳兒老翁蕭衍，專事衣冠禮樂，中原士大夫望之以爲正朔所在。我若急作法網，恐督將盡投黑獺，士子悉奔蕭衍，則人物流散，何以爲國。’《北史》五十五〈弼傳〉同。<#>高祖者，高歡。此可以見北朝士大夫之心理，蓋自晋室渡江後，南北分立者二百六十餘年，中原士夫之留北者，始終以中國爲未滅，隋之滅陳，中國之自相兼幷耳，隋之滅周，乃爲中國人復興中國。故《歷代三寶紀》紀年之意義，實較《通鑒》紀年之意義更爲重大。今失之于《元經》，而得之于《歷代三寶紀》，禮失求野，孔子所由問禮于老聃也。雖其中不無小誤，如卷三以乙亥爲魏·甘露元年之類，誤移前一年，又有開皇十八年以後甲子，顯爲後人附益，究與大體無傷，此本書之特色也。<#>本書在史學上之利用<#>本書卷四後漢錄，有經二五九部；卷五魏、吳錄，有經二七一部；卷六、七東西晋錄，有經七一八部；卷八、九前後西秦、北凉錄，有經二二三部，皆可爲補後漢、三國、晋〈藝文志〉者之用，惜乎利用之者尚未有其人也。<#>《隋志》舊事類有《天正舊事》三卷，釋亡名撰。天正者，梁末豫章王及武陵王年號，二人皆以天正紀元，時人謂‘天者二人，正者一止’，二人一年而止也。語見《梁書》五十五及《南史》五十三。釋亡名所撰，殆即梁末時舊事，亡名蓋遺民之抱有國破家亡之痛者也。章宗源《隋志考證》此條下不著一字。姚振宗知爲即別集類著錄之周沙門釋亡名，然因未見《續高僧傳》，不能道其詳。不知《歷代三寶紀》亦有〈釋亡名傳〉，且爲《續高僧傳》七所自出，其史料尤爲可貴。<#>《三寶紀》十一周沙門〈忘名傳〉略雲︰武帝世，沙門釋忘名，俗姓宗，諱闕殆，南陽人。爲梁竟陵王友，梁敗出家，改名上蜀。齊王入京，請將謁，帝以元非沙門，欲逼令還俗，幷遣少保蜀郡公別書勸喻，報書言六不可。其後雲︰‘鄉國殄喪，宗戚衰亡，貧道何人，獨堪長久。誠得收迹山中，攝心塵外，支養殘命，敦修慧業，此本志也。如其不爾，安能憒憒久住閻浮地乎！’<#>齊王者，宇文泰第五子憲，少保蜀郡公者尉遲迥，皆《周書》有傳。諱闕殆者，取《論語》‘多見闕殆’之義，言其諱已闕失也。《佛祖統紀》續藏本三十八，乃雲‘梁補闕宗殆，以學行知名。梁亡，弃官出家，號無名。’頻伽藏本《統紀》三十七，又作‘梁補闕宗始。’按補闕之官，始于唐武後，梁時安得有補闕，僧人不學，殊可笑。<#>忘名所著書尚有《至道論》、《淳德論》、《遣執論》、《不殺論》等，《三寶紀》著錄，大抵皆有關人心世道之書，而以佛教之言出之；集十卷，《隋志》以次後周儀同《宗懍集》後。宗懍者，亦南陽人，梁吏部尚書，梁亡入周，拜車騎大將軍，儀同三司。著《荊楚歲時記》，今存于世。<#>忘名即宗懍宗人，而姚氏引明·馮惟訥《詩紀》、嚴可均《全後周文》，均誤亡名爲俗姓宋，殊失其義。明南北藏本皆誤，惟麗藏不誤，頻伽本出于麗藏，亦不誤。宗爲南陽望族，《宋》、《齊》、《梁書》皆有聞人。趙明誠《金石錄》十八，據宗資墓前刻石，知《後漢書》〈列傳〉三十一之宋均，應作宗均。《鐵橋漫稿》四、《對王氏問》引《范書》〈南蠻傳〉作宗均，故《全後漢文》二十七亦作宗均，是也。《隋志》次〈亡名集〉于宗懍與王褒、蕭撝、庾信之間，最爲有意，曰︰<#>後周儀同《宗懍集》十二卷，<#>後周沙門《釋忘名集》十卷，<#>後周少司空《王褒集》二十一卷，<#>後周少傅《蕭撝集》十卷，<#>後周開府儀同《庾信集》二十一卷。<#>諸人皆梁亡入周，靦然冠帶，文人無節操至此，相形之下，和尚愧煞宗人矣。無錫丁氏編《全北周詩》，亦謂釋亡名姓宋，且分無名法師與釋亡名爲二人，皆未能利用頻伽本《三寶紀》也。<#>《隋志》別集類又有陳沙門《釋靈裕集》四卷，姚氏引《法苑珠林》、馮氏《詩紀》，知爲相州大慈寺沙門，是也。《歷代三寶紀》十二有〈靈裕傳〉，裕久住相州，即今彰德，地屬北齊。周既滅齊，複爲隋滅，裕飽經憂患，乃杜門不出，‘開皇十年降敕所部，追裕入京，至見闕庭，勞問殷重。至未幾何，頻辭請退，乃雲不習水土，屢覺病增。十一年放還歸鄴。’蓋亦沙門之有篤識高行者。所著有《安民論》、《陶神論》、《因果論》等，皆有關人心世道之書，而以佛教之言出之，與亡名同。《三寶紀》著錄。然裕未嘗受陳供養，《隋志》列入陳朝，殆爲錯簡，可以《三寶紀》證之也。《續高僧傳》九〈靈裕傳〉，即本于《三寶紀》而加詳。<#>又《隋志》醫方類有《龍樹菩薩和香法》二卷，姚氏未有考證。此書亦見《三寶紀》九，一卷。注雲︰‘凡五十法，梁武帝世，中天竺國三藏法師勒那摩提，或雲婆提，魏言寶意，正始五年來，在洛陽殿內譯。’卷九者元魏錄，正始者元魏年，然必冠以‘梁武帝世’者，所謂以梁爲正朔，與《元經》異者也。《開元錄》六以此方非三藏教，置諸應删之列。姚氏曾見《開元錄》，特未注意此條耳。<#>又《隋志》地理類《洛陽伽藍記》五卷，今存，《四庫》著錄。近世吳若准集證本，號稱最善，然楊炫之自序，見《三寶紀》九，與今本異同數十字，皆比今本爲長。其最關史實者，爲今本‘武定五年，歲在丁卯，餘因行役，重覽洛陽’句。《三寶紀》作武定元年中，無‘歲在丁卯’四字，諸家皆未校出。據藏本，則此四字當爲後人所加，惜吳氏未見《三寶紀》也。嚴氏《全北齊文》二見之，而亦未校出，蓋從前校書者多注意詞句，而忽略事實也。<#>


meanings:
① Trải qua nhiều kiếp số, chỉ thời gian rất dài lâu. Phần »Tuyết Phong Hoà thượng tháp minh tinh tự« trong MGNL q. 1 ghi: »夫 從 緣 有 者、 始 終 而 成 壞。 非 從 緣 得 者、 歷 劫 而 常 堅。 – Vật gì từ duyên mà có thì trước thành rồi sau hoại, vật gì chẳng từ duyên mà được thì trải qua thời gian dài lâu vẫn thường bền vững.« ② Chỉ thời gian rất dài lâu trước kia. Tiết Vạn Thọ Niệm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »元 正 一、 古 佛 家 風 從 此 出。 不 勞 向 上 用 工 夫、 歷 劫 何 曾 異 今 日。 – Thể nhất như, gia phong cổ Phật từ đây lưu xuất, không cần vất vả dụng công phu, nhiều kiếp đâu từng khác biệt hôm nay.«


meanings:
→ tương châu lịch thôn hoà thượng 襄州歷村和尚


meanings:
Một mình sáng rỡ, chỉ Phật tính sẵn có của mỗi người. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 爾 欲 得 如 法。 但 莫 生 疑。 展 則 彌 綸 法 界。 收 則 絲 髮 不 立。 歴 歴 孤 明 未 曾 欠 少。 眼 不 見 耳 不 聞。 喚 作 什 麼 物。 古 人 云： 說 似 一 物 即 不 中。– Đạo lưu! Ông muốn được như pháp thì chớ sinh nghi. Trải ra thì bao trùm pháp giới, thâu lại thì sợi tơ chẳng lập. Một mình sáng rỡ chưa từng thiếu sót, mắt chẳng thấy, tai chẳng nghe. Gọi đó là vật gì? Cổ nhân nói: Nói giống như một vật thì chẳng đúng«.


meanings:
Sáng sủa, rõ ràng. Tiết Tây Lâm Sùng Áo Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »一 問 一 答、 賓 主 歷 然。 不 問 不 答、 如 何 辨 别？ – Một bên hỏi, một bên đáp, chủ khách rõ ràng. Chẳng hỏi chẳng đáp làm sao phân biệt?«.


meanings:
Còn gọi: Lịch lịch. Rõ ràng phân minh. Tiết Đầu Tử Đại Đồng Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »問： 歷 落 一 句 請 師 道。 – Tăng hỏi: Thỉnh sư nói một câu thật rõ ràng?«. Chứng Đạo Ca của Đại sư Huyền Giác ở Vĩnh Gia có ghi: »降 龍 缽 解 虎 錫。 兩 鈷 金 環 鳴 歷 歷。 – Gậy giải cọp, bát hàng rồng, hai hàng khoen sắt rõ ràng kêu vang«.


meanings:
① Về, như quy quốc 歸國 về nước. ||② Giả (trả) như cửu giả bất quy 久假不歸 mượn lâu không giả (trả). ||③ Ðưa về, như quy tội 歸罪 đổ tội cho người, có tội tự thú gọi là tự quy 自歸. ||④ Quy phụ, quy phục. ||⑤ Con gái về nhà chồng gọi là vu quy 于歸. ||⑥ Tính trừ gọi là quy pháp 歸法. ||⑦ Ðưa làm quà. ||⑧ Kết cục, quy túc. ||⑨ Thẹn. ||⑩ Góp lại.


meanings:
① Về, trở về, quy: 榮歸 Vinh quy; 歸國華僑 Hoa kiều về nước (từ nước ngoài về); ② Trả lại, trả về: 久假不歸 Mượn lâu không trả; 物歸原主 Vật trả về chủ cũ; ③ Dồn lại, dồn vào, quy về: 殊途同歸 Khác đường nhưng cùng một đích; ④ Thuộc về, do: 一切雜事歸這一組管 Mọi việc lặt vặt đều do tổ này phụ trách; ⑤ Đổ, đổ tội (cho người khác); ⑥ Quy phụ, quy phục; ⑦ Đưa làm quà; ⑧ Kết cục. 【歸宿】quy túc [guisù] Rốt cuộc, kết quả, nơi chốn (gia đình) để trở về, cõi đi về; ⑨ Thẹn; ⑩ Gộp lại; ⑪【于歸】vu quy [yú gui] Xem 于 [yú] nghĩa ⑦ (bộ 二); ⑫ 【歸法】 quy pháp [guifă] Phép chia, tính chia; ⑬ [Gui] (Họ) Quy.


meanings:
Quy y. »Minh Chân Tụng« trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 18 ghi: »善 哉 圓 頂 方 袍、 便 是 當 來 佛 樣。 心 內 坦 然 平 夷、 世 間 靡 不 歸 仗。 – Lành thay đầu tròn áo vuông chính là hình dáng Phật trong tương lai. Trong tâm thản nhiên phẳng lặng, thế gian không ai chẳng quy y«.


meanings:
（梵 śaraṇa，巴 saraṇa，藏 skyabs）‘歸依’一詞，有歸投、仰仗、依托之義。佛教之歸依，即指歸依佛、法、僧三寶。此詞亦寫爲‘皈依’，或單稱‘歸’。梵語śaraṇa，自吠陀時代起即有此詞，多用于‘保護’、‘救濟’，或‘避難所’、‘保護所’之義。意謂如能歸投其中，則此身得以安全，此心得以無憂，故雲歸依。佛教之歸依三寶，系指依三寶之功德威力，能使吾人之心得無限安慰，得脫離苦惱。故《俱舍論》卷十四雲（大正29·76c）︰‘歸依以何爲義？救濟爲義，由彼爲依，能永解脫一切苦故。’<#>我國佛教界，初入佛門者，必須經過歸依儀式，誓願歸依佛、歸依法、歸依僧之後，始被認定爲正式之佛教徒。南傳佛教界，在一切佛教行事之初，亦皆須三度諷誦三歸依文。<#>此外，梵語namas，音譯爲‘南無’，意爲‘低頭’，意指敬禮、歸命。與前述之‘歸依’意義相同。因此，在稱呼佛菩薩名號之前冠以‘南無’一詞，即表示對該佛菩薩之歸依與虔敬。<#>◎附一︰太虛〈歸依三寶〉（摘錄自《太虛大師選集》）<#>結緣歸依<#>現在先說菩薩學處的初步歸依三寶，是結緣歸依。當從信仰佛法者的心中，發生一種熱烈地要求的時候，向著佛法僧住持三寶面前，以捨身心生命的精神，口自宣誓歸依的詞句︰‘我弟子（自稱姓名及法名），盡形壽歸依佛法僧！’<#>當口中吐出這樣詞句，精神上應起一種莫大的興奮和安慰。當那五體投地一唱一禮的時候，古人形容爲‘如大山崩’，如弱喪歸來投身于父母的慈懷中去，真是情不自禁，心中燃起火熱的悲欣交集的情緒。<#>盡形壽歸依，是說我某人盡此形相色身，盡此畢生壽命，從今日起歸依三寶；如失巢之禽歸投故林，如孩童之依戀慈母，决不中途變更逃逝。這個生命色身未滅未斷期中，誓永遠歸依三寶，永遠爲三寶弟子。三寶，即佛寶、法寶、僧寶；寶是可貴可尊義。有性體三寶，有聖賢三寶，有住持三寶。<#>第一是歸依佛︰佛陀是‘覺者’義，以能圓滿成就阿耨多羅三藐三菩提──無上正遍覺，故稱之爲覺者。從印度原音簡稱之，曰佛。如我們的教主釋迦牟尼，他能成就無上正遍覺，所以稱之曰釋迦牟尼佛。我們歸依佛，便是歸依釋迦牟尼佛，同時也即歸依了由釋迦牟尼所說示的十方三世一切佛。因爲佛的智慧福德都到達了最圓滿點，在佛與佛之間是畢竟平等。我們雖唯歸依根本的本師釋迦牟尼佛，也理所必然的歸依了一切諸佛。歸依，是發出自心生命的全力，把精神意志力集中統一起來，無動搖地向著福智圓滿完人──之佛陀，全體沒入；這裏毫沒覆藏個己的醜惡或驕矜個己的私智小德，這裏只有恭敬、慚愧、欣慰、肅穆。<#>第二是歸依法︰三歸依中歸依法是最重要的。一切諸佛依法爲師。佛所覺悟的便是法，佛所修持的也是法；到了成佛之後，爲弟子開示自己所修所證的一切法門更無二法，便是只此至高無上圓滿境地的法門。歸依，即是應一心一意趨向這法門，以爲自己修行之尺度和標準，全身沒入這法門中。<#>第三是歸依僧︰僧是印度原音‘僧伽’的簡稱，僧伽義譯爲‘和合衆’。依和合衆而住曰僧，有四人和合衆者曰僧，故僧即指和合的團體的通名。依佛法出家四人和合共住者，曰住持僧；上之有依法修證得三乘果位者，曰聖賢僧；更上之有直依大乘法門而修而證者，曰菩薩僧。說到歸依僧，自然統括了上列三種僧。但在初心學佛歸依的，是重在依佛法嚴格出家之和合──團體──住持僧。緣佛寶、法寶之能流布世間，佛之相能現起，佛之法能弘揚，悉由住持僧之能住持。歸依住持僧，則因之得聞佛所說之法，依法修行可以成佛。<#>菩薩學處中初步結緣歸依，不是選擇其宿具淨智，深入妙理；而是令種善根，泛行結緣，普收衆機，以成佛門之廣大群衆。來受歸依的人，只要能知道佛是最崇高可禮敬的聖人；法是最圓滿堪實踐的道理；僧是最清淨得依止的師父︰如是深生仰慕，虔誠歸依，盡此形壽更不歸依其他宗教，永爲佛門弟子，這便是菩薩學處初位初心的菩薩。<#>這初位初心菩薩應作應爲的行業，即是‘好善樂施，消灾集福’。因信仰三寶是最善處，樂善愛好于善，故歸依三寶。好善者必能依佛所說信受奉行；佛所說善，以恭敬供養布施一切衆生爲第一福田。如修建道場、塑添聖像等，以福智圓滿應崇信故，是爲敬田；孝順父母、禮念師長等，以于己有德應酬報故，是爲恩田；病貧無依、老弱殘廢等，以深陷苦境應憐湣故，是爲悲田。初心菩薩，于此三者，隨己力之所及，以歡喜心而行布施。如是好善，如是樂施，善心所趨，縱遇灾難，亦得化爲吉祥。緣灾患生起，是噁心惡行同業別業的反應；今以善心善行赴一切境，其所召感自成福樂。常人所要求的是無病無難，富貴安樂，不向好善樂施去求，是非法求。非法所求到的，終落于悲慘的結果。初心菩薩，應如是行，亦即成爲世間的善人。<#>正信歸依<#>正信歸依，大部分是經過結緣歸依的。在廣泛結緣歸依後，中經相當時日，已更能于佛法深一層的認識和瞭解的人；或雖未受結緣歸依，但宿根深厚，且曾受過相當教育，學識豐富，而能信樂大乘佛法，不必經過結緣歸依，直接受正信歸依。當受歸依的時候，向歸依本師宣白如是誓願︰‘我弟子（自稱姓名及法名），盡未來歸依佛法僧！’<#>當口中唱如是句，身體行接足禮時，不唯喚起個己精神上熱烈的信仰，且能體會個己精神的生命和身心的行動，一齊溶入于廣大無垠自他平等的三寶法界中。如滴水投入海水，水性互遍于全海之水，如小空投入大空，空性無別乎大空之空。精神擴充到與三寶融合無間，這是無我、無人、無衆生、無壽者的無相境界。不唯達到與諸佛菩薩同一體性，且與群生種姓同一悲仰。這在空間上講，是超絕中邊却是橫遍十方。在時間上講，是超絕始終却是竪徹三際。今就站在現在一刹那的理智正信上，誓願自期從過去的無始到未來的無終，獻身于三寶的法界。這是根據正智的信仰，這是永遠不壞的信心；如食金剛恒無消化，正示出這顆根本的正信。《起信論》中說四種信心，余三信心指信三寶，第一信根本，正是指上說的正信，《論》謂此信是‘樂念真如法’。一個正信的佛教徒，能樹立這個信心，較之于結緣歸依的初步的菩薩，更進步多多了。<#>如能立此信心，心中即發生一種智慧抉擇的能力，現在稱之爲‘破迷立信，崇正黜邪’！這是正信的效驗。以能于佛法立堅固的信仰，對于世間的一切不契合于真理的學說，無論任何宗教、哲學、外道的邪論，不唯不能動搖其信心，且以堅固不壞的智信，粉碎了迷惑真理的邪說邪思。對于契合于宇宙人生圓滿的真理，如佛菩薩所說的經論，極力崇重，諸哲匠所闡的微言妙理，更爲發揚廣大。故正信歸依的菩薩，于自己已有認識真理能力外，更有力能爲佛法的金湯，捍禦外侮，自立立人。或出之以善巧辯才，或運之以生動妙筆，揭櫫佛教真理，更令自他信心增長，速成不退。這不能期之于一般結緣歸依的菩薩，而特是知識豐富正信歸依菩薩應具的資格。<#>菩薩學處兩重三歸，是建設佛教堅固基層的基礎。佛教的中心雖著重在伽藍清淨僧伽，但整個的基礎應建築在多數大衆的信仰心上。沒有大衆信仰的佛教，縱使伽藍梵刹建築得富麗，僧伽的生活如何富裕或清高，這是違反佛陀的真義的，是死寂的佛教而非是活的佛教。故今後佛教新的發展和建設，是應把佛教的精神普遍地打入大衆的心中，喚起大衆熱情的信仰和認識，這就是設立兩重三歸的所以然。假二十年來已有佛教的基礎上，領導菩薩學處的菩薩僧，應加倍努力的宣化，以崇高的德行和深博的智慧，取得大衆的信仰，建立兩重三歸的基礎。更期進一層的建設，領導三歸的菩薩展開兩條路綫︰一從在家的徒衆到在家菩薩位，一從出家的徒衆到出家菩薩位。這裏所指的出家，一部分或是已出家的，一部分或是由正信歸依而新出家的。<#>◎附二︰杰頓天嘉著·孫一譯〈皈依──進入三寶之道〉（摘錄自《西藏十六世噶瑪巴的歷史》附錄）<#>導言<#>皈依是進入佛法寶藏領域的門戶，也是研究佛學的通道。本文只是就皈依做一個簡單的介紹，這就如同在浩瀚的佛法汪洋中，掬取一滴水珠一般。本文寫作的主要參考資料爲達波·達威·修努（Dakpo Dawai Shonnu）所著的《Damcho Yi' zhin Norbu》及無著所集之彌勒菩薩的《大乘無上要義論》（MahayanaUttara Tantra Shastra）。<#>首先，我們要先介紹皈依的兩顆種子。聖典上說恐懼與庇護是皈依的兩顆種子。一切有情衆生都或多或少具有恐懼本能。因此在本質上，有情衆生都會尋找一種力量來保護或防禦，以消除這種受難恐懼感。衆生想出了許多方法來防禦受難，這些辦法有些聰明，有些愚拙。佛陀說過︰‘對著聖山、叢林與寺廟，對著草叢與樹林，恐懼受苦諸衆生，前來企求皈依受庇護。’<#>恐懼來自地水火風四大、敵人、强盜、竊賊、野獸、天神、修羅、鬼怪等等。當恐懼産生時，大部份的衆生都從聖山叢林、天神或有權力的國王來求取庇護。但是這些庇護工具只是短暫的，不能得到真正的庇護。佛陀又說︰‘這些不是真庇護，更非永恒之庇護。受此庇護諸衆生，未能解脫真正苦。’<#>具有法力的世間諸神如梵天、遍淨天、其他地方性神祇、龍神，以及父母或朋友等等，均非真正的庇護之所。<#>真正的庇護者，其本質必須是已完全從恐懼與痛苦中解脫。沒有完全解脫者，只能給予短暫的幫助，不能解脫世間的痛苦。這就像盲人無法引導盲人，跌倒的人不能扶起跌倒的人同樣的道理。<#>然而，庇護皈依的對象有甚麽特性呢？恐懼的思想包括一切世間的痛苦。恐懼程度的高低就如人類個性的賢劣一般，因其知識水準而有所不同。<#>真正皈依對象（即庇護者）所具有的功能特性︰<#>(1)完全從恐懼中解脫。<#>(2)具有能以四聖諦解脫他人痛苦的能力。<#>(3)對一切事物具有慈悲心，怨親愛憎常住平等。<#>只有佛陀具有這些功德，能够成爲至高無上的庇護者。對于佛陀，我們必須要有虔誠的信心與堅定的信賴。因此正如達波·達威·修努所言，爲了從輪回中解脫，歸依的對象爲︰‘佛是唯一能够完全解脫痛苦者，法是達臻于佛的唯一路徑，修法必須與僧伽爲侶，因此，佛法僧三者乃吾人所必須皈依的對象！’<#>佛是皈依的指示，法是皈依的方法，僧是皈依的助力，因此，尋求解脫的行者必須體認這三個皈依的對象。<#>三皈依如何發揮庇護的作用︰<#>(1)佛確是庇護者，因爲祂以四聖諦庇護皈依者。<#>(2)法的庇護分爲兩方面︰<#>{1}法是清淨業障與罪孽的工具，更確切地說，法引導我們步向斷絕灾厄的真正途徑，也就是四聖諦（苦、集、滅、道）。<#>{2}法能使我們約束放任之心，不致令已消除之業障與罪孽再度産生。<#>簡言之，皈依法是解脫痛苦的真正工具，也是消除業障的真正武器。因此，法是重要的皈依對象。<#>(3)僧伽是皈依的助力，如果我們要到一個陌生的地方去旅行，我們可能需要一個曾經去過那裏的人來指點。同樣的道理，在佛法浩瀚廣大的領域中，如果沒有一位明師來指導，可能很快就會感到懈怠和迷惑，障礙橫逆也就因之而起。就因爲我們必須要有一位明師來指導，而僧伽正是最好的指導者，因此僧伽是我們皈依的對象。<#>根據無著菩薩的《大乘無上要義論》，皈依三寶就是完整的皈依，除此之外，別無皈依。論中述及︰‘我們應按照佛陀的方法來訓練自己，佛陀的教義及三乘諸法即在于盡形壽奉獻給三寶。’<#>因此，所謂三德、三乘、三學、三思均奠基于三皈依。一個人生病時，醫生、醫藥、護士三者均不可缺，才能很快把病治好。三皈依就是在治療一個人的業障之病。佛陀是醫師，佛法是消除業障的良藥，僧伽則是幫助施藥，幷且照顧病人的護士。因此若要求解脫，三皈依缺一不可。除此三者，別無皈依。<#>皈依的根本︰皈依三寶的根本可以分爲一般的與特殊的兩種︰<#>(1)一般的皈依根本︰<#>{1}一般的佛皈依根本是大家所熟知的覺者釋迦牟尼佛，釋迦佛具有各種吉祥象徵及三十二吉祥相。<#>{2}一般的法皈依根本包括兩種智慧︰第一種是智，也就是聖典中的十二部經（譯注︰十二部經包括契經、重頌、諷誦、因緣、本事、本生、阿毗達磨（未曾有）、譬喻、論義、自說、方廣、授記等）。第二種是慧，也就是解脫痛苦的正路。<#>{3}一般的僧皈依根本包括僧團和聖僧，僧團爲至少四名以上受戒而又修行有所成就的比丘所組成。聖僧則包括從聲聞起至成佛爲止的諸地菩薩。<#>(2)特殊的皈依根本︰<#>特殊的皈依根本可分成︰<#>{1}象徵性的皈依對象︰即是以佛像、大乘經典、菩薩僧伽來分別代表佛皈依、法皈依、僧皈依。<#>{2}開悟的皈依對象︰即是指三身佛，真正能解脫痛苦的智慧（法），以及從初地到十地的所有菩薩（僧）。<#>{3}最終的皈依對象是佛陀，佛陀就代表佛法僧。《大乘無上要義論》中有如下的開示︰‘一切有情衆生最終的皈依，除佛之外無他。’<#>無著菩薩曾經說過︰‘不朽的皈依、不變的皈依、最終的皈依只有如來，只有釋迦如來曾經如過去諸佛一樣達到開悟的境界，佛是至高成就者、正遍知、是無上士。’<#>皈依可分爲三，皈依是指引行者證得涅槃的工具，是至高無上的空靈，但是最終的皈依還是佛本身。《大般涅槃那經》（Mahā-par-inirvāna Sūtra）中說︰‘皈依者──工具則有三。’<#>如何皈依︰要皈依，首先必須體認三個皈依對象的功德本質。第二，必須體認三個皈依對象間有何差異。第三，要相信皈依對象能給予我們保護，行者必須受皈依戒。第四，皈依三寶後，不可皈依世間神祇。<#>皈依後之戒律︰皈依後必須遵守兩種戒律──一種一般戒律和一種特別戒律。<#>一般戒律是體認皈依對象的功德本性，我們必須念茲在茲，每日觀想三寶至少白天三次，晚上三次，越多越好。我們必須要以感恩之心常常憶念三寶，在享用飲食珍寶前，要先供養三寶。不可背離三寶，即使性命交關亦應堅决皈依。更不可受外道誘惑，不可對三寶有輕佻和不善的態度。<#>皈依三寶的特別戒律是︰<#>‘不尋求其他皈依，不害他人，不交惡友，尊敬三寶。’<#>‘不放弃崇高的皈依，不尋求其他的皈依工具，即使在困頓中也一樣，要勤于皈依與供養，還要教導他人也這樣。’<#>‘簡言之，要盡形壽相信三寶，堅此百忍只爲皈依，踏入佛法之道，唯有皈依三寶。’<#>根據以上三首偈，我們應該要有兩種行持。一種是不可有的行持，一種是應該有的行持。<#>第一種不應有的行持包括︰第一，不可皈依世間神祇，只能皈依佛陀。第二，皈依佛法之後，絕對不可存有一絲害人之心。第三，皈依僧之後，不可與異端爲伍，諸如那些認爲殺生是功德的異端，一定不可與之爲伍。<#>皈依三寶後應該有的行持是︰第一︰要皈依佛陀。佛陀的法相，不管是那一種形式，不管供于何處，都應該被視爲佛陀的本身，不可輕佻，不可貶抑，不可不敬。龍樹菩薩的《勸誡王頌》（Suh!rl-lekha）中說︰‘即使佛像是用木刻的，我們也應該絕對恭敬。’第二︰要皈依佛陀寶訓。佛陀所開示的教導，即使是隻字片語，我們也要視之爲佛法。第三︰在我們皈依僧之後，僧伽的袈裟，即使只是塊補釘，都應該視爲佛弟子的袈裟，對著袈裟者，應給予適當的尊敬。<#>皈依的利益︰<#>(1)皈依之後就是真正的佛教徒。<#>(2)皈依是受其他戒的基礎。<#>(3)皈依之後，先前累積的惡業可以慢慢消除。<#>(4)皈依之後，不會爲人鬼所傷。<#>(5)皈依可以指引我們成就高貴的情操。<#>(6)皈依可以使我們逐漸累積功德。<#>(7)皈依之後不會墬入三惡道。<#>(8)皈依之後，可以很快開悟。<#>以上八者是剛波巴大師在《解脫寶鬘論》（Jewel Ornament of Liberation）中所提到的皈依之利益。<#>因此，當我們皈依三寶時，不可以只在口中喃喃念誦皈依戒文，還得澈底體認皈依對象的特殊本質，體認皈依對象如何解脫有情衆生的痛苦，體認皈依的利益，以及皈依時應有的戒律與行持，這樣才能完全鞏固我們對三寶的恭敬之心。如果我們能按律皈依，不違戒規，依法修行，則皈依佛法僧三寶的利益一定可以實現。<#>◎附三︰Holmes Welch著·阿含譯〈皈依〉（摘錄自《近代中國的佛教制度》第十一章第一節、第十章第四節）<#>(一)僧人爲在家人主持皈依，旨在使他成爲自己的弟子，亦即皈依弟子，然後正式成爲佛教徒。受皈依或許可比之爲受洗與堅信禮之總合。僧人不能成爲另一僧人的皈依弟子，在家人也不能成爲在家人的皈依弟子。<#>在家人一邊頂禮，一邊念皈依文，由師父取宗教名，像進僧團一樣。名字中有一輩字，與師父剃度弟子的相同，因此後者可算是他的‘兄弟’。與剃度有別，皈依可在不同師父或同一師父之下多次重複。這像大多數的師弟關係一樣，不具排他性。<#>這些特點是共通的，其它的則有別。舉例來說，一般是弟子本人反覆念‘我皈依佛，我皈依法，我皈依僧’。不過有時弟子站在一旁，由師父代念皈依文。例如月溪在二次大戰前爲聚集在廣東七十二烈士公園的四百在家衆主持皈依，就是采用代念的形式。皈依文念畢，在家衆列隊走過，月溪給每人一張寫有名字的紙條。也許是因爲他守舊，或因爲人數龐大，他幷未發給證書。發證明在民國時代開始漸趨普遍，這或許是要與基督教傳教士所發的受洗證抗衡。證明稱作三皈證書、皈依證或皈依牒，寫著「某地某某人今日在某某和尚之下皈依’，下附簽名。皈依證內文一般都告誡弟子勿行惡，善待所有人，尤要弃絕其他宗教。例如有一皈依證明列如下禁律︰‘若皈依佛，不可再皈依其他宗教，不論它們所說的是神是鬼。若皈依法，不可再信受其他宗教之經典，因爲它們的道理不能反映真實。若皈依僧，不可再接受其他邪教的師父，作爲他的弟子，因爲這將是以盲引盲。’我不曾見過清代的皈依證，不知上面是否也帶有排外色彩。<#>通常是一群人一起皈依，不過個別皈依也無不可。一位受訪者前去皈依印光和尚，發現這位淨土宗大師正在閉關，因此儀式經由便門舉行。印光念皈依文，受訪者跟著重複。接著是一段短短的講開示，最後印光發給皈依證。另一位受訪者無法親自前去皈依印光，于是發信申請。他立刻收到填好的皈依證，另外還附有指示，告訴他將皈依證放在家裏的佛像前，頂禮三次，念皈依文，再頂禮三次。完成以後，他可視自己爲印光的弟子。之後，他又以同一方式皈依虛雲，只是這次有相識的和尚作爲保證人，代他寫信給虛雲，保證他是值得收的弟子。<#>大多數師父不太關心值不值得。他們關心的是另一次度化的機會。一位和尚驕傲的告訴我，他爲兩百多人主持皈依。他承認大多數采‘方便皈依’的形式，亦即簡化的儀式。一次他作度化時，我正巧在場。一位少婦到寺廟來走走，與我的受訪者聊了起來，這受訪者立刻建議她皈依。她似乎不願意，于是他用五分鐘時間，描述佛陀的一生。爲加强說服力，他指出佛教不是迷信，外國學者也有人研究，就像旁邊這位美國人。或許是出于禮貌，她似乎覺得後一論據難以辯駁。我們站著的地方，離寺院建築有點距離。他教她念‘我皈依……’，每念一句，朝南鞠躬一次。（我問爲什麽朝南，他適確的提醒我佛性遍在。）接著他稍稍告訴這少婦以後如何作。她不能拜媽祖或其他神，儘量少吃肉，幷且避免殺害動物。最後他留下少婦的姓名、地址，以便寄發皈依證。<#>對這樣的‘度化’，不應一笑了之。一粒種子種下了，或許會生長。但如果我們說在家佛教生涯這第一步不一定重要，也是相當公允的。有些居士研習佛教義理很久之後才皈依；對另一些弟子而言，皈依只是使他們的‘臨時佛教’較不臨時。他們的師父也許偶而寫信來募款。他們一般都樂于捐獻，因爲他們相信捐錢後，師父藉清淨生活累積的功德，將轉給自己。如果師父是像虛雲一般杰出的住持，即連漫不經心的佛教徒也將以身爲他的弟子而自豪，也可引人踏上開悟之道。<#>(二)每位中國僧人都覺得有責任遵循慈悲的菩薩道，幫助其他一切有情解脫。要幫助最低兩道的衆生，可透過佛事。動物與人可透過皈依──也就是使他皈依佛法僧三寶──而獲助。皈依使他們變爲‘佛子’，幷種下‘善根’，增加超生的機會。後者對動物尤其重要，因爲如果它們能轉生爲人，就可以聽聞佛法，獲更多利益。不過，即使是動物也幷非不具理解力。有些動物受三皈依時有所反應，就是明證。例如烏龜往往會點頭三次，表示佛性已被喚醒。1909年，虛雲在雲南旅行。一天他正與一位高官談話的當兒，一頭母牛忽然跑到他們坐處前下跪，兩行泪水汪汪流下。母牛屬于屠夫的，他立即也來到現場。虛雲對牛說︰‘如果你想超生，必須皈依三寶。’母牛點頭，虛雲就代它念三皈依。母牛站起，變得安靜、溫馴，像人一般。虛雲想補償屠牛夫，但他不願接受。他被親眼目睹的奇迹震懾住，放弃了自己的行業，也受皈依，幷且變成素食者。<#>有位相識的僧人爲遇見的每一頭牛主持三皈依。他旅行美國時，我帶他參觀康克德戰場（Concord Battle Ground）。除了贊嘆這著名的開火現場外，他發現兩位十歲或十二歲的康克德男孩。雖然不會講英文，他還是與男孩交上朋友，而且撫摸著每位的頭，念‘皈依佛、皈依法、皈依僧’，然後又教他們用中文反覆念‘南無阿彌陀佛’。他滿心歡喜的走開。‘誰知道？’他說︰‘善根已經種下。他們有一天也許會上哈佛研究佛學。’<#>［參考資料］　《法界次第初門》卷上之下；《大乘法苑義林章》卷四（歸敬章）。<#>


meanings:
6570梵語 śaraṇa，巴利語 saraṇa。又作皈依。指歸敬依投於佛、法、僧三寶。歸依之梵語含有救濟、救護之義，即依三寶之功德威力，能加持、攝導歸依者，使能止息無邊之生死苦輪大怖畏，而得解脫一切之苦。又法界次第初門卷上之下載，歸，反還之義，即反邪師而還事正師；依，憑依、依靠之義，即憑心之靈覺而得出離三塗及三界之生死。　阿毘達磨大毘婆沙論卷三十四載（大二七‧一七七上）：「眾人怖所逼，多歸依諸山，園苑及叢林，孤樹制多等。此歸依非勝，此歸依非尊，不因此歸依，能解脫眾苦。諸有歸依佛，及歸依法僧，於四聖諦中，恆以慧觀察。知苦知苦集，知永超眾苦，知八支聖道，趣安隱涅槃。此歸依最勝，此歸依最尊，必因此歸依，能解脫眾苦。」蓋歸依即由深切之信心，信佛、法、僧三寶確為真正之歸依處，能因之而得種種功德；既知三寶有此等功德，乃立願為一佛弟子，信受奉行，懇求三寶之威德加持攝受，將一己之身心歸屬於三寶，而不再屬天魔外道。　有關能歸依之體，據大毘婆沙論卷三十四所舉，有以名等為能歸依者，有以語業為能歸依者，有以身業為能歸依者，亦有以信為能歸依者。總括上述諸說，即以身語業及能起彼之心、心所法、諸隨行等善之五蘊為能歸依之體。此外，大乘法苑義林章卷四舉出歸依之異於敬禮者有七種，即：(一)歸依唯局於身、語二業。(二)必具歸三寶而成業，故歸依之境廣。(三)歸依必「盡未來際」。(四)歸依情懇，通於表業與無表業。(五)歸依必合於身、語二業，其義較重。(六)歸依帶相，故唯於欲、色二界有之。(七)歸依乃觀真理而成，故義較勝。　一般而言，歸依是信仰、希願領受外來之助力，從他力而得救濟。然以歸依之至深意義而言，其最終仍是歸向自己之自心、自性。即佛於涅槃會上所教誡弟子之「自依止，法依止，莫異依止」。此乃明示弟子應依仗自力，依正法修學。蓋自己有佛性，自己能成佛，故自己身心之當體，即為正法涅槃。〔北本大般涅槃經卷五、俱舍論卷十四、顯宗論卷二十〕（參閱「三歸依」688）


meanings:
Thiền tăng đời Tống, ban đầu học Nho, giỏi thơ văn. Sư nối pháp thiền sư Thanh Phong Truyền Sở, trụ chùa Tịnh chúng ở Ích Châu (nay là Thành Đô, Tứ Xuyên).


meanings:
Chùa nằm ở đầu phía tây phố Thuý Vi, khu Hán Dương, thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Là một trong bốn đại tùng lâm ở Vũ Hán. Niên hiệu Thuận Trị thứ 15 (1658) đời Thanh Thiền sư Đức Minh đời thứ 31 tông Tào Động lần lượt khởi công xây dựng Đại hùng bảo điện, Thiền đường, Khách đường, Trai đường đặt tên »Quy Nguyên Thiền Tự«, tên chùa lấy từ kinh Lăng Nghiêm: »Quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn«, tức là ý nghĩa phản bản hoàn nguyên, vạn pháp quy nhất. Niên hiệu Khang Hi thứ 3 (1664) cất thêm Tổ đường, Vi Đà điện, Phương trượng thất. Niên hiệu Khang Hi thứ 8 (1669) cất Lão trượng các, Chung cổ lâu. Niên hiệu Khang Hi thứ 13 (1674) xây thêm Quán Âm đường,Vân thuỷ đường, Nội ngoại liêu xá, Liêu viện, Tam Tổ tháp viện và Sơn môn. Niên hiệu Quang Tự thứ 9 (1883) khởi công, trải qua 9 năm mới xây xong La hán đường. Do chiến tranh nên chùa nhiều lần huỷ nhiều lần xây. Kiến trúc hiện còn là nhờ được lần lượt xây dựng lại vào niên hiệu Đồng Trị thứ 3 (1864) đời Thanh, Quang Tự thứ 21 (1895) và đầu năm Dân Quốc. Trong chùa có những kiến trúc như Vi Đà điện, Đại hùng bảo điện, Thiên vương điện, Địa Tạng Vương điện, La hán đường, Tàng kinh các, Đại sĩ các. Đặc biệt có Thuý vi phong, Tiểu đình, Hoa đàn, bố cục nghiêm cẩn, thiết kế khéo léo; tuy là chùa Phật nhưng có đủ những gì đặc sắc của viên lâm. Trong chùa do vân tường phân cách làm ba viện Bắc viện, Trung viện, Nam viện. Mỗi viện đều có đình viện đặc sắc. Đại hùng bảo điện ở Trung viện thờ tượng Phật Thích-ca, hai bên là A Nan và Ca Diếp, phía sau là Quán Âm hải đảo. Trước tượng Phật là tấm mành phủ lên bàn thờ khắc hoạ những nhân vật trong Tây Du kí như Đường Tăng, Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới, Sa Hoà thượng. Tàng kinh các ở Bắc viện cao khoảng 25m, 2 tầng, 5 gian, phía trước có hành lang, cột tròn to lớn cao tới đấu củng, mái cong bốn lớp, bốn con phụng hướng về phía mặt trời sơn son thếp vàng rực rỡ. Ngoại trừ cất giữ Đại Tạng Kinh, còn cất giấu rất nhiều văn vật trân quý khác. La hán đường ở Nam viện bày ra hình chữ »Điền«, nội thất trưng bày 500 tượng La hán hiện đủ mọi dáng vẻ khởi phục toạ ngoạ, hỉ nộ ai lạc, phong cách sống động, kĩ thuật điêu khắc cực kì tinh xảo.


meanings:
(1010-1070) Thiền tăng đời Tống, họ Đàm, tự Phúc Am, người Thọ Xuân (nay thuộc huyện Thọ, An Huy) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Thắng, thuộc tông Pháp Nhãn đời thứ 5, trụ trì Tiến Phúc Thiền viện ở Thường Châu (nay là huyện Vũ Tiến, tỉnh Giang Tô).


vietnamese:
quy mệnh tận thập phương vô ngại quang như lai <pqđtđ>


meanings:
Chùa ở phía nam chân núi Lô Sơn, huyện Tinh Tử, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Niên hiệu Hàm Khang thứ 6 (340) đời Đông Tấn Hữu tướng quân Vương Nghĩa sửa nhà cũ của mình thành chùa để ngài Tam tạng Phật-đà da-xá ở. Khoảng niên hiệu Nguyên Hoà (806-820) đời Đường, ngài Trí Thường xây dựng lại lần nữa. Các văn nhân như: Bạch Cư Dị, Lí Bột cũng từng đến đây hỏi đạo; từ đó về sau nó trở thành thiền viện. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 9 (984), ngài Đạo Thuyên trụ trì chùa này, là đời thứ 12. Đạo tục tụ hội về, môn phong hưng thạnh. Về sau có các sư: Khắc Văn, Chính Hiền, Đàm Hoa, Huệ Nam trụ trì khiến cho chùa này trở thành đại đạo tràng của Thiền tông.


meanings:
Người đã về đến nhà thì không còn việc hỏi thăm đường sá nữa. Thiền tông mượn từ này để chỉ một khi ngộ được tự tâm thì mọi việc dừng ngay lập tức, không còn câu nệ vào ngôn ngữ tri giải, các giai vị tu hành. Ngoạn Châu Ngâm của Đan Hà Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »演 教 非 爲 教、 聞 名 不 認 名。 二 邊 俱 不 立、 中 道 不 須 行。 見 月 休 看 指、 歸 家 罷 問 程。 – Diễn giáo phi vi giáo, văn danh bất nhận danh. Nhị biên câu bất lập, trung đạo bất tu hành. Kiến nguyệt hưu khán chỉ, quy gia bãi vấn trình! – Nói giáo chẳng chấp (là) giáo, nghe danh chẳng nhận (là) danh. Nhị biên đều chẳng lập, trung đạo chẳng nên hành. Thấy trăng thôi xem ngón (tay), đến nhà hỏi chi đường!«.


meanings:
Còn gọi: Quy chân. (Tăng nhân) Chết. Chương Tổ thứ 17 Tăng Già Nan Đề trong CĐTĐL q. 2 ghi: »尊 者 （指 僧 伽 難 提） 付 法 已。 右 手 攀 樹 而 化。 大 眾 議 曰。 尊 者 樹 下 歸 寂。 其 垂 蔭 後 裔 乎。 – Tôn giả phó pháp xong, tay phải vịn cây mà tịch. Mọi người bàn bạc rằng: Tôn giả quy tịch dưới cây có lẽ rủ lòng che chở cho hậu duệ chăng?«.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Trí Chân, sống vào đời Đường. X. Trí Chân.


meanings:
Thành tâm quy phụ. Tiết Tây Thiền Đảnh Nho Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »師 下 語、 妙 喜 詬 之 曰： 你 見 解 如 此、 敢 妄 爲 人 師 耶？… 師 淚 交 頤、 不 敢 仰 視。 默 計 曰： 我 之 所 得、 既 爲 所 排。 西 來 不 傳 之 旨、 豈 止 此 耶？ 遂 歸 心 弟 子 之 列。 – Sư hạ ngữ, Diệu Hỉ mắng rằng: Kiến giải như vầy mà dám làm thầy người ư!… Nước mắt trên má sư ràn rụa, chẳng dám nhìn lên. Thầm nghĩ rằng: Sở đắc của ta là do sắp xếp, ý chỉ bất truyền từ Ấn Độ sang đâu chỉ như vậy ư? Bèn thành tâm quy phụ làm đệ tử«.


meanings:
returning from conditioned appearances to the original nature of true thusness


meanings:
Quy y tôn kính. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »紹 興 間 奉 詔、 開 山 鴈 蕩 能 仁。 時 眞 歇 居 江 心、 聞 師 至、 恐 緣 法 未 熟、 特 過 江 迎 歸 方 丈。 大 展 九 拜、 以 誘 溫 人、 由 是 翕 然 歸 敬。 – Vào niên hiệu Thiệu Hưng sư phụng chiếu khai sơn chùa Năng Nhân ở Nhạn Đãng. Khi ấy Chân Yết đang ở Giang Tâm, nghe tin sư đến, sợ pháp duyên chưa chín mùi bèn riêng qua sông nghinh rước về phương trượng, sùng kính bái 9 lạy để dạy dỗ người xứ Ôn, vì thế họ đều cùng nhau quy y tôn kính«.


meanings:
指在佛典之卷首，用以表示歸敬佛菩薩等對象之語辭。又作歸敬文、歸敬辭。如梁·跋陀羅須那所譯《大乘頂王經》卷首有‘歸命大智海，圓滿淨覺尊’、真諦譯《大乘起信論》有‘歸命盡十方，最勝業遍知，色無礙自在，救世大悲者，及彼身體相，法性真如海，無量功德藏，如實修行等。’<#>此外，巴利經典之卷首，常有‘Namotassa bhagevato arahato sammāsambud-dhassa’（南無婆伽婆阿羅呵三藐三佛陀），亦屬歸敬序。然漢譯經典列此歸敬序者則幷未普及。而梵本則于題號前皆列有此歸敬序。北魏·菩提留支于所譯《大薩遮尼幹子所說經》卷首有歸敬辭‘歸命大智海毗盧遮那佛’，其下即注雲（大正9·317a）︰‘外國一切經首皆有上二句，傳者减略故首來無耳。’吉藏《法華論疏》卷上亦謂︰‘一切衆經皆幷有于此辭。’<#>歸敬序所歸敬之對象，雖以佛菩薩爲主，然亦有例外情形。如《大智度論》、《攝大乘論》、《十地經論》及《起信論》系三寶幷存；《地持經》及《俱舍論》則僅歸敬佛陀；而《十住毗婆沙論》則歸敬佛、菩薩與聲聞。關于《成唯識論》之歸敬序，在《成唯識論述記》卷一（本）中，曾列舉人、法、人法幷存、三寶兼俱等四說。<#>此外，對于論典之置歸敬序，《起信論義記》謂有六種緣由。其文雲（大正 44·246c）︰<#>‘(一)爲荷恩故，謂若無佛說，法起無由，若無其法，無所生解，若無僧傳，己則不聞，由此三恩得成慧悟，今傳此法，理須念恩致敬。(二)請加護故，謂末代澆時傳化不易，若不仰請三寶威力，無由自通，故須致敬。(三)爲生信故，謂論主自是不足之人，率己造論，人不信受，要歸三寶，示有宗承，令物生信。(四)敬儀故，謂如世間忠臣孝子，凡有所作，先啓白君父，今此菩薩敬重三寶，過于君父，欲作此論，光輝佛日，豈不敬啓。(五)表勝故，謂如成實論說，三寶是吉祥境界，標之在首，以顯勝故。(六)益物故，謂如雜心說，爲令衆生于三寶中發心趣求，信解觀察，供養歸依，是故頂禮。’<#>［參考資料］　《俱舍論光記》卷一；《俱舍論寶疏》卷一。<#>


meanings:
6572又稱歸敬文、歸敬偈。即在經、律、論三藏之首，先述歸依禮敬佛菩薩及三寶等之文詞。一般為「歸命大智海毘盧遮那佛」、「南無釋迦牟尼佛」、「南無阿彌陀佛」等短句，亦有由數句偈組成者。順正理論卷一（大二九‧三二九上）：「諸欲造論，必有宗承，於所奉尊，理先歸敬。」　在梵文、巴利文、西藏譯之經、律、論中，泰半皆附歸敬序，如梵文無量壽經之經首有下列之歸敬文：o? namo ratnatrayāya, o? namaḥ śrīsarvabuddhabodhisattvebhyaḥ, namo daśadiganaṃtāparyaṃtalokadhātupratiṣṭhitebhyaḥ sarvabuddhabodhisattvāya śrāvakapratyekabuddhebhyo 'tītānāgatapratyutpannebhyaḥ, namo'mitābhāya, namo 'ciṃtyaguṇāṃtarātmane.（唵歸命三寶。唵歸命吉祥一切佛菩薩。歸命安住十方無邊無量世界之過去未來現在一切佛菩薩、聖者聲聞獨覺。歸命阿彌陀婆。歸命不可思議功德之具足者），另如巴利語各經典之首大多記有 Namo tassa bhagevato arahato sammāsambuddhassa（南無婆伽婆阿羅訶三藐三佛陀）之文。然漢譯經典中，除宋以後譯出之密部經軌外，殊少見之；此究竟係譯者予以省略，或於原本即無，則已不可考。　論書置歸敬序之用意，俱舍論光記卷一舉出三說：(一)恐有魔事而禮請佛菩薩加被之故。(二)了知世尊具有殊勝功德而對佛所說之法生信尊重。(三)猶如孝子，凡有所作，皆稟告父母。大乘起信論義記卷上亦列舉六項原因：(一)為荷恩之故，即表示對佛法僧三寶恩之感念致敬。(二)請加護之故，即懇請三寶之威力以助益弘傳大法。(三)為生信之故，蓋造論者自慚為不足之人，故歸敬三寶以助他人之信受。(四)為敬儀之故，如世間之忠臣孝子，凡有所作，必啟白君父。(五)為表勝之故，蓋以三寶為吉祥，故標之於首，以示殊勝。(六)為益物之故，為令眾生於三寶之中，發心趣求，信解觀察，供養歸依，是故以歸敬之文表示頂禮。〔四分律卷一、大乘法苑義林章卷四、法苑珠林卷十三至卷二十〕


meanings:
Thiền tăng đời Tống, sư đến núi Hàm Châu thờ Thiền sư Thẩm Triết làm thầy rồi nối pháp ngài, làm truyền nhân của tông Tào Động. Sư ở viện Diên Khánh tại Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc). Có vị tăng hỏi: Thế nào là cảnh Phong Sơn? Sư đáp: Hãy xem cho cẩn thận. Tăng hỏi tiếp: Thế nào là người trong cảnh? Sư đáp: Biết chăng? Thuỵ hiệu: Huệ Quảng Đại Sư.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người Lạc Dương, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn, thuộc hệ Thanh Nguyên đời thứ 7, trụ viện Song Tuyền ở núi Vân Cái, Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc). Hiệu: Thủ Tướng Đại Sư.


meanings:
Hồi quang phản chiếu để tham cứu bản lai diện mục của chính mình. Đây là quá trình tu hành tinh tấn sau khi đại ngộ để gánh vác yếu cơ của Phật giáo. Phổ Khuyến Toạ Thiền Nghi (Đại 82, 2 thượng) ghi: »雖 謂 千 差 萬 別、 但 喜 歸 程 祥 參； 何 忘 卻 自 家 之 坐 床、 謾 去 來 他 國 之 塵 境？ – Tuy bảo rằng có muôn ngàn sai khác, nhưng mừng là biết hồi quang phản chiếu để tham cứu bản lai diện mục của chính mình. Sao quên mất chỗ ngồi của mình mà luống công lưu lạc tha phương?«.


meanings:
Dụ cho pháp môn thấy rõ tự tâm được giác ngộ. Chương Tâm Ấn Thuỷ Nguyệt đại sư trong CĐTĐL q. 21 ghi: »師 上 堂 示 眾 曰。 久 立 大 眾。 更 待 什 麼 不 辭 展 拓。 卻 恐 誤 於 禪 德。 轉 迷 歸 路 時 寒 珍 重。 – Sư thượng đường dạy chúng: Phiền mọi người đứng lâu! Còn chờ cái gì? Ta chẳng từ chối mở bày nhưng chỉ sợ lầm nơi thiền đức, chuyển mê trở về giác ngộ. Thời tiết lạnh lẽo, xin tạm biệt!«.


meanings:
Tôn sùng, kính trọng. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »後 遷 諸 巨 剎、 住 歸 宗 日、 大 慧 在 梅 陽、 有 僧 傳 師 垂 示 語 句、 慧 見 之、 極 口 稱 歎。 後 以 偈 寄 曰： 坐 斷 金 輪 第 一 峰 、 千 妖 百 怪 盡 潛 蹤。 年 來 又 得 眞 消 息、 報 道 楊 歧 正 脈 通。 其 歸 重 如 此。 – Về sau, sư dời về các chùa lớn. Trong lúc sư ở chùa Quy Tông thì Đại Huệ đang ở Mai Dương; có vị tăng truyền tụng những lời dạy bảo của sư, Đại Huệ nghe được hết sức khen ngợi, sau đó dùng kệ uỷ thác rằng: ›Quét sạch núi (đứng) đầu là Kim Luân, ngàn yêu trăm quái bặt hành tung. Sang năm lại được chân tin tức, xin thưa Dương Kỳ chính mạch thông.‹ Sư được kính trọng như thế«.


meanings:
① Xương tàn. ||② Tục đọc là chữ đãi. Tồi, xấu.


meanings:
Xấu, tồi, trái, bậy: 爲非作歹 Làm xằng làm bậy; 好歹 1. Phải trái, tốt xấu. 2. Dù sao.


meanings:
（梵 maraṇa、jāti-vyativṛtta，巴 maraṇa，藏 shi-ba、ḥchi-ba、tshe-ḥpho-pa）指有情的命終。音譯爲末剌諵。依《俱舍論》卷五所述，有情依命根而住于世，命根斷絕即是死。命根是不相應行之一，以壽爲其體，能持暖及識，令有情心身相續。故命根滅時，心身亦壞滅。<#>關于命終時的心相，《顯揚聖教論》卷十九雲（大正31·574a）︰‘命終時有三種心，謂善心、不善心、無記心，此在分明心位。若至不分明位，定唯無記。又命終後或有中有，謂將生有色界者，或無中有，謂將生無色界者。’<#>此謂命終至不分明位時，必住不苦不樂的異熟無記心，隨即自‘死有’移至‘中有’，又自‘中有’移至‘生有’。小乘有部等說命終後，單由業力决定所趣往之處，但大乘則說阿賴耶識三世相續而無間斷。<#>關于死因，有下列諸說。如《大毗婆沙論》卷二十舉出四種死︰(1)壽盡故死，(2)財盡故死，(3)壽盡及財盡故死，(4)非壽盡，亦非財盡故死。《大毗婆沙論》所說之此四項，謂之爲‘四種死’。此外，《瑜伽師地論》卷一舉出三種原因（大正30·281b）︰<#>‘云何死？謂由壽量極故而便致死。此複三種，謂壽盡故，福盡故，不避不平等故。當知亦是時、非時死。或由善心、或不善心、或無記心。云何壽盡故死，猶如有一隨感壽量滿盡故死，此名時死。云何福盡故死，猶如有一資具闕故死。云何不避不平等故死，如世尊說，九因九緣未盡壽量而死。何等爲九？謂食無度量、食所不宜、不消複食、生而不吐、熟而持之、不近醫藥、不知于己若損若益、非時非量、行非梵行，此名非時死。’<#>又如《大般涅槃經》卷十二雲（大正12·435a）︰‘何等爲死？死者舍所受身，舍所受身亦有二種︰(一)命盡死、(二)外緣死。命盡死者亦有三種︰一者命盡、非是福盡，二者福盡、非是命盡，三者福命俱盡。外緣死者複有三種︰一者非分自害死，二者橫爲他死，三者俱死。又有三種死︰(一)放逸死，(二)破戒死，(三)壞命根死。何等名爲放逸死？若有誹謗大乘方等般若波羅蜜，是名放逸死。何等名爲破戒死耶？毀犯去來現在諸佛所制禁戒，是名破戒死。何等名爲壞命根死？舍五陰身是名壞命根死。’<#>又，《勝鬘經》說死有分段死、不思議變易死二種，所謂分段死，即六道衆生隨業力所感的肉身之死，亦即壽有分限，身有形段；所謂不思議變易死，即阿羅漢辟支佛及大力菩薩等由無明住地之力而感的意生身，此意生身仍不免變易生滅。故稱作不思議變易死。<#>［參考資料］　《正法念處經》卷六十七；《出曜經》卷十四；《大毗婆沙論》卷二十三、卷一五一；《成實論》卷七；《瑜伽師地論》卷六十七；《大乘阿毗達磨雜集論》卷五；《成唯識論》卷七；《成唯識論述記》卷七（本）。<#>


meanings:
2466梵語 maraṇa，巴利語同。音譯末剌諵。即壽命終盡之意。亦即喪失壽]命）、煖（體溫）、識（心）三者，以致身體變壞之相。與生、老、病三者合稱四相。經典中所載之死亡種類有多種：(一)北本大般涅槃經卷十二舉出二種死，即：(1)命盡死，謂性命終結而死。(2)外緣死，謂由外在之因緣而死。(二)大毘婆沙論卷二十舉出四種死：(1)有財（或福）而壽命盡之死。(2)有壽命而財盡之死。(3)財與壽命俱盡之死。(4)雖有財與壽命，然遇惡緣而死於非命之死。(三)玄奘譯之藥師本願功德經舉出九種橫死（又稱九橫、橫死九法、九橫死），即：(1)患病不得醫藥而死。(2)觸犯國法處死刑而死。(3)荒淫冶遊，而為非人（惡鬼等）奪取精氣而死。(4)火焚而死。(5)溺水而死。(6)為諸惡獸噉死。(7)從絕壁、山崖墮死。(8)毒死。(9)饑渴而死。又九橫經中另舉有其他九種死。　此外，勝鬘經舉出分段死、不思議變易死二種，前者係指眾生之業報身，有壽命長短、身形不一等之區別，故其死為分段死；後者係指阿羅漢、菩薩等之意生身，有生滅變易之死。另瑜伽師地論卷一舉出壽盡、福盡、避不平等（即非時死）三種死。　關於命終時之心相，據顯揚聖教論卷十九載，命終之際，於分明心之位時，有善心、不善心、無記心三種心；若至不分明之位時，則僅有不苦不樂之無記心，未久，隨即由「死有」移至「中有」，復由「中有」移至「生有」。另據瑜伽師地論卷一之說，則謂由善心而死者，命終之時，憶念先時所行之善法，則信等之善法心起現行，故安樂而死，無有極苦逼迫於身；由不善心而死者、由無記心而死者，亦準此於命終時現起其不善心、無記心。此外，小乘說一切有部主張，命終之後，僅由業力即決定他生所趣往之處；大乘則多強調阿賴耶識之作用力，謂阿賴耶識乃無有間斷，不囿於生死而三世相續。　另就命終時之苦惱、痛苦而論，據俱舍論卷十之說，死時之苦，稱為斷末摩苦。末摩（梵 marman），意譯作死穴、死節，此部位若加以少許傷害，即會產生極大苦痛而喪命。另據瑜伽師地論卷六十一所舉死苦之五種相，即人死時會離別所愛之財寶、眷屬、自身、朋友，及備受諸種極重之憂苦等。　有關死之譬喻，於諸經論中廣有所舉，如無常經中將死比喻為刀，能殺人致死，故稱為死刀。又坐禪三昧經卷上，以死能賊害人之性命，故比喻為賊，稱為死賊。另如北本大般涅槃經卷十二，將死比喻為劫末之大火災及大風災，能燒除、吹滅一切，故稱為死火、死風。此外，尚有死魔、死屍、死海等諸多譬喻。　蓋宇宙中之一切萬物，皆有生、住、異、滅四相，此種生滅變化之現象，若就有情（指有生命者）而言，則稱為生死。準此可知，有生即有死，然死並非滅盡，乃待另一因緣之和合，而重新開始新生；如人一期生命之終結為死，然死後又投胎轉世於六道中，開始另一期之生命，如此輪迴不息。然自古以來，人類因對死缺乏正確之認識與了解，故產生恐懼、悲痛等心理，佛教諸經論中，佛曾開示多種法門，以引導眾生斷除煩惱根源，而求解脫生死之輪迴。〔雜阿含經卷二十一、正法念處經卷六十七、出曜經卷十四、大毘婆沙論卷二十三、卷一五一、俱舍論卷五、成實論卷七、瑜伽師地論卷六十七、大乘阿毘達磨雜集論卷五、成唯識論卷七、翻譯名義集卷十七〕


meanings:
① Chết. ||② Cái gì không hoạt động đều gọi là tử. ||③ Tắt, vạc, như tử hôi phục nhiên 死灰復然 tro vạc lại cháy, sự gì đã tuyệt vọng rồi gọi là tử tâm tháp địa 死心塌地.


meanings:
① Chết, mất: 死亡 Chết, chết chóc; ② Kiên quyết, đến cùng: 死守 Giữ đến cùng, bảo vệ đến cùng; 死戰 Chiến đấu đến cùng; ③ Máy móc, cứng nhắc, cứng đờ: 死套 Bê nguyên xi, áp dụng một cách máy móc; 語言活的東西，你不要摳字眼 Ngôn ngữ là cái gì sinh động, anh không nên xoi móc chữ nghĩa; ④ Tột bậc, rất: 樂死了 Sướng chết được; 好看死了 Rất đẹp mắt; 痛死了 Đau chết người; ⑤ Kín, tịt, không thoát ra được: 死水 Nước tù, nước đọng; 水泵淤了 Bơm nước tắc rồi; ⑥ Khăng khăng, một mực: 死不認罪 Khăng khăng không chịu nhận tội; ⑦ Cứng nhắc, cố định, không thể thay đổi, bất động: 那是個死規矩 Đó là một quy tắc cứng nhắc; ⑧ Không hoạt động, trơ, vô cảm.


meanings:
Trong cái chết phát ra cái sống, ý nói trừ sạch tình niệm trần tục, hiển bày bản tính chân như. Tử Bá lão nhân tập q. 1 ghi: »古 德 有 云： 不 是 死 中 發 活 一 番、 終 是 葯 汞 銀、 觸 火 必 飛 去 矣。 又 曰： 不 是 一 番 寒 徹 骨、 怎 得 梅 花 扑 鼻 香。 此 皆 親 證 實 悟 之 樣 子 也。 – Người xưa có nói: Chẳng phải một phen chết rồi sống lại, tất cả chỉ là thuỷ ngân, gặp lửa sẽ bốc hơi. Lại nói: Chẳng phải một phen xương lạnh buốt, hoa mai đâu dễ ngửi mùi hương? Đây là dạng thân chứng thật ngộ vậy«.


meanings:
Lời nói, hành vi của người tiếp dẫn mà người nghe có thể hiểu được bằng ý thức gọi là Tử cú. Còn lời nói, hành vi lạ lùng của người tiếp dẫn mà người nghe mặc dù dùng ý thức nhưng không sao hiểu nổi, vượt thoát sự suy nghĩ phân biệt của thế gian thì gọi là hoạt cú. Tiết Đức Sơn Duyên Mật Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »但 參 活 句、 莫 參 死 句。 活 句 下 薦 得、 永 劫 無 滯。 – Chỉ nên tham hoạt cú, đừng nên tham tử cú, trong hoạt cú lãnh hội được sẽ thông suốt mãi mãi«.


meanings:
(1302-1376) Thiền tăng đời Nguyên, họ Mã, tự Tung Khê, người xứ Yển Sư, Hà Nam, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Tức Am (Am chủ Bạch Mao Xuân), đời thứ 24 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Không Tướng núi Hùng Nhĩ.


meanings:
Ngữ lục, 1 quyển, do Tử Tâm Ngộ Tân soạn vào đời Tống, được xếp vào Hoàng Long Tứ Gia ngữ lục và Tục Tạng kinh tập 120, trang 244. Nội dung thu thập ngữ lục khai đường lúc sư trụ Vân Nham, pháp ngữ quảng hoá lúc trụ Thuý Nham, ngữ lục lúc trụ Vân Nham lần thứ hai, ngữ lục lúc trụ Hoàng Long cùng với Tiểu tham thị chúng, Kệ tụng v.v.


vietnamese:
tử tưởng dữ vô thường tưởng sai biệt <pttđ>


vietnamese:
tử tưởng chuyển thời thất tưởng tuỳ chuyển <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Tử lang đang, Tử hà mô, Tử xà. Gã chết. Chỉ cho người trơ trơ, lạnh lùng. Tắc 75, Bích Nham Lục (Đại 48, 202 trung) ghi: »僧 云： 不 別 （死 漢 中 有 活 底、 一 箇 半 箇、 鐵 橛 子 一 般、 踏 著 實 地）。 – Tăng nói: Chẳng khác (Trong gã chết có cái linh hoạt, một con người ưu tú giống như cây cọc sắt, dẫm lên chỗ chân thật)«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Thiền hoà tử, còn gọi thiền hoà, tức chỉ cho thiền tăng. Tử thiền hoà tử là quở trách thiền tăng thiếu mất chính kiến mà chấp trước tà tư, tà kiến. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Chết theo, dùng người chôn theo người chết gọi là tuẫn. ||② Theo, như tuẫn lợi 殉利 đem thân quay cuồng theo lợi, tuẫn danh 殉名 đem thân quay cuồng theo danh, v.v.


meanings:
① Liều chết vì một mục đích: 殉利 Liều thân vì lợi; 殉名 Liều chết vì danh; ② Chôn theo người chết, chết theo.


meanings:
① Dứt, hết tiệt, như sát nhi vị thù 殺而未殊 giết mà chưa dứt nóc (chém chưa đứt cổ), thù tử 殊死 quyết chết (liều chết), v.v. ||② Khác, như phong cảnh bất thù 風景不殊 phong cảnh chẳng khác. ||③ Rất, lắm, chữ làm trợ từ, như thù giai 殊佳 tốt đẹp lắm, thù dị 殊異 lạ quá!


meanings:
① Khác: 特殊情況 Tình hình đặc biệt; 殊途同歸 Khác đường nhưng cũng gặp nhau; ② Rất, thật, hết sức, vô cùng: 殊佳 Rất tốt đẹp; 殊異 Rất lạ, quái lạ; 殊感抱歉 Thật cảm thấy có lỗi; 我還在家裡等候，殊不知他早已去學校了 Tôi vẫn ở nhà chờ, thật chẳng ngờ nó đã đi học trước rồi; 良殊大驚 Lương hết sức (vô cùng) kinh ngạc (Hán thư: Trương Lương truyện); ③ Nhất quyết, sống mái: 殊死戰 Quyết chiến, chiến đấu sống mái; ④ (văn) Dứt, hết tiệt: 殺而未殊 Giết mà chưa dứt nọc.


meanings:
Chùa ở phía tây nam phố Dương Lâm, thị trấn Đài Hoài, Ngũ Đài Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, là một trong năm đại thiền tự của Ngũ Đài Sơn. Do trong chùa thờ tượng Văn-thù nên có tên »Thù Tượng Tự«. Được xây dựng vào đời Đường, khoảng niên hiệu Diên Hựu (1314-1320) đời Nguyên xây dựng lại, sau đó bị lửa thiêu huỷ. Niên hiệu Thành Hoá thứ 23 (1487) đời Minh xây cất lại. Phía trước là Sơn môn, Thiên vương điện, hai bên là Lang vũ phối điện, phía sau là Thiền đường, Phương trượng thất. Chính giữa là Văn-thù các thờ Bồ Tát Văn-thù cưỡi sư tử xanh, cao 9m, sau lưng khám là »Tam Thế Phật« (Thích-ca, Dược Sư, Di Đà), hai bên treo hình 500 La hán, toàn bộ tượng Phật đều được người đời Minh nặn đắp, công nghệ tinh xảo, hình tượng tú mỹ.


meanings:
(term) especially excellent (viśesa, viśista, pranīta)


meanings:
① Sinh, như phồn thực 蕃殖 sinh sôi, nẩy nở. ||② Sinh lợi, chấn hưng công nghệ để sinh ra tài lợi gọi là thực. ||③ Dựng. ||④ Nhiều, đông đúc. ||⑤ Thực dân 殖民 đem dân đi đến khai thác làm ăn ở nước khác mà vẫn phục tòng pháp luật của nước mình.


meanings:
① Tăng thêm, tăng: 牲畜增殖計劃 Kế hoạch tăng thêm (tăng gia) gia súc; ② Đẻ, sinh đẻ: 殖利 Đẻ lãi; 繁殖 Sinh đẻ; ③ Sinh lợi; ④ (văn) Dựng; ⑤ (văn) Nhiều, đông đúc; ⑥ 【殖民】 thực dân [zhímín] Thực dân: 殖民 政策 Chính sách thực dân; 殖民者 Bọn thực dân. Xem 殖 [shi].


meanings:
① Tàn ác, tàn hại. ||② Tàn, cái gì dùng rồi còn thừa lại gọi là tàn, như tàn bôi 殘杯 chén rượu thừa (tiệc đã tàn), tàn dạ 殘夜 đêm tàn, nghĩa là chỉ còn một chút nữa thì sáng. ||③ Thiếu, người không đủ các chi thể gọi là tàn tật 殘疾. ||④ Giết.


meanings:
① Giết hại, làm hại: 同類相殘 Giết hại lẫn nhau, nồi da xáo thịt; ② Hung ác, tàn ác: 很凶殘 rất tàn ác; ③ Hỏng, hư hại, rách, sứt mẻ: 殘品 Hàng hỏng; 這套書弄殘了 Bộ sách này đã bị làm rách; ④ Thiếu, khuyết, tàn tật: 老弱病殘 Những người già, yếu, bệnh, tật; ⑤ Thừa: 殘羹剩飯 Cơm thừa canh cặn; ⑥ Còn rớt lại, còn sót lại.【殘餘】 tàn dư [cányú] Tàn dư, phần còn rớt lại: 封建殘餘 Tàn dư phong kiến; ⑦ Sắp hết, cuối: 殘冬 Cuối đông; ⑧ (văn) Giết.


meanings:
(văn) ① Hôn mê, hồ đồ; ② Chết yểu (chết lúc mới sinh ra và chưa được đặt tên).


meanings:
(văn) Giết chết, giết chóc, làm chết: 雷殛 Bị sét đánh chết.


meanings:
① Mất. ||② Rụng, cũng như chữ vẫn 隕.


meanings:
① Mất, chết; ② (văn) Rụng (dùng như 隕, bộ 阝).


meanings:
① Chết non, từ 16 tuổi đến 19 tuổi mà chết gọi là trưởng thương 長殤, từ 12 tuổi đến 15 tuổi chết gọi là trung thương 中殤, từ 8 tuổi đến 11 tuổi chết gọi là hạ thương 下殤, bảy tuổi trở xuống gọi là vô phục chi thương 無服之殤 cái thương, không phải để tang.


meanings:
(văn) Chết non, chết yểu: 長殤 Chết non từ 16 đến 19 tuổi; 中殤 Chết non từ 12 đến 15 tuổi; 下殤 Chết non từ 8 đến 11 tuổi; 無服之殤 Chết non không phải để tang (từ bảy tuổi trở xuống).


meanings:
① Hết, làm hết. Có khi đọc là đạn.


meanings:
(văn) Tận, dốc, hết, dùng hết, cạn kiệt: 殫心 Tận tâm, hết lòng; 殫力 Dốc sức, tận lực; 征稅盡，人力殫 Thuế thu hết, sức người cạn (Trương Hoành: Tây kinh phú).


meanings:
① Chết khô, chết cứng, giống động vật chết mà không thối gọi là cương.


meanings:
Đặt người chết vào áo quan, liệm xác: 入殮 Nhập liệm.


meanings:
① Yên cữu (xác chết nhập quan chưa chôn). Ðưa ma đi chôn gọi là xuất tấn 出殯. ||② Vùi lấp (mai một). Ta quen đọc là chữ thấn.


meanings:
① Xác đã liệm nhưng chưa chôn: 出 殯 Đem (quan tài) đi chôn, đưa đám; ② (văn) Mai một, vùi lấp.


meanings:
Giết hết, tiêu diệt: 殲敵五千 Tiêu diệt 5 nghìn quân địch; 殲毀 Tiêu diệt và phá huỷ.


meanings:
① Cái thù, một thứ đồ binh dài một trượng hai thước, không có mũi nhọn.


meanings:
① Cái thù (một loại binh khí thời xưa, làm bằng tre); ② [Shu] (Họ) Thù.


meanings:
① Chia từng đoạn, vải lụa định mấy thước cắt làm một, mỗi tấm gọi là đoạn. ||② Phàm vật gì tính chia ra từng bộ đều gọi là đoạn, như địa đoạn 地段 đoạn đất, thủ đoạn 手段 phương pháp làm việc, v.v. đều là theo cái ý từng thứ đoạn lạc cả. ||③ Cùng nghĩa với chữ đoạn 鍛.


meanings:
① Đoạn, khúc, chặng, quãng, giai đoạn: 一段鐵路 Một đoạn đường sắt; 這段歷史 Đoạn lịch sử này; 一段時間 Một khoảng (một quãng) thời gian; ② (văn) Như 鍛 (bộ 金); ③ [Duàn] (Họ) Đoàn.


vietnamese:
đoạn vật cập thực tứ cú phân biệt <pttđ>


vietnamese:
đoạn thực hà thời kiến lập vi thực <pttđ>


meanings:
① Thịnh, đầy đủ, như ân phủ 殷富 giàu có thịnh vượng. ||② Bọn đông, như ân kiến 殷見 đông người họp mặt. ||③ Nhà Ân, vua Bàn Canh nhà Thương thiên đô sang đất Ân. ||④ Ân ân 殷殷 lo đau đáu. ||⑤ Chính giữa. ||⑥ To lớn. ||⑥ Một âm là an. Ðỏ sẫm, màu đỏ sẫm mặt không được tươi. ||⑦ Một âm nữa là ẩn. Sấm động, ù ù.


meanings:
Màu đỏ sẫm. 【殷紅】an hồng [yanhóng] Màu đỏ sẫm: 殷紅的血跡 Vết máu đỏ sẫm. Xem 殷 [yin].


meanings:
① Thịnh, đầy đủ, phong phú, sâu sắc; ② Ân cần; ③ (văn) Đông người; ④ (văn) Chính giữa; ⑤ (văn) To lớn; ⑥ [Yin] Đời Ân (Trung Quốc, khoảng 1400-1100 năm trước công nguyên); ⑦ [Yin] (Họ) Ân. Xem 殷 [yan].


meanings:
Tiếng chấn động, tiếng sấm động, ì ầm: 殷其雷，在南山之陽 Tiếng sấm nổ ì ầm, ở phía nam núi Nam (Thi Kinh: Thiệu Nam, Ẩn kì lôi).


meanings:
① Giết, mình tự giết mình gọi là tự sát 自殺. ||② Bắt được. ||③ Làm cho đến chết. ||④ Một âm là sái. Bớt, suy, kém. ||⑤ Tiều sái 噍殺 tiếng rè rè, hình dung cái tiếng đã hết hơi không được mạnh mẽ. ||⑥ Cái túi đựng xác chết. ||⑦ Lại một âm nữa là tát. Tan, lở tở.


meanings:
Tắt lửa. Mật Am ngữ lục ghi: »夜 立 更 深。 潭 云。 侍 者 何 不 出 去。 德 山 挨 簾 出。 乃 云。 外 面 黑。 龍 潭 遂 點 紙 燭 度 與。 纔 擬 接。 潭 便 吹 殺。 – Đêm nọ sư đứng hầu, trời đã khuya. Hoà thượng Long Đàm nói: Thị giả sao không lui ra? Đức sơn vén rèm bước ra, bèn nói: Bên ngoài tối như mực. Long Đàm liền thắp nến cho sư, sư vừa định tiếp lấy, Long Đàm liền thổi tắt«.


meanings:
① Giết chết; ② Chiến đấu, đánh phá: 殺出重圍 Phá tan vòng vây; ③ Giảm, trừ, áp đảo, đè bẹp: 殺暑氣 Trừ khí nóng; 殺殺敵人的威風 Áp đảo khí thế của địch; ④ (đph) Rát, xót: 殺得慌 Xót quá, rát quá; ⑤ Kết thúc: 殺尾 Cuối cùng; ⑥ Đặt sau động từ chỉ mức độ cao: 氣殺人 Tức chết đi được; 笑殺人 Cười vỡ bụng; ⑥ (văn) Suy kém, tàn tạ: 百花殺 Trăm hoa tàn lụi; ⑦ (văn) Bại hoại, hư hỏng; ⑧ (văn) Như 煞 [shà] nghĩa ① (bộ 火).


meanings:
(văn) ① Giảm bớt: 詔王殺邦用 Chiếu vương giảm bớt chi tiêu trong nước (Chu lễ); 勢必殺半 Tất phải giảm bớt một nửa (Mộng Khê bút đàm); ② Túi đựng xác chết.


meanings:
（梵 praṇātipāta、prāṇātighāta，巴 pā-ṇātipāta，藏 srog-gcod-pa）佛教徒的根本戒之一。又稱斷人命學處、殺人戒、殺戒。系禁止殺害人命的戒條。在佛教的戒律系統中，是四波羅夷之一，十重禁之一，五戒、八戒、十戒、具足戒之一。<#>《梵網經》卷下（大正24·1004b）︰‘佛子若自殺、教人殺、方便贊嘆殺、見作隨喜乃至咒殺，殺因、殺緣、殺法、殺業乃至一切有命者不得故殺，是菩薩應起常住慈悲心、孝順心，方便救護一切衆生。而自恣心快意殺生者，是菩薩波羅夷罪。’<#>《四分律》卷二載，佛曾在毗舍離說不淨觀，諸比丘聞罷，厭惡其身命，于婆裘河邊之園中，請求勿力伽難提了斷其命，佛見之乃呵責其過。于是制戒規定，凡殺害人命者，犯波羅夷罪。《摩呵僧祇律》卷四認爲此事發生于佛成道第六年之冬季。但《有部毗奈耶》卷一、《大智度論》卷四十等傳述佛成道十二年中，諸弟子未犯過失，《善見律毗婆沙》卷六說，二十年中佛未曾爲弟子結戒。因此，《僧祇律》的成道六年結戒說，是一種異傳。<#>《雜阿含經》卷三十三、《優婆塞五戒相經》等所說的五戒，《中阿含》卷五十五〈持齋經〉、《大毗婆沙論》卷一二四所謂的八齋戒，《受十善戒經》、《菩提資糧論》卷一等所說的十善戒，《梵網經》所說的十波羅提木叉等中，皆列于第一位。關于此點，《大智度論》卷十三雲（大正25·155b）︰‘佛說十不善道中，殺罪最在初。五戒中亦最在初。若人種種修諸福德，而無不殺生戒則無所益。（中略）諸餘罪中殺罪最重，諸功德中不殺第一，世間中惜命爲第一。’殺罪爲最重罪，故置于十不善業道中的最初。同論卷四十六亦雲（大正25·395c）︰‘淫欲雖不惱衆生，心系縛故爲大罪，以是故戒律中淫欲爲初。白衣不殺戒在前，爲求福德故。’依智顗的《菩薩戒經義疏》卷下、法藏的《梵網經菩薩戒本疏》卷一所說，出家衆犯殺生戒者稀少，且聲聞戒爲隨犯隨結戒，故諸律之次第是淫盜殺妄；而在家衆爲求福德，又大乘菩薩以大悲爲本，且殺戒之戒體是性罪，故在五戒或十波羅夷之中，屬于第一位。<#>關于此戒的犯相，《摩呵僧祇律》卷四（大正22·257c）︰‘有五事具足殺人，犯波羅夷。何等五？一者人，二者人想，三者興方便，四者殺心，五者斷命。是名五事。’<#>此謂先起殺心，將對象作爲衆生或衆生想，用方便加行了斷其命，即成殺罪。另外《大智度論》卷十三、《菩薩戒義疏》卷下、《四分律行事鈔》卷中之一等亦有相同記載。但《瑜伽師地論》卷五十九開此中之殺心爲欲樂與煩惱二種，合方便與斷命成一方便究竟。《大乘阿毗達磨雜集論》卷七缺其中之衆生想，亦將殺心開爲意樂及煩惱二種，共分別成五相。雖然開合有異，不過其義皆同。<#>至于殺生之方式，《四分律》卷二列舉二十種，即自殺、教殺、遣使殺、往來使殺、重使殺、展轉遣使殺、求男子殺、教人求男子殺、求持刀人殺、教求持刀人殺、身現相、口說、身口俱現相、遣使、遣書、教遣使書、坑陷、倚發、與藥、安殺具。<#>《五分律》卷二亦舉自殺、優波害等三十一種。《十誦律》卷二條列自殺等十五種。《摩呵僧祇律》卷四舉嘆譽殺乃至外道殺等二十一種。《善見律毗婆沙》卷十一則出自、教、擲、安、咒及神力六種方便。<#>殺生之罪分爲︰斷人命者波羅夷罪，殺畜生命者波逸提罪。如《四分律》卷十六雲（大正22·677a）︰‘若比丘故殺畜生命者波逸提。’又，《菩薩戒經義疏》卷下將衆生分立三品，以决定殺罪的輕重，如殺害諸佛、聖人、父母等上品衆生者，五逆罪。殺害人及天等中品衆生者，波羅夷罪。殺害畜生等下品衆生者，輕垢罪。此外，《瑜伽師地論》卷四十一有利益殺生之說（大正30·517b）︰<#>‘如菩薩，見劫盜賊爲貪財故欲殺多生，或複欲害大德聲聞獨覺菩薩，或複欲造多無間業，見是事已，發心思惟︰我若斷彼惡衆生，命墮那落迦，如其不斷無間業成，當受大苦。我寧殺彼，墮那落迦，終不令其受無間苦。如是菩薩意樂思惟，于彼衆生或以善心，或無記心，知此事已，爲當來故深生慚愧，以憐湣心而斷彼命。由是因緣，于菩薩戒無所違犯，生多功德。’<#>此爲菩薩戒中特殊的開制，古來稱爲一殺多生說。<#>有關殺生的果報，舊譯《華嚴經》卷二十四〈十地品〉謂，殺生之罪能令犯者生于地獄畜生餓鬼。若生于人中，則得二種果報，一是短命，二是多病。《大毗婆沙論》卷一一三謂，殺生罪有三果，墮地獄等爲異熟果，生于人中多病短命爲等流果，無外物堅住爲增上果。《大智度論》卷十三叙述殺生有十罪︰(1)心常懷毒，世世不絕。(2)衆生憎惡，眼不喜見。(3)常懷惡念，思惟惡事。(4)衆生畏之，如見蛇虎。(5)睡時心怖，覺亦不安。(6)常有惡夢。(7)命終之時，狂怖惡死。(8)種短命業因緣。(9)身壞命終，墮泥梨中。⑽若生爲人，常當短命。犯此十罪，不論現在或未來，皆應受苦報。<#>［參考資料］　《長阿含》卷八〈散陀那經〉；《中阿含》卷三〈伽藍經〉；《正法念處經》卷一；《菩薩瓔珞本業經》卷上；《優婆塞戒經》卷五；《五分律》卷八；《有部毗奈耶》卷六～卷八、卷四十。<#>


meanings:
4655殺生，梵語 prāṇātipāta 或 prāṇātighāta。又稱斷人命學處、殺人戒、殺戒。即針對殺害人命一事，所制定之戒。為四波羅夷之一，十重禁之一，五戒之一，八戒之一，十戒之一。凡親自下手殺害人命，或持刀予人而勸人自殺，皆屬犯波羅夷（極重罪）。關於此戒之制定，據四分律卷二載，佛陀曾於毘舍離宣說不淨觀，諸比丘因而厭患身命，遂請名為勿力伽難提之人，斷絕此身命。佛陀於事後呵責此過失，遂制定犯斷人命者，即為波羅夷。然關於佛陀制戒，各律論所載之時間有異。　又殺戒於諸戒中之次第，說法不同，有置於四波羅夷中之第三位，亦有置於第一位者。據法藏之梵網經菩薩戒本疏卷一闡釋，菩薩以大悲為本，故大乘以殺戒為第一；聲聞戒不以殺戒為先，而以淫戒為第一，亦即出家人犯殺戒者甚少，且聲聞戒為隨犯隨結之戒，而淫欲易起，故諸律中以其次第為淫、盜、殺、妄。在家人多求福德，又大乘菩薩以大悲為本，且殺為體性罪，故於五戒或十波羅夷中列為首位。　殺戒之犯相，各經論所說略異，然約可分為五相，即：起殺心、有眾生、作眾生想、用方便加行、斷其命。有關殺生之情況，四分律卷二總舉自殺、教人殺、遣使殺等，共計二十種；其他律典中亦有分十五種、二十一種、三十一種等之記載。又依所殺眾生之不同，而分：殺人者為波羅夷罪，殺畜生者為波逸提罪；或大別為三品：殺害諸佛、聖人、父母等上品眾生為五逆罪，殺害人及天等中品眾生為波羅夷罪，殺害畜生等下品眾生為輕垢罪。殺生之果報，舊華嚴經卷二十四謂，殺生之罪能令眾生墮於地獄、畜生、餓鬼；若生於人中，則得二種果報，一為短命，二為多病。大智度論卷十三說十罪及其果報。大毘婆沙論卷一一三，載有三果，即墮地獄為異熟果，生人中多病短命為等流果，所感外物皆不堅住為增上果。〔摩訶僧祇律卷四、五分律卷二、十誦律卷二、成實論卷八十、瑜伽師地論卷五十九、菩薩戒經義疏卷下〕


vietnamese:
sát sinh đẳng bất thiện nghiệp đạo tự tướng kiến lập <pttđ>


meanings:
① Vỏ, như loa xác 螺殻 vỏ ốc, duẩn xác 筍殻 bẹ măng, v.v. Tục quen viết là 壳.


meanings:
Vỏ: 雞蛋殼 Vỏ trứng gà; 穀殼 Trấu. Cv. 殼. Xem 殼 [qiào].


meanings:
Vỏ: 蛋殼 Vỏ trứng; 地殼 Vỏ trái đất. Xem 殼 [ké].


meanings:
① Lẫn lộn. ||② Cùng một nghĩa với chữ hào 肴 đồ ăn. ||③ Thịt thái lẫn cả xương. ||③ Một âm là hạo. Cùng nghĩa với chữ hiệu 效.


meanings:
(văn) ① Thức ăn (như 肴, bộ 肉); ② Thịt chặt lẫn cả xương.


meanings:
① Cung đền, nhà vua ở gọi là điện, chỗ thờ thần thánh cũng gọi là điện. Ta gọi vua hay thần thánh là điện hạ 殿下 là bởi nghĩa đó. ||② Một âm là điến. Trấn định, yên tĩnh, đi sau quân cũng gọi là điến. ||③ Xét công thua kém người gọi là điến.


meanings:
① Điện: 宮殿 Cung điện; ② (Đi) sau (trong cuộc hành quân): 打殿後 Đi sau cùng; ③ (văn) Trấn định, trấn thủ: 殿天子之邦 Giúp thiên tử trấn thủ bốn phương (Thi Kinh: Tiểu nhã, Thái thúc).


meanings:
Còn gọi: Tri điện, Điện ti. Chức vụ trông coi các món trên điện Phật như: Đèn đóm, hương hoa và làm các việc lau rửa bàn thờ, tượng Phật. Một trong 6 vị Đầu thủ của Tây tự (ban Tây).


meanings:
① Huỷ hoại, nát. ||② Thương. ||③ Chê, diễu, mỉa mai. ||④ Cầu cúng trừ vạ.


meanings:
① Huỷ, cháy: 燒毀 Thiêu huỷ, đốt cháy; 王室如毀 Vương thất như lửa cháy (Thi Kinh); ② Làm hỏng, làm hại, giết hại: 這把椅子誰毀的 Cái ghế này ai làm hỏng đấy?; 毀了多少好人 Đã giết hại biết bao nhiêu người tốt; ③ (đph) Phá ra làm (thành): 這兩個小凳是一張舊桌子毀的 Hai ghế con này là lấy chiếc bàn cũ phá ra làm đấy; ④ Chê. 【毀譽】huỷ dự [huêyù] Chê và khen: 毀譽參半 Nửa chê nửa khen; ⑤ (văn) Cầu cúng trừ vạ.


meanings:
① Quả quyết, cứng cỏi, quyết chí không ai lay động được gọi là nghị lực 毅力.


meanings:
Kiên quyết, quả quyết, cứng cỏi: 堅毅 Kiên nghị.


meanings:
① Ðánh, lấy gậy đánh đập gọi là ẩu.


meanings:
Đánh: 痛毆 Đánh thật đau; 鬥毆 Đánh nhau, đánh lộn.


meanings:
① Trứng ung, trứng ấp không nở gọi là đoạn.


meanings:
6573 請參閱 右繞佛塔功德經 [1]梵語 īśvaravāṇa。又作毉羅跋那。指佛之音聲。意譯為自在聲、圓音。毉濕弗，乃自在、無礙之義，係諸佛及上位菩薩所具之功德；羅跋那，乃聲或大聲之義。是謂佛之圓妙音聲涵具眾音而廣大自在。〔華嚴疏鈔卷十二、慧苑音義卷上〕


meanings:
① Chớ, đừng. ||② Chớ, dùng làm tiếng giúp lời, như vô nãi 毋乃 chớ bèn (cùng nghĩa với hoặc giả 或者), tương vô 將毋 hầu chớ, v.v. đều là lời hỏi lấy ý mình đoán mà chưa dám quyết đoán. ||③ Một âm là mưu. Hẳn. Mưu đôi 毋追 một thứ mũ vải đen.


meanings:
① (văn) Không được, chớ, đừng: 毌臨渴而掘井 Đừng có đến lúc khát nước mới đào giếng. 【毌寧】vô ninh [wúnìng] (phó) Thà, chi bằng, chẳng bằng, đúng hơn, hơn: 這與其說是奇跡，毌寧說是歷史發展的必然 Cho đó là một kì tích, chi bằng cho là sự tất nhiên phát triển của lịch sử. Cv. 無寧;【毌庸】vô dung [wuýong] Không cần. Cv. 無庸; ② [Wú] (Họ) Vô.


meanings:
① Mẹ. ||② Phàm vật gì làm cốt để sinh ra các cái đều gọi là mẫu, như mẫu tài 母財 tiền vốn. ||③ Tiếng gọi tôn các đàn bà tôn trưởng, như cô mẫu 姑母 bà cô, cữu mẫu 舅母 bà mợ. ||④ Giống cái, như mẫu kê 母雞 gà mái, mẫu trệ 母彘 lợn sề, v.v. ||⑤ Một âm là mô. Men, mẻ.


meanings:
① Mẹ: 母子 Mẹ con; 老母 Mẹ già; ② Người đàn bà bằng vai với mẹ trong thân thuộc: 姑母 Cô; 舅母 Mợ; 嬸母 Thím; ③ Mái, cái: 母雞 Gà mái; 母牛 Bò cái; ④ Bộ phận có khía đường xoắn ốc để vặn đinh ốc: 螺絲母 Đai ốc, êcu; ⑤ Mẹ (chỉ căn nguyên): 失敗是成功之母 Thất bại là mẹ thành công; ⑥ Mẹ, cái: 母船 Tàu mẹ; 工作母機 Máy cái; ⑦ [Mư] (Họ) Mẫu.


meanings:
① Thường, như mỗi mỗi như thử 每每如此 thường thường như thế. ||② Các, mỗi, như mỗi nhân 每人 mỗi người, mỗi nhật 每日 mỗi ngày, v.v. ||③ Một âm là môi. Như môi môi 每每 ruộng ngon, ruột tốt.


meanings:
① Mỗi, mỗi một, từng, mọi: 節約每一分錢 Tiết kiệm mỗi một (từng) đồng xu; 每四小時服一次 Cách bốn tiếng đồng hồ uống một lần (thuốc); 每人一把鐵鍬 Mỗi người một cái xẻng; 每時一刻 Mỗi giờ mỗi phút; 入太廟，每事問 Vào thái miếu, mọi việc đều hỏi (Luận ngữ); ② (văn) Mỗi lần: 王每見之必泣 Nhà vua mỗi lần gặp (ông ta) thì đều khóc (Tả truyện); ③ Thường, luôn: 每作郊遊 Thường đi chơi vùng ngoại ô; 每每如此 Thường thường như thế; 中興初，郭璞每自爲卦，知其凶終 Đầu thời trung hưng, Quách Phác thường tự bói cho mình, biết mình sẽ chết bất đắc kì tử (Sưu thần hậu kí). 【每每】mỗi mỗi [mâi mâi] Thường, thường thường: 他們常在一起，每每一談就是半天 Họ thường gặp nhau, và thường chuyện trò suốt buổi; 値歡無復 娛，每每多憂慮 Gặp khi hoan lạc thì không vui nữa, mà thường hay lo nghĩ (Đào Uyên Minh: Tạp thi).


meanings:
(văn) Người không đoan chính, kẻ mất nết.


meanings:
① Ác, như độc kế 毒計 kế ác. ||② Làm hại, như độ độc sinh linh 荼毒生靈 làm hại giống sinh linh. ||③ Ðộc, vật gì làm hại được người đều gọi là độc, như độc xà 毒蛇 rắn độc, độc duợc 毒藥 thuốc độc, v.v. ||④ Căm giận, như phẫn độc 憤毒 căm tức lắm. ||⑤ Trị, cai trị. ||⑥ Một âm là đốc. Như quyên đốc 身毒 nước Quyên Ðốc, tức là nước Thiên Trúc 天竺 (nước Ấn Ðộ 印度 bây giờ).


meanings:
【毒冒】đại mạo [dàimào] (văn) Như 玳瑁. Xem 玳 (bộ 玉).


meanings:
① Độc, chất độc, sự độc hại, sự nguy hại: 中毒 Trúng độc, ngộ độc; 蝎子有毒 Bọ cạp có độc; 孰知賦歛之毒，有甚是蛇者乎？ Ai có biết cho rằng cái độc hại của thuế má nặng nề còn tệ hơn cái độc hại của rắn nữa? (Liễu Tôn Nguyên: Bổ xà giả thuyết); ② Thuốc phiện, ma tuý: 吸毒 Nghiện ma tuý, hít chất ma tuý; 販毒 Buôn thuốc phiện, buôn ma tuý; ③ Có độc, có nọc độc.【毒藥】độc dược [duýào] Thuốc độc; ④ Dùng đồ độc để diệt trừ, đầu độc, thuốc cho chết: 買藥毒老鼠 Mua thuốc để diệt chuột; 秦人毒涇上流，師人多死 Quân Tần bỏ chất độc ở thượng lưu sông Kinh, quân lính chết rất nhiều (Tả truyện: Tương công thập tứ niên); 山有白石，曰礜，可以毒鼠 Trong núi có thứ đá trắng, gọi là dự, có thể thuốc cho chuột chết (Sơn hải kinh); ⑤ Gay gắt, nham hiểm, cay độc: 今天中午，太陽眞毒 Trưa nay nắng thật gay gắt; 心腸眞毒 Lòng dạ thật nham hiểm; 每因毒暑悲親故 Cứ mỗi lần có nắng gắt thì xót thương cho những người thân quen (Bạch Cư Dị: Hạ nhật dữ Nhàn thiền sư tị thử); ⑥ Độc địa, nham hiểm, độc ác: 毒計 Kế ác; 毒手 Thủ đoạn độc ác (nham hiểm); ⑦ (văn) Làm hại: 荼毒生靈 Làm hại dân chúng; ⑧ (văn) Căm giận: 憤毒 Căm giận lắm, phẫn nộ; ⑨ (văn) Trị, cai trị.


meanings:
① Sinh, nuôi, cùng một nghĩa với chữ dục 育.


meanings:
(văn) ① Sinh dục, dưỡng dục, nuôi dưỡng (như 育, bộ 肉, thường dùng để đặt tên người); ② [Yù] (Họ) Dục.


meanings:
① So sánh, lấy sự gì cùng một loài mà so sánh nhau gọi là bỉ. Về số học dùng hai số so sánh nhau để tìm số khác gọi là bỉ lệ 比例. Về đời khoa cử gọi kì thi hương là đại bỉ 大比. ||② Lệ, sự đã làm rồi gọi là bỉ. Ðời nhà Nguỵ, nhà Tấn đặt một bỉ bộ 比部 coi việc phép luật, tức như nhà tư pháp bây giờ. ||③ Nước Bỉ, nước Bỉ-lị-thì 比利時 (Belgium) ở châu Âu. ||④ Kén chọn, kén chọn chỗ hay mà theo gọi là bỉ. ||⑤ Một âm là bí. Thân, hùa nhau, như bằng bí vi gian 朋比為奸 hùa nhau làm gian. ||⑥ Gần, như bí lai 比來 gần nay, bí lân 比鄰 liền láng giềng, v.v. ||⑦ Chọi đôi, đối nhau, như trong lối văn kinh nghĩa lấy hai vế đối nhau làm một bí. ||⑧ Kịp, như bí kì phản dã 比其反也 kịp thửa trái lại vậy. ||⑨ Luôn, như bí niên 比年 luôn năm, bí bí 比比 luôn luôn. ||⑩ Lại một âm là bì. Cao bì 皋比 da hổ, ông Trương Tái nhà Tống, ngồi trên trướng da hổ giảng kinh Dịch, vì thế đời sau gọi người giảng học là toạ ủng cao bì 坐擁皋比. Ta quen đọc là chữ tỉ.


meanings:
Vốn, xưa nay. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »某 比 欲 林 泉 樹 下、 依 眾 過 時。 – Ta vốn muốn ở nơi suối rừng, nương chúng qua ngày«.


meanings:
① So sánh, so với, bì, đọ, hơn (so sánh hơn kém, to nhỏ, ngắn dài hay tốt xấu): 我比他高 Tôi cao hơn anh ấy; 你們廠比我們廠產量更高 Sản lượng nhà máy các anh cao hơn nhà máy chúng tôi; 生活一天比一天好 Cuộc sống ngày càng tốt đẹp; 比幹勁 So sánh tinh thần hăng hái làm việc; 比力氣 Đọ sức; 笑看秋稼比人長 Cười trông cây lúa mùa thu còn dài hơn cả thân người (Lưu Luân: Tây giao vãn tình thi); 奮無文學，恭謹無與比 Ông Phấn không có văn học, nhưng về đức cung, cẩn thì không ai sánh kịp (Sử kí). 【比較】tỉ giảo [bêjiào] a. Ví, so, so sánh: 無法比 較 Không thể nào so sánh được; b. Tương đối, khá...: 比較好 Khá tốt, tương đối tốt; ② Tỉ số: 胡志明市足球隊以三比二勝海防隊 Đội bóng đá Thành phố Hồ Chí Minh thắng đội Hải Phòng (với tỉ số) 3:2; ③ Ví như, coi như: 他把自己的缺點比做敵人 Anh ấy coi khuyết điểm của mình như kẻ thù. 【比 方】tỉ phương [bêfang] Thí dụ, ví như, chẳng hạn như: 這不過是個比方 Đó chẳng qua chỉ là một thí dụ; 【比如】tỉ như [bêrú] Ví như, tỉ như, ví dụ, thí dụ; ④ Làm theo, bắt chước, ra hiệu: 他一邊說一邊比畫 Anh ấy vừa nói vừa lấy tay ra hiệu; ⑤ Cùng, sát, kề, gần gũi, câu kết, hùa nhau: 比肩作戰 Sát cánh chiến đấu, kề vai chiến đấu; 朋比爲姦 Câu kết với nhau để làm những việc xấu; 小人比而不周 Kẻ tiểu nhân chỉ câu kết nhau chứ không kết hợp (Luận ngữ); ⑥ (văn) Gần: 比來 Gần đây, mới đây; 比鄰 Láng giềng gần; ⑦ (văn) Kịp, đến, khi: 比其反也 Đến khi nó quay trở lại; 比到當陽，衆十餘萬 Đến khi tới Đương Dương thì số quân đã hơn mười vạn (Tam quốc chí); ⑧ (văn) Luôn, liên tiếp: 比年 Luôn năm; 比比 Luôn luôn, nhiều lần; 比三年日蝕 Nhật thực liên tiếp ba năm (Hán thư); ⑨ (văn) Đối nhau, chọi nhau (giữa hai vế trong lối văn kinh nghĩa); ⑩ (văn) Cùng bày ra: 五音比而成韶夏 Năm âm cùng bày ra mà thành nhạc thiều hạ (Lưu Hiệp: Văn tâm điêu long); ⑪ Nước Bỉ (nói tắt): 比利時 Nước Bỉ (ở châu Âu).


meanings:
（梵 bhikṣu、bhikṣuka，巴 bhikkhu，藏 dge-sloṅ）男子出家進入佛教教團，受具足戒且滿二十歲以上的修行僧。原語bhikṣu（梵語）或bhikkhu（巴利語），是由梵語‘求乞’的動詞bhikṣ 轉化而來的名詞，意指托鉢僧。中國將此字音譯作比丘、苾芻等；意譯作乞士、除士等。在印度，一般稱出家以後游歷各地者爲游行僧（梵parivrājaka，巴paribbājaka），或稱沙門（梵śramaṇa，巴samaṇa）。<#>在印度，比丘或沙門的生活型態是︰須遵守一定的戒律，護持三衣一鉢，乞食自活，住于阿蘭若處，少欲知足，離諸世俗煩惱，精進修道，以期證得涅槃。《雜阿含經》卷四雲（大正2·27a）︰‘所謂比丘者，非但以乞食，受持在家法。（中略）于功德過惡俱離，修正行，其心無所畏，是則名比丘。’而所謂戒律，依各部派所傳而有數目上的不同，《四分律》戒本認爲須受二百五十戒。<#>有關比丘的語義，《大智度論》卷三列有乞士、破煩惱、出家人、淨持戒及怖魔等五義，其文雲（大正25·79c）︰<#>‘云何名比丘？比丘名乞士，清淨活命故名爲乞士。（中略）複次，比丘名破煩惱，能破煩惱故名比丘。複次，出家人名比丘，譬如胡漢羌虜各有名字。複次，受戒時自言我某甲比丘盡形壽持戒，故名比丘。複次，比名怖，丘名能，能怖魔王及魔人民。當出家剃頭著染衣受戒，是時魔怖。何以故怖？魔王言是人必得入涅槃。’<#>又，《維摩經略疏》卷一更出除饉之義，謂出家戒行是良福田，能生物善，除因果之饉乏。<#>關于比丘的種類，《十誦律》卷一及《俱舍論》卷十五認爲有四種，即︰<#>(1)名字（名想）比丘︰僅有其名，而行爲不如其實者。<#>(2)自言（自稱）比丘︰用白四羯磨受具足戒者，或指剃除鬚髮，披著袈裟，自言我是比丘之賊住比丘。<#>(3)爲乞（乞丐）比丘︰從他乞食故名，如婆羅門從他乞時，亦言我是比丘，是名爲乞比丘。<#>(4)破煩惱（破惑）比丘︰能知見、斷諸漏結縛煩惱、拔盡根本的比丘。<#>此外，《四分律》卷一舉出名字、相似、自稱、善來、乞求、著割截衣、破結使等七種比丘，《大寶積經》卷一一四列有阿蘭若、乞食、畜糞掃衣、樹下、冢間、露處等六種比丘。<#>國人常將比丘稱爲僧人或和尚。實則這三個詞彙原意幷不相同。‘僧’是梵語saṅgha的音譯，具雲‘僧伽’，指僧團而言，是對出家衆（團體）的稱呼。‘和尚’是由梵語up-ādhyāya輾轉訛譯而來。原意指有德望的出家人，或對自己的師父的尊稱，故又譯爲親教師。與比丘一詞，涵意不同。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷十五〈究羅檀頭經〉；《增一阿含經》卷三；《正法念處經》卷四十九；《大般涅槃經》卷三十四；《注維摩詰經》卷一；《玄應音義》卷三；《慧琳音義》卷八、卷二十七、卷五十七；平川彰《原始佛教の研究》。<#>


meanings:
1479梵語 bhikṣu，巴利語 bhikkhu 之音譯。又作苾芻、苾蒭、備芻、備芻、比呼。意為乞士、乞士男、除士、薰士、破煩惱、除饉、怖魔。乃五眾之一，七眾之一。指出家得度，受具足戒之男子。至於比丘尼乃梵語 bhikṣuṇī 之音譯。又作苾蒭尼、苾芻尼、煏芻尼、備芻尼、比呼尼。意為乞士女、除女、薰女。又稱沙門尼、尼。指出家得度受具足戒之女子。比丘原語係由「求乞（bhikṣ）」一詞而來，亦可解為 bhinna-kleśa，破煩惱者之意。　據大智度論卷三載，比丘之語義有五種，即：(一)乞士（行乞食以清淨自活者），(二)破煩惱，(三)出家人，(四)淨持戒，(五)怖魔。其中，破惡（破煩惱）、怖魔、乞士，稱為比丘三義，與「阿羅漢」一詞語義中之殺賊、應供、無生等三義，合稱為「因果六義」（比丘為因，阿羅漢為果）。　有關比丘之種類，十誦律卷一峟悛棌蚳髐Q五舉有名字（名想）比丘（有名無實之比丘）、自言（自稱）比丘（自稱比丘者）、為乞（乞匃）比丘（為乞食而生活者）、破煩惱（破惑）比丘（真比丘）等四種比丘。四分律卷一則舉有名字、相似、自稱、善來、乞求、著割截衣、破結使等七種比丘。　比丘、比丘尼所持戒之條數，依律而有異。四分戒本有比丘二百五十戒、比丘尼三百四十八戒之說。又比丘尼應敬比丘，故制定八敬法（又作八敬戒、八尊重法、八不可越法），此乃為防止女性出家者亂正教而設。八敬法即：(一)每隔半月，比丘尼必受比丘指導一次。(二)跟從比丘安居。(三)安居結束，必從比丘眾中求自恣懺悔。(四)從比丘受具足戒。(五)不可辱罵比丘。(六)不可舉說比丘所犯之罪過。(七)犯輕罪時，從比丘而懺悔。(八)比丘尼即已出家受戒百年，亦須向新受戒之比丘禮拜。〔雜阿含經卷十四、長阿含經卷十五究羅檀頭經、北本大般涅槃經卷三十四、正法念處經卷四十九、大寶積經卷一一四、摩訶僧祇律卷二、瑜伽師地論卷二十九、維摩經略疏卷一、四分律含注戒本疏卷一上〕


meanings:
(title) Sutra of the Three Thousand Regulations for Bhikṣus


meanings:
（梵 bhikṣunī，巴 bhikkhunī，藏 dge-sloṅ-ma）指歸入佛門，受持具足戒的女子。五衆、七衆之一。又作苾芻尼、■芻尼、備芻尼、比呼尼等。意譯除饉女、乞士女、沙門尼、除女、熏女等。略稱尼或尼僧。<#>依《大愛道比丘尼經》所載，比丘尼的出家，始于佛陀的姨母摩呵波闍波提（大愛道），她誓守八敬法，而被允許出家受戒。在我國，依《比丘尼傳》卷一所述，西晋·建興年間（313～317），尼僧淨檢從西域沙門智山剃髪、受十戒。升平元年二月（357），請曇摩羯多立比丘尼戒壇，淨檢等三人共于壇上受具足戒，這是我國比丘尼的開始。在日本，司馬達等之女善信等人從高麗僧惠便出家，後至百濟受具足戒，是其濫觴。<#>關于比丘尼的戒律，在佛滅後、部派分裂以前，教誡極嚴。至部派分裂再分裂後，對比丘尼較爲放寬。然而，因相傳女人障重，故戒條亦多，依《四分律》所載，比丘須守二五０戒，比丘尼則須守三四八戒。<#>在我國佛教史上，比丘尼之貢獻雖不如比丘之多，然其中亦不乏戒行精嚴、學優行粹之修行者。依《比丘尼傳》書中所載，由晋代迄梁武帝之間，我國佛教界即已有不少杰出之比丘尼。如道容‘戒行精峻’（卷一），令宗‘學行精懇，開覽經法，深義入神’（卷一），慧果‘常行苦節，不衣綿纊，篤好毗尼，戒行清白’（卷二），慧耀甚且燒身以供養三寶（卷三），凡此皆足令人欽仰。<#>古代世俗女子雖有讀書識字者，然真能登臺講說者則極少見。《比丘尼傳》書中所載之比丘尼，則頗有能登臺講解經律、著書立說者。晋穆帝時，妙相‘每說法度人，常懼聽者不能專志，或涕泣以示之’（卷一）。齊武帝時，曇徹‘才堪機務，尤能講說。剖毫析滯，探賾幽隱。諸尼大小，皆請北面’（卷三）。智勝研讀律藏，‘自製數十卷義疏，辭約而旨遠，義隱而理妙’（卷三）。由此諸例，可以窺見比丘尼在我國早期佛教史上地位之一斑。<#>至于二十世紀的後半階段，比丘尼也是臺灣佛教的中堅分子。不唯人數遠較比丘爲多，且頗多能獨當一面，弘法利生者。如證嚴創辦慈濟功德會，興辦大型醫院及大學，其弘法事業規模之大，爲前此之臺灣所未有。恒清爲美國威斯康辛（Wisconsin）大學博士，身任台大哲學系教授，且掌理法光佛教文化研究所，對臺灣佛教高等教育有相當程度的影響。其他方面之杰出比丘尼，在臺灣亦爲數甚多。種種迹像皆顯示出，在現代臺灣佛教僧團裏，比丘尼有相當重要的地位。<#>［參考資料］　《五分律》卷二十九；《善見律毗婆沙》卷十四；《四分律》卷四十八；《大智度論》卷十三；《雜阿含經》卷二十四；《中本起經》卷下〈瞿曇彌來作比丘尼品〉；《大愛道比丘尼經》卷下；《撰集百緣經》卷八；《大方便佛報恩經》卷五；印順《初期大乘佛教之起源與開展》、《原始佛教聖典之集成》；奎馬女修士撰·賴顯邦譯《佛陀時代的女衆》（《諦觀》雜志第五十九期）；平川彰《原始佛教の研究》。<#>


vietnamese:
tỉ khâu tị nữ ác danh dục tự sát kinh <đpb>


meanings:
Bây giờ. Tông Môn Võ Khố ghi: »我 與 汝 相 別 才 逾 月、 比 今 相 見 時 如 何？ – Ta với ông chia tay vừa hơn một tháng, bây giờ gặp nhau thì thế nào?«.


meanings:
Vốn là, sẵn có. Tiết Triệu Châu Hoà thượng trong TĐT q. 18 ghi: »院 主 請 上 堂、 師 升 座 唱 如 來 梵。 院 主 曰： 比 來 請 上 堂、 這 箇 是 如 來 梵。 – Viện chủ thỉnh thượng đường, sư thăng toà xướng bài ca tụng đức tướng của Phật. Viện chủ nói: Vốn là thỉnh thượng đường, cái này là bài ca tụng Như Lai«.


meanings:
(?-594) Thiền tổ thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi, người Nam Thiên Trúc (Nam Ấn Độ) dòng Bà-la-môn tên Vinītaruci. Thuở nhỏ đi khắp miền Tây Trúc (Tây Ấn Độ) để tham khảo Thiền tông, nhưng cơ duyên chưa gặp, nên sư lại sang Đông Nam. Sư đến Trường An, Trung Quốc vào niên hiệu Đại Kiến thứ 6 (574) đời Trần Tuyên Đế, gặp thời Chu Võ Đế phá diệt Phật pháp, sư lại phải sang đất Nghiệp (Hồ Nam). Lúc ấy, tổ Tăng Xán đang mang y bát ở ẩn trong núi Tư Không, bỗng nhiên sư tìm gặp được Tổ; sau khi được tâm ấn, sư từ biệt Tổ sang Quảng Châu trụ trì tại chùa Chế Chỉ. Thời gian sáu năm ở đây, sư dịch xong bộ kinh »Tượng Đầu Tinh Xá« chữ Phạn ra chữ Hán. Đến niên hiệu Đại Tường thứ 2 (580) đời Chu, sư sang Việt Nam trụ trì tại chùa Pháp Vân (Hà Đông). Nơi đây, sư dịch xong bộ kinh Đại Thừa Phương Quảng Tổng Trì. Niên hiệu Khai Hoàng thứ 14 (594) đời Tùy, sau khi truyền pháp cho Pháp Hiền xong, sư chắp tay thị tịch. Pháp Hiền làm lễ hoả táng, lượm xá-lợi năm sắc, xây tháp cúng dường. Về sau, vua Lí Thái Tông có làm bài kệ truy tán: »創 自 南 來 國、 聞 君 久 習 禪。 應 開 諸 佛 性、 遠 合 一 心 源。 浩 浩 楞 伽 月、 芬 芬 般 若 蓮。 何 時 幸 相 見、 相 與 話 重 玄。 – Sáng tự Nam lai quốc, văn quân cửu tập thiền. Ứng khai chư Phật tính, viễn hợp nhất tâm nguyên. Hạo hạo Lăng-già nguyệt, phân phân Bát-nhã liên. Hà thời hạnh tương kiến, tương dữ thoại trùng huyền. – Mở lối nước Nam đến, nghe sư giỏi tập thiền. Mở bày chư Phật tính, xa hợp một nguồn tâm. Rực rỡ Lăng-già nguyệt, ngào ngạt Bát-nhã sen. Bao giờ được gặp mặt, cùng nhau luận đạo huyền«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
1482（Beal Samuel, 1825～1889）英國宣教師與佛教學者。自劍橋大學畢業後，即任海軍布教師。嘗至中國，從事中國之宗教與佛教之研究。歸國後，擔任倫敦大學教授（1877），發表甚多有關漢譯經典、中國佛教之論著，為研究中國佛教之先驅者，功績頗著。其主要著作有：Travels of Fa-Hian and Sung Yun, Buddhist pilgrims from China to India, 1869；Catena of Buddhist scriptures from the Chinese, 1871；The Buddhist Tripitaka as it is known in China and Japan, 1876；On Buddhist Literature in China, 1882；Fā-hien's Fo-kue-ki（法顯傳，即佛國記）,1866；Si-yu-ki, the Records of the Western Kingdoms（西域記）,1884; A life of Hs渋an-tsiang（玄奘），1888；The Fo-sho-hing-tsanking, a life of Buddha by Asvaghosha Bodhisattva（佛所行讚）,1883.


meanings:
So sánh. Tiết Sơ Sơn Khuông Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »饒 你 雄 信 解 拈 鎗、比 逐 秦 王 較 百 步 。 – Dù ngươi như Hùng Tín đỡ được ngọn giáo, nhưng vẫn còn thua Tần Vương trăm bước«. Cũng gọi Tỷ tinh 比 并. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »丫 鬟 女 子 畫 娥 眉、 彎 鏡 臺 前 語 似 痴、 自 說 玉 顏 難 比 并、 却 來 架 上 著 羅 衣。 – Bé gái ở đợ vẽ lông mày trước đài gương cong, nói lời như ngu ngốc, tự cho rằng gương mặt người đẹp khó sánh (với bé), trên giá lại còn treo chiếc áo lụa«.


meanings:
（梵 anumāna-pramāṇa、藏 rjes-su dpag-paḥi tshad-ma）因明學用語。又稱真比量。因明三量之一。比量就是由推理而得的知識。但是佛教與正理派的邏輯家對比量的說法幷不一致。<#>首先是關于比量的基礎。正理派的代表人物如富差耶和烏地阿達克拉認爲比量的基礎是直接能够經驗到的具體事物。而佛教則從陳那開始以因與宗上能別之不相離性爲比量的基礎。陳那《因明正理門論》雲（大正32·8c）︰‘此因與所立宗不相離念，由是成前舉所說力。’這就是說，正是由于因上的‘所作性’與宗法‘無常’具有不可分離的關係，才得以進行推理。窺基在《因明入正理論疏》卷下（末）闡釋陳那這一思想時，說得很清楚（大正44·140a）︰‘知有所作處，即與無常宗不相離。’<#>陳那以‘凡所作皆無常’這樣的普遍命題爲推理的基礎，是對印度邏輯向演繹法邁進的一大貢獻。但是烏地阿達克拉却竭力反對陳那的主張，而認爲屬性總是存在于具體事物之中的，如‘所作性’與‘無常性’就是共存于‘瓶子’的兩大屬性，如果把‘所作性’與‘無常性’從‘瓶子’這個具體事物中抽出來，二者便失去了聯繫，因而也就談不上‘不相離性’了。由此他認爲‘不相離性’不能成爲推理的基礎。不過後世的正理派幷未追隨烏地阿達克拉，反倒吸收了佛教等邏輯家以‘不相離性’爲推理基礎的主張。<#>其次是關于比量的形式。正理派所說的比量，如有前、有餘、共見等，在形式上是不嚴格的；而陳那以來的新因明，則强調比量要遵守‘因三相’的規則，具有嚴格的形式。商羯羅主《因明入正理論》雲（大正32·12c）︰‘言比量者，謂藉衆相而觀于義。相有三種，（中略）由彼爲因，于所比義，有正智生，了知有火或無常等，是名比量。’<#>這就是說，比量須借‘因三相’去推斷。因的第一相爲遍是宗法性，第二相爲同品定有性，第三相爲異品遍無性。比量借助于因三相而由已知推及未知，如由烟知火，由所作知無常等，因而具有必然性。<#>由以上兩點的不同，可知佛教邏輯家關于比量的理論是較正理派略勝一籌的。<#>佛教邏輯家還將比量分爲爲自比量和爲他比量兩種。爲自比量即不形之于語言文字的內心推度，它的功能在自悟。爲他比量即用語言文字表述出來的論證式，它的作用在開悟他人。但無論是爲自比量還是爲他比量，都一樣地以‘不相離性’的普遍命題爲基礎，都要受‘因三相’說的制約。唯有如此，才是真比量。<#>上述之爲他比量其實就是因明八門中的能立；作爲八門之一的比量，當是爲自比量。也就是比量當有廣狹二義。廣義的比量有爲自和爲他兩種，狹義的比量即爲自比量。（沈劍英）<#>◎附一︰陳望道《因明學》第一篇（摘錄）<#>因明在論辯的形態上，共分自比量、他比量、共比量等三種。就是常言所謂自守的論法、進攻的論法、對諍的論法等三種。<#>(1)自比量（自守的論法）︰這是立者以一種單爲立者所許，不爲敵者所許的事項來組織論式，單求自守，不想進攻的論法。故可稱爲自守的論法。因明上叫做自比量。<#>因明上，凡是自比量的論式，必須要有標明它是自比量的簡別語。如說︰<#>宗　我說甲是乙，<#>因　許是丙故，<#>喻　許如子醜等。<#>論式中，宗上所加的‘我說’與因喻上所加的‘許’等字，便是所謂簡別語，標明你不許我許的意思。凡是自比量的論式，除了上下文有暗示的言語之外，必須加上這些簡別語；如不加這些簡別語，在宗，便有所別不極成；在因，便有他隨一不成；在喻，便有俱不成的種種過失。<#>(2)他比量（進攻的論法）︰這是一種立者以一種與己方無關，而爲敵方所許的事項去攻擊敵方的論法。即通常所謂以子之矛攻子之盾的一種論法。故可稱爲進攻的論法。因明上叫做他比量。<#>進攻的論法，也須有簡別語。如說︰<#>宗　你說甲是乙，<#>因　許是丙故，<#>喻　許如子醜故。<#>‘你說’‘許’等字也就是以敵者所許的材料來組織論式的標識。如不加此等標識，在宗，便有所別不極成；在因，便有自隨一不成；在喻，便有俱不成等過。<#>(3)共比量（對諍的論法）︰這不像前述自比量那樣偏于自許，也不像他比量那樣偏于他許，是以立敵兩方共許的事項來組織論式的論法。這可以稱爲對諍的論法。因明上叫做共比量。這種對諍的論法，自然無須添加標明偏于一方的簡別語。如下式︰<#>宗　耶穌是通常的人類，<#>因　軀體與通常人無變異故，<#>喻　如我人。<#>這三種論法之中，當然以對諍的論法爲最優良，其餘都是偏于一方的，到不得已的時候才用它。又，這三種論法，各可以細分爲三種。即第一自比量可分爲三量，第二他比量也可分爲三量，第三共比量也可分爲三量，如下表︰<#>          ┌（ 1）自比的自比量  宗因喻都是立者自許的。<#>自比的三量┼（ 2）自比的他比量  宗自許，因喻他許的。<#>          └（ 3）自比的共比量  宗自許，因喻共許的。<#>          ┌（ 1）他比的他比量  宗因喻都是敵者他許的。<#>他比的三量┼（ 2）他比的自比量  宗他許，因喻自許的。<#>          └（ 3）共比的共比量  宗他許，因喻共許的。<#>          ┌（ 1）共比的共比量  宗因喻都是立敵共許的。<#>共比的三量┼（ 2）共比的自比量  宗共許，因喻自許的。<#>          └（ 3）共比的他比量  宗共許，因喻他許的。<#>◎附二︰〈五種比量〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>五種比量，指五種推量的方法。即︰<#>(1)相比量︰由見物之相狀相屬而比知。如見烟而推知有火，見幢而推知有車。<#>(2)體比量︰由物的體性而比知。即見一物之自體性而推知其不現見的體性，見一分體性而知全部的體性。如以現在推知過去、未來。<#>(3)業比量︰由見物的業作而比知，如見熱灰而推知有火，見草木搖動而推知有風。<#>(4)法比量︰指于相屬著法中，以一法比知餘法。如見無常而比知有苦，見生知有老死。<#>(5)因果比量︰指于因果之法中，見因知果，見果知因。如見人作善業而知其當獲大財富，見有行而知可至余方。<#>［參考資料］　《因明入正理論義纂要》；石村《因明述要》；宇井伯壽《佛教論理學》；《印度哲學研究》卷一、卷二。<#>


meanings:
（梵 anumāna-viruddha，藏 rjes-sudpag-gis bsal-ba）因明學用語。因明三十三過的宗九過之一。指因明論式中，所立的宗與推論相矛盾所招致的過失。比量是指敵方由立方的言語而推知之知識。有如由烟比知有火，由生比知有老死等等。比量正確，能使敵方從一事物比知另一事物，從一現象比知另一現象。比量有誤，則不能使敵方從一事物比知有聯繫的另一事物，也不能從一現象比知有聯繫的另一現象，這就成了宗過。《因明入正理論》舉例雲︰‘比量相違者，如說瓶等是常。’說瓶是常存的，這從現量上來說可以通過，因爲一隻瓶或許可以存在幾千年，當它還完好地存在著的時候，這樣幷不違背現量。但從比量上說，却存在明顯的矛盾。因爲從其它比量可以得知，凡所作者均系無常，瓶是所作者，故瓶應是無常。因此，現在說瓶是常存的，這就與比量相違背。凡與比量相矛盾者，就稱爲比量相違。<#>依據《因明入正理論疏》所說，比量相違可分爲四種，玆列表如下︰<#>┌───────┬───────────────────┐<#>│名          稱│舉      例                            │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│違自比非他    │如勝論師立：和合句義非實有體。        │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│違共比        │如《入論》所陳：瓶等是常。            │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│違自一分比非他│如勝論師對佛法雲：我六句義皆非實有。  │<#>├───────┼───────────────────┤<#>│違共一分比    │如明論師對佛法者立：一切聲是常。      │<#>└───────┴───────────────────┘<#>［參考資料］　《因明入正理論義斷》；《因明入正理論義纂要》；《因明論疏明燈抄》卷三（末）、卷四（本）、卷六（末）；《明本抄》卷七；《明要抄》卷三；《左府抄》卷中；《因明大疏私抄》卷五；沈劍英《因明學研究》。<#>


meanings:
① Cẩn thận, ghín. ||② Nhọc. ||③ Chảy, vọt lên.


meanings:
(văn) ① Kiêng dè, dè dặt, dè chừng, cẩn thận: 懲前毖後 Răn trước dè sau; ② Nhọc; ③ Chảy, vọt lên.


meanings:
① Giúp. ||② Gồm, đất liền tiếp nhau gọi là bì liên 毗連. Có khi viết là 毘. ||③ Bì ny 毗尼 dịch âm tiếng Phạm, nghĩa là giới luật. ||④ Bì Lư 毗盧 tên một vị Phật. Ta quen đọc là chữ tì.


meanings:
(văn) ① Giúp; ② Liền tiếp nhau (về đất đai). 【毗連】bì liên [pílián] Nối liền, liền, ở sát: 中國的南部和越南毗連 Miền nam Trung Quốc liền với Việt Nam; 麥田和樹林毗連 Ruộng lúa mì sát liền với rừng cây.


meanings:
（梵 Vyākaraṇa，藏 Luṅ-s ton-pa）印度文法書。內容主要在解說印度文字之音韵及語法。又作鼻伽羅論、毗耶羯剌諵論、毗何羯喇拿論。又譯字本論、聲明記論。與《劫波》（Kalpa）、《式叉》（Śikṣa）、《尼祿多》（Nirukta）、《樹提》（Jotisa）、《闡陀》（Chanda）等五論幷稱爲六論，亦即吠陀六支分。<#>據《大慈恩寺三藏法師傳》卷三所載，玄奘嘗從戒賢研學《瑜伽論》與《毗伽羅論》。其中，《毗伽羅論》記述的事項，大致可分爲底彥多聲（tin-anta，動詞活用變化）、蘇漫多聲（sub-anta，名詞格例變化）等二種。此中，底彥多聲又分般羅颯迷（parasmai，爲他言）、阿答末尼（ātmane，爲自言）二類，此二者又有第一人稱、第二人稱、第三人稱之別，幷隨單數、雙數、複數（多數）的不同而産生變化，總計爲十八囀聲，即所謂二九韵。蘇漫多聲即所謂的八囀，亦隨人稱、數及性別而各有變化，計有二十四囀聲。<#>該書又謂《毗伽羅論》原系梵王所說，計有百萬頌。其後，犍陀羅國婆羅門波你尼仙略爲八千頌，此即當時印度所通行者，亦即玄奘所見本。又，據近代學者的考證，在西元前五百年，文法學者耶斯卡（Yaska）爲注釋《Nighaṇṭu》（系注釋《吠陀》中難解文字的作品），而撰述《尼祿多》一書（該書系現存全世界最古的語學書）。一百年後，波你尼仙即以《尼祿多》爲基礎，幷參考各種文法書而撰成《毗伽羅論》，計有八篇三十二章三九七六則。此外，波你尼仙別著《聞擇迦論》（Maṇḍa，即合成字體篇，或稱Gaṇa-paṭha）、《溫那地論》（Uṇādi，即接尾語篇）、《八界論》（Aṣṭadhātu，即語根篇）等三論，爲《毗伽羅論》的補遺之作。<#>又，依《南海寄歸內法傳》卷四所記，《毗伽羅論》計有五章︰(1)創學悉曇章（sid-dham），系大自在天所說。(2)蘇呾囉（sūtra），略詮文法根本要義，有一千頌，系波你尼所造。(3)馱睹章（dhātu），專明語根。(4)三弃■章（khila），又稱三荒章。即︰{1}頞瑟咤馱睹（aṣṭadhātu），論及七例（八囀聲）、十羅聲及二九韵等。{2}文荼（maṇḍa），乃合成字體之法。{3}鄔拿地（uṇā6di），明接尾語。(5)苾栗底蘇呾羅（vr!tti-sūtra），闡釋蘇呾羅章之義。此中，義淨謂創學悉曇章爲大自在天造、波你尼作一千頌云云，此與《慈恩傳》所說略有差異。<#>此外，《南海寄歸內法傳》又舉出數種與《毗伽羅論》有關的著作︰(1)《苾栗底蘇呾羅議釋》，一名《朱你》（Curṇi），系鉢顛社■（Patañjalī，西元前二世紀人）所作，計二萬四千頌。(2)《伐■呵利論》，內容盛談人事聲明之要，廣叙諸家興廢之由，系伐■呵利（Bhartr!hari）造，計二萬五千頌。(3)《薄迦論》，頌有七百，釋有七千，亦爲伐■呵利所造，叙聖教量及比量義。(4)《蓽拿論》，頌有三千，釋有一萬四千，頌乃伐■呵利造，釋則護法所制。除上列諸書之外，另有月官（Can-dra-gomin，西元七世紀人）所撰的《聲明記論》二十四章；卡耶達（Kayaṭa，西元十三世紀人）撰有《伐■呵利論》的注疏；摩陀伐（Mādhava，約十三世紀人）著《全哲學綱要》，其第十三章收錄波你尼的文法書。此中，除《伐■呵利論》及《蓽拿論》之外，其餘典籍現仍留存。《西藏大藏經》中，收有波你尼的《毗伽羅論》（Brda-sprod-pa pa-ṇi-ni-ḥim-do）及月官的《聲明記論》（Luṅ-ston-pa candrapaḥimdo）。<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷五〈如來性品〉；《瑜伽師地論》卷十五；《般若燈論釋》卷三；《百論疏》卷上之下；《慧琳音義》卷二十五；《翻譯名義集》卷五。<#>


meanings:
3849請參閱 毘伽羅論 毘伽羅，梵名 Vyākaraṇa。爲梵語文法書，乃印度外道六論之一。又作鼻伽羅論、毘耶羯剌諵論、毘何羯喇拏論。意爲分解、分別。又譯作字本論、聲明記論。即解說印度文字音韻及語法等文法書之總稱。依大慈恩寺三藏法師傳卷三載，謂梵王所說之毘伽羅論原爲百萬頌，後帝釋略爲十萬頌，其後健馱羅國之婆羅門波膩尼仙又略爲八千頌。另有門擇迦論（梵 Maṇḍa，即合成字體篇，或梵 Gaṇa-pāṭha）、溫那地論（梵 Uṇādi，即接尾語篇）、八界論（梵 Aṣṭa-dhātu，即語根篇）等三論，是爲本典之補遺。蓋波膩尼仙乃西元前四世紀頃之人，以文法學者著名。約在其一百年以前，有一文法學者耶斯卡（梵 Yāska） 述作語源學（梵 Nirukta）一書（現存世界最古之語學書），其書乃註釋古字彙，以解釋吠陀中之難解文字。波膩尼仙之毘伽羅論即依據此書而作成。全書凡八篇三十二章三九七六則。〔瑜伽師地論卷十五、百論疏卷上之下、南海寄歸內法傳卷四〕


meanings:
（梵 vaipulya，巴 vedalla，藏 śin-tu rgyas-pa）在原始佛教或部派佛教之中，‘毗佛略’是指九部經之一或十二部經之一。但在大乘佛教之中，一般皆用以指大乘經典。音譯又作鞞佛略、毗富羅、斐佛略、斐肥儸、爲頭離。意譯爲方廣、方等、廣破、廣大、廣博、廣解、廣平、無比。又稱大方廣（mahā-vaipulya）或大方等。<#>梵語vaipulya，系從形容詞vipula（有廣、大等義）轉化而來的名詞，有大量、廣量之義，意即其量廣大。又，若以此語爲前置詞vi（離、無之義）與名詞tulā（比或平衡之義）的合成語vaitulya所轉化而成，則有無比之義。若以巴利語vedalla系從動詞vidal（破之義）而來的形容詞vidala所轉化者，即有廣破之義。《順正理論》卷四十四雲（大正29·595a）︰‘言方廣者，謂以正理廣辯諸法，以一切法性相衆多，非廣言詞不能辯故。亦名廣破，由此廣言能破極堅無智暗故。或名無比，由此廣言理趣幽博，餘無比故。’意謂諸經中以正理廣宣法義者，即稱毗佛略。<#>關于‘毗佛略’類的經典，《大毗婆沙論》卷一二六認爲是指《五三經》、《梵網》、《幻網》、《五蘊》、《六處》、《大因緣》等諸經，巴利文《善見律毗婆沙》（Saman-ta-pāsādikā）序則指征問應答而生喜悅的經典，如《Cūḷa-vedalla》（《中阿含》卷五十八〈法樂比丘尼經〉）、《Mahā-vedal-la》（《中阿含》卷五十八〈大拘絺羅經〉）、《Sakka-pañha》（《長阿含》卷十〈釋提桓因問經〉）等。依此可知，‘毗佛略’原指阿含中的《梵網經》（即《長阿含》卷十四〈梵動經〉）、《法樂比丘尼經》等經。<#>然而在大乘經論中，則認爲‘毗佛略’主要指菩薩藏大乘經典，後更主張小乘聲聞藏中無毗佛略，唯有九部經。如《大般涅槃經》卷十五雲（大正12·452a）︰‘何等名爲毗佛略經？所謂大乘方等經典。其義廣大，猶如虛空，是名毗佛略。’《菩薩地持經》卷三〈力種姓品〉、《瑜伽師地論》卷三十八、卷八十五等，謂十二部經中，獨方廣爲菩薩藏，余皆聲聞藏；《大般涅槃經》卷五謂諸聲聞無慧力，是以如來爲說半字九部經典，不說毗伽羅論方等大乘。蓋依大乘經論之意，‘毗佛略’不單意味其量極大，主要在指宣說廣大平等之理趣者。<#>又，在大乘經中，以摩呵（mahā）冠于毗佛略之上而成mahā-vaipulya，用以稱呼經典者爲數頗多，此即稱爲‘大方廣’或‘大方等’，如《大方廣佛華嚴經》、《大方等如來藏經》、《大方等大集經》、《大方廣地藏十輪經》等皆是。如此，于‘毗佛略’上冠以‘摩呵’，其用意似在與小乘聲聞藏中之‘毗佛略’作區別。《華嚴經疏》卷三解釋大方廣之義，謂‘大’有體大、相大、用大、果大、因大、智大、教大、義大、境大、業大等十義，‘方’及‘廣’亦各有此十義，而且‘方廣’又有廣依、廣說、廣破、廣超、廣治、廣攝、廣德、廣生、廣絕、廣知等十義。此說乃專就佛所說教旨之廣大幽博而明其義趣，是原初意義之轉化。<#>◎附一︰印順《原始佛教聖典之集成》第八章第四節（摘錄）<#>‘毗陀羅’、‘毗佛略’，在‘九分教’中，不是各別的，而是同一分的傳說不同。因而引起的問題是︰‘九分教’的本義，到底是‘毗陀羅’，還是‘毗佛略’？重視巴梨語（Pāli）的，當然以‘毗陀羅’爲古義。然巴梨語，是佛教用語中較古的一流，而不是古代佛教的唯一用語。屬于一流而爲一部派所承用，幷不能推定爲古來如此。在‘九分教’的用語中，如‘記說’，巴梨語在共同的vyākar-aṇa外，別取veyyākaraṇa，以表示特色；那焉知‘毗陀羅’不是這樣，在一般通用的vaipulya以外，別取vedalla以表示特殊呢？與梵語vaipulya相當的，巴梨語有vetulya，也是‘方廣’的意思，而音聲與vedalla相近。所以，如解說爲︰vaipulya，vetulya，同爲‘方廣’，而是梵語與巴梨語的差別。銅鍱部學者，別取與vetulya音聲相近的vedalla爲分教的專名，以專稱層層問答，層層歡喜與贊嘆的契經，不是沒有可能的！以文證來說，‘毗陀羅大經’，‘毗羅陀小經’，經名本是後人所安立的；而其他部派所傳，也沒有稱之爲‘毗陀羅’。而且，覺音所指的‘毗陀羅’中，如《滿月大經》與《帝釋所問經》，巴梨經藏的明文，是屬于‘記說’，幷沒有稱爲‘毗陀羅’。銅鍱部學者，專從形式著想，而稱之爲‘毗陀羅’，未必是‘九分教’的本義！無畏山寺派所傳，也沒有這麽說呢！<#>‘毗佛略’，與銅鍱部所傳的‘毗陀羅’，論形式與性質，都可說是不同的。‘毗陀羅’──六部經，是法義的問答集。在問答體的形式中，對種種問題，給以明確的解答。雖然種種問題，與修證有關，但性質是說明的，重于瞭解的。這一學風，與阿毗達磨論相近，爲未來的論師所繼承。‘毗佛略’是法義的廣分別說。在分別體的形式中，闡届踩法的深義。原則的說，佛說五蘊、六處、因緣，都導歸解脫寂滅的自證，這就是佛法的深義。佛以‘處中之說’──緣起爲根本法則，從而說明緣起甚深，寂滅更甚深。‘處中之法’，依緣起而開示不落外道的種種異見，這是《雜阿含經》最一般的法說。《梵網》、《五三》、《幻網》等，更廣分別以顯示這一深義。從《阿含經》看來，從‘愛滅則取滅’著手的，是五蘊說。從‘觸滅則受滅’著手的，是六處說。從‘識滅則名色滅’，或‘無明滅則行滅’說起的，是因緣說。其實，這都是因緣（緣起）說，而導歸于寂滅的。《大因緣經》、《分別六處經》、《象迹喻（分別五蘊）經》等，更廣分別以闡明這一深義。這一類契經，在廣分別的形式中，是重于修證的。這一學風，爲未來的經師所繼承。所以‘毗陀羅’與‘毗佛略’，在形式與性質上，都有不同的地方。<#>然而，這二者也有共同處。如‘毗佛略’是廣分別說；而被稱爲‘毗陀羅’的，在問答中，也以‘分別答’爲主。‘毗陀羅’爲法義問答集，比起初期的簡略問答，也不能說不廣（問答）了。‘毗佛略’以聖者自證的究竟寂滅爲宗極。而《毗陀羅小經》、《滿月大經》，也以涅槃爲究極。如《正見經》以‘無明盡而明生’爲結束；《釋問經》以‘愛盡究竟梵行’爲極︰可說都歸結于這一深義。尤其是，《法樂比丘尼經》說︰‘君欲問無窮事；然君問事，不能得窮我邊也。涅槃者，無對也。’《雜阿含經》（〈正見經〉）也說︰‘摩呵拘絺羅！汝何爲逐！汝終不能究竟諸論，得其邊際。若聖弟子斷除無明而生于明，何須更求？’這是從問答廣說，而引向深廣無際，超越絕對的境地。<#>‘九分教’組爲一聚，‘四阿含’、‘四部’集成的前夕，佛教界早已進入廣說──廣分別，廣問答的時代，集成了文義深廣的衆多契經。被稱爲‘毗佛略’與‘毗陀羅’的，都是廣長的契經，主要都被編集于《長阿含》、《中阿含》中。這是當時佛教界的共同傾向；如略去形式，而重視內容的共同性，那二類都可說是‘廣說’（方廣，vaipulya，vetulya）。銅鍱部偏重形式，以層層問答，而得歡喜與滿足的契經，別名爲vedalla，這才與‘毗佛略’分離了。<#>廣問答與廣分別，尤其是廣分別說的契經，對未來的佛教來說，已樹立起卓越的典型。在佛教的開展中，有方廣部（vetulyaka），就是‘方廣道人’。有更多的聖典，名爲‘方廣’（或譯‘方等’）。‘毗佛略’如此的源遠流長，决不會是部派分裂以後，偶然的發展而來的。<#>◎附二︰印順《初期大乘佛教之起源與開展》第九章第一節（摘錄）<#>‘方廣’︰‘九分教’之一的‘方廣’，從‘記說’（vyākaraṇa）的發展而來。‘記說’的體裁，是問答、分別；內容是‘所證、所生’，深秘而不顯了的事理。佛法是解脫的宗教，在解脫宗教中，有太多的深秘而不顯了的事理，要有明顯决了的說明。‘記說’就是‘對于深秘隱密的事理，所作明顯决了（無疑）的說明’。如佛與弟子證得的‘記說’，甚深法義（主要是緣起、寂滅）的‘記說’，三世業報的‘記說’，未來與過去佛的‘記說’。這不是‘世論’，不是學問、辯論，而是肯定的表達深秘的事理，使聽者當下斷疑，轉迷啓悟的。充滿宗教感化力的‘記說’，在信衆心目中，富有神秘感，如適應一般宗教的‘諸天記說’，或說了而‘一千世界震動’。在文體上，‘記說’的問答與分別，還很簡略，等到文段長起來，成爲廣問答與廣分別，就別立爲‘方廣’，而‘記說’漸被用于‘衆生九道中受記，所謂三乘道、六趣道’，更進而專重于菩薩的授記作佛了。廣問答與廣分別，體裁與風格略有不同，所以部派佛教中，傳出了‘毗陀羅’（vedalla，譯爲‘有明’）與‘毗佛略’（vaipulya，譯爲‘方廣’）──二類。廣問答的‘毗陀羅’，是法義的問答集，性質是說明的、瞭解的，學風與阿毗達磨（abhidharma）相近。‘毗佛略’是廣分別體，闡述種種甚深的法義，破斥、超越世間的種種妄執，歸結于甚深寂滅的智證。然廣問答體，在漢譯經中，也歸結于寂滅，如《法樂比丘尼經》說︰‘君欲問無窮事，然君問事，不能得窮我邊也。涅槃者，無對也。’《雜阿含經》也說︰‘摩呵拘絺羅！汝何爲逐！汝終不能究竟諸論，得其邊際。若聖弟子斷除無明而生明，何須更求！’廣問答也是廣分別那樣的，從分別到無分別，引向深廣無際，超越絕對的證境（所以一般但立‘方廣’一分）。這是充滿宗教意味，富有感化力的，以智證寂滅爲究極的聖典。這樣的聖典，初期的多被編入《長阿含經》與《中阿含經》。部派佛教所傳出的，如法藏部（Dharmaguptāḥ）的《四分律》卷五十四說（大正22·968b）︰‘如是生經，本經，善因緣經，方等經，未曾有經，譬喻經，優婆提舍經，句義經，法句經，波羅延經，雜難經，聖偈經︰如是集爲雜藏。’<#>‘雜藏’，是‘經藏’以外的。法藏部說‘雜藏’中有‘方等經’，也就是說，在‘四阿含經’以外，別有‘方等（即‘方廣’）經’的存在。《毗尼母經》說︰‘從修■路乃至優婆提舍，如是諸經與雜藏相應者，總爲雜藏。’《毗尼母經》所說，與《四分律》相近，‘雜藏’中也是別有‘方廣’部類的。四阿含經以外的‘方廣’，雖不能確切的知道是什麽，但性質與‘九分教’中的‘方廣’相同，是可以確定的。《四分律》說︰‘有比丘誦六十種經，如梵動經。’說一切有部與之相當的《十誦律》舉‘多識多知諸大經’十八種；《根有律》舉《幻網》等‘大經’。這些都是被稱爲‘方廣’的，所以《四分律》所說‘六十種經’，可能有些是沒有編入‘阿含經’的‘方廣’。又《增一阿含經》卷一〈序〉說（大正2·550a）︰‘菩薩發意趣大乘，如來說此種種別，人尊說六度無極。（中略）諸法甚深論空理，難昆了不可觀。（中略）彼有牢信不狐疑，集此諸法爲一分。（中略）方等大乘義玄邃，及諸契經爲雜藏。’<#>《增一阿含經》〈序〉，在說明了結集三藏，經藏分爲四部分以後，又作了如上的說明。‘集此諸法爲一分’──‘雜藏’，就是菩薩發心，六度，甚深空義等；‘方等大乘’就在這‘雜藏’中。經序所說，與《四分律》、《毗尼母經》所說相同。總之，部派佛教中的某些部派，‘雜藏’中是有‘方等經’的。《論事》十七、十八、二十三章中，提到大空宗（Mahāsuññatāvādin）的方廣部（vetulyaka），應該是屬于大衆部系的。稱爲‘方廣’、‘大空’，正與龍樹（Nāgārjuna）論所說︰‘佛法中方廣道人言︰一切法不生不滅，空無所有，譬如兔角龜毛常無’相合。部派佛教中，有（阿含以外的）稱爲‘方廣’的聖典，有以‘方廣’爲名的部派。大乘經興起，多數稱爲‘方廣’（或譯‘方等’）、‘大方廣’（或譯‘大方等’），與部派佛教的‘方廣經’、‘方廣部’，有不容懷疑的密切關係。大乘方廣經的傳布，主要是繼承這‘决了深秘事理’的‘方廣’而來。<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷十四、卷二十六；《大智度論》卷三十三；《瑜伽師地論》卷二十五、卷八十一、卷八十五；《成實論》卷一；《大乘義章》卷一；《大乘阿毗達磨雜集論》卷十一。<#>


vietnamese:
tì nại da trung hữu ngũ chủng nhiếp thụ <pttđ>


meanings:
（梵 vibhāṣā，藏 bye brag-tu bśad-pa）指對于佛典（尤其是律典或論典）的詳細解說書。此詞音譯又作毗頗沙、鞞婆沙、鞞婆娑，或鼻婆沙，意譯爲廣解、廣說、勝說、異說、種種說，或分分說。關于其語義，《玄應音義》卷十七雲︰‘毗婆沙，隨相論作毗頗沙，此雲廣解，應言鼻婆沙，此譯雲種種說，或言分分說，或言廣說，同一義也。’《俱舍論光記》卷一雲（大正41·11a）︰‘毗名爲廣，或名爲勝，或名爲異；婆沙名說。謂彼論中分別義廣故名廣說，說義勝故名爲勝說，五百阿羅漢各以異義解釋發智，名爲異說。具此三義故存梵音。’<#>梵語vibhāṣā是動詞vibhāṣ的女性名詞形。vibhāṣ是在語根bhās（說）前附加vi（別或離）而成，古來被用來指稱注釋書。<#>又，《隨相論》雲（大正32·158b）︰‘佛本說優波提舍經以解諸義。佛滅後阿難、迦旃延等，還誦出先時所聞，以解經中義。如諸弟子造論解經，故名爲經優波提舍。毗婆沙複從優波提舍中出略優波提舍。既是傳出故不言經毗婆沙。’<#>《大唐西域記》卷三〈摩揭陀國〉條下雲（大正51·887a）︰‘是五百賢聖先造十萬頌鄔波第鑠論，釋素呾纜藏，次造十萬頌毗奈耶毗婆沙論，釋毗奈耶藏，後造十萬頌阿毗達磨毗婆沙論，釋阿毗達磨藏。’<#>由此可知，優波提舍與毗婆沙的用例幷不相同。也就是說，優波提舍指經的解釋，毗婆沙則被用在律及論的解釋書上。在現存漢譯藏經中，律的注釋書有《薩婆多毗尼毗婆沙》、《善見律毗婆沙》。論的注釋書有《大毗婆沙論》、《五事毗婆沙論》等。然而《十住毗婆沙論》是一例外。此書是對《十地經》的疏釋，然亦以‘毗婆沙’爲題。可見此詞在印度的用法也有與優波提舍相混之例。<#>［參考資料］　《大智度論》卷二、卷一百；《玄應音義》卷二十四；《俱舍論寶疏》卷一；《翻譯名義集》卷四。<#>


meanings:
3856毘婆羅，梵名 Vaibhāra，巴利名 Vebhāra。又作毘訶羅山、毘婆波世山、倍呵羅山、毘呵勒山、鞞陀隸山、髀哆邏山、鞞婆羅跋恕山。意譯爲廣普山。係王舍城周圍五山之一，位於王舍城東部，此山即爲七葉窟（巴 Sattapaṇṇi-guhā）之所在。據雜阿含經卷三十九載，佛弟子瞿低迦（梵 Godhika，巴同）在王舍城仙人山側之黑石室中自殺時，佛陀在王舍城毘婆羅山七葉樹林石室中。


meanings:
3848請參閱 清淨毘尼方廣經 請參閱 毘尼日用錄 全一卷。又作毘尼日用。明代性祇著。收於卍續藏第一○六冊。係採擇華嚴經淨行品與密教經典中之偈、咒彙編而成。「毘尼」爲律（梵 vinaya）之舊音譯，新譯毘奈耶。「毘尼日用」即指日常應遵守之戒律。內容除有甚多日常衣食坐臥應誦念之偈咒外，並有在家、出家之戒條。清代之讀體以此書爲基礎，重新編集毘尼日用切要一卷，其箋釋本有清代書玉所撰毘尼日用切要香乳記二卷。


meanings:
3856請參閱 分別論 毘嵐，梵語 vairambhaka 之音譯。又作吠嵐婆風、毘藍婆風、毘藍風、隨藍風、旋藍風。意譯爲迅猛風、恆起風、旋風。指宇宙形成之始（劫初）與成立之終（劫末）所刮起迅速猛烈之大風。大智度論卷十一謂其爲劫末之大風災，立世阿毘曇論卷一則謂爲成劫時之風輪。又俱舍論寶疏卷二十二（大四一‧七三二中）：「吠嵐婆者，是鐵圍山間風。真諦師云：『言吠嵐者，此云恒起，即是運轉日、月風也。』」〔雜阿含經卷十七、大寶積經卷三十七、慧苑音義卷上〕


meanings:
3857請參閱 論 又作毘曇學派、薩婆多宗、數論、數家。屬於小乘二十部中之薩婆多部，亦爲我國十三宗之一。南北朝時代，研習阿毘曇心論（法勝造，僧伽提婆等譯）、雜阿毘曇心論（法救造，僧伽跋摩等譯）等說一切有部（即薩婆多部）諸論之宗派；亦即講究舊譯論書之學派，以慧數或法數爲基本，故又稱數家、數論。　阿毘曇（梵 abhidharma），略稱毘曇，意譯爲「大法」，指可尊可讚之最究竟法，包含現象界之分析觀察與超經驗界之證悟。此類論書爲諸種論書中最早傳入我國者，據出三藏記集卷二載，後漢安世高時即譯有阿毘曇五法行經、阿毘曇七法行經、阿毘曇九十八結經等，可見此類論書研習之早。至前秦末年（四世紀末），僧伽提婆、僧伽跋澄等相繼自薩婆多部之重鎮罽賓東來，傳入阿毘曇諸論，爾後講學日盛。僧伽提婆譯出阿毘曇八犍度論二十卷（與新譯發智論同本），僧伽跋澄譯出雜鞞婆沙論十四卷及尊婆須蜜菩薩所集論十卷。道安更深究毘曇義趣，除作諸論之序外，並撰九十八結經進約通解一卷以弘宣毘曇。東晉隆安元年（397），提婆入建康（今南京）講阿毘曇，眾皆悅從，毘曇講習之風由是漸開。後陸續譯出雜阿毘曇心論，法顯自中印度攜回同論之梵本六千偈，於揚州（今江都）與佛陀跋陀羅共譯爲十三卷，伊葉波羅、求那跋摩、僧伽跋摩先後補譯。北涼亦有道泰，歷遊西域，攜回婆沙論之梵本十萬偈，與浮陀跋摩共譯，元嘉四年（427）始竟其業。　有關此等諸論之講解，劉宋時，慧通住建康冶城寺，撰雜心毘曇等疏以述義旨；道乘、法業、成具等亦皆有所精通；僧伽跋摩之法孫惠集，梁時住南京招提寺，廣究大毘婆沙、雜心、犍度等，於毘曇一部獨步當時，每一開講，聽者輒逾千人，僧旻、法雲均曾受其學，著有毘曇大義疏等。又北方之慧嵩（原西域高昌人），至東魏從智游學毘曇，後至彭城（今徐州）講學，世稱毘曇孔子。此外，僧淵、智林、道岳、道傑、慧休、靈裕等皆爲一代之碩學。大抵而言，南北朝時期，江南多盛行成實之學，北方則偏重毘曇。其後，隋之志念、神素，唐之道基等亦時加講述。毘曇研習之衰頹，蓋自陳‧真諦譯出立世阿毘曇論十卷、四諦論四卷、俱舍釋論二十二卷等，北齊那連提黎耶舍譯出阿毘曇心論經六卷，唐玄奘譯出發智論二十卷、大毘婆沙論二百卷、俱舍論三十卷等，此等新論之研究驟然勃興，而舊譯諸論之習學則漸告不行，尤以俱舍論爲中心之俱舍宗崛起後，此宗遂沒其跡。　依據三論玄義之記載，阿毘曇計有六種，除如來自說之法相毘曇未傳我國外，其餘之舍利弗阿毘曇、迦旃延八犍度論、五百羅漢毘婆沙論、法勝阿毘曇心論、達摩多羅雜心論等皆先後東傳至漢土。此外另有六分阿毘曇，然其中僅有「眾事分毘曇」曾傳入我國，其餘五分皆不見於中土。本宗教義，主要以說一切有部之教旨爲基礎，主張法體恆有、三世實有，並肯定諸法之多元存在。又分世間爲有爲法、無爲法二類，解脫迷的世界之有爲法，即可證得悟的世界之無爲法。有爲法包含十一種色法、六種心法、五十八種心所有法、十四種不相應行法，無爲法則分爲三種。此宗以六因四緣論諸法生起之相，故北魏慧光等稱之爲「因緣宗」。〔梁高僧傳卷三、卷七、卷八、卷十一、出三藏記集卷五、卷十、卷十四、歷代三寶紀卷三、卷四、卷七至卷十一、開元釋教錄卷三、卷六、卷二十〕（參閱「說一切有部」5919）


meanings:
（梵 Vaiśravana，巴 Vessavaṇa，藏 Rnam-thos-kyi-bu）四大天王或十二天之一。音譯又作毗舍羅婆拿、鞞室羅懣囊、薜室囉末拿、吠室囉末拿、吠室囉末那、毗舍羅門或鞞沙門。意譯多聞、遍聞、普聞、種種聞或不好身。此外，俱吠囉（Kubera或Kuvera）、鳩鞞羅、拘鞞羅、金毗羅則爲其別名，或稱爲拘毗羅毗沙門。此上諸名之中，以‘毗沙門天’與‘多聞天’最爲常見。<#>此天王爲閻浮提北方的守護神，是一恒護如來道場而多聞佛法的良善天神；又因福德之名聞四方，故名多聞天。此外，亦被一般佛教徒視爲財神或福神。在印度、西域、中國與日本，此一天王都頗受崇拜。<#>毗沙門天王住在須彌山北方，他擁有可畏、天敬、衆歸等三城。每城各縱橫六十由旬，且有七重欄楯、羅網、行樹等裝飾，都由七寶所形成，莊嚴清淨；衆鳥和鳴，景色殊勝，幾可比美佛國世界。此一天王有五位太子，名稱分別是最勝、獨健、那咤、常見、禪只。此外還有二十八使者，爲其天界所屬。<#>毗沙門天王曾經蒙佛付囑，在未來世邪見王毀滅佛教時，必須出來護持佛法。而且，他與那咤太子都具有隨軍護法的願力。相傳唐玄宗天寶元年（742），西蕃、康居等國來寇擾唐朝的邊境。當時，唐玄宗請不空三藏祈求毗沙門天護持。不空三藏作法之後，果然感得天王神兵在西方邊境的雲霧間鼓角喧鳴地出現，終使蕃兵潰走。這是佛教史籍所載天王幫助唐朝擊潰敵兵的故事。<#>毗沙門天王的形相，通常都作披甲胄、著冠相，右手持寶棒，左手仰擎寶塔。所以世俗稱他爲‘托塔天王’。他和那咤太子的故事，是封神榜等古典小說與戲曲的素材。<#>毗沙門天<#>◎附︰兩撥子編《毗沙門天王法彙》（摘錄）<#>佛教徒的保護神──毗沙門天王<#>毗沙門天王就是四大天王中的多聞天。依佛典所載，他是天界諸神中對佛教徒最爲熱心護持的神祇之一。在四大天王裏，他與佛教徒的關係最爲密切。<#>毗沙門天王不只是密教增法法門中的重要本尊之一，幷且是大小乘經典中所曾記載的護法神。《大集經》中即曾明確記載，護持閻浮提界的佛教地區，是過去、現在與未來諸佛所一致囑咐毗沙門天王的重責大任。而且，對于《金光明經》與《法華經》等大乘經典的持誦者與奉行者，天王也都曾在佛前誓願加以護持。此外，在小乘經典裏，也曾記載天王護持修行者的故事。《賢愚經》載有他幫助一位女信徒優波斯那供養舍利弗與目犍連尊者的原委；《增一阿含經》中也有他幫助梵志修得阿羅漢果的典故。可見毗沙門天王是小乘、大乘與密教經典中所共同推舉的護法神，幷不是僅見于密教而未見于其他顯教經典的神祇。<#>西藏密教徒一向將毗沙門天王視爲財神。實則天王之幫助佛教徒，其範圍是廣泛而不拘一事的。他不只助人求財，同時也希望衆生‘利益安樂’、‘遠離諸厄難’、‘能滿諸勝願’、‘獲得大智慧’、‘乃至天眼通、壽命俱胝歲’……等。可見只視天王爲財神，實在窄化了他的宗教功能，也弱視了他的大願力與加持力。關于這一點，從《增一阿含經》、《金光明經》與《毗沙門天王經》等相關記載中，都可以清楚地發覺。而唐玄宗時，毗沙門天王曾幫助安西地區守軍擊退入侵外侮一事，尤可見其神力幷非‘財神’二字所能拘宥。因此，與其視毗沙門天王爲財神，不如視之爲佛教徒的保護神來得恰當些。<#>佛教徒想要得到天王的護持，最重要的原則，是要守住佛教徒的本份。誠懇地、老實地遵守佛陀的教誨。果能如此，即使沒有祈求，那麽天王及其部屬也會暗中護佑的。這是我國佛教史上斑斑可考的事例，幷不是我們的任意推測。<#>當然，想要直接祈求天王法力的加被，自也有一定的方法。依佛典所載，下列方式是比較具體的︰<#>(1)供奉毗沙門天王像，經常持誦《毗沙門天王經》。幷依該經之指示去祈求。<#>(2)供奉毗沙門天王像，經常持誦毗沙門天王心咒。咒文如次︰<#>嗡　百夏哇那也　娑呵<#>梵文讀音爲︰om Vaiśravanaya svaha<#>持誦《金光明經》、《大集經》（〈毗沙門天王品〉）與《法華經》等大乘經典，供奉毗沙門天王，且贊嘆天王的菩薩行。<#>密教徒可依東密或藏密規矩，祈求具德上師傳授毗沙門天王法，或行毗沙門天王護摩法。<#>(5)大寺院可增設四大天王殿，或毗沙門天王殿。規模較小的寺刹，如不能建築天王殿，則可僅供奉天王像。<#>(6)居士道場或一般佛教集會場所，也可以供奉毗沙門天王像，幷尊奉爲道場的護法神。<#>毗沙門天王是正信佛法的保護神，因此，修毗沙門天王法或供奉天王像，與正信佛法正好相輔相成，幷不抵觸。佛教道場，以及平常有固定早晚課或恒修某一本尊的顯密同修，都可以依上列各方式中擇一兼奉毗沙門天王。尤其是在家佛子，要求消灾解厄、福祉增進，如能誠心祈求天王加被，當會有意想不到的效果。<#>(一)毗沙門天之住處、業因及職司（摘錄自《經律異相》卷一）<#>四天王居須彌四埵，皆高四萬二千由旬。東方天王，名提頭賴咤，城號上賢。南方天王，名毗婁勒，城號善見。西方天王，名毗婁博叉，城號周羅。北方天王，名毗沙門。凡住三城。一號可畏，二名天敬，三名衆歸。<#>四王身長皆半由旬。衣長一由旬，廣半由旬，其重二分。天壽五百歲，少出多减，以人間五十歲爲天一日一夜，亦三十日爲一月，十二月爲一歲也。食淨摶食，洗浴衣服爲細滑食。男娶女嫁，身行陰陽，一同人間。<#>以昔三業善，今生爲天。自然化現在天膝上，形之大小如人間兩歲。兒生未久便自知饑，七寶妙器盛百味食。若福多者飯色自白，若福中者飯色自青，若福少者飯色自赤。<#>兒食消化，化後若渴，寶器甘露如食之色。飲不留停，如酥投火。身體長大便與天等入池沐浴，詣香樹下枝條垂曲，取香塗身，衣莊嚴具。華鬘、寶器、果實、樂器，各有樹出，遍往詣之，隨意所取。入諸園林無數天女鼓樂弦歌，語笑相向。深生染著，視西忘東，當其戲樂忘其初生所念識知。承先世善得生天上，池沼清澄，華果榮茂。其城七重，皆廣六千由旬。欄楯、羅網、宮墻、行樹皆悉七重。<#>毗沙門王，常有五大鬼神，一名那闍婁，二名檀陀羅，三名醯摩拔陀，四名提偈羅，五名修逸路摩，常隨侍側。半月三齋，八日、十四日、十五日；四天王常以八日敕諸使者︰‘汝等案行世間觀察人民，孝父母敬沙門及婆羅門長老，受持齋戒布施者不？’<#>使者奉教，具啓善惡。聞惡不悅，言善則喜。十四日，四王常遣太子案行天下。十五日，四天躬自履歷，然後詣善法殿，具啓帝釋。聞惡則憂，言善則樂。說偈嘆受持齋戒人與我同行。<#>(二)毗沙門城（摘錄自《立世阿毗曇論》卷四）<#>北由乾陀山有二頂，中間有國，名毗沙門。周圍一千由旬，金城圍繞，高一由旬。埤堄高半由旬。城門高二由旬。門樓一由旬半。十十由旬，有一一門。九十九門，複一小門，足一百門。<#>是諸門者，衆寶所成。摩尼妙寶之所莊嚴，譬如妙好氍毹，種種雕鏤。是門又有四軍防衛。外有七重寶栅、七重多羅樹之所圍繞。其林中間，有諸寶池。相去百弓，種種莊嚴。五種寶花及四寶船，池岸五種寶樹乃至四寶堂殿，諸男女天之所住處。幷如上說。<#>其城外邊，有三重寶塹。其一一塹，廣二由旬，深一由旬半，形如壺口，下廣上狹，天水盈滿。幷如上說。是塹間地，有諸婇女堂殿羅列。三重塹外，七寶樹林之所圍繞。皆如上說。<#>是時，外林一切諸花開敷鮮榮。諸女天等奏諸音樂。時，諸天子從大城出，觀聽音樂。諸女天等從大城出，亦聽音樂。以是因緣，受諸戲樂。<#>城西南角，是毗沙門天王之所住處。周圍二百五十由旬，金城圍繞，高一由旬。埤堄高半由旬。城門高二由旬。門樓一由旬半。十十由旬，有一一門。二十四大門，複一小門，足二十五門。是諸門者，衆寶所成。摩尼妙寶之所莊嚴，譬如妙好氍毹，種種雕鏤。<#>是門又有四軍防衛。外有七重寶栅、七重寶多羅樹林之所圍繞。其林中間，有諸寶池，相去百弓，種種莊嚴。五種寶花及四寶船、池岸五種寶樹、四寶堂殿，諸男女天之所住處。皆如上說。<#>其城外有三重寶塹，其一一塹，廣二由旬，深一由旬半，天水盈滿。幷如上說。是塹間地，有諸婇女堂殿羅列。三重塹外，七寶樹林之所圍繞。皆如上說。時，外林中一切諸花，開敷鮮榮。諸女天等奏諸音樂。時，諸天子從城中出，幷諸女天幷共觀聽。以是因緣，受諸戲樂。<#>是大城內四邊住處，衢巷市廛，幷皆調直。是諸天城，或有住處四相應舍，或有重層尖屋，或有多層高樓，或有台觀雲聳，或有四周却敵，隨其福德業。衆寶所成。平正端直，是天城路。其數五十，四陌相通。行列分明，皆如基道。四門通達，東西相見。巷巷市廛，寶貨盈滿。(一)谷米市，(二)衣服市，(三)衆香市，(四)飲食市，. 五花鬘市，(六)工巧市，(七)淫女市，處處幷有市官。<#>是諸市中，天子天女往來貿易，商量貴賤，求索增减，稱量料數，具市廛法，雖作此事，以爲戲樂。無取無與，無我所心，脫欲所須，便可提去。若業相應，隨意而取。業不相應，便作是言︰此物奇貴，非我所須。<#>當四衢道，象馬車兵之所莊嚴，及諸天子止住此處，或爲守護戲樂莊嚴。市中間路，一切琉璃，軟滑可愛。衆寶莊嚴亦如北地妙好氍毹、龍獸、花草。皆如上說。燒香散華，懸諸天衣，亦複如是。<#>複于處處竪立幡幢。天大城內，如是等聲恒無斷絕。所謂象馬車螺等聲、波那婆聲、鼓聲、牟澄伽聲、笳聲、音樂聲。又有聲言，善來！善來！願飲願食，我今供養。<#>是毗沙門大城，是天子住處。複有天洲、天郡、天縣、天村，周匝遍布此大城中，毗沙門天王之所住處。王領所極，從由乾陀北至鐵圍邊。一切夜叉神，是王所領。是毗沙門城最饒多佉陀尼蒲闍尼飲食，是故亦名阿羅珂漫陀。如是義者，佛世尊說。如是我聞。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷四；《增一阿含經》卷二十六；《佛本行集經》卷十二；《大般涅槃經》卷一〈序品〉；《法華經》卷七〈陀羅尼品〉；《大三摩惹經》；《大方等大集經》卷二十一〈四天王護法品〉；《北方毗沙門多聞寶藏天王神妙陀羅尼別行儀軌》；《大日經疏》卷五。<#>


meanings:
（梵 Viṣṇu，巴 Veṇhu、Veṇḍu、Veṇ-ṇu、Vennu，藏 Khyab-ḥjug）印度教神祇。音譯又作毗紐、毗搜紐、微瑟紐、毗瑟怒、毗瑟奴、尾瑟努、吠舍怒、吠卒怒、毗細、毗留、韋紐、韋糅、葦紐、違細等。意譯爲遍聞、遍勝、遍入、遍淨或幻惑。此外，又名呵梨（Hari）。<#>毗濕奴天原爲太陽神。據《梨俱吠陀》毗濕奴贊歌中所述，此天以三步跨越宇宙，其住所位于高天，有甘露泉涌出，諸神居住其中享樂云云。到《梵書》時代，此天成爲至高無上之神。佛陀時代，此天爲大神，如《雜阿含經》卷四十九所載，毗瘦紐（Veṇḍu）天子容色絕妙，身放諸光明，詣佛所嘆美如來。《摩呵婆羅多》中則以梵天爲創造神，濕婆爲破壞神，毗濕奴爲護持神。然則此三神實系一體三分，是唯一實在之顯現。<#>《大智度論》卷十、《雜譬喻經》所載的毗濕奴，爲梵天之母，是創造宇宙的最上神。其胸有輪相，四臂各持螺貝（śaṅkha）、輪狀武器（cakra）、蓮華（padma）、棍棒（gadā），身帶弓、劍，胸腕飾寶石，駕乘金翅鳥（garuḍa）以廣度衆生。<#>關于毗濕奴化身的種類及次數，雖有各種的說法，但以猪、人獅、龜、侏儒、魚、羅摩、斧羅摩、大黑天、佛陀、卡爾基（Kalkī）等十化身爲最有名。此天幷擁有真實者、不滅者、生命、醫師、友、父、恩寵者、世界之藥、聖中聖等名稱，用以彰顯其種種功德。《摩呵婆羅多》中甚至于列載其一千個名號。<#>日本學者荻原雲來以爲彌陀信仰與毗濕奴信仰有關。因爲阿彌陀佛之梵語Amita，是由amr!ta（甘露）轉化而成，且其淨土Suhāmatī（即sukhāvatī，極樂）是由具甘露之義的amr!tavatī轉化而來，而甘露是由毗濕奴天國所涌出。因此，認爲阿彌陀佛思想淵源于毗濕奴信仰。艾略特（Eliot）也指出毗濕奴十大化身中的大黑天信仰，與阿彌陀佛及脅侍觀音之信仰相似，二者應是同一時代興起的信仰。<#>又，西元三、四世紀左右，有一刹帝利種姓婆藪天（Vasudeva），唱導崇拜唯一神薄伽梵（Bhagavat）的信仰。其後，薄伽梵信徒將婆藪天加以神格化，將其視爲那羅延，而與大黑天等皆爲毗濕奴的化身。毗濕奴天的崇拜因而日益蓬勃。《玄應音義》卷二十二以毗濕奴爲婆藪天之別名，或系淵源于此說。西元十一世紀後，毗濕奴派成爲印度教中最有力的教派，其後，衍生出羅摩拿闍（Ramanuja）等多種教派，而普及于印度民間。<#>［參考資料］　《金光明最勝王經》卷九〈諸天藥叉護神品〉；《佛母大孔雀明王經》卷中；《大日經》卷一〈入漫荼羅具緣真言品〉；《大智度論》卷八；《中論》卷一；《百論》卷上〈舍罪福品〉；《止觀輔行傳弘决》卷十之一；《外道哲學》；《印度哲學宗教史》；《印度哲學史》；中村元《ヒンドゥ一教史》。<#>


meanings:
（梵 Vaiṣṇava）印度教有力的分派之一，以毗濕奴神及其同體異名或化身爲最高神而崇拜之。原來毗濕奴神僅是吠陀宗教諸多太陽神之一，不久與各地土著的種種最高神（及其神妃）混合，繼與濕婆神同被視爲印度教的最高神。毗濕奴最顯著的特徵是化身。由于惡神阿修羅橫行于世，人間四處彌漫邪惡，毗濕奴遂以各式各樣的神格出現在人間，使恢復正義。因此，毗濕奴有種種異名，一般認爲有千名之多。<#>後來，此派分成下列二派︰<#>(1)薄伽梵（Bhāgavata）派︰因以薄伽梵（Bhagavad）爲最高神且崇拜之，故而得名。此神古稱婆舒提瓦（Vasudeva，婆藪天），後稱大黑天或毗濕奴。此派成立過程相當複雜，大抵如下所述︰<#>除了婆羅門教，大黑天也是北印度游牧民族耶達婆（Yadava）族所崇拜的英雄。後來大黑天崇拜混合卜利修尼族的巴斯提瓦崇拜，其後再與阿維拉（Avila）族所信奉的牧主（Gopala）宗教結合，而形成一强大的宗派。按佛教等非婆羅門的宗教興盛後，抱持危機意識的正統婆羅門派，將吠陀太陽神與毗濕奴神視同一神，作爲擴展婆羅門教勢力的手段。由此，薄伽梵派乃形成婆羅門教有力的分派。<#>此派强調毗濕奴化身之事迹，聞名于後世的是‘十化身’之說︰毗濕奴曾在此世化現成魚、龜、猪、人獅、侏儒、斧羅摩、羅摩、大黑天、佛陀、卡爾基（Kalkī）。其中，羅摩及其妃息妲（Sītā）、大黑天及其妃拉達（Radha），常是文學藝術所取材的對象，廣受印度人民的熱烈崇拜。此派之存在，因記載于西元前五、四世紀以後的文獻中而被確認。將此派教義系統化的是，被編入《摩呵婆羅多》中的《薄伽梵歌》（Bhagavadgītā）。與此派關聯頗深的文獻有《摩呵婆羅多》的附篇《哈利往史》（Harivaṃśa），與《毗濕奴·往世書》、《薄伽梵·往世書》等往世書。此派神學大多根據吠檀多派的哲學。由于神學分歧以致産生摩陀伐（Madhva）派、毗濕奴斯瓦明（Viṣṇusvāmin）派、寧巴爾卡（Nimbār-ka）派、伐拉巴（Vallabha）派、查坦尼亞（Caitanya）派等支派。<#>(2)潘遮拉特拉派︰前述之薄伽梵派有濃厚的婆羅門教色彩，而此派則爲怛特羅式的毗濕奴教。崇拜毗濕奴（此派視其爲Nārāyana）及其神妃吉祥天（Lakṣmī）。此派之成立過程不明。其聖典（相傳爲一０八典）似乎始作于七世紀。其中《沙多巴達》、《帕烏修卡拉》、《夏雅基雅》等三書被尊爲三寶；《阿希爾布多尼雅本集》、《吉祥天·怛特羅》二書爲著名的聖典，書中記述祭祀儀式的詳細作法。然而這些聖典所述的教義未必具足整合性。<#>此派相應于薄伽梵派的化身說，而有巴斯提瓦、散卡夏那（或巴拉提婆，Baladeva）、布拉提悠姆那、阿■樓馱（Aniruddha）之四顯現說。這些化身都是具有六種屬性（睿智與五種力）的毗濕奴。此派在南印度塔米爾地方産生聖毗濕奴瓦（Śrivaiṣṇava）派。此分派系以稱爲直覺知神派（Ālvār）的神秘主義詩人的活動爲基礎而成立，即熱切地吟誦那些洋溢著對神歸依、信愛感情的宗教詩，幷從一寺巡禮到另一寺。此分派曾出現一位著名的哲學家羅摩奴闍（Rāmānuja）。<#>［參考資料］　宇井伯壽《印度哲學史》；Bhandarkar著·島岩等譯《ヒンドゥ一教──ウィシェヌとシウァの宗教》；Max Weber《The Religion of India》。<#>


meanings:
3859梵名 Viṣṇusvāmin。印度教毘濕笯派之一分派。創始者毘濕笯史瓦閔，生平不詳，或謂於十三世紀中葉，居住南印度，著有吠檀多契經（梵 Vedānta-sūtra）、薄伽梵歌（梵 Bhagavadgītā）等之注釋。其學說大抵似摩陀婆派（梵 Madhva），主張二元論及知行並修之說；但此派以羅達（梵 Rādhā）爲吉栗瑟拏（梵 Kṛṣṇa）之配偶神而崇拜之，此爲其根本差異處。十七世紀以後逐漸衰微，幾乎被毘濕笯派另一支派婆爾羅巴派（梵 Vallabha-ācārya）所吸收。


meanings:
3860梵名 Viṣṇu-purāṇa。古印度教之聖典，係十八種大富蘭那之一，深具古代傳說之色彩，爲毘紐天教（梵 Vaiṣṇava）所推崇。本書具有典型之富蘭那五相形式，共分六篇，以對話方式論述宇宙之生成、世界之構造、階級制度之規則、王統與王朝史、吉栗瑟拏（梵 Kṛṣṇa）之一生，及人類之墮落、世界之破壞與消滅等。第三篇之篇末論述異教之代表耆那教與佛教等之思想教理。今有威爾森（H.H. Wilson）之英譯本。（參閱「富蘭那」4930）


meanings:
（梵 Virūḍhaka，巴 Viḍūḍabha，藏 Ḥphags-skyes-po）憍薩羅國國王，即波斯匿王之子。又稱毗盧宅迦王、毗盧釋迦王、毗流離王、維樓黎王，或稱琉璃王。意譯增長、長，或惡生王。關于其名稱由來，《琉璃王經》雲（大正14·783b）︰‘産育之初與琉璃寶俱，因以爲號。’《增一阿含經》卷二十六載，波斯匿王欲娶迦毗羅國釋種之女，摩呵男妻以婢女所生之女，尋得一子，王乃集諸相師爲太子命名，諸相師謂王初求夫人時，諸釋共諍，或言當與，或言不可與，彼此流離，故應名毗流離。又，《有部毗奈耶雜事》卷七則謂波斯匿王立大名（摩呵男）之婢所生女勝鬘爲夫人時，其母嘗預言此女必喪我憍薩羅城，故後以惡生作太子名。<#>依據《增一阿含經》卷二十六所述，琉璃太子年及八歲，奉父命至迦毗羅城摩呵男處學射術。時值城中諸釋種造新講堂，欲請佛前來接受供養。是時琉璃太子率五百童子至彼講堂，升師子座，諸釋種見之，辱駡其爲婢女所生，幷將其逐出門外。太子銜恨在心，誓志復仇。即王位後，領兵大舉進攻迦毗羅城。途中，遇佛坐于枯樹下。佛告以‘親族之蔭故勝外人’，琉璃王乃遣兵折返。後受好苦梵志子之惑，再度舉兵入侵迦毗羅城。目連告佛，欲以神力阻止王伐。時，佛告以釋種宿緣實不可免云云。<#>琉璃王入城後，鏖殺釋種九千九百九十萬人，血流成河。王又選五百端正釋女爲妾，彼等抵死不屈。王嗔恚，悉數切斷彼等手足埋于深坑中。返舍衛城後，又殺害只陀太子。佛陀見此慘狀，率諸比丘至迦毗羅城，爲五百釋女說法，皆令得法眼淨生于天上。幷再往舍衛城，預言琉璃王及其兵衆將于七日後滅盡。至第七日，王領諸兵衆及諸婇女往阿脂羅河娛樂，夜半驟起狂風暴雨，悉爲大水淹沒。王死，入阿鼻地獄，其宮殿亦爲天火所燒毀雲。<#>以上傳說，亦記載于《五分律》卷二十一、《四分律》卷四十一，以及《義足經》卷下〈維樓勒王經〉等處，內容均大同小異。根據《大唐西域記》卷六的記載，室羅伐悉底城的東南就是毗琉璃王消滅釋種，見佛退兵的舊址，其旁的窣堵波是釋女被戮處，不遠的大涸池則是毗琉璃王入地獄處。此外，迦毗羅城的西北更存有千百座紀念釋種的窣堵波。<#>［參考資料］　《中阿含經》卷五十九〈一切智經〉、卷六十〈愛生經〉；《六度集經》卷五〈釋家畢罪經〉；《賢愚經》卷三〈微妙比丘尼品〉、卷十二〈檀彌離品〉；《大般涅槃經》卷十九；《大佛頂首楞嚴經》卷八；《大毗婆沙論》卷八十三；《大智度論》卷九；《攝大乘論釋》卷十。<#>


meanings:
3858請參閱 大日經義釋 請參閱 大日經 即禪宗戒壇。禪宗戒壇由毘盧遮那佛之無限性海湧現故，稱爲毘盧壇。〔禪戒訣註解卷上〕


vietnamese:
tì lô trạch ca vương hoàn quân xứ <pttđ>


vietnamese:
tì lô trạch ca vương hãm thân nhập địa ngục xứ <pttđ>


meanings:
3853毘紐，梵名 Viṣṇu。又作毘瑟笯天、毘濕笯天、毘搜紐天。意譯遍人天、遍淨天等。乃印度教三主神之一。於吠陀神話時期被視爲太陽神之一，謂此天三步跨越大地。初未受重視，直至梵書時代，始漸受信仰。奧義書中把那羅延天（梵 Nārāyaṇa）、納拉辛哈（梵 Narasiṃha）、婆藪天（梵 Vasudeva）等皆列爲其異稱。敘事詩之時代以來，與濕婆並稱印度教最高之神。至此，主奉毘紐天者始被視爲正式宗派之一。毘紐天膚色深藍，四手，分持法螺、輪寶、仙杖與蓮花，臍上出蓮花一朵，上坐梵天。騎乘金翅鳥迦樓羅，妻爲吉祥天女。此天司掌世界之維持發展，因其具慈愛、恩惠之神性，故人能親之、信之、崇之。又其特性爲「權化」（梵 avatāra），以救度眾生爲目的，而以其超自然之神力，變現十種形態，即所謂毘瑟笯十大權化。又爲表其諸種功德而有真實者、不滅者、生命、醫師、友、父、恩寵者、世界之藥、聖者等異名。此外，於佛典金光明最勝王經卷九、佛母大孔雀明王經卷中、大日經卷二等皆可見其名。〔雜譬喻經、大智度論卷十、大日經疏卷十、玄應音義卷二十三〕（參閱「大自在天」783、「那羅延天」3029）


meanings:
3853毘紐天，梵名 Vaiṣṇava。又稱毘濕笯派。爲印度教之一派，特崇毘紐天（梵 Viṣṇu），並崇拜毘紐天之配偶吉祥天女及毘紐天之各種化身。認爲通過默念神名與坐禪可以獲得解脫。崇拜毘紐天之風氣隨著印度民族敘事詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）與羅摩耶那（梵 Rāmāyaṇa）之盛行而普遍。其後，此教派與薄伽梵塔派（梵 Bhāgavata）相結合，因之更滲透至社會各階層，乃至眾人皆視毘紐天與吉栗瑟拏（梵 Kṛṣṇa）、那羅延天（梵 Nārāyana）、羅摩等諸神爲一體。薄伽梵歌（梵 Bhagavadgītā）爲本教所依之聖典，內容即以毘紐天神之化身說及信仰等特殊思想，爲其根本而撰成。另有吉栗瑟拏系譜（梵 Harivaṃśa）、毘濕笯富蘭那（梵 Viṣṇu-purāṇa）等書，詳述諸神系譜、教義、祭禮等。其後，此教派逐漸分裂，可大別爲二派：(一)薄伽梵塔派，乃虔誠信奉毘紐天爲至尊（梵 bhagavat）之一群宗派，有馬拉達（梵 Marātha）薄伽梵塔派、婆爾羅巴派（梵 Vallabha）、摩陀婆派（梵 Madhva）、毘濕笯史瓦閔派（梵 Viṣṇusvāmin）、寧巴爾迦派（梵 Nimbārka）、查伊塔尼亞派（梵 Caitanya）等六派。(二)潘迦拉朵拉派（梵 Pāñcarātra），以潘迦拉朵拉集爲聖典之一群宗派，有史利伐依斯那伐派（梵Śrīvaiṣṇava）、薩達尼派、曼巴派、那拉辛哈派、羅摩派等。各派之中，摩陀婆派於十三世紀時，由南印度之摩陀婆所創，倡導「神」與「個我」分別不一之二元論，此派至今仍十分盛行。寧巴爾迦派於十二世紀時，由寧巴爾迦所創，倡導「不一不異說」，崇拜吉栗瑟拏及其配偶神羅達（梵 Rādhā）。婆爾羅巴派於十六世紀初，由婆爾羅巴所創，倡導「清淨不二說」。查伊塔尼亞派於十六世紀初，由查伊塔尼亞（原名米修拉，梵名 Viśvambharamiśra）創於孟加拉。史利伐依斯那伐派於七世紀頃，由南印度塔米爾地方，一群吟遊詩人所創；至十一世紀時，由羅摩拏遮領導，本派勢力更盛，主張「制限不二說」。現今毘紐天教與濕婆教爲當代印度教之二大主流，主要流行於印度北部及西海岸地區。


meanings:
3851梵名 Viśākhā 或 Vaiśākha，巴利名 Visākhā 或 Vesākha。音譯作鼻奢佉、吠舍佉、薜舍佉、蘇舍佉、毘釋珂。<一>意譯作別枝、長養。乃星宿之名，指氐宿。〔翻譯名義集卷二〕　<二>意譯善格、季春。即印度曆之二月，屬漸熱時、春時、熱時。〔大唐西域記卷八〕（參閱「曆」6227）


meanings:
（梵 Viśvabhū、Viśvabhuk，巴 Ves-sabhū，藏 Kun-skyobs）過去七佛中的第三佛，即過去莊嚴劫千佛中最後出現的佛。音譯又作毗濕婆部、毗濕波浮、毗怒沙符、毗鎖婆浮、毗舍羅婆、鞞恕婆附、毗攝浮、毗攝羅、毗舍符、毗舍毗、毗舍婆、必沙部、毗葉羅、毗葉婆、比葉婆、毗鎖浮、隨葉、毗舍、鞞舍。意譯遍一切自在、一切自在、一切有、一切勝、一切生、種種變現、能變現、遍現、遍勝、廣生、勝尊。依巴利《大史》所載，毗舍浮佛是以燃燈佛爲首的二十四佛中的第二十一佛。<#>關于毗舍浮的語義，據《慧苑音義》卷上所述，毗舍浮正雲毗濕婆部。‘毗濕婆’，此雲遍一切，‘部’爲自在。即遍一切處皆得自在之義。或譯爲一切有。又據《華嚴經探玄記》卷五所述，毗舍浮，此雲一切勝，亦雲遍現，謂于諸處皆現身之意。<#>關于毗舍浮佛的種姓及其弟子等事，依《長阿含》卷一〈大本經〉所載，過去三十一劫中，人壽六萬歲時，此佛出現于世，種姓爲刹帝利，姓拘利若（憍陳如），父名善燈，母名稱戒，子名妙覺，城名無喻。于娑羅樹下成道。初會說法度七萬人，次會說法度六萬人。其上首弟子有扶游、鬱多摩二人，執事弟子爲寂滅。又據《七佛經》所述，其父名蘇鉢囉底都王，母名鉢羅婆■底，城名阿努鉢麽，初會說法有八萬比丘證阿羅漢果，二會中有七萬、三會有六萬證阿羅漢果。大智慧弟子名野輸多■，侍者名烏波扇都。<#>此外，《觀佛三昧海經》卷十〈念七佛品〉曾述及觀想此佛的情形，其文雲（大正15·693b）︰‘毗舍世尊舉身放光住行者前，其佛身長三十二由旬，圓光四十二由旬，通身光六十二由旬，身紫金色光明威相如前無異；見此佛已，複更增進諸陀羅尼三昧門，于未來世必定不疑生諸佛家。’<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷十五；《增一阿含經》卷四十五；《出曜經》卷二；舊譯《華嚴經》卷七〈佛升須彌頂品〉；《大般涅槃經》卷四十；《大乘大集地藏十輪經》卷七〈懺悔品〉；《佛名經》卷八；《佛母大孔雀明王經》卷上、卷下；《孔雀王咒經》卷下。<#>


meanings:
3851毘舍浮，梵名 Viśvabhū 或 Viśvabhuk。爲過去七佛之第三佛。又作毘濕婆部佛、鞞恕婆附佛、毘舍婆佛、隨葉佛。即一切勝、一切自在、廣生之義。亦即過去莊嚴劫千佛中最後出現之佛。巴利文大史（巴 Mahāvaṃsa）謂此佛乃以燃燈佛爲首的二十四佛中之第二十一佛。另據長阿含卷一大本經所載，此佛出世於過去三十一劫中，其時人壽六萬歲，其父名善燈，爲剎利種，姓拘利若，母名稱戒。其時之王城名無喻。此佛於娑羅樹下成道，初會說法度眾七萬，次會說法度眾六萬，其中有扶遊、鬱多摩二上足，執事弟子名寂滅。然巴利文長部經、七佛經、增一阿含經卷四十四等所載之度眾人數有出入。〔華嚴疏鈔卷十六、玄應音義卷二十一、梵網經述記卷上〕


meanings:
（梵 piśāca，巴 pisāca，藏 śa-za）類似羅刹的鬼神之一。音譯又作畢舍遮、毗舍遮、臂舍柘，意爲食血肉鬼、啖人精氣鬼或癲狂鬼。據《玄應音義》卷二十一、《慧苑音義》卷下、《慧琳音義》卷十八所述，此毗舍闍系啖人精氣或啖食血肉之鬼。《大智度論》卷五十四、《慧苑音義》卷下則謂，彼乃東方提頭賴咤（即持國天）之眷屬。在密教中，位于現圖胎藏曼荼羅外院南方，三摩耶形系劫波羅（kapāla，皿）。其形像皆如餓鬼，手持人之手足或劫波羅；真言爲‘南無三曼多勃馱喃比旨比旨’。<#>［參考資料］　《佛母大孔雀明王經》卷一；《灌頂經》卷八；《虛空藏問七佛陀羅尼咒經》；《阿咤婆拘鬼神大將上佛陀羅尼經》；《大日經疏》卷十；《翻梵語》卷七；《玄應音義》卷二十四；《翻譯名義集》卷二；《胎藏界七集》卷下；《諸說不同記》卷九。<#>


meanings:
（梵 Vaiśāl^）中印度的都城。位于恒河北岸，與南方的摩揭陀國相對峙。又音譯爲鞞舍離、毗耶離、吠舍厘等。意譯廣嚴城。佛在世時，此地系跋只人（離車族）的都城，佛屢屢行化于此，嘗說《毗摩羅詰經》、《普門陀羅尼經》等，教化維摩詰、庵沒羅女、長者子寶積等人。《八大靈塔經》亦以此地爲八塔址之一。<#>相傳毗舍離人曾爲迎請即將入滅的阿難，而與摩揭陀國産生糾紛。阿難乃升于恒河上空二分其身，遂止息兩國之爭鬥。佛滅後百十年，阿難的弟子耶舍陀、三菩伽、厘波多等人于此地聚集七百賢聖，舉行第二次佛典結集，議論比丘之十事非法。佛滅後二百年左右，阿育王于此地塔中獲得許多佛舍利，幷將其移往國內。其後，東晋法顯、唐朝玄奘巡游此地時，曾見各處聖地建有窣堵波，但其都城伽藍多已荒廢。<#>據《大唐西域記》卷七所述，毗舍離宮城周四、五裏，少有居人；伽藍數百，多已圮壞，存者三、五；僧徒寡少，多露形之徒。佛舍利塔西北有阿育王所建石柱，高五、六十尺，上作師子之像。石柱南有池，系群猴爲佛所鑿。附近又有舍利子等證無學果處、佛最後觀望吠舍離城處、佛告涅槃期處、千子見其母舍弓杖處，及佛常說法的重閣講堂基址。城之東南，有大窣堵波，爲七百賢聖結集佛典處。距此大窣堵波之南八、九十裏，有濕吠多補羅伽藍，僧衆清肅，學習大乘。<#>今孟加拉西部，巴特那市以北二十哩地的貝沙（Besarh）村，系此都城舊址。距貝沙村北不遠的貝卡拉（Bakhra），遺有當時石柱。該石柱雖無刻文，但保存極爲完整。玄奘在《西域記》中所記者即此物。<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷一、卷二十五；《佛母大孔雀明王經》卷中；《五分律》卷二；S. N.Majumdar《Cunningham's Ancient Geography ofIndia》；N. L. Dey《The Geographical Dictionary ofAncient and Mediaeval India》。<#>


meanings:
3860毘蘭若，梵名 Vairañjā，巴利名 Verañjā。乃憍薩羅國（梵 Kauśala，巴 Kosalā）之都市名。又作鞞蘭帝市、毘羅然市、鞞蘭若市、隨蘭然市。依據律藏經分別第一波羅夷（巴 Pārājika）之記述，釋尊止住於毘蘭若時，遭逢飢饉，無物可食，時值北路馬商人率五百匹馬至此地過雨期，馬商人即將馬麥分食與釋尊與比丘。故中本起經卷下佛食馬麥品（大四‧一六三上）：「往詣隨蘭然，（中略）如來到門，閉而不通，便止舍邊大叢樹下。佛告比丘僧：『此郡既飢，人不好道，各各自便，隨利分衛。』（中略）時有馬師，減麥飯佛及比丘僧。」


vietnamese:
tì bát xá na tam ma địa sở hạnh ảnh tượng dữ năng duyên tâm <pttđ>


vietnamese:
tì bát xá na chi bất tuỳ thuận tính <pttđ>


vietnamese:
tì bát xá na đạo viên mãn thanh tịnh <pttđ>


meanings:
3851梵名 Vyāsa。古代印度傳說中之聖者。又稱吠陀毘阿沙（梵 Vedavyāsa）、吉栗瑟拏都維帕雅那（梵 Kṛṣṇadvaipāyana）。毘阿沙，本有編集者之意。一般認爲其乃吠陀聖典（梵 Veda）、大敘事詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）、往世書（梵 Purāṇa）之作者，然或爲歷史上之虛構人物。又另有瑜伽契經（梵 Yoga-sūtra）之注釋者（450～500）與之同名，著有瑜伽論（梵 Yoga-bhāṣya）傳於世。


meanings:
(foreign) Transcription of Sanskrit vi sound


vietnamese:
tì câu chi bồ tát nhất bách bát danh kinh <đpb>


vietnamese:
tì sa môn thiên vương tuỳ quân hộ pháp nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
tì sa môn thiên vương tuỳ quân hộ pháp chân ngôn <đpb>


meanings:
Còn gọi: Từ Vân Tháp, Chân Thân Tháp. Tháp nằm trên sườn núi phía tây chùa Tứ Tổ núi Phá Ngạch, cách trung tâm huyện Hoàng Mai, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc 15km về phía tây. Là mộ tháp của Tứ Tổ Đạo Tín được xây vào niên hiệu Vĩnh Huy thứ 2 (651) đời Đường. Sườn núi bằng phẳng như sân phơi, tháp được xây trên đó bằng gạch đá mô phỏng kết cấu gỗ, theo kiểu đình mái chồng, cao khoảng 15m. Phía dưới là nền đài rộng 10m, sâu 9,5m gần thành hình vuông. Trên nền đài xây một toà Tu-di cao lớn điêu khắc những hoa văn cánh sen đường nét thô thiển. Ba mặt đông tây nam của thân tháp xây cửa vòng cung hoa sen mở ra rộng thoáng, dưới mái tô điểm bằng đấu củng, xà nhà, rường nhà khắc gạch mô phỏng theo cấu kiện gỗ. Còn có khảm gạch có khắc chữ, phía trên có khắc danh hiệu chư Phật. Đỉnh tháp là một vòm cầu hình trứng, đây là hình thức hiếm thấy trong tháp cổ. Tháp này trong tròn ngoài vuông, hình dáng vững vàng, khí thế hiên ngang.


meanings:
Chùa ở Hậu Lí, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Vọng tộc Phong Nguyên là Lữ Hậu Am lúc sinh tiền thích làm việc thiện hay bố thí, sùng tín Phật pháp. Sau khi ông tạ thế, vợ của ông là Lâm Thị ngộ trần thế vô thường, bèn cho bốn người con gái: Diệu Trần, Diệu Quán, Diệu Thức, Diệu Trạm, và hai người cháu gái là Diệu Bổn, Diệu Thiên lễ Hoà thượng Giác Lực chùa Pháp Vân ở Đại Hồ làm thầy, cùng lúc xuất tiền bạc khởi công xây dựng đạo tràng. Chùa cất xong đặt tên là »Tì Lô Thiền Tự«, Hoà thượng Giác Lực làm trụ trì khai sơn. Sau khi ngài tịch, do Diệu Trần, Diệu Thức kế nhiệm. Năm 1955 do Diệu Bản kế nhiệm trụ trì.


meanings:
（真言）आ 阿，वि 尾，र 囉，हां 吽，&DF-8779;欠之五字也。有不空譯之毘盧遮那五字真言修習儀軌一卷。


vietnamese:
tì lô già na như lai bồ-đề tâm tán <đpb>


meanings:
Chỉ cho cư sĩ Duy-ma ở nơi thành Tì-da-ly. Lão cổ chùy là chỉ cho Thiền sư lão luyện, cơ phong sắc bén. Tắc 6, Thung Dung lục (Đại 48, 231 thượng) ghi: »藥 之 作 病、 鑑 乎 前 聖； 病 之 作 醫、 必 也 其 誰？ 白 頭 黑 頭 兮、 克 家 之 子； 有 句 無 句 兮、 截 流 之 機。 堂 堂 坐 斷 舌 頭 路、 應 笑 毘 耶 老 古 錐。 – Do thuốc mà làm thành bệnh, hãy xem các bậc Thánh trước kia. Lấy bệnh để trị bệnh, hẳn là người nào? Đầu bạc đầu xanh đều là những đứa con làm nên nhà cửa. Câu Hữu câu Vô thảy là cơ pháp cắt đứt vọng tưởng. Rành rành cắt đứt chót lưỡi mọi người, đáng cuời thay lão Duy-ma lão luyện«.


meanings:
second Buddhist Council, held at Vaiśālī


vietnamese:
tì na dạ ca nga na bát để du già tất địa phẩm bí yếu <đpb>


vietnamese:
tì thủ yết ma hoá nhân tạo phật tượng <đpb>


meanings:
(văn) ① Tinh khôn, giảo hoạt; ② Như 饞 (bộ 食).


meanings:
① Lông, giống thú có lông kín cả mình nên gọi là mao trùng 毛蟲. ||② Râu tóc người ta cũng gọi là mao, như nhị mao người đã hai thứ tóc (tuổi tác). ||③ Loài cây cỏ, như bất mao chi địa 不毛之地 đất không có cây cỏ. ||④ Tục gọi đồ gì làm thô kệch không được tinh tế gọi là mao. Phàm nói vật gì nhỏ mà nhiều cũng gọi là mao, như mao cử tế cố 毛舉細故 cử cả những phần nhỏ mọn. ||⑤ Nhổ lông. Tục dùng thay chữ hào 毫 nói về hào li. ||⑥ Một âm là mô. Không.


meanings:
① Lông: 羽毛 Lông vũ; 羊毛 Lông dê, lông cừu; ② (văn) Râu tóc: 二毛 (Đầu đã) hai thứ tóc; ③ Cây cỏ: 不毛之地 Đất không có cây cỏ, đất khô cằn; ④ Mốc: 饅頭放久了就要長毛 Bánh mì hấp để lâu sẽ bị mốc; ⑤ Thô, chưa gia công, gộp: 毛鐵 Sắt thô; 毛利 Lãi gộp; ⑥ Nhỏ, bé: 毛孩子 Nhóc con; 毛舉細故 Nêu cả những điều nhỏ nhặt; ⑦ Tiền tệ sụt giá: 票子毛 Tiền mất giá; ⑧ Bừa, cẩu thả, ẩu: 毛手毛腳 Làm ẩu, làm cẩu thả; ⑨ Sợ hãi, ghê rợn, khiếp: 心裡直發毛 Trong lòng thấy ghê rợn; 這下可把他嚇毛了 Lần này làm cho hắn sợ khiếp vía; ⑩ (đph) Phát cáu, tức giận; ⑪ (khn) Hào (đơn vị tiền tệ) (như 毫); ⑫ [Máo] (Họ) Mao.


meanings:
1484梵語 vālapatha。<一>又作毛端、毛頭。指極小之場所。　<二>指凡夫。又作毛頭。謂凡夫心行不定，猶如輕毛之隨風飄盪。然依梵本，則有婆羅（bāla）、縛羅（vāla）二音，前者為愚之義，後者為毛之義。在菩提流支所譯之金剛般若經中，將凡夫譯作「毛道凡夫」，此係嬰愚凡夫（梵 bāla-pṛthag-jana）之前半誤傳為 vālapatha 所產生之譯語。基於此，金剛經之異譯亦解作小兒凡夫（笈多譯）或嬰兒凡夫（真諦譯）之意。〔成唯識論樞要卷上本、玄應音義卷四、慧琳音義卷十〕


meanings:
(văn) Lông mới mọc đều và đẹp của các loài chim thú. Cv. 𣭡.


meanings:
① Lông dài mà nhọn. Lông đến mùa thu lại mọc cái mới nên gọi là thu hào 秋毫. ||② Hào, trong phép cân đo gọi mười hào là một li, tức là một phần trong muôn phần của một lạng. ||③ Bút, bút làm bằng lông nên gọi là hào. ||④ Nhỏ lắm, như hào li 毫釐, hào mạt 毫末, v.v. đều gọi về phần cực nhỏ bé cả. Tục nói tuyệt không có gì cả là hào vô 毫無. ||⑤ Cái bút lông.


meanings:
① Lông: 狼毫筆 Bút lông sói; ② Bút, bút lông: 揮毫 Viết (bằng bút lông); ③ Hào (đơn vị đo lường bằng một phần mười của li); ④ Hào (đơn vị tiền tệ bằng một phần mười của đồng). Như 角 [jiăo], 毛 [máo]; ⑤ Tí, chút, tí chút: 毫無誠意 Không chút thành ý.


meanings:
the least divergence in the beginning will lead many miles astray


meanings:
Không có mảy may sai lầm. Chương »Cưu-ma-đa-la« Tổ thứ 19 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »凡 人 恆 見 仁 殀 暴 壽 逆 吉 義 凶。 便 謂 亡 因 果 虛 罪 福。 殊 不 知 影 響 相 隨 毫 釐 靡 忒。 縱 經 百 千 萬 劫 亦 不 磨 滅。 – Người đời bình thường thấy người làm điều nhân đức lại chết sớm, kẻ làm việc bạo ác lại sống lâu, làm quấy lại gặp tốt lành, làm điều phải lại gặp xấu ác nên bảo là mất nhân quả, không tội phúc, mà chẳng biết là chúng theo nhau như bóng như vang, không có mảy may sai lầm, dù trải qua trăm ngàn muôn kiếp cũng chẳng tiêu mất«.


meanings:
① Quả bóng. ||② Cái gì vo thành hình tròn đều gọi là cầu.


meanings:
Quả cầu, hình cầu, vật có hình cầu: 毬果 Nón (của cây thông, cây vân sam...).


meanings:
Thảm: 毛毯 Thảm len; 掛毯 Thảm treo; 地毯 Thảm trải sàn nhà.


meanings:
① Lông nhỏ của giống thú. ||② Lông bụng giống chim. ||③ Vật gì nhỏ mềm mà dễ nát đều gọi là thuế. ||④ Cũng đọc là chữ thuý. Cùng nghĩa như chữ thuý 脃.


meanings:
(văn) ① Lông măng, lông tơ (của loài chim và loài vật); ② Vật nhỏ và mềm; ③ Như 脃 (bộ 肉).


meanings:
Tăng nhân; vị tăng; tăng sĩ. Tiết Vân Cư Hoà thượng trong TĐT q. 8 ghi: »果 有 毳 侶 自 洪 湖 而 至、 舉 洞 山 大 師 當 世 宗 匠。 – Quả nhiên có vị tăng từ Hồng Hồ đến nhắc lại rằng Đại sư Động Sơn là bậc thầy giỏi đương thời«. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »松 間 臨 水 坐。 解 帶 同 歡 奲。 毳 侶 弄 荷 花。 賓 朋 傾 玉 斝。 – Tùng gian lâm thuỷ toạ. Giải đái đồng hoan đả. Tuyệt lữ lộng hà hoa. Tân bằng khuynh ngọc giác. – Bên rừng thông khe suối, cùng vui quên chức tước, tăng sĩ ngắm hoa sen, khách quan nghiêng bầu rót«.


meanings:
Thiền tăng. Nghĩ Hàn Sơn Thi trong Phần Dương ngữ lục q. hạ ghi: »獨 坐 思 知 己、 聲 鐘 聚 毳 和。 – Độc toạ tư tri kỉ, thanh chung tụ thuế hoà. – Riêng ngồi nhớ tri kỉ, chuông vang nhóm thiền tăng«.


meanings:
Tăng đồ; Tăng chúng. Văn Ích ngữ lục ghi: »子 向 後 有 五 百 毳 徒、 爲 王 侯 所 重 在。 – Về sau, con sẽ có 500 tăng chúng và còn được hàng Vương hầu kính trọng«. Chương Hoằng Đạo Thiền sư trong CĐTĐL q. 18 ghi: »師 受 請 止 囷 山 毳 徒 臻 集。 – Sư nhận lời mời trụ Khuân Sơn, Tăng chúng đến tụ hội quanh sư«.


meanings:
Từ gọi chung tăng nhân, tăng lữ. Phần Dương ngữ lục, q. trung ghi: »三 聖 令 僧 問 同 人、 長 沙 輕 輕 爲 指 陳、 多 少 毳 流 言 下 覓、 從 來 疑 著 走 如 塵。 – Tam Thánh lệnh tăng vấn đồng nhân, Trường Sa khinh khinh vị chỉ trần, đa thiểu tuyệt lưu ngôn hạ mịch, tùng lai nghi trước tẩu như trần. – Tam Thánh bảo tăng hỏi người kia, Trường Sa mềm mỏng chỉ bày cho, bao nhiêu tăng lữ theo lời nói, nghi vấn từ đây nổi bụi mù«.


meanings:
Áo lông. Bài thơ »Thạch Thất« của Huyền Quang (Thiền Sư Việt Nam) ghi: »半 間 石 室 和 雲 住、 一 領 毳 衣 經 歲 寒、 僧 在 禪 床 經 在 案、 爐 殘 榾 拙 日 三 竿。 – Bán gian thạch thất hoà vân trụ, nhất lĩnh thuế y kinh tuế hàn, Tăng tại thiền sàng kinh tại án, lô tàn cốt đốt nhật tam can. – Nửa gian nhà đá lẫn trong mây, một mảnh áo lông khỏi lạnh này, Tăng ở trên giường, kinh tại án, trong lò củi tắt, sáng rạng ngày«.


meanings:
① Máo táo 毷氉 buồn bực. ||② Vải lông.


meanings:
【毷氉】máo táo [màosào] (văn) ① Buồn bực: 打毷氉 (Học trò) nhậu say vì buồn bực thi rớt; ② Nỉ (vải lông).


meanings:
① Cù du 氍毹 đệm dệt bằng lông (cái thảm).


meanings:
① Kiến tử 毽子 quả cầu, đồ chơi đá bằng chân.


meanings:
Cầu, trái cầu (để đá): 踢毽子 Đá cầu; 毽子 (Quả) cầu.


meanings:
① Ðuôi con trâu li. ||② Lông cứng mà cong cũng gọi là li. ||③ Cùng một nghĩa với chữ li 釐. ||④ Ðuôi ngựa. ||⑤ Lông dài.


meanings:
(văn) ① Đuôi con trâu li; ② Lông cứng và cong; ③ Như 釐 (bộ 里); ④ Đuôi ngựa; ⑤ Lông dài; ⑥ 【氂牛】li ngưu [líniú] Bò y-ắc (Tây Tạng).


meanings:
【氃氋】đồng mông [tóngméng] (văn) Lông vũ xoã xuống. Cg. 氋氃.


meanings:
① Áo choàng không tay, áo khoác không tay; ② (văn) Chắp lông làm áo cừu.


meanings:
【氆氌】phổ lỗ [pưlu] Hàng dệt bằng lông của dân tộc Tạng (có thể làm thảm trải giường hoặc may quần áo). (Ngr) Chiếu lông.


meanings:
① Giạ, bện lông thành từng mảnh, như chiên mạo 氈帽 mũ giạ.


meanings:
① Máo táo 毷氉 buồn bực. Nhà Ðường gọi các học trò thi không đỗ mà chén say là đả máo táo 打毷氉.


meanings:
① Họ, ngành họ. ||② Tên đời trước đều đệm chữ thị ở sau, như vô hoài thị 無懷氏, cát thiên thị 葛天氏, v.v. đều là tên các triều đại ngày xưa cả. ||③ Tên quan, ngày xưa ai chuyên học về môn nào thì lại lấy môn ấy làm họ, như chức phương thị 職方氏, thái sử thị 太史氏, v.v. ||④ Ðàn bà tự xưng mình cũng gọi là thị. ||⑤ Một âm là chi. Vợ vua nước Hung nô (匈奴) gọi là át chi 閼氏, ở cõi tây có nước đại nguyệt chi 大月氏, tiểu nguyệt chi 小月氏, v.v.


meanings:
① Họ, dòng họ: 李氏兄弟 Anh em họ Lí; 張氏 Người đàn bà họ Trương; 夫人林氏 Bà Lâm; ② (văn) Tên đời, tên triều đại, tên nước: 無懷氏 Đời Vô Hoài; 葛天氏 Đời Cát Thiên; ③ Đặt sau tên họ những người có tiếng tăm chuyên về một ngành nào: 職方氏 Chức phương thị; 太史氏 Thái sử thị; 攝氏溫度計 Nhiệt kế Celsius (Xen-xi-uýt); ④ (văn) Tôi (tiếng người đàn bà tự xưng): 氏夫已死 Chồng tôi đã chết.


meanings:
① (Dùng trong) tên của một bộ lạc thời cổ: 大月氏 Nước Đại Nguyệt Chi (ở phía tây Trung Quốc); ② Xem 閼氏 [èzhi].


meanings:
① Nền, gốc. ||② Một âm là đê. Tên một bộ lạc giống rợ ở cõi tây. ||② Sao đê 氐, một sao trong nhị thập bát tú.


meanings:
① Như 低 (bộ 亻); ② [Di] Tên một bộ lạc ở miền Tây Trung Quốc thời cổ; ③ [Di] Sao Đê (một ngôi sao trong nhị thập bát tú).


meanings:
(văn) ① Nền, gốc; ② Tổng quát (như 牴, bộ 扌).


meanings:
① Người, dân, loài người thuộc ở dưới quyền chính trị gọi là dân, như quốc dân 國民 dân nước.


meanings:
① Dân: 爲民除害 Trừ mối hoạ cho dân; 欺天罔民，詭計蓋千萬狀 Dối trời lừa dân, quỷ kế thật trăm phương ngàn cách (Bình Ngô đại cáo); ② Người (của một dân tộc): 藏民 Người Tạng; 回民 Người Hồi; ③ Người làm một nghề nghiệp: 農民 Nông dân; 漁民 Ngư dân; 牧民 Người chăn nuôi; ④ Dân gian: 民歌 Dân ca; ⑤ Phi quân sự, dân dụng: 民航公司 Công ti hàng không dân dụng; 民用機場 Sân bay dân dụng.


meanings:
① Dân, dân không nghề nghiệp gọi là lưu manh 流氓.


meanings:
Dân lang thang, dân không nghề nghiệp, dân lưu lạc (từ nơi khác đến). 【流氓】lưu manh [liúmáng] ① Tên lưu manh; ② Lưu manh: 耍流氓 Giở trò lưu manh; 流氓習氣 Thói lưu manh. Xem 氓 [méng].


meanings:
Dân thường: 氓之癡癡 Có một người dân ngờ nghệch (Thi Kinh); 氓家無積而衣服修 Nhà dân không chứa mà áo quần được sửa gọn (Quản tử). Xem 氓 [máng].


meanings:
① Hơi, khí mây. ||② Một âm là khất. Xin, nguyên là chữ khất 乞.


meanings:
(hoá) Đơteri, hiđrô nặng (một chất đồng vị hiđrô, kí hiệu H2 hoặc D). Cg. 重氫 [zhòng qing].


meanings:
(hoá) Triti (Tritium, kí hiệu T hay H3 ).


meanings:
① Không khí, cảnh tượng: 氣氛 Bầu không khí; ② Khí tượng xấu, hung khí.


meanings:
① Hơi thở. ||② Cái gì không có hình chất mà cùng cảm ứng với nhau được gọi là khí, như khí vận 氣運, khí tượng 氣象, khí vị 氣味, v.v. ||③ Khí hậu. ||④ Khí, tức hơi, phát tức gọi là động khí 動氣. ||⑤ Thể hơi. ||⑥ Ngửi. ||⑦ Cùng nghĩa với chữ hí 餼.


meanings:
① Hơi, hơi thở: 毒氣 Hơi độc; 氣絕 Tắt thở; ② Không khí: 氣壓 Khí áp, sức ép của không khí; ③ Khí trời, khí hậu: 天氣 Khí trời, thời tiết; ④ Tinh thần, khí thế: 朝氣勃勃 Khí thế bừng bừng; 士氣 Tinh thần quân sĩ; ⑤ Mùi: 香氣 Mùi thơm; 腥氣 Mùi tanh; ⑥ Thói, tính: 官氣 Quan cách; 孩子氣 Tính trẻ con; ⑦ Tức, cáu: 氣壞了 Tức lộn ruột lên; 不要 氣我 Đừng chọc tức tôi; ⑧ Ức hiếp, bắt nạt: 受氣 Bị ức hiếp; ⑨ Một chập, một hồi, một mạch: 胡說一氣 Nói lăng nhăng một chập; 一口氣走到家裡 Đi một mạch về đến nhà; ⑩ (y) Khí: 元氣 Nguyên khí: 氣血 Khí huyết; ⑪ (văn) Ngửi; ⑫ (văn) Như 餼 (bộ 食).


meanings:
① Nhân uân 氤氳 khí trời đất hoà hợp.


meanings:
【氤氳】nhân uân [yinyun] (văn) Dày đặc, mịt mờ: 雲煙氤氳 Mây khói mịt mờ.


meanings:
(hoá) Xenon (Xenonum, kí hiệu Xe). Xem 氙 [xian].


meanings:
(hoá) Dưỡng khí, oxy (Oxygenium, kí hiệu O).


meanings:
(hoá) Amoniac (Ammoniac, công thức NH3). Cg. 阿摩尼亞 [amóníyà] hay 氨氣 [anqì].


meanings:
(hoá) Khinh khí, hydro (Hydrogenium, kí hiệu H).


meanings:
(hoá) Chất đạm, khí đạm, nitơ, nitrogen.


meanings:
(hoá) Clo (Chlorum, kí hiệu Cl): 氯化 Clo hoá.


meanings:
(hoá) Xyanogen (chất hoá hợp than và đạm, công thức CN2).


meanings:
① Nước. ||② Sông, ngòi, khe, suối, phàm cái gì bởi nước mà thành ra đều gọi là thuỷ. ||③ Sao Thuỷ, một ngôi sao ở gần mặt trời nhất. ||③ Bạc đúc có thứ tốt thứ kém, gia giảm cho nó đều gọi là thân thuỷ 申水, thiếp thuỷ 貼水, v.v.


meanings:
① Nước: 雨水 Nước mưa; 藥水 Thuốc nước; 魚之有水 Cá gặp nước; ② Sông, hồ, biển: 漢水 Sông Hán Thuỷ; 湘水 Sông Tương; 水陸 Đường bộ và đường thuỷ; ③ Trình độ, mức: 文化水平 Trình độ văn hoá; 生活水平 Mức sống; ④ Tên chức quan thời xưa; ⑤ [Shuê] Tên một dân tộc ít người của Trung Quốc (ở tỉnh Quý Châu): 水族 Dân tộc Thuỷ; ⑥ [Shuê] Sao Thuỷ; ⑦ [Shuê] (Họ) Thuỷ.


meanings:
Nước chẳng rửa nước, ý nói không làm việc vô nghĩa, uổng công. Phương Hội ngữ lục ghi: »拈 起 拄 杖 云。 穿 卻 釋 迦 老 子 鼻 孔。 作 麼 生 道 得 脫 身 一 句。 向 水 不 洗 水 處 道 將 一 句 來。 – Sư giơ cây gậy lên, nói: Xỏ mũi ông già Thích-ca, làm sao nói được một câu thoát khỏi? Ở nơi nước chẳng rửa nước, hãy nói một câu xem!«.


meanings:
Mò trăng đáy nước. Dụ chỉ hành vi hư vọng, uổng công. Huệ Nam ngữ lục ghi: »若 也 廣 尋 文 義。 猶 如 鏡 裡 求 形。 更 乃 息 念 觀 空。 大 似 水 中 捉 月。 衲 僧 到 此。 須 有 轉 身 一 路。 – Nếu như nghiên cứu nhiều về nghĩa lí văn kinh, giống như tìm hình thật trong gương. Còn như dừng ý nghĩ để quán không thì giống hệt mò trăng đáy nước. Tăng nhân tham thiền đến chỗ này, cần có con đường chuyển thân«.


vietnamese:
thuỷ sự biến dị vô thường chi tính <pttđ>


vietnamese:
thuỷ dụ bồ tát thập chủng thiện pháp <pqđtđ>


meanings:
（梵 Varumṇa-datta，巴 Varuṇa-datta，藏 Chu-lha）天神名。爲密教十二天之一，護世八方天之一。即西方的守護神。爲梵語■嚕拿（Varuṇa）之譯；又稱縛樓那、婆樓那、縛嚕拿龍王。《大日經》卷一〈具緣品〉雲（大正18·8a）︰‘縛嚕拿龍王罥索以爲印。’卷五〈秘密漫荼羅品〉雲（大正18·35b）︰‘縛嚕拿罥索，而在圓壇中。汝大我應知，種子字環繞。’此天在金胎兩部爲始的諸種曼荼羅中，爲守護西方的龍王。<#>其中，在現圖胎藏界曼荼羅中，位于外金剛部院西門的北側，其身赤色，頭上有七龍頭，右手當奶持輪索，左拳叉腰，面向左而坐。其左方有水天後，頭上有九龍頭，右手當奶執輪索，左掌叉腰，面向左而坐。其左方有水天妃眷屬，頭上有八龍頭，右臂屈而把戟，左拳當腰持輪索，面向左而坐。又，西門的南側另有兩尊稱爲水天及水天眷屬者，然其形像很明顯地幷非龍王，故古來頗多異說，或認爲是七曜中的水曜星。<#>在金剛界曼荼羅成身會等之外金剛部二十天中，水天爲北方地下天之一，安于最下端。《賢劫十六尊軌》雲（大正18·340a）︰‘水天執罥索。’爲其本說。現圖的形像爲身淺青色，左拳安腰，右持蛇索，坐荷葉。又，成身會五解脫輪的外側西南隅亦安此天。<#>關于水天的形像，諸軌所說不一。如《攝大儀軌》卷二、《廣大儀軌》卷二、《玄法寺儀軌》卷二等謂其以龜爲座；《聖無動尊安鎮家國等法》雲（大正21·30b）︰‘西方作赤色旗，旗上畫水天，乘龜，右執蛇索，左手叉腰。其天頭上有七龍頭，狀如蛇形。’《瑜伽護摩儀軌》雲（大正18·923c）︰‘西方水天住于水中，乘龜，淺綠色。右手執刀，左手執龍索，頭冠上有五龍。四天女持妙華。’《陀羅尼集經》卷十一雲（大正18·881c）︰‘以白檀木刻作其像，身高五寸，似天女形面有三眼，頭著天冠身著天衣，瓔珞莊嚴，以兩手捧如意寶珠。’<#>此外，以水天爲本尊作請雨等修法，稱爲水天法，乃依《陀羅尼集經》卷十一所說水天印咒法，以及《供養十二大威德天報恩品》等所修。<#>水天的起源頗古。最初，在《梨俱吠陀》中被當作司法神，相對于司宰白晝的同伴神密特拉（Mitra），是掌管黑夜的神。原住在天界，後在《阿闥婆吠陀》之中又成爲水神，在《摩呵婆羅多》（mahābharata）之中則爲水界之主（即龍種之王），又被認爲是西方的守護神。在佛典中，水天的名字很早就出現，如《長阿含》卷二十〈忉利天品〉提到四大天神之一的水神；《雜阿含》卷三十五將其與帝釋伊舍那列爲人民擁護的神；《金光明最勝王經》卷九〈諸天藥叉護持品〉列出日天、月天、風神等以及水神；《佛母大孔雀明王經》卷上提到住于無熱惱池的龍王；《大三摩惹經》則列出了■嚕尼、穌摩、地天、水天等十天；《宿曜經》卷上認爲此天是司掌二十八宿中的危宿。但這些多僅列其神名，至密教，始將其當作守護西方的龍王，畫在金胎兩部曼荼羅等中，充分發揮了後世印度教神話所說■嚕拿神的屬性。<#>［參考資料］　《大雲輪請雨經》卷上；《大教王經》卷十；《供養護世八天法》；《華嚴經疏》卷五十七；《慧苑音義》卷下；《大日經疏》卷五；《秘藏記》；《金剛界七集》；《胎藏界七集》卷下；《諸說不同記》卷十；《大日經疏演奧鈔》卷十四；《東曼荼羅抄》卷中；《別行》卷七；《澤鈔》卷七；《秘鈔》卷十六。<#>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Thủ Quý đời Nguyên. X. Thủ Quí.


meanings:
（Bolur Toli）書名。系以蒙古語書寫的蒙古編年史。全書三卷。作者不詳，撰作年代亦不明，僅能確定爲西元1820年以後的作品。卷一叙述佛教的世界觀以及印度佛教，卷二爲西藏佛教與僧侶的傳記，卷三則叙述蒙古歷史。本書與十七世紀以後其他的蒙古編年史相同，隨處可見依據佛教宇宙觀而有的思想。就內容結構而言，本書顯然是依據藏文同名之書籍《佛教水晶鏡》（Grub-mthaṇ śel kyi me-loṅ）而作。<#>


meanings:
1485<一>梵語 udaka-candra。又作水中月。大乘十喻之一，十緣生句之一。水中之月乃月之影現，並無月之實體，以此比喻諸法無自性，凡夫妄執心水中所現我我所之相，而著於諸法，實則諸法了無實體。大智度論卷六（大二五‧一○一下）：「解了諸法，如幻，如焰，如水中月，（中略）如鏡中像，如化。」（參閱「十喻」470）　<二>明代臨濟宗僧。常德（湖南）人，俗姓王。生卒年不詳。少習儒學，偶閱金剛般若經至「凡所有相皆是虛妄」句，若有所省。十六歲乃投古林出家，專心致志研探生死究竟之法，乃遍參諸方，後至峨眉，忽獲證琉璃三昧，乃大悟，晚見雪嶠圓信，呈證所悟，得證心印。遂結庵於雞足山弘揚祖風，題為水月庵，並以為名。一日集眾勉以法道為重，語畢，端坐而逝，世壽六十四。〔增訂佛祖道影卷二（虛雲）〕　<三>（1928～ ）河北昌黎人。法名聖禾。民國五十九年（1970）於湛然寺依慧峰法師出家，同年於臨濟寺受具足戒。師覃思因明，學識豐富，曾於東方、東山、淨覺、蓮華諸佛學院及華梵佛學研究所授課。一九七九年榮獲美江大學名譽哲學博士學位。師並創刊因明雜誌。有因明之論著約七十篇散見各佛教刊物。


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Chủ, người xứ Thường Đức (nay thuộc tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc. Tuổi nhỏ theo Nho học, một hôm chợt xem đến câu »Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng« trong kinh »Kim Cang Bát-nhã«, dường như có tỉnh. Năm 16 tuổi sư theo Ngài Cổ Lâm xuất gia, nhất tâm chuyên ý nghiên cứu pháp sinh tử cứu cánh. Tham vấn khắp nơi, cuối cùng sư đến núi Nga Mi, bỗng nhiên chứng được Lưu li Tam muội và đại ngộ. Về già, sư yết kiến Tuyết Kiệu Viên Tín, trình sở ngộ, được Ngài truyền tâm ấn, thuộc tông Lâm Tế. Sư cất am ở núi Kê Túc, bảng đề »Thuỷ Nguyệt Am« và mọi người lấy tên đó gọi sư. Một hôm, sư tập họp đồ chúng khuyên răn nên trọng pháp đạo. Nói xong, sư ngồi ngay ngắn thị tịch.


meanings:
(1637-1704) Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Tào Động đời thứ 36. Sư họ Đặng, quê ở Thanh Triều, huyện Ngự Thiên, phủ Tiên Hưng, đạo Sơn Nam, miền Bắc Việt Nam. Tuổi trẻ sư học Nho, đến năm 18 tuổi thi đậu Cống cử tứ trường. Đến năm 20 tuổi, sư bỏ nghiệp Nho, tìm đến chùa xã Hỗ Đội, huyện Thuỵ Anh xin xuất gia học đạo. Ở đây 6 năm học các kinh sách, sư chưa thoả mãn, xin phép thầy đi du phương tham vấn các thiền hội trong nước, vẫn chưa thoả mãn, sư liền xin du phương sang Trung Quốc. Sư đến chùa của Thiền sư Thượng Đức, núi Phụng Hoàng, được ngài cho nhập chúng và theo chúng tham vấn. Thời gian trôi qua lần lữa đã 6 năm, một hôm Hoà thượng gọi sư vào phương trượng hỏi: Đã thấy tính chưa? Sư ra lễ bái, trình kệ: »圓 明 常 在 太 虛 中、 剛 被 迷 雲 妄 起 籠、 一 得 風 吹 雲 四 散、 恆 沙 世 界 照 光 通。 – Viên minh thường tại thái hư trung, cương bị mê vân vọng khởi lung, nhất đắc phong xuy vân tứ tán, hằng sa thế giới chiếu quang thông. – Sáng tròn thường ở giữa hư không, bởi bị mây mê vọng khởi lồng. Một phen gió thổi tan mây ám, thế giới hà sa sáng chiếu thông«. Hoà thượng đưa tay điểm trên đầu sư, cho hiệu là Thông Giác Đạo Nam Thiền sư và bài kệ: »淨 智 通 宗、 慈 性 海 寬、 覺 道 生 光、 正 心 密 行、 仁 德 爲 良、 慧 燈 普 照、 弘 法 永 長。 – Tịnh trí thông tông, từ tính hải khoan, giác đạo sinh quang, chính tâm mật hạnh, nNhân đức vi lương, huệ đăng phổ chiếu, hoằng pháp vĩnh trường. – Trí thanh tịnh thông thiền, tính từ bi bao la. Đạo giáo ngộ phát sáng, chính tâm là mật hạnh, đức nhân là tốt lành, đèn huệ chiếu soi khắp, Phật pháp mãi rộng truyền«. Để về Việt Nam truyền tông Tào Động. Sư nối pháp Ngài, thuộc tông Tào Động đời thứ 36. Về nước sư trụ chùa Hạ Long ở Đông Sơn, huyện Đông Triều giáo hoá tăng chúng lẫn thân hào nhân sĩ. Kệ thị tịch: »Thuỷ xuất đoan do tẩy thế trần, trần thanh thuỷ phục nhập nguyên chân, dữ quân nhất bát cam lồ thuỷ, bái tác ân ba độ vạn dân. – Nước cốt tuôn ra rửa bụi trần, sạch rồi nước lại trở về chân, cho ngươi bát nước cam lồ quý, ân tưới chan hoà độ vạn dân«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


vietnamese:
thuỷ hải dữ sinh tử hải bất đồng phần <pttđ>


meanings:
(1276-1347) Thiền tăng đời Nguyên, họ Phạm, tự Trúc Nguyên, hiệu Vô Trụ Ông, người xứ Lạc Bình Nhiêu Châu (nay thuộc Giang Tây), Trung Quốc. Năm 17 tuổi xuất gia, sư ưa thích tĩnh tâm tư duy, phát nguyện rằng: »Đời này nếu tôi chẳng làm Phật được thì sẽ vào địa ngục vô gián«. Sư tham yết Vô Năng Giáo Công được ngộ, vượt thoát mọi tri giải huyền diệu. Niên hiệu Thiên Lịch thứ 2 (1329), sư trụ trì chùa Diệu Quả ở Tây Hồ, hoằng dương tông chỉ, thiền tăng từ xa muôn dặm cũng tìm đến học đạo. Khi ấy có lịnh chư tăng phải đi lính, sư trở về miền Nam nơi ở cũ, người học hâm mộ càng đông.


meanings:
Còn gọi: Bảo Hoa Sơn. Núi ở phía nam trung tâm huyện Tường Vân, tỉnh Vân Nam. Khoảng niên hiệu Khai Minh đến Thiên Định (1099-1253) nước Đại Lí, hai vị Tịnh Diệu Trừng và Phổ Tế Khánh Quang là người họ Đoàn ở tại núi này xây dựng chùa Phật. Tương truyền trên núi vốn không có suối, Khánh Quang lấy tích trượng dộng xuống đất nước suối phun lên, bèn gọi là »Trác Tích Tuyền«, núi nhân đó được gọi là »Thuỷ Mục Sơn«. Khánh Quang khai đường thuyết pháp nơi chùa này. Cuối đời Minh, Thiền tăng phái Dương Kỳ là Vô Trụ Hồng Như xây dựng chùa Bảo Hoa tại núi này, cùng đệ tử là Phổ Hạnh Phi Tướng nối nhau hoằng dương thiền phong, quan dân quy y rất đông.


meanings:
Thiền tự phía tây trong chùa Khai Nguyên, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Nguyên là Cực Lạc Viện, chuyên thờ Phật A-di-đà cho nên gọi là »A-di-đà viện«, xây vào niên hiệu Thuần Hi (1174-1189) đời Tống, đầu đời Minh xây dựng lại. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 37 (1558) dời Thuỷ Lục Thiền Tự ở phố Tây về nơi đây, nhân đó đổi thành tên hiện nay. Niên hiệu Đồng Trị thứ 10 (1871) đời Thanh trùng tu, xây theo kiểu mái đơn Yết Sơn, rộng 3 gian, sâu 3 gian, trong thờ tượng Phật Thích-ca Mâu-ni cao 3,4m.


meanings:
Còn gọi: Thuỷ khán. Chức vụ trông coi về việc cung cấp nước, nước nóng cho đại chúng tắm, như ngài Nghĩa Hoài nhận chức Thuỷ đầu dưới hội Thiền sư Thuý Phong. Thiền Uyển Thanh Quy q. 8 (Vạn Tục 111, 460 thượng) ghi: »湯 水 不 足、 寒 暖 失 宜、 非 浴 主、 水 頭 所 以 浣 眾 也。 – Nước nóng không đủ, nên độ ấm chưa thích hợp. Nếu chẳng phải do Dục chủ, Thuỷ đầu cho phép thì chúng chưa được tắm«.


meanings:
the catastrophes of flood, wind, and fire


meanings:
Còn gọi: Thuỷ chúc, Hàn chúc. Cháo, là món ăn điểm tâm trong Thiền viện. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
(1292-1369) Thiền tăng đời Nguyên, họ Chu, tự Nhất Nguyên, hiệu Hư Huyễn Tử, Hư Đường, người Thông Châu (Nam Thông, Giang Tô) Trung Quốc. Năm 9 tuổi sư xuất gia theo Thượng nhân Nhân Mô chùa Quảng Huệ ở Lợi Hoà. Sau đó du phương tham kiến các bậc thiền lão, năm năm sau đến Thái Hồ yết kiến Thiền sư Vô Dụng, liễu ngộ huyền chỉ nối pháp. Khoảng niên hiệu Diên Hựu (1314-1320) sư ẩn cư trong núi Quảng Đức. Niên hiệu Chí Trị thứ 3 (1323) trụ trì chùa Long Trì, Nghi Hưng (Giang Tô), xây cất vài chục gian điện vũ mệnh danh là Am Vũ Môn Hưng Hoá. Lại lần lượt chủ trì các chùa lí Sơn, Thiên Ninh, tiếng tăm đồn xa. Niên hiệu Chí Chính thứ 8 (1348) phụng chỉ vào nội cung thuyết pháp, vua Nguyên Thuận Đế ban Kim lan pháp y, vòng ngọc, ban hiệu »Phật Tâm Liễu Ngộ Bản Giác Diệu Minh Chân Tịnh Đại Thiền sư«. Đời Minh, niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) lui về ở chùa Long Trì. Tác phẩm: Tứ Hội ngữ lục.


vietnamese:
vĩnh bình nguyên hoà thượng tụng cổ <đpb>


vietnamese:
vĩnh bình nguyên hoà thượng tụng cổ <pqđtđ>


meanings:
(1393-1461) Thiền tăng đời Minh, họ Dư, tự Hải Chu, người Thành Đô (Tứ Xuyên) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư đến chùa Cảnh Đức ở huyện Bành (Tứ Xuyên) theo Chiếu Nguyệt xuất gia. Sau khi Chiếu Nguyệt tịch, sư vào Tây Sơn ẩn cư 8 năm. Niên hiệu Tuyên Đức thứ 2 (1427) đến Kinh đô tìm cầu tâm pháp, song ít khi khế ngộ. Trở lại Kim Lăng (Nam Kinh) yết kiến Thiền sư Đông Minh. Niên hiệu Chính Thống thứ 2 (1437) đáp ứng lời thỉnh của Thái Giám Viên Thành, sư khai pháp tại chùa Dực Thiên ở Kim Lăng.


vietnamese:
vĩnh đoạn nhất thiết sầu ưu sí nhiên <pttđ>


vietnamese:
vĩnh đoạn nhất thiết triền cập tuỳ miên <pttđ>


vietnamese:
vĩnh đoạn nhất pháp định đắc bất hoàn <pttđ>


vietnamese:
vĩnh minh diên thọ thiền tịnh tứ liệu giản <bktt>


vietnamese:
vĩnh minh trí giác thiền sư duy tâm quyết <bktt>


vietnamese:
vĩnh minh trí giác thiền sư duy tâm quyết <đpb>


vietnamese:
vĩnh minh trí giác thiền sư duy tâm quyết <pqđtđ>


vietnamese:
vĩnh minh trí giác thiền sư duy tâm quyết <tttđ>

meanings:
Gọi tắt: Duy Tâm Quyết. Luận nghị, 1 quyển, do Vĩnh Minh Diên Thọ soạn vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 993. Sách này là tác phẩm mà qua đó Vĩnh Minh Diên Thọ làm sáng tỏ tư tưởng duy tâm của sư. Diên Thọ chủ trương dù có nhiều học thuyết song đều quy về nhất pháp, và muôn pháp đều quy về nhất tâm. Các kinh: Pháp Hoa, Bát-nhã, Tư Ích, Hoa Nghiêm, Viên Giác, Lăng Nghiêm, Đại Tập cũng là ngàn tên gọi của nhất pháp mà thôi, quan trọng ở chỗ quán tâm để đạt nhất tâm. Thế nên trong sách nêu ra 120 thứ tà tông kiến giải, dùng pháp quán tâm để cởi mở mọi mê lầm, chiếu phá tối tăm và cho rằng khi quán triệt một chân tâm này thì tất cả thị phi thủ xả liền tiêu, rỗng rang thanh tịnh và đạt đến cảnh giới giải thoát viên dung. Cuối quyển có phụ lục »Định Huệ Tương Tư Ca«.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Linh Tham đời Ngũ Đại, X. Linh Tham.


meanings:
Chùa ở mỏm núi Thiên Tâm, núi Vũ Di, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Nguyên tên là »Sơn Tâm Vĩnh Lạc Am«. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 7 (1528) đời Minh sau khi xây cất lại đổi tên là »Thiên Tâm Am«. Vốn là tự quán của Đạo giáo, sau làm chỗ ở cho Phật giáo đồ, đổi tên là »Vĩnh Lạc Thiền Tự«. Tự viện rộng thoáng hùng vĩ, lâu các hiên ngang, quang cảnh đẹp đẽ tĩnh mịch. Trong cuộc cách mạng văn hoá cũng từng bị phá hoại, về sau tu sửa lại.


vietnamese:
vĩnh nguyên tịch thất hoà thượng ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
(?-1365) Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Đông Lăng, người Tứ Minh, Trung Quốc. Tuổi thanh niên sư du phương tham yết các bậc lão túc. Sau lên núi Thiên Đồng tham học với Vân Ngoại Vân Tụ nhận được tông yếu Tào Động. Sau đó khai pháp tại chùa Thiên Ninh. Niên hiệu Chí Thánh thứ 11 (1351) sang Nhật Bản tham yết Mộng Song Sơ Thạch. Lần lượt trụ các chùa Thiên Long, Nam Thiền, Kiến Trường, Viên Giác, pháp hoá rất thịnh. Nhật Bản niên hiệu Trinh Trị thứ 4 (1365) sư thị tịch. Đệ tử xây tháp sư tại am Tây Vân, Nam Thiền. Được ban thuỵ »Diệu Ứng Quang Quốc Huệ Hải Từ Tế Thiền sư«. Pháp hệ đời sau gọi là »Phái Đông Lăng«, là 1 trong 24 phái Thiền Nhật Bản.


vietnamese:
vĩnh giác nguyên hiền thiền sư quảng lục <pqđtđ>


vietnamese:
vĩnh giác nguyên hiền thiền sư quảng lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Vĩnh Giác Hoà thượng quảng lục. Ngữ lục, 30 quyển, do Nguyên Hiền soạn vào đời Minh, Vi Lâm Đạo Bái trùng biên, được ấn hành vào niên hiệu Thuận Trị thứ 14 (1657) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 125, trang 401. Nội dung thu thập ngữ lục của Nguyên Hiền khi ở các nơi: chùa Dũng Tuyền Cổ Sơn Phúc Châu, chùa Khai Nguyên Tuyền Châu, Chân Tịch Thiền Viện ở Hàng Châu, am Bảo Thiện Kiếm Châu, và các phần: Tiểu tham, Phổ thuyết, Trà thoại, Niêm cổ, Tụng cổ, Phật sự, Thư vấn, Tự, Ký, Văn, Thư, Sớ Minh, Chư Tổ đạo ảnh tán, Kệ tụng v.v…


vietnamese:
vĩnh giác hoà thượng động thượng cổ triệt <tttđ>


meanings:
① Giàn giụa. ||② Rộng khắp, lênh đênh. ||③ Sông Phiếm.


meanings:
① Ràn rụa; ② Rộng khắp; ③ Lênh đênh (Như 泛); ④ [Fán] Sông Phiếm; ⑤ [Fán] (Họ) Phiếm.


meanings:
(văn) Nước chảy ra từ phía bên: 氿泉 Nước suối chảy ra từ phía bên.


meanings:
Tên hồ: 東氿，西氿 Đông Cửu, Tây Cửu (hai hồ đều ở Thành phố Nghi Hưng, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc).


meanings:
(văn) ① Bãi thấp, bãi sông, bãi cát bồi: 汀洲 Bãi cát bồi; 汀線 Vệt cát ở bờ biển; ② [Ting] Sông Đinh.


meanings:
① Nước, nhựa. Vật gì có nước lỏng chảy ra gọi là trấp. ||② Vừa mưa vừa sa tuyết. ||③ Một âm là hiệp. Hoà, cùng nghĩa với chữ hiệp 協.


meanings:
① Chất nước đặc, nhựa: 乳汁 Nước sữa; 豆汁 Sữa đậu; 桔子汁 Nước cam; 檸檬汁 Nước chanh; ② (văn) Vừa mưa vừa có tuyết.


meanings:
(term) seek, to search for, to look for, wish for, pray for, ask for (mṛgyate, anveṣaṇa)


meanings:
① Tìm, phàm muốn được cái gì mà hết lòng tìm tòi cho được đều gọi là cầu, như sưu cầu 搜求 lục tìm, nghiên cầu 研求 nghiền tìm, v.v. ||② Trách, như quân tử cầu chư kỉ, tiểu nhân cầu chư nhân 君子求諸己，小人求諸人 người quân tử trách ở mình, kẻ tiểu nhân trách ở người. ||③ Xin. ||④ Tham, như bất kĩ bất cầu 不忮不求 chẳng ghen ghét chẳng tham lam. ||⑤ Ngang bực, ngang nhau.


meanings:
① Nhờ: 求鄰居照顧看門戶 Nhờ hàng xóm trông nhà hộ; ② Xin, cầu: 求助 Xin người khác giúp đỡ mình; 求救 Cầu cứu; ③ Yêu cầu, mong cầu: 不能急于求成 Không thể yêu cầu thành công ngay được; ④ Tìm tòi: 還要深求 Cần phải đi sâu tìm tòi; ⑤ Hám, tham, cầu, tìm: 不求名利 Không hám danh cầu lợi; 不忮不求 Chẳng ganh ghét chẳng tham lam (Thi Kinh); 賢愚兩者不相侔，亦各自求其所慾 Hai hạng người hiền và người ngu không so sánh được với nhau, cũng là đều tự tìm điều mong muốn của mình (Nguyễn Trãi: Côn Sơn ca); ⑥ (văn) Ngang bực, ngang nhau; ⑦ Nhu cầu: 供求相應 Cung cấp đáp ứng nhu cầu.


meanings:
（梵 yad apīcchayā paryeṣamāṇo nalabhate tad api duḥkhaṃ，巴 yam p'icchaṃ nalabhati tam pi dukkhaṃ，藏 gaṅ ḥdod-paḥtshal-gyis ma-rñed-pa deyaṅ sdug-bsṅal）指衆生在生命途徑中，有所企求而終不能獲得所導致的痛苦。八苦之一，又稱‘所求不得苦’或‘欲不得苦’。<#>《大毗婆沙論》卷七十八雲（大正27·402b）︰‘求如意事不果遂時，引生衆苦，故名求不得苦。’亦即生老病死等爲憂戚法，欲不憂戚而不得；樂爲可愛法，欲令常恒久住而不得，此即求而不能如意果遂時，即生起衆苦。《大般涅槃經》卷十二亦雲（大正12·435b）︰‘求不得苦複有二種︰一者所悕望處求不能得，二者多役功力不得果報。如是則名求不得苦。’《大乘義章》卷三（本）禀此二說而雲（大正44·513a）︰<#>‘求不得苦，所求有二︰(一)因、(二)果。因中有二︰一者惡法求離不得，二者善法求欲不得。果中亦二︰一者苦事求離不得，二者樂事求欲不得。苦複有二︰(一)內、二外。三塗苦報求離不得，是名爲內；刀壞苦求離不得，是名爲外。樂事亦二︰(一) 內、(二)外。人天樂果，求欲不得，是名爲內；資生眷屬，求欲不得，是名爲外。’<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷十七；《四諦經》；《大般涅槃經》卷十四；《大明三藏法數》卷二十四、卷三十三。<#>


meanings:
2964梵語 yad apīcchayāparyeṣamāṇo na labhate tad api duḥkhaṃ。又作所求不得苦、欲不得苦。為八苦之一。指眾生有所欲求而得不到滿足之痛苦。亦即欲求脫離惡法而不得，欲求善法亦不得，及欲求脫離苦事而不得，欲求樂事亦不得等，諸如此類的欲求不得，皆能引起煩惱與痛苦，故稱求不得苦。〔中阿含卷七分別聖諦經、五王經、北本大般涅槃經卷十二、卷十四、大乘義章卷三本〕（參閱「八苦」291」）


vietnamese:
cầu hữu hữu tình do thực nhiếp thụ <pttđ>


meanings:
(văn) ① Gần, gần như, hầu như: 老弱凍餒天瘠，壯狡汔盡窮屈 Người già yếu đói lạnh gầy nhom và chết yểu, còn người khỏe mạnh thì hầu như cũng bị cùng khốn khuất nhục hết (Lã thị Xuân thu: Thính ngôn); ② Nước cạn; ③ Tận, hết; ④ Đến, cuối cùng, sau cùng: 汔無休止 Cuối cùng vẫn không chấm dứt.


meanings:
① Cái đó, cái lờ. ||② Sán đầu 汕頭 tên đất, một bến thông thương ở mé tây nam tỉnh Quảng Ðông.


meanings:
① Tên địa phương: 汕頭 [Shàntóu] Sán Đầu (một thành phố ở tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc); ② (văn) Cái đó, cái lờ.


meanings:
① Mồ hôi. ||② Tan lở, ví dụ như cái gì đã ra không trở lại được nữa. Hiệu lệnh đã ra, không thu về được nữa gọi là hoán hãn 渙汗. ||③ Một âm là hàn. Vua rợ Ðột Quyết gọi là khả hàn 可汗.


meanings:
① Mồ hôi, bồ hôi: 出汗 Ra (toát, chảy) mồ hôi; ② (văn) Tan lở. Xem 汗 [hán].


meanings:
2470梵語 hṛd 之音譯。又作肝栗大、干栗多、訶栗多、乾栗太、矣栗馱、污栗馱、乾栗陀多。或為 hṛdaya 之音譯，又作訖利馱耶、紇利陀耶、紇哩陀耶、乾栗馱耶、紇哩娜耶、紇哩娜野、紇利陀、紇伐耶。意譯作肉團心、真實心、堅實心。據楞伽阿跋多羅寶經卷一、楞伽阿跋多羅寶經註解載，肝栗大為自性第一義之心；猶如樹木之心，而非為念慮之心（念慮心之梵語為 citta，即質多）。又據法藏之入楞伽心玄義、金剛頂瑜伽略述三十七尊心要、大日經疏卷十七、菩提心義等所舉，皆以汗栗馱為自性真實心。　然據摩訶止觀卷一上載（大四六‧四上）：「質多者，天竺音，此方言心，即慮知之心也。天竺又稱污栗馱，此方稱是草木之心也。又稱矣栗馱，此方是積聚精要者為心也。今簡非者，簡積聚、草木等心，專在慮知心也。」上述中以污栗馱指草木之心，或係誤解前述楞伽阿跋多羅寶經註解之說；且又別視矣栗馱為積聚之心，其說有誤，蓋污栗馱與矣栗馱二者為一。　另據大日經疏卷四、卷十二舉出，汗栗馱指肉團心，即是眾生之心臟。在密教中，以觀此肉團心為八葉蓮華，而成毘盧遮那身為本旨；故或謂不應將汗栗馱解釋為眾生之自性真實心。　此外，宗密之禪源諸詮集都序卷上之一，將心分為四種，即：(一)紇利陀耶（梵 hṛdaya），即肉團心，指身體中之心臟。(二)緣慮心，即眼、耳等八識。具有緣慮（思考）之作用。(三)質多耶（梵 cetaya），即集起心。指第八阿賴耶識積集種子而能生起現行。(四)乾栗陀耶（梵 hṛdaya），即堅實心、真實心。指真如之心，亦即如來藏心。故知宗密將紇利陀耶與乾栗陀耶視為截然不同之二種心，一指肉團心，一指真實心，其後圓覺經略疏鈔卷一、起信論疏筆削記卷一等皆引用其說。　然日本近代之學者認為，前述之紇利陀耶（梵 hṛdaya）係乾栗陀（梵 hṛd）之語尾加上 aya，二者實一，其原語有心、精神之義，為中性名詞。若將二者視為別種之語，且將紇利陀耶、乾栗陀耶分開而論，或為誤謬之說。蓋汗栗馱非緣慮心，將之喻為樹木之心，或係因此語為中性名詞而起之解釋。又據大日經疏卷十二、祕藏記等轉釋，汗栗馱為真實之心性，即如來藏心，而非為緣慮心之義。〔大日經義釋卷三、卷九、卷十二、翻譯名義集卷十六、般若心經祕鍵、寶篋印陀羅尼經祕略釋卷上、祕藏記私末鈔卷四〕（參閱「心」1395）


meanings:
① Nước đục, dơ bẩn. Phàm cái gì không sạch sẽ đều gọi là ô cả, như phẩm hạnh không tốt gọi là tham ô 貪汙, ti ô 卑汙, v.v. ||② Vấy bẩn. ||③ Thấp kém. ||④ Một âm là oa. Ðào đất. Chỗ đất thấp trũng gọi là oa hạ 汙下. ||⑤ Lại một âm là ố. Rửa sạch, giặt sạch. ||⑥ Buộc lòng phải gượng theo.


meanings:
(văn) ① Lõm xuống; ② Khoe khoang, khoác lác.


meanings:
① Nhơ, dơ, bẩn: 去汙粉 Thuốc tẩy bẩn; ② Không liêm khiết, có hành vi bất chính, gian tà: 貪官汙吏 Tham quan ô lại; ③ Làm bẩn, vấy bẩn, ô nhiễm: 空氣汙染 Làm bẩn bầu không khí; 玷汙 Làm ô danh; ④ (văn) Nước đọng không chảy.


meanings:
(văn) ① Giặt sạch, rửa sạch; ② Miễn cưỡng làm theo.


meanings:
① Nước tràn. ||② Chỗ chia đồn trấn thủ gọi là tấn địa 汛地. ||③ Vẩy nước.


meanings:
① (Mùa) nước to, nước tràn, nước lên (trên sông); ② (văn) Vẩy nước, tưới nước; ③ Sự thấy kinh, kinh nguyệt; ④ 【汛地】tấn địa [xùndì] Chỗ chia đồn trấn thủ.


meanings:
① Dòng nước đã rẽ ngang lại chảy quanh về chỗ cũ gọi là tỉ. ||② Sông Tỉ. Tục quen đọc là chữ dĩ.


meanings:
(văn) ① Sông rẽ ngang rồi lại chảy hợp về dòng cũ; ② Lạch nhỏ nước không lưu thông; ③ [Sì] Sông Dĩ (thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① (văn) Anh, chị, mày, bác, ngươi... (đại từ nhân xưng ngôi thứ hai, dùng chỉ cả nam lẫn nữ, hoặc chỉ cả sự vật được nhân cách hoá): 汝等 Bọn mày, chúng mày; 汝將何往 Anh định đi đâu?; 汝知而心乎？ Ngươi có biết lòng ngươi không? (Sử kí). Cv. 女; ② [Rư] Sông Nhữ; ③ [Rư] (Họ) Nhữ.


meanings:
① Thuỷ ngân 水銀. Tục đọc là chữ cống.


meanings:
① Sông lớn: 九龍江 Sông Cửu Long; ② [Jiang] Trường Giang: 江南 Miền nam sông Trường Giang; 江北 Miền bắc sông Trường Giang; 江淮 Sông Trường Giang và sông Hoài; 孫權據有江東 Tôn Quyền chiếm cứ phía đông Trường Giang (Tam quốc chí); ③ [Jiang] Nước Giang (tên một nước thời cổ, thuộc huyện Chính Dương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay); ④ [Jiang] Tỉnh Giang Tô (gọi tắt); ⑤ [Jiang] (Họ) Giang.


meanings:
Chùa nằm trên hòn đảo Giang Tâm, thành phố Ôn Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Được xây cất vào niên hiệu Hàm Thông (860-873) đời Đường, nguyên có Đông tháp Phổ Tịch viện, Tây tháp Tịnh Tín viện. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 4 (1130) đời Tống đổi làm hai viện Long Tường và Hưng Khánh. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) Thục tăng là Thanh Liễu trụ trì viện Long Tường hợp hai viện thành một chùa, gọi là »Giang Tâm Thiền Tự«. Cuối đời Tống đầu đời Nguyên, Ngột Am trụ chùa này. Đời Nguyên Liễu Vạn trụ trì chùa này. Đầu niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh xây cất Phật các, Pháp đường, Phương trượng thất, Quan phòng. Niên hiệu Tuyên Đức thứ 4 (1429) Đàm Húc trụ trì chùa này. Sau đó trải qua nhiều lần sửa chữa, đến niên hiệu Càn Long thứ 54 (1789) lại xây dựng lại mới thành quy mô hiện tại. Toàn chùa diện tích khoảng 2,8 ha dùng để thờ Quán Âm Đại sĩ, 18 vị La hán, Địa Tạng Vương Bồ Tát. Xung quanh chùa mây nước bao quanh, cổ tùng cao vút, phong cảnh thanh nhã u tịch.


meanings:
Còn gọi: Giang Hồ tập. Thi ca hợp tập, 2 quyển, do Tùng Pha Tông Tức biên tập vào đời Nguyên. Ông sưu tập các kệ tụng do bậc Tôn túc khắp nơi làm ra từ niên hiệu Cảnh Định, Hàm Thuần đời Tống đến niên hiệu Diên Hựu, Chí Trị đời Nguyên rồi biên tập thành sách. Nội dung bao gồm những điều thu hoạch được trong quá trình tham học của các bậc Tôn túc khắp nơi, mượn cảnh trí thiên nhiên như gió mát, trăng thanh để bày tỏ cảnh giới ngộ của mình. Sách chia làm 2 quyển thượng và hạ, gồm có 76 vị và 270 bài kệ tụng, trong đó có 13 bài kệ tụng của Tùng Pha làm.


vietnamese:
giang tây mã tổ đạo nhất thiền sư <nđhn>


meanings:
(1875-1942) Cư sĩ hiện đại, tự Dị Viên, hiệu Dương Phục, người Vụ Nguyên, Giang Tây, Trung Quốc. Niên hiệu Quang Tự thứ 28 (1902) đời Thanh, ông giữ chức Hiệu trưởng Trường Sư Phạm Thông Châu. Năm 1914 làm Giám đốc Sở Giáo Dục tỉnh Giang Tô. Năm sau nhậm chức Hiệu trưởng Trường Cao Đẳng Sư Phạm Nam Kinh. Ông có trứ tác »Đông Pha Thiền Học Thi Văn Yếu Giải«.


meanings:
① Thành trì, cái sông đào quanh thành để giữ thành. ||② Cái ao.


meanings:
① Đầm, ao, bể (nhân tạo): 養魚池 Ao nuôi cá; 游泳池 Bể bơi, bể lội; ② Hồ: 滇池 Hồ Điền (ở tỉnh Vân Nam, Trung Quốc); 蓄水池 Hồ chứa nước; ③ Rãnh, hào (đào xung quanh thành).


vietnamese:
sương, thang, thãng [shāng, tang, tàng] <tvc>


meanings:
① Sông Mịch. Hai con sông Mịch La 汨羅 cùng chảy một dòng nên gọi là sông Mịch La. ||② Một âm là cốt. Chìm mất, chìm lỉm.


meanings:
Tên sông: 汨羅 Mịch La (sông bắt nguồn từ Giang Tây chảy vào Hồ Nam, Trung Quốc).


meanings:
①【汨汨】cốt cốt [gưgư] ① (Nước chảy) ồ ồ, ào ào: 河水汨汨地流入田裡 Nước sông chảy ồ ồ vào ruộng; ② (văn) Chìm mất, chìm lỉm; ③ (văn) Khoi, nạo vét đường thuỷ; ④ (văn) Sửa trị; ⑤ (văn) Lộn xộn; ⑥ (văn) Khuấy, trộn; ⑦ Đục, vẩn đục.


meanings:
① Vũng: 一汪兒水 Một vũng nước; ② Lênh láng, tràn ngập, sâu rộng: 地上汪着水 Nước lênh láng mặt đất; ③ [Wang] (Họ) Uông.


meanings:
① Chỗ nước chảy uốn quanh, vòng sông, khúc sông.


meanings:
① Quá, như xa thái 奢汰 xa xỉ quá. ||② Thải đi, đãi bỏ, lọc bỏ cái vô dụng đi gọi là thái, như sa thái 沙汰 đãi bỏ, đào thải 淘汰 lọc bỏ, v.v. Ta quen đọc là chữ thải.


meanings:
① Thải, bỏ: 淘汰 Bị loại ra; ② (văn) Quá: 奢汰 Xa xỉ quá.


meanings:
① Múc nước. ||② Cấp cấp 汲汲 miệt mài, làm sa sả. ||③ Cấp dẫn 汲引 dắt, kéo lên.


meanings:
① Múc nước (ở giếng lên): 從井裡汲水 Múc nước ở giếng; ② 【汲汲】cấp cấp [jíjí] (văn) Gấp rút, tất bật, sa sả, miệt mài, vội: 不汲汲成名 Đừng vội nên danh; ③ 【汲引】cấp dẫn [jíyên] (văn) Cất nhắc, đề bạt, kéo lên; ④ [Jí] (Họ) Cấp.


meanings:
① (Tên riêng của) thành phố Khai Phong (tỉnh Hà Nam, Trung Quốc); ② Đất Biện (thời xưa); ③ Sông Biện.


meanings:
① Sông Vấn. ||② Một âm là môn. Môn môn 汶汶 nhơ nhuốc bôi nhọ.


meanings:
Tên sông: 汶水 Sông Vấn (ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).


meanings:
decide, settle, judge, fix agree upon, resolve, arrange, determine


meanings:
① Khơi, tháo. ||② Vỡ đê. ||③ Xử chém (trảm quyết). ||④ Quyết đoán. ||⑤ Nhất quyết, như quyết ý 決意, quyết tâm 決心, v.v. ||⑥ Cắn. ||⑦ Dứt, quyết liệt.


meanings:
① Vỡ: 決提 Vỡ đê; ② (văn) Khoi, tháo; ③ Kiên quyết, quả quyết, quyết đoán, quyết: 決心 Quyết tâm; 遲疑不決 Chần chừ không quyết; ④ Quyết không..., không đời nào..., không bao giờ..., nhất định không...: 我決不反對 Tôi quyết không phản đối; 他決不會這麼說 Anh ấy không đời nào nói như vậy; 今年決不比去年差 Năm nay nhất định không kém năm ngoái; ⑤ Xử chém, xử tử: 槍決 Xử bắn; 處決 Xử tử; ⑥ (văn) Cắn.


vietnamese:
quyết liễu như huyễn tam muội kinh <đpb>


vietnamese:
quyết định thụ nghiệp năng chướng a la hán quả <pttđ>


meanings:
having predetermined capacity of spiritual attainment


meanings:
bodhisattvas who are determined to attain buddhahood


meanings:
Phán xét lí sự, dứt trừ nghi hoặc. Tiết Phần Dương Thiện Chiêu Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »古 德 已 前 行 腳、 聞 一 箇 因 緣、 未 明 中 間、 直 下 飲 食 無 味、 睡 臥 不 安、 火 急 決 擇、 莫 將 爲 小 事。 – Trước kia bậc cổ đức đi hành cước nghe qua một công án mà chưa rõ thì lập tức ăn uống không ngon, nằm ngủ không yên, vội vã quyết trạch, chớ cho là việc nhỏ«.


meanings:
Dứt trừ nghi hoặc. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »又 有 一 僧 名 法 達、 常 誦 法 華 經 七 年、 心 迷 不 知 正 法 之 處。 經 上 有 疑、 大 師 智 慧 廣 大、 願 爲 決 疑。 – Lại có vị tăng tên Pháp Đạt thường tụng kinh Pháp Hoa trong bảy năm, tâm mê không biết chỗ chính pháp: Trong kinh có nghi, đại sư trí huệ rộng lớn xin quyết nghi cho«.


meanings:
① Hơi nước, nước sôi bốc hơi lên gọi là khí, như khí ki 汽機 máy hơi, khí thuyền 汽船 tàu thuỷ, khí xa 汽車 xe hoả, v.v.


meanings:
① Hơi nước: 汽機 Máy tuabin, máy hơi nước; ② Thể hơi: 汽化 Biến thành hơi, bốc thành hơi.


meanings:
Tên sông: 汾河 Sông Phần (ở tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc).


vietnamese:
phần dương vô đức thiền sư ngữ lục <bktt>


vietnamese:
phần dương vô đức thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
phần dương vô đức thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Phần Dương Thiện Chiêu Thiền sư ngữ lục, Vô Đức Hoà thượng ngữ lục, Phần Dương lục, Ngữ lục, 3 quyển, do Phần Dương Thiện Chiêu soạn vào đời Tống, Sở Viên biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47. Đây là những lời thượng đường tiểu tham, Niêm cổ đại biệt, Ca tụng của Thiền sư Phần Dương Thiện Chiêu sống vào đời Tống, do đệ tử của sư là Sở Viên biên tập. Quyển trung cử 100 tắc cơ ngữ của tiên hiền, trước kể đến 100 tắc tụng cổ của Tuyết Đậu Trọng Hiển cùng với những lời vấn đáp và biệt tụng của »Động Thượng Ngũ Vị Tụng« nơi quyển thượng đều là những tụng cổ có niên đại rất xa xưa trong tùng lâm.


meanings:
① Sông Thấm. ||② Một âm là sấm. Nước thấm vào.


meanings:
① Thấm vào, rịn: 沁出了汗珠 Rịn mồ hôi; ② (đph) Dìm, ấn xuống nước; ③ (đph) Ngửa, ngả: 沁着頭 Ngả đầu ra sau; ④ [Qìn] Sông Thấm.


meanings:
① Sông Nghi. ||② Một âm là ngân. Ống sáo lớn.


meanings:
① Tên sông: 沂河 Sông Nghi (bắt nguồn từ tỉnh Sơn Đông, chảy vào tỉnh Giang Tô, Trung Quốc); ② Huyện Nghi (ở tỉnh Sơn Đông).


meanings:
① Rót vào, bón tưới, lấy chất lỏng đặc nồng béo rót vào gọi là ốc. ||② Béo tốt, tốt màu, như ốc thổ 沃土 đất tốt. ||③ Khải ốc 啟沃 bầy tôi khéo khuyên điều phải khiến vua tin nghe. ||④ Mềm. ||⑤ Màu mỡ.


meanings:
① Màu mỡ, tốt: 沃土 Đất màu mỡ, đất tốt; 沃野 Cánh đồng màu mỡ; ② Tưới, rót vào: 沃田 Tưới ruộng; ③ (văn) Mềm; ④ [Wò] (Họ) Ốc; ⑤ [Wò] Khúc Ốc (tên đất thời xưa ở Trung Quốc): 從子于沃 Theo quân vương đi đến Khúc Ốc (Thi Kinh).


meanings:
① Sông Nguyên (ở phía tây tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc); ② Huyện Nguyên (ở phía bắc tỉnh Hồ Nam).


meanings:
① Hãng dới 沆瀣 hơi móc (hơi sương móc), chí khí hai người hợp nhau gọi là hãng dới nhất khí 沆瀣一氣. ||② Nước mông mênh. ||③ Một âm là hàng. Chở qua.


meanings:
(văn) ① Nước lũ, nước mênh mông; ② 【沆瀣】 hãng giới [hàngxiè] Sương, sương mù, sương muối.


meanings:
① Sông Duyện (con sông cổ, thuộc tỉnh Sơn Đông ngày nay); ② (văn) Duyện Châu (như 兖, 兖, bộ 儿).


meanings:
sink, be submerged, to disappear, be lost, destroyed, weaken, decline


meanings:
① Chìm, bị chìm đắm sâu không ra ngay được gọi là trầm mê 沈迷, trầm nịch 沈溺 chìm đắm. Cũng viết là trầm 沉. ||② Thâm trầm. ||③ Ðồ nặng. ||④ Một âm là thẩm. Tên họ, tên nước, tên đất. ||⑤ Lại một âm là trấm. Ném xuống nước.


meanings:
① Chìm, đắm: 沈入水中 Chìm xuống dưới nước; 船沈了 Tàu đắm. (Ngb) Chìm đắm, trầm mê; ② Sụt, lún (xuống): 房基往下沈 Nền nhà sụt (lún) xuống; ③ Sa sầm, tối sầm: 把臉一沈 Nét mặt sa sầm; 天很陰沈 Trời tối sầm; ④ Nặng: 這個箱子得沈 Cái rương này rất nặng; 頭沈 Nặng đầu; ⑤ (văn) Sắc thâm và bóng; ⑥ (văn) Thâm trầm, điềm đạm: 爲人沈勇有大略 Người thâm trầm dũng cảm và có mưu lược xa rộng (Hán thư); ⑦ (Chỉ mức độ) nhiều và sâu sắc: 沈醉 Say đắm; 沈痛 Đau đớn (nhiều); 沈迷 Say mê. Xem 沈 [shân].


meanings:
① Thành phố Thẩm Dương (ở tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc); ② (Họ) Thẩm. Xem 沉 [chén].


meanings:
2966請參閱虛空藏求聞持法 或 求聞持法請參閱虛空藏求聞持法 或 求聞持法請參閱 虛空藏求聞持法 或 求聞持法（1915～ ）民國浙江慈谿人。字三北。上海持志大學畢業。民國三十年（1941）從學於大醒法師，三十五年歸依太虛大師，未久任上海市佛學會理事。曾任香港能仁書院大專部哲學系教授、能仁哲學研究所教授。現任香港中道學會榮譽會長暨講師、香港佛教英文中學校董、內明雜誌主編。著有淨土三經正義、內蓟明集等。


meanings:
2967梵語 agaru, aguru, kālāguru, kṛṣṇāgaru，巴利語 agalu。音譯阿伽嚧、阿伽樓、阿竭流、惡揭嚕。意譯不動。為沈水香之略稱。又稱黑沈香、蜜香。係採自熱帶所產瑞香科常綠喬木之天然香料。此香木學名 Aquilaria agallocha，材質甚重，為青白色。印度、波斯、暹羅、交趾及我國廣東南部、海南島等地均產之。其木朽敗或伐採時，由中心木質部分滲出黑色樹脂，即是沈香。其香濃郁，木心堅實，入水必沈，故稱沈水香，可供藥用，治療風水腫毒。　沈香樹種類甚多，以 Alo-exylonagallochum 為最佳，產於我國者稱為 A. sinensis。據增廣本草綱目卷三十四沈香條載，由於產地、形色等因素之不同，沈香亦有各種名稱及等級，如稱棧香、黃熟香、蝟刺香、雞骨香、海南沈、上沈香等。或謂上有黑色光澤之沈香，稱為伽羅，係最上乘之香。〔中阿含卷十五「三十喻經」、法華經卷六法師功德品、新華嚴經卷六十七、大智度論卷三十、翻梵語卷十、法苑珠林卷三十六、翻譯名義集卷八〕（參閱「伽羅」2270）


meanings:
（梵 agaru、aguru、kālāguru、kṛṣṇā-garu，巴 agalu）香木的一種。因木心堅實，入水即沈，故有此稱。音譯阿伽嚧、阿伽樓、惡揭嚕、阿竭流；意譯不動，又名沉水香樹、黑沉香樹、蜜香樹，乃香材中最上品。<#>此樹學名爲Aquilaria agallocha，屬瑞香科常綠喬木，材質甚重，呈青白色，味芳香。當腐朽或遭砍伐時，中心木質會滲出黑色樹脂。此即所謂的‘沉香’。盛産于印度、波斯、暹羅、柬埔寨、安南及中國廣東南部、海南島等地。種類繁多，其中以Alo-exylonagal-lochum爲最佳。<#>據《增廣本草綱目》卷三十四‘沉香’條載，此樹所制之沉香因産地、色澤、形狀等因素，而有等級之別，其名稱亦有蜜香、番沈、舶沈、藥沈、海南沈、上沉香等多種。此外，唐·馮貴依《南部烟花記》及《本草綱目集解》所述，認爲沈、鶏骨、黃熟、鶏舌、棧、青桂、馬蹄諸香同出于一樹。其中，木心與節堅 □固，色黑，能沈于水者稱沉香；半沈于水者爲鶏骨香；樹根爲黃熟香；樹幹爲棧香；細枝堅實未爛者爲青桂香；根節輕而大者爲馬蹄香；花無香氣，結實乃香者稱鶏舌香。<#>又，沉香之香氣優于諸香，且可供藥用，治療風水腫毒。其價值甚高，古來即甚受重視。<#>［參考資料］　《法苑珠林》卷三十六；《本草綱目》；中村元《佛教植物散策》。<#>


meanings:
① Hỗn độn 混沌 mờ mịt, nói lúc chưa phân rõ trời đất, nói bóng cái ý chưa khai thông. Còn viết 渾沌.


meanings:
(văn) ① Như 冱 nghĩa ①, ② (bộ 冫); ② Ngưng tụ; ③ Tràn đầy, mù mịt.


meanings:
Pha (bằng nước sôi): 沏 茶 Pha trà. Cg. 泡茶 [pàochá].


meanings:
① Gội đầu, lệ ngày xưa làm quan cứ mười ngày được nghỉ một lần để tắm gội, cho nên ngày lễ nghỉ bây giờ cũng gọi là hưu mộc nhật 休沐日. ||② Thấm gội, được ơn nhờ người ta cất nhắc mà sang trọng gọi là mộc ân 沐恩. ||③ Nhuần nhã. ||④ Sửa lại, sửa trị.


meanings:
① Gội đầu: 櫛風沐雨 Chải gió gội mưa. (Ngb) Bôn ba không quản mưa gió; ② (văn) Nhuần nhã; ③ (văn) Sửa lại, sửa trị; ④ [Mù] (Họ) Mộc.


meanings:
2970又作沐澡、澡浴、洗浴。即以水、湯、香水等洗淨身體。自古以來，印度人即認為以恆河之水沐浴，能去除污垢、罪障。對此，佛陀於自說經（巴 Udāna, I, 9）曾批判之。即：佛陀見結髮行者於伽耶河行沐浴，便告諸比丘，即令多人水浴於此，亦不能藉水得清淨，若何人有真實、法，即得清淨，彼即為婆羅門。　有關水浴，教團有嚴格之制規，使不致放逸。最初之浴室，係為罹病僧侶而設，一般慣例在浴池水浴。又行溫浴、香水浴等，據四十華嚴經卷十一記載香水沐浴具十種功德，即：(一)能除風，(二)能去魑魅，(三)精氣充實，(四)增益壽命，(五)解除勞乏，(六)身體柔軟，(七)淨除垢穢，(八)長養氣力，(九)令人膽勇，(十)能去煩熱。　有關洗浴之時期，依四分律卷十六載，除熱時、病時、作時、風雨時、道行時之外，佛陀規定比丘一般每半月洗浴一次。我國禪林之制，據敕修百丈清規卷下兩序章知浴條所記，寒期五日一浴，暑期每日入浴。僧眾入浴前，須先禮拜僧堂之跋陀婆羅菩薩（梵 Bhadrapāla）像，此係根據大佛頂首楞嚴經卷五記載，於威音王佛時，王舍城有在家信者跋陀婆羅與十六人，於從僧入浴之際，因水而豁然開悟之本緣。在中國、日本之禪院，於僧堂、西淨（或東司）、浴室等三處須維持完全之沈默。於浴室洗浴前，須唱（大一○‧七一下）「洗浴身體，當願眾生，身心無垢，內外光潔」之偈。〔八十華嚴經卷十四、溫室洗浴眾僧經、摩訶僧祇律卷十八、十誦律卷十六、卷四十一、大唐西域記卷四、南海寄歸內法傳卷三、禪苑清規卷十、禪林備用清規卷七〕


meanings:
2971梵名 Snāna Yātra。為印度教紀念札格納特（梵 Jagannātha）降生下界之節日。札格納特，意為世界之主宰，即黑天之化身。每年印曆額沙荼月（梵 Āṣāḍha，相當陽曆六、七月）舉行，由祭司將札格納特及其弟大力羅摩（梵 Balarāma）、妹蘇婆特羅（梵 Subhadrā）之神像請出，於日出前以一百零八罐之水予以沐浴、塗油。


meanings:
① Chìm đắm, bị nước tràn ngập gọi là một. ||② Chết, mất rồi, có khi viết là 歿. ||③ Hết, như một thế 沒世 hết đời. ||④ Không có, chế người không biết chữ gọi là một tự bi 沒字碑 ý nói trong lòng không có một chữ nào. ||⑤ Mất tích, như mai một 埋沒 vùi mất, dẫn một 泯沒 tan mất, v.v. ||⑥ Lấy hết, tịch kí hết cơ nghiệp về nhà nước gọi là tịch một 籍沒, nuốt sống hết của cải người ta gửi mình gọi là càn một 乾沒, v.v. ||⑦ Ẩn mất, núp mình, chợt thấy chợt mất. ||⑧ Quá, hơn.


meanings:
Không, không có. 【沒有】 một hữu [méiyôu] ① Không có: 沒有票 Không có vé; 沒有理由 Không có lí do; 屋裡沒有人 Trong nhà không có người; ② Chả ai, đều không: 沒有誰同意這樣做 Chả ai đồng ý làm như thế; 沒有哪說過這樣的話 Không có ai nói như vậy; ③ Không bằng: 你沒有他高 Cậu không cao bằng anh ấy; ④ Không đầy: 剛來沒有三天就走 Mới đến không đầy ba hôm đã đi rồi; ⑤ Còn chưa: 他沒有回來 Anh ấy còn chưa về; 天還沒有黑呢 Trời còn chưa tối. Xem 沒 [mò].


meanings:
① Chìm, lặn: 沒入水中 Chìm xuống dưới nước; 太陽將沒不沒的時候，水面泛起了一片紅光 Khi mặt trời sắp lặn, mặt nước gợn lên màu đỏ rực; 日沒月沒，車聲不絕 Ác lặn trăng tà, tiếp xe không dứt (Miên Thẩm: Thương Sơn thi tập); ② Ngập: 雪深深膝 Tuyết ngập đến gối; 草沒入腰 Cỏ ngập đến lưng; 水深沒頂 Nước sâu ngập quá đầu; ③ Ẩn, mất: 出沒 Ẩn hiện; ④ Tịch thu: 沒收 Tịch thu; ⑤ Chung thân, cả đời, suốt đời: 世沒難忘 Nhớ suốt đời; ⑥ Chết. Như 歿 [mò]. Xem 沒 [méi].


meanings:
Còn gọi: Vô giao thiệp. Không dính dáng. Chỉ cho hai sự việc trái nghịch không tương ứng, cũng như hỏi Đông mà đáp Tây. Trong Thiền lục phần nhiều sử dụng từ ngữ này, như »Thả hỹ một giao thiệp«. (May thay không dính dáng). Hám Sơn Lão Nhân mộng du tập q. 1 ghi: »除 此 之 外、 別 扯 玄 妙 知 見 巧 法 來 逗 湊、 全 沒 交 涉。 – Ngoài việc này ra, không cần lưu tâm đến tri kiến huyền diệu nào khác, bởi vì hoàn toàn không dính dáng«.


meanings:
Còn gọi: Vô ba tỵ, Một khả bả. Nghĩa là không có tay để gãi, tức là không thể nắm bắt. Ba, như chữ »Bả« trong từ Bả kính (căn cứ). Ba tỵ có nghĩa là buộc mũi trâu, còn gọi là Bả tý. Thiền tông dùng từ này làm thuật ngữ để chỉ cho nghĩa không có cách gì để nắm bắt. Đại Huệ Phổ Giác Thiền sư thư (Đại 47, 934 trung) ghi: »看 來 看 去、 覺 得 沒 巴 鼻、 沒 滋 味、 心 頭 悶 時、 正 好 著 力。 – Khán tới khán lui, cảm thấy không sao nắm bắt được, không có mùi vị, trong tâm buồn bực, chính khi ấy mới đắc lực«.


meanings:
Còn gọi: Vô để thuyền. Nguyên chỉ cho chiếc thuyền không đáy. Thiền tông dùng từ này chỉ cho Thiền cảnh xa lìa mọi chấp trước hướng đến chỗ giải thoát. Tắc 63, Thung Dung lục (Đại 48, 266 trung) ghi: »無 星 秤 上 兩 頭 平、 沒 底 舡 中 一 處 渡。 – Trên cân không khía hai đầu (cân) bằng, thuyền không đáy đưa mọi người như nhau«.


meanings:
Có hai nghĩa: ① Một có nghĩa là không (vô), ý trí có nghĩa là tư lương. Chỉ cho trí huệ không còn tác dụng tư lương phân biệt. Tín Tâm Minh Tịch Nghĩa Giải của Thiền sư Trung Phong Minh Bản ghi: »標 榜 撞 著 箇 沒 意 智 漢。 掣 其 㯨 解 其 組、 萬 目 要 張 不 張。 百 夫 欲 掌 不 掌。 – Đụng nhằm gã không có phân biệt, móc xiềng xích, mở thắt kết, muôn mắt nhìn thẳng, muốn mở mà chẳng mở; trăm người giơ tay muốn tát mà chẳng tát«. ② Không có trí huệ. Phẩm Hành Do trong Lục Tổ Đàn Kinh (Đại 48, 349 thượng) ghi: »下 下 人 有 上 上 智、 上 上 人 有 沒 意 智。 – Bậc hạ hạ có trí thượng thượng, bậc thượng thượng có trí không phân biệt«.


meanings:
Nguyên chỉ cho chiếc đàn cầm không dây không âm. Trong Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho việc thuyết pháp không lệ thuộc vào ngôn ngữ, xa lìa mọi tình thức. Lại thường dùng để biểu thị tông phong đặc biệt của Thiền gia: »Không lập văn tự, truyền ngoài giáo điển«. Từ ngữ này xuất xứ từ điển tích Đào Uyên Minh dùng chiếc đàn cầm không dây không trục trong tiệc rượu đãi người bạn, chỗ gọi rằng: »Đản thức cầm trung thú, hà lao huyền thượng thinh« (Chỉ cần thưởng thức chiếc đàn, cần gì âm thinh trên dây đàn) Bàng Cư Sĩ ngữ lục q. thượng (vạn tục 120, 28 thượng) ghi: »一 等 沒 絃 缰、 惟 禪 師 彈 得 妙。 – Cư sĩ nói: Loại đàn cầm không dây, chỉ có thiền sư đàn mới tuyệt«.


meanings:
Rủi ro, bất trắc. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »平 生 沒 興、 撞 著 這 無 意 智 老 和 尚。 – Cả đời rủi ro, gặp phải lão Hoà thượng vô ý trí này«.


meanings:
Còn gọi: Một trẩm tích, Đoạn tiêu tức. Không để lại dấu vết ngôn ngữ và hành vi. Thiền tông dùng từ này làm thuật ngữ để chỉ cho người đại ngộ triệt để. Những người triệt ngộ này, không luận là nói nín động tĩnh đều thể hiện được phong cách tự do tự tại, rỗng rang vô ngại. Tắc 74, Thung Dung lục (Đại 48, 274 thượng) ghi: »沒 蹤 跡、斷 消 息；白 雲 無 痕、清 風 何 色？ – Bậc triệt ngộ thật tự tại giống như mây trắng không dấu vết, thật rỗng rang giống như gió mát đâu có màu sắc gì!«.


meanings:
Còn gọi: Vật lượng. Từ hình dung một cái gì to lớn, không thể đo lường. Một lượng hán: Nhân vật thực sự có tầm cỡ, mang khí phách siêu việt. Một lượng đại sự: Việc lớn Phật pháp, siêu việt phàm thánh mê ngộ. Tắc 18, Thung Dung lục (Đại 48, 238 trung) ghi: »不 可 以 無 心 得、 不 可 以 有 心 知、 沒 量 大 人、 語 脈 裏 轉 卻。 – Không thể do vô tâm mà được, không thể do hữu tâm mà biết, người đại triệt đại ngộ ngay nơi câu hỏi liền đáp được«. Phạm Kỳ Sở Thạch ngữ lục q. 7 ghi: »要 做 沒 量 漢、 須 眞 參 實 悟 始 得。 他 時 後 日、 不 被 生 死 拘 絆、 去 住 自 由。 – Muốn làm người siêu việt, cần phải chân tham thật ngộ mới được. Mai kia mốt nọ, chẳng bị sinh tử trói buộc, đến đi tự tại«.


meanings:
Còn gọi: Một lượng đại hán. Chỉ cho tâm ngộ thiền siêu việt số lượng, phân biệt, cũng chính là Phật tự tâm. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »唯 有 沒 量 大 人、一 位 天 眞 自 在、無 思 無 爲、不 識 寰 中 有 天 子、不 治 不 亂、不 聞 塞 外 有 將 軍。 – Duy có Phật tự tâm, một vị thiên chân tự tại, không suy tư không tạo tác, không biết trong nước có hoàng đế; chẳng trị chẳng loạn, không nghe ngoài biên ải có tướng quân«.


meanings:
① Chồng chất. ||② Nhiều, người đi lại nhiều gọi là vãng lai tạp đạp 往來雜沓. ||③ Tham. ||④ Hợp. ||⑤ Ðạp đạp 沓沓 trễ nải, lảm nhảm (nhiều lời).


meanings:
(loại) Xấp, tập, thếp, chồng: 一沓信紙 Một xấp (thếp) giấy viết thư; 一沓報紙 Một tập báo; 一沓書 Một chồng sách. Xem 沓 [tà].


meanings:
(văn) ① Nườm nượp, tấp nập, tới tấp: 紛至沓來 Đến nườm nượp; 往來雜沓 Đi lại tấp nập; 祥瑞沓臻Điềm lành đến tới tấp (Thanh sương tạp kí); ② Loạn xạ; ③ Tham; ④ Hợp. Xem 沓 [dá].


meanings:
(văn) ① (Nước chảy) ràn rụa; ② [Miăn] Tên sông: 沔水 Sông Miện (khúc sông trên của Hán Thuỷ ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc).


meanings:
(văn) ① Chìm; ② 【沕穆】vật mục [wùmù] Thâm sâu vi diệu, sâu xa.


meanings:
① Rỗng không, trong lòng lặng lẽ rỗng không, không cạnh tranh gì gọi là trùng, như khiêm trùng 謙沖 nhún nhường, lặng lẽ. ||② Vui hoà, sâu xa. ||③ Bay vọt lên, như nhất phi trùng thiên 一飛沖天 (Sử kí 史記) bay một cái vọt lên trời. ||④ Nhỏ bé, vua còn nhỏ tự xưng là trùng nhân 沖人. ||⑤ Xung đột. Tục mượn dùng như chữ xung 衝, phàm cái gì đã kị nhau mà lại gặp nhau gọi là xung, như tí ngọ tương xung 子午相沖. ||⑥ Cho nước vào quấy đều cũng gọi là xung. Ta quen đọc là chữ xung cả.


meanings:
① Pha: 冲茶 Pha chế; ② Xối, giội, trút: 冲水 Dội nước; ③ Xông lên, vọt lên: 火光冲天 Ánh lửa rực trời; 一飛冲天 Bay vọt một cái lên đến tận trời; ④ Xông tới (như 衝, bộ 行): 冲進着火的房子 Xông vào gian nhà bị cháy; 橫冲直撞 Xông xáo bừa bãi; ⑤ Đầu mối, nơi quan trọng: 交通要冲 Đầu mối giao thông; ⑥ Xung, xung khắc: 子午相冲 Tí Ngọ xung nhau. Xem 衝，冲 [chòng].


meanings:
① Cát. ||② Ðất cát. ||③ Bãi cát. ||④ Ðãi, thải, gạn đi, như sa thải 沙汰 đãi bỏ bớt đi. ||③ Sa môn 沙門 thầy tu. Dịch âm tiếng Phạm, Tàu dịch nghĩa là cần tức, nghĩa là người đi tu chăm tu phép thiện dẹp hết tính ác. ||④ Sa di 沙彌 tiếng nhà Phật, đàn ông đi tu, thụ đủ mười điều giới của nhà Phật, dẹp hết tính ác, chăm làm việc thiện gọi là sa di, ta gọi là chú tiểu, về đàn bà thì gọi là sa di ny 沙彌尼. ||⑤ Quả chín quá hoen ra từng vết con cũng gọi là sa. ||⑥ Tên số nhỏ, mười hạt bụi là một sa, vì thế nên ví dụ vật gì nhỏ cũng gọi là sa. ||⑥ Một âm là sá. Tiếng rè rè, tiếng khàn.


meanings:
① Cát, đất cát, bãi cát: 沙土 Đất cát; 漫天的風沙 Gió cát mịt trời; ② Nhỏ như cát: 沙糖 Đường cát; ③ (văn) Quả chín quá hoen ra từng vết; ④ Tiếng khản: 沙啞 Khản tiếng; ⑤ [Sha] (Họ) Sa. Xem 沙 [shà].


meanings:
(đph) Đãi, thải, gạn, sàng: 把大米裡的沙子沙一沙 Đãi sạn trong gạo ra. Xem 沙 [sha].


meanings:
Lấy dầu trong cát, tỷ dụ hành vi không căn cứ vào sự thực, luống công vô ích. Minh Chân Tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 18 ghi: »覺 道 無 過 自 悟、 參 禪 不 要 他 求。 却 來 心 外 覓 佛、 如 向 沙 中 取 油。 – Phật đạo, không gì bằng tự ngộ. Tham thiền, chớ nên cầu người khác Nếu tìm Phật ở ngoài tâm thì giống như tìm lấy dầu trong cát«.


meanings:
eons numberless as the sands of the Ganges


meanings:
2971沙匹尼，梵名 Sarpinī，巴利名 Sappinī。位於古印度王舍城（巴 Rājagaha）附近之河流。此河畔有遊行僧園，如安納巴拉（巴 Annabhāra）、威拉達拉（巴 Varadhara）、塞克魯達依（巴 Sakulūdāyī）等著名之遊行僧皆曾住此。又依增支部經典三‧六四之記述，脫離釋尊教團而投身遊行僧團之舍羅步（巴 Sarabhū），曾於此僧園誇言，謂已盡知佛法，故從佛陀之法、律脫離而出。其後釋尊至此訪之，向彼三度說法。〔增支部經典四‧三○〕


meanings:
（梵 śrāmaṇerakā、śrāmaṇera，巴 sāma-ṇera，藏 dge-tshul）初出家而僅受持十戒之男子。五衆之一。七衆之一。音譯室羅摩拿洛迦、室羅末尼羅等；意譯勤策、求寂、息慈、息惡、勞策、功勞、勞之少者等。<#>《南海寄歸內法傳》卷三雲（大正54·219b）︰‘室羅末尼羅，譯爲求寂，言欲求趣涅槃圓寂之處。’《釋氏要覽》卷上〈剃髪〉雲（大正54·267c）︰‘大毗婆沙論雲，室利摩拿洛迦，唐言勤策男，謂此人離四性罪、六遮罪，勤自策勵不犯令清淨故。’《玄應音義》卷二十三雲︰‘梵言室末拿伊落迦，此雲勞之小者也。亦言息慈，謂息惡行慈，義譯也。舊言沙彌者，訛略也。’又，《俱舍論光記》卷十四、《羯磨疏》卷二（下）、《毗尼討要》卷下（上）等，亦有解說。<#>沙彌有驅烏、應法、名字三品。如《釋氏要覽》卷上引述《僧祇律》所載，雲（大正54·267c）︰<#>‘佛制年不滿十五，不應作沙彌。後在迦維衛國，阿難有親裏二小兒孤露，阿難養育之。佛問︰何不出家？阿難白佛言︰佛制不許度。佛問︰是二小兒，能驅食上烏未？答︰能。佛言︰聽作驅烏沙彌。最下七歲，至年十三者，皆名驅烏沙彌。若年十四至十九，名應法沙彌（今呼沙彌爲法公也）。若年二十已上，皆號名字沙彌。’<#>此外，據《沙彌十戒法幷威儀法》所說，沙彌除應受十戒外，日常生活須守十四事、七十二威儀。<#>［參考資料］　《十誦律》卷二十一；《五分律》卷十七；《翻譯名義集》卷一；平川彰《原始佛教の研究》。<#>


meanings:
2976梵語 śrāmaṇeraka 或 śrāmaṇera，巴利語 sāmaṇera。全稱室羅摩拏洛迦、室羅末尼羅。又作室羅那拏。意譯求寂、法公、息惡、息慈、勤策、勞之少者。即止惡行慈、覓求圓寂之意。為五眾之一，七眾之一。指佛教僧團（即僧伽）中，已受十戒，未受具足戒，年齡在七歲以上、未滿二十歲之出家男子。同此，出家女子稱沙彌尼（梵 śrāmaṇerikā，巴 sāmaṇerī）。以其勤於策勵成為比丘、比丘尼者，故前者譯為勤策（勤策男），後者譯稱勤策女。　摩訶僧祇律卷二十九以年齡區別沙彌為三種：(一)驅烏沙彌，年在七歲至十三歲之間，已有驅走曬穀場上烏鳥之能力。(二)應法沙彌，年在十四歲至十九歲之間，不久即可參與出家生活之沙彌。(三)名字沙彌，年齡已超過二十歲，然尚未受具足戒，仍為沙彌者。以上三者合稱三沙彌。　沙彌所受之戒稱勤策律儀，又稱沙彌戒，凡十戒，即：(一)不殺戒，(二)不盜戒，(三)不婬戒，(四)不妄語戒，(五)不飲酒戒，(六)離高廣大床戒，(七)離花鬘等戒，(八)離歌舞等戒，(九)離金寶物戒，(十)離非食時戒。　又據沙彌十戒法並威儀法載，沙彌日常須守十四事、七十二威儀。在佛教僧團中，首位沙彌為羅睺羅。至後世，對受持十戒之沙彌，稱為法同沙彌，剃髮而未持戒者，則稱形同沙彌。此外，日本有所謂在家沙彌，係指剃髮而有妻子之修行者。〔四分律卷三十四、五分律卷十七、十誦律卷二十一、善見律毘婆沙卷十六、四分律行事鈔資持記卷下四、俱舍論光記卷十四、釋氏要覽卷上、玄應音義卷二十三、翻譯名義集卷三〕（參閱「七眾」105）


meanings:
（梵 śrāmaṇerikā，巴 sāmaṇerikā，藏 dge-tshul-ma）初出家而僅受持十戒之年少女子。五衆之一。七衆之一。音譯室利摩拿理迦、室羅摩拿理迦等；意譯勤策女。與沙彌、式叉摩那合稱三小衆。<#>其所受十戒同于沙彌。又，據《沙彌尼離戒文》所述，沙彌尼須守‘日常不得著繒彩衣’等七十三條威儀。此外，《四分律》卷四十八〈比丘尼犍度〉中說，沙彌尼于受持具足戒之前，須受二年六法戒，如（大正22·924a）︰‘聽童女十八者，二年中學戒。年滿二十，比丘尼僧中受大戒。若年十歲曾出嫡者，聽二年學戒，滿十二與受戒。’此系爲避免不知懷妊而出家受戒所制定者。受此戒法者，稱爲式叉摩那或學法沙彌尼。然而，《大愛道比丘尼經》卷上記載，佛之姨母大愛道（第一位比丘尼）先受十戒爲沙彌尼，後直接受具足戒。由此可知，式叉摩那法未制之前，沙彌尼之年齡不限。僅須受持十戒，幷可直接受具足戒。<#>［參考資料］　《俱舍論光記》卷十四；《沙彌尼戒經》；《俱舍論》卷十四；《沙彌尼律儀要略》；《釋氏要覽》卷上；《翻譯名義集》卷一；平川彰《原始佛教の研究》。<#>


vietnamese:
sa di luật nghi tì ni nhật dụng hợp tham <đpb>


meanings:
2975梵名 Sāma-veda，巴利名同。又作三摩吠陀、娑摩薜陀、娑磨吠陀、娑磨毘陀。意譯歌頌明論、作明美言、禮儀美言智論。印度古代四吠陀經典之一。即有關歌詠及旋律（梵 sāman）之吠陀，係於蘇摩祭時，歌詠僧（梵 udgātṛ）所唱之讚歌及歌曲之集成，為祭祀用之聖典，其內容係對月天講說蘇摩供之要點。有三派傳本，分兩卷。與其他諸吠陀相同，此亦由歌頌部分（梵 saṃhitā，即本集）與作法部分（梵 brāhmaṇa，即梵書）所組成，共收歌詞一八一○頌（除去重複者則為一五四九頌），大部分由根本經典梨俱吠陀之歌頌改成，新見於本書者僅有七十頌章而已。（參閱「吠陀」2820）


meanings:
2975（Dayānanda Sarasvatī, 1824～1883）近代印度教之改革者。生於古加拉特（Gujarat）婆羅門族之富豪家。二十歲出家，遍歷各地，研究吠陀，並苦修瑜伽。一八七二年受伽夏旃吐拉聖（Keshab Chandra Sen）之影響，一八七五年創設雅利安協會（Ārya Samāj）於孟買（Bombay），痛擊印度教之形式化及舊習，排斥全盤歐化及容納基督教；調和近代西歐思想與吠陀、奧義書之傳統思想，標榜「回復吠陀」，立一神教，提倡民族精神之復古。此改革運動訴諸國民情感，故成效甚大。沙熱斯婆地逝世後，雅利安協會分為進步之大學派（College or Cultured Party）及保守之菜食派（Mahatma or Vegetarian Party）。主要著作：＾gvedabhāṣya；＾gvedabhāṣya Bhūmikā; Satyārth Prakāś（Eng. Tr. by Durga Prasad,1908）。


meanings:
（Édouard Chavannes; 1865～1918）法國東洋學者。生于里昂，畢業于巴黎高等師範學校。1889年任職北京公使館，幷從事學術調查。1893年任法蘭西學院教授。1904年，獨力編輯東洋學藝雜志《通報》（Toung-pao）。1907年，再訪中國，從事碑文研究。嘗任法國學士院會員、亞細亞協會副會長、英國皇家亞細亞協會名譽會員等，聲譽卓著。1918年一月去世，享年五十四歲。<#>氏之著作包含《史記》之法文譯注，及我國摩尼教的研究等書。在佛教方面，曾將《大唐西域求法高僧傳》、漢譯五百譬喻故事、《宋雲使西域記》、《悟空入天竺記》等書譯成法文，幷加注釋。我國著名翻譯家馮承鈞曾將其《中國之旅行家》、《西突厥史料》諸書與〈宋雲行紀箋注〉、〈紙發明前之中國書〉等論文譯成中文行世。<#>◎附︰李璜〈法國漢學研究近况〉（摘錄自《法國漢學論集》）<#>沙畹的確可稱爲西方（不只在法國）漢學界一位通儒，其所學既相當廣博，而研究又深細不茍，故爲學成績，乃能光前裕後，造就四大高徒︰伯希和、馬伯樂、葛蘭言與戴密微，足使法國漢學能由廣識而又趨于專精，導啓了近三十年以來的西方漢學學風。我茲譯出一段戴氏表揚其師的話于下︰<#>‘這半世紀中漢學權威人物，仍是愛都阿爾·沙畹（Edward Chanannes,1865～1918），我的令人懷憶的老師，彼繼儒蓮擔任法蘭西學院講座，成爲整個西方所稱道的中國研究的導師。我無法在此詳加分析其廣博的著述，彼雖以中國研究中的史學家見稱，然其研究乃及于中國學問的各方面。（中略）他得益于法國最高學府之一，巴黎的高等師範學院，其時該學府監督是一古代藝術史專家，因使沙畹的眼光早期便傾向于中國的研究上來。且其時法國文科爲學的風尚是趣向于科學的歷史研究法，沙畹便受此十九世紀末期的學風寖潤，（而向中國史書去用力）。（中略）<#>(18)89，年方二十四歲，沙畹到了北京，在法國駐華使館任一閑職，三年工夫，得自由的去專心學問。他既正式受過中國教育，故回國後，立即得著一位中國學者的幫助（案這位中國學者是清末中國駐法使館任參贊的唐複禮先生）著手譯注司馬遷的《史記》這部法文漢學的巨著。以其精力過人，勇往而持續，（中略）又曾將《詩經》的全卷譯著完成，但未注釋，故今尚存手稿未印。1893，沙畹繼任法蘭西學院漢學講座，年才二十八歲。（中略）以其好友印度學家烈維（Syvain Le/vi；1863～1935）相交密切之故，沙畹又不斷將中國佛教的高僧傳記翻譯出來，這是對于“無有歷史的印度”研究大有助益的（中略）。沙畹的佛學著述，後來由烈維加以補充，內容甚富，茲亦無法舉出其各篇名稱，而只是1910至1911年出版之中國三藏中選出的五百故事及其箴言共三卷，已足資紀念。<#>(19)07，沙畹複往北中國爲考古之旅游，歷經東三省、河北、山東、河南、陜西、山西，搜集中國古碑雕刻拓品，特別是對龍門與雲岡的石刻雕像，或拓或照，加以類別說明，實爲西方學人有方法的研究中國石刻之創始者，惜其《北中國考古記》一書，幷附圖片四九八張，于1913年出版，而幷非全璧；至其《泰山》一書，亦爲其考古時的觀感，專論中國帝王封禪之義，兼便于民間之“社”祭。（中略）我不打算將沙畹之著作于茲列述，但其《西突厥史料》，搜求考證之詳，熔中西史地資料于一爐，而成功巨著，亦足不朽。（下略）’<#>［參考資料］　《歐米の佛教》；《史籍解題》。<#>


meanings:
2975（Emanuel Edouard Chavannes, 1865～1918）法國之東方學者。一八八九年住北京公使館，從事學術調查。後歸國，一八九三年任法國公立大學教授，一九○二年被推為學士院會員，翌年以降，獨立編輯東方學藝雜誌「通報」（Toung pao）。自一八九五年至一九○五年間，刊行「史記譯註」（Les Mⅰmoires Historiques de Se-ma-Ta'ien）五卷，一九○七年再度至我國調查雕刻碑銘，出版北中國訪古誌（Mission Archⅰologique dans la Chine Septentrionale, tome 5, 1909～1915）、泰山誌（Le T'ai Chan, 1910）、史坦因發現東部土耳其斯坦出土之漢文文書（Documents Chinois Dⅰcouvert par Aurel Stein dans les Sables du Turkestan Oriental, 1913）等。沙氏佛學造詣頗深，上記北中國訪古誌第二部佛像雕刻篇中，除收錄雲岡、龍門、鞏縣石窟寺、千佛山等之圖版解說外，並有大唐西域求法高僧傳法譯（Mⅰmoires sur les Religieux ⅰminents qui allⅰrent chercher la Loi dans les Pays d' Occident, 1849）、與萊維（S. Lⅰvi）合譯之悟空入竺記（Voyages des pⅰlerines Bouddhistes, L'Itinⅰraire d'Ou-kong, 1895）、比爾（S. Beal）英譯宋雲使西域記之法譯（Voyage de Song Yun dans l'Udyāna et le Gandhāra,1903）、漢譯五百譬喻選集之法譯（Cinq cent contes et apologues extraits du Tripiṭaka chinois, 1910～1911）、與萊維合編之護法十六羅漢（Les Seize Arhats Protecteurs de la Loi, 1916）等。有關摩尼教者，有與伯希和（P. Pelliot）合著之中國發現摩尼教遺文考釋（Traitⅰ Manichⅰenne Retrouvⅰ en Chine,1913）。〔歐米の佛教、史籍解題、T'oung Pao, 1918〕


meanings:
（梵 Saraha、Sarahapā、Sarahabhadra、Rāhulabhadra，藏 Sa-ra-ha、Sna-bcan-ḥdsinbzaṅ-po）印度金剛乘行者。東印度Ra^jn~i人。生卒年不詳，依巴達恰裏雅（Benoytosh Bhattacaryya）的推斷，師約與法稱（Dharmaki^rti，600～650）同時。師通曉婆羅門教及佛教教理，曾于拉特納帕拉（Ratnaphala）王及其婆羅門宰相前示現神變，終使之歸信佛教。後統理那爛陀寺。嘗赴奧利薩（Orissa）學真言乘，又于摩呵剌佗（Maha^ra^stra）成就大手印法，故以成就者（Siddha-saraha）著稱于世。常持誦朵哈（Doha^）贊歌，教化國王及五千民衆。嗣法弟子爲Na^ga^rjuna（新龍樹）。<#>師系首先將秘傳之密乘教法普及化的阿闍梨之一。如《多羅那他印度佛教史》第四十三章指出，沙羅呵首先向世人推介根本怛特羅。爲佛頂蓋怛特羅（Buddha-kapa^la-tantra）的介紹者。又，Kazi Dawasamdup認爲，師乃金剛乘（Vajra-ya^na）傳承的始祖。<#>師著作甚多，有《吉祥佛頂蓋怛特羅難語釋具慧》（S/ri^-buddhakapa^la-tantra-pan~jika^-jn~a^navati^）、《吉祥佛頂蓋成就法》（S/ri^-buddhakapa^la-sa^dhana）等數十種。<#>


meanings:
2977梵名 Saraha。西元七世紀，印度金剛乘最初之行者。東印度拉吉膩（梵 Rājñī）人。相傳其父為婆羅門種，母為拏吉儞種（梵 ⑺ākinī）。及長，通婆羅門教及佛教，於拉特納哈拉王（梵 Ratnaphala）及其婆羅門宰相前現神變，而令彼等歸信佛教。後董理那爛陀寺，並學真言乘，修行瑜伽，成就大行法（梵 mahā-mudrā）。師係最初將素來祕傳之怛特羅乘（梵 tantra-yāna）一般化而使之普及的阿闍梨之一。故多羅那他之印度佛教史第四十三章揭出將根本怛特羅介紹於世之諸悉地阿闍梨，以師列於第一，為佛頂蓋怛特羅之介紹者。著有若干孟加拉語之讚歌，並有吉祥佛頂蓋怛特羅難語釋具慧（梵 Śrī-buddhakapāla-tantra-pañjikā-jñānavatī）、吉祥佛頂蓋成就法（梵 Śrī-buddhakapāla-sādhana）、一切部多供物儀軌（梵 Sarva-bhūta-bah-vidhi）、吉祥佛頂蓋曼荼羅儀軌次第明（梵 Śrībuddhakapāla-maṇḍala-vidhi-krama-pradyotana）、道把藏歌（梵 Dohā-koṣa-gīti）、三世間征服世自在成就法（梵 Trailokya-vaśaṃkara-lokeśvara-sādhana）等著作。〔Benoytosh Bhattacaryya: An Introduction to Buddhist Esoterism；M. Walleser: The Life of Nāgārjuna from Tibetan and Chinese Sources〕


meanings:
（巴 Saddhammajotipāla）緬甸佛教蒲甘派（Pagan）始祖。生卒年不詳。原名車波多（Chapat!a）。西元1180 年（一說1154年），從蒙族高僧郁多羅耆婆（Uttaraji^va）至錫蘭，巡禮全島各處佛教聖迹。後入大寺（Maha^viha^ra），從該寺長老受戒，易名沙達摩鳩提波羅。留學十年後返國，除請回多部經典外，幷有錫蘭僧尸婆利（Si^vali）、多摩陵陀（Ta^malinda）、阿難陀（Ananda）、羅侯羅（Ra^hula）隨行。不久，得彼四僧及蒲甘王那羅波帝悉都（Narapa-tisithu；1173～1210 在位）之助，在蒲甘北部之讓烏（Chaugu）建立一座錫蘭式塔寺，傳授錫蘭大寺之戒法。此爲錫蘭佛教僧團在緬甸發展之發軔。由于此新教團不爲當時緬甸原有教團所接受，緬甸教團遂因而分裂成對立的兩派。<#>師知識廣博，擅長辯論。著有《律興起解釋》（Vinaya-samut!t!ha^na-di^pani^）、《戒本明解》（Pa^timokkha-visodhana^）、《律隱義釋》（Vinaya-gūl!hattha-di^pani^）、《法母義解釋》（Ma^tikattha-di^pani^）、《發趣數趣》（Pat!t!ha^na-gaṇana^-naya）、《名行燈》（Na^ma-ca^ra-di^pa）、《聖典精要》（Gan-dha-sa^ra）等書。<#>［參考資料］　淨海《南傳佛教史》第二章。<#>


meanings:
(term) transcription of the Pali samaṇa and the Sanskrit śramaṇa


meanings:
（梵 śramaṇa，巴 samaṇa，藏 dge-sbycṅ）出家修道者之通稱。即指剃除鬚髮，止息諸惡不善，調禦身心，勤修諸善，以期證得涅槃境界者。音譯舍囉摩拿、室囉末拿、沙迦懣囊，或作娑聞那、桑門、喪門，意譯爲勤勞、功勞、勤懇、靜志、息止、息心、息惡、勤息、修道、乏道、貧道。<#>關于‘沙門’之語義，《玄應音義》卷六雲︰‘沙門，舊雲桑門，或雲喪門，皆訛略也。正言室摩那拿，或言舍囉磨拿。此言功勞，言修道有多勞也。又雲勤勞，言至誠也。義亦名息，以得法故蹔寧息也。舊譯雲息心，或言靜志是也。’蓋梵語s/ramaṇa，系由具‘勤勞’語義的語幹s/rama聯結語尾ṇa而成，故譯之爲勤勞；又s/rama可變成s/ama（靜、寂、息之義），故有息止之義。而沙門之音，古來以爲是‘舍囉摩拿’之訛音，近時則或以之爲龜茲語s!ama^ne或于闐語ssamana^之音譯。此外，西藏語dge-sbycn%是修善之義。<#>關于沙門法及沙門義的內容，《雜阿含經》卷二十八雲（大正2·205b）︰‘何等爲沙門法？謂八聖道，正見乃至正定。何等爲沙門義？謂貪欲永盡、嗔恚愚痴永盡、一切煩惱永盡，是名沙門義。’《中阿含》卷四十八〈馬邑經〉雲（大正1·725c）︰‘云何沙門？謂息止諸惡不善之法、諸漏穢污、爲當來有本煩熱苦報生老病死因，是謂沙門。’<#>又，《增一阿含經》卷二十六列舉沙門五種毀辱法，即（大正2·694a）︰‘一者頭髮長，二者爪長，三者衣裳垢坋，四者不知時宜，五者多有所論。’此外，《大寶積經》卷一一三〈沙門品〉也舉出沙門應遠離之三十二垢及八法。<#>沙門有四果之別，稱爲四沙門果。如《雜阿含經》卷二十九雲（大正2·205c）︰‘何等爲沙門果？謂須陀洹果、斯陀含果、阿那含果、阿羅漢果。何等爲須陀洹果？謂三結斷。何等爲斯陀含果？謂三結斷、貪恚痴薄。何等爲阿那含果？謂五下分結盡。何等爲阿羅漢果？謂貪恚痴永盡、一切煩惱永盡。’<#>此外，《大毗婆沙論》卷六十六將沙門分爲四類，即︰勝道沙門、示道沙門、命道沙門、污道沙門。而《大乘大集地藏十輪經》卷五則舉勝義僧、世俗僧、啞羊僧、無慚愧僧與之相配。其中，勝義僧配勝道沙門或示道沙門，世俗僧配示道沙門或命道沙門，啞羊僧及無慚愧僧皆攝于污道沙門。又，《大寶積經》卷一一二〈普照菩薩會〉將沙門分爲形服沙門、威儀欺誑沙門、貪求名聞沙門、實行沙門四種。<#>◎附︰A. K. Warder著·依觀譯《印度佛教》（Indian Buddhism）第二章第三節〈沙門〉（摘譯）<#>新運動的領導者，都不是婆羅門，而是來自社會的各個階層。他們不加入婆羅門的宗派，而是創立自己的學派。有些婆羅門也加入這些學派，他們放弃婆羅門傳統，而且被吸收同化于新運動。此一運動基本上是沒有階級性的。<#>新學派的哲學家被稱爲‘沙門’（s/rama-ṇas）。他們退出一般社會，成爲游行者。以在森林曠野采拾食物，或乞食爲生。他們的目的是發現真理，獲得幸福，或者起碼達到心靈上的安寧。他們捨弃了一切社會責任，自由地從事于思考、修苦行、研究自然以及傳布教法，幷建立學派，訓練門徒記誦及傳播教法。他在農村或城市發表演說，也向帝王說法。沙門之間所弘講的內容，雖然大有岐異，但都是傾向于倫理道德的。至于對食物的接受，甚至金錢接受，則視之爲彼等傳布教法的正當報酬。<#>他們否定《吠陀》以及婆羅門的權威，譏笑繁瑣的禮儀，指摘《吠陀》的荒謬、矛盾、不道德與胡說八道（由于《吠陀》的絕大部分，是由古詩與傳奇文學構成，因此要批判它幷不困難。）尤有甚者，他們宣稱整個婆羅門制度是一種陰謀，認爲婆羅門教導民衆一些無益的教示與祭祀儀式，藉以收取大量的金錢，其目的只在于利益他們自己。<#>爲了取代《吠陀》的權威性，沙門想藉著真實的研究來發現生命及人生的圓滿答案。他們相信無需憑藉古人的權威或超自然的協助，只要靠自己的努力，即能發現自然法則。而那些法則是完全正確的而且是被公認的，而任何願意正確研究的人都能加以證實。<#>如同他們的前輩達拉卡（Udda^laka），沙門顯然密切地接觸過自然科學。他們對天文學與數學特別感興趣。其中有些人與醫學有關。他們的學說經常包括一些對宇宙的描述︰宇宙的構成原素、原素的分類、宇宙的生成、生命的地位。他們認爲宇宙是一種自然現象，依據自然法則而運行，它不是由神或上帝所控制，也不是由某種超自然的力量所創造。宇宙間如果真的有神存在，那麽神與人、動物一樣，都是自然物。居住在不同的領域，與人類一樣──服從自然法則。他們不是不朽的，如同人類一樣，有生有死。<#>值得注意的是，大多數的沙門相信某種形式的輪回說︰即從亡者身上脫出的‘靈魂’或‘意識流’，會投入新的生命體內。我們在上文中曾經提到在此之前，《吠陀》或婆羅門已經接受這種觀念。在當時，似乎有很多人相信他們可以記得他們的前生。輪回說的接受，或許正反映出人們拒絕接受他們在此一生中所承受的苦樂經驗︰相信有某種自然法則在宇宙中起作用，保證得到最後的公平。另一方面，此一時期的多數哲學家認爲宇宙間的生活完全是苦的，他們的目的在于不再轉世，而不是再生于較好的環境。因爲再好的環境也只是暫時的。然而不再轉世意味著什麽呢？人的靈魂或意識能到某處去嗎？能進入靜止狀態嗎？能完全湮滅嗎？<#>西元前六世紀的沙門運動中，發展出許多各不相同的哲學派別。從許多較科學化、較有思辨性的系統中産生的，至少有五家宗派最爲成功。它們屹立不搖，而且在其後的二千年的印度哲學史扮演主要的角色（有時候還影響到印度境外）。不久之後，他們分裂出支派，而且隨著時間的推移，他們修改了學說。雖然後來出現一些全新的學派，但是印度哲學的大方向，以及理論的架構，仍是佛陀時期的沙門所建立的。對于這樣的潮流，婆羅門自然也發展他們自己的哲學體系，以便于因應。<#>在這些沙門宗派中，最爲重要且最成功的，是佛陀所創立的宗派。佛陀原先也只是跋耆國、摩揭陀國以及北印度諸國中的一位游行僧。他收了不少門徒。其所傳播的學說理論，具有沙門運動的一切特徵（起碼在表面上，是典型的沙門學說）。佛陀否定權威，主張學生應該自己親自驗證師長所教導的是否正確。不要因爲是師長所說的就全盤接受。宇宙只服從自然法則。透過對這些法則的探究，人們乃可以獲得自由與幸福。在自然法則之中，最重要的法則是因果律。由于意識之流依循倫理因果律而生生相續，因此輪回說是必要的。而修行的目的，則是結束輪回以及獲得最終的平靜。（中略）<#>他們中間有很多人極力指出，社會的潮流將會愈來愈壞。因此需要加以阻止，藉著哲學家發現的真理以增進幸福。這種幸福基本上也是心靈的寂靜。<#>在這種以道德教誨方式勸導社會改革的同時，沙門也尋求願意離開社會，追隨他們游行的門徒。其中，有些人創立了脫離社會的團體。該團體不受政治法律管轄，但仍擁有自己的規約。這些僧尼的集團，原先只是森林中的游行者，後來發展成有組織的定居團體。他們接受信徒或政府的供養。佛教僧團精密的組織制度，有一部分是依據跋耆共和國的制度。佛教僧侶之間彼此是獨立的，幷沒有最高的首腦。比丘們按時集會，以多數票决定問題。各群體組織之間發生分岐時，也采用相同的方式解决。即︰召集比丘□進行討論□投票表决。組織中的代表與職事也是由成員選舉。教團與政府之間的關係非常複雜，有時候甚至發生衝突。尤其是佛世時或佛滅後，某些國家正逐漸地以集權的方式組織社會，對于集權政府而言，不論沙門集團的影響力與規模是大是小，他們都是具有破壞力的──尤其是沙門團體是共和民主的，而國家的體制是君主的。<#>事實上，摩揭陀國的擴充勢力幾乎及于全印度，因而得以控制沙門集團。（中略）在此，我們需要注意的是，摩揭陀的統一大業幷沒有維持多久。這在瞭解印度史以及印度哲學宗教史上，是極爲重要的。沒有統一，權力不集中，意味著免于專制。學術思想自由化才有可能。哲學家因而得以獨立于政府之外。因爲如果他們發現某個政府不合適，他們不需要逗留在該國境內。另一方面，由于分裂而産生的政治不安定，對印度哲學也有不利之處。尤其是在面對外敵入侵時，印度境內諸國林立的狀况，是比一個統一的帝國孱弱多了。而外來的侵略，經常是印度學術生命（尤其是佛教）的灾害。<#>［參考資料］　《中阿含》卷二十九；《佛般泥洹9經》卷上；《佛本行集經》卷三十九；《那先比丘經》卷上；《沙門果經》；《有部毗奈耶雜事》卷三十七。<#>


meanings:
2972梵語 śramaṇa，巴利語 samaṇa。音譯室羅末拏、舍囉摩拏、㗌摩那拏、沙迦懣囊。乃西域方言（龜茲語 samāne，于闐語 samanā）之轉音。又作沙門那、沙聞那、娑門、桑門、喪門。意譯勤勞、功勞、劬勞、勤懇、靜志、淨志、息止、息心、息惡、勤息、修道、貧道、乏道。為出家者之總稱，通於內、外二道。亦即指剃除鬚髮，止息諸惡，善調身心，勤行諸善，期以行趣涅槃之出家修道者。　據長阿含卷三遊行經、大毘婆沙論卷六十六載，沙門可分類為下列四種：(一)勝道沙門，又作行道殊勝，如佛或獨覺；以能自覺之故。(二)示道沙門，又作說道沙門、善說道義，指說道無誤者，如舍利弗等；以能常隨佛轉大法輪之故。(三)命道沙門，又作活道沙門、依道生活，指依道而生者，如阿難等；以雖居「學位」然同於「無學」，多聞善持，具淨戒禁，傳法身慧命於世之故。(四)污道沙門，又作壞道沙門、為道作穢，指污染聖道而偽善者，如莫喝落迦比丘；以盜他財物之故。瑜伽師地論卷二十九亦舉出四種沙門，謂勝道沙門即「諸善逝」，說道沙門即「說諸正法」者，活道沙門即「修諸善法」者，壞道沙門即「行諸邪行」者。此外，大寶積經卷一一二普明陔譟|亦列舉形服沙門、威儀欺誑沙門、貪求名聞沙門、實行沙門等四種沙門。　沙門修持甚嚴，增一阿含經卷二十六列舉五種毀辱：髮長、爪長、衣裳垢坋、不知時宜、多有所論；大寶積經卷一一三沙門品更列沙門應遠離之三十二垢及八法覆沙門行，三十二垢者：(一)欲覺。(二)瞋覺。(三)惱覺。(四)自讚。(五)毀他。(六)邪求利養。(七)因利求利。(八)損他施福。(九)覆藏罪過。(十)親近在家人。(十一)親近出家人。(十二)樂於眾鬧。(十三)未得利養作方便求。(十四)於他利養心生悕望。(十五)自於利養心不知足。(十六)於他利養中心生嫉妒。(十七)常求他過。(十八)不見己過。(十九)於解脫戒而不堅持。(廿)不知慚愧。(廿一)無恭恪意，心慢掉動，無有羞恥。(廿二)起諸結使。(廿三)逆十二因緣。(廿四)攝取邊見。(廿五)不寂滅，不離欲。(廿六)樂於生死，不樂涅槃。(廿七)好樂外典。(廿八)五蓋覆心，起諸煩惱。(廿九)不信業報。(卅)畏三脫門。(卅一)謗深妙法，不寂滅行。(卅二)於三寶中心不尊敬。八法覆沙門行者：(一)不敬順師長。(二)不尊敬法。(三)不善思惟。(四)於所未聞法，聞已誹謗。(五)聞無眾生、無我、無命、無人法後，心生驚畏。(六)聞一切行本來無生後，解有為法，不解無為法。(七)聞說次第法後，墮於大深處。(八)聞一切法無生、無性、無出後，而心迷沒。　又沙門有四果之別，稱四沙門果，即須陀洹果（三結斷）、斯陀含果（三結斷，貪恚癡薄）、阿那含果（五下分結盡）、阿羅漢果（貪恚癡永盡，一切煩惱永盡）。〔雜阿含經卷二十九、中阿含卷八阿修羅經、大乘大集地藏十輪經卷五、佛般泥洹經卷上、佛本行集經卷三十九、北本大般涅槃經卷三十四、十誦律卷六、玄應音義卷六、慧琳音義卷二十六〕（參閱「四種僧」1817、「阿那含」3623、「斯陀含」4978、「須陀洹」5360）


vietnamese:
sa môn bất kính vương chi tranh <tqbkttpgt>


vietnamese:
sa môn bà la môn thắng liệt sai biệt <pttđ>


meanings:
一卷。阿含部經典之一。相當于南傳巴利《長部》第二經。譯本有三︰<#>(1)《長阿含經》第二十七經，後秦·弘始年間，由佛陀耶舍與竺佛念共同譯出，收在《大正藏》第一册。<#>(2)《增一阿含經》卷三十九第七經，東晋·僧伽提婆譯，收在《大正藏》第二册。<#>(3)《寂志果經》，東晋·竺曇無蘭譯，收在《大正藏》第一册。<#>本經是以業報問題爲中心，藉阿闍世王的發問，介紹釋尊之時王舍城的思想家及各大沙門教團的領導者（即六師外道）的思想，且詳述佛陀的看法──沙門之現世果報及戒定慧三學。<#>經題‘沙門果’的意思是指出家成爲沙門後，所能獲得的功德及果報，因此亦可視爲說明出家的功德，勸導衆生相信業報，勸勉修行上進的佛教原始文獻。<#>所謂六師外道，即在佛陀時代反婆羅門主義所起之思想運動中，最具代表性的六位思想家。此六師即(1)阿耆多·翅舍欽婆羅（AjitaKesakambalin）、(2)婆浮陀·伽旃那（Pakudha Kacca^yana）、(3)不蘭迦葉（Pūra-ṇa Kassapa）、(4)末伽梨·瞿舍利（Mak-khali Gosa^la）、(5)散若夷·毗羅梨子（San~-jaya Belatthiputta）、(6)尼幹子·若提子（Nigantha Na^thaputta）。<#>藉由六師的教說，以顯示佛教教義的優越性及合理性，是本書的一大特色。經由本書可知當時佛教已完成特有的戒、定、慧三學，且以之爲基礎而展開頗進步的思想體系。總之，本書是研究六師外道及原始佛教思想背景的重要資料。<#>◎附︰霍韜晦《沙門果經》解題（摘錄自《佛學》上册）<#>《沙門果經》是瞭解原始佛教思想背景的重要資料。原始佛教興起時，印度思想界正進入一個新舊交替的時期︰作爲印度正統的婆羅門教已經解體，許多人不再相信婆羅門教所宣揚的祭祀觀念，亦不相信業報，認爲當世人間的努力跟將來的幸福或解脫，幷沒有必然的關聯，于是産生了許多俗世的享樂主義的思想。他們之中，有的懷疑道德的價值；有的相信命運；有的認爲人死如燈滅，根本沒有來世；有的甚至認爲一切思想都是不可靠的，變成懷疑論者。這些人的言論，在《沙門果經》中都有記載。<#>但是，當時仍有相信業報的人，堅持人生的價值與將來的果報是由人的努力達致的。他們除了實踐道德行爲之外，更從事苦行，認爲愈是嚴格控制自己，就愈能解除業的束縛。社會上就把這些人稱爲‘沙門’（Pa^li,Samaṇa;Skt.,S/ramaṇa），即是‘努力者’的意思。沙門拋家弃産，修道求知，目的不是折磨自己，而是找尋真理。他們的行動和表現，成爲婆羅門以外修行者的理想形象。後來，這些沙門逐漸結聚爲團體，一起修行說教，造成一種新風氣。佛教和耆那教就是其中的代表。<#>但是，反對業報的人，他們亦聚徒講學，替自己的行爲辯護。在姿態上他們亦是出家人，所以亦稱爲沙門。他們每人都有一套理論，結果使得在佛住世的時代，印度思想界十分混亂，新舊之間，形成非常强烈的對比。《沙門果經》把這種情形反映了出來︰經文以業報的問題爲中心，藉阿闍世王的發問，首先介紹了當時住在王舍城的思想家和各大沙門團的領導者──也就是所謂‘六師外道’──的思想，通過他們的答話，來比較出佛教教義的優越性和合理性，同時亦可以看出原始佛教在各大思想家中所標舉的獨特方向。<#>經題‘沙門果’的意思是指出家成爲沙門後，所能獲得的功德和果報，因此亦可以看作是一篇說明出家的功德，勸導衆生相信業報，不可放弃修行上進的佛教原始文獻。<#>《沙門果經》除本譯外，尚有兩個譯本︰(1)東晋·竺曇無蘭譯，題作《寂志果經》；(2)即東晋·瞿曇僧伽提婆譯的《增一阿含經》〈馬血天子品〉中的第七經。在個別問題上，此二譯可補本譯之不足。<#>


meanings:
2973請參閱 集沙門不應拜俗等事請參閱集沙門不應拜俗等事長阿含經之第二十七經，後秦弘始十四年（412），由佛陀耶舍與竺佛念共同譯出。收於大正藏第一冊。本經前半係以介紹六師外道之說而著名，故有關六師外道之重要資料，以本經最稱具體完備。後半部則揭示佛教之中心思想，並詳說沙門之現世果報與戒定慧三學。要之，本經係記載歷史上有名之阿闍世王（巴 Ajātasattu），向印度當時新興之思想家，包括佛教及一般傳說之六師外道等，詢問因果及業報等問題，然皆未得解答。最後參訪佛陀，由佛陀淺顯之提示，而了解因緣果報之道理。　本經之異譯本有：(一)佛說寂志果經，東晉竺曇無蘭譯，收於大正藏第一冊。(二)增一阿含經卷三十九之第七經，東晉僧伽提婆譯，收於大正藏第二冊。此外，以巴利語書寫之南方上座部經典長部之第二經 Sāmañña-phala，相當於本經。〔T.W. Rhys Davids and J.E. Carpenter: The Dīgha Nikāya vo1. Ⅰ（PTS：London, 1889）; T.W. Rhys: Dialogues of the Buddha Part Ⅰ, 1913〕


vietnamese:
sa môn đạo cập cứu cánh duy nội pháp hữu <pttđ>


meanings:
① Bãi cỏ, chỗ vũng nước mọc cỏ, đất bỏ hoang mọc cỏ gọi là phái. ||② Chảy sầm sầm, như phái nhiên hạ vũ 沛然下雨 (Mạnh Tử 孟子) mưa xuống sầm sầm. Phàm nói cái gì khí thế đầy rẫy mạnh mẽ đều gọi là phái hay sung phái 充沛. ||③ Ðiên bái, gặp sự hoạn nạn, vì hoàn cảnh làm nghiêng ngửa gọi là điên phái 顛沛. ||④ Nhanh chóng. ||⑤ Lụn, đổ, ta quen đọc là chữ bái.


meanings:
(văn) ① Bãi cỏ; ② Dồi dào, sung túc, đầy, tầm tã, xầm xập: 精力充沛 Sức khỏe dồi dào, sung sức; 大雨沛然 Mưa như trút, mưa tầm tã; 天油然作雲，沛然下雨 Trời thình lình nổi mây, xầm xập đổ mưa (Mạnh tử); ③ Hoạn nạn: 顛沛 Điên đảo hoạn nạn; ④ Nhanh chóng; ⑤ Lụn, đổ.


meanings:
① Bọt nổi lên trên mặt nước. ||② Nước bọt.


meanings:
① Bọt nước; ② Nước dãi, nước bọt: 唾沫 Nước dãi, nước bọt; 肥皂沫兒 Bọt xà bông.


meanings:
① Tên đất. Sáng lờ mờ, cũng đọc là chữ mội.


meanings:
(văn) ① Sáng mờ; ② Ngừng, dứt: 未沬 Chưa dứt; ③ [Mèi] Ấp Muội (thời Xuân thu, Trung Quốc).


meanings:
Sông Thuật (phát nguyên ở tỉnh Sơn Đông, chảy đến Giang Tô ra biển).


meanings:
① Tự như 沮洳 đất lầy, đất trũng. ||② Một âm là trở. Ngăn cản. ||③ Bại hoại, tan nát. Như anh hoa tiêu trở 英華消沮 anh hoa tản mát. ||④ Lại một âm là thư. Sông Thư.


meanings:
① Sông Thư (ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ② Họ Thư.


meanings:
(văn) Cản trở; ② Chán: 慘沮 Buồn chán; ③ Bại hoại, tan nát: 英華消沮 Anh hoa tan nát. Xem 沮 [jù].


meanings:
Đất lầy trũng: 不知山林險阻沮澤之形者，不能行軍 Không rõ rừng núi hiểm trở và địa hình đất đầm lầy thì không thể hành quân được (Tôn tử binh pháp). 【沮洳】tự như [jùrù] Bùn lầy, đất lầy, đất trũng. Xem 沮 [jư].


meanings:
3447位於今新疆羅布諾爾（Lopnor）西南車爾成（Charchan）之西域古國。又作沮沫國，左末國、且末國、折摩馱那國（Calmadana）。據漢書西域列傳第六十六、洛陽伽藍記卷五等記載，漢時此國僅有二三○戶，一六一○口，北魏時則居民亦僅百家而已。據大唐西域記卷十二載，玄奘西行時，此國城郭依然存在，但人煙已絕。又大唐西城記將此國之名作「涅末」（一作濕末），恐係「沮末」之誤寫。〔破邪論卷下、北史西域列傳第八十五、通典卷一九一、文獻通考卷三三六、A. Stein: Ruins of Desert Cathay, vol. I〕


meanings:
① Sông nhánh. ||② Bàng đà 滂沱 mưa giàn giụa, nước mắt chan hoà. Nguyễn Du 阮攸: Vũ tự bàng đà vân tự si 雨自滂沱雲自癡 mưa rơi tầm tã, mây thẫn thờ.


meanings:
① Sông nhánh; ② (Mưa) tầm tã, (nước mắt) ràn rụa, chan hoà. Xem 滂沱; ③ [Tuó] Tên sông: 沱江 Sông Đà (ở tỉnh Tứ Xuyên, chi nhánh của sông Trường Giang).


meanings:
① Sông. Hà Hán 河漢 là sông Thiên Hà ở trên trời, cao xa vô cùng, cho nên những kẻ nói khoác không đủ tin gọi là hà hán.


meanings:
① Sông: 運河 Sông đào; 黃河 Hoàng Hà, sông Hoàng; ② Hệ Ngân hà; ③ [Hé] Hoàng Hà (con sông lớn thứ hai của Trung Quốc): 河西 Miền tây sông Hoàng Hà; 河水洋洋 Nước sông Hoàng mênh mông (Thi Kinh).


meanings:
3333（1866～1945）日本之西藏探險家及佛教學者。大阪府界市人。明治二十三年（1890）出家。二十七年，師事雲照，又從興然學南傳佛教，因感於研究佛教必從原典入手，遂立志入西藏。明治三十年六月，自神戶出發，後止於西藏邊境之大吉嶺（Darjeeling），研習西藏語。明治三十二年一月，自尼泊爾入西藏，爲日本人最早入西藏者。因假稱西藏名 Śes-rab rgya-mtsho（慧海），而進入藏土學術中心色拉寺（藏 Ser-ra）之學院參究喇嘛教。後以國籍爲人發覺，乃遭放逐，遂經由印度返回日本。　返國後，刊行其「西藏旅行記」，引起世人對西藏之注意。翌年刊行「河口慧海師將來西藏品目錄」。三十七年九月，欲再度入西藏之途中，於尼泊爾蒐得大量梵文佛典寫本。大正二年（1913），入西藏，與班禪喇嘛約定，將以漢譯黃檗版大藏經與西藏譯刊本大藏經交換，並受達賴喇嘛之託，攜回其寄贈予東京帝國大學之西藏譯寫本大藏經，且蒐集他版之大藏經、佛像、佛畫、法器等，與其他地質、動植物之標本等，於大正四年八月返國。關於其所帶回之物品，據日本「美術資料」第一‧二（大正六年）所載，有奈塘版、德格版、卓尼版、抄寫本等各種西藏大藏經，並含有許多藏外佛典，使日本驟得豐富之西藏資料。　其後，講學於東京宗教大學（大正大學之前身），並從事於西藏文及梵文佛典之翻譯，致力於指導佛教宣揚會之組成等。大正十五年一月，師六十歲，捨戒還俗，提倡在家佛教。昭和十年（1935），經由北京至內蒙古勘查。晚年並從事東洋文庫藏和大辭典之編纂。昭和二十年逝世，享年八十。著有西藏文典、正真佛教等，翻譯有奈塘版西藏大藏經甘珠爾目錄、漢藏對照國譯維摩經、漢藏對照國譯法華經、漢藏對照國譯勝鬘經、入菩提行論、法句經等。氏一生所蒐集之梵文佛典寫本、西藏大藏經、西藏文典籍，分藏於東京大學、東洋文庫、大正大學等處。〔入藏の思ひ出（河口慧海，現代佛教一○五）、河口慧海傳（河口正）〕


meanings:
① Nước chảy bí, chảy không thông. ||② Cái khí ác lệ, như tai lệ 災沴 dịch lệ truyền nhiễm. ||③ Một âm là diễn. Lăng loàn (lấn láp khuấy rối).


meanings:
(văn) ① Khí bất hoà tổn hại nhau: 陰陽之氣有沴 Khí âm và khí dương bất hoà nhau (Trang tử); ② Tai khí, ác khí: 災沴 Bệnh dịch truyền nhiễm.


meanings:
① Sôi, như phí thuỷ 沸水 nước sôi. ||② Một âm là phất. Vọt ra.


meanings:
① Sôi: 沸水 Nước sôi; 沸油 Dầu sôi; 數沸後便緩火微煎 Sau khi sôi lên vài lần thì để lửa nhỏ cho hơi sắc lại (Tề dân yếu thuật); ② (văn) Vọt ra.


meanings:
① Dầu, phàm chất gì lỏng mà có thể đốt cháy được đều gọi là du, như hoả du 火油 dầu hoả, đậu du 豆油 dầu đậu, chi du 脂油 dầu mỡ, v.v. ||② Ùn ùn, tả cái vẻ nhiều mạnh, như du nhiên tác vân 油然作雲 (Mạnh Tử 孟子) ùn ùn mây nổi. ||③ Trơn.


meanings:
① Dầu: 花生油 Dầu lạc; ② Quét (sơn): 用油漆油一遍 Lấy sơn quét một lượt; ③ Láu lỉnh, láu cá: 這個人油得很 Người này rất láu cá; ④ (văn) Trơn; ⑤ (văn) 【油然】du nhiên [yóurán] (văn) Tự nhiên (nảy sinh), thình lình, đột ngột: 天油然作雲，沛然下雨 Trời đột ngột nổi mây, xầm xập đổ mưa (Mạnh tử).


meanings:
govern, to rule, to manage, to control, to direct, to regulate, to put in order


meanings:
① Sửa. ||② Trừng trị. ||③ Một âm là trị. Sửa trị, như tràng trị cửu an 長治久安 (Minh sử 明史) trị yên lâu dài. ||④ Chỗ quan chánh phủ địa phương đóng gọi là trị, như tỉnh trị 省治, huyện trị 縣治, v.v. Dân đối với quan gọi là trị hạ 治下 dưới quyền cai trị. ||⑤ So sánh.


meanings:
① Trị, cai trị, quản lí: 自治 Tự trị; 治國 Trị nước; 治家 Quản lí (trông nom) gia đình; 長治久安 Trị yên lâu dài; ② Trị thuỷ, chữa: 治准工程 Công trình trị thuỷ sông Hoài; ③ Trừng trị; ④ Chữa, trị (bệnh): 我的病治好了 Bệnh của tôi đã chữa khỏi; 不治之症 Bệnh không thể chữa được; ⑤ Diệt, trừ: 治蝗 Diệt châu chấu; 治蟲害 Trừ sâu hại; ⑥ Nghiên cứu: 專治古文字 Chuyên nghiên cứu văn tự cổ; ⑦ Thái bình, yên ổn: 國家大治 Đất nước thái bình; ⑧ (văn) So sánh; ⑨ (cũ) Trụ sở: 省治 Trụ sở tỉnh; ⑩ [Zhì] (Họ) Trị.


vietnamese:
trị thế sản nghiệp giai thuận chính pháp <pqđtđ>


meanings:
Ao, đầm: 池沼 Ao đìa; 王立於沼上 Nhà vua đứng trên bờ ao (Mạnh tử).


meanings:
① Ghé vào, đỗ thuyền bên bờ. ||② Phàm đỗ nghỉ vào đâu đều gọi là bạc, như phiêu bạc 漂泊 ngụ hết ở chỗ nọ đến chỗ kia. ||③ Ðạm bạc, lặng bặt không hành động gì. ||④ Một âm là phách. Cái hồ, cái chằm. ||⑤ Mỏng mảnh. Ta quen đọc là chữ bạc cả.


meanings:
① Đỗ, đậu, ghé vào, cập bến: 停泊 (Tàu) đậu, (thuyền) cập bến; 夜泊秦淮近酒家 Ban đêm ghé thuyền bên sông Tần Hoài gần bên quán rượu (Đỗ Mục: Bạc Tần Hoài); ② Lặng lẽ: 淡泊 Đạm bạc. (Ngb) Không ham công danh lợi lộc. Cv. 澹泊; ③ Trôi nổi, tắp, giạt: 飄泊他鄉 Trôi giạt nơi đất khách. Xem 泊 [po].


meanings:
① Sông Bí. ||② Phòi ra, phàm chất lỏng vì ép mà do các lỗ nhỏ chảy ra đều gọi là bí. ||③ Suối chảy tuôn tuôn.


meanings:
① Sông Bí (ở tỉnh Hà Nam, Trung Quốc); ② Tên huyện (ở tỉnh Hà Nam, Trung Quốc): 泌陽縣 Huyện Bí Dương. Xem 泌 [mì].


meanings:
① Tiết ra, rỉ ra; ② (văn) Suối chảy tuôn tuôn. Xem 泌 [Bì].


meanings:
① Ðá nứt nẻ ra. ||② Bút chát, viết. Như thủ lặc 手泐 cái thư thân tay viết.


meanings:
(văn) ① Đá nứt ra; ② Viết thư: 手泐 Bức thư tự tay viết; ③ Khắc, tạc, chạm; ④ Làm đặc lại, làm đông lại.


meanings:
① Sâu thăm thẳm. ||② Trong suốt (leo lẻo).


meanings:
(văn) ① Chỗ nước rộng và sâu, sâu thăm thẩm; ② Trong suốt, leo lẻo.


meanings:
① Nước vo gạo. ||② Một âm là hạm. Ðầy giàn.


meanings:
【泔水】cam thuỷ [ganshuê] Nước vo gạo, nước rửa chén.


meanings:
（梵 dharma，巴 dhamma，藏 chos）音譯達磨、達摩、陀摩、曇摩、曇謨、曇無、曇。依據巴利注釋書所載，法有四義︰<#>(1)因（hetu）︰指正確的因果關係、合理性或真理。佛教所謂‘緣起是法’即屬此義，蓋緣起的道理不拘于如來之出世或不出世，乃永遠不變之普遍妥當的真理之故。又，此‘因’亦與規則、法則、道理等意相通。<#>(2)德（guṇa）︰指倫理道德、福善。即宗教上和倫理上的思想──善。指正義、倫理性。阿育王法敕所舉的法即屬此類。<#>(3)教︰指教法，尤其是佛法，亦即稱教或佛陀的教法爲法。又名八萬四千法門，佛法僧三寶中的法寶即屬此。佛之教是‘法與律’（dhamma-vinaya）的結合。法系佛之說法，即經典（經藏）；律是作爲教團規則的律藏。以法爲九分教或十二分教（十二部經）時，古來在狹義上僅指經藏而言，但爾後則泛指經律論三藏全體，于是乃出現廣義的法。總之，因佛的教法有合理性、倫理性，爲顯示理想、軌範者，故此教法當然亦包括前述之第一、二項。另外，法統、法嗣、法孫、法類、法系、法臘、法主、法號、法會、法幢、法雨、法水、法悔、法鼓、法燈等‘法’皆爲佛法之意。<#>(4)一切法、物質︰即指所有的存在與非存在。有爲法、無爲法、有漏法、無漏法、善法、不善法、無記法、假法、實法、有法、非有法、色法、心法、心所法、心不相應法等‘法’屬此類。又法相、法性、諸法實相、諸法無我等之‘法’亦同。此系將‘根據各種標準所分類規定者’名之爲法。又，作爲法之定義的‘任持自性，軌生物解’，亦通于法之全體，但特別適合于此第四項。<#>◎附一︰水野弘元《佛教要語的基礎知識》第二章（摘錄）<#>對于‘法’的說明，在原始經典中時常提到，幷有以下這種定型句︰‘(1)世尊善說，(2)自見，(3)無時，(4)來見，(5)引導向（理想），(6)識者各自覺知。’<#>(1)所謂‘世尊善說’是指‘初善、中善、終善、具備義（內容）與文（形式），完全圓滿的清淨梵行法’。<#>(2)所謂的‘自見’，就是︰自己可以用觀察智把這個法清楚的看出來。<#>(3)所謂的‘無時’，就是不定時的，任何時候都可以修道證果。依照道元禪師‘修證一等’、‘本證妙修’的主張，修行與證果幷非二物，而是一件事情，修行的當時也就是證果。<#>(4)所謂‘來見’是‘來看一看吧’的意思。法不是從其他人那裏傳聞得來，而是經由直接體驗來實見實證的。<#>(5)所謂‘引導’，是說這個法導引人們趨向理想的涅槃境地。<#>(6)所謂‘識者各自覺知’，是說︰識者透過正確的觀察與實修，可以各自正確的覺知這個法。<#>［法的四特質］　法具有以上的特徵。另外依據巴利注釋書（《法集論注》），又用另外四個特質，對法做了定義和說明。這四個特質分別是第一‘教法’（pariyatti）、第二‘因’（hetu）、第三‘德’（guṇa）、第四‘無我性’（nissatta-nijji^vata^）。下面我要用自己的看法來說明一下這四個特質。<#>第一︰教法（pariyatti），是指釋尊所說的教法。也就是所謂的八萬四千法門。由于衆生的煩惱有八萬四千之多，爲了對治這些煩惱，釋尊才說出這八萬四千種方式。這是釋尊爲了救渡不同根器的衆生而應病與藥、臨機應變所說出的各種教法。<#>佛教教法的理想是要到達開悟的‘聖’境。因此作爲法的第一個定義的教法本質，就是佛教的宗教理想──聖與靈性。<#>第二，所謂‘因’（hetu），就是指原因而言。狹義的因是指能證得佛教的理想，也就是得以開悟的那種原因（修道法）。在廣義方面是指所有一切存在（現象）的原因。這個原因與結果是相互關連的，所以從‘因’一詞，可以看出正確因果關係的意義。<#>佛教是要正確覺知社會人生動態的因果關係（瞭解‘是什麽’），然後依循這個因果關係去瞭解證得佛教理想涅槃境界的方法（瞭解‘該如何’），俾能正確地實踐、修行。<#>爲了正確的了知，正確的實踐，我們就必須找出原因與結果的正確因果關係。<#>因此作爲法的第二定義的因，就是正確的因果關係，亦即因的本質是普遍妥當的真理與合理性。稱‘法’爲真如或真理就是這個緣故。這也意味著佛教的法幷不包含不合理的迷信。<#>法的第三個定義是‘德’（guṇa）。‘德’包含有性質與特性的意思，但這裏主要是指宗教上或倫理上的善德而言。<#>在佛教裏，善分爲相對善（有漏善）與絕對善（無漏善）。相對善是指在輪回轉生之迷惑世界裏的善。這種善是由業報來支配的，若依照善因善果的因果法則去行善的話，那麽就有上升人間或天上的幸福果報。另外所謂的絕對善，是指超越上述因果業報、脫離輪回之苦的證悟世界中的聖善。世俗世界所推崇的是相對善，但佛教的究極目的則是要超越相對的善惡，而具體實現絕對善的境界。<#>總之，法的第三個定義──‘德’，是宗教上和倫理上的理想──善，也就是正義。佛教教法具有很崇高的倫理性，也排斥攪亂社會人倫秩序的淫祠邪教，其所以成爲倫理式的宗教，就是因爲其教法內容包含這樣的‘德’的緣故。<#>以上所述就是教法（聖）、因（真）、德（善）等三個法的定義，法所顯示的是人生理想的規範。因爲佛教具有合理性與倫理性，所以不論任何時代、任何地域、對任何人類，佛教都可當做他們的理想，而具有普遍妥當性。佛教就是這樣的世界性宗教。其所以能够如此，正是因爲佛教的法，具有上述三種規範特質。而第一項的教法同時也包含有合理性（真）與倫理性（善），所以成爲極優秀的教法。佛教的法，就是上述三者共爲一體的存在。<#>然而法的第四個定義──‘無我性的事物’（nissatta-nijji^vata^）與前三者略有不同。在這種情形下的法，是所謂‘一切法’或‘諸法’中之‘法’。包含有‘一切事物’的意思。其中包含所有的東西，像善法不善法、淨法不淨法、出世間法（開悟的法、無漏法）世間法（迷惑的法、有漏法）、樂法苦法、實法假法等等。幷不專指軌範性的東西而言。<#>然而佛教中所謂的一切法，是指所有一切存在的東西，但原始佛教時代則只限于生滅變化現象的法。用五蘊、十二處、十八界表示一切法時，是指在所有時空中我們所認識的現象界。也就是作爲一切法的‘事物’是‘無我性的事物’‘幷不具有“實體與本體之類的形上學存在”的現象界事物’。這就是法的第四個定義。‘無我性’除了有上面的解釋之外，還顯示了佛教的基本立場。這個無我性與大乘佛教的‘空性’、‘空’相同。關于‘無我’和‘空’，就像‘諸法無我’法印所說征那樣，在理論上不承認實體本體，也不承認一切現象有固定性，在實踐上要不執著，依法而自由無礙的活躍著。在理論上，存在就是無我性。這個存在是沒有實體的現象，因爲不斷地有生滅變化，所以不可將它執著爲固定不變。這種看法就是實踐面的基礎。佛教的根本目的就是無我、無執著的正確信仰與實踐。<#>因此，法的第四個定義──‘無我性’，就是無我無執著的意思。在實踐‘法’的前三個定義──教（宗教性──聖）、因（合理性──真）、德（倫理性──善）的時候，這無我性是極爲必要的原則。前三項再加上第四項無我性，則法的定義才能算圓滿完整。換句話說，若要發揮理想的宗教性、合理性、倫理性，就一定要具備無我性。對于超越凡聖（宗教性的無我性）、超越因果（合理性的無我性）、超越善惡（倫理性的無我性），才是真正的宗教性、合理性、倫理性的發揮。《金剛般若經》中說‘所言善法者，如來說即非善法，是名善法。’‘所言法相者，如來說即非法相，是名法相。’所說的就是這個無我性的道理。在這個意義下，法的四個定義幷不是個別而不相關連的，一法必須從四個方面來看它，而這四方面具有密不可分的關係。融合這四項定義，才能顯現出‘法’的真義。其中第四個‘無我性’也就是‘空性’，是其他宗教與哲學所沒有的，是佛教獨特鮮征特徵。<#>◎附二︰和哲郎《原始佛教的實踐哲學》第一章（摘錄）<#>‘法’這個概念的定義，其後在中國被定爲‘任持自性，軌生物解’或‘能持自性，軌生勝解’。這是有關法之自性的反省産生以後，承自阿毗達磨論系統的解釋。‘法’是不會流逝的，是超時間的；因此，它必須具有自性（svabhava）。此具有自性的法成爲‘軌’，而産生‘物’的理解。例如稱爲‘無常’的法，其本身不是無常，它具有自性，是瞭解一切的‘有’都會流逝的‘軌’。但此‘軌’不在于理解者之側（亦即不在主觀者之側）；在與主觀者的關係上，它是獨立的，是一切的‘有’自身的‘軌’。軌與‘法’‘則’同義，轉而成爲軌範。因爲‘有’是在無常的‘型態’、‘法則’中‘有’，所以‘有’被解爲無常。這樣的‘法’，其意義與其語源的意義相同。有人說︰‘dharma是從dhr（保持）所展開的，至于成爲規則、法則、軌範、理法等則是本流的發展。’的確，從dhr含有‘保持’、‘保住’、‘支持’的語義看來，對應于會流逝的而言，它幷不會流逝，由此而産生法含有‘不流逝’之意。因此，一切流逝的事物以如此不流逝的‘事’爲立足點，爲支持而存在，因此，成爲‘持’（也就是‘軌持’），也産生了‘規則’‘型態’的意思。例如︰在過去的生活中，‘習慣’是不過去的‘事’；因此，它是過去生活的‘規則’、‘型態’。達磨這個字自古即意味著「習慣’、‘被設定的秩序’。因此，‘型態’是法的本來意義。其後，法被廣泛的用于指‘事物’（nis-satta），但是過去的事物的本身幷不是法，使過去的事物成爲事物之‘型態’的，才是法。在這種意義上，‘法’與‘因爲法而存在的事物’，必須有所區別。<#>［參考資料］　《布頓佛教史》上（《世界佛學名著譯叢》{69}）；中村元《インド思想の諸問題》、《原始佛教の思想》；久松真一（等）編《禪の本質と人間の真理》；木村泰賢著·歐陽瀚存譯《原始佛教思想論》第一篇。<#>


meanings:
3336梵語 dharma，巴利語 dhamma。音譯爲達磨、達摩、馱摩、曇摩、曇無、曇。<一>於佛典中，法之用例極多而語意不一，總括之，可類別爲任持自性、軌生物解二義。任持自性，意指能保持自體的自性（各自的本性）不改變；軌生物解，指能軌範人倫，令人產生對一定事物理解之根據。就任持自性之意義而言，法乃指具有自性之一切存在；就軌生物解之意義而言，法乃指認識之標準、規範、法則、道理、教理、教說、真理、善行等。　於色法、心法等一切諸法言之，法係指所有之存在。同時，諸法又分爲有爲與無爲、善與不善、色與心、有漏與無漏、染與淨、世間與出世間、可見與不可見、心相應與心不相應等二法。又就諸法之分類而言，最常用以賅括諸法者有俱舍宗之五位七十五法、唯識宗之五位百法。　若就規範、教法等含意而言，佛典中常見之用語如：佛陀之教法，稱爲佛法、教法或正法，即泛指佛門中一切行爲之規範、教說。蓋真理爲普遍不變之真實道理，稱之爲法；闡說此真理者，即爲佛之教說。佛之教說以外的外道教法，稱爲邪法。又因聽聞佛法而獲得之喜悅，稱爲法喜、法悅。總括聚集佛法者，稱爲法聚、法蘊、法藏、法集、法寶藏。佛法之義理，稱爲法義。透視諸法性空緣起真理、觀察諸法者，稱法眼。同一法門系統者，猶如世俗之親友眷屬，稱爲法類、法眷；繼承者稱爲法子、法嗣、法弟、法孫；其相承次第，稱爲法脈、法系、法流、法統。述說佛法之經論文句，稱爲法文。諸法之自性，稱爲法性、法體；其自相則稱法相。佛法之威力、正法之力，稱爲法力。佛之自體，稱爲法身。佛法爲進入涅槃之門戶，稱爲法門；其中之教理旨趣，稱爲法味；受用此等法味，稱爲法樂；愛樂於其中，稱爲法愛。爲人宣說此等正法，稱爲法施。以正法教化世人，稱爲法化；蒙受教化之利益，稱爲法益、法利。又以正法能降伏煩惱之魔軍，故稱法劍。佛之說法，稱爲轉法輪；正法之規準、象徵，稱爲法印；佛之遺教，稱爲遺法。以佛法比喻闇夜燈火，稱爲法燈、法光、法炬。以其能滋潤一切生物，故以雨水爲譬喻，稱爲法雨、法水、法潤。又正法蒙受迫害，稱爲法難；聖教之滅盡，稱爲法滅。　此外，尚有法海、法山、法聲、法音、法鼓、法幢、法螺、法道、法雷、法鏡、法筵、法苑、法橋、法衣、法師、法會、法具、法名、法號、法主等名稱。〔雜阿含經卷三十一、中阿含卷二十八諸法本經、大品般若經卷四句義品、大乘入楞伽經卷五剎那品、大寶積經卷五十二、大智度論卷四十八〕　<二>於六境中，眼、耳、鼻、舌、身等前五識之對境各稱色、聲、香、味、觸；相對此五者，第六識（意識）所緣之對境，特稱爲法，或法處（梵 dharmāyatana）、法界（梵 dharma-dhātu）。〔大毘婆沙論卷七十三、俱舍論卷一、法蘊足論卷十處品〕　<三>因明用語。性質、屬性之意。於因明（論理學）中，宗（命題，即論證之主張）之賓詞（後陳）稱爲法，主詞（前陳）稱爲有法。此即依賓詞能顯示主詞所欲表白、界定之性質。〔因明論疏明燈抄卷二本、因明論疏瑞源記卷二〕（參閱「邪正」3032、「體」6928）


meanings:
① Phép, có khuôn phép nhất định để cho người tuân theo được gọi là pháp. Như pháp điển 法典 bộ luật pháp, pháp quy 法規 khuôn phép, pháp luật 法律 phép luật, v.v. ||② Lễ phép, như phi thánh vô pháp 非聖無法 chê thánh là vô phép. ||③ Hình pháp, như chính pháp 正法 đem xử tử. ||④ Phép, như văn pháp 文法 phép làm văn, thư pháp 書法 phép viết, v.v. ||⑤ Bắt chước, như sư pháp 師法 bắt chước làm theo. ||⑥ Nhà Phật gọi đạo là pháp, cho nên giảng đạo gọi là thuyết pháp 說法, tôn xưng các sư giảng đạo là pháp sư 法師, v.v. ||⑦ Giỏi một môn gì có thể để cho người trông mình mà bắt chước được đều gọi là pháp. Như pháp thiếp 法帖 cái thiếp để cho người tập. ||⑧ Nước Pháp-lan-tây 法蘭西 France gọi tắt là nước Pháp. ||⑨ Nhà Phật nói hết thảy mọi sự mọi vật ở thế gian đều là giả cả, đều do cái vọng tâm vọng tạo ra cả, nên gọi là pháp, là cái cảnh của ý căn nương theo đó mà hành động, nên gọi là pháp trần 法塵.


meanings:
(dharma) ###Fa######佛教術語。《俱舍論》卷一稱“能持自相故名為法”。這是傳統的解釋，意即凡具有質的規定性，並為人們所認識的一切事物和現象，就稱為法。根據這種解釋，由於大小乘及派別的不同，其分類也不同。通常有以下三種：######三科 大小乘都承認的分類法，即把一切諸法分為五蘊、十二處（又稱十二入）、十八界。1、五蘊。即指構成人的五種要素的集聚。色，即物質世界，對人來說是指身體及肉體的物質性；受，即感覺；想，即表像作用；行，即意志；識，即統一各種心理作用的意識。2、十二處。即六根（眼、耳、鼻、舌、身、意）和六境（色、聲、香、味、觸、法）。亦即六種感覺器官及其相對的客觀物件。3、十八界。即六根、六境以及由此而產生的六識（眼識、耳識、鼻識、舌識、身識、意識）。######三科的分類法，要求佛教徒從這三方面來觀察人和人所面對的客觀世界，目的是破除“我執”的謬見，認識“無我”的道理。######五位七十五法 小乘說一切有部對宇宙萬有的分類法。他們把宇宙間的一切物質現象和精神現象分為兩大類：由因緣和合而產生的有生滅變化的現象稱有為法；非由因緣和合而產生的無生滅變化的現象稱無為法。有為法中分為色法十一種，心法一種，心所有法四十六種，心不相應法十四種。無為法只有三種。總計七十五種，故稱五位七十五法。①色法。物質現象，即五根（眼、耳、鼻、舌、身）、五境（色、聲、香、味、觸）和無表色（亦稱無作色，指外表不顯的物質現象），計十一種。②心法。精神現象，一種。③心所有法。心法派生或隨屬的現象或作用。有四十六種，分為六品：一為遍大地法：普遍都有的精神現象或境界。有受、想、思、觸（感觸）、欲（欲望）、慧（智慧）、念（記憶）、作意（意願）、勝解（以為）、三摩地（三昧），計十種。二為大善地法：善的精神現象。有信、勤（努力）、舍（精神放鬆）、慚（慚愧，對自己而言）、愧（慚愧，對別人而言）、無貪、無瞋、不害（不殺、非暴力）、輕安（心情舒適）、不放逸（不斷努力）十種。三為大煩惱地法：較大煩惱的精神現象或境界。有無明（無知）、放逸、懈怠、不信、昏沈（昏沉）、掉舉（心不平靜）六種。四為大不善地法：不善的精神現象或境界。有無慚、無愧兩種。五為小煩惱地法：一般煩惱的精神現象或境界。有忿（怒）、覆（掩飾錯誤）、慳、嫉、惱（狠戾）、害、恨、諂、誑憍（驕傲）十種。六為不定地法：不定的精神現象或境界。有惡作、睡眠、尋（尋求）、伺（深度的或細心的貪求）、貪、瞋、慢、疑八種。④心不相應法：與色、心皆不相應的，即既非精神又非物質的現象。有得（成就）、非得、同分（眾生各各自我類似的一些活動）、無想果、無想定（不去思想外界，使心不動）、滅盡定（用盡力量，使思想不活動）、命根（生命的器官）、生、住（階段性的停止）、異（變化）、滅、名身（音節合成的概念）、句身（句子的合集）、文身（字母的合集）十四種。⑤無為法。分虛空無為（認識真理猶如虛空的精神現象或境界）、擇滅無為（通過智慧的揀擇力，斷滅煩惱而悟得的精神現象或境界）、非擇滅無為（非通過智慧的揀擇力，而因缺乏條件致使不生的精神現象或境界）三種。######五位百法 瑜伽行派對宇宙萬有各種現象的分類法，包括心法八種，心所有法五十一種，色法十一種，心不相應法二十四種，無為法六種，合計共百種，故稱五位百法。①心法。分八識，即眼識（視覺）、耳識（聽覺）、鼻識（嗅覺）、舌識（味覺）、身識（觸覺）、意識（統一各種心理作用的意識）、末那識（思維度量的識）、阿賴耶識（根本識）。②心所有法。分六品、五十一種。遍行：有作意、觸、受、思、想五種。別境：有欲、勝解、念、定、慧五種。善：有信、精進、慚、愧、無貪、無瞋、無癡、輕安、不放逸、行、舍、不害十二種。根本煩惱：有貪、瞋（仇恨）、癡（愚昧）、慢（傲慢）、疑（猶豫不決）、惡見（錯誤見解）六種。隨煩惱。有忿、恨、複、惱、嫉、慳、誑、諂、害、憍、無慚、無愧、掉舉、昏沈、不信、懈怠、施逸、失念（遺忘）、散亂、不正知二十種。不定：有悔、睡眠、尋、伺四種。③色法。分五根（眼、耳、鼻、舌、身）、五塵（色、聲、香、味、觸）和法處所攝色十一種。④心不相應法。發得、命根、眾同分（眾生的共性）、異生性（形成眾生之間不同的本性）、無想定、滅盡定、無想事、名身、句身、文身、生、老、住、無常、流轉、定異（區別）、相應（因果相稱）、勢速（變化的速度）、次第（序列）、方（空間）、時、數、和合性（總性）、不和合性（分解）二十四種。⑤無為法。分虛空無為、擇滅無為、非擇滅無為、不動滅無為（不為苦樂所動的境界）、真如無為（達到最高真理的精神境界）。######諸家釋義 以上僅是法的一種最常見的用法。實際上，在佛教文獻中，法的含義多種多樣，用法及其內涵極其複雜。例如：1、真理、法則、規範。見《法華經·方便品》、《維摩經》等。2、正當的事情（非指善行）。見《出曜經·無放逸品》。3、指作為理法的緣起。見《中阿含經》卷七。4、教導、佛陀的教導、佛法。見《維摩經》、《義足經》、《出曜經·無放逸品》、《有部律破僧事》、《法華經》、《中論》、《百五十贊》等。5、三寶之一。見《中阿含經》卷十一。6、具體的戒律，學處。見《遊行經》和《大般涅槃經》。7、指十二部經 。見《般泥洹經》。8、本性。見《中論》。9、型。見《維摩經》。10、意之物件，六境之一。見《般若心經》、《金剛般若經》、《中論》、《維摩經》等。11、存在、對象。見《維摩經》、《辨中邊論》、《莊嚴經論》、《唯識三十頌》、《成唯識論》等。12、用文字表達的意思。13、心的活動，心的功能。14、實體。15、三身之一的法身。見《唯識三十頌》。16、與主語相對之述語。見《正理門論》。17、相當於中國因明中的義、後陳、差別、能別。見《因明大疏》。18、密教中的祈禱、修法。見《百五十贊》、《觀音經》、《華嚴經》、《灌頂經》等。（高楊 元湛） #########


meanings:
① Sự vật, hiện tượng. Lâm Tế ngữ lục ghi: »爾 一 念 心 疑 處 是 魔。 爾 若 達 得 萬 法 無 生。 心 如 幻 化。 更 無 一 塵 一 法。 處 處 清 淨 是 佛。 – Chỗ một niệm tâm nghi là ma; nếu ngươi đạt được muôn pháp vô sinh, tâm như huyễn hoá liền không có một trần một pháp, chốn chốn thanh tịnh là Phật«. ② Đạo lý, kiến giải. Nguỵ Phủ Hoa Nghiêm Trưởng Lão thị chúng của phần phụ lục ở cuối quyển trong CĐTĐL q. 30 ghi: »下 依 佛 法、一 切 法 皆 是 邪 法 外 道 見 解。 – Nếu không y theo Phật pháp thì tất cả pháp đều là tà pháp, kiến giải của ngoại đạo«.


meanings:
① Pháp luật, pháp lệnh, chế độ, pháp, luật: 合法 Hợp pháp; 犯法 Phạm pháp; 婚姻法 Luật hôn nhân; ② Biện pháp, phương pháp, cách thức, phép tắc, phép: 辦法 Biện pháp; 用法 Cách dùng; 加法 Phép cộng; 用兵之法 Phép dùng binh; ③ Gương mẫu để noi theo, tiêu chuẩn, khuôn phép: 法帖 Thiếp mẫu (để tập viết chữ); 效法 Bắt chước, noi theo; 使内外異法也 Làm cho tiêu chuẩn trong cung và ngoài phủ khác nhau (Gia Cát Lượng: Xuất sư biểu); ④ Giáo lí đạo Phật: 現身說法 Lấy kinh nghiệm bản thân để giảng giải; ⑤ Phép: 法術 Phù chú của thầy phù thuỷ; ⑥ (văn) Bắt chước, làm theo: 師法 Bắt chước làm theo; 上胡不法先王之法 Nhà vua sao không bắt chước theo phép tắc của các tiên vương? (Lã thị Xuân thu); 不必法古 Không cần phải bắt chước theo lối cổ (Thương Quân thư: Canh pháp); ⑦ (văn) Giữ đúng phép tắc, tuân thủ luật pháp, thủ pháp: 夕受而不法，朝斥矣 Chiều nay nếu các quan viên được bổ nhiệm mà không giữ đúng phép tắc thì sáng hôm sau sẽ cách chức họ (Liễu Tôn Nguyên: Phong kiến luận); ⑧ [Fă] Nước Pháp; ⑨ [Fă] (Họ) Pháp.


meanings:
(1858-1931) Tăng nhân cận đại, họ Ôn, tên Cực Như, người Tùy Châu, Hồ Bắc, Trung Quốc. Niên hiệu Quang Tự thứ 13 đời Thanh (1887), sư xuất gia ở chùa Bảo An nơi quê nhà. Năm sau sư thụ giới cụ túc nơi chùa Bồ-đề, gặp Thiền sư Hà Sơn mới biết tham thiền. Lại đến chùa Kim Sơn ở Trấn Giang tham kiến Hoà thượng Đại Định. Sau đó nơi chùa Hải Huệ ở Hồ Bắc, sư toạ thiền nhiều năm, sớm tối tụng kinh Lăng Nghiêm hơn ngàn bộ, nhờ vậy mà thấu suốt nguồn pháp, không còn nghi trệ. Năm 1914 nhậm chức Thủ toạ chùa Cao Mân. Năm 1919, sư đến núi Sư Tử ở Giang Phố giảng kinh, toạ hương tham thiền, cũng như thế tại chùa Cao Mân, chùa Kim Sơn. Tác phẩm: Tham Thiền Giản lục, Tham Thiền Đề Yếu, Kim Cang Kinh Giảng lục, Pháp Ngữ.


meanings:
（梵 Dharmottara）（2）西元750～810年間的佛教論理學思想家。以注釋法稱學說著稱。依克什米爾《王統記》（Ra^jatarangini）所載，西元800年左右，法上應闍夜毗陀（Jayapi^da）王之請，抵達克什米爾，幷活躍于當地。另據《布頓佛教史》記載，法上師承善護及法源施之學。<#>依近代學者謝爾巴斯基（1866～1942）之見，爲法稱的邏輯著述作注釋者，依編寫原則可分爲訓詁派、義理學派（或作克什米爾派）、宗教派（或作第三派）等三派。法上即爲義理學派之祖。其對法稱論理學著作所作的注釋書，有《量决擇注疏》（Prama^ṇavinis/caya-t!i^ka^）、《正理一滴論注疏》（Nya^yabindu-t!i^ka^）等。其中，後書已有梵文本刊行，在近代印度學的歷史上，常被視爲研究法稱論理學的入門書。另著有《量考察論》（Prama^ṇa-pari^ks!a^）、《離論》（Apoha-na^ma-prakaraṇa）、《他世間論證論》（Paraloka-siddhi）、《刹那滅論證論》（Ks!aṇabhan%-gasiddhi）等書。<#>又，世人對法上思想立場的判定，諸說紛紜。《大學說》認爲法上以法稱《量評釋》的立場爲主，屬‘形象虛僞有垢論’（rnamrdsun dri bcas）；即由形象虛僞唯識說的立場，依據法稱所使用的同時知覺之必然性（sahopalambhaniyama），而論證唯識性。此外，法上對西藏論理學影響頗深。<#>◎附︰Th. Stcherbatsky著·景行譯〈法稱的邏輯著述及其流派〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{42}）<#>法上極受藏地學人的推崇，幷以詞鋒犀利著名當世。他雖非法稱的及門弟子，但法稱門下所缺少的正是他這一類人才；因爲他不僅能在注釋中隨時附益自己的沉思所得，幷且還能提出獨立的見解，在重要論題上建立起成績優異的新的准式。多羅那他沒有替他立傳，也許因爲他的活動地區是在克什米爾的緣故，不過法上幷不是克什米爾人。他到那裏去是由于闍夜毗陀（Jaya^pi^da）國王的邀請；據克什米爾史籍所載，當時這位國王還做了一個夢，夢見‘一輪紅日從西方升起’。這一事件應該發生在西元八百年前後，其時法上應該已經是一位知名人物了。九世紀的作者聲主會（Va^caspa-ti-misra）曾經多次引用過他的話。<#>法上沒有爲法稱的主要著作（也是他的第一部著作）《釋量論》作疏，但對《决定量論》和《正理一滴論》都寫了詳盡的注疏，前者稱爲‘大疏’，後者稱爲‘小疏’。他是否還有意再寫一部《釋量論》的疏，無從確知，他也沒有討論到《釋量論》的章次問題。他在注解《正理一滴論》這一問題上猛烈攻擊他的前輩（即訓詁派的追隨者）律天。除開這兩部注疏之外，法上還寫了四部次要著作，討論有關邏輯學和認識論的問題。<#>克什米爾有名的詩學作者婆羅門慶喜增（Anandavardhana），曾爲法上的《决定量論疏》（Prama^na-viniscaya-ti^ka^）作過一部疏釋（Vivr!tti）。但此書迄今未見存本。<#>替《决定量論疏》作疏釋的，還有克什米爾的婆羅門智吉祥（Jn~a^nasri^）。他所著的疏釋的藏譯本保存在《丹珠爾》中。<#>


meanings:
（梵 Dharmottarīya，巴 Dhammuttariya、Dhammuttarika，藏 Chos-mchog-paḥi sde）小乘二十部之一，上座部之一派。音譯曇摩尉多利迦、達謨多梨與。意譯法勝部、法盛部，或法尚部。依《異部宗輪論》載，此部爲佛滅三百年由犢子部所分出。其起因系對于‘已解脫更墮，墮由貪複還，獲安喜所樂，隨樂行至樂。’頌義之解釋，所執與他派不同而起。此部以爲該頌所說爲︰阿羅漢有退、住、進之別。初二句是退，次一句是住，後一句是進；此解與他派不同。其他教義與犢子部略同。<#>另依《三論玄義》載，佛滅三百年，上座弟子部分爲上座弟子、薩婆多二部，後薩婆多部複出可住子弟子部（即舊犢子部）。次三百年，自可住子部再出四部。由于此四部嫌《舍利弗毗曇》之不足，遂各造論取經義以釋其不足。以所執異故，故成法尚（即舊曇無德部）、賢乘、正量弟子、密林四部。前三部之部名，乃從部主之名，密林則從住處作名。<#>《異部宗輪論述記》謂，法上系取‘法是可尊敬’之意，或謂法系世間衆人之上者。<#>［參考資料］　《大乘法苑義林章》卷一（本）；《四分律疏飾宗義記》卷三（本）；《五教章通路記》卷十五；《藏漢和三譯對校異部宗輪論》。<#>


meanings:
3337梵名 Dharmottarīyāḥ，巴利名 Dhammuttariya 或 Dhammuttarika。音譯曇摩尉多利迦、達謨多梨與、達摩尉多梨。又作法勝部、法盛部、法尚部。爲小乘二十部之一，上座部之一派。依異部宗輪論，此部爲佛陀入滅後三百年由犢子部分派而出，教義與犢子部略同。法上爲部主之名，係取「法是可尊敬」之意，或意謂法係世間眾人之上者。分出之因，由於解釋（大四九‧一六下）「已解脫更墮，墮由貪復還，獲安喜所樂，隨樂行至樂」一偈之義所執不同而起。〔異部宗輪論述記、出三藏記集卷三、大乘法苑義林章卷一本〕（參閱「小乘二十部」928、「犢子部」6667）


meanings:
① Trao truyền đạo pháp. Mật Am ngữ lục ghi: »供 養 末 後 住 天 童 山 第 十 八 代 應 菴 大 和 尚。 用 酬 法 乳 之 恩。 – Cúng dường đại Hoà thượng Ứng Am đời thứ 18 trụ núi Thiên Đồng sau cùng, ngỏ hầu đền đáp công ơn trao truyền đạo pháp«. ② Người kế thừa đạo pháp. Pháp Diễn Thiền sư ngữ lục q. trung ghi: »至 今 朝 諸 法 乳 爲 臻 公 設 齋。 請 白 雲 陞 座。 – Sáng nay các người kế thừa đạo pháp vì Trăn Công thiết trai, thỉnh Bạch Vân thăng toà«.


meanings:
Dùng cách thức riêng để truyền trao đạo pháp, chỉ cho thiền pháp »Bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền«. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »如 來 現 世、 欲 說 一 乘 法、 則 眾 生 不 信、 興 謗 沒 於 苦 海。 若 都 不 說、 則 墮 慳 貪。 不 爲 眾 生 溥 捨 妙 道。 遂 設 方 便、 說 有 三 乘 … 然 終 未 能 顯 一 心 法、 故 召 迦 葉 同 法 座、 別 付 一 心 離 言 說 法。 此 一 枝 法 令 別 行。 若 能 契 悟 者、 便 至 佛 地 矣。 – Như Lai xuất hiện ở thế gian muốn nói pháp Nhất thừa mà chúng sinh không tin, phỉ báng rồi chìm trong biển khổ, còn nếu như không nói thì rơi vào lỗi bủn xỉn, không phổ biến diệu đạo cho chúng sinh. Nên lập bày phương tiện nói có 3 thừa… nhưng rốt cuộc cũng chẳng hiển bày được pháp Nhất tâm. Vì thế, Ngài gọi Ca-diếp đến, cho ngồi chung pháp toà, trao riêng pháp nhất tâm lìa ngôn thuyết. Đây là dùng một cách thức riêng để trao truyền đạo pháp. Nếu ai khế ngộ được, liền đến Phật địa«.


meanings:
condition or process in which all dharmas (existences, things, mental states) are established


meanings:
（梵 Nandimitrāvadana，藏 Dgaḥ-baḥibśes-gñen-gyi rtogs-pa-brjod-pa）全名《大阿羅漢難提蜜多羅所說法住記》一卷。唐·玄奘譯，大乘尼受。又稱《記法住傳》、《大阿羅漢說法住記》。收于《大正藏》第四十九册。內容叙述佛滅後八百年，在執師子國（即錫蘭）勝軍王都有阿羅漢難提蜜多羅（Nandimitra）出世，爲諸比丘說住世護法的十六大阿羅漢及其眷屬、住處，幷回答正法住世的時限。書中列有《般若波羅蜜多經》等五十部（藏譯則列八十七部）大乘經名，是瞭解大乘興起及其經典成立時代的資料，同時也是有關錫蘭佛教的史料。<#>本書自唐·永徽五年（654）譯出後，十六羅漢普受崇信，成爲禪宗寺院主要的造像，或畫或雕，著名者有法願、法鏡、僧繇、貫休等人之作品。<#>本書另有西藏譯本，但內容與本書頗有出入；又有法譯本《Les Seize Archat》，爲1916年時由烈維（S. Le/vi）及沙畹（E. cha-vannes）合譯。<#>


meanings:
3349梵名 Nandimitrāvadāna。全一卷。全稱大阿羅漢難提蜜多羅所說法住記。難提蜜多羅（梵 Nandimitra，意譯慶友）著，唐代玄奘譯。收於大正藏第四十九冊。又作大阿羅漢難提蜜多羅所說法住偈、大阿羅漢難陀蜜多羅法住記、記法住傳。全書列舉護持正法十六大阿羅漢，並敘說釋迦法住世之時限。即敘述佛陀入滅後八百年，師子國（即錫蘭，今斯里蘭卡）勝軍王之都，有阿羅漢名難提蜜多羅，即將入滅，集諸比丘、比丘尼等，爲說十六大阿羅漢及其眷屬名稱與住處。並答諸比丘、比丘尼等所問正法住世之時限。本書譯於唐永徽五年（654），譯出之後，我國對十六羅漢之崇拜逐漸普遍，並有根據書中之敘述，而繪畫或雕塑十六羅漢像。本書係研究錫蘭佛教之珍貴史料。　本書有西藏譯本，然其內容與本書頗有出入。一九一六年，法國學者萊維（S. Lévi）、沙畹（E. Chavannes）兩人曾合譯本書爲法譯本，並附評解刊行之。民國十九年（1930），馮承鈞以語體文譯出本書，題爲「法住記及所說阿羅漢考」，由尚志學會叢書刊行。〔大唐內典錄卷五、大周刊定眾經目錄卷十、至元法寶勘同總錄卷十〕


meanings:
Bằng cớ của sự truyền pháp. Tiết Huệ Khả Thiền sư trong TĐT q. 2 ghi: »我 今 將 此 法 眼 付 囑 於 汝、 并 賜 袈 裟 以 爲 法 信。 – Nay ta đem Chính pháp nhãn tạng này giao phó cho ngươi và trao ca sa để làm bằng cớ của sự truyền pháp«.


meanings:
Thơ kệ nói về đạo pháp hoặc truyền trao đạo pháp. Chương Tăng-già-nan-đề Tổ thứ 17 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »尊 者 曰： 善 哉 善 哉。 繼 吾 道 者 非 子 而 誰。 即 付 法 偈 曰： 「心 地 本 無 生、 因 地 從 緣 起。 緣 種 不 相 妨、 華 果 亦 復 爾。」 尊 者 付 法 巳。 右 手 攀 樹 而 化。 – Tôn giả nói: Lành thay! Lành thay! Kẻ nối pháp ta chẳng phải ngươi (chỉ Tổ Già-da-xá-đa) thì là ai? Tổ liền trao cho pháp kệ: ›Tâm địa vốn không sinh, nhờ đất theo duyên khởi. Duyên giống không ngại nhau, hoa quả cũng như thế.‹ Tôn giả phó pháp xong, tay phải vịn vào thân cây rồi thị tịch«.


meanings:
Sư huynh. Tiết Tham Chính Tiền Đoan Lễ Cư Sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »公 笑 曰： 法 兄 當 爲 祖 道 自 愛！ 遂 斂 目 而 逝。 – Công cười, nói rằng: Pháp huynh đang vì đạo của Tổ mà tự ái! Nói xong liền nhắm mắt mà qua đời«.


meanings:
(809-869) Thiền tăng đời Đường, họ Lương, người Trường Ninh (nay là Tân Phong, Quảng Đông) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiện Đạo, thuộc hệ Thanh Nguyên đời thứ 4, trụ viện Đan Thạch.


meanings:
Từ để gọi các vị tăng (bao gồm các vị tăng còn nhỏ). Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »沙 彌 問 老 人 萬 福、 老 人 曰： 法 公 萬 福！ – Sa-di hỏi Lão nhân có được mạnh khỏe không, Lão nhân đáp: Pháp công mạnh khỏe!«.


meanings:
Dùng Phật pháp để giáo hoá. Chương Phục-đà-nan-đề, tổ thứ 8 trong CĐTĐL. 1 ghi: »伏 馱 蜜 多 承 師 付 囑。 以 偈 讚 曰：我 師 禪 祖 中、當 得 爲 第 八、法 化 眾 無 量、 悉 獲 阿 羅 漢。 – Phục-đà-mật-đa vâng lời thầy căn dặn, dùng kệ khen rằng: Trong các vị Tổ Thiền tông, thầy ta hàng thứ tám. Pháp hoá đông vô lượng, thảy đều chứng quả Thánh«.


meanings:
(752-839) Thiền tăng đời Đường, họ Trịnh, hiệu Đại Mai, người Tương Dương (Tương Phàn, Hồ Bắc), Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở nhỏ ở chùa Ngọc Tuyền, Kinh Châu (Giang Lăng, Hồ Bắc). Năm 20 tuổi thụ giới cụ túc tại chùa Long Hưng. Sư để tâm vào thiền nên đến tham kiến Mã Tổ Đạo Nhất, hỏi: »Thế nào là Phật?« Tổ đáp: »Tức tâm tức Phật«. Sư liền đại ngộ, kế thừa pháp Mã Tổ. Về sau sư ẩn cư tĩnh tu nơi núi Đại Mai, huyện Ngân (Chiết Giang). Có vị tăng theo lệnh Mã Tổ đến núi Đại Mai nói với sư: »Gần đây Mã Tổ lại nói phi tâm phi Phật«. Pháp Thường nói: »Ta chỉ biết tức tâm tức Phật«. Mã Tổ nghe được bèn nói: »Trái mai đã chín!« Từ đó tiếng tăm của sư lẫy lừng, học giả khắp nơi tụ hội.


meanings:
① Cờ pháp, dụ chỉ cho diệu pháp. Pháp Diễn ngữ lục, q. trung ghi: »大 敝 禪 關 巨 延 儔 侶。 扶 立 宗 旨 高 建 法 幢。 上 答 君 親 下 資 含 識。 – Rộng mở cửa thiền, giao du bạn đạo, phò lập tông chỉ, dựng cao pháp tràng, trên đáp đền vua, cha mẹ, dưới giúp đỡ chúng sinh«. ② Thiền tăng đời Thanh, còn có tên Hành Sí, tục danh Lâm Tăng Chí. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 3 (1630) đỗ Tiến sĩ làm quan đến Chiêm sự. Nhà Minh mất, sư cạo tóc làm tăng. Sư lần lượt trụ trì chùa Bảo Phúc, núi Đại Mai, Minh Châu (Ninh Ba, Chiết Giang); chùa Mật Ấn, núi Đầu Đà, Ôn Châu (Chiết Giang); chùa Tịnh Giác, núi Đông Bảo, Xử Châu (Lệ Thuỷ, Chiết Giang). Môn nhân Siêu Ngụ, Siêu Vô biên tập ngôn hạnh của sư thành quyển Pháp Tràng Đại sư ngữ lục.


meanings:
Chỗ ngồi trong pháp đường để thiền sư nói pháp. Minh Giác ngữ lục ghi: »師 開 堂 日。 於 法 座 前 顧 謂 大 眾 云： 若 論 本 分 相 見。 不 必 高 陞 寶 座。 – Một hôm sư khai đường, ở trước pháp toà sư nhìn đại chúng nói: Nếu bàn về việc bản phận thì chẳng cần phải lên bảo toà«.


meanings:
(1300-1364) Thiền tăng đời Nguyên, họ Ngũ, tự Dật Sơ, người xứ Trinh Dương, Lĩnh Nam (Anh Đức, Quảng Đông) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Giáp Sơn, Liễu Mai, đời thứ 23 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Kim Sơn (Trấn Giang, Giang Tô). Tác phẩm: Hội yếu tập.


vietnamese:
pháp diên long tượng chúng đương quán đệ nhất nghĩa <tttđ>

meanings:
Những vị kiệt xuất trong pháp hội nên quán nghĩa thứ nhất. Đây là lời nghi thức do Duy-na hoặc vị tăng có địa vị xướng lên sau khi bạch chùy, trước khi vị »Trụ trì mới« nhậm chức thuyết pháp. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »師 開 堂 日… 龍 門 和 尚 白 槌 云： 法 筵 龍 象 眾。 當 觀 第 一 義。 – Một hôm sư khai đường… Hoà thượng Long Môn bạch chùy rằng: Những vị kiệt xuất trong pháp hội, nên quán nghĩa thứ nhất«.


meanings:
Sư đệ. Tiết Giác A Thượng Nhân trong NĐHN q. 20 ghi: »屬 商 者 自 中 都 回、 言 禪 宗 之 盛、 阿 奮 然 拉 法 弟 金 慶 航 海 而 來、 袖 香 拜 靈 隱 佛 海 禪 師。 – Những thương gia từ Trung Đô trở về, kể lại sự hưng thạnh của Thiền tông, Giác A hăm hở dắt pháp đệ Kim Khánh vượt biển mà đến thắp hương lễ bái Thiền sư Linh Ẩn Phật Hải«.


meanings:
Phẩm chất nhẫn chịu các thứ khổ nạn, khó khăn và đối với Phật pháp tin chắc không nghi. Mật Am ngữ lục ghi: »世 尊 在 靈 山 會 上。 五 百 比 丘 得 四 禪 定。 具 五 神 通。 未 得 法 忍。 以 宿 命 智 通。 各 各 自 見 過 去 殺 害 父 母。 及 諸 重 罪。 於 自 心 內。 各 各 懷 疑。 於 甚 深 法。 不 能 證 入。 – Khi Thế Tôn ở trên hội Linh Sơn, có 500 vị Tì kheo đắc tứ thiền có 5 thứ thần thông, nhưng chưa được pháp nhẫn. Mỗi người trong bọn họ tự thấy kiếp quá khứ giết hại cha mẹ và gây các tội nặng nên trong tự tâm của mỗi vị hoài nghi đối với pháp sâu xa, chẳng chứng nhập được«.


meanings:
① Thiền tăng đời Tống (1084-1149), họ Diêu, hiệu Mục Am, người Tứ Minh, Chiết Giang, Trung Quốc. Năm 19 tuổi xuất gia, siêng năng tu tập Thiên Thai giáo chỉ, ngộ được lí Nhất tâm tam quán. Tự biết mình chưa tỏ ngộ triệt để nên đi tham học các bậc danh đức tìm kiếm pháp thiền. Đến Long Môn thấy nước xoáy liền đại ngộ làm bài kệ trình lên Thiền sư Phật Nhãn Thanh Viễn, được ấn khả làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sau sư đến Lô Sơn ở tại Đồng An trong cây khô nhịn ăn tĩnh toạ, mọi người đều kinh ngạc. Niên hiệu Tuyên Hoà (1119-1125) dời sang ở Nam Nhạc, theo truyền thuyết sư thường cưỡi cọp đi chơi, mọi người hướng theo lễ bái, bốn chúng gọi sư là »Phục Hổ«. Về già, sư trụ núi Hoàng Long, Long Hưng (Nam Xương, Giang Tây). ② Thiền tăng đời Minh (1541-1620), họ Tào, hiệu Kính Đương, người Thiệp huyện (An Huy), Trung Quốc. Năm 19 tuổi đi đến chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu xuất gia với Hoà thượng Vân Thuỷ Đại Cơ. Đến 21 tuổi đăng đàn thụ giới cụ túc, hành cước đến Thiếu Lâm tham kiến Thiền sư Đại Thiên Nhuận. Lại đến Trường An yết kiến hai đại lão Biến Dung và Nguyệt Tâm chỉ bày tâm yếu có chút khai ngộ. Chẳng bao lâu, sư trở về lễ Thiền sư Diệu Phong tại Ngũ Đài, vừa gặp là tâm ấn tương khế. Sau đến Thiên Bình ở Lô Sơn, do thích thắng cảnh này nên ẩn cư tại đây. Vài năm sau thiền lữ tụ hội dần dần thành tùng lâm. Pháp Trung là người thẳng thắn, không bày vẽ, quản lí chúng không cần quy củ, cam khổ đồng chịu, ngoài một chiếc áo nạp không có gì nữa.


meanings:
(term) mindfulness of (the selflessness of) phenomena


meanings:
(dharmamudra) ###Fayin######佛教術語。亦譯法本、本末、憂檀那等。佛教徒用來鑒別佛法真偽的標準。法，指佛教教義，印，喻世俗印璽，能印證真偽的佛法之印，故名法印。佛教認為，凡符合法印的是佛法，違背法印的則非佛法。按佛教發展的順序，有三法印、四法印、五法印、一法印之分。######三法印 較早的小乘經、律、論和大乘經、論多說三法印。一般稱：1、諸行無常（宇宙萬有，皆變化無常）；2、諸法無我（世界一切現象皆因緣和合，沒有獨立的實體或主宰者）；3、涅槃寂靜（佛教徒修行斷盡煩惱，超脫生死輪回，達到涅槃寂靜境界）。《雜阿含經》卷十作“一切行無常，一切法無我，涅槃寂滅”。《大智度論》卷二十二稱：“佛法印有三種，一者一切有為法，念念生滅皆無常；二者一切法無我；三者寂滅涅槃。”《法印經》則別說三解脫門（空解脫門，無相解脫門，無願解脫門）為三法印。######四法印 三法印加上“一切諸行苦”為四法印。《增一阿含經》卷十八：“今有四法本末，如來之所說。雲何為四？一切諸行無常，是謂初法本末……一切諸行苦，是謂第二法本末……一切諸行無我，是謂第三法本末……涅槃為永寂，是謂第四法本末。”《菩薩地持經》卷八：“有四憂檀那法，諸佛菩薩為令眾生清淨故說。雲何為四？一切行無常，是憂檀那法；一切行若，是憂檀那法；一切法無我，是憂檀那法；涅槃寂滅，是憂檀那法。”南傳巴厘語“增一部”及《法句經》則立三法印為：1、一切行無常；2、一切行苦；3、一切法無我。增“涅槃永寂”為四法印，均大同而小異。######五法印 四法印加“一切法空”（世界一切現象皆虛幻不實）則為五法印。《維摩經》卷上：“昔者佛為諸比丘略說法要……謂無常義、苦義、空義、無我義、寂滅義。”######一法印 即“一實相印”（實相即“真如”、“法性”）。小乘講三法印，大乘提一實相印。《法華經·方便品》：“無量眾所尊，為說實相印。”《法華玄義》卷八上：“諸小乘經，若有無常、無我、涅槃三印印之，即是佛說，修之得道；無三法印即是魔說。大乘經但有一法印，謂諸法實相，名了義經，能得大道；若無實相印，是魔所說。”######上述三法印、四法印、五法印、一法印等，只是在不同場合的說法，無實質差異。智顗在《法華玄義》卷八，列舉實相十二異名，即妙有、真善妙色、實際、畢竟空、如如、涅槃、虛空、佛性、如來藏中實理心、非有非無中道、第一義諦、微妙寂滅。說明一實相印可總攝緣起、無常、無我、寂滅等，合三、四、五法印為一實相印。（劉明淵）######


meanings:
（梵 Dharmapada，巴 Dhamma-pada）(一)集錄諸經中佛之自說偈而成的經典︰系爲策勵學衆精進向道，富有感化激發力量的偈頌集。行文概多平易簡潔，間雜巧妙的譬喻，內容更教示以佛教真理觀、社會觀的根本義理，是佛道入門的指南。在說一切有部、法藏部中，《法句》又稱《優陀那》（Uda^na）。現存的《法句》，有漢譯本四部、銅鍱部（Ta^m-ra-s/a^ti^ya^h）傳巴利語本一部、藏譯本二部，以及近代發現的梵文本、犍陀羅語本。概因部派而有不同誦本，由于其組織不同，偈頌數亦異。<#>現存《法句》的不同誦本，完整無缺者，有二十六品本、三十九品本、三十三品本。<#>(1)二十六品本︰從〈雙要品〉至〈婆羅門品〉，共四二三偈，爲銅鍱部所傳巴利語本，編爲南傳巴利聖典《小部》第二《法句經》。有覺音著《法句注》（Dhammapadat!t!hakatha），注本中附有二九九種譬喻。<#>(2)三十九品本︰從〈無常品〉到〈吉祥品〉，共分二卷，名爲《法句經》。吳·天竺沙門維只難等所譯。收在《大正藏》第四册。依《出三藏記集》卷七〈法句經序〉所載，維只難所傳者原是五百偈本，後從同道竺將炎，補出十三品，成爲七五二偈。若比對《小部》的《法句》與此三十九品本，可知二十六品的次第相合，唯插入十三品，可見三十九品本是在二十六品的基礎上擴編而成。在內容方面，《法句》本爲出家衆所常誦，而三十九品中，有幾品重于在家，如〈道利品〉說君王（輪王）治國安民的法門。<#>(3)三十三品本︰從〈無常品〉到〈梵志品〉，爲說一切有部所傳。據說是法救（Dhar-matra^ta）所撰集。法救爲西元前一、二世紀間人，是擴編《法句》者，而非創編者。亦即爲說一切有部誦本的編集者。此說一切有部本系以梵語寫成，現有梵本存在。西藏譯本亦屬三十三品本，名《優陀那品》（Ched-dubrjod-pah!i tshoms），爲偈頌本；另有名爲《Ched-du-brjod-pah!i tshoms-kyirnam-par-h!grel-pa》者是《法句》的義釋，幷附有長行的譬喻。<#>此外，又有漢譯二本，亦是三十三品本︰{1}《出曜經》，三十卷，約九三０偈，罽賓·僧伽跋澄（Samahabhūti）執梵本，姚秦·竺佛念譯出。系《法句經》之注釋。今《大正藏》第四册所收者爲三十四品，此系誤將〈不放逸品〉分爲〈不放逸〉、〈放逸〉二品而成。{2}《法集要頌經》（法優陀那的義譯），四卷，九三０點五偈，趙宋天竺三藏明教大師天息灾譯出，是純粹的偈頌集。<#>除此三類完整的誦本外，于1892年，在于闐附近發現以佉盧文（Kharos!t!hi^）寫成的古寫本。此古寫本有西北印度方言（Prakri^t）的特徵，近代學者推定爲西元二世紀的作品，稱之爲犍陀羅語（Gandhari^）本。其內容與梵、巴二本皆不6 致，是另一系部派的誦本。又，《大事》曾提到《法句經》的名稱，幷引用其中之偈文。因此可知，大衆部或許另有一獨立的《法句經》譯本。<#>1855年，丹麥學者華斯勃爾（M. V.Fausbo|ll）出版巴利語《法句經》，幷將之譯成拉丁語，附上覺音注釋的摘錄，對學術界有很大的貢獻。英譯本方面，有穆勒（MaxMu|ller）、洛克希爾（W. Rockill）、貝爾（S. Beal）等人分別從巴利、藏文本譯出。日譯本方面，有立花俊道（《國譯大藏經》經部第十二卷）、長井真琴（世界文庫，大正十三年）、荻原雲來（岩波文庫，昭和十年）等人的翻譯。又，常盤大定曾出版《南北對照英漢和譯法句經》。<#>(二)即《佛說法句經》︰一卷。收在《大正藏》第八十五册。全書計分十四品，內容叙述爲證得諸法性空、究竟金剛句（即甚深法句）及其法，而親近善知識之法。《大唐內典錄》卷十〈歷代所出疑僞經論錄〉、《開元釋教錄》卷十八〈僞妄亂真錄〉，皆載有《法句經》二卷（下卷寶明菩薩），或許即指此一卷《法句經》。本經未曾入藏，系近代于敦煌本中發現，而爲《大正藏》所收者。乃以日本東京都台東區書道博物館藏本爲底本，再校勘大英博物館藏斯坦因本而成。本經自唐代以來，似乎頗受禪家的重視，如《頓悟入道要門論》、《禪源諸詮集都序》、《圓覺經大疏》、《歷代法寶記》、《達磨禪師論》等書，皆曾引用。<#>注釋書有《法句經疏》一卷，撰者不詳，原本是敦煌伯希和本。首部闕近二十行。文中援引《無行經》、《花首經》、《淨名經》、《大智度論》、《大乘起信論》等。<#>◎附一︰呂澄《印度佛學源流略講》第四講第二節（摘錄）<#>《法句經》是把部派佛學所依據的四阿含中重要的頌文抄錄出來，按照義理分品構成的，是一種集鈔。各家的集鈔分量不同，品目也有出入。有部集鈔的《法句經》，後經法救改訂整理，幷由原來的二十六品，增爲三十三品，法救還有因緣解釋的著作，漢譯名《法句譬喻經》。<#>譬喻師的學說也以四諦爲中心組織的，但對四諦的解釋却與別家不同。例如苦諦︰婆沙師認爲是五蘊，分別論者認爲是有漏八苦，譬喻師則認爲是名色。集諦︰婆沙師認爲是有漏因，分別論者認爲是招後有愛，譬喻師則認爲是業惑。滅諦︰婆沙師認爲是擇滅，分別論者認爲是愛盡，譬喻師則認爲是業惑盡。道諦︰婆沙師認爲是學無學法，分別論者認爲是八正道，譬喻師則認爲是止觀。可見譬喻師所講的四諦是有重點的，從而也看出它們的學說是從《法句經》來的（《法句經》所講的四諦就是有重點的）。其次，《法句經》講四諦以心法來貫串，譬喻師也是如此。他們認爲︰‘心依名色乃成苦體，又由惑業系縛而心垢，止觀調心而垢淨，所以四諦安立，系之一心。’（見《略述經部學》）他們認識到的心是無間斷的，一般說，心有多方面的功能，眼看、耳聽等都是心的功能，就其每一類來說，總是有間斷的，但若混爲一體觀之，從生至死，心則始終沒有間斷。就佛家的實踐講，止觀達到滅盡定期間，意識似乎斷了，有部說，滅盡定是無心無識的。譬喻師認爲，滅盡定仍有心活動，不過不是粗心而是細心。這就是所謂細心說。<#>◎附二︰呂澄《呂澄佛學論著選集》卷二〈法句經講要〉（摘錄）<#>此經分三番講述︰(1)總辨經體，(2)解析品次，(3)抉擇要義。<#>(1)總辨經體︰辨經體者，明經之性質。自小乘各家迨大乘龍樹無著以次，僉謂此經爲佛說，無有異議。且以爲一般經典之稱佛說，類皆佛滅以後弟子輩追述之作；今此《法句》，則佛在世時已具定型，相與傳誦矣。今細玩其文，樸質親切，真所謂布帛菽粟之言。論其幽深，雖不逮大乘諸經；然即樸質親切之中義蘊豐富，其爲當年佛說之實錄可無疑也。惟此經綜集成篇，區分章段，則固佛滅後事。且其纂輯，頗有異說︰或謂初結集時出之，屬于雜藏（收三藏不攝之說），此則推爲迦葉阿難時所出也。或謂法救上座實集之。今考法救以前，實已有輯本，法救不過補訂之而已。初輯之本，佚在三藏四含之外，攝于雜藏；補訂而後，則以配合十二分教，非複雜含之舊。此種流傳前後變化之迹，征之事實，亦不誣也。吳譯《法句經》舊序雲︰‘法句經別有數部︰有九百偈，或七百偈，及五百偈。’是則《法句》原有廣、中、略三本之分。從現存之梵（殘）巴漢藏各本考之，廣、中、略各本俱在。巴利原本四二三頌、二十六篇，即當于略本；吳譯《法句經》，晋譯《法句譬喻經》，七五二頌、三十九篇，即當于中本；秦譯《出曜論》（解法句者，內含經文），北宋譯《法集要頌經》，與西藏譯本，九百餘頌至一千五百頌、三十三篇，即當于廣本。各本中自以巴本爲最古，與吳譯內二十六品■合；惟吳譯首尾增多十三品而已。至秦宋兩譯，章名大同吳晋，次第則出入甚多，可知爲完全改作者。巴本不出輯者名氏，吳譯以去皆題法救撰，以知《法句經》，前後確有兩種，即初輯本與增訂本也。增訂之中又叠有改易，不止一次，經之性質即因以改變。如略中本、俱名法句；而廣本以後，則稱鄔柁南聚。法句雲者，‘法’爲佛說究竟道理不可移易之目，‘句’乃名身句身詮義周圓之式（如今所謂完全命題）；所以一句一義，四句一頌，法義周圓無缺（法義悉宗四諦）。鄔柁南聚雲者，十二分教之第五種，義爲自說（聚即品類分章之義）。由此立名不同，乃知法句有特殊因緣而說者，則變成一種泛說句義（鄔柁南）；但經之重要意義，幷不因此消失也。今講折中廣略，而取吳譯。吳譯文字雅馴，不失理味；惟品第不無譯人臆改之處。如《婆沙》、《智論》、《地論》俱雲法救所輯《法句》，始〈無常品〉，終〈梵志品〉；今本于〈梵志品〉後，溢出四品，顯非原本之舊。至晋譯品目與此相同者，不過蕭規曹隨，步前譯之定式，不可信爲印土所傳即如是也。（中略）<#>綜合上述觀之，自上座化地以次，至說一切有部，東西各派學說，無一不與《法句》相涉；且皆視《法句》與三藏幷重，時或過之。我國道安法師序十四卷《鞞婆沙》亦嘗言之，蓋有聞于當時譯師所述也。又學者每以三藏難能遍讀，不若《法句》之簡約易持，因而重視之特甚。即以傳來漢土之佛學言，自漢魏至南北朝，亦無有不被《法句》之影響者，此一段學術史案，當于《附說四十二章經》中另詳之。<#>(3)抉擇要義︰此中要義摘舉三門︰一者涅槃，二者聞戒，三者止觀。原夫《法句》之撰，乃供教學所用。學有目的，涅槃是也；學有方便，聞、戒、止觀是也。一經之要，三門盡攝之矣。<#>初談涅槃義︰此義散見各品。蓋《法句》組織，或取義，或依文，類分不定。若依義求，則〈羅漢〉、〈述佛〉、〈安寧〉等品，皆涉涅槃之說；若依文求，則〈泥洹〉一品，斯其樞要矣。今講涅槃，即就此品撮叙要義；有所不足，乃以《瑜伽論》中釋文補之。〈泥泹品〉共三十六章。略本無此品名，僅于他品中存其四頌而已（初三頌及第二十四受辱心如地頌）；廣本自受辱頌下，亦付缺如。故知此三十六章之結構，實爲中本所獨有，今特據此闡述焉。涅槃正翻寂滅，旁譯引申有六十六種異名；中以安寧一名，最稱允洽。《中阿含》雲︰‘諸法以解脫爲真實，以涅槃爲究竟。’安寧者，實諸法之究竟處也。品初六頌，即廣贊斯義。蓋人生願欲無不以太平安寧爲歸宿。如糜鹿避獵，自然走曠；飛鳥避羅，自然趣空；人之求安，趣向涅槃，亦心性之自然也。故雲‘法歸分別，真人歸滅’（此雲分別，乃現觀實證其義）。外而宇宙、內而一身，莫非有爲，即莫非遷流變化而無一安寧者（此即是苦）。再從行爲之善惡言，趣善者少，趣惡者多；即善趣微樂，亦非真樂。諦知此等是苦，即不得不求歸宿于涅槃之究竟樂處矣。涅槃超于罪福，在善惡外，別有其淨因，絕非由行能得之也（頌雲︰‘從因生善，從因墮惡，從因泥洹也。’）<#>次言涅槃三相︰(1)無爲相，(2)無著相，(3)無惱相。言無爲者（有十一頌，自始無如不至爲開爲法果）︰謂涅槃非煩惱之所爲，此有異于冥頑不靈一無所爲。蓋煩惱無量，總以愛欲爲本；不染愛欲，苦即淨盡，說爲苦際（此即涅槃異名）。頌雲‘心難見習可睹’者，謂此苦際境（即淨心），諦實不動（不變遷）而難見；惟善觀察而後現觀（即淨習）分別實證之也。若通達愛欲爲流轉之本，愛欲由見聞覺知而來，于見聞等不增不染，則愛欲不生，總歸寂靜。是即離煩惱之爲涅槃矣。又頌文‘比丘有世生’以下，明無爲爲本之義。此義出于《中阿含經》。頌中以生、有、作、行四者（皆有爲事，亦緣起事），與無生、無有、無作、無行（皆無爲事，亦還滅事）平等幷舉，而特別指出無爲是涅槃之相。所以見有爲乃因無爲而說，亦即緣起正爲涅槃而談也。佛如是說，亦有事實可征。諸法皆以涅槃爲自性，學人之趣涅槃，固自然之勢也。由是無爲相乃有爲法之自然歸宿，佛但如實說之耳。<#>言無著者（有六頌，起從食因緣有，至此道寂無上）︰‘著’指戲論分別無義益之事。凡愚言行，無一與涅槃相順，如稚子之弄沙城，其爲戲論不待言。即在外道異學知求安寧處者，亦莫不隨事執著，或于世俗現境中求，或于定境中求（執現境者，爲地水火風所礙；執定境者，爲空無邊處乃至非非想處及日月光明等定境所礙），寄相于此等處以求安樂；不知其亦屬無常而終歸戲論也。真正涅槃，應蠲除此。頌雲‘斷有之射箭，遘愚無所猗，是爲第一快，此道寂無上’是也。有即生死，箭喻惑業之因，因力發動，如箭射之不能中止，隨順因力往來諸趣，遂無止息矣。如欲安寧必斷此因。頌雲‘寂無上’者，寂即寂此戲而論也。<#>言無惱者（有十三頌，起受辱心如地，迄夭人莫不禮）︰惱謂苦痛，系屬于身，身由五取蘊成（取謂愛欲），因既不淨，果成苦痛。欲求出離者，當須離欲。如頌雲︰‘畢故不造新，厭胎無淫行，種燋不復生，意盡如火滅。’如是轉舍五蘊身而得五分法身（謂戒定慧解脫解脫知見具足。前四成己，後一利他），獲大安隱，行淨度世。又涅槃無惱，惱歸于身；然非不用此身，乃以此身貿易法身，所謂大安寧身也。《法句》以此三相說涅槃，皆不從斷滅上立論，可知小乘之解佛說，亦有其深微切實處。蓋由各部執展轉立破而得定論，故非泛泛也。<#>複次，涅槃三相，爲證得者身心所體現；已證未證，均此五蘊身心，其間有無差別？比中本《法句》幷無明文，今謂當于《瑜伽釋》中所引頌中求之（此本〈涅槃品〉頌文，唐秦宋譯皆具）。《瑜伽論》思所成地，于教思擇，略有二門，即思擇契經與伽陀。思擇伽陀處，錄《法句》各品要文二十八頌，所錄〈涅槃品〉頌曰︰‘等不等而生，牟尼舍有行，內樂定差別；如俱舍卵生。’此即顯示已證未證之身心關係。于證得之身心分二種解說︰一者不舍餘依，即不舍最後殘餘之身，所謂有餘依涅槃；二者舍餘依，即證得涅槃者幷舍最後餘身而爲無餘依涅槃。《瑜伽釋》謂佛示現住有餘依時，所證得之色身與前修得之色身（即三十二相八十種好）性質相等；所證得之名身，是勝無漏，則與修得之名身不等。至無餘依位時，最後餘身亦屬有行（有爲法），以壽行轉故，仍未滅壞。已證得者，于彼餘身，不定任運方舍，亦可以定力而舍，以其得內寂靜樂及沙門樂故。此所舍之最後證得色身，亦與前得之色身正等；所舍名身，則與前得之名身不相等。喻如孵卵生鶏，未破■前，所具色身原質，與破■後，幷無不同；惟未出■時，心識蒙昧，既出■後，心識靈明，前後有異耳（頌文俱舍■；梵本俱捨下原有破字，意雲破■也）。此中意謂已證未證，身相等而心不相等也。至于留此身心至滿壽量而後舍者，重在證得而顯涅槃三相；若不留滿壽量，以定心力隨時弃舍，則重在舍壽而顯涅槃三相。凡此皆略中本未究竟之義，而廣本所獨具者也。其說亦與小乘部執相關。蓋化地本宗，意許色心一期生死，俱有轉變；而有部不許，以執三世實有，法無轉變也。至法藏部，則說羅漢身（概括色身）皆無漏，即主證得前後名色身皆不等（化地雖說身轉而未確定羅漢身是無漏）。大衆部又說色轉變而心不轉變。今勘《瑜伽》之《釋》，與以上各部執皆不同︰色身屬有漏，與前相等；名身由有漏轉變無漏，與前不等。此與有部言不變者異，與法藏大衆言變者亦異，當系化地末宗之說也。《瑜伽釋》文次下更有三頌（十九、二十、二十一），闡發斯義，而以出離煩惱得自在解脫爲言，如文可知（《瑜伽》引二十八頌，初至十七多說聞戒事，十八至二十一說涅槃事，二十二至二十八多說止觀事）。<#>次聞戒義︰聞戒本屬二事，以其內（戒）外（聞）相待；不可偏缺，故合言之。菩薩修三十二相業，有謂先修耳目者，可知爲學以聞熏爲最切（聞非但耳聞也，亦具有見在）。《法句》于此義尤加重視，蓋所立之宗，在經文之說心淨客染。此經見巴本《增一阿含》，文雲︰‘心性本淨，客塵所染，凡愚無聞故，不如實知見，亦無修心。’又雲︰‘心性本淨，離客塵染，聖智有聞故，能如實知，亦有修心。’（漢譯《增一阿含》無此經，或系部執所傳有異；但《舍利弗毗曇》引此文）合此二經，而性淨客染之義備。前經謂由無聞故，本性淨心，乃爲塵染，而不知修。後經謂由有聞故，乃知修心，離染爲淨。比而觀之，可知淨不淨之關鍵在于離染不離染，而染之離不離又在于聞不聞也。有聞而後知修，即有聞而後有學也。以此法句言學，幷重聞戒︰聞義見于〈教學〉、〈多聞〉、〈暗愚〉、〈明哲〉諸品；戒義見于〈戒慎〉、〈慈仁〉、〈放逸〉諸品；至聞戒無缺義，則見于〈教學品〉。頌雲︰‘戒聞俱善，二者孰賢？方戒稱聞，宜諦學行。’又雲︰‘學而多聞，持戒不失，兩世見譽，所願者得。學而寡聞，持戒不完，兩世受痛，喪其本願。’廣本更有頌雲︰‘多聞無戒，不稱多聞；少聞具戒，可稱有聞。’<#>以下分說聞戒之義︰初聞義，舉〈多聞品〉以見其概。此品共十九頌︰初七明聞之實，次十二贊聞之勝。明聞之實中，首三頌明聞之成三學，即以聞貫通戒定慧也。三學圓具，即‘自致得泥洹’。四、五兩頌出聞之體︰所聞不外佛說法（教授）律（教誡），但應辨其正似，而後可以解疑，守正祛邪，至不死處（涅槃）。又辨正似，則能于性淨心上離客塵染，興功德性。如是方謂奉持法藏，得聞之實也。此義參照《瑜伽》，益見完備。《瑜伽》引頌雲︰‘多聞能知法，多聞能遠惡，多聞舍無義，多聞得涅槃。’（即吳譯第四頌異譯，吳雲︰聞爲知法律，解疑亦見正，從聞舍非法，行到不死處。）此出聞有四勝，以示佛說之真俗二義，即《阿含》所謂淺深二義也。如施戒生天等論，順俗施設，皆爲淺義；四諦三學涅槃等論，開示出世，乃是深義。于此二義中，由聞俗義無倒故，即得速離惡趣，引發樂因；由聞真義無倒故，非惟不起惡因，更複超越善因，求得涅槃正因而獲漏盡。此中應注意者︰若聞者之根已熟，資糧已滿，便能獲致淨相之心，所謂義識（義者境也，即諸淨相；心能恒住此義，謂之心清淨）。聞之有關于淨心，意在于此。由是遂能現觀諸諦，以至舍諸苦本、煩惱無義，而證得涅槃。其根未熟者，依人天教，亦于勝義得有增上，漸證涅槃。《瑜伽釋》文最要，須細詳之。<#>複次，聞法一依在佛。見佛不真，則得法不正。是義爲中略二本所不見，而于唐本《瑜伽釋》中得之，《瑜伽》引文第十至十四頌，即廣呢義。文雲︰‘若以色量我，以音聲求我’等，此謂佛有二身︰一、色身，即三十二相、八十隨好之身；二、法身，即一切功德法所聚集身（《長阿含》雲，佛涅槃後以法爲燈明，即法身義）。是故見佛，不可執取賤身，因色身相好，魔亦能幻作故。以是前四頌言，無論肉眼天眼，見佛相好，或聞妙聲，若執著此即如來，此當尊信，則後時見有似佛威儀者，亦必信以爲佛，無所抉擇，隨逐于他。于真三寶，反生毁謗。其弊孰甚！此皆由于不知佛之爲佛不在音聲形色也（此有以定果心眼，能了知世尊內分法身，而不能見外分色身者；或有內無所知，但由外見者；或有于此內外遍障者）。若諸賢聖，出離惑障，智慧無著，于佛法身，內自證解，于佛相好，外正觀知，而不爲他言音所引攝者，是則世之雄矣（秦本〈惡行品〉雲︰智者易雕飾，乃名世之雄）。此說涉及制多圖像等色身非是勝義，亦有部執關係。法藏部嘗執供養窣堵波獲大福德，今是化地末宗批評，以爲非第一義也。<#>後戒義，舉〈戒慎品〉以見其概。此品共十六頌︰初七釋戒之勝，次九明戒之實。初中分別世俗、勝義二種戒︰第二頌雲，護戒福，致三報（(一)名、(二)利、(三)生天），即世俗戒。第三頌雲，護戒得真實見，明瞭法處，即勝義戒。守戒在得真見，有真見而後得涅槃也。次明戒之實者，又分廣狹︰狹則但指別解脫律儀（即受學學處）；廣則兼指根律儀（守護根門）、命清淨（禁爲非法生活）、依資具（衣服湯藥資生之具悉有限制）。此中即就廣義說之。頌曰︰‘比丘立戒，守攝諸根，食知自節，悟意令淨。’所謂立戒，即依住別解脫戒，住此而後有餘根律儀等三。但此尚非戒之本質。第九頌雲︰‘以戒降心，守意正定，內學止觀，無忘正智。’第十五頌雲︰‘持戒清淨，心不自恣，正智已解，不睹邪部。’所謂無忘、不自恣，皆指不放逸，此乃本質之說也。凡戒皆以不放逸而得，本經特有〈放逸〉一品，詳不放逸之可貴；《瑜伽》釋戒標舉〈放逸品〉首頌，亦有深意存焉。彼引頌雲︰‘無逸不死迹，放逸爲死迹，無逸者不死，縱逸者常死。’（即吳譯本初頌）此中不死指涅槃，死指流轉，迹則塗徑也。云何不放逸耶？謂于四所依，立四種護，所謂命、力、心、行。四者總攝人生之全，應善護持，以盡其用。命爲生機，務使暢達，勿令戕賊。力爲體質，求其强健，勿令羸弱。此二皆心行之所依。心則應使清淨，無有雜染。行則遠離邪僻，直向涅槃。然則戒之所以爲戒，不放逸而已矣。又《瑜伽釋》第四頌雲︰‘住法具尸羅，有慚言諦實，能保愛自身，亦令他所愛。’此言圓滿戒學，須備四義︰一者住法，謂依如來所證所說正法正律淨信修行。二具尸羅，謂于五篇七聚學處，無缺（于每聚學處首尾有犯爲缺，如衣之缺也）、無穿（犯中間學處爲穿）、無斑（于諸學處相續違犯爲斑，如衣之污點斑駁也）、無雜（散犯不連續者爲雜）、遍能受學。三者有慚，謂于犯戒因緣，能髮露求淨。四者諦實，謂依法對治，于智者前，如實自陳，而得出離也。次有三頌，說身口意業，亦有要義，可資參考。<#>三止觀義︰佛學通軌，三學次第相生，以增上戒學爲依，遞生增上心慧學。故聞戒之次，應談定慧。今不雲定慧而雲止觀者，蓋有二義︰(一)示通貫，(二)明守約。若以定慧言，但見次第，難顯通貫。本經所宗在‘心爲法本’，又經言‘心淨則土淨’，由心染淨，衆生國土隨之染淨。云何能得心淨而不染耶？是則不待外求，唯在調心而已。所謂止觀，即調心之道也。止者安心義，梵名奢摩他，義淨譯爲寂處（奢摩爲寂，他即是處，合此二義爲止）。此非常途所言令念不起，或起不令續已也，又必有其處，使靜寂得所，如置物然，恰當其處，而後妥貼。質言之，乃調心得安耳。觀者析理之謂，梵名毗鉢舍那，義淨譯爲衆觀（毗字接頭，有種種衆相之意）。乃明察心相細微條理之義。由是置心妥處，複明條理，此心自無不調矣。心調而後定慧隨之。是即不如通常以止觀分屬定慧之拘礙，而見止觀之不相離，定慧中皆兼而有之；乃至一切菩提分行，亦無不皆以止觀一貫行之。此即標名止觀，既以避定慧次第之誤解，而又顯其通貫之意也。複次守約之道，亦于止觀見之。《法句經》〈沙門品〉雲︰‘無禪不智，無智不禪，道從禪智，得至泥洹。’《法句譬喻經》〈戒慎品〉雲︰‘以戒降心，守意正定，內學止觀，無忘正智。’皆是禪（定）智（慧）之相資，止觀之互濟。故道安法師獲睹前偈，即于禪法，深悟其要。今止觀幷舉，皆是作意思惟（警策其心，而令思惟）。而有差別者︰作意思惟緣能緣心謂之止，即以心緣心也；作意思惟緣所緣相謂之觀，即以心緣心相也。心起初無定處，後生之心把握前心，使之系屬于色或受不失（止）；然後生心分析此所緣相（觀）。是則止觀之別也。《成實論》中有種種喻，分別其義，可資參考。舉其一例︰有喻刈除亂草，止如把握，觀則如割截也。止觀如是分別，猶未究竟，更進乃有止觀雙運之道。仍爲作意思惟，但作意思惟心一境性，心一境性即心境共相，爲析理之自然歸宿。佛法以種種相歸于一相，謂之共相。《般若》共相即是無相。《瑜伽》共相即是唯識，本經共相即是無常。此皆止觀雙運境地。《法句》說守約處，即在此等處。故徒講定慧，猶不能顯，必至止觀雙運，而後得之也。<#>本經發明止觀要義，有通說，有別說。通說爲〈心意〉、〈沙門〉、〈梵志〉三品；別說爲〈惟念品〉。先解通說︰〈心意品〉有十二章，詳言心相躁動，有待調伏。首三頌釋見《瑜伽》。如雲︰‘難調伏輕躁，淪墬于諸欲，善調伏其心，心調引安樂。’（此《瑜伽》第二十五頌，即〈心意品〉第二頌。）此謂心樂攀緣，如猿之舍枝取枝，難以調伏。雖强納之善中，而不能一向（定）安住，非在貪等，即在沈淖不寂之所，于是隨欲淪墬生死而不能返。若依止觀之道，令心恒修善法心。一境性，即能如實知五欲而生厭患，遠離諸染，獲得解脫。如是苦因既盡，安住現法，當來衆苦亦得永盡。是故此頌即說明心應調伏之根據，與不隨順所得之勝利也。由是次言云何調心。《瑜伽釋》第二十六頌雲︰‘于心相善知，能餐遠離味，靜慮常委念，受無染喜樂。’（即〈心意品〉第三頌）心之大用見于能調，調心之先，須識其相。此心即自己之心，所謂調者，亦使其平衡猶如止水而已。至于工夫，則賴于有學與見迹。有學者，謂篤志斯學；見迹者，謂慧見諦理。心契此理，則歸平衡；不契則成散漫。又雲心相，不外掉舉、下劣、不定三種。對治即有三方便，謂止、舉、舍。心掉時使之止；心下劣時令之舉；心高下不定時，住平等舍。由此止觀方便，得四種功德︰(1)餐遠離味︰心住一境，遠離習氣，則能受用身心輕安，是即止也。(2)靜慮︰謂由淨定心相（即止）相續修習，則于所緣境如實知其質而盡其量，明辨審察而思擇之，是即觀也。(3)常委︰謂由止觀爲依故，貫徹一切菩提分法，能常修習，遍一切時無有間斷（常），遍一切處無有遺漏（委），此即一貫之道也。(4)念知︰謂由無懈無掉心故，能得最勝正念正知，心善解脫，永斷五蓋隨眠。脫五蓋故，乃于現法得安樂住。此樂住，即佛道究竟，亦猶儒者所稱孔顔樂處。且屬現前受用，而非懸想當來，此所以有異于外道苦行也。<#>又次詳調伏之關鍵。《瑜伽釋》第二十八頌雲︰‘心遠行獨行，無身寐于窟，能調伏難伏，我說婆羅門。’（即〈心意品〉第四頌）上雖泛說調伏次第，未說把握之樞紐。所雲樞紐無他，當下莫放過而已（當下即是與否，猶在其次）。心有種種異名，或名爲意，或名爲識。無始以來，隨諸衆生，自體及因（所謂業惑）次第相續。雖無作者，而有流轉，但無前際可尋，故名遠行。心如瀑流不斷，一念放過，便入過去，故須當下省識。此就過去相言也。現在之心，單純而轉，無餘相伴，名爲獨行（瑜伽學系謂後心續前心，依緣不同，有種種行相，而體無異。與譬喻師說相通，蓋同出于化地末系也）。又此心現在自體現前，或爲貪性、嗔性、痴性，或餘煩惱隨煩惱性；後念性有轉易，不定相續。不同五色根，誕生之後，同異勝劣既受成形，即不可易也。心刹那起滅，一時此類心生，余時此類心滅，一時彼類心生，余時彼類心滅。是故當前染污之體，畢竟不實，名爲無身（即無體）。如是心法，一面轉變不息，一面染無實體，即屬轉染成淨由凡躋聖之機。此就現在心相言之也。若于當下放過，隨眠複結，則于未來居四識住（謂色、受、想、行。一心師言，受想行乃就一心轉變行相不同而說。）複成心縛，無有出期，名爲寐于窟（窟即流轉，寐謂難出）。此就未來心相言之也。智者由上各相，于心三世如實了知，即于當下深生警惕。厭患離染，得心解脫，斷滅我執，度越流轉，安住涅槃，名婆羅門（即淨行者）。此頌意說心于過去染污，未來不定；轉移關鍵即操之當下一念︰放逸則染，不放逸則淨。然染非心之自性（刹那轉變），淨乃自性，握此當下一念之淨，久久相續，遂得淨純。常途之言性淨，多屬道理知見；此乃實踐上由工夫而得者也。如是通說調心之相，以三頌盡之，可謂言近旨遠。《瑜伽》特爲抉出注釋非無故矣。<#>次解別說︰即〈惟念品〉。本經以念爲止觀特殊方便。念即十隨念，依通常次第，爲︰佛、法、僧、戒、施、天、死、身、息、寂。但此中特提念息于首，視爲最勝方便，蓋有四義︰一者息常隨身，易爲依止；二者息離染淨不易生厭（如念身作不淨觀，易生厭世想）；三者隨順法想；易得空觀（息出入靡常，勢不堅住，故可觀空）；四者內法獨有，不共外道（外道有歸依及戒天死等念，唯不念息）。有此諸勝，故特重視之也。此品共十二頌︰前九統說念息，後三則說念餘。又前九中，初四正說念息，後五別說覺寤瑜伽（屬念息內）。念息者，繫念于息，以爲所緣也。梵語安那般那，解者各異︰一謂安那爲入，般那爲出；一謂安那爲出，般那爲入。今考前者爲舊說，後者爲新說，因觀生死之象不同而成異說。前者謂胎生時息先入而後出，至于最後息出不入爲死；後說恰與前反。緣此所見不同，念息入手之先後遂異。按諸學系︰北傳主入出息，南傳出入息。此經爲北傳，而主張同于南傳者，以出化地末宗，對舊說有所厘正也（化地舊說與有部同主入出息）。頌雲‘出息入息念’，謂念出入息也；‘具滿諦思惟’者，謂圓滿修習也（思惟即修習）。云何圓滿？謂具備‘數、隨、止、觀、轉、淨’六相。從初數息以至完淨，有十六次第殊勝。配以四念住，從粗至細，各具四種次第︰初身次第，謂‘短、長、遍身、止身行’。二受次第，謂‘喜、樂、心行、止心行’。三心次第，謂‘心、令心喜、心攝持、心解脫’。四法次第，謂‘觀無常、斷、離、滅’。故頌雲‘從初竟通利’也。此詳見《大毗婆沙論》卷二十六。我國禪法，肇自安世高所譯《安般守意經》（安般即息，守意即念）；至隋·天臺有《六妙門》專著，大闡念息法門。然安世高之書難讀；天臺之作寡據，十六次第猶不了了，其說難盡信矣。今欲研究止觀，唯有直探《婆沙》，其次當讀《解脫道論》也。由此圓滿修習所得之結果，則如頌雲‘是則照世間，如雲解月現，起止學思惟，坐臥不廢忘。’（後二句原意謂身心合一修無間息也。）次下說念息之效有三︰‘比丘立是念’以下二頌說第一效。謂念息通四念住（于說十六次第中見之），幷貫攝一切菩提分法，最後得涅槃界。‘已有是諸念’以下二頌說第二效。謂念息可得有餘涅槃。‘比丘悟意行’以下三頌說第三效。謂念息可得無餘涅槃。有餘無餘涅槃之得，不但由于念息，更須覺寤瑜伽，謂︰初夜後夜正勤行道，乃至中夜睡眠，仍系心于光明想。如是精進乃成覺寤瑜伽得盡諸漏。故小乘證果，最極七生；除北道部外（北方法藏部執定須七生），餘部亦有言三生證道者。其勇猛精劬，實堪取法，不得以小乘而輕視之也。最後三頌，說餘九念。以施攝天，故無念天；開寂爲空無願無相，故無念寂。是即本經別說止觀之義也。<#>考上座化地部，原以十遍處爲勝方便，因遍處以地爲首，故有化地之號。其後余部如大衆末宗等，斥爲顛倒執著（于非地亦作地想，故爲顛倒）。故化地末系改說道支皆念住攝，及一切地與尋伺相應兩義，以提倡十隨念。本經于十念中複特出念息方便，則益勝于前矣。今談止觀法門，于此念息方便，極應注意。願學者循此綱要，自窮義蘊可也。<#>［參考資料］　(一)《大毗婆沙論》卷一；《善見律毗婆沙》卷一；《高僧傳》卷一〈維只難傳〉；《開元釋教錄》卷二；印順《原始佛教聖典之集成》第十一章；黃懺華〈法句經談概〉（《現代佛教學術叢刊》{91}）。(二)《貞元新定釋教目錄》卷二十八；《鳴沙餘韵解說》。<#>


meanings:
3341請參閱 法句譬喻經 請參閱 法句譬喻經請參閱 法句經 請參閱 法句經 巴利名 Dhamma-pada。意謂「真理之語言」。凡二卷，三十九品七五二頌（今計有七五八頌）。印度法救撰集，三國吳之維祇難等譯（一說本經係於二二四年，由支謙、竺將焰等譯，而非維祇難等所譯）。係收集諸經中佛之自說偈編集而成。又作法句集經、法句集、法句錄、曇鉢經、曇鉢偈。屬巴利語系。收於大正藏第四冊。此經之原本有一千頌、九百頌、七百頌、五百頌等數種，吳大帝黃武三年（224），維祇難齎來二十六品五百頌，後又增十三品，合爲三十九品七五二頌。　本經現存之異本有四，即：巴利本法句經 （Dhamma-pada）、梵本優陀那品 （Udāna-varga，又作鄔陀南品）、西藏譯爲 Ched-du brjod-paḥi tshoms、宋代天息災譯之法集要頌經四卷（屬梵語系，收於大正藏第四冊）。其中巴利本總計二十六品四二三頌（一頌重複），係世尊隨緣應機，爲僧俗諸弟子所說之法語，於第一次結集時合誦而流傳者。收於南方上座部之經藏（小部）中，與維祇難齎來之二十六品五百頌經本頗爲相似。　關於梵文書寫之法句經，依俱舍論光記卷一載，法救所集之鄔陀南，印度現有梵本流行。西元一八九二年，窟咧那（F. Grenard）於新疆和闐地方發現梵本斷簡，係以佉盧虱吒文字書寫於樺樹皮上，經法國學者斯納爾（É. Senart）等研究之後，判定其書寫年代可能在西元第二世紀以前，堪稱現存最古之佛典古寫本。後於庫車、敦煌等地亦陸續有梵本斷簡之發現。此等梵本斷簡，經洽庫拉瓦替（N.P. Chakravarti）集成，題爲 L'Udānavarga Sanskrit，一九三○年刊行前二十一品。西藏譯與法集要頌經相同，均有三十三品，與巴利文相較，頗多異同，其偈頌相同者僅得二百數十偈。　此外，西晉法炬、法立共譯法句譬喻經四卷（屬巴利語系，收於大正藏第四冊），又稱作法喻經、法句喻經、法句本末經，亦分三十九品。每品之譬喻故事必列舉本經中之若干法句偈頌，以解說其因緣，總計有六十八種譬喻。又佛音（巴 Buddha-ghosa）所作巴利文法句經註（Dhammapadaṭṭhakathā），解釋巴利文法句經四二二頌之字義，並說其因緣，總計有二九九種譬喻。收於西藏丹珠爾（藏 Bstan-ḥgyur）阿毘達磨部（藏 Mṅon-pa）中之優陀那品注解（藏 Ched-du-brjod-paḥi tshoms-kyirnam-parḥgrel-pa）及漢譯出曜經三十卷（屬梵語系，收於大正藏第四冊），皆爲解說優陀那品之因緣者。　本書對現實人生體驗深刻，充滿敏銳之洞察力，爲最佳之佛教入門書。西元一八五五年，丹麥學者華悟貝爾（V. Fausböll）出版巴利原文，並附拉丁譯本，是爲佛教介紹至西洋之始，其後譯爲英、法、德諸國語文。又有洛克希羅（W. Rockhill）英譯西藏文優陀那品，德國佛教學學者貝克（Herman Beckh）刊行西藏原文，英國佛教學學者比爾（S. Beal）英譯法句譬喻經。日本則於大正四年（1915）由東京帝國大學文學部印度哲學研究室刊行巴利語、漢文對照法句經。此外，近代尚有二種白話漢譯本，即：(一)了參法師所譯之「法句經」，(二)淨海法師所譯之「真理的語言」，均係譯自南傳法句經。〔善見律毘婆沙卷一、大毘婆沙論卷一、出三藏記集卷七、梁高僧傳卷一維祇難傳、開元釋教錄卷二、至元法寶勘同總錄卷九、卷十、B.C. Law: A Historyof Pāli Literature; E. Senart: Le manuscrit kharoṣṭhī du Dhammapada(Journal asiatique, 1898）; H. Lüders: Bemerkungen zu dem Kharoṣṭhī-Manuskriptdes Dhammapada; O. Franke: Zum Manuskript Dutreme de Rhins(Zeitsch. Morgenl.Gesell; LX. 3. 1906)〕


meanings:
Còn gọi: Đạo hiệu. Tên do vị Thầy đặt cho đệ tử khi người này vừa quy y Tam Bảo xong. X. Pháp hiệu.


meanings:
Vị ngon của thiền pháp, nghĩa là chỗ tinh diệu của pháp như là món ăn ngon làm hài lòng người. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »首 依 水 南 遂 禪 師、 染 指 法 味。 – Buổi đầu sư nương Thiền sư Thuỷ Nam Toại, được nếm qua vị ngon của thiền pháp«.


meanings:
Niềm vui do tham cứu, tu tập đạo pháp mà được. Tông Môn Võ Khố ghi: »聞 者 聞 其 心、 見 者 見 其 性、 以 至 嗅 嘗 知 覺、 盡 獲 法 喜 禪 悅 之 樂。 – Nghe là nghe tâm, thấy là thấy tính, cho đến ngửi, nếm, hay, biết, đều được niềm vui pháp hỉ thiền duyệt«.


meanings:
Gọi đủ: Danh Công Pháp Hỉ Chí. Chí, 4 quyển, do Hạ Thọ Phương soạn vào đời Minh, Phùng Định hiệu duyệt, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 150, trang 59. Nội dung gồm truyện kí của 208 danh sĩ trải qua các thời đại từ Đông Phương Sóc đời Tây Hán đến Dương Duy Trinh đời Nguyên sơ, thu thập hành trạng của kẻ sĩ tham thiền học đạo, nhưng chẳng giới hạn ở các nhân vật từ đời Đường trở về trước. Quyển thủ có lời tựa và lời tự tự của Trúc Quán Hành, Trâu Địch Quang, Cố Hiến Thành, Ngô Lượng. Từ nơi bài tự tự chúng ta có thể biết Hạ Thọ Phương khi được tập truyện kí »Vật Ngoại Anh Hào lục« do Ngọc Phàm Chân Nhân trước tác dành cho người tham thiền, cho rằng sách này lầm lẫn rất nhiều, đọc xong không thể chịu được nên có ý viết ra một quyển sách. Họ Hạ sưu tập ngôn hạnh của các danh sĩ từ sách sử, văn tập, tăng sử, truyền đăng lục, ngữ lục. Mỗi truyện hơi ngắn, khoảng 200 chữ, đều ghi sơ lược về thân thế và phụ l, 2 điều ngôn hạnh về Phật giáo.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Linh Tuân, sống vào đời Ngũ Đại. X. Linh Tuân.


meanings:
① Đệ tử kế thừa đạo pháp, người nối pháp. Chương Di-giá-ca Tổ thứ 6 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »既 傳 法 已 遊 化 至 北 天 竺 國。 見 峙 堞 之 上 有 金 色 祥 雲。 歎 曰： 斯 道 人 氣 也。 必 有 大 士 爲 吾 法 嗣 乃 入 城。 – Đã truyền pháp xong, Tổ du hoá đến Bắc Thiên Trúc, thấy trên mặt thành có mây lành kim sắc bèn khen rằng: Đây là sắc khí của đạo nhân, ắt có kẻ nối pháp ta. Tổ bèn vào thành«. ② Kế thừa, tiếp tục. Tiết Nham Đầu Hoà thượng trong TĐT, q. 7 ghi: »羅 山 云： 和 尚 豈 不 是 法 嗣 德 山 又 不 肯 德 山？ 師 云： 是 也！ – La Sơn hỏi: Hoà thượng há không phải kế thừa Đức Sơn mà chẳng chấp nhận Đức Sơn? Sư đáp: Đúng vậy«.


meanings:
Bức thư do thiền sư viết gởi cho Thầy của mình, khi sư đã nhận chức Trụ trì. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »資 福 專 使。 持 法 嗣 書 至。 師 於 法 堂 上 受 書。 – Vị chuyên sứ của chùa Tư Phúc cầm Pháp tự thư đến, sư ở trên pháp đường nhận thư«.


meanings:
(一)指能修習佛法之衆生︰《大寶積經》卷三十八〈菩薩藏會〉雲（大正11·219b）︰‘若諸有情，無堪任根，無堪任相，如來如實知無堪任，非法器已而便舍置。若諸有情，有堪任根，有堪任相，如來如實知有堪任，是法器者，即便殷勤鄭重說法，令其悟入。’《大般涅槃經》〈金剛身品〉雲（大正12·384a）︰‘善哉！善哉！王今真是護正法者，當來之世，此身當爲無量法器。’即謂護持正法者或信奉大乘法者爲法器，反之則爲非法器。<#>又，《大乘菩薩藏正法經》卷五謂，邪定衆生，幷非法器。不論如來爲彼說法或不說法，終不能證得解脫。《大般涅槃經》卷九〈如來性起品〉則以一闡提爲非法器；亦即是否爲法器，其關鍵在于有無佛性及是否爲一闡提。<#>(二)指寺院舉行法會之際所使用之器具︰又稱佛器、佛具、道具。即指鍾、板、木魚、椎、磬、鐃鈸、鼓等物。《敕修百丈清規》卷八〈法器章〉雲（大正48·1155b）︰<#>‘鍾、大鍾，叢林號令資始也；曉擊則破長夜警睡眠，暮擊則覺昏衢疏冥昧。（中略）大板齋粥二時長擊三通，木魚後三下叠叠擊之，謂之長板。念誦楞嚴會儆戒火燭，各鳴三下；報更則隨更次第擊之。（中略）木魚，齋粥二時長擊二通，普請僧衆長擊一通，普請行者二通。（中略）椎，齋粥一時，僧堂內開鉢，念佛唱食遍食，施財白衆皆鳴之。（中略）磬，大殿早暮住持知事行香時，大衆看誦經咒時，直殿者鳴之；唱衣時，維那鳴之。（中略）鐃鈸，凡維那揖住持兩序，出班上香時，藏殿祝贊轉輪時，行者鳴之。（中略）法鼓，凡住持上堂、小參、普說、入室幷擊之。擊鼓之法，上堂時三通，小參一通，普說五下，入室三下，皆當緩擊。’（參閱附錄）<#>◎附一︰寬忍《佛教手册》第六章（摘錄）<#>法器的名稱和用途<#>法鼓︰法堂設二鼓，東北角者稱法鼓，西北角者稱茶鼓。凡住持上堂、小參、普說、入室，幷擊之。擊鼓方法︰上堂時三通，小參一通，普說五下，入室三下，都須緩擊。茶鼓長擊一通，齋鼓三通，普請鼓長擊一通，更鼓早晚平擊三通。<#>鍾︰佛寺作法事時，擊之召集僧衆；是叢林的號令。曉擊，則破長夜警睡眠；暮擊，則破昏衢疏冥昧。<#>木魚︰有兩種︰一爲圓形，刻有魚鱗，誦經時叩之以調音節。一爲長形，吊庫堂前，晨朝、中午二時粥飯擊之以召集僧衆過堂。又名梆。<#>引磬︰亦稱‘小手磬’。銅質，形如小碗，隆起的頂端有鈕，附有木柄，便于執掌。是一種用于佛事的樂器，鳴之以引僧衆注意。<#>鈸︰亦稱‘銅鈸’，圓銅片中間突起成半球形，正中有孔，穿以綢條或布條，手持兩片拍打發聲，用爲法會樂器。<#>鈴︰一般爲球形，有柄與舌，搖動即發聲，作法事用的一種樂器。又，懸于堂塔檐下的鈴，稱爲‘風鈴’或‘金鐸’。<#>扁磬︰用石製成，形似雲板，懸于方丈廊外，有客見住持，知客鳴三下。<#>雲鼓︰擊之以報午齋，上畫水彩形狀，故名雲鼓。<#>雲板︰亦稱‘大板’，用鐵鑄成雲彩的板，擊之以報時辰。<#>齋板︰寺院庫房前挂的大板，僧人開飯前擊之。<#>香爐︰燒香用的器皿。有金質的名金香爐，土質的名土香爐，二層的稱火舍香爐；以上三種皆供于佛像前。導師和尚所拿的香爐稱柄香爐，即有柄的香爐。<#>長明燈︰亦稱‘續明燈’、‘無盡燈’，在佛像前置放，晝夜長明不熄，故名長明燈。<#>禮盤︰爲辦法事而設的高座。在須彌壇正面，前面有可放經卷的經幾，右面放磬，左面有柄香爐的臺子。<#>禪板︰僧人坐禪時用的木板，或用作靠身，或用作安手。靠身時用細繩穿小圓孔，縛于繩床背後的橫繩上，使板面微斜；安手時則把木板橫放在兩膝上。<#>供具︰有六種︰花、塗香、水、燒香、飯食和燈燭。依次表示布施、持戒、忍辱、精進、禪定、智慧等六度。<#>◎附二︰慧舟《佛教儀式須知》（摘錄）<#>法器持用儀式<#>(1)上供執事位次<#>  ○引磬　　○鐺子　　○侍者<#>  ○木魚　　○鉿子　　○手鼓　　○監院<#>(2)執持法器式<#>  對口引磬，合掌木魚，照面鐺子，平胸鉿<#>子，捧月手鼓。<#>(3)持用引磬式<#>{1}執引磬式<#>執時，將引磬對口，故名對口引磬。手平胸，左手拿引磬，右手相抱。<#>{2}打引磬式<#>打時，左手拿，右手擊之，或僅用右手中指、無名指、小指與手掌拿住，幷用食指與大指向上勾擊。<#>(4)持用木魚式<#>{1}執木魚式<#>不敲時，雙手扶持，魚椎在木魚之外，兩食指與兩大指挾住，餘六指托之。<#>{2}打木魚式<#>擊時，左手執魚，右手執椎，執魚是以大指、食指、中指拿住，執椎亦是以大指、食指、中指執住，魚椎頭與木魚頭相對，兩掌相對如合掌式，故名曰合掌魚子。<#>(5)持用鐺子式<#>{1}執鐺子式<#>不敲時，鐺子與鐺椎，一幷執在左手，鐺椎挾在鐺子反面外，右手抱住平胸，鐺子齊口。<#>{2}打鐺子式<#>擊時，左手執鐺，右手執椎，鐺子照面，故名照面鐺子。執椎是以大指、食指、中指執住擊之。<#>(6)持用鉿子式<#>{1}執鉿子式<#>不敲時，兩手執持平胸，以兩大指與兩食指，壓在鉿子上面，其餘六指托之，置在胸前，故名平胸鉿子。<#>{2}打鉿子式<#>敲時，左手托，右手擊，上鉿邊與下鉿邊相差數分，則敲時音聲當較響亮。<#>(7)持用手鼓式<#>{1}執手鼓式<#>不敲時，兩手捧持，椎在鼓外，兩大指挾在鼓內，兩食指與兩中指托住，餘四指環之，名曰捧月手鼓。<#>{2}打手鼓式<#>敲時，左手執鼓，右手執椎。執鼓以大指、中指、食指托之，執椎亦是以大指、食指、中指執之，向內擊之。<#>(8)執手爐頂禮式<#>{1}將禮之時，右手執爐柄，左手執爐頭，執持平胸；然後，頂禮下去，腰杆徐徐彎下，兩腿屈下，令兩膝靠著拜墊邊，將手爐置于拜墊上。<#>{2}頂禮上來，起身立直，將爐一舉齊眉。<#>(9)執手爐問訊式<#>右手執爐柄，左手執爐頭，將身鞠下，再起身立直，將爐一舉。<#>(10)執鉢式<#>有二種。一在未食時，雙手執持鉢，兩食指與大指壓在鉢口上，餘六指托住鉢底。另一在念供養咒時，將鉢以兩手托住，作蓮花形，左手在外，右手在內。<#>(11)上香式<#>{1}上綫香式<#>將香穿在食指及中指中間，幷用大指將香之一端捺住，執時當胸，舉時齊眉。<#>{2}上檀香式<#>用雙手大指、食指執持香之兩端，其餘三指啓開舉起，高與眉齊，然後置入香爐。第一根用左手拾起，右手置入香爐；第二根用右手拾起，左手置入香爐；第三根如第一根。<#>(12)捧香花盤碟式<#>{1}捧香花碟式（禮懺時用之）<#>以左手大指、食指、小指分三角托碟，中指、無名指屈入掌中，以右手食指、中指幷齊，置在碟邊，幷以大指將無名指、小指捺住在掌下，舉碟時高與眉齊。<#>{2}侍者捧香盤式<#>迎請法師時，由侍者照式捧盤。行在法師之前，到大殿后將盤放在香幾上。次以左右兩手大指、食指捧住盤之二角，其餘三指執住盤角下端。盤內香爐，高與眉齊。<#>［參考資料］　(二)小野玄妙《佛教美術概論》。<#>


meanings:
Còn gọi: Đại khí. Những nhân tài trong đạo sẽ được rèn luyện để trở thành người đủ đại cơ đại dụng nhằm tiếp nối huệ mạng của Phật, hoằng dương chính pháp. Quy Sơn Cảnh Sách của Thiền sư Linh Hựu ghi: »住 止 威 儀、 便 是 僧 中 法 器。 – Đến như oai nghi chung sống với đại chúng cũng là pháp khí trong hàng ngũ chư tăng«. Tắc 199, Phần Dương Lục Nhân trong Thiền Uyển Mông Cầu (Vạn Tục 148, 113 thượng) ghi: »師 密 記 以 偈 曰：胡 僧 金 錫 光、 請 法 到 汾 陽、 六 人 成 大 器、 勸 請 爲 敷 揚。 – Sư thầm ghi lại việc ấy bằng kệ như sau: Hồ tăng chống tích trượng, thỉnh pháp đến Phần Dương, sáu người (sẽ) thành đại khí, hãy vì họ (mà) tuyên dương«.


meanings:
→ tịnh danh pháp nhân thiền sư 淨名法因禪師; → giác hải pháp nhân am chủ 覺海法因庵主


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đạo Khuông, đời Ngũ Đại. X. Đạo Khuông.


vietnamese:
pháp tại hậu hành quán sát tiền hành <pttđ>


meanings:
(term) attachment to (the reality of) dharmas


vietnamese:
pháp chấp câu ý đãn nhiễm bồ tát bất nhiễm nhị thừa <pttđ>


meanings:
Discrimination in terms of attachment to phenomena


vietnamese:
pháp chấp cập vô minh đẳng duy tại bất thiện vô kí hữu lậu tâm phẩm <pttđ>


vietnamese:
pháp chấp điên đảo dữ hậu y tha quả cánh hỗ vi duyên <pttđ>


meanings:
Ngôi nhà lớn trong tự viện để chư tăng tụ tập nghe Thiền sư nói pháp, thông thường ở mé sau điện Phật. Đời Đường, Thiền sư Hoài Hải sáng chế »Bách Trượng Thanh Quy«, chẳng lập Phật điện, chỉ xây Pháp đường nên Pháp đường có địa vị trọng yếu trong các Thiền tự. Thung Dung lục q. 1 ghi: »諸 人 未 到 法 堂、 萬 松 未 出 方 丈、 向 那 時 荐 得、 已 是 落 三 落 四 了 也。 – Các ông chưa đến pháp đường, Vạn Tùng chưa ra khỏi phương trượng. Vào lúc ấy các ông lãnh hội được thì cũng còn cách xa thiền pháp vậy«.


meanings:
Chỉ pháp thân, báo thân, hoá thân của Phật. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »貪 恚 愚 痴 是 我 親 莊 嚴 法 報 化 三 身。 – Tham sân si là thân thích của ta, dùng để trang nghiêm ba thân pháp, báo, hoá«.


meanings:
→ đạo trường pháp như thiền sư 道場法如禪師; → vân cư pháp như thiền sư 雲居法如禪師


meanings:
(638-689) Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người Thượng Đảng, Sơn Tây, Trung Quốc. Sư là đệ tử của Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn, hầu ngài trải qua 16 năm. Sau khi Tổ mất, sư trụ chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn. Sư thuộc Thiền tông Nam tông đời thứ 2, vì sư xem Lục Tổ như Thầy của mình.


meanings:
all things are absolute reality just as they are


meanings:
→ báo ân pháp an thiền sư 報恩法安禪師; → huệ nhật pháp an thiền sư 慧日法安禪師


meanings:
3344<一>晉代僧。又稱慈欽。投於廬山慧遠門下，博通經典，善持戒行，並修禪業，智觀通達，善於開化愚蒙迷昧之輩。義熙年中（405～418），羨陽之地有虎爲害，師乃入山爲虎說法授戒，虎遂不復傷害人畜。村人爲其立精舍，奉如神明。後不知所終，生卒年不詳。　<二>（454～498）南齊僧。東平人，俗姓畢。七歲出家，師事白馬寺慧光。博通內外典，長於撰文論述。永明年間（483～493）位京邑中寺，宣講十地、成實、涅槃、維摩等經論。永泰元年示寂，享年四十五。著有淨名、十地等之義疏。〔梁高僧傳卷八〕　<三>（518～615）隋代僧。安定鶉孤（甘肅）人，俗姓彭。年少出家，初居於太白山之九隴精舍。開皇年中（581～600）於江都參謁晉王廣，後住於慧日道場。曾於皇帝巡幸泰山時顯其神通力。大業初年，受隋煬帝所重，召請智辯、寶誌、法澄、杯渡等一代高僧，總集慧日道場予其助力。後住於東都寶楊道場。大業十一年示寂，世壽九十八。〔續高僧傳卷二十六〕　<四>隋代僧。枝江人，俗姓田。初遊學揚都，投於興皇朗公門下，人稱沙安。後住荊州之等界寺，初講三論，後修禪定。生卒年不詳，世壽六十五。著有廣初、鹿角等文。　<五>宋代法眼宗僧。太和人。爲清涼文益禪師之法嗣。初住撫州（江西臨川）曹山崇壽院，後住金陵（江蘇江寧）報恩院。賜號「慧濟禪師」。法嗣爲廬山棲賢道堅。開寶年間（968～975）示寂。〔景德傳燈錄卷二十五、五燈會元卷十、五燈嚴統卷十〕　<六>（1024～1084）宋代僧。臨川人，俗姓許。年少出家，二十歲以通經得度後，學禪法於天衣懷公，得其心印。復興黃山如意院、南昌上藍寺等五座道場。元豐七年示寂，世壽六十一。


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người Thái Hoà (Thái Hoà, Giang Tây), Trung Quốc. Tham học với Thiền sư Thanh Lương Văn Ích đắc pháp, làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Ban đầu ở viện Sùng Thọ, Tào Sơn, thiền lữ các nơi tụ hội chấn động một phương. Sư thượng đường nói: »Nếu hội được chư Phật thường hiện tiền; nếu chưa hội chớ tìm tòi trong Kinh Viên Giác«. Nam Đường Chủ mời sư ở viện Báo Ân, Kim Lăng (Nam Kinh) đặt hiệu »Nhiếp Chúng«. Còn đặt hiệu »Huệ Tế Thiền sư«. Giữa niên hiệu Khai Bảo (968-975) sư tịch tại viện ấy.


meanings:
(1001-1069) Thiền tăng đời Tống, họ Trần, người Khúc Giang, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thường Bảo, thuộc tông Vân Môn đời thứ 4. Trụ viện La Hán.


meanings:
(1081-1156) Thiền tăng đời Tống, họ Lí, người Cử huyện, Mật Châu (Sơn Đông), Trung Quốc. Do ở núi Ô Kỳ, Nghi Châu nên pháp hiệu của sư là »Ô Kỳ«. Ban đầu sư theo Hoà thượng Diệu Không Minh chùa Thiên Ninh đắc độ, tham học khá lâu trọn được tông chỉ Vân Môn. Về sau trụ chùa Tịnh Cư, hoằng dương đạo của Tuyết Đậu. Niên hiệu Nguyên Phú (1098-1100) sư trụ tinh xá Linh Phong núi Xà Sơn ở Hoa Đình (Tùng Giang, Thượng Hải). Sau đó tinh xá đổi thành thiền viện Chiêu Khánh, Hữu thừa tướng Chu Ngạc thỉnh sư làm Tổ khai sơn, đồ chúng đông đảo, thạnh nhất đông nam.


meanings:
Phật giáo gọi Phật, Pháp, Tăng là Tam bảo; Pháp là một trong Tam bảo, chỉ cho giáo nghĩa kinh điển của Phật giáo. Chương Bát-nhã-đa-la, Tổ thứ 27 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »此 是 世 寶 未 足 爲 上。 於 諸 寶 中 法 寶 爲 上。 – Đây là vật báu của thế gian chưa đủ gọi là tột; trong các thứ bảo vật, Pháp bảo mới là tột«.


meanings:
① Hiệu của Thiền tăng Đạo Nhàn, sống vào đời Ngũ Đại. X. Đạo Nhàn. ② Hiệu của Thiền tăng Khế Ổn, sống vào đời Ngũ Đại. X. Khế Ổn


meanings:
Còn gọi: Pháp quyến. Tăng nhân có quan hệ thân thuộc trong sự truyền thừa Phật pháp. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »丙 寅 七 月 十 八 日、(士 珪) 召 法 屬、長 老、 宗 範 付 後 事。次 日 沐 浴、聲 鐘 集 眾。 就 座、 泊 然 而 逝。 – Ngày 18 tháng 7 năm Bính Dần, Sĩ Khuê triệu tập pháp thuộc, trưởng lão, tông phạm giao phó hậu sự. Ngày hôm sau sư tắm gội, đánh chuông tụ hội đại chúng rồi lên toà ngồi an nhiên thị tịch«.


meanings:
（梵 dharma-viśeṣa-viruddha-hetu，藏 chos-kyi khyad par phyin-ci-log-tusgrub-par-byed pa、chos-kyi khyad-par daṅḥgal-baḥi gtan-tshigs）因明學用語。又作法差別相違過。因明三十三過的因十四過之一。指因明論式中，所立的因，闕因三相中的後二相所招致的過失；亦即所立的因與宗後陳的含意相違，致使所欲成立的宗無法成立，因而成過。《因明入正理論》舉例如下（大正32 ·12a）︰‘法差別相違因者，如說眼等必爲他用，積聚性故，如臥具等。’<#>在印度哲學諸派中，數論派承認‘我’爲實在，而佛教却不主張有實在的‘我’，因此數論師若對佛教徒提出實在的法，幷且明確地說出‘實在的我’一語時，將會犯了因明上的所別不極成或能別不極成的過失。于是論者在宗後陳上使用含蓄的文字（亦即用‘爲他’作表面的語言），實際上其語之含意實爲實在的我。論者的目的就在成立所謂實在的我。但是，以這樣的論式立論，也不能使所欲成立的‘實在的我’成立。因爲積聚性的臥具等，幷不能爲實在的神我所用，而只能爲假我所用。以此類推，積聚性的眼等，亦只能爲假我所用，如此便與立者所欲成立的宗相違，所以成爲過失。<#>◎附︰呂澄《因明入正理論講解》〈似能立〉（摘錄）<#>《因明入正理論》︰法差別相違因者，如說眼等必爲他用，積聚性故，如臥具等。此因如能成立眼等必爲他用，如是亦能成立所立法差別相違積聚他用，諸臥具等爲積聚他所受用故。（梵本此段文雲，如說眼等是爲他者，積聚性故，如臥褥坐具等分，猶如此因能成眼等是爲他性。如是此因亦能成立所謂他者［梵本補注雲神我］是積集性，兩俱决定故。藏本此段譯文訛略。）<#>《講解》︰這一段說的是‘法差別相違’。<#>後三種變格相違因是佛家立的。他們立這三種相違，有其實踐目的。他們想用因明駁倒別家學說。立‘法差別相違因’就是爲了駁倒數論最主要的主張──神我。數論的哲學體系是二元論，其最高哲學範疇有二︰神我和自性。數論以五種理由成立神我。頭一種就是‘積聚爲他故’。（見陳·真諦譯《金七十論》。七十論即七十頌。爲了表示此論珍貴，冠以‘金’字。其中第十七頌即是說成立神我的理由）如果這個命題能成立，神我便能隨之成立，所以數論必須論證‘積聚爲他’的命題。人們從經驗中得知，一切積聚而成之物都供他受用（積聚爲他），如床席皆積聚而成，皆爲他用。既然如此，眼、耳、鼻、舌、皮都是積聚而成，也應該爲他使用。其論證式爲︰<#>宗︰眼等必爲他用<#>因︰積聚性故<#>同喻︰如臥具等<#>仔細看來，這個論證式的意義是含糊的。這裏的‘他’指的是什麽？數論所說的‘他’就是‘神我’；眼等必爲‘他’用，就是爲‘神我’所用。但‘神我’不極成，不能明確地說出來，只好立‘他’。其實，這個‘他’的含義有區別，可以是積聚性的他，也可以是非積聚性的他。數論的本意是想立非積聚性的‘他’。非積聚性的‘他’就是‘神我’，所以非積聚性的‘他’如能成立，‘神我’也隨著成立。但非積聚性的‘他’也不極成，不能明確說出來，于是便用了一個含糊的概念──‘他’。數論用這類不明確的概念，爲的是想造成這樣的推理；既然積聚性的東西必爲他用，那麽，如果這裏的‘他’是積聚性的，他就必爲另外的他所用，但此地的‘他’是能用，不是被用，因而他應該是非積聚性的。數論的意許是立‘神我’，却兜了這麽一個圈子。<#>佛家反對有‘神我’，用相違决定來出過，其論證式爲︰<#>宗︰眼等必爲積聚性他用<#>因︰積聚性故<#>同喻︰如臥具<#>數論的比量所犯的過失是‘法差別相違’。所謂‘法差別相違’，就是立論者所舉的‘因’不但未能證成其意許的法，反而證成了與意許相反的法。數論想用積聚性因證成非積聚性的‘他’，但佛家却用此因證成了積聚性的‘他’。用形式邏輯的規則來看，數論的論證式犯了四名詞的錯誤（大詞非同一概念）。在宗裏要成立的是非積聚性他，而在喻裏却用了積聚性他。把喻體、喻依說全，是這樣的︰‘若積聚性故，見爲積聚他用，如臥具。’臥具是爲人所用的，人是積聚體，這是數論也同意的。所以，積聚性因恰好證明爲積聚性他所用。<#>


meanings:
3377梵語 dharma-bhāṇaka，巴利語 dhamma-kathika。指通曉佛法又能引導眾生修行之人。又作說法師、大法師。廣義之法師，通指佛陀及其弟子；狹義則專指一般通曉經或律之行者，稱爲經師或律師。據北本大般涅槃經卷十八載，佛菩薩及其大弟子等，皆知深妙之法，又知眾生根機之利鈍而爲之演說，故稱大法師。　關於法師之資格，據瑜伽師地論卷八十一、十住毘婆沙論卷七、澄觀之華嚴經疏卷四十三等所載，必須具備下列條件：(一)法師十德，即：善知法義、能廣宣說、處眾無畏、無斷辯才、巧方便說、法隨法行、威儀具足、勇猛精進、身心無倦、成就忍力等十德。具足此十法，則能成就眾相圓滿。(二)行四法，即：(1)廣博多學，能持一切言詞章句。(2)善知世間、出世間諸法生滅之相。(3)得禪定智慧，於諸種經法中，能隨順而無諍。(4)不增不減如法而行，言行一致。　就法師之類別而論，據法華經卷四法師品、卷六法師功德品載，依法師之專長及其弘法之差異可分爲受持、讀經、誦經、解說、書寫等五種，稱爲五種法師。然後世則演成書寫、供養、施他、聽、披讀、受持、正開演、說、誦、思修等十種法師。　此外，我國稱道安、慧遠等學問德行高深者爲法師，然對鳩摩羅什、玄奘等對翻譯經藏有卓然貢獻之大譯經師，則多稱三藏法師，以別於禪師、律師等稱呼。〔雜阿含經卷一、卷十二、梵網經卷下、五分律卷三、十地經論卷十一、順正理論卷四十四、法華文句卷八上、釋氏要覽卷上〕（參閱「五種法師」1181）


meanings:
(term) ten virtues of a teacher of the dharma


meanings:
① Chỗ ngồi thuyết pháp của vị tăng trụ trì tự viện, dụ chỉ cho chức vị Trụ trì. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »恐 山 僧 進 發 之 後、 法 席 空 虛、 今 命 素 公 開 士 接 續 住 持。 – Chỉ e sau khi sơn tăng ra đi thì pháp tịch trống vắng, nên nay khiến Tố công là người tỏ ngộ, tiếp tục trụ trì«. ② Tự viện, đạo tràng, nơi mà đoàn thể chư tăng nghe thiền sư tuyên nói Phật giáo. Truyện Huệ Minh trong TCTT q. 8 ghi: »高 宗 之 世、 依 忍 （止 弘 忍） 禪 師 法 席、 極 意 研 尋。 – Cuộc đời của Cao Tông nương nơi tự viện của Thiền sư Hoằng Nhẫn, hết lòng nghiên cứu tìm tòi«.


meanings:
3357梵語 dharma-smṛty-upasthāna，巴利語 dhammesu dhammānupassīviharati ātāpī sampajāno satimā。指觀法無我。又作法念住。係四念處之一。謂一切法皆因緣所生而無自性，然眾生顛倒，常於善、惡法中，妄計有我，謂我能行善行惡。但善、惡法中，本即無我，若善法是我，則惡法應無我；若惡法是我，則善法應無我。佛爲令彼等知因緣性空之理，故令其觀法無我。〔中阿含卷二十四念處經、俱舍論卷二十三、大智度論卷十九〕（參閱「四念住」1708）


meanings:
（梵 dharmatā，巴 dhammatā，藏 chos-ñid）指諸法的真實體性；與‘真如法性’、‘真法性’等同義。《大般若經》卷三六○載，法性與法界、不虛妄性、平等性、實際等，皆爲真如的異名。《菩薩處胎經》卷六有真法性或真性之說。《大智度論》卷三十二說，法性與如、如如、實際、實相等意義相同。<#>關于法性的意義，《圓覺經》雲（大正17·917b）︰‘衆生、國土同一法性。’《大智度論》更將一切諸法的總相、別相，都歸爲法性。法藏在《大乘起信論義記》中釋‘法性真如海’時，說法性是真體普遍之義，以一切法爲性，遍染淨，通情、非情而顯深厚之義。慧遠《大乘義章》卷一也說，法性是一切法的體性。<#>但是，《六波羅蜜經》卷一及卷十謂法性無定性；《無量壽經》卷下雲（大正12·273a）︰‘諸法性、一切空無我。’《大智度論》也說，諸法無實相，諸法空空畢竟如是，同爲一空是爲法性。因爲無定性、平等一如，所以能成差別的萬法。如三論宗不許談諸法實有，而說真空爲法性。此外，周遍十方的佛身也被稱爲法性法身或法性身。法身所住之地也被稱爲法性土。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷三十；《寶雨經》卷九；《大寶積經》卷五十二〈般若波羅蜜多品〉；《佛地經論》卷五；《大般若經》卷五六九〈法性品〉；《成唯識論》卷二；《中論》卷四〈觀涅槃品〉；高崎直道《如來藏思想》第一章。<#>


meanings:
Bản tính của vạn sự vạn vật trong vũ trụ. Chương Bát Nhã Đa La Tổ thứ 27 trong CĐTĐL q. 3 ghi: »於 諸 物 中 法 性 最 大。 – Trong các vật pháp tính rất lớn«.


vietnamese:
pháp tính bất khả ngôn thuyết thí dụ phi bất tương tự <pttđ>


vietnamese:
pháp tính pháp trụ pháp định pháp như tính <pttđ>


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Vô Ân, sống vào đời Ngũ Đại. X. Vô Ân.


meanings:
love, or be attached to the dharma (teaching)


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Minh Bản do vua Nguyên Nhân Tông ban cho. X. Minh Bản.


meanings:
(一)（藏h!Go Chos grub）西元八至九世紀前半期（時值西藏統治敦煌後半期至敦煌複歸唐朝時期），活躍于敦煌的譯經僧。西藏人（一說爲漢人）。生卒年不詳。俗姓吳，世稱吳法成。<#>在西藏統治敦煌時期，以‘大校閱翻譯僧’、‘大蕃國都統三藏法師’之名義，參與漢譯佛典之藏譯。至今可確認爲其譯著者有《大寶積經被甲莊嚴會》、《入楞伽經》、《楞伽阿跋多羅寶經》、《賢愚經》、《善惡因果經》、《金光明最勝王經》、《千手千眼觀自在菩薩廣大圓滿無礙大悲心陀羅尼經》、《如意輪陀羅尼經》、《十一面神咒心經》、圓測《解深密經疏》等二十部。<#>由敦煌出土的文獻群中，也可見有法成譯自藏譯經典的漢譯佛典及漢文著作。前者如《般若心經》、《菩薩律儀二十頌》等；後者如《大乘稻■經隨聽疏》、《瑜伽論手記》等。其中，《大乘稻■經隨聽疏》系法成根據耶些德（sNa nam Ye s/es sde）的《見差別》而將中觀分類爲‘依經中宗’、‘依論中宗’，以及依據蓮華戒的《稻■經疏》所撰成。<#>西元848年敦煌複歸唐朝以後，法成居住在沙州（敦煌）開元寺，專心致志于《瑜伽論》的講解。<#>(二)（1071～1128）宋代曹洞宗僧。號枯木。秀州（浙江省）嘉興人，俗姓潘。十七歲出家爲沙彌，參雲門宗慧林宗本的法嗣守一法真，受具足戒。問安心之法，參究累年。後四處游方，曆參廬山子英、東林寺常總、泐潭（江西省）真淨克文、死心悟新、大潙慕哲、雲蓋智本、夾山自齡等名德。年三十三，複至隨州（湖北省）大洪山，參芙蓉道楷，得嗣其法。道楷移居淨因時，法成即隨侍在側。大觀元年（1107），在汝州（河南省）香山開堂。政和二年（1112），奉詔住持左街淨因禪院。道楷寂後，曆住潭州（湖南省）大潙密印、道林廣慧、韶州（廣東省）南華寶林、鎮江府（江蘇省）焦山普濟等名刹。高宗建炎二年二月二十五日示寂，世壽五十八，法臘四十一。謚號‘普證大師’。程具爲撰〈宋故焦山長老普證大師塔銘〉。<#>［參考資料］　(一)《西藏大藏經甘殊爾勘同目錄》；《西藏大藏經總目錄》；《敦煌劫餘錄》卷十；矢吹慶輝《鳴沙餘韵解說》；《印度學佛教學研究》三の一〈西域出土の法成師文獻〉；《支那學》三の五〈法成に就泜砟5〉；《絲路與佛教》第四章（《世界佛學名著譯叢》{55}）；《西域文化研究》第一；冢本善隆《敦煌佛教概說》；上山大峻《法成の研究》。(二)《北山集》卷三十二〈塔銘〉；《聯燈會要》卷二十九；《嘉泰普燈錄》卷五；《五燈會元》卷十四；《續傳燈錄》卷十二；《五燈全書》卷三十<#>


meanings:
(1071-1128) Thiền tăng đời Tống, họ Phan, hiệu Khô Mộc, người Tú Châu (Gia Hưng, Chiết Giang), Trung Quốc. Xuất gia năm 17 tuổi, sư dốc lòng tu thiền, chuyên tâm tham phỏng chẳng ngại đi xa học hỏi. Sư yết kiến Thiền sư Pháp Chân Thủ Nhất tông Vân Môn và thụ giới cụ túc. Hỏi pháp an tâm, sư tham cứu trong nhiều năm. Từng tham học với các Thiền sư Tử Anh, Thường Thông, Khắc Văn, Ngộ Tân, Trí Bản… Năm 33 tuổi sư đến núi Đại Hồng ở Tùy Châu (Hồ Bắc) tham kiến Phù Dung Đạo Giai, dưới một lời liền ngộ nhập sáng tỏ nguồn tâm bèn ở lại hầu hạ vài năm, được nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động. Vì sư thích »Khô mộc thiền« nên người đời gọi sư là »Khô Mộc«. Niên hiệu Đại Quán thứ 1 (1107) sư khai đường tại Hương Sơn, Nhữ Châu (Lâm Nhữ, Hà Nam). Niên hiệu Chính Hoà thứ 2 (1112) phụng chiếu trụ trì thiền viện Tịnh Nhân ở Tả Nhai, rồi dời sang ở chùa Bảo Lâm, Quảng Huệ, Phổ Tế. Sau khi mất, sư được ban thuỵ »Phổ Chứng Đại Sư«.


meanings:
belief that all dharmas (objective elements) have inherent existence


meanings:
(xref) view that all dharmas 法 have inherent existence


meanings:
Đọ sức bằng thiền ngữ, dùng thiền cơ đấu với nhau. Huệ Nam ngữ lục ghi: »克 賓 維 那。 法 戰 不 勝。 罰 錢 五 貫。 充 設 堂 飯。– Duy-na Khắc Tân đọ sức bằng thiền ngữ bị thua, phạt 5 quan tiền, đày vào phận dọn cơm«, hoặc »克 賓 維 耶。 法 戰 不 勝。 不 得 喫 飯。 抽 單 出 院。 – Duy-na Khắc Tân, dùng thiền cơ đấu nhau bị thua, chẳng được ăn cơm, mang đồ đạc đi khỏi viện«.


meanings:
(635-702) Tăng nhân đời Đường, Tứ Tổ tông Ngưu Đầu, họ Trương, người Giang Ninh, Nhuận Châu (Nam Kinh), Trung Quốc. Sư xuất gia từ nhỏ, 30 tuổi mới đi du phương, nghe danh Đại sư Hoằng Nhẫn liền đến yết kiến mong được pháp yếu. Về sau tham kiến Thiền sư Huệ Phương tông Ngưu Đầu được tâm ấn, được trao ấn kí, kế thừa pháp tịch. Sư hoằng dương tông phong trong vài năm tứ chúng đều ngưỡng mộ y chỉ. Lúc Hoằng Nhẫn thị tịch, ngài nói với đệ tử Huyền Trách: »Sau này Kim Lăng Pháp Trì là một trong mười người truyền pháp của ta«. Pháp Trì trụ chùa Diên Tộ ở Kim Lăng (Nam Kinh) cử dương Ngưu Đầu Thiền, truyền pháp cho Trí Oai rồi tịch.


meanings:
(1730-1810) Thiền tăng đời Thanh, họ Tiêu, tự Đạm Nhiên, người xứ Sa Ấp (Đại Danh, Hà Bắc) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Viên Ngọc Hưng Ngũ, đời thứ 38 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Cổ Sơn. Tác phẩm: Đạm Nhiên tập, Pháp Văn ngữ lục.


meanings:
giving dharma teachings, gift of teaching


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Sách Chân, sống vào đời Ngũ Đại. X. Sách Chân.


meanings:
Thiền tông đời Tống, họ Bách, người Thiểm Châu (Tam Môn Giáp, Hà Nam). Tráng niên xuất gia nơi chùa Thánh Quả, Tây Kinh (Lạc Dương, Hà Nam), Trung Quốc. Ban đầu tập Hoa Nghiêm, sau mộ Thiền tịch; trước sau tham kiến các thiền sư: Nam Dương Cẩn, Đại Hồng Trí hơn 10 năm mà không khế ngộ. Niên hiệu Tuyên Hoà thứ 3 (1121) khi Hoằng Trí Chính Giác nhậm chức Thủ toạ chùa Đại Hồng, Pháp Trí đến tham yết ngay dưới lời nói liền triệt ngộ, được nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động. Về sau trụ trì chùa Thiện Quyền, Thường Châu (Giang Tô), chùa Kim Túc Tú Châu (Gia Hưng, Chiết Giang). Trước tác »Thiện Quyền Tri Thiền sư Ngữ Yếu« 1 quyển được xếp vào »Tục Cổ Tôn Túc Ngữ Yếu«.


vietnamese:
pháp trí di biên quán tâm nhị bách vấn <đpb>


meanings:
Buddhist service, an assembly for the purpose of reading the scriptures


meanings:
3411<一>佛教儀式之一。又作法事、佛事、齋會、法要。乃爲講說佛法及供佛施僧等所舉行之集會。即聚集淨食，莊嚴法物，供養諸佛菩薩，或設齋、施食、說法、讚歎佛德。印度古來即盛行此類集會，其種類名目甚多。茲分印度、中國、日本等三方面敘說如下：　(一)印度：十誦律卷五載有紀念佛陀五歲時剪頂髻之般闍婆瑟會（梵 pañca-vārṣikamaha）。玄應音義卷十七譯之爲般遮于瑟會、五年一大會，意即五年舉行一次之無遮大會。無遮，即不分聖賢、道俗、貴賤、上下，無遮平等行財法二施之法會。大唐西域記卷五羯若鞠闍國條即記載該國五年一度舉行無遮大會。娑婆瑟會（梵 sad-vārṣikamaha），則爲紀念佛陀六歲時頂髻再立之集會，每六年一會，又稱六歲會。此外，尚有慶祝一般人民剪頂髻之二月會。　摩訶僧祇律卷三十三則舉有佛陀誕生、成道、初轉法輪等法會。佛生日大會又稱灌佛會（一般稱浴佛節，星馬一帶稱衛塞節），爲紀念佛陀誕生之集會。菩提大會，即成道會，乃慶讚佛陀於菩提樹下金剛座上，成就正等正覺之會。轉法輪大會，爲紀念佛陀於鹿野苑對五比丘說法初轉法輪之會。另有供養佛陀弟子羅睺羅、阿難等之羅睺羅大會、阿難大會。據高僧法顯傳摩頭羅國條載，在印度，從羅睺羅、阿難、文殊、觀音，乃至經、律、論三藏及般若波羅蜜等，均設有諸種供養法會。因布施乃祈福之要道，故帝王、富豪長者，每向廣大群眾行施捨大會。　(二)中國：後漢時即有皇帝行齋會之事。歷代三寶紀卷四載，光和三年（180），後漢靈帝於洛陽佛塔寺飯諸沙門，懸繒燒香，散花燃燈。或設會討論佛義、講經等，以達祈福增慧之目的。齋請僧侶之法會稱爲千僧會、萬僧會。南朝梁武帝中大通元年（529），於同泰寺設救苦齋；中大通五年，又於同泰寺設無遮大會，帝親自講金字般若經。此外，行於我國之法會尚有水陸會，即設齋食供養水陸有情之法會；梁武帝時，始行於金山寺。放生會，乃由他處買進受捕之魚鳥牲畜，於三寶前爲其說法，授三皈五戒，再放之於山野沼澤、泉池河水，此即放生會。華嚴會，乃講讚華嚴經之法會。盂蘭盆會，即於每年七月十五日，以百種物供養佛法僧三寶，以報父母長養慈愛之恩。獅子會，九月重陽，諸僧皆坐獅子座，作法事講說。此外，據荊楚歲時記龍華會條載，四月八日諸寺各設齋，以五香水浴佛，以爲彌勒下生之徵，稱爲龍華會。　又依勅修百丈清規、幻住清規等所制，禪宗例年應修之法會如下：慶祝聖壽萬歲之祝聖會，紀念佛陀誕生或成道等之佛降誕會、成道會、涅槃會，帝王忌日所修之國忌會，祈求晴雨之祈禱會，祈安居如意之楞嚴會，祈禾苗生長之青苗會。其他尚有觀音菩薩聖誕會、達摩忌會、百丈忌會、開山歷代祖忌會等。　目前一般較常舉行之法會爲光明燈會、報恩會、金剛禪坐會、婦女法座會、念佛會、消災會、福壽會等。此類法會大多於農曆初一、十五舉行；其進行程序，先由僧眾諷誦經典，信徒隨眾禮拜，再由有德師僧開示佛法，其後並於寺院中用齋。又有傳授三壇大戒之法會，每年由各寺院輪流承辦。此法會之目的在使有志於深入經藏，或從事弘法利生之佛子，經三師七證爲授沙彌戒、比丘戒、菩薩戒等三大戒，俾使成爲正式之出家人。戒期由一個月至五十天。另有祈求國泰民安之仁王護國法會（由中國佛教會舉辦）、紀念先總統 蔣公逝世紀念法會。　從農曆元月至十二月，正式之佛教法會如下：元月一日彌勒佛聖誕法會、元月九日供佛齋天法會、二月十九日觀音菩薩聖誕法會、四月八日佛陀聖誕法會、六月十九日觀音菩薩成道紀念法會、七月十五日盂蘭盆會、供僧會、七月二十九日地藏菩薩聖誕法會、九月十九日觀音菩薩出家紀念法會、九月二十九日藥師佛聖誕法會、十一月十七日阿彌陀佛聖誕法會（舉辦彌陀佛七）、十二月八日佛陀成道紀念法會。　(三)日本：宮中常修御齋會、仁王會、季御讀經等。平安時代，有所謂南京三會（宮中御齋會、興福寺維摩會、藥師寺最勝會）與北京三會（法勝寺大乘會、圓宗寺法華會、圓宗寺最勝會）；其他，諸大寺年中之行事，從正月之修正會、御齋會、比叡懺法、溫室、布薩，以至年終之佛名會，其間尚有各種法會。這些法會多爲祈皇室及國家之安泰而修，採用說鎮護國家的金光明最勝王經、仁王般若經等，前者於御齋會、最勝會；後者於仁王會上講說。並且，除了臨時、例時之仁王會外，亦有天皇在位中一度所修之一代一度仁王會（大仁王會）。　修供養經論之法會，有大般若會、華嚴會（知識供）、唯識會、俱舍會等。講說經典之法會，稱爲講；而後世廣指講說經典以外之法會，例如舍利講，又稱舍利會，爲供養佛遺骨之法會。遺蹟講，爲供養佛足石等，以示渴仰釋尊遺蹟之講會等。講說法華經之法會，一般有將八卷分八座而講之法華八講，或加開結二經（無量義經、觀普賢經）爲十座之法華十講，以及講二十八品加上開結二經，而爲三十座之法華三十講。　法會之儀式每視其性質而有不同，一般進行之方式乃以各種法物幢幡莊嚴佛殿，復於佛前獻上香華、燈燭、四菓等，並行表白、願文、諷誦經贊等。　又參列法會，從事讚唄誦經等職者，稱爲職眾。一般謂七僧係指導師（講師）、讀師（讀誦經論者，與導師合稱講讀師）、咒願師、三禮師、唄師、散華師與堂達（傳達願文者）等。凡具此等七眾之法會，均稱爲七僧法會。此外，導師、咒願師、唄師、散華師、梵音師、錫杖師、引頭、堂達、衲眾等合稱九僧（大法會三九僧）。司掌法會一切行事之職者，稱作會行事，密教則稱壇行事。而梵唄、散華、梵音、錫杖等四者，合稱四個法要。〔摩訶僧祇律卷三、卷二十七、有部毘奈耶雜事卷二十四、卷三十三、卷四十、有部目得迦卷八、卷十、佛祖統紀卷三十三、東大寺要錄卷三至卷五〕　<二>（1500～1579）明代僧。浙江嘉善（嘉興西南）人，俗姓懷。字雲谷。初習儒業，博通經史，後剃染於大雲寺，專習天台小止觀法門。時值法舟濟禪師於杭州天寧寺掩關，師乃前往參叩，法舟示以止觀要旨，並令參「念佛者是誰」之話頭，師依教而行，日夜參究。一日，受食之際，食器墮地，豁然有省，蒙法舟之印可，遂入天界毘盧閣隱居三年，篤志勵學。復至鎮江棲霞山千佛嶺下結庵寓止，久之，名士達貴多往護法，興建禪堂，江南叢林之興起於焉肇基，四方風從者不計其數，憨山大師與明代通儒袁了凡等，皆從師受教悟旨。師平日常坐不臥，四十年如一日。開示學人時，特以「唯心淨土」法門爲修行之要。每至一道場講習，必先舉揚百丈規矩，時人稱爲禪道中興之祖。萬曆七年示寂，世壽八十，法臘五十五。〔攝山志卷三〕


meanings:
(1500-1579) Thiền tăng đời Minh, họ Hoài, tự Vân Cốc, người xứ Gia Thiện, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Đạo Tế chùa Thiên Ninh, đời thứ 31 hệ Nam Nhạc. Sư kết am dưới núi Thiên Phật. Có ngữ lục truyền lại đời.


vietnamese:
pháp hữu tứ chủng các hà nhân sinh <pttđ>


meanings:
the teaching that phenomena exist but the self does not


meanings:
Pháp y, cà-sa. Hoằng Nhẫn truyện trong Tống Cao Tăng truyện q. 8 ghi: »弘 忍 乃 以 法 服 付 慧 能、 受 衣 化 於 韶 陽。 – Hoằng Nhẫn liền đem pháp phục giao cho Huệ Năng. Huệ Năng nhận lãnh y giáo hoá ở Thiều Dương«.


meanings:
(term) hindrance of non-attainment of sovereignty in regard to phenomena


meanings:
Thiền tăng đời Minh, tự Triệt Không, người Đại Hưng (Bắc Kinh), Trung Quốc. Xuất gia từ thuở nhỏ học thiền với Tùng Công chùa Định Quốc. Dần dà ông được ấn chứng. Năm 25 tuổi đăng toà giảng pháp tại chùa Thiếu Lâm, hiểu rộng biết nhiều, cơ phong sắc bén, mọi người đều thán phục. Về sau lên chức Đô Cương ở Đô Cương Ti. Sư tịch tại chùa Thiếu Lâm.


meanings:
(1284-1355) Thiền tăng đời Nguyên, họ Hoàng, tự Trúc Tuyền, hiệu Liễu Huyễn, người Ninh Hải, Đài Châu (Chiết Giang), Trung Quốc. Sư tham kiến Nguyên Tẩu Hạnh Đoan ở chùa Trung Thiên Trúc ngay dưới lời được tỏ ngộ. Sư ở Mông Đường chùa Tịnh Từ 9 năm không bước chân ra khỏi cửa. Hành tỉnh Tả Thừa tướng Thoát Hoan thỉnh sư trụ trì chùa Vạn Thọ, dời sang chùa Trung Thiên Trúc. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 4 (1338) sư trụ trì chùa Linh Ẩn, tông phong hưng thịnh. Vua Thuận Đế ban cho Kim lan pháp y. Về sau sư lui về ở am Liễu Huyễn.


meanings:
（梵 dharma rāja pūjā）指將佛法僧三寶中的法，予以神格化而加以崇拜之意。此‘法’代表般若之‘空’。<#>印度在九世紀至十二世紀初期的波羅王朝時代，佛教有貴族與通俗二流。前者以般若思想爲中心，後者是帶有左道色彩的金剛乘、時輪乘、易行乘等系密教。波羅王朝的法護王（Dharmapa^la，780～815）極爲排斥左道密教，然對佛教的通俗化、般若思想的弘揚則不遺餘力。依羅摩依（Ramai）所著的《空富爛那》（Sūnya Pra^ṇa），可知法格崇拜的發生可能是在法護王以後，約在十世紀左右。後因回教徒入侵印度消滅波羅王朝，幷極力排斥佛教，佛教僧尼因而多被殺害。鹿野苑、那爛陀、佛陀伽耶等佛教寺院也被破壞。當時的法格崇拜者爲維持原信仰，遂裝成貌似印度教的奇特宗教。<#>法格崇拜現仍存于孟加拉西南的下層社會及奧利薩地方。其信條表白文系以梵語與孟加拉語書寫。所供奉的本尊或爲奇妙的神像，或爲石片，或爲盛有水的瓶子。常安置在寺塔內，也有安置在樹下或原野而加以崇拜的。崇拜時，先清洗神像，奉上燈花香果等。此與印度教的崇拜相同。與印度教的不同點是，法格崇拜的本尊必定面向東。每年舉行大祭典一次，在十二日間，音樂與舞蹈皆不間斷。<#>法格崇拜被斷定爲佛教的一派，是最近的研究結果。最先提出此說的是印度學者夏斯特利（Hava Prasa^da S/a^stri^）。他將其多年的研究結果，發表在其論文《Discovery of liv-ing Buddhism in Bengal》中。當時另有其他學者發現種種有關法格崇拜的寫本，而予以出版，其中最爲重要者爲《空富爛那》。<#>


meanings:
3379梵名 Dharma Rāja Pūjā。即於佛法僧三寶之中，將「法」神格化而加以崇拜之意。然此「法」代表般若之空。九世紀至十二世紀初期之波羅王朝（梵 Pāla）時代，印度之佛教有貴族與通俗二流；前者即以般若思想爲中心，後者則偏於金剛乘（梵 Vajra-yāna）、時輪乘（梵 Kālacakra-yāna）、易行乘（梵 Sahaja-yāna）、修驗道等密教。但波羅王朝之法護王（梵 Dharmapāla, 780～815 在位），則強烈排斥左道密教，而欲圖弘揚般若思想，並致力於佛教之通俗化。據拉麥（梵 Ramai）所著空富蘭那（梵 Śūnya Prāṇa）得知，法格崇拜當發生於法護王之後，約十世紀左右。然曾於八世紀入侵印度之回教徒，十二世紀初再度侵入，後並消滅波羅王朝，且極力排斥佛教，殺害僧尼，破壞鹿野苑、那爛陀、佛陀伽耶等佛教寺院。法格崇拜者爲維持其信仰，遂將本身裝成貌似印度教之奇特宗教。此可由空富蘭那之佛教特有言語中，散見其般若空之思想，而知其爲佛教之一派無誤，惟言語中並未表明其爲佛教徒之身分。　法格崇拜現仍存於孟加拉西南之下層社會中。其信條表白文係用梵語及孟加拉語書寫，所供奉之本尊則爲奇妙神像，或爲石片，或爲充水之瓶，常安置於寺塔內、樹下或原野而加以崇拜。崇拜時，先清洗第一神像，供奉燈、花、香、果等，此與印度教之崇拜相同；其相異之處，則在法格崇拜之本尊面部必向東方。此外，法格崇拜一年一度必舉行大祭典，十二日間音樂舞蹈不斷，盛況非常。〔近世印度仏教に於ける密語文裇と空富爛那（木村苈寬，日本仏教裇協袅年報第三年）、Ghanārama's Dharma-Maṅgala; Manikganguli's Dharma-Maṅgala; Rāmai-Paṇḍita's Dharma-Pūjā-vidhāna; H.P. Śāstrī: Rāmacarita; D.C. Sen: History of Bengalī Language and Literature〕


meanings:
enjoyment of the truth, of enlightenment


meanings:
(714-792) Còn gọi: Đạo Khâm. Thiền tăng tông Ngưu Đầu đời Đường, họ Chu, người Côn Sơn, Tô Châu (Giang Tô), Trung Quốc. Năm 28 tuổi mới phát tâm vào đạo, bái Thiền sư Huyền Tố làm thầy, tu tập pháp thiền Ngưu Đầu nơi chùa Hạc Lâm. Về sau đến Kính Sơn kết am ở một mình, đạo hạnh vang xa nên người học đạo tụ hội rất đông. Niên hiệu Đại Lịch thứ 3 (768) Đại Tông triệu sư vào kinh để hỏi pháp yếu, ban hiệu »Quốc Nhất«. Thôi Hoán, Bùi Độ v.v. đều thờ sư làm thầy. Sau đó sư trở về Kính Sơn thuyết pháp rồi tịch. Sau khi tịch được ban thuỵ »Đại Giác Thiền sư«. Đệ tử là Đạo Lâm, Sùng Huệ, Quảng Phu v.v…


vietnamese:
pháp tì nại da cập đại sư giáo sai biệt <pttđ>


meanings:
3360梵名 Dharmadharmatā-vibhaṅga 或 Dharmadharmatā-vibhāga。指法與法性之辨別。傳說係彌勒（梵 Maitreyanātha，四世紀）所作。梵文僅發現一部分斷片，約全部之五分之一。無漢譯本，僅有藏譯本。依西藏之傳承，本書與大乘莊嚴經論、中邊分別論、現觀莊嚴論、寶性論等同爲彌勒五部書之一，故甚受重視。　本書結構極爲簡潔，其內容論及唯識思想與法的觀念，可大分爲四：(一)謂法（梵 dharma）與法性（梵 dharmatā）包攝一切；法與法性之辨別（梵 vibhaṅga）即爲本書之主旨，故首論法與法性之定義，以及兩者之關係。(二)言法之自覺。(三)言法性之自覺。(四)論轉依（由法之立場轉換爲法性之立場）之自覺。


meanings:
Chỉ chung cho hàng ngũ chư tăng, tăng chúng. Truyện Hoằng Nhẫn trong Tống Cao Tăng truyện q. 8 ghi: »信 （指 四 祖 道 信） 師 熟 視 之 （指 弘 忍）、 嘆 曰： 此 非 凡 童 也！ 具 體 占 之、 止 闕 七 大 人 之 相、 不 及 佛 矣。 苟 預 法 流、 二 十 年 後 必 大 作 佛 事、 胜 任 荷 寄。 – Tứ Tổ Đạo tín nhìn kĩ Hoằng Nhẫn, khen rằng: Đây chẳng phải là đứa bé tầm thường, xem khắp thân thể của nó dáng dấp thiếu có 7 tướng đại nhân, chẳng bằng Đức Phật mà thôi! Nếu cho gia nhập hàng ngũ chư tăng thì 20 năm sau nó sẽ hoằng dương Phật pháp đại quy mô, còn hơn những gì ta gửi gắm«.


meanings:
(650-730) Thiền tăng đời Đường, họ Trương, tự Văn Doãn, người xứ Khúc Giang, Quảng Đông, Trung Quốc. Tuổi trẻ vốn là Nho sinh, có tài năng và học vấn, sở trường về Kinh Phật, xuất gia tại chùa Hạc Lâm. Sau đó, sư đến Tào Khê lễ Lục tổ Huệ Năng làm thầy, theo hầu hạ bên cạnh cho đến khi Tổ thị tịch. Tổ đặt tên cho sư là Pháp Hải. Sau khi đắp tượng Tổ để thờ phượng tại chùa Bảo Lâm, sư ra hoằng pháp trụ chùa Bảo Trang Nghiêm ở Quảng Châu (nay là chùa Lục Dung). Sư là người biên tập Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh và viết bài tựa. Đây là nguyên bản Tào Khê, đời đời noi theo để khắc bản lưu truyền.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, đến núi Ba Tiêu học đạo với Thiền sư Huệ Thanh, nối pháp làm truyền nhân tông Quy Ngưỡng. Sư ở núi U Cốc, Hồng Châu (Nam Xương, Giang Tây). Có vị tăng hỏi: »Thế nào là đạo?« Sư đáp: »听 取 一 偈：話 道 語 下 無 聲、 舉 揚 奧 旨 丁 寧、 禪 要 如 今 會 取、 不 須 退 後 消 停。 – Hãy nghe kệ: Nói đạo dưới lời vô thinh, nêu lên áo chỉ đinh ninh. Thiền yếu hôm nay lãnh hội, đâu cần lui bước nghỉ dừng«.


meanings:
→ ngũ tổ pháp diễn thiền sư 五祖法演禪師; → báo ân pháp diễn thiền sư 報恩法演禪師; → tứ tổ pháp diễn thiền sư 四祖法演禪師


meanings:
(1024-1104) Thiền tăng đời Tống, họ Đặng, hiệu Ngũ Tổ, người Ba Tây, Miên Châu (Miên Dương, Tứ Xuyên), Trung Quốc. Năm 35 tuổi xuất gia thụ giới cụ túc, du học Thành Đô, học tập các bộ luận Bách pháp, Duy thức, nghiên cứu nghĩa lí sâu xa của nó. Ngày kia sư phát sinh nghi hoặc đối với giáo môn, muốn thân chứng thể giải, bèn dẹp kinh sách đi xuống Giang Tô, Chiết Giang tham kiến các vị tôn túc, song nỗi nghi vẫn chưa dứt được. Sư lại yết kiến Viên Chiếu Tông Bản thưa hỏi trăm tắc công án xưa nay. Lại tham kiến Phù Sơn Pháp Viễn được chỉ điểm liền đến núi Bạch Vân tham kiến Thiền sư Thủ Đoan. Sư tham cứu tinh cần nên hoát nhiên triệt ngộ, làm bài kệ trình bày chỗ thấy của mình. »Một mảnh đất hoang trước núi xanh, chắp tay cẩn thận hỏi cha ông. Bao lượt bán đi rồi mua lại, vì thương tùng trúc gió trong lành«. Sư được Thủ Đoan ấn khả, nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế đời thứ 10. Vâng lời thầy, sư lên pháp toà khai thị đại chúng. Ban đầu, sư trụ núi Tứ Diện, rồi dời qua núi Bạch Vân, sau trụ trì chùa Đông Thiền núi Ngũ Tổ, Kỳ Châu (Kỳ Xuân, Hồ Bắc) tùy cơ đáp vấn, nhân sự cử dương, không cần dụng công tự nhiên kì đặc, hàng long tượng tụ hội, cực thịnh một thời. Trước tác Pháp Diễn Thiền sư ngữ lục 3 quyển. Pháp tự có 22 người, nổi tiếng nhất là ba vị đệ tử: Phật Nhãn Thanh Viễn, Phật Quả Khắc Cần, Phật Giám Huệ Cần, được gọi là »Pháp Diễn Hạ Tam Phật«.


meanings:
Còn gọi: Ngũ Tổ Pháp Diễn Thiền sư ngữ lục, Ngũ Tổ lục. Ngữ lục, 3 quyển, do Ngũ Tổ Pháp Diễn soạn vào đời Tống, nhóm các ông Tài Lương… biên tập, được ấn hành vào khoảng niên hiệu Thiệu Thánh (1094-1097) đời Tống, sau đó được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 649. Căn cứ vào lời tựa, chúng ta biết được sách này được biên tập khoảng 10 năm trước khi sư Pháp Diễn thị tịch. Nội dung bao gồm ngữ lục của Pháp Diễn khi trụ các nơi: Tứ Diện Sơn do Tài Lương biên tập. Thái Bình do Thanh Viễn biên tập. Hải Hội do Cảnh Thuần biên tập. Hoàng Mai ở Đông Sơn do Duy Khánh biên tập. Ngoài ra còn có kệ tụng, tán v.v…


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Hồng Nhân, sống vào đời Đường. X. Hồng Nhân.


meanings:
the doctrinal position that holds that dharmas are without past and future


meanings:
phenomena (dharmas) are devoid of an inherent nature


meanings:
wisdom of no impediment in regard to the dharma


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Thái Khâm, sống vào đời Ngũ Đại. X. Thái Khâm.


meanings:
Đuốc nến dùng thắp cúng trong tự viện. Đuốc pháp. Vô Môn Quan ghi: »且 作 麼 生 提 撕。 盡 平 生 氣 力 舉 箇 無 字。 若 不 間 斷、 好 似 法 燭一 點 便 著。 – Thử hỏi làm sao nghiền ngẫm chữ Không? Hãy dốc hết sức bình sinh vào công án đừng để gián đoạn, khác nào ngọn đuốc pháp mới châm nhẹ đã cháy bừng«.


meanings:
Còn gọi: Tự nhĩ, pháp nhiên. Pháp này. Lẽ ấy. Ý nói vốn tự nhiên như thế, không do dựng lập, đặt ra. Bài Phật Tâm Ca trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »默 默 默、 沈 沈 沈。 萬 法 之 心 即 佛 心。 佛 心 却 與 我 心 合。 法 爾 如 然 亙 古 今。 – Mặc mặc mặc, trầm trầm trầm. Vạn pháp chi tâm tức Phật tâm. Phật tâm khước dữ ngã tâm hợp. Pháp nhĩ như nhiên cắng hằng cổ câm (kim). – Lặng lặng lặng, chìm chìm chìm, cái tâm muôn pháp là tâm Phật. Tâm Phật lại cùng tâm ta hợp, lẽ ấy như nhiên suốt cổ kim«.


meanings:
3433請參閱 六祖壇經 或壇經 （423～497）南朝譯經僧。西海延水人，俗姓徐。出家於梁州，劉宋時止住建康上定林寺。博通經律，得眾許以修葺寺宇。元徽三年（475）西遊巴蜀，至于闐，並欲度葱嶺，但因棧道絕而返。得佛牙一枚、舍利十五顆、觀世音懺悔除罪咒經胡本及龜茲國金鎚鍱像，且在高昌郡獲妙法蓮華經提婆達多品還京城，時年五十五。　初無有知師之行實者，後因文宣王感夢而致道俗相傳，以師律行精勤，堪爲德物之範，故瑯瑘王肅、王融、吳國張融、張綣、沙門慧令、智藏等皆投身接足，崇其訓誡。南齊永明八年（490），與瓦官寺禪房法意共譯觀世音懺悔除罪咒經一卷，後又譯出妙法蓮華經提婆達多品。現收於鳩摩羅什譯「妙法蓮華經」中者即屬此。永明年中，帝勅師與長干寺元暢共爲僧主，分任南北兩岸。著有西域行記。僧祐尊稱師爲「先師獻正」。據梁高僧傳卷十三載，師於建武末年示寂，世壽七十五。〔出三藏記集卷二、歷代三寶紀卷十一〕


meanings:
3339梵語 dharma-rāja。<一>佛之尊稱。王有最勝、自在之義，佛爲法門之主，能自在教化眾生，故稱法王。無量壽經卷下（大一二‧二七五中）：「佛爲法王，尊超眾聖，普爲一切天人之師。」又釋迦方志卷上（大五一‧九五○上）：「凡人極位，名曰輪王；聖人極位，名曰法王。」〔長阿含卷三遊行經、維摩經卷上佛國品、法華經卷五安樂行品〕　<二>菩薩之尊稱。據華嚴經卷二十七載，菩薩於受職時，諸佛以智水灌此菩薩頂；以其具足佛之十力，亦能轉十善道，故稱灌頂法王。又大寶積經卷九密迹力士會載，菩薩因具足四事，故有法王之稱譽，四事即：(一)不捨道心。(二)勸化他人發意。(三)以諸德本勸助道心，所可聞者意廣無極。(四)令一切釋梵、四天王、諸聲聞及緣覺地，至于無極無壞弘廣無窮之業。〔法華經卷六藥王菩薩本事品〕　<三>爲冥界閻魔王之別名。閻魔王依法判定冥界眾生之罪，故稱法王。（參閱「閻魔王」6340〕　<四>乃西藏所傳佛教首領之封號。始於元世祖至元七年（1270），封薩迦派首領八思巴爲大寶法王。明永樂四年（1406），明成祖征聘迦爾居派喇嘛哈立麻至北京，次年封哈立麻爲「萬行具足十方最勝圓覺妙智慧善普應佑國演教如來大寶法王西天自在佛」，簡稱「大寶法王」。此後又分別封薩迦派、格魯派之上首喇嘛爲大乘法王、大慈法王。（參閱「大寶法王」906）　<五>日本約於奈良朝時，一時所設之官階名。少僧都道鏡出入宮中，爲天皇所寵，帝賜予「大臣禪師」之號，又於天平神護二年（766）十月，授予法王之位。此外，又稱聖德太子爲聖德法王或大法王皇太子。


meanings:
Từ dùng để gọi đức Phật một cách tôn kính. Minh Châu Tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q 18 ghi: »法 王 出 現 世 間、 方 便 談 空 破 有。 – Pháp Vương xuất hiện thế gian, phương tiện đàm không phá hữu. – Đấng Pháp vương xuất hiện ở đời, phương tiện nói KHÔNG, phá chấp CÓ«.


meanings:
Chiếc ấn của Pháp vương. Chỉ cho chân đế Phật pháp, thiền nghĩa vi diệu. Lục Tổ Năng Thiền sư bi minh của Vương Duy trong Toàn Đường Văn q. 327 ghi: »謂 得 黃 帝 之 珠、 堪 受 法 王 之 印。 – Gọi là được hạt châu của Hoàng đế, kham nhận chiếc ấn của pháp vương«.


meanings:
Chỉ cho Phật pháp chân đế, thiền nghĩa nhiệm mầu. Tiết Đạo Nhất đời thứ 2 dưới Đại Giám trong CTTNL, q. 1 ghi: »但 無 一 念 即 除 生 死 根 本、 即 得 法 王 無 上 珍 寶。 – Chỉ cần không một niệm liền dẹp trừ cội gốc sinh tử, liền được pháp vương vô thượng trân bảo«.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, học đạo với Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng đắc pháp. Sư ở chùa Khuynh Tâm, Hàng Châu, về sau dời sang chùa Long Sách rồi tịch. Ngô Việt Vương ban hiệu »Tông Nhất Thiền sư«.


meanings:
（梵 dharma-dhātu，巴 dhamma-dhātu，藏 chos-kyi khams）指意識所緣的一切境界。十八界之一。法界的‘法’，原有軌持之意。即一切事物都能保持各自的特性，互不相繁，且能讓人理解其究爲何物。‘界’，有種族、分齊之意，即分門別類的不同事物，各守其不同的界限。在小乘七十五法中，此法界攝四十六心所、十四不相應行、無表色及三無爲等六十四法；但在大乘百法中，攝五十一心所、二十四不相應行、六無爲及法處所攝色等八十二法。另一說謂法界總攝一切法。十八界中除去其中之‘法界’外，其餘之十七界亦稱法界。<#>關于此法界，有多種不同說法。茲略述如下︰<#>(1)大乘佛教謂法界意味諸法之根源。即全宇宙的存在，其根源可以法界表示，而其根源不外是真理本身，因此法界與真如同義。<#>(2)華嚴宗用法界來表示現象與本體之相即。即就現象與本體而言，法界可分爲四種︰{1}事法界，指萬有諸法，一一事相有差別，有分齊。{2}理法界，指諸法同一理性，平等一如，無有差別。{3}理事無礙法界，謂理由事顯，事中含理，相即相入，法爾圓融無礙。{4}事事無礙法界，指一切事法，各有分齊，各守自性，事事相望，多緣互應，一多相即，大小互容，重重無盡。<#>(3)天臺宗約四聖六凡，而說十法界。即{1}地獄法界，指犯上品五逆十惡，受寒熱叫喚苦的最下境界。{2}畜生法界，犯中品五逆十惡，受‘吞啖殺戮苦’的境界。{3}鬼法界，犯下品五逆十惡，受饑渴苦的境界。{4}阿修羅法界，行下品十善，得通力自在的境界。{5}人法界，修五戒及中品十善，受人中苦樂的境界。{6}天法界，修上品十善及禪定，生于天界，受靜妙樂的境界。{7}聲聞法界，爲入涅槃，依佛聲教修四諦觀法的境界。{8}緣覺法界，爲入涅槃，修十二因緣觀的境界。{9}菩薩法界，爲得無上菩提修六度萬行的境界。{10}佛法界，自覺覺他、覺行圓滿的法界。天臺宗以爲法界包含世界與法性二義，從而主張十界互具。<#>(4)密教以六大爲法界之體性，認爲萬法宛然悉具，稱爲多法界，然而差別之萬法由理平等之立場而言，乃歸于一，遂立一多法界說。<#>◎附︰呂澄〈法界釋義〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷一）<#>（前略）奘師在印聽講《瑜伽論》三遍，及其返也，開首譯之，可見其精神所在。但由此論以知奘師學之所得，仍屬困難。今觀其譯畢《瑜伽論》後即譯《佛地經論》（回國後四年譯），乃知其學心得之所在矣。是論釋義主要皆爲戒賢之作（民十四年對勘番譯得知）。親光（親光即明友。光即明，親即友也，亦如清辯之爲分別明也）稍有補充，親光即波頗三藏，故知波頗實得戒賢學之真傳。《莊嚴經論》四智三身之說，勘之梵本文字不具，但親光之《佛地經論》有之，可知此出波頗之意也。此中曲折直至最近數年始得究明，宗奘師之學者，應先知此而于《佛地經論》不可不三置意也。<#>次談義理。此經以‘佛地’爲名，顧名思義可知其內容要點所講爲佛之境界，即以‘五法’釋此境界。‘五法’謂‘法界’與‘四智’，初之‘長行’，‘五法’幷舉，而結頌獨提‘法界’，可知‘法界’之重要。奘師所學既在此經，亦可知其學根本亦在‘法界’也，《經》談‘法界’有虛空十喻，意就三方面說︰<#>(1)佛以法界爲體性，法界即涅槃界，是即以涅槃爲體性，乃明佛之所以爲佛也。小乘亦具此義（即以涅槃爲體性），或謂以菩提爲體性也（分別論者）。<#>(2)法界遍于有情心相續中，爲有情所同具，即所謂一切有情皆有佛性（如來藏），意明佛與有情皆據法界，即所依等同也。<#>(3)法界由共相（二空）所顯（平等相爲共相），法界本身非共相而爲共相之所顯也。<#>合此三義以觀法界，可知法界者即無差別遍一切有情心而爲共相之所顯者也。在衆生邊說即心法性（如來藏）而已；在如來邊說即圓滿證得此法性心而已。是故第一義明佛之圓滿證得；第二義明心與心性非一非異，而爲生佛之所同依；第三義明法界由共相顯，即示入道之門也。云何入道？謂由觀共相而顯法界也。<#>奘師譯此經論用字特多，如以法界爲理、爲真（真如）、爲實（實體）、爲性（實性）。是等用字，于後來中國思想上發生影響極大，賢首一宗理事之說，即從此出，宋明理學于此亦不無關係。然有真實瞭解以運用此諸字者，惟奘師本人而已。奘師之以法界爲理者，此理非共相而爲自相（實相）。故可以加真字（即真理）、實字（即實體之理），無有歧義。蓋理謂一切法如，事即一切法，實則理事所指同一，如人有名有號。從佛方見法爲理；從有情觀之即爲事（理事平等平等）。有情之上希于佛，須從事上見理（即事之理相），而入佛道。佛之教化衆生，須從理上見事（設施事相），而有種種言教安立。如是理事，皆指一法，而意味不同也。此奘師采用理字真義之所在，故知法界實義，必須研究《佛地經論》，始可得其真也。<#>［參考資料］　舊譯《華嚴經》卷一、卷三；《大般若經》卷五六七〈法界品〉；《俱舍論》卷一；《大毗婆沙論》卷七十一；《成唯識論》卷十；《華嚴經探玄記》卷十八；《辯中邊論》卷上；《大乘起信論》；高崎直道《如來藏思想》第一章。<#>


meanings:
3367梵語 dharma-dhātu，巴利語 dhamma-dhātu。音譯爲達磨馱都。指意識所緣對象之所有事物。爲十八界之一。據俱舍論卷一載，受、想、行三蘊與無表色、無爲法，稱爲法界；於十二處之中，則稱爲法處。然十八界中其他之十七界亦稱爲法，故廣義泛指有爲、無爲之一切諸法，亦稱爲法界。就字義而言，界有「種族生本」之義，例如山中藏有金銀等種種礦脈，一身之中具足眼等諸法，各各自類相續而生。又界或爲「種類各別」之義，即諸法的自性各異之意。　於華嚴宗，華嚴經探玄記卷十八舉出法界有如下三義：(一)生聖法之因，(二)諸法之真實體性，(三)諸法各持分齊，可區別相狀。亦即指真如或指一切諸法。同時，依普賢行願而入之法界，計有有爲法界、無爲法界、亦有爲亦無爲法界、非有爲非無爲法界、無障礙法界等五門之義，故立法法界、人法界、人法俱融法界、人法俱泯法界、無障礙法界等五重之別。法界之種類固然繁多，然一切終歸於一真法界，此即諸佛眾生本源之清淨心，亦稱爲一心法界、一真無礙法界。　若自現象與本體觀之，則可分爲四義，稱爲四法界：(一)法指萬法，界謂分界；諸法各有自體而分界不同，乃構成一千差萬別之現象界，稱爲事法界。(二)諸法之現象雖繁多，然其真實體性則常住不變，平等一如，超越語言文字，爲寂然聖智之境，稱爲理法界。(三)所有現象界與本體界具有一體不二之關係，其一一之法，相即相入，一與多無礙，法爾圓融，稱爲理事無礙法界。(四)一切現象界互爲作用，一即一切，一切即一，重重無盡，事事無礙，稱爲事事無礙法界。此外，就法界之當相而言，一切法互爲一體化（相即），其作用互和無礙（相入），故說事事無礙、重重無盡的緣起，稱爲法界緣起。觀此種法界之構造，即稱法界觀。　密教以地、水、火、風、空、識等六大爲法界之體性，謂此爲大日如來之三摩耶身。其宮殿稱爲法界宮，其定位稱爲法界定，其印稱爲法界定印，其加持力稱爲法界加持。並說五智五佛，以大日如來表示法界體性智。此外，萬法宛然悉具，稱爲多法界。然差別之萬法由理平等之立場而言，乃歸於無相全一，此即一法界，合多法界稱爲一多法界。若配於金剛界與胎藏界等兩部而加以說明，金剛界爲智差別之多法界，胎藏界爲理平等之一法界。自修行言之，修行至菩提之上轉門爲多法界，而化他之下轉門乃從菩提之極果教導眾生之作用，爲一法界。由於兩部之大經（大日經與金剛頂經）具有上下兩轉，故兼含一多法界；然金剛頂經系之金剛智以多法界爲表，大日經系之善無畏則反以一法界爲表，然而兩師俱師事龍智，乃係傳承相同之一多法界，故其內證爲一。　此外，天台宗以地獄、餓鬼、畜生、阿修羅、人、天、聲聞、緣覺、菩薩、佛等十界，總稱爲十法界。此係由各相差別的分齊之義而言。又法界亦爲諸法實相十二名之一，十二名即真如、法界、法性、不虛妄性、不變異性、平等性、離生性、法定、法住、實際、虛空界、不思議界。〔雜阿含經卷十六、大寶積經卷二十三被甲莊嚴會、大般若經卷三六○、舊華嚴經卷一、卷三、大毘婆沙論卷七十一、大乘起信論、辯中邊論卷上、菩提心論〕


meanings:
(dharmadhatu) ###Fajie######佛教術語。法泛指宇宙萬有一切事物，包括世出世間法，通常釋為“軌持”，即一切不同的萬事萬物都能保持各自的特性，互不相紊，並按自身的軌則，能讓人們理解是什麼事物。界，含有種族、分齊的意思，即分門別類的不同事物各守其不同的界限。法界一詞，在佛學中，一般指意識所緣的境，即十八界中之法界。此法界在小乘七十五法中攝四十六心所、十四不相應行、三無為法及無表色，共六十四法。在大乘百法中攝五十一心所、二十四不相應行、六無為法及法處所攝色（無表），共八十二法。有說法界統攝一切法，其餘十七界亦名法界。不同的經論和宗派，對法界的開合分類有所不同，有一法界、三法界、四法界、五法界、十法界等說法。如，《雜阿含經》、《大般若經》、《華嚴經》、《大乘起信論》等講一法界，華嚴宗講三法界、四法界、五法界、十法界，天臺宗、密宗也講十法界。######一法界 又稱緣起法界、真如法界、一真法界、清淨法界，並各有不同的解釋。1、緣起法界。指無明、行、識、名色、六處、觸、受、愛、取、有、生、老死十二緣起法。因為有無明，所以有行，因為有行所以有識，乃至因為有生所以有老死。此緣起法非佛所作，亦非餘人所作，若佛出世，若不出世，法性常住。2、真如法界。指宇宙萬有諸法理體的不變易性、不虛妄性、離言說相、諸法實相。3、一真法界，亦即真如法界。在華嚴宗稱“理”，在天臺宗名“實相”，在唯識宗叫“勝義”，“無二曰一，不妄名真，交徹融攝，故曰法界，即是諸佛平等法身”。4、清淨法界。指一切有情遠離一切煩惱障、所智障而顯現的本來清淨的佛性亦即佛的清淨法身。######三法界 1、理法界，即真空觀。所謂真空，“非斷滅空，非離色空，即有明空，亦無空相”。2、理事無礙法界，即理事無礙觀。理無形相，全在相（事）中，互為存亡，互不相礙。3、事事無礙法界，即周遍圓融觀。指諸法事相，本互相礙，如大小等殊，但為理所包遍，如空無礙，以理容事，全事如理，所以無礙。######四法界 1、事法界。指萬有諸法，一一事相有差別。有分齊。2、理法界。指萬有諸法同一理性，真如平等，無有差別。3、理事無礙法界。謂理由事顯，事中含理，諸注因無自性而能緣起，即理無礙事，緣生諸法皆無自性，即事無礙理。4、事事無礙法界。指一切事法，各有分齊，各守自性，事事相望，多緣互應，一多相即，大小互容，重重無盡。######五法界 1、有為法界。分心境二門，“心”指本識所持種子，“境”指三世諸法差別相，即前事法界。2、無為法界。分本來淨和離染淨二門。法界眾生本來清淨，真空一味，無有差別，名本來淨；隨行淺深，淨有差別，名離染淨即前理法界。3、亦有為亦無為法界。分隨相門與無礙門。受、想、行、識及五種色、八無為法，意識所緣名隨相門；一心法界，心真如性，名無礙門。此二門如水與波，恒相雜故，即前理事無礙法界。4、非有為非無為法界。分形奪門和無寄門。事無不入理故非有為，理無不由事顯，故非無為。離有為法，無為法不可得，離無為法，有為法不可得，名形奪門；說此法界，離相離性，故二俱非，離相故非有為，離性故非無為，名無寄門。5、無障礙法界。分普攝門和圓融門。指上四法界，隨一即攝餘一切故，名普攝門；以理融事，事無分齊，微塵非小能融十刹，刹海非大，潛入一塵，以事融理，理中非無分齊，一多無礙，名圓融門。又有法法界、人法界、人法俱融法界、人法俱泯法界、無障礙法界等五法界。######十法界 華嚴宗有十種法法界和十種人法界。注法界：1、事法界。指十重居宅等；2、理法界。指一味湛然等；3、境法界。指所知分齊等；4、行法界。即悲智廣深等；5、體法界。指寂滅無生等；6、用法界。即勝道自在等；7、順法界。指六度正行等；8、達法界。指五熱眾鞞等；9、教法界。即所聞言說等；10、義法界。即所詮旨趣等。人法界：即人、天、男、女、在家、出家、外道、諸神、菩薩、佛。######天臺大師依法華經義約四聖六凡各自的意境，說十法界：1、佛法界。指自覺覺他、覺行圓滿的境界；2、菩薩法界。為得無上菩提修六度萬行的境界；3、緣覺法界。為入涅槃修十二因緣觀的境界；4、聲聞法界。為入涅槃，依佛聲教修四諦觀法的境界；5、天法界。修上品十善兼修禪定，生於天界，受靜妙樂的境界；6、人法界。修五戒及中品十善，受人中苦樂的境界；7、阿修羅法界。行下品十善，得通力自在的非入境界；8、鬼法界。犯下品五逆十惡，受饑渴苦的境界；9、畜生法界。犯中品五逆十惡，受吞“敢殺戮苦：的境界；10、地獄法界。犯上品五逆十惡，受寒熱叫喚苦的最下境界。######密宗依《理趣經》約有情五凡五聖說十法界。五凡指地獄、餓鬼、畜生、人、天；五聖即聲聞、緣覺、菩薩、權佛、實佛。與上述天臺宗說四聖六凡為十法界相似。唯六凡中的阿修羅攝在天中。佛分為權、實二種。權佛，指修密教、即生成佛的修證果位；實佛，指經三大阿僧祇劫修六度萬行，自覺覺佛覺行圓滿的大覺。######天臺止觀，于正修行所觀十境立十法界；1、陰界入法界；2、煩惱法界；3、病患法界；4、業相法界；5、魔事法界；6、禪定法界；7、諸見法界；8、增上慢法界；9、二乘法界；10、菩薩法界。名觀門十法界。（劉明淵）######


meanings:
① Ý thức (một trong sáu thức). Lâm Tế ngữ lục ghi: »入 色 界 不 被 色 惑。 入 聲 界 不 被 聲 惑。 入 香 界 不 被 香 惑。 入 味 界 不 被 味 惑。 入 觸 界 不 被 觸 惑。入 法 界 不 被 法 惑。 – Vào sắc giới không bị sắc mê hoặc, vào thinh giới không bị thinh mê hoặc, vào hương giới không bị hương mê hoặc, vào vị giới không bị vị mê hoặc, vào xúc giới không bị xúc mê hoặc, vào pháp giới không bị pháp mê hoặc«. ② Toàn bộ thế giới, tất cả sự vật. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »善 哉！ 善 哉！ 普 愿 法 界 眾 生、 聞 者 一 時 悟 解。 – Lành thay! Lành thay! Nguyện cho pháp giới chúng sinh nghe đến tức thời giải ngộ«. ③ Bản nguyên và bản tính của vạn vật. Lâm Tế ngữ lục ghi: »此 人 處 處 不 滯。 通 貫 十 方。 三 界 自 在。 入 一 切 境 差 別 不 能 回 換。 一 刹 那 間 透 入 法 界。 – Người này nơi nơi không kẹt, thông suốt mười phương, tự tại ba cõi, vào mọi cảnh sai biệt không thể thay đổi, trong một sát-na thấu triệt pháp giới«.


meanings:
perfect interpenetration of the reality realm


meanings:
equanimous, vast wisdom that observes the reality-realm


meanings:
unimpeded understanding of the whole Buddha-realm


meanings:
dependent co-arising from the dharma-realm


meanings:
3371爲華嚴教義之緣起觀。屬四法界中事事無礙法界之內容。又作法界無盡緣起、十十無盡緣起、十玄緣起、無盡緣起、一乘緣起。華嚴宗主張，千差萬別之現象界，其法性（梵 dharmatā）具有實體，亦即緣起之諸法悉爲實體，現象之外無有實體，實體之外無有現象，此即法界（梵 dharma-dhātu）之實相。法界之形成，係以一法而成一切法，以一切法而起一法，是故一關係著宇宙之一切（一即一切），一切亦含攝於一之中（一切即一）。如是法界之一與一切互爲主從，相入相即，圓融無礙而重重無盡，稱爲法界緣起。　法界緣起可分爲染、淨二方面來說明。染法緣起，係說明迷界之緣起，乃真如無力而無明（迷）有力之狀況；淨法緣起，則說明悟界之緣起，即真如有力而無明無力之狀況。華嚴教義中，更進一步詳細發揮法界緣起者，另有所謂三性一際、因門六義、六相圓融、四種法界等要旨。此外，針對真理之本體而論說緣起者，即天台宗之一念三千論；與之相對，針對各個現象而論說相即相入者，即爲華嚴宗之法界緣起論，此乃繼承小乘佛教之業感緣起論、權大乘之阿賴耶識緣起論等，所完成的實大乘之緣起論。〔華嚴五教章卷四、華嚴一乘十玄門、華嚴經搜玄記卷三下、華嚴經探玄記卷一、卷四、卷十三〕（參閱「法界」3367、「緣起論」6129 ）


vietnamese:
pháp giới thể tính tam muội quán <pqđtđ>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Sư Hội, do vua Cao Tổ đời Hậu Tấn ban cho. X. Sư Hội


meanings:
3373又作慈恩宗、瑜伽宗、應理圓實宗、普爲乘教宗、唯識中道宗、唯識宗、有相宗、相宗、五性宗。廣義而言，泛指俱舍宗、唯識宗等以分別判決諸法性相爲教義要旨之宗派，然一般多指唯識宗，或以之爲唯識宗之代稱。爲中國佛教十三宗之一，日本八宗之一。即以唐代玄奘爲宗祖，依五位百法，判別有爲、無爲之諸法，主張一切唯識之旨之宗派。本宗總取華嚴經、解深密經、如來出現功德經、大乘阿毘達磨經、入楞伽經、厚嚴經等六經及瑜伽師地論、顯揚聖教論、大乘莊嚴經論、集量論、攝大乘論、十地經論、分別瑜伽論、觀所緣緣論、唯識二十論、辯中邊論、大乘阿毘達磨雜集論等十一論爲所依，又特以解深密經及成唯識論爲憑據，以成一宗之旨。　關於本宗之傳承，於佛陀入滅後九百年，印度有彌勒出世，說瑜伽師地論；無著稟承其說，著大乘莊嚴經論、攝大乘論、顯揚聖教論；世親亦出攝大乘論釋、十地經論、辯中邊論、唯識二十論、唯識三十頌等，更有所闡明；不久無性亦造論注釋攝大乘論，又有護法、德慧、安慧、親勝、難陀、淨月、火辨、勝友、最勝子、智月等十大論師，相繼製論以注釋世親之唯識三十頌，瑜伽宗風遂披靡全印。唐代玄奘入印，師事護法之門人戒賢，具稟本宗之奧祕。返唐後，翻傳本宗經論，弘宣法相唯識之玄旨。受教者頗多，以窺基、神昉、嘉尚、普光、神泰、法寶、玄應、玄範、辨機、彥悰、圓測等爲著名。其中，神昉著唯識文義記；玄應著唯識開發；圓測作解深密經疏、成唯識論疏等，門人有道證，著有唯識論要集，新羅僧太賢從其學，製唯識論古迹記，世稱海東瑜伽之祖；而窺基紹承玄奘之嫡統，住長安大慈恩寺，盛張教綱，世稱慈恩大師，著有瑜伽師地論略纂、成唯識論述記及成唯識論掌中樞要、大乘法苑義林章等，集本宗之大成。門人惠沼著成唯識論了義燈，破斥圓測等之邪義，其下復有道邑、智周、義忠等。智周作成唯識論演祕，發揚成唯識論述記之幽旨，並注解其難義。此外，成唯識論掌中樞要、成唯識論了義燈、成唯識論演祕，合稱爲唯識三疏。日本之智鳳、智雄、智鸞、玄昉等皆出智周之門，均有所承學。其後，以禪及華嚴等宗勃興，本宗教勢頓衰，宋代以後稍見復興之迹。至明代，智旭製成唯識論心要，明昱作成唯識論俗詮，通潤作成唯識論集解，廣承作成唯識論音義等。民國以後，歐陽竟無（1872～1944）大倡本宗，創辦支那內學院、法相大學，分本宗爲無著法相學與世親唯識學。太虛與之論諍最多。此外，熊十力（1882～1968）著新唯識論，印順嘗與之論諍。　日本方面，孝德天皇白雉四年（653），道昭入唐，從玄奘學法相宗義，回國後，以元興寺爲中心而傳法，稱爲南寺傳；元正天皇靈龜三年（717，一說二年）玄昉入唐，從智周學法，返國後，以興福寺爲中心而傳法，稱爲北寺傳。日本法相宗爲奈良時期（710～794）、平安時期（794～1192）最有勢力之宗派之一。　本宗教義分項略述如下：(一)萬法唯識，本宗依唯識論，說明宇宙萬有悉皆心識之動搖所現之影像，內外二界，物質非物質，無一非心識所變；能變識有八，所變法則森羅萬象。(二)五位百法，法有任持自性、軌生物解二義，乃一切萬有之總稱。一切萬有悉皆保持其自性，常不改變，是爲任持自性；以保持自性，故能成爲軌範標準，令人生起一定之了解，是爲軌生物解。一切諸法，即森羅萬象，在瑜伽論歸納爲六六○法，世親更於百法明門論中立百法，分爲心法、心所法、色法、不相應行法、無爲法等五位。此等五位百法，皆不離識，即唯識所現。(三)種子現行，百法中，除無爲法之六法外，其餘之因緣所生有爲諸法，皆從種子生起。種子，於第八阿賴耶識中，能生起色法、心法等萬千諸法之功能，猶如草木之種子。(四)阿賴耶緣起，宇宙萬有皆由識所變現，色境、聲境、香境、味境、法境分別爲眼識、耳識、鼻識、舌識、意識所變現。乃至末那識，恆以阿賴耶識爲對象，變現實我實法之影像。又諸識之轉變有因能變、果能變二種。因能變唯在第八識，對此而立阿賴耶緣起之名。(五)四分，即：(1)相分，一切所緣境。(2)見分，諸識之能緣作用。(3)自證分，證知見分之作用。(4)證自證分，更確認自證分之作用。(六)三類境，即性境、獨影境、帶質境。(1)能緣之心對所緣之境時，唯以現量如實量知彼境之自相，稱爲性境。(2)由於能緣之心妄想分別所變現之境界，稱爲獨影境。(3)境相兼帶本質，即主觀之心緣客觀之境，雖有所依之本質，而非爲彼境之自相，稱爲帶質境。(七)三性，一切諸法之體性相狀，有遍計所執、依他起、圓成實等三性。(八)五性各別，一切有情本具聲聞、獨覺、菩薩、不定、無性等五種種性。　本宗復依解深密經無自性品立三時教，以判釋釋尊一代所說之教法。三時即第一時有教，第二時空教，第三時中道教；前二時爲方便未了義教，止於偏有偏空，第三時說超越諸法最深遠不可思議中道真實義之最極圓滿教，爲了義教。（參閱「三性」563、「五姓」1107、「唯識」4424）


meanings:
3375請參閱 大乘法相研神章 巴利名 Dhamma-yuttikanikāya。流行於泰國、高棉、寮國等上座部佛教派別之一。在泰國，由蒙骨王創建於一八六四年；在高棉，由僧人拍蘇塔創建於十九世紀後期；寮國則於一九四一年自泰國傳入。　泰國之法相應部限於王族及貴族參加，寺院稱爲皇家寺院，住持由國王任命，主要寺院之住持由王子擔任。戒律較嚴，如不收受金錢及不能觀聽歌舞等。其組織嚴密，最高首領稱爲僧長（在泰國，兩派僧長之上另有僧王，一般皆由其中一派之僧長兼任），下設有各種辦事機構及各級僧長。此外，亦重視原始佛教經典與佛教教育，並創辦摩訶朱拉隆功大學。


meanings:
(term) teaching of the phenomenal appearances of dharmas


meanings:
(878-963) Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người Tử Châu (Tam Thai, Tứ Xuyên), Trung Quốc. Lúc trẻ xuất gia tại chùa Huệ Nghĩa (Viện Trúc Lâm, chùa Hộ Thánh), sau khi thụ giới cụ túc sư đi du phương phía nam, tham học với các ngài: Đạo Ngô Viên Trí, Vân Nham Đàm Thạnh, Động Sơn Lương Giới, sau cùng nơi thiền hội Quy Sơn Linh Hựu Sư khắc khổ tu luyện cho đến ngộ đạo trở thành truyền nhân tông Quy Ngưỡng. Trở về chùa Long Hoài núi San Khẩu, Thiên Bành (Bành huyện, Tứ Xuyên), rồi dời sang am Mộc Thiền, núi Đại Tùy trụ trì hơn 10 năm, bóng hình không ra khỏi núi mà tiếng tăm vang ngoài xa, kẻ học đạo khắp nơi tụ hội. Vua ban hiệu »Thần Chiếu Đại Sư«. Tác phẩm: Đại Tùy Khai Sơn Thần Chiếu Đại Sư ngữ lục 1 quyển được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Thủ Nhất, sống vào đời Tống. X. Thủ Nhất.


meanings:
→ đại tuỳ pháp chân thiền sư 大隨法真禪師; → lô sơn pháp chân thiền sư 蘆山法真禪師; → thạch môn pháp chân thiền sư 石門法真禪師


meanings:
3388請參閱 金陵清涼院文益禪師語錄 請參閱 宗門十規論 法門中眷屬之意，或爲共同求道修行者之總稱。爲佛教之法統說。又稱同門、同參、法屬、法親、法緣、道友、道舊。主要指修學同一法門之兄弟、弟子而言。據白氏長慶集卷四十一之傳法堂碑所載，有人曾向興禪寺之惟寬禪師（755～817）問及其道屬關係，惟寬即謂，自四祖（道信）以降，正法雖代有所嗣，然仍有冢嫡與支派之別，猶如世俗之大宗與小宗；其具有法眷關係者，猶如世族中之兄弟、從父兄弟、從祖兄弟、伯叔、伯叔祖、曾伯叔祖等之關係。　蓋初唐以後，各派之間互有正旁之爭，各宗之中，禪宗尤重師資相承之關係；上記傳法堂碑即是將法系寄喻於世族之說，由此即可推知唐代元和年間，佛教在道屬關係法統說之一斑。於諸禪籍中，宋代宗頤所編集之禪苑清規乃最早記錄有關法眷之規制者，其卷一之掛搭條敘及法眷與一般新到參訪僧徒之不同；卷二之結夏條記載禪林中夏安居之儀式時，敘及法眷行動之規定等。　此外，法眷中，年齡、資歷、職位等居上位者，稱爲上法眷，反之則稱下法眷。又有僅以法眷中較年長者，稱爲法兄。又寺院任命住持之際，新住持之法兄弟製文疏向該寺院祝賀，此一文疏即稱法眷疏；於每年歲旦、結制、解制等諸大行事之際，住持之法眷對住持行禮，稱爲法眷人事。〔勅修百丈清規卷三尊宿遷化條、禪苑清規卷六、禪林象器箋稱呼門、文疏門〕


meanings:
3386<一>梵語 dharma-cakṣu，巴利語 dhamma-cakkhu。指徹見佛法正理之智慧眼。係五眼之一。此眼能見一切法之實相，故能分明觀達緣生等差別法。菩薩爲度眾生，以清淨法眼徧觀諸法，能知能行，得證是道；又知一切眾生之各各方便門，故能令眾生修行證道。〔大品般若經卷二、無量壽經卷下、大智度論卷三十三、瑜伽師地論卷十四〕（參閱「五眼」1151）　<二>日本僧位之一種。全稱法眼大和尚位。即授以僧都僧官之階位。此僧位於日本貞觀六年（864），與法印、法橋等同時制定，並授以僧都僧官之階位。至弘安八年（1285），始比照於五位殿上人之位。後來佛像之雕刻師等，亦可被任此位。〔釋家官班記卷下、三代寶錄卷十六、卷四十三〕　<三>（885～958）法眼文益禪師。五代僧。爲我國法眼宗之祖。南唐國主李氏曾賜以「淨慧大師」之號，入寂後，諡號「大法眼」。（參閱「文益」1429）


meanings:
Một trong năm phái Thiền tông Trung Quốc, thuộc hệ Thanh Nguyên. Người sáng lập là Văn Ích đời Ngũ Đại (885-958), sau khi Văn Ích lìa đời, Nam Đường chủ lí Cảnh ban thuỵ hiệu »Đại Pháp Nhãn Thiền sư«, cho nên gọi là Pháp Nhãn Tông. Môn phong tỉ mỉ rõ ràng, coi trọng lí sự viên dung, chú trọng học tập giáo lí người xưa, mục đích là sửa chữa bệnh chấp không của thiền lâm đương thời. Trong năm phái thiền, tông này sáng lập rất muộn song lại sớm suy vi, giữa đời Tống pháp mạch đã dứt tuyệt, lập tông được chừng 100 năm. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »師 云： 何 不 問 法 眼 下 事？ 學 云： 留 與 和 尚。 – [i]Sư bảo: Sao không hỏi việc trong tông Pháp Nhãn? Học tăng thưa: Để dành cho Hoà thượng«. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong Duy Tắc ngữ lục, q. 9 ghi: »法 眼 宗 聞 聲 悟 道、 見 色 明 心、 句 裏 藏 峰、 言 中 有 响、 往 往 隨 順 器 根、 調 停 化 法、 亦 猶 相 體 裁 衣、 對 病 施 藥 也 耳。 – Tông Pháp Nhãn nghe tiếng ngộ đạo, thấy sắc minh tâm, trong câu chứa cơ phong, trong lời có tiếng vang, luôn luôn tùy thuận căn khí, giàn xếp hoá pháp, giống như xem thân thể cắt áo, chẩn bệnh bốc thuốc«.


vietnamese:
pháp nhãn văn ích thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
pháp nhãn văn ích thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Gọi đủ: Kim Lăng Thanh Lương Viện Văn Ích Thiền sư ngữ lục. Còn gọi: Đại Trí Tạng Đại Đạo Sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Thanh Lương Văn Ích soạn vào đời Đường, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 588. Tổ Thanh Lương Văn Ích của tông Pháp Nhãn lần lượt trụ trì 3 đại đạo tràng là Sùng Thọ Viện, Báo Ân Thiền Viện, Thanh Lương Thiền Viện. Nội dung sách này bao gồm những việc: Khai đường, Thượng đường, Thị chúng, Vấn đáp, Cơ duyên, Cử cổ, Đại cổ, Tụng cổ của Sư Văn Ích tại 3 đạo tràng nói trên. Từ ngữ lục này chúng ta thấy được Thanh Lương Văn Ích tiếp dẫn người học khẩn thiết, đưa ra rõ ràng tông phong của sư một cách viên dung, mà chẳng dùng cơ pháp đánh hét như tông Lâm Tế. Khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628-1643) đời Minh, khi Ngộ Phong Viên Tín và Quách Ngưng Chí biên tập Ngũ Gia ngữ lục, có đem ngữ lục này vào.


meanings:
Gọi đủ: Chính pháp nhãn tạng. Chỉ cho đạo pháp giáo ngoại biệt truyền của Thiền gia. Chương Hạc-lặc-na Tổ thứ 23 trong CĐTĐL, q. 2 ghi: »年 二 十 二 出 家。 三 十 遇 摩 拏 羅 尊 者 付 法 眼 藏。 行 化 至 中 印 度。 – Sư 22 tuổi xuất gia, 30 tuổi được Tôn giả Ma-noa-la giao phó pháp nhãn tạng, hành hoá đến Trung Ấn Độ«.


meanings:
Tăng chúng. Bài tựa »Đoạn Tế Tâm Yếu« do Bùi Hưu soạn, ghi: »今 恐 入 神 精 義 不 聞 於 未 來、 遂 出 之 授 門 下 僧 大 舟 法 建、 歸 舊 山 之 廣 唐 寺、 問 長 老、 法 眾、 與 往 日 常 所 親 聞、 同 異 如 何 也？ – Nay e tinh nghĩa nhập thần chẳng nghe được những điều chưa nghe, nên trao nó cho đệ tử là vị tăng tên Đại Chu Pháp Kiến trở về chùa Quảng Đường ở núi cũ, hỏi các bậc Trưởng lão, pháp chúng về những điều đích thân họ nghe được trước kia rồi so với nó xem giống nhau, khác nhau ở chỗ nào?«.


meanings:
（梵 Dharmakīrti，藏 Chos-kyi grags-pa；600？～680 ？）印度大乘佛教瑜伽行派論師，佛教因明大家。生于南印度睹梨摩羅耶國（Trimalaya），婆羅門種出身。早年習婆羅門教各種學派的教理，後學佛法，至中印度那爛陀寺從護法出家，修習唯識學。未久，又師事陳那另一弟子自在軍，學《集量論》，成績優異，不僅加以注釋，幷進而發展陳那的因明學說。其要點爲︰<#>(1)現量必須爲‘親證’，幷强調現量‘無錯亂’，是真實、純粹的感覺，不是錯覺。<#>(2)現量的認識對象自相，‘爲勝義有’，是真實的存在，具有‘起識’的功能。<#>(3)改革因明學上的三支作法，主張合因、喻爲一體，顛倒其順序，將喻體提前。<#>(4)將‘因’區分爲自性因、果因、不可得因三類。<#>(5)廢除‘因過’中‘不共不定’的規定。<#>其後，又就金剛阿闍梨受灌頂，幷游歷諸方，弘法宣化。且至正法未及之地建立道場，度化比丘，是以弟子滿天下。晚年入羯陵伽國，建立伽藍，入寂于該地。<#>師之時代正值印度佛教漸衰之際，故師曾力圖挽救教團頽勢。然其人之主要貢獻則在因明學，頗影響及于後期佛家邏輯的發展。其因著作，有《量評釋論》、《量决擇論》、《正理一滴論》、《因一滴論》、《觀相屬論》、《成他相續論》、《論議正理論》等書。此七部論合稱‘因明七論’或‘七支論’，均爲藏譯本；此中，《量評釋論》、《正理一滴論》至近代始有漢譯本出版，前者系法尊所編譯的《釋量論略解》，後者則有二本，一爲王森依該書梵本而譯成者，一爲楊化群依藏本而譯成者。此外，師另著有《本生廣疏》、《佛涅槃贊》、《吉祥金剛荼迦常愛贊》等。又，《大正藏》第三十二册中，亦收有師所撰述的《大乘集菩薩學論》、《金剛針論》，然據現存上述二作的梵本看來，前者系寂天所作，後者則爲馬鳴所作。<#>◎附一︰Th. Stcherbatsky著·景行譯〈法稱的邏輯著述及其流派〉（摘錄自《佛家邏輯》〈導言〉）<#>法稱（Dharmaki^rti）出生于南印度睹梨摩羅耶（Tris/malaya，或作Tirumalla）一個婆羅門家庭，幷受過婆羅門教育。後因歆慕佛法，爲在家信衆，發心向世親的及門弟子中求受教益，親訪當時著名佛教學術中心那爛陀寺。其時世親高弟護法（Dharmapa^la）年事雖高，但還健在，法稱遂就護法發願皈依。旋以對于邏輯問題深感興趣，而大師陳那（Dig-na^ga）已作古人，遂參禮陳那及門弟子自在軍（Isvarasena），不久他對陳那學說的理解竟超過了他的老師。據傳說，自在軍也承認法稱比他自己更能瞭解陳那。隨後，在自在軍的贊同下，法稱著手用便于記憶的偈頌體裁寫成了一部大書，對陳那的主要著述作了透徹而詳盡的廣疏。<#>此後，法稱也和當時一般學者一樣，以從事著述、講授、公開辯論以及積極弘傳等事業終其一生，最後在羯■迦（Kaliṇga）一所他自己創建的寺院中，于弟子們的隨侍下逝世。<#>儘管法稱的弘傳工作規模很大，成就也很高，但他畢竟未能阻止佛教在其本土的日趨衰微，不過起了些延緩作用而已。佛教在印度的命運已成定局，最有才能的弘傳家也扭不轉歷史的趨向。婆羅門教復興運動的巨匠，鳩摩梨羅（Kuma^rila）和商羯羅阿闍梨（S/an%kara^-ca^rya）的時代正在到來。據傳說，法稱曾經和他們在公開辯論中進行過論戰，幷取得勝利。但這只不過是法稱徒衆們事後的設想與虔誠的願望。同時，這種想法無異是間接承認這樣一個事實，就是說︰這兩個婆羅門教的大師已經遇不到像法稱這樣足以和他們抗衡的對手了。佛教在印度本土之不免沒落及其在若干邊疆地區之持續存在，究竟還有些什麽更深刻的原因，我們也許永遠弄不清楚，不過有一點是歷史家們共同一致的說法，就是︰佛教到了法稱的時代，已經不再上升，已經不是像無著、世親弟兄時代那樣昌盛了。一般人已經離弃了這個哲學的、批判的、悲觀的宗教，轉而走向婆羅門教的衆神崇拜去了。佛教已經開始向北方遷移，到西藏、蒙古以及其他國土中去另創新的家業。<#>佛教在印度的前途黯淡，法稱似乎已有預感。他的弟子中無人能够充分理解他的學說，足以擔當紹隆師法的重任，這一點也使他感到憂傷。陳那門下沒有知名弟子，再傳之後才有後繼人出現；法稱的情况亦複如此，他的真正的後繼人也是在再傳之後才有法上（Dhar-mottara）。法稱的直接弟子帝釋慧（Deven-drabuddhi）是一個堅苦向學的人，但是限于天資，不能充分把握陳那的和法稱本人的先驗認識論體系的一切精義微言。從法稱的一些感概深切的詩篇裏，不難看出他的這種悲觀心情。<#>法稱的大著中有一篇作爲引首的偈頌，其中第二章頌對他的批評者而發，據說是隨後加進去的。在這裏他寫道︰‘人類多半斷斷于陳言猥談，而不肯探抉精微。對于深邃的詞旨，不但不肯有所用心，甚至還要滿懷憎恨，以嫉妒的惡恚相加。所以我也無心爲這般人的利益而有所述作。但是在（我的）這本書中，我的心却感到了滿足；因爲我生平所好就是對一切嘉言美詞作深長的思索，通過這本書，我的素懷得以暢遂了。’<#>在本書最後第二頌裏，法稱又說︰‘我的書在這世界上將找不到一個不感困難就能把握其中深義的人。看起來，它只會被我自身所吸收，在我自身中消失，有如河川入海那樣（被吸收進去而消失了）。縱使有一些天賦智力幷不尋常的人，也不能探測它的深度！縱使有一些勇氣非凡敢于思維的人，也不能窺見它的最高真理。’<#>在各種名詩選集中，還有另一詩章，語意與此相似，因而也被假定爲法稱的手筆。在這章詩裏，詩人把自己的作品比擬爲一個找不到如意郎君的美人。他寫道︰‘造物者究竟是何居心，一定要造出這一件美的形像！他不惜用盡美的素材！他不辭一切辛勞！人們本來（一直）是安靜生活著的，他偏要在他們的心中燃起一點心靈之火！而她呢？也只是落得苦惱萬分，因爲人世間永遠找不到配得上她的夫婿！’<#>法稱個人的性格，據說是非常高傲而自負的，對于流俗庸衆以及假充博雅的人物，他極端鄙視。據多羅那他（Ta^ra^na^tha）的記載，法稱完成了他的大著後，曾拿給當時的學者們看，可是沒有得到絲毫的賞識與善意。他的論敵們據說還把他的書頁拴在一隻狗的尾巴上，讓狗在街上亂跑，書頁也紛紛散落。可是法稱却這麽說︰‘正如這只狗四處飛跑一樣，我的著作也將在全世界散播開來。’<#>法稱有邏輯著述七種，即有名的‘七論’，爲西藏佛學界研究邏輯學的根本典籍，雖原爲詳釋陳那作品而作的注疏，但其地位實已駕乎陳那原著之上。這七部論中以《釋量論》（Prama^nava^rtika）爲主要的一部，號爲法稱邏輯體系的‘身體’，其餘六部是其從屬，稱爲‘六足’。‘七’這個數字是有意思的，因爲說一切有部（Sarva^stiva^da）的阿毗達磨也是以主要的一部論爲‘身’而其他六部爲‘足’。法稱的意思很顯然想以邏輯學和認識論的研究來代替早期佛教的舊哲學。《釋量論》的內容分爲四章，分別討論推理、知識的實效、感官知覺和推論式等四個項目。全書用便于記誦的詩體（偈頌）寫成，約計二千頌。第二部著述《决定量論》（Prama^na-viniscaya）是《釋量論》的略本。全書以詩體與散文體（長行）混合寫成。其中半數以上的偈頌借自《釋量論》。第三部著述《正理一滴論》（Nya^ya-bindu），是上書再度壓縮後的略本。這兩部論都分三章，分別討論感官知覺、推理和推論式等三個項目。其他四論則系討論一些特殊問題，《因一滴論》（Hetubindu）略述邏輯推理的分類；《觀相屬論》（Samban-dha-pariksa）考察各種關係問題，是用詩體寫成的小品，內附作者自己的評語；《論議正理論》（Condada-prakaraṇa）是一篇討論藝術的短文；《成他相續論》（Santanantara-siddhi）是一篇討論他心真實性幷駁斥唯我論的文章。除了《正理一滴論》以外，其他各論都未發現梵文原本，但都有藏文譯本，收入《    　丹珠爾》中。藏文佛藏中還收有傳爲法稱手筆的一些其他著述，如詩集、聖勇《本生鬘論》（Ja^taka-ma^la）的疏和《律經》（Vinaya-sūtra）的疏等；但這些著述是否真是法稱所寫，尚難斷定。<#>◎附二︰呂澄《印度佛學源流略講》第六講第二節（摘錄）<#>傳說法稱十分聰明，他學《集量論》一遍，就‘見與師齊’，學第二遍，便超過老師而與陳那比肩，到第三遍，終于發現陳那學說上的缺點。自在軍覺得他學業優異，便鼓勵他爲《集量論》作注。<#>法稱給《集量論》做的注是帶有批評性質的，對原書有肯定，有補充，也有訂正，書名叫《量評釋論》，是頌體。《集量論》原爲六品，《評釋》把原書的組織略加變動，成爲四品。《集量論》開頭有一皈敬頌，用量來推尊佛是最能够體現量的‘爲量者’，是正確知識的標準。法稱大加發揮，把這一頌擴大成爲一品，名〈成量品〉，他從量（量的定義，什麽是量）講起，直講到釋迦這個人可以成爲‘爲量者’。這一品共有二百八十五頌半。接著講現量、比量。講現量的〈現量品〉，有五百四十一頌。講比量的又分兩品︰一是〈爲自比量品〉，有三百四十二頌，這是對自己來講的，屬于思維方面的比量。二是〈爲他比量品〉，有二百八十六頌，這是自己認識以後還告訴別人的，屬于語言方面的比量。四品合計一千四百五十四頌半。後來他對〈爲自比量品〉作了注，其餘三品未作。後人因爲法稱對第三品作了注，想必很重要，于是把它置于卷首，遂把原來的次序改動了。《量評釋論》的梵本早就遺失，直到1936年，印人羅侯羅（《印度史話》的著者）在我國西藏霞魯寺發現了梵文的殘本，《量評釋論》的頌文已不完全。此外，他還發現了注本（包括法稱自注和別人的注）。1938年，他把這些本子拚凑起來，參考藏譯本（《量評釋論》的頌本及注，西藏都有翻譯），還原《量評釋論》的頌本校印出版。<#>另外，法稱還采取前書的一些材料，寫了《量决擇論》，分量適中，梵本已失，只有藏譯。又有一本《正理一滴》，是他學說提要性的著作，相當簡略，印度耆那教也注意因明，對法稱學說很重視，《正理一滴》就是它們保存下來的，早幾年從耆那教的書籍中發現以後，即校刊印出。這書的出版，引起了西方學者研究法稱的熱潮，他們詳盡地討論了這本書。此書除有梵文本外，還有藏譯本（及注本），所以最近五十年來，研究法稱學說的多取材于此。<#>《量評釋論》、《量抉擇論》、《正理一滴論》三書是法稱學說的中心，三者內容同屬一類，不過詳略不同。另外，法稱還有幾種專題研究的書，如對比量的‘因’（在比量方面，因是重要部分），他就寫了《因一滴論》，又如《觀相屬論》（討論邏輯關係，關于概念方面的書）、《成他身論》（關于怎樣認識別人存在的）、《論議正理論》（內容像《集量論》中講過類那樣，此書有梵本及藏譯本），都是補充上述三部主要著作的。前三書是從總的方面講的，後四書對其中的特殊部分作了專門的發揮。前者可以說是他學說的身子，後者相當于四肢，合起來統稱爲法稱的‘七支論’（最後四書，梵本不全，藏譯全有）。<#>以上是法稱的生平和著作。<#>法稱算是一位能文的人，但他的《量評釋論》的頌文，却寫得艱澀難讀，可能是由于他過分矜持，刻意修辭的結果。他本人也有這種感覺，後來印人所選詩集（十三世紀選的）中選了他一首小詩，就表示自己的文章是曲高和寡。玄奘在印時，法稱的著作大概都完成了，但玄奘對他隻字未提，可能與他的文章風格有關，倒是義淨對他作了稱贊，這是其時那爛陀寺法稱的因明已占了主要地位的緣故。<#>法稱以陳那學說爲基礎作了很大的發展，特別是發展了關于量的學說，這也可說是法稱學說的主要部分。這從他的《正理一滴論》也可以看得出來。從邏輯、認識論角度講，他確有比陳那高明的地方。<#>第一、法稱掌握了語言與思維一致的原則，因而解决了‘爲他比量’中一些糾紛問題。比量分兩類，(1)爲自比量，這是自己瞭解事物，屬于思維方面的；(2)爲他比量，這是自己的知識傳授給人，或者提出自己主張加以論證，屬于語言表達方面的。以前認爲這兩方面的正確程度可以不一致，有時思維正確、語言不正確，有時語言正確、思維不正確。法稱對此，有所抉擇，堅持二者的一致性，把那些不一致的說法，在其量論中都取消了，否定了。例如，陳那承認在辯論中兩家各有自己的理由，可以相持不下，名爲‘相違决定’；但法稱否定了它在邏輯上的意義，認爲正確的思維不可能出現這種情况，因此，在言論中各執一辭可以幷存是不能承認的，從思維來講，如果是正確的思維，必含有决定。<#>第二、他對比量的格式也作了改革。以前佛家通用宗、因、喻、合、結五支論式，到陳那則改爲三支，這是很大的進步，不單是形式上的簡化，實際性質也改動了。三支論式的次序是︰斷案、小前提、大前提（用西方邏輯比較），它與現代邏輯三段論式︰大前提、小前提、斷案的次序是相反的。（中略）<#>此外，還應該指出的是他的〈成量品〉，他在這一品中詳細地說明了釋迦本人就可以爲‘爲量者’的道理。他認爲釋迦是一切智者，能够正確地告訴人們關于四諦的道理，也能够正確地指導人們如何實證四諦──知苦、斷集、證滅、修道。因爲釋迦具有這些能力，所以他是一切智者，是最究竟地體現了‘量’的人。量的一般意義是人們要行動能達目的所必須預先具備的正確知識，也可以說是關于對象的正確的瞭解。說釋迦是最究竟地體現了量的人，當然是說他無所不知，無所不解，對任何對象都正確地瞭解了。這樣，就把量論貫徹到佛教全體裏去了。陳那早就有這樣作的企圖，但從他的著作中還看不出有這個組織來；法稱却在這一品裏實現了陳那的理想，這可以說是法稱發展量論的最大成就，也是他主要的目的。<#>［參考資料］　印順《印度佛教思想史》；霍韜晦〈陳那以後佛家邏輯的發展〉；Th. Stcherbatsky《Buddhist Logic》。<#>


meanings:
3419梵名 Dharmakīrti。西元六七世紀之瑜伽行派論師，亦爲著名之因明學者。生於南印度睹梨摩羅耶國（梵 Trimalaya），婆羅門種出身。少有才俊，早年修習婆羅門教及外道諸學，達十八年之久，後學佛法始皈佛教爲優婆塞。至摩揭陀國從陳那之弟子護法出家修學，未久又依止陳那之另一弟子自在軍（梵 Iśvarasena，音譯伊濕伐邏羨那），鑽研陳那之「集量論」，爲之作注，即因明名著「釋量論」，學識堪匹陳那。又就金剛陳闍梨受灌頂，遊歷諸方，弘法宣化。晚年入羯陵伽國建立伽藍，入寂於該地。師生於印度佛教漸衰之時，力挽教勢，特以因明著稱，影響後世甚鉅。然師之因明著作，歷來未譯爲漢文，直至民國七十三年（1984）始有法尊所編譯之「釋量論略解」出版。而於重視因明辯論之西藏，則於現存大藏經丹珠爾（論藏）中，收錄師所著之釋量論、量決擇、正理一滴、因一滴、相屬觀察並自註、諍正理、他相續成就（以上七書，世稱因明七論）、本生廣疏、佛涅槃讚、吉祥金剛荼迦常愛讚等。此外，師另著有大乘集菩薩學論、金剛針論，兩書皆有漢譯本。〔多羅那他印度佛教史第二十六章、Th. Stcherbatsky: Buddhist Logic, vol. I〕


meanings:
class of the wisdom of emptiness of phenomena


meanings:
suchness perceived through the emptiness of phenomena


meanings:
3342請參閱 法句譬喻經 請參閱 漢法本內傳 晉代僧。於惠帝、懷帝在位期間（290～311），與法炬共譯法句喻經、福田經。另譯小經百餘種，時值永嘉之亂，多已散佚。生卒年不詳。


meanings:
→ diên khánh pháp đoan thiền sư 延慶法端禪師; → báo ân pháp đoan thiền sư 報恩法端禪師


meanings:
① Thiền tăng đời Ngũ Đại, tham yết Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều được tỏ ngộ, nối pháp làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Sư ở chùa Báo Ân Quang Giáo tại Hàng Châu, được ban hiệu »Huệ Nguyệt Thiền sư«. ② Thiền tăng đời Đường, tham học với Quy Sơn Linh Hựu được nối pháp làm truyền nhân tông Quy Ngưỡng. Sư ở chùa Diên Khánh, Tương Châu (Tương Phàn, Hồ Bắc). Có vị tăng hỏi: »Con giun bị chặt làm hai khúc, hai khúc đều cử động, vậy Phật tính ở khúc nào?« Pháp Đoan dang hai tay ra. Sau khi tịch được ban thuỵ Thiệu Chân Thiền sư.


meanings:
causes and conditions that accord with the buddhadharma


meanings:
(1492-1563) Thiền tăng đời Minh, họ Phú, tự Ngọc Chi, hiệu Nguyệt Tuyền, người Gia Hưng (Chiết Giang), Trung Quốc. Năm 14 tuổi xuất gia tại chùa Tư Thánh, sau khi thụ giới cụ túc yết kiến các ngài Kiết Am, Pháp Chu v.v… nhưng không khế hợp. Sư đến Cối Kê (Thiệu Hưng, Chiết Giang) khấu bái Vương Dương Minh, Vương Dương Minh dùng kệ đáp sư khiến nghi tình phát khởi. Lại đến Nam Kinh tham kiến Thiền sư Mộng Cư, Mộng Cư đánh cho một tát, nói: »Rơi hay không rơi?« Sư hoát nhiên đại ngộ. Vào núi Thiên Trì, Vũ Khang (phía Tây Đức Thanh, Chiết Giang) sư cất tịnh xá Ngọc Chi và am Đường Nhất. Các bậc tôn túc suối Ngọc Long qua lại trong núi phát minh tâm địa, chứng hội lí mầu Nho Phật đại đồng. Thiền lữ ngưỡng mộ thanh danh tìm đến dần dần thành tùng lâm. Tác phẩm: Ngọc Chi Nội Ngoại tập.


meanings:
Còn gọi: Hạ lạp. Tuổi đạo, số năm sau khi tăng nhân thọ đại giới và mỗi năm phải có nhập hạ an cư. Tiết Thần Hội truyện trong Tống Cao Tăng truyện q. 9 ghi: »神 會 以 貞 元 十 年 十 一 月 十 二 日 示 疾、 儼 然 加 趺 坐 滅、 春 秋 七 十 五、 法 臘 三 十 六。 – Thần Hội bị bệnh ngày 12 tháng 11 năm Trinh Nguyên thứ 10 (795) nghiễm nhiên ngồi kiết già thị tịch, thọ 75 tuổi, pháp lạp 36«.


meanings:
reason is contrary to the truth of the premise


meanings:
（梵 dharma-svarūpa-viruddha-hetu，藏 chos-kyi ṅo-bo daṅ ḥgal-baḥi gtan-tshigs）因明學用語。又作法自相相違過。因明三十三過的因十四過之一。指因明論式中，所立的因，闕因三相中第二、三相所招致的過失。亦即所立的因與宗後陳的表面意義（自相）相違，致使所欲成立的宗無法成立，因而成過。《因明入正理論》舉例如下（大正32·12a）︰‘法自相相違因者，如說聲常，所作性故，或勤勇無間所發性故。此因唯于異品中有，是故相違。’設若聲生論師對勝論師說︰‘聲是常，所作性故，同喻如虛空，異喻如瓶等。’或者聲顯論師對勝論師說︰‘聲是常，勤勇無間所發性故，同喻如虛空，異喻如電瓶等。’時，由于所作性或勤勇無間所發性兩者皆是聲無常的正因，今以之爲聲常的因，結果是同品全無，異品全有，如此不僅不能成立聲常的宗，反而可以使聲無常的宗成立，所以成爲過。<#>◎附︰沈劍英《因明學研究》第八章（摘錄）<#>法自相相違就是立因與言陳的宗法相違的過失。《因明入正理論》雲（大正32·12a）︰‘此中法自相相違因者，如說聲常，所作性故，或勤勇無間所發性故。此因唯于異品中有，是故相違。’這裏用了兩個例子來說明法自相相違，爲了便于說明，還是把它們分別在下面︰<#>聲生論雲︰<#>聲常，（宗）<#>所作性故。（因）<#>聲顯論雲︰<#>聲常，（宗）<#>勤勇無間所發性故。（因）<#>這兩個例子中的因，都與宗法的自相相違。‘所作’因和‘勤勇’因原是‘聲無常’宗的正因，現在用來成立‘聲常’，當然是同品無而異品有，與宗法相違。<#>法自相相違是‘四相違’中最有代表性的過失，故《因明入正理論疏》卷中雲（大正44·128b）︰‘問︰相違有四，何故初說法自相因？答︰正所諍故。’這就是說，相違過主要在于因與宗法的自相相違，因爲立敵所爭論的正是這宗上的法是否爲有法所具有。所以從正理派到法稱都把法自相相違作爲唯一的相違過來看待。<#>法自相相違與比量相違（宗過之二）是很近似的，初學者往往不易分辨其細微之差別︰試看《因明入正理論》所舉的例（大正32·11b）︰‘比量相違者，如說瓶等是常。（中略）法自相相違因者，如說聲常，所作性故。’前者以瓶常爲例，後者以聲常爲例，瓶常、聲常，何其相若？爲什麽說瓶常就是比量相違，而說聲常則是法自相相違呢？《義心》雲︰‘比量相違，遍乖一切，立瓶是常，無因成故。此（法自相相違）立聲常，不乖衆解，對聲性因，許成立故。’<#>這段話較好地把比量相違與法自相相違區別了開來。《義心》意爲︰比量相違是立宗己見與因相違，所以瓶常宗無因可成；而法自相相違則是立宗尚未有失，因爲立聲常宗還可以用‘聲性’因（廣義的因，即喻）來成立它。直到立者舉出‘無常’因來，方始産生法自相相違的問題。《義心》所述是歸納了《莊嚴疏》、《因明入正理論疏》等意見而來的。《因明入正理論疏》卷上提到比量相違時雲（大正44·95b）︰‘比量相違，彼但舉宗，已違因訖。’《莊嚴疏》卷三說相違因雲︰‘宗言常住，過失未生。因言所作，方乖所立。’<#>從這些片斷的論述中，我們可以瞭解到比量相違與法自相相違的主要差別在于瓶常宗的錯誤比較明顯，聲常宗的錯誤則不明顯，須立因後才返顯出它的錯誤來。由此我們可以更明確地說，比量相違的錯誤在于宗，而相違因的過失主要在于因，從宗的本身來看，不一定是荒謬的。印度正理論家曾舉過這樣一個例子︰<#>　　水是冷的，（宗）<#>　　因其放在火上故。（因）<#>此宗幷非不能成立，問題是出在因法與宗法相違上面，因此此因于宗的同品遍無，却于宗的異品遍有，是犯了法自相相違過。<#>相違過與相違决定也容易混淆，也有加以區別的必要。其不同主要表現爲下列三方面︰<#>第一︰相違過是‘不改他因，能令立者宗成相違’，即以同一之因，以成相違之宗，使其自證矛盾；相違决定則是立敵各執一因，各成一宗，在對立者所立比量的牽制與抵消中令因不定。如勝論派立量雲︰‘聲是無常，所作性故，譬如瓶等。’聲生論則立‘聲常，所聞性故，譬如聲性’來抗衡。由于這兩個比量各具三相而旗鼓相當，所以就都成了不定之因。<#>第二，相違過是因違于宗，因此缺第二、三相；相違决定則是二因‘各自决定，成相違之宗’，因此從立敵各自所立的比量來看，倒是‘三相具足’的。<#>第三，相違過屬‘九句因’第四、第六兩句，相違决定則不在‘九句因’之中。<#>由以上三方面的不同，使相違過與相違决定過明顯地區別了開來。<#>明確法自相相違與比量相違、相違决定的區別有助于我們深入理解相違因的本質。<#>如上所述，法自相相違是立者的因與宗法相違，因此敵者可以不改其因，出相違量對立者的比量進行破斥。茲將立敵所出的前後二量對照如下︰<#>（聲生論立前量雲︰）　（勝論立後量雲︰）<#> 聲常，　　　　　　　　聲是無常，<#> 所作性故，　　　　　　所作性故，<#> 同喻如空，　　　　　　同喻如瓶，<#> 異喻如瓶，　　　　　　異喻如空。<#>由以上二量可以看到，敵者所出的相違量確是不改其因，但却‘返成無常’；在喻上，則是將立者的同異二喻倒換過來。故《因明入正理論疏》卷下雲（大正44·128c）︰‘（破）此一似因（指法自相相違因），因仍用舊，喻改先立（即改前量之喻）。’<#>法自相相違以及法差別相違、有法自相相違、有法差別相違，均不能再作細微的劃分。但是一個相違因却可以同時犯各種相違過，故《因明入正理論疏》卷下雲（大正44·128b）︰‘所乖返宗不過此四，（中略）能乖返因有十五類。違一有四︰謂各別違；違二有六︰謂違初二、違初三、違初四、違二三、違二四、違三四；違三有四︰謂互除一；違四有一。故□成十五。’<#>把《因明入正理論疏》所說相違因交叉犯過的十五類情况分別開列，應如下述︰（按四種相違過的排列次序，簡稱爲1、2、3、4）<#>違一有四︰違1，違2，違3，違4；<#>違二有六︰違1、2，違1、3，違1、4，違<#>2、3，違2、4，違3、4；<#>違三有四︰違1、2、3，違1、2、4，違1<#>、3、4，違2、3、4；<#>違四有一︰違1、2、3、4。<#>


vietnamese:
pháp dữ pháp không câu li hữu vô nhị chủng phân biệt hí luận <pttđ>


meanings:
(?-1388) Thiền tăng đời Minh, họ Trần, hiệu Tùng Thạch, người Hoàng Nham (Chiết Giang), Trung Quốc. Năm 15 tuổi xuất gia với Minh Công chùa Thuỵ Nham ở Đồng Ấp, còn làm thị giả cho Bình Thạch ở chùa Thiên Đồng. Lại theo Cổ Đỉnh chùa Kính Sơn được mời làm Tạng ti. Khi ra hoằng pháp, sư trụ trì chùa Thái Bình ở Vĩnh Gia (Ôn Châu, Chiết Giang), dời về chùa Thọ Xương ở Lạc Thanh (Chiết Giang). Niên hiệu Hồng Vũ thứ 20 (1378) sư trụ trì chùa Kính Sơn đạo hạnh lẫy lừng, thiền lữ khắp nơi nghe danh đến tụ hội rất đông.


meanings:
① Chùa nằm ở thị trấn Triều Châu, huyện Bình Đông, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1957 do Pháp sư Hoằng Định sáng lập. Chùa có Thiên kiều, Trai đường, Quán Âm điện, Tam bảo điện, Niệm Phật đường, Phật học đồ thư quán. ② Chùa nằm trong công viên Thọ Sơn, thành phố Cao Hùng, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1966 do Pháp sư Thánh Hùng sáng lập. Chùa dựa thế núi mà cất, Đại hùng bảo điện hình tròn. Ngoài ra còn có Giảng đường, Khách đường, Thiền phòng, Trai đường, Xá-lợi tháp, Tổ sư đường.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đạo Tế, đời Minh. X. Đạo Tế.


meanings:
3381（1904～1951）河北陘縣人，俗姓王。自幼父母雙亡。民國十年（1921），十八歲，依南嶽是岸長老出家。後投法源寺，依道階法師受具足戒。十一年赴武昌佛學院，親近太虛大師，爲該院第一期學僧。曾先後任教於武昌佛學院、柏林教理院、漢藏教理院，三度主編「海潮音」。又主持世界佛學苑圖書館，襄佐太虛大師設立世界佛學院研究部，爲其得力助手。　三十二年，與達居、白慧等人同赴印度留學，入國際大學修學梵文、巴利文及英文。三年後，轉往錫蘭，從錫蘭長老 Rev. Kirwatatuduwe, Prasekene 研究巴利文及各種佛教教理，爲出家眾中精通英、日、梵、巴利等數種語文之傑出僧才。後西安籌設巴利三藏院，中錫二國互換學僧，係由師促導而成者。三十六年太虛大師示寂，師乃奔返祖國，至雪竇寺禮其舍利。旋繼任雪竇寺住持。三十八年春，受任湖南首剎大溈山住持。復赴武昌爲太虛大師建舍利塔，擬擴充武昌佛學院，終以戰事而轉往錫蘭，任教於錫蘭大學，主講中國佛學；暇則遊化馬來西亞、泰國一帶；並專事太虛大師全書之編纂刊行。四十年病逝錫蘭，世壽四十八。著有唯識史觀及其哲學，譯有南傳阿毘達磨攝義論等書。


meanings:
Biên khảo, 1 quyển, do Thanh Đàm Minh Chính (Thiền Sư Việt Nam) viết tại viện Liêm Khê vào năm 1819. Đây là một tác phẩm biên khảo giá trị, trong văn xuôi có chen lẫn thơ kệ, có thể nói là cẩm nang cho người đọc kinh Pháp Hoa. Thiền sư Thanh Đàm đã đọc Pháp Hoa với con mắt của nhà Thiền học rồi đề cương lại, giúp cho người đọc nắm được ý chỉ của kinh, giống như có địa bàn trong tay người thuỷ thủ không còn sợ mất bến mất bờ. Nhận thức của sư về giải thoát được trình bày gọn ghẽ trong lời Bạt nói về năm chữ »Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, nhất là 2 chữ Diệu Pháp. Theo sư, Diệu tức là Tâm, là chân tâm sáng suốt tròn đầy. Bài tụng về Diệu của Diệu như sau: »Không hình không trạng cũng không tên, mầu nhiệm trong lòng một điểm linh. Thường tịch viên thông soi pháp giới, bản lai thanh tịnh Tạng chân tinh. Từ đây phát hiện nên chư Phật, do đấy thành ra có chúng sinh. Đứa con nghèo khổ lưu linh mãi, quên mất người cha của tự mình«. Pháp là tất cả mọi vật, là sự ứng dụng của Diệu Tâm. Pháp là Tâm, Tâm là Pháp. Bài kệ về Pháp của Pháp như sau: »Vạn pháp tuy nhiều không đếm xiết, chung quy cũng chỉ Thức Căn Trần. Huyễn duyên dư ảnh dù không thực, chân tri chính kiến vẫn bao dung. Gặp thầy chỉ dạy đường mê ngộ, thấy Phật tìm ra lẽ sắc không. Nếu muốn lên mau bờ bến giác, con đường trước mặt chớ lần khân«.


meanings:
Người không mang hình thức xuất gia nhưng dùng quyền thế địa vị để bảo hộ Phật pháp, nhà chùa khen họ là »Pháp uyển can thành«. Can thành: Lá chắn và tường thành, đây có nghĩa là hộ vệ. Truyện Bác Sơn Hoà thượng trong Nguyên Lai quảng lục q. 35 ghi: »劉 太 史 若 宰、 時 方 爲 諸 生、 偕 其 兄 弟 禮 和 尚 爲 師、 求 度、 和 尚 曰： 公 神 氣 凝 靜、 當 得 上 第、 爲 法 苑 干 城、 出 家 須 異 日 耳。 – Thái sử Lưu Nhược Tể lúc còn là học trò cùng các huynh đệ lễ Hoà thượng làm thầy, cầu xuất gia. Hoà thượng bảo: Ông thần khí ngưng lặng, sẽ được thi đỗ, làm người bảo hộ Phật pháp. Còn việc xuất gia hãy để khi khác«.


meanings:
3376請參閱 法苑珠林 請參閱 法苑珠林 凡七卷或十四卷。唐代窺基撰。又作唯識義章、大乘法苑義林章、義林章。收於大正藏第四十五冊。本書爲唯識學之指南，內容分爲二十九章，起自總料簡章，終於佛土章。本書對於唯識教義之組織及基本內容，如判教、唯識義理、修行理論、果位等，均詳加闡釋，係古來唯識研究者之珍貴典籍。有關本書之注釋書甚多，如智周之大乘法苑義林章決擇記、慧沼之義林章補闕、基辨之義林章獅子吼章等。〔新編諸宗教藏總錄卷三、法相宗章疏〕


meanings:
(title) Doctrinal Essentials of the Nirvana Sutra


meanings:
3402請參閱 法華經義記 請參閱 法華經安樂行義 <一>位於浙江杭縣西北之法華山。堂宇雄偉，秋時香火最盛。 <二>位於臺灣臺南。原爲明末舉人李茂春所築之茅齋，舊稱夢蝶園。康熙二十二年（1683），有僧人鳩眾集資，改建爲寺，供奉準提菩薩，稱爲準提庵。 知府蔣毓英將庵後曠地二甲餘撥爲香燈費，未久改稱法華寺。康熙四十七年（1708）鳳山知縣宋永清增建前殿以祀火神。乾隆二十九年（1764），知府蔣允焄出資重建火神廟，並擴建該寺。寺前有南湖，湖畔築有半月樓，端午節則競渡於南湖，盛極一時。其後迭有修建。至民國六年（1917）住持善慧法師募緣重修增建。繼之者先後有善昌、普弘等法師致力於推展法務。今有四天王殿、三寶殿、武聖廟，爲臺灣南部佛教古剎之一。 <三>位於臺北市西寧南路。始建於清宣統二年（1910），原爲日本佛教徒清修之所。民國三十四年（1945），日人返國後，由我國佛教徒組成管理委員會管理。五十年冬，仁靜法師接管，加以整頓，增設托兒所，並舉辦貧苦救濟、講經弘法等事業。


meanings:
3403爲雕畫法華經之說相的曼荼羅。又稱法華經曼荼羅、法華變相。我國自古盛行法華經之信仰，故關於法華經說相之圖畫、雕塑亦不少。如古今圖書集成神異典第九十一載，汝南侯大祥圖寫妙法蓮華經變一鋪。又大同雲岡及龍門石窟中，亦發現六朝時代所刻之釋迦、多寶二佛並坐之多寶塔，甘肅省敦煌千佛洞中，亦有唐宋時代之法華變相壁畫數種。其中敦煌千佛洞第八窟之壁畫，即法華經序品之說相，第七十四、八十一、一○二、一一七、一二○Ｆ、一六八等窟皆爲法華諸品之說相。第九十七、一一一、一三五Ｃ等窟，有多寶塔之壁畫及雕塑。 又密教修法華經法時，依用法華曼荼羅。據妙法蓮華經寶塔品載，以釋迦、多寶二佛爲主尊之曼荼羅，於修法華經法時依用之。觀智儀軌載其壇有三重，內院畫八葉蓮花，於花胎上安置窣睹波（塔），塔中畫釋迦牟尼如來、多寶如來與之同座而坐，八葉蓮華各置一菩薩，內院四隅亦各置一菩薩；第二重院置十二菩薩及四供養菩薩；第三重院畫四天王、龍王等；壇之四隅畫四大明王。〔法華經傳記卷六、諸阿闍梨真言密教部類物錄卷下、P. Pelliot: Les Grottes du Touen-Houang. 1, 3, 4, 6〕


vietnamese:
pháp hoa huyền nghĩa thích thiêm <pqđtđ>


meanings:
(title) Lotus Sutra, of which there are two translations:


meanings:
3404請參閱 妙法蓮華經 印度婆藪槃豆（世親）所造法華經論，舉出法華經之十七種異名，以顯示法華經之甚深微妙與不可思議：(一)無量義經（梵 mahā-nirdeśa），佛欲說法華一實相之理，先說此無量義處，以無量之義，會歸於一實相之理；實相之中，妙義無窮。(二)最勝修多羅（梵 sūtrānta），法華經唯談一乘實相之理，於三藏中最勝極妙，更無有比。(三)大方廣經（梵 mahā-vaipulya），法華經唯談一乘實相之理，具無外（大）、正理（方）、包富（廣）三義。(四)教菩薩法（梵 bodhisattvāvavāda），法華經唯談一乘實相之理，如來以此教化一切善根成熟菩薩，隨順法器，令得證佛果。(五)一切諸佛所護念（梵 sarva-buddha-parigraha），法華經唯談一乘實相之理，此理係佛自所證得，雖欲向世人開示，但爲眾生根鈍，乃自存妙理於心，暫且默然而不欲速說。(六)一切諸佛祕密法（梵 sarva-buddha-rahasya），法華經唯談一乘實相之理，此法甚深，唯佛能知。(七)一切諸佛之藏（梵 sarva-buddha-nigūḍha），法華經唯談一乘實相之理，一切如來功德三昧，無不含攝。(八)一切諸佛祕密處（梵 sarva-buddha-guhya-sthāna），法華經唯談一乘實相之理，佛以善根未熟之眾生，非是受法之器，而不即爲其演說。(九)能生一切諸佛經（梵 sarva-buddha-jāti），法華經唯談一乘實相之理，三世諸佛莫不由此而得成就大菩提之果。(十)一切諸佛之道場（梵 sarva-buddha-bodhi-maṇḍa），法華經唯談一乘實相之理，聞此法者，則能成就佛果菩提。(十一)一切諸佛所轉法輪（梵 sarva-buddha-dharma-cakra-pravartana），法華經唯談一乘實相之理，諸佛出世，無不以此法門，摧破一切眾生煩惱障礙，令得解脫。(十二)一切諸佛堅固舍利（梵 sarva-buddhaika-ghana-śarīra），法華經唯談一乘實相之理，是諸佛真如法身舍利，亘古至今，不遷不變，無有敗壞。(十三)一切諸佛大巧方便經（梵 sarvopāya-kauśalya），法華經唯談一乘實相之理，諸佛由此法門，既成大菩提已，復以廣大善巧方便，爲諸眾生演說天人聲聞緣覺諸菩薩法，令其悟入佛之境界。(十四)說一乘經（梵 ekayāna-nirdeśa），法華經唯談一乘實相之理，顯示諸佛菩提究竟之體，非彼聲聞緣覺之所能證。(十五)第一義住（梵 paramārtha-nirhāra-nirdeśa），法華經唯談一乘實相之理，即是如來法身究竟所住之處。(十六)妙法蓮華經（梵 saddharma-puṇḍarīka），法華經唯談一乘實相之理，其以蓮華爲喻，乃因妙法係權實一體，蓮華乃華果同時。(十七)最上法門（梵 dharma-paryāya），法華經唯談一乘實相之理，一切無量名句所詮法義，無不含攝，於諸經中最勝最上。


meanings:
3405請參閱 法華三昧懺儀 請參閱 法華五百問論 請參閱 法華文句 請參閱 法華文句記 請參閱 法華玄義 請參閱 法華玄論 請參閱 法華玄贊 全一卷。陳‧慧思（515～577）述。又稱安樂行義、法華安樂行。收於大正藏第四十六冊。本書爲慧思依法華經安樂行品所闡示之三昧行。書中主張實踐法華經之法華三昧有二種，一爲有相行，二爲無相行。所謂有相行，係就法華經普賢勸發品而說觀普賢行，強調若精進誦讀法華經，於此行法成就時即心眼頓開，能見乘六牙象之普賢菩薩。然本書主要重點在於依安樂行品之經文解釋無相安樂行，謂無相行乃精修禪定，體得一切諸法中「心相寂滅，畢竟不生」之三昧。　慧思向爲實踐般若空義，以達佛教之奧旨，而屢遭迫害；爲折服當時各種異說，並令彼等歸依正法，遂將其生活體驗論述成書。本書非但興隆禪修及念佛，且促成以止觀爲宗之天台教派之誕生。對中國佛教教理史之影響甚巨。


meanings:
3406請參閱 法華經疏 <一>凡二卷。劉宋竺道生撰。又稱法華經略疏、法華義疏、妙法華經略疏、妙法蓮華經疏、妙法蓮華經略疏。收於卍續藏第一五○冊。劉宋元嘉九年（432）編纂於廬山東林精舍。乃竺道生整理其師鳩摩羅什之講義，復加一己之見解，以闡明法華一乘之真義。書中將法華經之經文分爲因、果、人三段，以法華經解明一乘之因果。　本書爲最能保存鳩摩羅什譯「妙法華」譯本原貌之注釋書，如書中無提婆達多品，故成二十七品法華經之型態，且普門品亦無偈頌，此皆保存法華經最古之型態。又書中有關「妙法」之解說，及三一開顯、久遠顯本等，皆與羅什門下之主張相通。此外，本書雖談圓理、中道，然未有如天台、華嚴等之說明；而天台等承受本書之思想殆無疑義。　本書爲竺道生著作中之唯一現存本，且爲我國現存最古之法華經注釋書，書中文辭暢達而富於古意，巧妙運用易經等經典之字句，而予教義以創新之解釋。其優越之風格，成爲後世經典注釋之典範。或謂本書並非道生所作，而係他人所偽撰者，然出三藏記集卷十五之道生傳中，明載道生述有維摩、法華、泥洹、小品般若等諸經之義疏，且本書之卷首、卷末均有「竺道生撰」四字，足證此說並無確鑿證據。又本書另有三種敦煌出土版本，皆收於大正藏第八十五冊。　<二>凡八卷。梁‧法雲撰。又作法華經義記、法華光宅疏、法華疏、法華義疏。收於大正藏第三十三冊。（參閱「法華經義記」3407）


meanings:
3406請參閱 法華傳記 請參閱 法華傳記 凡八卷。梁‧光宅寺法雲（467～529）撰。又稱法華義記、法華義疏、法華經疏、法華疏、妙法蓮華經義記、妙法蓮華經義疏、法華經義疏、法華光宅疏。收於大正藏第三十三冊。本書爲妙法蓮華經之注釋書，初釋經題，次論經之宗旨，次揭舉經文有序分、正宗分、流通分等三重三段之分科。其次解釋序品以下至普賢勸發品等二十七品之文義，於各品下一一設科，以闡明經說之生起次第。特於方便品之權實二智義、譬喻品之索車義等詳加解釋。然並無有關提婆達多品及普門品重頌之解釋，此因當時經本中尚無提婆達多品等。又化城喻品十六王子說偈亦行省略。　本書係我國現存法華經之注釋書中，僅次於竺道生所撰法華經疏之古本。日本聖德太子之法華經義疏，大多即根據此法華經義記而來。而智顗、吉藏等之法華疏亦多少受此書影響。如智顗法華玄義卷一下即謂古今諸釋，世以光宅爲長。蓋法雲精通法華，其說頗受當代重視，彼以一乘之因果、萬善同歸爲法華經之特色。又有關本書之成立，或謂乃法雲口述，而由其門人筆錄所成者。〔五教章通路記卷十三〕


meanings:
（梵 Saddharma puṇdarīka-ś astra、Saddharma-puṇdarīka-upadeśa）二卷。印度大乘佛教論師婆藪槃豆（世親）著，後魏·菩提留支與曇林等合譯。又稱《妙法蓮華經論》、《妙法蓮華經優波提舍》或《法華論》。收在《大正藏》第二十六册。乃《法華經》之注釋書。<#>書中初置五言四句三行半的〈歸敬頌〉，次釋經文。<#>(1)首將〈序品〉粗判爲序分成就、衆成就、如來欲說法時至成就等七種功德成就，繼設細科解釋之。又說本經另有《無量義經》、《最勝修多羅》、《大方廣經》、《教菩薩法》、《佛所護念》、《一切諸佛秘密法》、《一切諸佛之藏》、《一切諸佛秘密處》、《能生一切諸佛經》、《一切諸佛之道場》、《一切諸佛所轉法輪》、《一切諸佛堅固舍利》、《一切諸佛大巧方便經》、《說一乘經》、《第一義住》、《妙法蓮華經》、《最上法門》等十七種經名。<#>(2)在釋〈方便品〉中，將該品大科爲說妙法功德具足、說如來法師功德成就、依示現三種義說、依示現四種事說、如來說法爲斷四種疑心等五分示現，複立細節詳釋之。<#>(3)將〈譬喻品〉以下諸品總括爲七種譬喻、三種平等、六種授記、十種無上義而略解之。<#>其中，七種譬喻指︰{1}〈譬喻品〉中的火宅喻，{2}〈信解品〉中的窮子喻，{3}〈藥草喻品〉中的雲雨喻，{4}〈化城喻品〉中的化城喻，{5}〈五百弟子授記品〉中的系寶珠喻，{6}〈安樂行品〉中的輪王解自髻中夜與之喻，{7}〈如來壽量品〉中的醫師喻。三種平等指︰〈授記品〉等所說的乘平等，以及〈見寶塔品〉中所說的世間涅槃平等與自他法身平等。六種授記指佛之五種授記︰{1}名號不同（〈譬喻品〉、〈授記品〉）、{2}同一名（〈五百弟子授記品〉）、{3}非衆知識（〈學無學人記品〉）、{4}如來無怨惡（〈見寶塔品〉）、{5}比丘尼、諸天女（〈勸持品〉），與〈常不輕品〉中的菩薩授記。<#>十種無上義即︰{1}種子（〈藥草喻品〉）、{2}行（〈化城喻品〉）、{3}增長力（〈化城喻品〉？）、{4}令解（〈五百弟子授記品〉）、{5}清淨國土（〈見寶塔品〉）、{6}說（〈安樂行品〉）、{7}教化衆生（〈從地踴出品〉）、{8}成大菩提（〈如來壽量品〉）、{9}涅槃（同上）及勝妙力等十無上義。此中，第十勝妙力又分爲法力、持力、修行力等三力。法力更開爲證、信、供養（〈分別功德品〉）、聞法（〈隨喜功德品〉）、讀誦持說（〈法師功德品〉）五門。持力開爲〈法師品〉、〈安樂行品〉、〈勸持品〉三法門。修行力開爲說（〈如來神力品〉）、行苦行（〈藥王菩薩品〉、〈妙音菩薩品〉）、護衆生諸難（〈觀世音菩薩品〉、〈陀羅尼品〉）、功德勝（〈妙莊嚴王品〉）、護法（〈普賢菩薩品〉及〈後品〉）五門。<#>本論所依用之《法華經》，類似現存之尼泊爾梵本。與羅什所譯本不符合處甚多。關于其傳譯，慧影《大智度論疏》卷二十四雲（卍續87·526上）︰‘法華論留支三藏，以景明二年欲翻，爲有小小國不寧事，故不得譯，但出要意一卷。’《法經錄》卷五〈衆論一譯〉條下亦記雲（大正55·141a）︰‘法華經論一卷，後魏世菩提留支譯。’唯舉出留支一譯。《歷代三寶紀》卷九〈勒那摩提〉條下亦別舉《法華經論》一卷，幷謂其乃正始五年于洛陽殿內譯出，侍中崔光華受。《開元釋教錄》卷十二則以勒那摩提譯爲第一譯，菩提留支譯爲拾遺編入第二譯。同書卷六〈勒那摩提譯經〉條下亦雲（大正55·540b）︰<#>‘當翻經日，于洛陽內殿，菩提留支傳本，勒那、扇多參助。其後三德乃徇流言，各傳師習，不相訪問。帝以弘法之盛，略叙曲煩，勒三處各翻，訖乃參校，其間隱沒互有不同，致有文旨時兼異綴。後人合之，共成通部，見寶唱等錄（所以法華、寶積、寶性等論，各有兩本耳）。’<#>現藏中，亦別有《妙法蓮華經論優波提舍》一卷，署爲元魏中天竺三藏勒那摩提共僧朗等合譯。兩本相比，譯語全同，唯後本無歸敬頌。此外又有章段前後、字句差異及具闕等不同。蓋譯語全同，或爲後人會合之故。又，《開元釋教錄》卷六引文既雲勒三處各翻，則不可以摩提爲初譯，留支爲第二譯。《大智度論疏》謂留支所譯乃于景明二年（501），然按史實所載，當時留支尚未至中國，故此說恐非事實。此外，近世所發現敦煌出土本中，有近似高麗藏本勒那摩提譯之論本，收于《鳴沙餘韵》。本論之注疏有《疏》三卷（隋·吉藏）、《述記》二卷（唐·義寂、義一）、《科文》一卷（日本·最澄）、《記》十卷（日本·圓珍）等。<#>［參考資料］　《彥琮錄》卷一；《至元法寶勘同總錄》卷八；橫超慧日編著《法華思想》。<#>


meanings:
3407請參閱 法華義疏 或法華經義記 請參閱 法華靈驗傳 <一>凡十二卷。隋代吉藏著。又作法華經義疏、法華經疏、妙法蓮華經義疏。收於大正藏第三十四冊。本書係吉藏以三論宗之立場注釋法華經。吉藏爲三論宗之集大成者，亦常講大智度論、法華經，且引用多數經律論疏加以注釋。全書初立部類不同、品次差別、科經分齊等三義，概說法華經大要，次解釋序品以下二十八品之文義。其中，部類不同者，明示諸經之部類凡七例，而以此二十八品本爲具足本；品次差別者，其下更開立生起次第、明具義多少、論品前後、明品有無、別釋序品等五義；科經分齊者，列舉各種關於經的分科之異說及己見。其次解釋二十八品，卷一至卷六乃解釋序品以下三品，第七卷釋信解品，第八卷釋藥草喻品以下三品，第九卷釋五百弟子授記品以下六品，第十卷釋安樂行品以下六品，第十一卷釋隨喜功德品以下六品，第十二卷釋所餘五品。其中，獨缺普門品重說偈。本疏義解懇切，援引頗多。雖基於三論宗之立場，然仍予法華經甚高之評價，爲研究法華不可或缺之文獻。〔新編諸宗教藏總錄卷一、三論宗章疏〕　<二>凡四卷。日本聖德太子撰。收於大正藏第五十六冊。又作上官法華疏。本疏亦在解釋法華經之文義。卷初先敘全經大意，次釋經題，舉三分科經，再次解釋序品以下至普賢勸發品等二十七品。其釋意及分科等，主要以梁代法雲之法華義記爲依據。　<三>凡八卷。爲法華經義記之異稱。


meanings:
3428<一>法，謂法性；藏，爲含藏。又作佛法藏、如來藏，意指如來藏中含攝無量之妙德。　<二>法，教法之意；藏，含藏之意。指佛陀所說之教法；以教法含藏多義，故稱法藏。或指含藏此等教說之聖教、經典等；經典含藏眾多之法門，故有此稱。 <三>納藏經典之府庫亦稱法藏，或寶藏、經藏、輪藏、經堂。（參閱「經藏」5557）　<四>梵名 Dharmākara。音譯作曇摩迦、曇摩迦留。意譯作法寶處、法處、法積、作法。爲阿彌陀佛未成佛時之法名。又稱法藏比丘。據無量壽經卷上所載，過去久遠劫前，世自在王如來之時，有一國王聽聞佛說法後，即發無上正真道意，乃棄王位出家，號曰法藏。其高才勇哲，超異於世，未久即見二百一十億諸佛剎土，法藏乃發四十八大願。以其所聞教法護持不失，聚集眾多，故無量壽經譯作「法藏」（梵 dharmākara，乃法的積聚，或本源處之義），唐代所譯之大寶積經卷十七無量壽如來會譯作「法處」，宋代所譯之大乘無量壽莊嚴經譯作「作法」，大智度論則譯作「法積」。（參閱「阿彌陀佛」3680）　<五>（546～629）隋唐僧。潁川潁陰人，俗姓荀。二十二歲出家。因通鮮卑語，受知於北周武帝。後入終南山紫蓋峰，獨棲安禪。建德年間，武帝大肆滅佛。至宣帝即位，師上京請復佛法，常勅令蓄髮，爲菩薩僧，作陟峙寺主，師嚴拒不從。後復隱遁山林。至隋代，文帝興復佛法，師始復出，爲太平宮寺上座。唐貞觀三年示寂，世壽八十四。〔續高僧傳卷十九〕　<六>（643～712）唐代僧。爲華嚴宗第三祖。字賢首，號國一法師。又稱香象大師、康藏國師。俗姓康，祖先康居國人，至其祖父，舉族遷至中土，居於長安。早年師事智儼，聽講華嚴，深入其玄旨。智儼示寂後，乃依薄塵剃度，時年二十八。初以能通西域諸國語與梵文經書，遂奉命參與義淨之譯場，先後譯出新華嚴經、大乘入楞伽經等十餘部。嘗爲武后講華嚴十玄緣起之深義，而指殿隅金獅子爲喻，武后遂豁然領解，後師乃因之撰成金師子章。師一生宣講華嚴三十餘遍，致力於華嚴教學之組織大成，又注釋楞伽、密嚴、梵網、起信等經論，並仿天台之例，將佛教各種思想體系分類爲五教十宗，而推崇華嚴之組織乃最高者，華嚴哲學於現實世界中乃屬理想世界之實現。於玄宗先天元年十一月，示寂於大薦福寺，世壽七十。著作甚多，計有華嚴經探玄記二十卷、華嚴料簡、華嚴五教章、大乘密教經疏四卷、梵網經疏、大乘起信論疏、華嚴綱目、華嚴玄義章等二十餘部。弟子主要有宏觀、文超、智光、宗一、慧苑等。〔賢首大師碑傳、宋高僧傳卷五、佛祖統紀卷二十九、佛祖歷代通載卷十五〕　<七>（1573～1635）明代臨濟宗僧。梁溪（位於江蘇無錫）人，俗姓蘇。號漢月，字於密。十五歲出家，長好禪旨，讀高峰語錄有疑，潛心參究，歷十餘年。一日，聞折竹聲大悟。天啟四年（1624），至金粟寺參詣密雲圓悟，蒙其印可付法。開法於蘇州虞山中之三峰清涼禪寺（三峰禪院），世稱三峰藏公。其後，歷住北禪大慈寺、杭州安穩寺，蘇州聖恩寺等名剎。師聰敏絕倫，負操任氣，學貫佛儒。潛心禪修，沈思有年，見地遂異，倡爲新說。著五宗源，指責當世曹洞宗抹殺五家宗旨，僅單傳釋迦拈華一事，而強調自威音王以來，無一言一法非五家宗旨之符印。一時諸方驚疑，論諍遂起。圓悟曾寄書告誡之，然不能奪其意。後於崇禎八年七月示寂，世壽六十二。清代雍正年間，帝以政令指其教爲魔說，毀其書，黜其徒，三峰一脈遂絕。其所著廣錄三十卷、弘戒法儀三卷、語錄三十卷等，迄今仍流傳於叢林間。〔五燈嚴統卷二十四、五燈全書卷六十五〕


meanings:
① Giáo nghĩa Phật pháp. Chương A-nan Tổ thứ 2 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »多 聞 博 達 智 慧 無 礙。 世 尊 以 爲 總 持 第 一。 嘗 所 讚 嘆。 加 以 宿 世 有 大 功 德。 受 持 法 藏 如 水 傳 器。 佛 乃 命 爲 侍 者。 – Tôn giả học rộng hiểu nhiều, trí huệ vô ngại, đức Thế Tôn cho là đệ nhất tổng trì, từng được khen ngợi. Hơn nữa, do đời trước Tôn giả có công đức lớn, thọ trì pháp tạng như vật chứa nước, nên đức Phật bèn sai làm thị giả«. ② Thiền tăng đời Minh (1573-1635), họ Tô, tự Vu Mật, Hán Nguyệt, hiệu Tam Phong, Thiên Sơn, người Vô Tích (Giang Tô), Trung Quốc. Năm 15 tuổi xuất gia, 29 tuổi xem Cao Phong ngữ lục quyết chí tham thiền, chuyên tâm tham cứu hơn 10 năm nhưng không thể giải ngộ. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 38, (1610) hành cước đến Ngu Sơn, Thường Thục (Giang Tô) sửa sang lại viện hư phế, lập ra tùng lâm. Thiết lập bách nhật tử quan ngày đêm tham cứu. Một hôm bị hôn mê, ói đàm hơn một đấu, nằm liệt ngủ vùi 5 ngày, chợt nghe tiếng trúc sư liền triệt ngộ nguồn tâm. Niên hiệu Thiên Khải thứ 4 (1624) yết kiến Viên Ngộ nơi chùa Kim Túc được ấn chứng làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sư khai đạo ở chùa Thanh Lương, Tam Phong, Ngu Sơn. Người đời gọi là »Tam Phong Tạng Công«. Sư lần lượt trụ trì chùa Bắc Thiền ở Tô Châu, chùa An Ẩn núi Lâm Bình, chùa Trịnh Từ núi Nam Bình, chùa Cẩm Thọ ở Long Sơn, Lương Khê. Thông mẫn tuyệt luân, thông suốt Nho Phật chuyên tâm tu thiền, chỗ thấy kì đặc xướng lên thuyết mới. Sư soạn quyển »Ngũ Tông Nguyên« bài bác thuyết của Viên Ngộ. Về già ở nơi Đặng Uý. Tác phẩm: Tam Phong ngữ lục, Quảng lục Hoằng Giới Pháp Nghi, Sơn Cư tập. Đời Thanh, niên hiệu Khang Hi thứ 40 (1701) truy thuỵ »Cảnh Thông Thiền sư«. Vua Thế Tông đời Thanh cho là phản thầy nghịch đạo nên thiêu huỷ kinh sách của sư, trục xuất môn đồ khiến cho pháp mạch Tam Phong dứt tuyệt.


meanings:
（梵 Dharmākara，藏 Chos-kyi ḥbyuṅ-gnas）阿彌陀佛因位之名。又稱法藏比丘。法藏是梵語曇摩迦留（Dharmākara ，曇摩迦）之譯。魏譯《無量壽經》譯爲‘法藏’；唐譯《如來會》譯爲‘法處’；漢譯《平等覺經》譯爲‘法寶藏’；宋譯《莊嚴經》譯爲‘作法’；《大智度論》卷十及卷五十稱爲‘法積’。<#>《無量壽經》卷上說過去久遠無量劫，錠光如來出現于世，次有光遠等五十二佛相次出世，接著于世自在王如來時，有國王聞彼佛說法發無上正真道意，乃弃王位爲沙門，號曰法藏。其人高才勇哲，與世超異，尋見二百一十億諸佛刹土，選擇心中所願，發四十八大願。<#>關于法藏名稱的意義，吉藏《無量壽經疏》釋雲（大正37·120c）︰‘在能蘊畜佛法，故曰法藏。’玄一《無量壽經記》卷上雲（卍續32·389下）︰‘所聞法教護持不失，故名法藏。’依慧雲《無量壽經安永錄》之意，‘法’是法門，因位的萬行、果上的萬德皆攝名‘法’。至于‘藏’，《華嚴經探玄記》卷三說‘藏’有四義，即(一)含攝，相當于法藏及法處；(二)蘊積，相當于法積；(三)出生，相當于作法；(四)無盡，相當于法寶藏。<#>《悲華經》卷二說彌陀于因位當國王時，名無諍念王，出家時名無量清淨，有觀音、勢至等千子。玄一《無量壽經記》卷上記載彌陀于因位時名龍珍王，與祿波那（即觀音）、洗澤河（即勢至）入山修道。諦忍《念佛無上醍醐編》卷下則認爲法藏比丘是觀音的異名，幷引用《理趣釋》卷下的‘妙法藏是觀自在菩薩’證明之。此外，有人認爲法藏即地藏菩薩。<#>［參考資料］　《無量壽經連義述文贊》卷中；《無量壽經鈔》卷二；《選擇傳弘决疑鈔直牒》卷六；西義雄（等）《大乘菩薩道の研究》；《中村元博士還曆紀念論文集》〈インド思想と佛教〉。<#>


meanings:
（梵 Dharmaguptika，巴 Dhammaguttika，藏 Chos-sruṅs-bḥi-sde）小乘二十部之一。《文殊問經》及《部執異論》稱此部爲法護部，《十八部論》以此爲曇無德部，此外，此部又作曇無屈多迦、曇摩崛多、達摩及多、法密部、法正部、法鏡部。<#>此部之源流，依《異部宗輪論》載，法藏部是佛滅後第三百年中，從化地部分立的。但依日本《國譯大藏經》論部第十三卷（第五十二册）附錄所載，關于法藏部教系，有種種異說，即︰(1)《異部宗輪論》及南傳《島史》皆認爲此部是從化地部分出；(2)清辯的第一說認爲此部是從上座部分出；(3)清辯第二及第三說認爲此部從分別說部分出；(4)《多羅那他》（Tarana^tha）正量部傳、有部傳及《舍利弗問經》認爲，此部從說一切有部分出。<#>據慈恩《大乘法苑義林章》載，此部之形成，有‘五藏說’，即︰經、律、對法（阿毗達磨）、明咒及菩薩五藏。此五藏說，系將根本大衆部的雜藏改爲菩薩藏而已，余四藏與大衆部說相同，故其教法分類，來自大衆部當無可疑。其中，此部特別重視咒（mantra）與菩薩藏（bodhisattva-pit!akam），乖違化地部之宗旨，終致分立而成爲後來密教的端緒。<#>［參考資料］　李世杰《印度部派佛教哲學史》第十七章；靜穀正雄《小乘佛教史の研究》。<#>


meanings:
3428請參閱 賢首大師傳 梵名 Dharmaguptaka，巴利名 Dhammaguttika。爲小乘二十部派之一。又作曇無屈多迦、曇摩崛多、達摩及多、曇無德部、法護部、法密部、法正部、法鏡部。屬上座部之一派。此部之源流有數種異說，異部宗輪論謂佛陀入滅三百年中，法藏部由化地部分出（約 184 B.C.～84 B.C.）；舍利弗問經與西藏十六世紀頃薩迦派著名學僧多羅那他（梵 Tāranātha）之印度佛教史均主張此部由說一切有部分出；西藏所傳六世紀之南印度大論師清辨（梵 Bhavya）所著「教團分裂詳說」中，共舉出三說，其中第一說認爲法藏部爲上座部直接之分派，第二、三說皆主張由分別說部分出。　關於此部名稱之由來，依文殊師利問經卷下夾註、部執異論疏、異部宗輪論述記等之記載，其部主名爲法藏，又「藏」有含容護持正法之意，故稱法藏部；然舍利弗問經則以目犍羅優婆提舍爲其派祖。　此部於教義上，立五藏、四相等說。五藏，指經，律、論、咒、菩薩；四相，指生、住、異、滅，其中前三相乃「有爲」，滅相屬「無爲」。據異部宗輪論載，此部之宗義主要有：(一)認爲佛與二乘之解脫雖爲同一，而聖道不同。(二)諸外道不能得五通。(三)阿羅漢身皆是無漏。(四)佛重於僧團，故建設佛塔即可得大果報。其餘之主張大致與大眾部相同。其律典爲四分律，僧眾著皂（黑）色袈裟，一說著赤衣。此部特重咒藏、菩薩藏，而開後來大乘密教之端緒。〔大方等大集經卷二十二、毘尼母經卷六、大比丘三千威儀卷下、大毘婆沙論卷一、卷三、卷九、三論玄義、大乘法苑義林章卷一本、大唐西域記卷十二、出三藏記集卷三〕（參閱「上座部」719、「小乘二十部」928）


meanings:
Thuốc pháp, dụ chỉ Phật pháp. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »不 逢 出 世 明 師、 枉 服 大 乘 法 藥。 – Chẳng gặp bậc minh sư ra đời uổng uống thuốc pháp Đại thừa«.


meanings:
3434請參閱 阿毘達磨法蘊足論 <一>梵名 Dharmarakṣa。晉代譯經僧。原爲月支人，世居敦煌。於武帝泰始元年（265）來華，譯經多部，講經不輟，世稱竺法護，又稱敦煌菩薩。（參閱「竺法護」3488）　<二>巴利名 Dhammapāla。古印度巴利文佛教學者。生卒年代稍晚於五世紀時之佛音（梵 Buddhaghoṣa）。居於印度東南沿海巴多羅底陀寺（巴 Padaratittha）及那伽巴特那（梵 Nagapattana）一所阿育王時代修建之寺廟中。注釋小部經典中佛音所未注釋之自說經、如是語經、天宮事經、餓鬼事經、長老偈、長老尼偈、若用藏等七部，合稱圓滿釋論。著有圓滿筐論，解釋佛音之清淨道論與優婆底沙（巴 Upatissa）之解脫道論，以破無畏山寺派等部派之見解，並提供當時南印度與錫蘭之佛教資料。 <三>（963～1058）梵名 Dharma-pāla。宋代譯經僧。北印度迦濕彌羅國人，姓憍尸迦，屬婆羅門種。幼習四吠陀典及諸記論。後於中印度摩伽陀國堅固鎧宮（梵 Vikramaśīla）寺出家。曾從希有乘、妙意尊、布施鎧等學毘尼、聲明、三乘之學，又訪名師學大乘經論。真宗景德元年（1004），與法兄覺吉祥智至我國汴京，奉獻佛舍利、貝葉梵經。受賜紫衣，從事譯經。景德四年，受賜「傳梵大師」之號。仁宗天聖元年（1023），受詔翻譯南海駐輦國使所進貢之金葉天竺梵經。景祐二年（1035），與惟淨合撰天竺字源七卷。至和元年（1054）因其戒德高勝，賜「普明慈覺傳梵大師」之號。嘉祐三年示寂，世壽九十六。追諡「演教三藏」。嘗補「銀青光祿大夫試光祿卿」。師所譯經有大乘集菩薩學論、大乘菩薩藏正法經、如來不思議祕密大乘經、大乘大方廣佛冠經等三十五部二百七十卷，其譯文十分難解。〔佛祖統紀卷四十四、卷四十五、宋高僧傳卷三、大中祥符法寶錄卷十五、宋會要稿卷二○○〕


meanings:
Dụ chỉ cho Phật pháp, bởi vì Phật pháp như của cải quý báu có năng lực khiến tinh thần người ta được phong phú Chương Trí Nhàn Tụng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »達 道 人 唱 祖 意、 我 師 宗 古 來 諱。 唯 此 人 善 安 置、 足 法 財 具 慚 愧。 – Đạt đạo nhân xướng Tổ ý, ngã sư tông cổ lai huý. Duy thử nhân thiện an trí, túc pháp tài cụ tàm quý. – Bậc đạt đạo xướng Tổ ý, tông môn ta vốn cấm kỵ. Chỉ người này khéo lập bày, đủ pháp tài cả tàm quý«.


meanings:
(?-626) Thiền tăng đời Tiền Lí, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 1. Sư họ Đỗ, quê ở Chu Diên, Sơn Tây, miền Bắc Việt Nam. Sư thân hình to lớn cao đến 2,3m. Khi mới xuất gia, sư theo Đại sư Quán Duyên ở chùa Pháp Vân thụ giới. Đến lúc Tổ Tì-ni-đa-lưu-chi sang Việt Nam vào chùa Pháp Vân gặp sư, Tổ nhìn kĩ vào mặt hỏi: »Ngươi họ gì? Sư đáp: Hoà thượng họ gì? Ngươi không có họ sao? Họ thì chẳng không, Hoà thượng làm sao biết được? Biết để làm gì?«. Sư bỗng nhiên tự tỉnh liền sụp xuống lạy. Tổ Tì-ni-đa-lưu-chi ấn chứng, từ đây về sau sư luôn luôn theo hầu Tổ. Sau khi Tổ tịch, sư vào núi Thiên Phúc tu thiền định, thân như cây gỗ, vật ngã đều quên. Các loài cầm thú thường quấn quít quanh sư. Người đời thấy thế càng thêm kính mộ, đệ tử tìm đến học đạo càng ngày càng đông. Nhân đó, sư mới lập chùa nhận đồ đệ ở tu, số học chúng hằng ngày trên 300 vị. Thiền tông phương Nam từ đây được thạnh hành. Thứ sử nhà Tùy là Lưu Phương dâng sớ tâu lên vua. Vua Cao Tổ nhà Tùy từ lâu nghe phương Nam này khâm sùng Phật giáo, lại có cả các bậc danh tăng đạo cao đức trọng, bèn sai sứ mang năm hộp xá-lợi Phật, kèm theo tờ sắc điệp, ban sắc chỉ cho sư xây tháp cúng dường. Sư bèn xây tháp ở chùa Pháp Vân và các chùa danh tiếng ở các châu Phong, Hoan, Trưởng, Ái… cũng đều dựng tháp cúng dường. Về sau, sư trụ trì tại chùa Chúng Thiện, núi Thiên Phúc huyện Tiên Du. Niên hiệu Võ Đức thứ 9 (626) đời Đường, sư an tường thị tịch. Thiền sư Thanh Biện là người kế thừa tâm ấn nơi sư. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
（梵 dharma-kāya，巴 dhamma-kāya，藏 chos-kyi sku）指佛的自性真身。又稱法身佛，或自性身、第一身。二身（或三身、四身）之一，是大小乘諸家通用的名稱。因此隨諸家所說而有種種不同內容。如小乘家立戒、定、慧、解脫、解脫知見的五分法身。謂此無漏的五蘊是佛及阿羅漢自體所持有的五種功德。《遺教經論》雲（大正26·290b）︰‘自今已後，我諸弟子展轉行之，則是如來法身常在而不滅也。’所指即是此種法身。唯識家區分法身爲‘總、別’。‘總’是三身的總名，爲一大功德法身。《成唯識論》卷十雲（大正31·57c）︰‘此法身五法爲性，非淨法界獨名法身，二轉依果皆此攝故。’‘別’是指三身之一的自性身。《成唯識論》卷十又雲（大正31·57c）︰‘諸如來真淨法界，受用變化平等所依，離相寂然，絕諸戲論，具無邊際真常功德，是一切法平等實性，即此自性亦名法身，大功德法所依止故。’即‘總’的法身以五法事理爲體；‘別’的法身唯以清淨法界的真如爲體，稱之爲法身。<#>三論家則稱真如實相不可得的真空爲法身。《注維摩經》卷三所引鳩摩羅什之說謂（大正38·359c）︰‘諸法實相和合爲佛，故實相亦名法身。’《勝鬘經寶窟》卷下（本）雲（大正37·68c）︰‘法身者，即是實相真如法。’<#>依《起信論》，在真如用大方面見法身的論文雲（大正32·579b）︰‘除滅無明見本法身，自然而有不思議業，種種之用，即與真如等遍一切處，又亦無有用相可得，何以故？謂諸佛如來唯是法身智相之身，第一義諦無有世諦境界，離于施作，但隨衆生見聞得益故說爲用。’其意在立理智不二的法身。而其稱性之用是用即無用，且益用無邊。此《起信論》之法身說，可謂一乘諸家立說之根柢。<#>天臺家持三身相即之佛身觀，故雖說法身，但非僅遍一切處的如來，而認爲法身即報應身，報應身即法身。《法華經》〈提婆品〉雲（大正9·35b）︰‘微妙淨法身，具相三十二，以八十種好用莊嚴法身。’爲其立說的根源。華嚴家以十身具足的毗盧舍那法身佛爲教主。《華嚴經隨疏演義鈔》卷四首先標示法身佛雲（大正 36·27b）︰‘夫真身寥廓，與法界合其體者，（中略）包羅無外，與萬化齊其用者，（中略）窮源莫二。’而認爲十身相即融攝于三身，文雲（大正36·31a）︰<#>‘即三身即十身者，若以佛身上十身者，菩提身、願身、化身、力持身、意生身，即三身中化身攝也；相好身、威勢身、福德身，義通報化；法身即法身；智身義通三身，局唯報身故，即三是十，即十是三。若約融三世間十身，即三身者，如來身通三身，智身亦通三身，法身、虛空身即法身，餘六通法化，法身體故，隨物應國土等故。’<#>日本真言宗則以地、水、火、風、空、識六大爲大日法身，認爲此六大法身本來具足色相，可以用語言說法。所謂四種法身說是此宗的最高理論。<#>◎附一︰〈五種法身〉（摘譯自《佛教大辭彙》等）<#>五種法身，指佛的法身有五種。有各種說法，茲略述如下︰<#>(一)據《華嚴經隨疏演義鈔》所載，爲(1)法性生身︰指由法性所生的佛身。(2)功德法身︰以行之功德爲因而生的法身。(3)變化法身︰隨應衆生的機根而生的法身。(4)虛空法身︰遍滿虛空的法身。(5)實相法身︰無色形、不生不滅的法身。該《疏鈔》卷四雲（大正36·27c）︰<#>‘或說五取蘊，如大通經說。然睿公維摩疏釋雲，所謂(一)法性生身，(二)亦言功德法身，(三)變化法身，(四)虛空法身，(五)實相法身。詳而辯之，即(一)法身也，何者言其生，則本之法性，故曰法性生身。(二)推其因，則是功德所成故，是功德法身。(三)就其應，則無感不形，是則變化法身。(四)稱其大，則彌綸虛空，所謂虛空法身。(五)語其妙，則無相無爲，故曰實相法身。’<#>總之，是將佛身之德義分爲五種。<#>(二)指(1)如如智法身︰即證真如之理的實智。(2)功德法身︰十力、四無畏等一切之德。(3)自法身︰爲地上菩薩應現的勝應身。(4)變化法身︰隨機而化的劣應身。(5)虛空法身︰如虛空離諸相的真如之理。<#>(三)日本真言宗立四種法身，即(1)自性法身；(2)受用法身；(3)變化法身；(4)等流法身。其中之受用法身又可分爲自受用與他受用二種。總共五種法身。<#>(四)指日本真言宗新義派之祖覺鍐所立的五種法身︰(1)自性法身（理法身、智法身）；(2)受用法身（自受用身、他受用身）；(3)變化身（示現肉身的法身）；(4)等流身（應九界而現的化身）；(5)法界身（六大法身）。其中，前四者是相大的法身；法界身乃總括六大法界爲佛身，是體大的法身。<#>(五)即戒身、定身、慧身、解脫身、解脫知見身等五分法身。<#>◎附二︰印順《成佛之道》第五章（摘錄）<#>頌文︰‘佛身最寂滅，平等無分別。如彼摩尼珠，妙用利群生。’<#>解說︰叙贊佛地功德，略依三身。一、‘佛’自性‘身’，也叫法身，是與一切佛法相應的，一切佛法所依止的。法身約圓滿覺證說，是出離了煩惱藏所顯的最清淨法空性，圓明自在，究竟無上。從菩薩地修行以來，到達了‘永離諸障，一切相不現行’，所以‘最’爲‘寂滅’。約佛與佛說，‘平等’平等。從佛而觀一切──依正，生佛，人法，智如，一切一切，都是平等的。法空性‘無分別’，菩提也無分別，所以說︰‘如如如如智，名爲法身。’法身的如智不可分別，如寶珠與寶珠的光明，不能分別爲二一樣。經論中用種種的詞句，形容贊嘆佛身，都不過仿■而已。約利他功德說，‘如’‘摩尼’寶‘珠’一樣，有微‘妙’的神‘用’，能‘利’益一切‘衆生’。摩尼珠，就是如意珠。能適應衆生的需求，出種種的寶物，滿足衆生的心。寶珠幷沒有思惟，也不起加行，功用，只是自然如此。佛果的利益衆生，也是這樣。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷三十四；《雜阿毗曇心論》卷十；《大智度論》卷二十四；《大般涅槃經》卷三十四；《入楞伽經》卷六〈法身品〉；《法華經玄義》卷五（下）；《華嚴五教章》卷三；高崎直道《如來藏思想》第一册；宇井伯壽《印度哲學研究》第四册；矢吹慶輝《阿彌陀佛の研究》；平川彰編《佛教と心の問題》〈佛陀觀と心〉；望月信亨《淨土教の起原及發達》。<#>


meanings:
Bản thể của tự tính cùng khắp không gian và thời gian, nó vô hình vô thanh mà hay hiện hình hiện thanh, như như bất động mà biến hoá vô cùng. Phần Pháp Thân trong Thiền Lâm Loại Tụ (Vạn Tục 117, 13 thượng) ghi: »問： 如 何 是 透 法 身 句。 師 云： 北 斗 裡 藏 身。 – Tăng hỏi Thiền sư Vân Môn Yển: Thế nào là câu nói thấu pháp thân? Sư đáp: Giấu thân trong sao Bắc đẩu«. Tắc 92, Thiền Uyển Mông Cầu (Vạn tục 148, 104 thượng) ghi: »道 吾 後 到 京 口、 遇 夾 山 上 堂。 僧 問： 如 何 是 法 身？ 山 曰： 法 身 無 相。 – Về sau, Đạo Ngô đến Kinh Khẩu gặp lúc Giáp Sơn đang thượng đường, có vị tăng hỏi: Thế nào là pháp thân? Sơn đáp: Pháp thân không có tướng«.


meanings:
birth by transformation done by the dharma body


meanings:
（Dhammakāya Foundation）現代泰國佛教組織之一。系一甚具影響力的宗教改革運動之主導機構。1970年創建，主持者爲達磨差約（Dhammajaya）。本會認爲佛教僧侶根據泰國佛教的傳統習慣從事宗教祭祀及某些禮儀活動，是對佛陀宣揚的根本精神的背離。因而禁止會內成員參預測命、發放護身符及佛像等活動。<#>在實踐方面，本會成員完全放弃泰國傳統的實踐方法，而投身到更爲廣泛的社會政治經濟活動中。本會的禪修法是藉由水晶球的觀想，以及‘Samma Araham’的誦念，以令心念專一明淨，智慧顯現。這種方式與泰國的傳統禪法也不一致。<#>本會在發展過程中曾遇到許多强烈的反對，但在首都曼谷已獲得迅速的發展，幷已傳播到其他地區的各大城市。此外，此會亦曾派僧侶到臺灣·中華佛學研究所留學。<#>［參考資料］　《Progress for Inner Peace in to The 21st Century》（Dhammakaya Foundation）。<#>


meanings:
bodhisattva who has attained the realization of dharmakāya


vietnamese:
pháp thân thậm thâm tướng hữu thập nhị chủng <pttđ>


vietnamese:
pháp thân do ngũ tự tại nhi đắc tự tại <pttđ>


vietnamese:
pháp thân do lục chủng phật pháp chi sở nhiếp trì <pttđ>


vietnamese:
pháp thân lược do tam xứ ứng tri y chỉ <pttđ>


vietnamese:
pháp thân phát khởi nhất thiết phật sở tác sự <pttđ>


vietnamese:
pháp thân năng vi hữu tình phóng đại trí quang đẳng <pttđ>


vietnamese:
pháp thân dữ giải thoát thân sai biệt <pttđ>


vietnamese:
pháp thân dữ chư công đức pháp tương ưng <pttđ>


meanings:
(foreign) the storehouse of the dharmakāya obtained by all saints


meanings:
（梵 dharmacakra，巴 dhammacakka）意指佛法。又稱梵輪，或寶輪。依據印度的傳說，佛陀說法，如同轉輪聖王治天下時轉寶輪降伏衆魔，能摧破衆生之惡，濟度一切衆生，因此以車輪爲喻而稱之爲法輪。故佛之說法稱爲轉法輪，而佛最初說法的經典也叫作《初轉法輪經》。<#>《大毗婆沙論》卷一八二釋此法輪，雲（大正27·911b）︰<#>‘問︰何故名法輪？答︰此輪是法所成，法爲自性，故名法輪。如世間輪金等所成，金等爲性，名金等輪。此亦如是。（中略）有說此輪能治非法輪，故名法輪。非法輪者，謂布剌拿等六師所轉八邪支輪。問︰何故名輪？輪是何義？答︰動轉不住義是輪義，舍此趣彼義是輪義，能伏怨敵義是輪義。由斯等義，故名爲輪。’<#>又謂（大正27·911c）︰‘極寂靜故離灾橫，故無罪累，故不惱害，故說名爲梵。問︰何故名梵輪，答︰以梵世在初可得及具聖道，故名梵輪。（中略）此因梵王勸請而轉，故名梵輪。有說，佛是大梵，佛所宣說，分別開示，故名梵輪。’<#>此外，執著于我慢、五欲、邪見之三類人，于正法不能信受，故不爲轉法輪。此稱三處不轉法輪。因彼等自囿于我慢、五欲、邪見之中猶如居處于高山、淤泥、稠林中，故稱三處。<#>◎附︰〈三法輪〉（摘譯自《望月佛教大辭典》等）<#>三法輪，教判名。指如來的說法（轉法輪）有三種。又稱三輪。此有二說。<#>(一)真諦及玄奘所立︰謂轉法輪、照法輪、持法輪。即《華嚴經疏》卷一載（大正35·508c）︰‘真諦三藏依金光明，立轉、照、持三輪之教。’《華嚴五教章》卷一（大正45·481a）︰‘大唐三藏玄奘法師，依解深密經、金光明經及瑜伽論，立三種教，即三法輪是也。’其中，所謂依《金光明經》，即依該經卷二〈業障滅品〉所言（大正16·368b）︰‘已得阿耨多羅三藐三菩提者，轉法輪、照法輪、持法輪。’<#>(1)轉法輪︰指佛最初在鹿野苑三轉法輪，說人空法有，破外道凡夫人我的執見，轉凡成聖，轉惑成智。此屬三時教中的初時有教，即四阿含等小乘教。‘轉法輪’一詞原廣通于三時，但因總名即別名，所以用于初時。<#>(2)照法輪︰指佛爲拂去遍計所執的實有，以密意總說一切諸法皆空，照破初時有教。此爲第二時空教，即諸部般若等大乘教。<#>(3)持法輪︰指佛爲遣第二時的空教，以顯了意說大乘正理，示非有非空之中道，雙持空有。此爲第三時中道教。<#>又，窺基在《說無垢稱經疏》卷一（本），承玄奘之說亦雲（大正38·998c ）︰<#>‘即是金光明經中說轉、照、持三種法輪。世尊初說三乘同行四諦有教，名轉法輪，以十二行相，獨得轉名。第二時說大乘獨行空理之教，照破有故，名照法輪。第三時說遣所執空，存二性有，三乘之人皆可修持，名持法輪。’<#>關于玄奘的三法輪與真諦所立者之差別，依《華嚴經疏》卷一所述，真諦三藏謂佛在初七年說四諦，名轉法輪；七年後說般若，以空照有故，具轉、照二輪；三十年後雙照空有，持前二者故，具轉、照、持三輪。玄奘的三時說亦大同于此，而時節有小異。<#>(二)吉藏所立︰即根本法輪、枝末法輪、攝末歸本法輪。<#>［參考資料］　《大智度論》卷八、卷二十五。<#>


meanings:
3422梵語 dharmacakra，巴利語 dhammacakka。爲對於佛法之喻稱。以輪比喻佛法，其義有三：(一)催破之義，因佛法能摧破眾生之罪惡，猶如轉輪聖王之輪寶，能輾摧山岳巖石，故喻之爲法輪。(二)輾轉之義，因佛之說法不停滯於一人一處，猶如車輪輾轉不停，故稱法輪。(三)圓滿之義，因佛所說之教法圓滿無缺，故以輪之圓滿喻之，而稱法輪。大智度論卷二十五（大二五‧二四五上）：「佛轉法輪，一切世間天及人中無礙無遮。（中略）遇佛法輪，一切煩惱毒皆滅。（中略）一切邪見、疑悔、災害皆悉消滅。」　法輪又作梵輪，諸經論對於此一異稱舉出各種理由，賅括之，有下列數種說法：(一)梵，即清淨之義，而佛之說法清淨。(二)謂佛是大梵，以梵音演說法。(三)謂佛陀初成道時，梵天來勸請轉法輪。(四)謂佛以慈、悲、喜、捨四梵行心（四無量心）宣說大法。(五)古代印度世人貴梵天，爲隨順世人，故而稱梵輪。然亦有謂法輪、梵輪二者相異，以梵輪爲教示慈、悲、喜、捨四無量心及四禪定法之禪定聖道；法輪爲教示苦、集、滅、道四聖諦及修持三十七道品之智慧聖道。　關於法輪之自性，諸部說法各異。其中，說一切有部、多聞部、經量部等十部，主張以八正道爲法輪之體；而大眾部、法藏部、飲光部等十部，則以佛語爲法輪之體。其說見於大毘婆沙論卷一八二、卷一八三、俱舍論卷二十四、大乘法苑義林章卷一本總料簡章、北本大般涅槃經卷十四等。華嚴經探玄記卷三復依五教說法之淺深，而論法輪之體性不同，謂小乘教以八正道爲法輪之體，初教以無分別智爲法輪之體，終教以真理爲法輪之體，頓教以理智俱泯、言亡慮絕爲法輪之體，圓教則以無盡法門爲法輪之體。　此外，法輪一詞，古來每用於判教之時，而有三法輪、三轉法輪等名稱。〔大智度論卷八、雜阿毘曇心論卷十〕（參閱「象徵」5273、「轉法輪」6619）


meanings:
Bánh xe pháp dụ chỉ Phật pháp. Tiết Kỉnh Sơn Bảo Ấn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »世 尊 初 成 正 覺 於 鹿 野 苑 中、 轉 四 諦 法 輪、 憍 陳 如 比 丘 最 初 悟 道。 – Đức Thế Tôn vừa thành Chính Giác nơi vườn Lộc Dã chuyển pháp luân tứ đế, Tỉ-khâu Kiều Trần Như ngộ đạo trước tiên«.


meanings:
Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc phái thiền Tào Động thế hệ thứ 36, là tổ khai sơn chùa Long Ẩn. Chùa này được xây dựng trên núi Long Ẩn thuộc thôn Tân Lại, huyện Phúc Long, dinh Trấn Biên, miền Nam Việt Nam (nay là xã Tân Bửu, thành phố Biên Hoà), nằm bên mặt đường liên tỉnh từ Biên Hoà lên thác Trị An (cách Biên Hoà 4km). Sau khi Tổ Pháp Thông Thiện Hỉ thị tịch, đồ chúng lập tháp ở phía trước sân chùa, nằm về phía bên phải. Tháp xây theo hình khối lục giác, tầng cuối cùng mỗi cạnh 2m. Tháp cao 4 tầng với đỉnh là một hồ lô, tính chung cao khoảng 6m. Phía trong tháp có một bia đá lớn (có thể kể về sự tích của Tổ Pháp Thông), phía ngoài có cửa vào (Nhưng năm 1972, Giáo thọ Thiện Hỉ đã xây kín cửa vào bên trong tháp nên hiện chưa rõ được nội dung của tấm bia này). Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.


meanings:
→ hồng châu pháp đạt thiền sư 洪州法達禪師; → dục vương pháp đạt thiền sư 育王法達禪師


meanings:
(668-740) Thiền tăng đời Đường, họ Lí, người Phong Thành, Hồng Châu (Giang Tây), Trung Quốc. Năm 7 tuổi xuất gia, tụng kinh Pháp Hoa. Sau khi thụ giới cụ túc yết kiến Huệ Năng cầu pháp. Huệ Năng vì sư giảng yếu chỉ »Pháp Hoa« giúp cho sư khải phát, Pháp Đạt đốn ngộ lí mầu liền nói kệ tán thán: »Tụng Kinh ba ngàn bộ, một lời Tào Khê tiêu«. Huệ Năng nói: »Từ nay về sau mới đúng là »ông tăng niệm kinh«.


meanings:
(991-1067) Thiền tăng đời Tống, họ Vương, hiệu Sài Thạch Dã Nhân, người Trịnh Châu (Hà Nam), Trung Quốc. Ban đầu tập làm Sứ sự, dần dà giữ chức Sai sứ. Sư bỗng chán ghét rồi theo Tam Giao Trí Trung xuất gia, nỗ lực tham cứu tỏ ngộ nguồn tâm được Thiền sư Quy Tỉnh viện Quảng Giáo ấn chứng và nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Âu Dương Tu từng tham học với môn hạ của sư. Lúc tuổi già sư ở Phù Sơn, đồ chúng rất đông xiển dương Tông phong; cơ pháp của sư thật đặc biệt nên người đời gọi là »Phù Sơn Cửu Đới«. Sau khi mất được ban thuỵ »Viên Giám Thiền sư«.


meanings:
(1561-1621) Thiền tăng đời Minh, họ Triệu, tự Nhẫn Chi, hiệu Đạm Cư, người Giang Âm (Giang Tô), Trung Quốc. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 21 (1593) được Thiền sư Chân Khả truyền giới cụ túc. Sư vào đài Phân Kinh núi Thiên Mục ẩn cư ba năm chuyên tâm tham cứu. Sư thường để lộ cánh tay, mỗi khi có vọng tâm thì lấy nhang đốt vào cánh tay. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 29 (1601) nghe tin Chân Khả có nạn, liền đến xin được ấn chứng. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 36 (1608) sư nhận lời mời của Ngô Quán Ngã trụ trì chùa Hoa Nghiêm núi Phù Sơn. Về sau sư trở về Song Kính mà tịch.


meanings:
（梵 dharma-paryāya，巴 dhamma-pari-yāya，藏 chos-kyi rnam-graṅs）(一)指原始佛典中，佛弟子用以檢證自己所悟的一些定型句︰這些定型句具有同一的文體與內容，是一種類型化的教理綱要。有三類，即︰(1)《中部》第一百經〈傷歌羅經〉（San%-ga^rava-sutta）、《中部》第六十五經〈跋陀利經〉（Bhadda^li-sutta）所揭示的簡單句。.2反復使用諸多類似的文句，因而內容較爲豐富的複合句。如《中部》第一經〈根本法門經〉（Mūlapariya^ya-sutta）即爲典型例子。該經系以多數類似的句子串連，而闡明凡夫、有學、阿羅漢、如來的性質。(3)系由多數內容相似的簡單句組合而成。又分爲二種︰{1}所列舉的一一定型句不附以固有名稱。例如《中部》第八十七經〈愛生經〉（Piyaja^tika-sutta），列舉五種定型句，然其中各句幷無固定名稱。{2}所列舉的定型句皆附有固定名稱，如《中部》第八經〈削减經〉（Sallekha-sutta）所揭者是。<#>(二)指佛的教法︰以佛之教（法）爲達聖智，通入信心之門，又是解脫生死入涅槃之門，因此幷稱法門。《增一阿含經》卷十雲（大正2·593b）︰‘如來開法門，聞者得篤信。’或謂佛所說，而爲世之準則者，稱爲‘法’。此法爲衆聖入道的通處，又是如來聖智游履之處，故稱爲‘門’。《大乘起信論義記》卷中（本）雲（大正44·252b）︰‘軌生物解曰法，聖智通游曰門。’《法界次第法門》卷中之下雲（大正46·683a）︰‘門謂能通。’可知門爲通入之義。<#>此外，所謂法門，又有差別分類之義。即因所說對象不同，而有不同的法義。如《心地觀經》卷七、《勝鬘經》等所說的‘八萬四千法門’，即應衆生有八萬四千煩惱，所以佛爲說八萬四千法門。可知，佛的教法無限，如大海般深廣浩瀚，不可測量。唐譯《華嚴經》卷二雲（大正10·7b）︰‘佛刹微塵法門海，一言演說盡無餘。’于是，初發心菩薩以‘法門無量誓願學’一語爲四弘誓願之一。<#>


meanings:
① Phật giáo, Phật giáo giới, cũng đồng nghĩa với Phật môn. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »破 滅 法 門、 自 喪 慧 命。 – Phá diệt Phật giáo, tự làm mất huệ mạng«. ② Tông phái Phật giáo, môn loại. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »我 此 法 門、 以 定 惠 爲 本。 – Tông phái của ta đây, lấy định huệ làm gốc«. ③ Tu tập Phật pháp, phương pháp tu thiền. Tông Môn Võ Khố ghi: »今 夜 且 留 此、 待 與 公 理 會 些 細 大 法 門。 – Tối nay hãy ở lại, ta sẽ cùng ông lí giải chút ít pháp môn Thiền«.


vietnamese:
pháp môn thanh thức nhị thập tứ điều <pqđtđ>


meanings:
Sách, 1 quyển, do Bạch Nham Tịnh Phù (Thiền tăng tông Tào Động) soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 683. Tác giả trình bày về lịch sử tông Vân Môn và tông Pháp Nhãn cùng vấn đề pháp hệ của Thiền sư Thiên Hoàng Đạo Ngộ. Bởi theo quan điểm của các sách: Tuyết Phong quảng lục, Tụng Cổ Liên Châu Thông tập, Phật Tổ Thống Kỉ, Huyền Yếu Quảng tập cho rằng Thiên Hoàng Đạo Ngộ chẳng thuộc pháp hệ Thanh Nguyên Hành Tư. Tác giả khảo chứng sự thật lịch sử, suy cứu tình lý, theo lí lẽ mà trình bày, chỉ ra rằng Thiên Hoàng Đạo Ngộ chẳng những thuộc pháp hệ Thanh Nguyên mà còn chính là Thiên Vương Đạo Ngộ, và từ nơi vị Thiền sư này mới sinh ra 2 tông Vân Môn và Pháp Nhãn. Quyển cuối phụ lục »Ngũ Gia Biện Chính« do Đức Nghiêm Dưỡng Tồn (vị tăng Nhật Bản) soạn ra, tán đồng thuyết của Tịnh Phù. Hơn nữa còn phụ lục quan điểm đối nghịch nằm trong sách »Ngũ Phái Nhất Trích Đồ« do Nhật Am Nhất Đông soạn, tán đồng thuyết Ngũ gia đều là pháp hệ đời sau của Mã Tổ Đạo Nhất do Hổ Quan Sư Luyện đề xướng.


vietnamese:
pháp long tự già lam duyên khởi tinh lưu kí tư tài trướng <cm>

meanings:
(title) A Composite Register of the History and Materials of the Hōryū Temple Complex


meanings:
(title) Register of the Materials of the Hōryū Temple


meanings:
Register of the Materials of the Hōryū Temple Complex


meanings:
Cao tăng rất kiệt xuất. »Đại Giám Thiền sư bi tinh tự« của Lưu Vũ Tích trong Toàn Đường Văn q. 610 ghi: »詔 不 能 致、 許 爲 法 雄。 – Lệnh Vua mời mà không đến, nên khen rằng sư là bậc cao tăng rất kiệt xuất«.


vietnamese:
pháp tập biệt hạnh lục tiết yếu tinh nhập tư kí <cm>

meanings:
(title) Excerpts from the Dharma Collection and Special Practice Record with Personal Notes


meanings:
（巴 Dhamma-saṅgaṇi）南傳佛教之重要論書。又作《法聚論》、《法僧伽》。旨在整理及解說散見于諸經典中的法數名目。本書被覺音（Buddhaghosa）列爲南傳巴利七論的第一位，可視爲阿毗曇論書的先驅，和《分別論》都是阿毗曇的基礎著作。書中所列舉的論本母一二二門屢被他書引用，如《分別論》、《界論》、《雙論》及《發趣論》等。同時覺音《清淨道論》曾詳細解說書中的主要論目。<#>全書的內容，包括卷首列舉的一二二門論本母（abhidhamma-ma^tika^）和四十二門經本母（Suttanta-ma^tika^）的名目，以及本文四品，其概要如下︰<#>第一〈心生起品〉︰說明三界和出世間的八十九心，及與之相應的心所法，亦即說明一切法由心生起。<#>第二〈色品〉︰先將一切色法大致分類爲一種色聚至十一種色聚，再逐一廣泛解說。<#>第三〈總說品〉︰列舉諸法，幷依據一二二門論本母、四十二門經本母以解說一切法。<#>第四〈義釋品〉︰說明論本母的法數名目。依覺音的注疏《義秀逸》（Atthasa^lini^）所說，本品系舍利弗爲一弟子解說〈總說品〉而成的。<#>本書已有穆勒（E. Mu|ller）的巴利文本、戴維斯夫人（Mrs. Rhys Davids）的英譯本，及佐藤良智的日譯本。注釋則有覺音的注釋本。<#>◎附︰A. K. Warder著·王世安譯《印度佛教史》第九章（摘錄）<#>在南傳七論的標準次序中列于首位的是《法集論》（Dhammasan%gaṇi），比上面論‘人’的摘錄集子更要原始和有趣得多了，它顯示上座部哲學家如何從事究極水平的工作，使他們的系統作爲對宇宙所有事物的陳述，臻于完美無疵的境地。這種著作的形式是極端複雜的，它把幾種不同系統在不同程度上互相牽連的術語組合起來。它的中心是這個部派所承認的法的名單，都是從契經中搜集得來加以分類的。這張法目表應當包括每一件確實存在的事物，即宇宙由以構成的一切要素（這是法的另外一種可能的譯文──界）。《法集論》本身的法目表公認是不完備的，雖然必要的都舉出了，至于其他也提及了，但沒有詳細分析。後來這個部派研究了一切可能的‘其他’，撰寫一份完備的目錄表，收在這個經文的注疏中。<#>《法集論》從佛說經中搜集‘所有事物’，達到大約二百種法，或者二百種實際存在的法的名字。然而有許多同義詞（因爲佛陀在經文的不同地位中時常用不同的名詞描述同一的法），所以當同義詞辨清之後，這張一覽表簡化到一百項以下。（中略）<#>關于色法，《法集論》把四大原素或‘四大種’（地、水、火、風）看做是最基本的，與其他一切分別開來。其他色法都是次要的，都是依止（upa^daya）于四大而生存的。這裏特別值得注意的是上座部將空間分配在物質類下，看做是依止于四大的次要屬性。給虛空下的定義就簡單的說它是四大個體間的空隙；它沒有內在本質的自性，除非與四大發生關係它就不能够被設想。<#>［參考資料］　《善見律毗婆沙》卷一；水野弘元《南方上座部論書解說》； B. C. Law 《A History ofPali Literature》。<#>


meanings:
3409巴利名 Dhamma-saṅgaṇi。又作法僧伽、法聚論。本書內容係分類解說一切法。爲錫蘭分別上座部七論之一。本書初列舉善法、不善法、無記法以下一百二十二門之論本母（巴 Abhidhamma-mātikā）及漏法、無漏法以下四十二門之經本母（巴 Suttanta-mātikā）之名目。次爲本文，分爲心生起品、色品、總說品、義釋品等四品。本書係將散見於經藏中之術語加以整理定義，於巴利七論中與分別論（巴 Vibhaṅga-ppakaraṇa）並稱爲基礎論書。出現在本書之重要論目，其詳細解釋可見於佛音之清淨道論，同時本書初揭之論本母一百二十二門亦被分別論、界論、雙論及發趣論等所引用。本書現有原文版及英譯（A Buddhist Manual of Psychological Ethics, 1900）、日譯（收於南傳大藏經第四十五卷）。〔善見律毘婆沙卷一、南方上座部論書解說、B.C. Law: A History of Pāli Literature〕


meanings:
Thiền pháp siêu việt văn tự tri giải. Lâm Tế ngữ lục ghi: »不 見 釋 尊 道： 法 離 文 字。 不 屬 因 不 在 縁 故。 爲 爾 信 不 及。 所 以 今 日 葛 藤。 – Không nghe Thích Tôn nói: Pháp li văn tự, vì không lệ thuộc nhân duyên. Do vì ngươi không tin cho nên ngày nay ta mới nói dài dòng«.


meanings:
Con trâu đất chìm xuống biển. Dụ cho mất dấu vết, không tin tức; có nghĩa là một đi không trở lại. Nê Ngưu (trâu đất) dụ cho tác dụng suy tư phân biệt. Hải (biển): Pháp tính bình đẳng. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cảnh giới của người khai ngộ: Vọng tình hoà tan vào chân tâm. Chương Long Sơn Hoà thượng trong CĐTĐL q. 8 ghi: »洞 山 又 問： 和 尚 見 箇 什 麼 道 理 便 住 此 山。 師 云： 我 見 兩 箇 泥 牛 鬥 入 海 直 至 如 今 無 消 息。 – Động Sơn hỏi Hoà thượng Long Sơn: Ông thấy đạo lí gì mà trụ núi này? Sư đáp: Tôi thấy hai con trâu đất chọi nhau rồi chìm xuống biển, đến nay không có tin tức«.


meanings:
① Rót, nước chảy rót vào một chỗ gọi là chú. ||② Chuyên chú, như chú ý 注意 để hết ý vào, chú mục 注目 để mắt nhìn kĩ, v.v. ||③ Chua, giải thích văn từ gọi là chú. Thông dụng chữ chú 註. ||④ Ghi chép, như khởi cư chú 起居注, cổ kim chú 古今注 đều là sách ghi chép chuyện cũ cả. ||⑤ Phụ thuộc, như phụ chú 附注 cho phụ vào dưới nguyên văn cho thêm ý mình vào. ||⑥ Cô chú 孤注 đánh liều một cái cho quyết được thua gọi là cô chú. Tục gọi một tôn là nhất chú 一注. ||⑦ Lắp tên vào dây cung.


meanings:
① Đổ, rót, trút, tập trung: 把鐵水注在模裡 Đổ nước gang vào khuôn; 大雨如注 Mưa như trút; 注全力于一處 Tập trung toàn lực vào một chỗ; ② (văn) Chảy vào; ③ Chăm chú, chuyên chú, chú...: 全神貫注 Hết sức chăm chú; 注意 Chú ý; ④ Chú thích, chú dẫn, ghi chú, chua, chua thêm: 附注 Chú thích; 注解 Chua thêm, chú giải; 注腳 Lời chua, cước chú; ⑤ Đăng kí, ghi: 注 册 Đăng kí, ghi tên; ⑥ (văn) Ghi chép: 國不置史，注記無官 Nhà nước không đặt chức quan sử, nên việc ghi chép không có người phụ trách (Tam quốc chí); ⑦ (văn) Phụ kèm thêm; ⑧ Tiền của để đánh bạc: 孤注一擲 Dốc hết tiền của để đánh canh bạc cuối cùng.


meanings:
4708請參閱 淨飯王般涅槃經 請參閱 淨飯王般涅槃經 位於浙江杭縣南郊之南屏山。我國五山之一。係後周顯德元年（954）吳越王錢弘俶所創建。初稱慧日永明寺，並自衢州迎請道潛前來住持，為開山第一祖。道潛擬鑄十八羅漢像，尚未稟明，王即夢十八巨人，乃助成其志，建羅漢堂安置之。北宋建隆二年（961） 道潛示寂，王禮請靈隱寺之延壽住持本寺，延壽居此十五年，大震法雷，接化徒眾，度弟子一七○○人，為七眾授菩薩戒，日課一○八件佛事，日夜稱彌陀名號十萬聲，德化洽於海內，世稱永明延壽。王為設香嚴殿，以酬其志。延壽並撰宗鏡錄一百卷，於寺內建一堂，稱宗鏡臺（又稱宗鏡堂）。　宋太宗時，改稱壽寧禪院，後又稱淨慈寺。其後燬於火，南宋高宗重建，更塑五百羅漢。明洪武年中鑄一巨鐘，稱二萬斤，鐘聲宏亮，遠徹山谷，此即西湖十景中之南屏晚鐘。日僧成尋，於其參天台五臺山記卷一中，敘及本寺狀況時，謂有五百羅漢院、九重石塔（每重皆刻有五百羅漢）等，頗為壯觀。後有圓照宗本、大通善本等人至此大振禪風，寺門繁興。又有法真守一，與其同志及信徒，以金、銀、绛珠、珊瑚、琥珀、硨磲、碼𥓲等七寶造立彌陀佛像。明萬曆二十年（1592），袾宏曾駐錫開法。本寺後經清順治、康熙、雍正重建，以迄於今。有大殿、宗鏡臺、延壽墓塔，與僅存五級之七級塼塔（雷峰塔）等，宋代之五百羅漢塑像，今已不存。〔永明道蹟、傳法正宗記卷八、宗門統要續集卷二十、古今圖書集成神異典第一一○、職方典第九四八〕


meanings:
Chùa nằm dưới ngọn Huệ Nhật, núi Nam Bình, phía nam Tây Hồ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, là một trong bốn đại cổ sát ở Hồ Tây. Niên hiệu Hiển Đức thứ 1 (954) đời Hậu Chu, Ngũ Đại, Ngô Việt Vương Tiền Thúc vì Thiền sư Vĩnh Minh mà xây dựng, nguyên tên là »Huệ Nhật Vĩnh Minh Viện«. Đầu niên hiệu Kiến Long (960-963) đời Tống Thiền sư Diên Thọ từ chùa Linh Ẩn đến đây xây cất Tông Cảnh đường, vua Tống Thái Tông ban tên »Thọ An Thiền Viện«, Tô Đông Pha có làm thơ vịnh chùa này: »Ngoạ văn Thiền lão nhập Nam Sơn, tịnh tảo thanh phong ngũ bách gian« (Nằm nghe Thiền lão vào Nam Sơn, gió mát quét sạch năm trăm gian). Sau đó chùa bị chiến tranh phá huỷ. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 9 (1139) đời Tống xây dựng lại, đổi tên là »Tịnh Từ Báo Ân Quang Hiếu Thiền Tự«, năm thứ 19 (1149) lại đổi tên là »Tịnh Từ Thiền Tự«. Vào đời Tống Thiền sư Đạo Tế từng ở chùa này. Vào khoảng niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh bị huỷ, Đại sư Pháp Tịnh xây dựng lại. Niên hiệu Chính Thống (1436-1449) lại bị huỷ, Đại sư Tông Diệu xây dựng lại. Niên hiệu Khang Hi thứ 38 (1699) đời Thanh chùa được tu sửa lớn, ban tên »Sắc Kiến Tịnh Từ Thiền Tự«, đến nay vẫn còn. Trong chùa còn có một đại đồng chung nặng 20 tấn được đúc bằng đồng vào niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377) đời Minh, mỗi khi chiều xuống tiếng chuông vang vọng trong khói lam sương mù. Chùa Tịnh Từ nổi tiếng cũng là nhờ có Phật sống Tế Công ở trong chùa này, trong chùa có tượng khắc Phật sống Tế Công, phía đông chùa có »Thần Vận Tỉnh«, liên quan đến truyền thuyết Tế Công vận chuyển gỗ cất chùa.


meanings:
Chí, 28 quyển, do Tế Tường soạn vào đời Thanh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Chùa Tịnh Từ từng được gọi là ngôi chùa đứng nhất Tây Hồ. Vào khoảng niên hiệu Thiên Khải (1621-1627) đời Minh, có vị tăng ở chùa này tên Đại Hách biên tập »Tịnh Từ Tự Chí« 10 quyển. Đầu niên hiệu Càn Long (1736), Triện Ngọc biên tập lại Chí này, chỉ có vài mươi hạng mục. Trong niên hiệu Gia Khánh (1796-1820), Tế Tường khảo cứu nhiều sách vở, sưu tập nhiều tư liệu, soạn riêng tân chí, nội dung gồm 12 loại: Hưng kiến, Chi viện, Tự sản, Trụ trì, Pháp tự, Tháp viện, Sơn thuỷ, Viên đình, Cổ tích, Nghệ văn, Tạp ký, Ngoại kỉ.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Văn Ích sống vào đời Ngũ Đại. X: Văn Ích.


meanings:
① Thiền tăng cuối đời lí (?-1207) tên Chu Hải Ngung, quê Mão Hương, Ngung Giang, Lô Hải (nay thuộc tỉnh Thanh Hoá), miền Bắc Việt Nam. Tính tình thuần hậu, thuở bé theo học Nho. Năm 26 tuổi sư xuất gia, được thụ giới cụ túc và chuyên nghiên cứu về Lục tạng. Trải qua 7 năm tham học sư gặp được Thiền sư Bảo Giác ở chùa Viên Minh, qua một câu nói, sư liền khế hội, nối pháp Ngài, thuộc đời thứ 10, dòng Vô Ngôn Thông. Kệ thị tịch: »此 時 說 道 罕 知 音、 只 爲 如 斯 散 道 心、 奚 似 子 期 多 爽 滲、 聽 來 一 達 伯 牙 琴、 ✴✴✴ 秋 來 涼 氣 爽 胸 襟、 八 斗 才 高 對 月 吟、 堪 笑 禪 家 癡 鈍 客、 爲 何 將 語 以 傳 心。 – Thử thời thuyết đạo hãn tri âm, chỉ vị như tư tán đạo tâm, hề tợ Tử Kỳ đa sảng sấm, thính lai nhất đạt Bá Nha cầm ✴✴✴ Thu lai lương khí sảng hung khâm, bát đấu tài cao đối nguyệt ngâm, kham tiếu thiền gia si độn khách, vi hà tương ngữ dĩ truyền tâm? – Thời nay giảng đạo hiếm tri âm, chỉ bởi vì người mất đạo tâm, nào khác Tử Kỳ, giỏi nghe nhạc, nghe qua đã suốt Bá Nha đàn ✴✴✴ Thu về mát mẻ thích trong lòng, tài ngang Tào Thực dưới trăng ngâm, cửa thiền những thẹn người si độn, sao đem lời lẽ để truyền tâm«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ. ② Thiền tăng đời Minh, họ Vương, tự Định Nham, hiệu Huyễn Cư, người xứ Nam Tầm (nay là huyện Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư xuất gia ở viện Chủng Phúc rồi đi các chùa: Thiên Trúc, Hổ Bào, Linh Cốc để tham lễ các bậc danh sư. Sau đó, sư nhận chức Tả giác nghĩa ở Tăng lục ti rồi chuyển sang chức Tả giảng kinh. Vua ban cho sư hiệu »Huệ Tế Thiền sư«. Sư có Ngữ lục lưu hành ở đời.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Nham Tuấn, sống vào đời Ngũ Đại. X: Nham Tuấn.


meanings:
（梵 vikalpana，巴 vikappana，藏 sbyinpa）戒律用語。又作說淨。謂若甲比丘收受乙之施與長物（即比丘被允許擁有之三衣一鉢以外的物品）時，甲比丘不得直接受納，須將該物施予乙或丙，然後再接受乙或丙將該物返還，甲比丘始可獲得該施物。此稱爲淨施，乙或丙則稱淨施者。又以甲比丘對淨施者解說施與之旨，故淨施又稱說淨。<#>《四分律》卷十六載，佛陀制此淨施戒之因緣如次（大正22·676a）︰<#>‘爾時，佛在舍衛國祇樹給孤獨園。爾時，六群比丘真實施親厚比丘衣已，後不語主還取相。諸比丘聞，其中有少欲知足、行頭陀、樂學戒、知慚愧者，嫌責六群比丘言︰云何汝等先持衣施親厚比丘已，後不語主，還取相耶？（中略）爾時，世尊以無數方便呵責六群比丘已，告諸比丘︰此痴人多種有漏處，最初犯戒，自今已去，與比丘結戒，集十句義，乃至正法久住，欲說戒者，當如是說︰若比丘與比丘、比丘尼、式叉摩那、沙彌、沙彌尼衣，後不語主，還取相者波逸提。’<#>又，《四分律》卷十六及巴利《律藏》等，將淨施分爲二類，即真實淨施及展轉淨施。此外，依《薩婆多毗尼毗婆沙》卷四所載，淨施系爲祛除比丘對財物的貪欲所行之權宜方便，用意在倡導出家人少欲知足之生活風格。<#>此外，‘淨施’一詞另有一義。即謂布施之時，以清淨心布施，而不以之期求世間名利。此義在我國佛教界，較常爲人使用。<#>［參考資料］　《大智度論》卷三十三。<#>


meanings:
4702梵語 vikalpana，巴利語 vikappana。又作說淨。若有一甲比丘，受乙之施與長物（允許比丘擁有三衣一鉢以外之物品），甲比丘不得直接受納，而須將該物逆施給乙；或假定將物品施與丙，然後再受乙或丙之返還，甲比丘始可獲得該物，即稱淨施，乙或丙則稱淨施者。復以甲比丘對淨施者解說施與之旨，故此淨施又稱說淨。淨施係為除去比丘對財物之貪欲而行之權宜，表現出家人以少欲知足為生活原則。　四分律卷十六中之制戒因緣（大二二‧六七六上）：「爾時，佛在舍衛國祇樹給孤獨園。爾時，六群比丘真實施親厚比丘衣已，後不語主，還取著。諸比丘聞，其中有少欲知足、行頭陀、樂學戒、知慚愧者，嫌責六群比丘言：『云何汝等先持衣施親厚比丘已，後不語主，還取著耶?』（中略）爾時，世尊以無數方便呵責六群比丘已，告諸比丘：『此癡人多種有漏處，最初犯戒，自今已去，與比丘結戒，集十句義，乃至正法久住，欲說戒者，當如是說：若比丘與比丘、比丘尼、式叉摩那、沙彌、沙彌尼衣，後不語主，還取著者波逸提。』」四分律卷十六、巴利律藏等將淨施之種類分為二，即真實淨施（巴 sammukhā-vikappanā）及展轉淨施（巴 parammukhā-vikappanā）。 〔彌沙塞五分戒本、薩婆多毘尼毘婆沙卷四、五分律卷五、摩訶僧祇律卷十九、四分律卷九、十誦律卷十六、四分律刪繁補闕行事鈔卷下一、卷中二〕


vietnamese:
ôn thất tiển dục chúng tăng kinh <pqđtđ>


meanings:
（Moriz Winternitz；1863～1937）奧地利的印度學學者。西元1880年至1885年間，就讀于Wien大學，後以有關古代印度婚禮的研究而取得學位。1888年負笈英國，在牛津大學接受穆勒（Max Mu|ller）的指導。1895年任職于牛津大學的印度研究室，精通印度文獻。1899年回國，1902年在Prague大學任教，1911年升任教授，講授印度學、語言學、人類學。1922至1923年間在印度詩人泰戈爾所設立的國際大學（Santiniketan）擔任客座教授，活躍一時。撰有《印度文獻史》三卷、《Der a|ltere Buddhismus nach Texten desTipitaka》等書，其中，《印度文獻史》爲不朽的名著。1923年該書由中野義照、大佛衛合譯成日文，幷加上詳備的注釋，頗風行于日本學術界。<#>


meanings:
5513（Winternitz, Moriz; 1863～1937）奧地利之印度學學者。曾於牛津大學研究，致力於印度學之資料、文獻之整理。一九○二年歸國，任德意志大學講師。一九一一年晉昇教授，主講語言學、人類學、印度學。一九二二年接受印度詩人泰戈爾所創之國際大學之邀請，任客座教授，活躍一時。其代表作爲 A Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Bodleian Library, 1905；Geschichte der Indischen Literatur, 3 Bde., 1908～1922; Der Buddhismus, 1911.


meanings:
① Ngoi lên. ||② Nhớ lại sự đã qua gọi là truy tố 追溯 hay hồi tố 回溯.


meanings:
① Đi ngược dòng: 溯河而上 Ngược dòng sông; ② Nhớ lại (việc đã qua), truy lên, ngoi lên: 不溯既往 Không nhắc lại những việc đã qua.


meanings:
① Sông Trăn. ||② Trăn trăn 溱溱 nhung nhúc, dồi dào, nhiều.


meanings:
① 【溱溱】trăn trăn [zhenzhen] (văn) a. Dồi dào, nhiều, rậm rạp, sum sê; b. Rịn mồ hôi liên tục, lã chã; ② [Zhen] Sông Trăn (ở tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Ngào, lấy nước ngào bột gọi là sửu. ||② Một âm là sưu. Ði đái, đi tiểu.


meanings:
(văn) ① Đi đái, đi tiểu, đi giải: 一夜數溲 Một đêm đi tiểu mấy lần; 溲溺 Bãi nước giải; ② Ngâm, nhồi, ngào (nước với bột).


meanings:
① Hơi nước. ||② Chất xú bromine, một nguyên chất loài phi kim.


meanings:
① (hoá) Brom (Bromium, kí hiệu Br); ② (văn) Hơi nước.


meanings:
① Dong dong 溶溶 nước mông mênh. ||② Tan, cho vật chất tan ra nước gọi là dong giải 溶解.


meanings:
① Tan, hoà tan: 糖還未有溶 Đường còn chưa tan; ② 【溶溶】dung dung [róngróng] (văn) Rộng rãi, bao la, mênh mông: 江水溶溶 Nước sông mênh mông.


meanings:
① Chuồng tiêu, chuồng xí. ||② Rối loạn. ||③ Chuồng nhốt giống thú.


meanings:
(văn) ① Vẩn (đục), rối loạn; ② Nhà xí, chuồng xí; ③ (văn) Chuồng nhốt thú.


meanings:
① Chết đuối, chìm mất. Bị chìm ở trong nước gọi là nịch. ||② Chìm đắm, phàm say mê về cái gì mà không tỉnh lại đều gọi là nịch. ||③ Một âm là niệu. Ði đái đi tiểu.


meanings:
① Chết đuối, chìm đắm: 今天下溺矣 Nay người trong thiên hạ đã chìm đắm hết rồi (Mạnh tử); ② Ham mê, nuông chiều: 溺于酒 Ham mê rượu chè. Xem 溺 [niào].


meanings:
(đph) Ướt đẫm mồ hôi: 天太熱，衣服都溻了 Trời nóng quá, mồ hôi ướt đẫm cả áo.


meanings:
① Ướt, ẩm ướt: 衣服還溼 Quần áo còn ướt; 潮溼 Ẩm ướt, ướt át; ② (văn) Đất ướt, đất ẩm thấp.


vietnamese:
vô cấu tịnh quang đại đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of the Pure Immaculate Light


vietnamese:
vô cấu tịnh quang đại đà la ni kinh <đpb>


meanings:
① Hành động không có mọi ham muốn và mọi chủ định. ② Đạo thiền. Bàng Cư Sĩ ngữ lục ghi: »十 方 同 一 會、 箇 箇 學 無 爲。 此 是 選 佛 埸、 心 空 及 第 歸。 – Thập phương đồng nhất hội, cá cá học vô vi. Thử thị tuyển Phật trường, tâm không cập đệ quy. – Mười phương cùng tụ hội, người người học vô vi. Đây là trường tuyển Phật, tâm không đỗ đạt về«.


meanings:
5113西藏語 ḥdus ma byas kyi tshul khrims。指密教之三昧耶戒。此戒雖依阿闍梨之加持而受得，然僅暫借外緣，以顯本來自身所具者，為本不生之戒，非世俗戒，故稱無為戒。大日經住心品（大一八‧二上）：「為法界眾生，不辭勞倦，成就住無為戒，離於邪見，通達正見。」（參閱「三昧耶戒」583）


meanings:
(term) Eternal, absolute conditions separated from arising, changing and ceasing (asaṃskrta-dharmāh)


meanings:
（梵 asaṃskṛta-dharma，藏 ḥdus-ma-byas-kyi-chos）‘有爲法’之對稱。指離生滅爲作的無因無果之法。《大毗婆沙論》卷七十六（大正27·392c）︰‘若法無生無滅，無因無果，得無爲相，是無爲義。’《俱舍論》卷六（大正29·35a）︰‘無事法云何？謂諸無爲法。言無事者謂無體性。毗婆沙師不許此釋。若爾彼釋事義云何？（中略）說因名事，顯無爲法都無有因。是故無爲雖實有物，常無用，故無因無果。’<#>小乘說一切有部認爲無爲法有三類，是爲‘三無爲’（梵trīṇy asaṃ skr!tāni）。此三者即︰<#>(1)虛空無爲︰謂虛空容受萬物，無障無所障。《俱舍論》卷一（大正29·1c）︰‘虛空但以無礙爲性，由無障故，色于中行。’其意即謂虛空但以無礙爲其體性，不問事物存在與否，皆遍滿一切處，不障他物，亦不爲他物所障，是其體常住不動的無爲法，令一切色法得于其中存在、活動。<#>(2)擇滅無爲︰又作‘擇力所得滅’、‘擇滅’，指依智慧簡擇力斷煩惱，所顯的一種寂滅真理，如涅槃、解脫即是。依《俱舍論》卷一所載，‘擇’即揀擇之意，一一揀擇四聖諦而證得的寂滅真理，稱爲擇滅；又說擇滅以離系爲性，諸有漏法遠離系縛時，證得解脫，名作擇滅。又，‘離系’指脫離煩惱的系縛，脫離無明的系縛。諸相寂滅的真理顯現，即爲擇滅無爲。<#>(3)非擇滅無爲︰指‘諸法由于緣缺而滅’所顯的一種滅體，此滅幷非依據智慧簡擇力，故名非擇滅。《俱舍論》卷一（大正29·1c）︰‘永礙當生，得非擇滅，謂能永礙未來法生。得滅異前，名非擇滅，得不因擇，但由闕緣。’凡物生來必是由未來而現在，由現在而過去的次第；然若缺可生之因緣，則得非擇滅無爲法，未來永遠停止，畢竟不生。例如眼識與意識傾其全力共專注于色境時，同一時間內的其餘聲香味觸諸境一時俱滅，其時雖有耳而不能聞聲，乃至雖有身而不能觸境，因爲眼及意識注色境時，身等諸識住在未來世，沒有生起的可能，而且是永遠的不生，即使眼識滅後耳識于第二刹那複生，但已不是前一刹那的耳識了。此滅幷非依智慧揀擇力所得，故稱爲非擇滅無爲。<#>此外，大乘唯識宗又有‘六無爲’之說。如《成唯識論》卷二，即將無爲法假立六名加以說明。此六者即︰虛空無爲、擇滅無爲、非擇滅無爲、不動無爲、想受滅無爲、真如無爲。合稱爲‘六無爲’（ṣadasaṃskr!ta）。<#>(1)虛空無爲︰指離煩惱、所知障而顯現的真如，此真如無有障礙，猶如虛空，故稱虛空無爲。<#>(2)擇滅無爲︰此乃就斷障而立名。擇滅乃離系之意，指離一切有漏之系縛而彰顯之真理，故稱擇滅無爲。《唯識論述記》卷二（末）雲（大正43·291b）︰‘由無漏慧簡擇力故，滅諸雜染。（中略）即此真如名爲擇滅，即由慧力方證會故。’<#>(3)非擇滅無爲︰指真如之自性本來清淨，離諸雜染，非由無漏智之簡擇力，故稱非擇滅無爲。此乃大乘之解釋。又，有爲法之緣缺而不生，此不生之滅所顯現之真如，名非擇滅無爲，亦非無漏智之簡擇力故。此爲小乘之解釋。《成唯識論》卷二雲（大正31·6c）︰‘不由擇力，本性清淨，或緣闕所顯，故名非擇滅。’<#>(4)不動無爲︰指第四靜慮所顯現的無爲。因第四禪只有舍受，離苦樂二受，故名不動；而于苦樂受之滅處所顯現之真理，名不動無爲。<#>(5)想受滅無爲︰指滅盡定所顯現的無爲。‘想’乃想之心所，‘受’指舍受，滅盡定時滅盡許多心所，于加行時，作意滅想受，故名想受滅無爲。<#>(6)真如無爲︰《成唯識論》卷九雲（大正31·48a）︰‘真謂真實顯，非虛妄，如謂如常，表無變易。’即約真實如常之義，而名真如。<#>又，此六無爲亦出于《百法明門論》。《五蘊論》則將‘不動無爲’及‘想受滅無爲’攝于‘擇滅無爲’之內，而說‘四無爲’。《瑜伽論》、《雜集論》、《顯揚論》等，則于‘真如無爲’之中開出善法真如、不善法真如、無記真如三者，而說‘八無爲’。實則真如之體平等無別，說四、說六、說八皆只是依所顯之義別而假立，無有不同。<#>◎附︰印順《性空學探源》第三章第三節（摘錄）<#>無爲法，大衆分別說系說得很多；說一切有系也講有三種。茲約安立意義的不同，分幾類說明。<#>有部建立擇滅、非擇滅、虛空三種無爲。在阿含經中，只說愛盡離欲離系所得的諸法不生的擇滅無爲。其他的無爲，在根本聖教中是找不到根據的。不過，阿含說無爲的定義是‘不生不滅’；那麽，其他含有這種定義的法，就都可說是無爲。因此，無爲法就多起來了。有部的三種無爲，比較是初期的；擇滅與非擇滅，爲各學派所共許的（大衆系及分別說系化地部的兩家九種無爲中都有這三種。《舍利弗毗曇》及案達羅學派的九種無爲，只有擇非擇滅）。（中略）現在只說虛空與非擇滅兩種無爲。<#>《俱舍論》卷一說︰‘虛空但以無礙爲性，由無障故色于中行。（中略）永礙當生得非擇滅，（中略）緣不俱故，得非擇滅。’依有部的思想，虛空無爲，近乎現在所說的‘真空’；不是身眼所感觸到的虛空，而是物質生滅中的能含容性，是本來如此的真常性。它不是物質，而與物質不相礙；而且，沒有這虛空，物質就無法活動。不過，根本聖教中所說的虛空幷不如是，如六界中的空界、空無邊處的空，都是指有情組織中的空隙，幷沒有說到無爲的虛空。有部學者似乎有見于此，所以他們分虛空爲兩種︰一是可見的，如六界中的空界，是有爲色法。二不可見的無障礙性，才是虛空無爲。印度外道所說的五大中，就有空大；佛教中的虛空無爲說，或者和他們有所關涉影響。《中阿含》所說的虛空，就可使人生起分歧的見解。如卷五十說︰‘此虛空，非色，不可見，無對。’而第四十卷却說︰‘空無所依，但因日月故有。’一說虛空是無障礙不可見，可引發無爲性的見解；一說因光明故，得知有虛空，很可引發空是色法的見解。<#>大衆系的案達羅四部執雲︰空是行蘊所攝（《論事》十九品二章）。他們否認空大的無爲性，而說虛空是有爲的行蘊所攝；空是由色法之否定而顯現，是可見可觸；虛空既可爲眼識所見、身識所觸，可見是有爲行蘊所攝的。《成實論》卷十三也引到他宗所說虛空以色處（十二處中的色處）爲性的主張。如說︰‘經中不說無爲虛空相，但說有爲虛空相；所謂無色處名虛空。’執著虛空是無爲的質難說︰假使如你所說的虛空是有爲色法，色的定義是‘變礙’；那末，第一，色法的虛空也有質礙性，應該要障礙其他色法的生起，不能含容其他的色法了。第二，虛空也要像一般色法一樣的要變壞毀滅才對；事實上却不曾聽說虛空毀壞過。可見虛空是無爲法。主張虛空是有爲色法者的答覆說︰虛空是因色的否定而了知的，是眼識身識的所緣境，所以可說是色法。同樣的，虛空也如其他色法是有起滅的。《順正理論》卷十七說︰‘或應許此（虛空）是有爲攝，如筏蹉子。’筏蹉子就是犢子的梵名；那麽這虛空是有爲色法所攝的見解，也就是犢子的主張，本來犢子系與《舍利弗毗曇》確是有關係的，照《大智度論》說，這還稱爲犢子毗曇呢！而《舍利弗毗曇》是明白揭示著虛空是有爲的主張。<#>經部師及成實論師，承認虛空是無爲，但不像有部的主張實有無爲性。《成實論》卷十三標明論主自己的主張說︰‘虛空名無法，但無色處名爲虛空。’<#>《順正理論》卷三說︰‘彼上座及餘一切譬喻部師鹹作是說︰虛空界者不離虛空，然彼虛空體非實有，故虛空界體亦非實。’他們的意思說︰虛空是色法的否定，顯出它的本來沒有。沒有的，不能說是有爲，故歸于無爲；這無爲是否定性的，不是真實性的無爲。<#>這三家對虛空的異解，互相諍論著；但在理論上，各家都有著困難。這，要到大乘空宗，才能圓滿建立。<#>非擇滅無爲，是一切學派共許的，《婆沙》說︰因緣錯過了，不能再生起，叫做非擇滅無爲。法的所以不生，不是像擇滅之由智慧離欲的力量使它不生，只是緣闕所以不生。非擇滅的意義是消極的，不是積極的。但後期薩婆多學者在‘一切實有’的前提下，把它强調立爲實有了。如《順正理論》卷十七說︰‘有法能礙’；說是由于一種真實的非擇滅法，能障礙他法的生起。其實，正理論主的强調實有，是違反《婆沙》的本意了。<#>此外，分別論者另說有三種滅，如《婆沙》卷三十一說︰‘擇滅、非擇滅、無常滅（中略）皆是無爲，如分別論者。’這三種滅，擇非擇滅，是大家共許的，上面已經說過。至于無常滅的主張，有部他們是反對的。有部說生住無常都是有爲法；滅相（無常相）是有爲三相（或四相）之一；從毀滅過程到毀滅完了，只是緣起法的變易；完了，幷不就是沒有，只是有爲存在的否定，所以還是有爲法。同時分別論者的無常滅無爲，與經中有爲緣起支中老病死支的意義有些相違。不過，根本佛教中所說的擇滅與無常滅，確有許多同義；有些地方就拿無常滅來成立擇滅涅槃。‘諸行無常，是生滅法，以生滅故，寂滅爲樂’，這個很常見的偈頌，就是一個例子。我們可以拿燃燈草爲譬喻︰第一根燈草燒完了，第一根燈草的火也就隨著滅了；趕快接上第二根燈草燃起，等到第二根燃完了，第二根的火也就隨之滅了；如果我們第三根第四根燈草繼續不斷的接上去，維持它的燃燒。表面上火是相續不斷的燃燒著，但第一根草的火不就是第二根草的火，火是隨著燈草一段段的滅過的，只是燃料繼續加上，重新把它引發起來而已；只要再不加上燈草引發，當下就可以歸于永遠的息滅。我們的生命長炎也是這樣；燃燒在一期一期的五取蘊上，雖然是無始相續不斷的，但這一期的生命不是前一期，它還是隨著一期一期的五取蘊的破壞而宣告‘無常滅’；只是有不斷的煩惱取蘊引發它，所以又繼續流轉下去；只要在無常滅之下，抽去了引發相續的煩惱，這無常滅的當體就是擇滅涅槃。所以，在滅的境地上說，無常滅與擇滅是有著共同性的，不能說一是有爲一是無爲。滅是一切法必然的歸宿，只是有的滅了再起，有的滅了不起；分別論者就約這諸法必然盡然而又常然的無常滅，理性化了，說它是無爲法。有部他們側重在從存在到滅的變易過程上，所以說無常滅是有爲法。分別論者注重在滅本身的必然性普遍性，所以說無常滅也是無爲理性。<#>這擇滅、非擇滅、無常滅、虛空四種無爲，都是含有滅無的意思，都從否定邊以說明它的不存在，對于空性都特別有啓發的關係，尤其是擇滅無爲。<#>［參考資料］　《發智論》卷二；《品類足論》卷一；《大毗婆沙論》卷二十一、卷三十九；《顯揚聖教論》卷一；《俱舍論》卷一；《成唯識論》卷二；《五蘊論》；《廣五蘊論》。<#>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Định Sâm đời Thanh. X. Định Sâm.


meanings:
Vô sinh tức vô thuỷ, vô thuỷ tức vô sinh, như con gà với trứng gà đều chẳng có sự bắt đầu, tức là hiển bày nghĩa vô sinh. Phẩm Cơ Duyên trong Kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 357 hạ) ghi: »師 曰： 何 不 體 取 無 生、 了 無 速 乎！ 曰： 體 即 無 生、 了 本 無 速。 – Sư nói: Sao chẳng tham cứu cái pháp vô sinh, liễu ngộ cái chẳng nhanh chóng ấy đi! Đáp: Thể tức vô sinh, liễu vốn chẳng chóng«. Theo: Danh Từ Thiền Học Chú Giải của HT. Duy Lực.


vietnamese:
vô tri lược ư ngũ xứ vi năng lập nhân <pttđ>


meanings:
5141<一>梵語 apratihata。又作無閡、無碍、無障礙、無罣礙、無所罣礙。謂無障礙。無礙有心無礙、色無礙、解無礙、辯無礙等區別。品類足論卷五載有四無礙解，法無礙解、義無礙解、詞無礙解、辯無礙解。大寶積經卷十四舉出三種無礙，(一)總持無所罣礙，略作總持無礙。謂菩薩得大總持（大陀羅尼），不失善法，不生惡法，於一切言語諸法分別知悉無礙。(二)辯才無所罣礙，略作辯才無礙。謂菩薩得大辯才，能隨機說大小乘法，悉皆通達。(三)道法無所罣礙，略作道法無礙。謂菩薩得大智慧，能通達大小乘法與世間語言文字。　新華嚴經卷五十六載，如相迴向位（十迴向之第八）之菩薩有眾生無礙用乃至力無礙用等十種自在作用（十無礙用）；同經卷四十六說諸佛具十種無障礙住。此外，華嚴經疏卷一載，毘盧遮那佛身具如下十無礙：用周無礙、相遍無礙、寂用無礙、依起無礙、真應無礙、分圓無礙、因果無礙、依正無礙、潛入無礙、圓通無礙。華嚴經探玄記卷三載，蓮華藏世界具如下十無礙：情事無礙、理事無礙、相入無礙，相即無礙、重現無礙、主伴無礙、體用無礙、隱顯無礙、時處無礙、成壞無礙。華嚴法界玄鏡卷上有四法界之說，詳述理事無礙法界、事事無礙法界之相，謂無礙有圓融無礙（萬法圓融，互不障礙）與自在無礙（對一切障礙能自在衝破）二義。又佛之智慧稱無礙智；阿彌陀佛之光明稱無礙光（十二光之一）；佛稱無礙人；一乘法稱無礙道。〔大品般若經卷十六、大智度論卷六、卷七十二、華嚴經疏卷四、卷十一、卷五十六〕　<二>（552～645）唐代僧。俗姓陳，生於成都。十歲至長安，依道安法師出家。天和三年（568）受具足戒。建德三年（574），北周武帝興法難，師遂隱遁。隋代開皇年間（581～600）復出，住永寧寺。後聽超法師講大智度論，又至長安學十地、阿毘曇等。大業二年（606），至洛陽四方館教授經論。五年，移住莊嚴寺。武德八年，返故居，修無相觀。貞觀十九年示寂，世壽九十四。　<三>（1590～1643）明代僧。歙州人，俗姓王。出家於黃山，依匡廬敬堂學經教。偶謁湛然澄公，悟別傳密旨，乃入湘鄉荊紫山隱居。崇禎十六年示寂，世壽五十四。


meanings:
（巴 Paṭisambhida-magga）南傳巴利聖典。《小部》第十二經。本書采實踐修行的立場分類論述有關修道解脫的諸多事項。全書由三品三十論組成，各品以攝頌作結，其概要如下︰<#>(1)〈大品〉︰包含智、見、安般、根、解脫、趣、業、顛倒、道、醍醐味等十論，爲全書的核心。廣泛探討七十三種智、惡見、五根、三解脫、六十八解脫、業與異熟、四顛倒、四向四道、梵行醍醐（八正道）等。<#>(2)〈雙結品〉︰包含雙結、諦、覺支、慈、離欲、無礙解、法輪、出世間、力、空等十論。廣泛探討止觀的修習、四諦與十二緣起、七覺支、修習慈的心解脫之十一功德與三遍滿、離欲與四道四果、四無礙解及法輪、出世間、五力、六十八力、二十五空等。<#>(3)〈慧品〉︰包含大慧、神通、現觀、離、行、示導、齊首、念住、正觀、本母等十論。廣泛探討諸慧、十神通、現觀、五離、五離貪、五止滅、五遺、三種八行、三示導、齊首義智、四念住、無常苦無我三觀等。<#>本書雖列屬經藏，但其內容、形式則都具備論書的格式，僅〈大品〉之第四等六論開頭具備‘如是我聞’等經典形式。所列舉的論目主要取自巴利律藏和經藏的《長》、《增支》、《相應》諸經，因此有許多學者認爲本書是《法集論》（Dhammasaṅgaṇi）和《分別論》（Vibhaṅga）的先驅。然如嚴格地說，書中之比較簡潔的部份，始可視爲阿毗達磨的起源。<#>本書有泰勒（A. C. Taylor）出版的原文本（P. T. S.,1905～1907）、洪特（M. Hunt）的索引（J. R. A. S.,1908）、渡邊照宏的日譯本（收錄于《南傳大藏經》第四十、四十一卷）；注釋本有摩呵男（Mahānāma）《顯揚正法論》（Saddhamma-ppakāsinī）。<#>［參考資料］　《善見律毗婆沙》卷一；水野弘元《南方上座部論書解說》；B. C. Law《A History ofPali Literature》；G. P. Malalasekera《Dictionary ofPali Proper Names》。<#>


meanings:
5142巴利名 Paṭisambhidā-magga。音譯波致參毘陀。為巴利小部經（Khuddaka-nikāya）之一。本經內容係分類解說有關修道解脫諸事，全經可大別為三品，即大品、雙結品、慧品，而各品皆附有十論，其中，大品為全經之中心。本經固屬經藏，但其內容形式亦有論書之格式，僅大品之第四、雙結品之第一、六、七、十及慧品之第九等六論之初，具「如是我聞」等字為始之經典形式。其所揭論目主要採自巴利律藏及經藏之長、增支、相應諸部經，被視為輪藏七論中最早成立之法集論（巴 Dhammasaṅgaṇi）及分別論（巴 Vibhaṅga）之先驅。本經已有原文出版及日譯（收於南傳大藏經第四十、四十一卷），注釋書有摩訶那磨之顯揚正法論。〔善見律毘婆沙卷一、南方上座部論書解說、B.C. Law: A History of Pāli Literature；G.P. Malalasekera: Dictionary of Pāli Proper Names〕


vietnamese:
độc giác thừa chứng đắc tam chủng <pttđ>


meanings:
Con Quỳ một chân. Quỳ là một loài thú rất đặc biệt, chỉ có một chân mà đi được. Thiền tông mượn hình ảnh này để nói lên điều kì diệu. Bài tán của Tông Cảnh trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »吾 師 禪 道 獨 足 夔。 懸 涯 撒 手 心 如 如。 剎 竿 頭 上 煎 鎚 子。 驀 然 倒 騎 三 腳 驢。 – Thiền thầy ta, con Quỳ một chân, hố thẳm buông tay tâm như như, trên đầu cột phướn nấu quả chùy, bỗng nhiên cưỡi ngược lừa ba cẳng«.


meanings:
Giảo quyệt, xảo trá: 狡獪 Giảo quyệt, quỷ quyệt.


meanings:
① Chó mõm dài. ||② Hiểm duẫn 獫狁 một giống rợ.


meanings:
(văn) ① Chó mõm dài; ②【獫狁】Hiểm Doãn (Duẫn) [Xiănyưn] Hiểm Doãn (một dân tộc ít người ở miền bắc Trung Quốc thời xưa). Cv. 玁狁.


meanings:
① Giải trại 獬豸 một giống thú, ngày xưa nói rằng con giải trại tính nó ngay thẳng thấy ai đánh nhau thì nó húc kẻ trái, nghe người bàn bạc thì nó cắn bên bất chính, vì thế cho nên các quan ngự sử dùng lông nó làm áo, lấy ý rằng hay sửa trừ bọn gian tà vậy. Cũng đọc là chữ hải.


meanings:
① Chó Bắc Kinh; ② Con giải (một giống thú theo truyền thuyết, biết phân biệt phải trái).


meanings:
3431佛教遭受爲政者或異教徒之諸種迫害橫難，稱爲法難。又作謗佛、謗法、破佛、王難、毀法、廢釋、廢佛、滅佛等。如印度於佛陀入滅後二百餘年頃，阿育王初不信佛法且加以破壞，後始懺悔前非，大興佛法。數百年後之東印度金耳國設賞迦王迫害僧人，毀壞佛塔，砍佛陀成道地之菩提樹。西曆前二世紀末，摩揭陀國弗沙蜜多羅王之滅佛。十一世紀至十二世紀，臾那王朝（梵 Sena）之歧視佛教。乃至回教王朝之滅臾那王朝，並將佛教消滅殆盡。十六世紀末年，錫蘭 Rājasīha 一世，使全島無一比丘。十世紀初，西藏朗達磨王（藏 Glaṅ-dar-ma）破壞佛教亦甚激烈。中國佛教史上則有三武一宗法難（北魏太武帝、北周武帝、唐武宗、後周世宗），皆重道教而排斥佛教；此外，清末白蓮教之亂，亦使佛教受到致命之打擊。朝鮮則以李朝燕山君之破壞佛教最爲顯著。日本明治維新時之廢佛毀釋亦極熾烈。以上法難或起於爲政者信奉他教，或起於異教徒之迫害，或由於教團本身內部於宗義上之起衝突，或行政上統制之歧異等。


meanings:
① Còn gọi: Chùa Đậu, chùa Thành Đạo. Chùa ở làng Đậu, nay thuộc thôn Gia Phúc, xã Nguyễn Trãi, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây, Việt Nam. Toà chính điện kiểu chữ công (工), ngói trên mái rất to và dầy. Vách điện cũng làm theo kĩ thuật ván nong, đổ dầy dặn và trang hoàng rất hoa mỹ. Chính giữa vách trổ những ô cửa chạm rồng, phụng, tứ linh, rất giống ở thượng điện chùa Thầy cùng những hình đồng tử hai tay dâng từng chữ »Thánh thọ vô cương«. Ngoài ra cột có chạm những ổ rồng theo chiều cao và trên những trương cửa có chạm hình tiên. Hình chạm rất linh hoạt, tinh xảo, vì vậy trước đây chùa Đậu được xem là nơi có những tác phẩm điêu khắc trên mặt gỗ đẹp và khéo vào bậc nhất Việt Nam. Trong hậu Tổ của chùa này hiện nay có thờ nhục thân của 2 vị thiền sư: Đạo Chân, tục danh Vũ Khắc Minh. Đạo Tâm, tục danh Vũ Khắc Trường. Theo: VNVHTH 1989-1995. ② Còn gọi: Hậu Tự. Chùa nằm dưới ngọn Quang Hi, phía trái đỉnh Bạch Hoa, núi Phổ Đà, huyện Phổ Đà, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, là một trong ba đại tự ở Phổ Đà Sơn. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 8 (1580) đời Minh tăng nhân Chân Dung từ Tây Thục đến lễ Ngũ Đài Sơn, thích phong cảnh đẹp núi Quang Hi bèn kết am ở, để giữ lấy ý nghĩa »pháp hải triều âm tùy cơ phổ ứng« mà đặt tên là »Hải Triều Am«. Năm thứ 22 (1594) Quận thủ đổi tên là »Hải Triều Tự«. Năm thứ 34 (1606) ban tấm biển »Hộ Quốc Trấn Hải Thiền Tự«. Niên hiệu Khang Hi thứ 38 (1699) đời Thanh sắc tứ tấm biển »Thiên Hoa Pháp Vũ«, »Pháp Vũ Thiền Tự«. Niên hiệu Ung Chính thứ 9 (1731) lại ban tiền bạc trùng tu. Vào niên hiệu Đồng Trị, Quang Tự (1862-1908) lại lần lượt kiến tạo điện vũ, hiện còn phòng ốc gần 300 gian. Điện vũ dựa theo thế núi mà cất, theo hướng nam bắc dần dần lên cao. Trên tuyến trục giữa theo thứ lớp là Thiên vương điện, Ngọc Phật điện, Cửu long Quán Âm điện, Ngự bi điện, Đại hùng bảo điện, Phương trượng điện, Ấn Quang Pháp sư kỉ niệm đường. Cửu long Quán Âm điện còn gọi »Viên Thông Bảo Điện«, nguyên là Cửu long điện của cố cung Nam Kinh đời Minh. Vị trụ trì chùa là Tính Thống tấu thỉnh vua Khang Hi dời về xây dựng nơi đây. Trong điện có 8 cây cột trụ khắc rồng tinh xảo. Khung trang trí trên trần nhà điêu khắc 9 con rồng ôm lấy trái châu theo phong cách thuần phác cổ xưa điển nhã, chính giữa điện treo một chiếc đèn lưu li giống như một hạt minh châu. Xung quanh bệ đá trước điện có 24 khối đá xanh, trên có khắc câu chuyện lịch sử của 24 người con hiếu thảo. Chùa ở trong hang núi bóng cây rậm rạp, trước chùa có khe thanh ngọc nước chảy vòng quanh. Cổ sát rợp bóng cây trang nghiêm kính cẩn.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Phật Thạch, sống vào đời Minh. X. Phật Thạch.


meanings:
① Âm thanh thuyết pháp. Chương Tôn giả Long Thọ, tổ thứ 14 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »尊 者 復 於 座 上 現 自 在 身 如 滿 月 輪。 一 切 眾 唯 聞 法 音 不 睹 師 相。 – Tôn giả còn ở trên toà hiện thân tự tại như vầng trăng tròn, khiến đại chúng chỉ nghe âm thanh thuyết pháp mà chẳng thấy được tướng của sư«. ② Phật pháp. Thơ »Ngũ Canh Chuyển« của Thần Hội có ghi: »莫 作 意、 勿 凝 心。 住 自 在、 離 思 尋。 般 若 本 來 無 處 所、 作 意 何 時 悟 法 音。 – Mạc tác ý, vật ngưng tâm, trụ tự tại, li tư tầm. Bát-nhã bản lai vô xứ sở, tác ý hà thời ngộ pháp âm. – Chớ tác ý, đừng trệ tâm, trụ tự tại, lìa nghĩ suy. Bát-nhã xưa nay không xứ sở, tác ý khi nào ngộ Phật Pháp«.


meanings:
(914-990) Thiền tăng đời Đinh-Lê, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 10. Sư họ Đỗ, không rõ quê quán ở đâu, xuất gia từ thuở bé, thụ giới với Thiền sư Long Thọ Phù Trì. Sau khi đắc pháp, sư nói lời nào cũng phù hợp sấm ngữ. Lúc nhà Tiền Lê mới dựng nghiệp, thường mời sư vào triều luận bàn việc chính trị và ngoại giao. Khi quốc thái dân an, sư không nhận sự phong thưởng. Vì thế, Vua Lê Đại Hành rất kính trọng, không dám gọi tên, chỉ gọi là Đỗ Pháp sư. Nhà vua nhờ sư trông coi việc soạn thảo văn kiện, thư từ ngoại giao. Năm Thiên Phúc thứ 7 (986) nhà Tống sai sứ là Lí Giác sang phong tước hiệu cho vua Đại Hành. Vua nhờ sư cải trang làm lái đò để đón Sứ. Trên sông, bất chợt Lí Giác thấy hai con ngỗng bơi, cảm hứng liền ngâm: »鵝 鵝 兩 鵝 鵝。 仰 面 向 天 涯。 – Nga nga lưỡng nga nga. Ngưỡng diện hướng thiên nhai. – Song song ngỗng một đôi, ngửa mặt ngó ven trời«. Sư đang chèo, ứng khẩu ngâm tiếp: »白 毛 鋪 綠 水。 紅 掉 擺 青 波。 – Bạch mao phô lục thuỷ. Hồng trạo bãi thanh ba. – Lông trắng phơi dòng biếc, sóng xanh chân hồng bơi«. Lí Giác rất thán phục. Vua Đại Hành hỏi vận nước dài ngắn thế nào, Sư đáp bằng bài kệ: »國 祚 如 藤 絡。 南 天 裏 太 平。 無 爲 居 殿 閣。 處 處 息 刀 兵。 – Quốc tộ như đằng lạc. Nam thiên Lí Thái bình. Vô vi cư điện các. Xứ xứ tức đao binh. – Vận nước như dây quấn, trời Nam sống thái bình, rảnh rang trên điện các, chốn chốn dứt đao binh«. Về sau, sư trụ trì chùa Cổ Sơn làng Thừ, quận Ải. Niên hiệu Hưng Thống thứ 2 (990), sư không bệnh mà tịch, thọ 76 tuổi. Tác phẩm: Bồ Tát hiệu sám hối văn, Thơ tiếp Lí Giác, và một bài kệ. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
→ trúc viên pháp hiển thiền sư 竹園法顯禪師; → phổ ninh pháp hiển thiền sư 普寧法顯禪師


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, tham Thiền sư Cốc Ẩn Trí Tĩnh, được nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động. Sư ở viện Phổ Ninh, Tương Châu (Tương Phàn, Hồ Bắc). Có vị tăng hỏi: »Làm sao lội qua trăm sông ngàn núi?« Sư đáp: »Trời trong đường không cách, kẻ đến không lầm cơ«.


meanings:
3435全一卷。又稱高僧法顯傳、佛國記、歷遊天竺記傳、高僧傳。收於大正藏第五十一冊。乃東晉高僧法顯經西域至印度諸國求法過程之記錄，爲我國僧侶旅行印度記傳中現存最古之典籍。本傳與唐玄奘之大唐西域記、義淨之南海寄歸內法傳，爲中古歷史、地理之重要史料。本書於十九世紀即受到西歐學者之重視，而有下列之譯本：A. Rémusat“FoeKoue Ki ou Relation des royaumes bouddhiques”Paris,1836（英譯：J.W. Laidlay, Calcutta, 1848）; S. Beal“Travels of Fa-hian andSung-yun, Buddhist Pilgrims from China to India” London, 1869（Buddhist Records of the Western World, London, 1884）; H.A. Giles“Record of the Buddhistic Kingdoms” London, 1877（改譯：The Travels of Fa-hsien, or Record of the Buddhistic Kingdoms, Cambridge, 1923）；J. Legge“A Record of Buddhistic Kingdoms, being an Account by the Chinese Monk Fa-hsien”Oxford, 1886。繼英法之後，另有日人足立喜六著考證法顯傳（東京，1936），該書對原典有最詳盡之校訂，然解說部分頗多錯誤。〔出三藏記集卷十五、高僧傳卷三、大唐內典錄卷三、貞元新定釋教目錄卷三十〕


meanings:
Dụ cho lãnh ngộ Phật pháp nên tinh thần no đủ. Bài thơ Đại Thừa Tán trong CĐTĐL, q. 29 ghi: »但 能 不 起 吾 我。 涅 槃 法 食 常 飽。 – Chỉ cần không khởi ngã chấp, Niết-bàn pháp thực thường bão«.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, họ Thi, người Tuyền Châu, Trung Quốc. Sư đến Viện Long Thọ, Chương Châu (Chương Phố, Phúc Kiến) học đạo với Thiền sư Vô Dật được nối pháp và kế thừa pháp tịch. Có vị tăng hỏi: »Thế nào là cảnh Long Thọ?«. Sư đáp: »Không chỗ cho ông để chân«. Lại hỏi: »Thế nào là người trong cảnh?« Sư đáp: »Ông còn chưa biết cảnh!«.


meanings:
3436<一>即諸法之體性、本質。體爲梵語 svabhāva 之譯，或譯作自性、自體。法體即指存在的本體、存在自身、或存在的本質之意，如部派佛教中說一切有部之基本主張「三世實有，法體恆有」之「法體」即是。　<二>於日本淨土宗，指其所信所行之彌陀名號。或以念佛爲法體。　<三>指穿著法衣之出家相。　<四>尊稱師長之身體，如「法體如意」或「法體違和」等慰問語之用例。


vietnamese:
pháp thể tuy hữu bất khả thủ tướng <pttđ>


meanings:
Trống pháp. Khí cụ của chùa Phật, dùng để tấu nhạc hoặc làm tín hiệu tập trung tăng chúng. Minh Giác ngữ lục, q. 1 ghi: »吹 大 法 螺 擊 大 法 鼓。 朝 宰 臨 筵 如 何 即 是？ – Thổi đại pháp loa, đánh đại pháp cổ, các quan chức đến pháp hội như thế nào mới phải?«.


meanings:
(912-1000) Thiền tăng đời Tống, họ Đinh, người Vụ Châu (Kim Hoa, Chiết Giang), Trung Quốc. Ban đầu sư giảng hai luận Minh môn, Nhân minh, sau đó du phương đến viện Trường Thọ ở Tô Châu tham kiến Thiền sư Bằng Ngạn, nhận được tâm ấn, nối pháp làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Bằng Ngạn tịch, sư kế tục pháp tịch. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 3 (978) sư lui về ẩn tu.


meanings:
① (văn) Nước đọng; ② [Măo] Sông Mão (ở tỉnh Giang Tô, Trung Quốc).


meanings:
① Nước mũi: 涕泗 Nước mắt nước mũi; ② [Sì] Sông Tứ.


meanings:
Chùa Nam Phổ-đà ban đầu tên là Phổ Chiếu tự, vào đời Ngũ Đại thiền sư Thanh Khoát xây dựng lại lấy tên là Tứ Châu viện. X. Nam Phổ-đà Tự.


meanings:
① Nước lắng trong. ||② Mồ hôi mướt ra. ||③ Nhấm, thẫm. Như thử bút 泚筆 nhấm bút, đẫm bút vào mực. ||④ Rực rỡ.


meanings:
(văn) ① Nước lắng trong; ② Sáng chói, rực rỡ; ③ Đổ mồ hôi, toát mồ hôi; ④ Thấm, đẫm (mực): 泚筆 Đẫm bút vào mực.


meanings:
① Nổi lồng bồng. ||② Phù phiếm (không thiết thực). ||③ Nói phiếm, không chuyên chỉ vào một sự gì gọi là phiếm luận 泛論 bàn phiếm.


meanings:
① (văn) Trôi nổi, nổi lềnh bềnh, lênh đênh: 泛舟 Đi chơi thuyền; ② Hiện ra, ửng lên, phảng phất: 臉上泛紅 Mặt ửng đỏ; 泛出香味 Phảng phất mùi thơm; ③ Rộng, rộng khắp, chung chung, bông lông, phù phiếm, qua loa: 泛論 Bàn rộng; 泛指 Chỉ chung; 且倘佯而泛觀 Và lại ung dung qua lại mà quan sát rộng khắp (Lưu Hướng: Cửu thán, Tư cổ); ④ Lan tràn, tràn ngập, ngập lụt: 黃泛區 Vùng Hoàng Hà ngập lụt trước kia; ⑤ (văn) Lật đổ: 夫泛駕之馬，…亦在御之而已 Ngựa làm lật xe, ... cũng là do cách người ta điều khiển nó mà thôi (Hán thư: Võ đế kỉ). Xem 汎 [fàn], 汜 [Fàn].


meanings:
Tháp nằm trên di chỉ chùa Báo Quốc, cách thành phố Vận Thành, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc 5km về phía tây bắc. Chùa đã bị phế huỷ từ lâu, chỉ còn cổ tháp. Tháp này do Tiết độ sứ Khúc Hoàn xây cất vào niên hiệu Trường Khánh thứ 2 (822) đời Đường, sau khi Thiền sư Phiếm Chu viên tịch. Tháp hình hộp tròn theo kiểu đình các, thu nhỏ dần theo chiều cao, phần thắt lưng của toà Tu-di chính là thân tháp, đây là chỗ đặc biệt của hình trạng tháp này. Trên toà Tu-di có đài môn khắc gạch và cách nhau bởi hàng cột. Thân tháp rỗng, mặt nam mở cửa, ngưỡng cửa, má cửa, ngạch cửa đều làm bằng đá. Trong tháp là hình lục giác, trên có khung trang trí trần nhà. Thân tháp có khảm tháp minh, ghi chép sự tích của Thiền sư Phiếm Chu cùng quá trình dựng tháp. Mái tháp từng tầng chồng khít làm thành, đỉnh tháp hình lọng, đỉnh có tháp sát. Phần dưới tháp sát là hai tầng hoa lá núi rừng to lớn, trên đỡ chiếc bát úp hình bán nguyệt, trên cùng là bảo châu. Tạo dáng cổ phác điển nhã, điêu khắc thô tế xen nhau, trong sáng mà có lực, nó vượt hơn cả trong các tháp cổ hình tròn đời Đường, loại tháp này hiện rất ít thấy.


meanings:
① Ngoi lên, cùng một nghĩa với chữ tố 溯 ngược dòng ngoi lên.


meanings:
① Linh linh 泠泠 tiếng nước chảy ve ve. ||② Linh nhiên 泠然 tiếng gió thoảng qua (thổi vèo). ||③ Cùng một nghĩa với chữ 伶.


meanings:
① (văn) Êm dịu, nhẹ nhàng: 泠風 Gió mát; ② (thanh) (Tiếng nước chảy) ve ve; ③ Như 伶 (bộ 亻); ④ [Líng] (Họ) Linh.


meanings:
① Bọt nước. ||② Ngâm nước. Ta quen đọc là chữ bào.


meanings:
① Phồng: 豆腐泡兒 Đậu phụ rán phồng; ② Mềm xốp: 這塊木料發泡 Tấm gỗ này đã mềm xốp; ③ Bãi: 一泡尿 Một bãi phân. Xem 泡 [pào].


meanings:
① Bóng, bọt: 水泡 Bóng nước; 肥皂泡 Bọt xà phòng; ② Sủi bọt, sủi tăm: 水剛起泡，還不大開 Nước đun mới sủi bọt, chưa thật sôi; ③ Phồng: 才走一天腳就起泡 Mới đi có một ngày đường đã phồng cả chân; ④ Rộp, dộp: 燙泡了 Bỏng rộp, dộp da; ⑤ Ngâm (nước): 把買來的布泡一夜 Đem vải mới mua về ngâm một đêm; ⑥ Pha: 泡茶 Pha chè; 茶泡得挺濃了 Trà pha đậm lắm rồi; ⑦ Giết thì giờ: 呆在那裡泡時間 Ngồi ỳ đấy giết thì giờ. Xem 泡 [pao].


meanings:
3448請參閱 治禪病祕要法 請參閱 治禪病祕要法 比喻世法之虛假不實，猶如泡沬與影像。蓋水泡空幻無常，風拂便滅；影像虛託而成，並無實體可言。故佛典多引以爲喻，詮顯世間事物之虛幻不實。金剛經（大八‧七五二中）：「一切有爲法，如夢幻泡影，如露亦如電，應作如是觀。」


meanings:
① Sóng nhỏ, sóng nhỏ gọi là ba 波, sóng lớn gọi là lan 瀾. Văn bài gì có từng thứ nẩy ra cũng gọi là ba lan 波瀾. ||② Một cái nổi lên một cái im đi cũng gọi là ba. Như âm nhạc phát ra tiếng, thì những tiếng còn dư lại gọi là âm ba 音波. Viết văn viết chữ thì chỗ tàng nên gò gập lại gọi là ba chích 波磔. ||③ Dần đến, như ba cập 波及 trước ở bên ấy, rồi đến bên kia, ba luỵ 波累 nhân người khác mà lụy đến mình. ||④ Bôn ba 奔波 bôn tẩu vất vả. ||⑤ Tia sáng của con mắt.


meanings:
① Sóng (nhỏ): 碧波 Sóng biếc; 煙波深處 Nơi khói sóng xa xôi; ② (lí) Chỉ vật hình sóng: 電波 Sóng điện; 聲波 Sóng âm, âm ba; 光波 Sóng ánh sáng; ③ Bôn ba, chạy vạy: 奔波 Bôn ba, chạy vạy; ④ Ví với việc xảy ra bất ngờ: 風波 Phong ba, sóng gió; 一波未平，一波又起 Nạn này chưa hết, nạn khác đã đến, hết nạn nọ đến nạn kia; ⑤ Tia sáng của mắt (ví với mắt long lanh của người con gái đẹp): 秋波 Thu ba, sóng thu, làn thu thuỷ; ⑥ (văn) Dần dần lan đến: 波及 Dần lan tới; 波累 Liên luỵ; ⑦ Nước Ba Lan (nói tắt): 波蘭 Nước Ba Lan (ở châu Âu).


meanings:
Còn gọi: Ba trung tróc nguyệt 波 中 捉 月. Mò trăng đáy nước; dụ chỉ hành vi hư vọng, nhọc công. Tiết Ấu Chương Thiền sư trong CĐTĐL q. 20 ghi: »若 是 學 語 之 輩、不 自 省 己 知 非、直 欲 向 空 裏 采 花、波 中 取 月、還 著 得 心 力 麼？– Nếu là bọn học ngữ, chẳng tự xét biết lỗi của mình, chỉ muốn tìm hoa đốm trong hư không, mò trăng đáy nước mà còn ráng tận lực sao?«.


meanings:
印度古代文法家波你尼（Pāṇini，又譯波膩尼）所著的梵文文法書。原名《音聲之教》（Sabdānuśāsana）、《八章書》（Aṣṭa-dhyāyī）。本書系印度現存最古且最重要的文法書。以語根表（dhātupāṭha）、名詞表（gaṇapāṭha）、接辭表（uṇādipāṭha）等爲底本，用當時西北印度知識階層所用的標準日常語寫成，所述極爲簡潔。內容系將語言分解成單一的元素，進而述說語言如何構成、因構成要素的添加以及與他語的結合能得到何等機能云云。又，在顧及連聲法、揚音、母音的變化之外，也提出文章中語言變化規則。<#>其後，經由西元前300年卡提亞那（Kātyāyana）所作的補修，以及二世紀前半巴丹闍黎（Patāñjali）撰《大疏》（Mahā-bhāṣya）之後，本書更被奉爲圭臬，而成爲多種文法學派的源流。<#>◎附︰金克木《印度文化論集》〈梵語語法波你尼經概述〉（摘錄）<#>《波你尼經》的體例<#>《波你尼經》和其他‘經’一樣，大而言之，是爲了當時整個統治階級鞏固特權的利益，小而言之，是爲了這些婆羅門的本階層或集團甚至某些家族的壟斷文化的社會地位。因此它必然帶有‘不得外傳’的特點，帶有神秘意味。另一方面，當時這些書都是‘不立文字’，口口相傳，因而又必須最大限度地言簡意賅，以利背誦。由此‘經’書便形成一種特殊體裁，而語法書尤其如此，《波你尼經》更是登峰造極之作。連古代印度人都說要學十二年（見《故事海》的〈緣起〉），因爲其中儘是代號、術語、公式，全是行話，只能師徒相傳，口頭解說，或像《大疏》記載的那樣一問一答進行討論。這種文體首先是要求簡短。現在流傳的一三四條說明《波你尼經》體例的《釋讀》（Paribhāṣā）的最後一條是︰‘半音之促，如子之生，諸文典家作如是想。’就是說，在經句中如能省下半個音，語法家就好像生了一個兒子那樣快樂。波你尼集合了許多語法家的成果，用了種種方法，終于把全部梵語（包括作爲有例外的吠陀語）的語音、語詞的構成和變化法則，隱括在三九八三條經句之內，又把這樣分析出來的全部詞根歸結爲一九四三個‘界’（dhātu），這樣便概括描述了整個梵語的語言現象。<#>因爲力求縮短，所以全書的編排方案遷就了體裁的要求，而不著重內容次序的邏輯先後。它只是口訣，幷非講義。現在先把內容章節要點略舉在下面。這幷不是內容的全部，只是列舉大略以示全書概况。然後再說明它的簡化縮短的方法，也就是試圖打開謎語般經句的鑰匙，或說是對那些代數式的符號做出解釋。<#>《波你尼經》本身分爲八章，每章四節。<#>第一章<#>第一節　說明術語及其運用。<#>第二節　續前。<#>第三節　論詞根（‘界’），說明it（符號），論動詞‘自句’，論動詞‘他句’。<#>第四節　說明術語及其運用，論名詞的格（八‘囀’），論‘投詞’，說明動詞、名詞的數、格等。<#>第二章<#>第一節　論複合詞，‘不變’複合詞，論‘依主’複合詞與‘持業’、‘帶數’複合詞。<#>第二節　續論‘依主’複合詞，論‘有財’複合詞，論‘相違’複合詞，論複合詞的成分先後。<#>第三節　論名詞各格用法。<#>第四節　論‘帶數’複合詞與‘相違’複合詞，論複合詞的性，論‘半界’，論若干後綴（‘緣’）。<#>第三章　論直接後綴（‘作’）<#>第一節　論san等後綴，論介于詞根與動詞詞尾中間的後綴，論kr!tya類的詞尾（分詞等的詞尾），續論直接後綴。<#>第二節　續論直接後綴，論表示過去的後綴，論表示現在的後綴。<#>第三節　論‘溫那地’後綴（uṇ等不規則後綴），論表示過去和將來的後綴，續論後綴，論動詞各式（‘羅’）用法。<#>第四節　續論動詞各式用法，論動詞詞尾（‘羅’）。<#>第四章　論陰性名詞及間接後綴（‘加’）<#>第一節　論陰性名詞的構成，論間接後綴，論後綴aṇ。<#>第二節　續論後綴aṇ。<#>第三節　續論後綴aṇ。<#>第四節　論後綴ṭhak，論後綴yat。<#>第五章　續論間接後綴<#>第一節　論後綴cha，論後綴ṭhañ，ṭhak等，論後綴vati，論含‘有’（性質）與‘業’（行爲）意義的後綴。<#>第二節　續論間接後綴。<#>第三節　續論間接後綴，論比較級後綴，續論間接後綴，論tadrāja類後綴。<#>第四節　續論間接後綴。<#>第六章<#>第一節　論‘音變’與‘音增’，論詞的音調。<#>第二節　論複合詞的音調。<#>第三節　論複合詞成分的變化。<#>第四節　論詞幹（‘身’）的‘音變’，論‘半界’前的詞幹變化，論‘一切界’前的詞幹變化，詞幹中bha類的變化。<#>第七章<#>第一節　續論詞幹的‘音變’，論‘音增’num，論詞幹在後綴前的變化。<#>第二節　續論詞幹的變化。<#>第三節　論詞幹在間接後綴前的變化，續論詞幹的變化。<#>第四節　續論詞幹的變化。<#>第八章<#>第一節　論詞的重叠，論‘低調’。<#>第二節　論‘連聲’及音的變化。<#>第三節　續前。<#>第四節　續前。<#>全書可以看做大體上是上下兩篇。第一章到第五章是語言原素的分析。第六章到第八章是語音、語形的結合。前半著重于分而後半著重于合。所以，用我們現在習慣的語法格式的眼禾，它的內容安排很亂，更不必說它把有關經句前後錯雜以致連目錄都難列了。但它當時幷不僅是注意形式上安排的方便，也考慮到了內容的。不過在細節具體安排上仍是按照編成口訣的需要。例如最後三節的‘連聲’規則應用後，就不能再應用以前的‘連聲’規則，就是說，以前的規則到此失效，或者說，以後的規則在前面不適用。又如全書最末一句是‘aa’，就是說，全書中的a的發音與實際口頭發音不同，但爲了整個安排方便，把音改變，最後才指出這一點。字母發音本應在最先講，却放到了最後。所以，儘管在分類排列及邏輯程序上看來很亂，其實就它當時的目的與要求說，這部《波你尼經》的內容與形式的組織安排實在是非常周密的。<#>《波你尼經》本身通常認爲是三九九六句。不過若把卷首列字母的十四句不算，便是三九八二句。但第七章第三節末尾的第一一八句通常都不照《大疏》算一句，而照《迦尸迦》和《月巨》算兩句，所以成爲三九八三句。這中間還有七句是《釋補》的，有的印本算經文，有的去掉一兩句，所以句數略有參差。但這只是第四章和第六章中一兩節的歧異，此外一般引經文章句節數都相同。<#>經文本身以外，還有幾部附錄︰<#>一是《界讀》（Dhātupāṭha）。它列舉一九四三個（或再多一個）‘界’即詞根，幷附意義。不過其中有些重複。這些詞根照動詞變化形式分爲十類。每一詞根還附有表示音調或變化特點或與同形的詞根相區別的符號。例如︰śiṅ,svapne（臥，眠也）。詞根是śi，外加ṅ表示它只能依‘自句’形式變化，因爲第一章第三節第二句說過，‘界’中有ṅ爲符號的是‘自句’變化。<#>二是《群讀》（Gaṇapāṭha）。這是一些依照用途或形式變化而分類的詞，包括一些不是從《界讀》的詞根變出來的詞（如‘投詞’中的嘆詞）。波你尼編了這些‘群’以後，在規定同類詞的共同規則時，就只說‘某詞爲首’（某詞等），即指某詞的一‘群’。在後來的本子中，這一群便列在這條規則之下，也有單獨編在一起的。共計有二六四個‘群’。<#>此外還有《溫那地》（Uṇādi即‘以uṇ爲首’）。這是一群特殊後綴，但不算是‘群’，其中也是類似經句的條文，大概是經過後人修訂的本子。現存的本子共五節，七百多條（一本七五九條，一本七四八條）。這也叫《溫那地經》（Uṇādisūtra）。<#>《界讀》、《群讀》可算經的組成部分，《溫那地》已成獨立的補充讀物了。<#>此外還有三種後人編訂的附錄︰<#>《波你尼式叉》（Pāṇinīya-śikṣā）。共六十條。‘式叉’本是講《吠陀》音調的一門學問。這書却是後人依托的論音調等等的條文。<#>《釋讀》（Paribhāṣāpāṭha）。共一三四條。也是後人輯的一些講經文運用的條文。<#>《性教》（Liṅgānuśāsana）。共一八六（或一八八）條。解說名詞的陰、陽、中性的區分。顯然是後人所輯。<#>


meanings:
3437波利質多，梵語 pārijāta 或 pārijātaka, pāriyātraka，巴利語 pāricchattaka。係忉利天宮之樹名。又作波利耶怛羅拘陀羅樹、波利耶多樹、婆利質多羅樹、婆疑質垢樹、婆利耶怛羅拘陀羅樹、婆唎耶呾羅拘毘陀羅樹、婆利闍多迦樹。意譯爲圓生樹、晝度樹、香遍樹。以其爲樹中之王，又稱天樹王。屬荳科，學名 Erythrina indica，葉呈羽狀，開深紅色長穗狀花，形如珊瑚，遂有珊瑚樹（coral tree）之稱。此樹在忉利天善見城之東北角，位於雜亂園與歡喜園間，周圍七由旬，高百由旬，枝葉四布五十由旬，其根莖枝葉花果皆有香氣，能遍熏忉利天宮，故稱香遍樹。此樹有神，名爲漫陀，常作伎樂以自娛，故成爲三十三天娛樂之所。〔長阿含經卷二十忉利天品、大樓炭經卷一、起世因本經卷七、法華經卷六法師功德品、俱舍論卷十一、慧琳一切經音義卷二十五〕


meanings:
Nguy nan, khốn đốn. Từ dịch âm tiếng Phạn. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »莫 問 新 婦 阿 家、免 煩 路 上 波 吒。– Chớ hỏi bà mẹ chồng, khỏi khó khăn khốn đốn trên đường«.


meanings:
3440波斯匿，梵名 Prasenajit，巴利名 Pasenadi。又作鉢邏犀那恃多王、鉢囉洗曩喻那王。意譯勝軍王、勝光王、和悅王、月光王、明光王。爲中印度憍薩羅國（梵 Kauśala）國王，約與釋尊同時。住舍衛城（梵 Śrāvastī），爲釋尊教團之大外護者，兼領有迦尸國（梵 Kāśi），而與摩揭陀國並列爲大強國。　據增一阿含經卷二十六載，如來成道未久，波斯匿王即位，欲娶釋種之女，釋迦族之摩訶男（梵 Mahānāma）乃選婢女之女妻之，王立爲第一夫人，生子名毘流勒（梵 Viḍūḍabha）。　王初暴惡無信，歸佛後，屢蒙佛陀教化，篤信佛法，曾與其夫人摩利迦（梵 Mallikā，即末利夫人）問答，得「人皆深愛自己」之結論，其後，請教釋尊，其對話迄今仍知名於世。世壽八十；增一阿含經卷二十六謂王隨壽在世，命終之後，毘流勒爲王。然有部毘奈耶雜事卷八、西藏佛傳等所記與此不同，謂王乃因太子毘流勒篡位，於逃亡途中餓死。〔雜阿含經卷四十二、卷四十六、中阿含卷六十愛生經、長阿含卷六小緣經、增一阿含經卷十八、卷二十八、卷四十三、出曜經卷八、四分律卷十五、卷十六、有部毘奈耶雜事卷七、卷二十六〕


vietnamese:
ba tư nặc vương thái hậu băng vương cầu thục mệnh <đpb>


vietnamese:
ba tư nặc vương nữ thiện quang giá khất nhân <đpb>


vietnamese:
ba tư nặc vương nữ bà đà tử vương cầu thục mệnh <đpb>


vietnamese:
ba tư nặc vương nữ kim cương xú nữ niệm phật cải hình <đpb>


vietnamese:
ba tư nặc vương kiến thập mộng thỉnh phật giải chi <đpb>


vietnamese:
ba tư nặc vương tạo ngưu đầu chiên đàn tượng <đpb>


vietnamese:
ba tư nặc vương du liệp đắc mạt lợi phu nhân <đpb>


meanings:
3437梵名 Pāpīyas 或 Pāpman，巴利名 Pāpiya 或 Pāpimant。又作波俾掾、波椽、波鞞、陂旬、波俾、播裨。經典中又常作「魔波旬」（梵 Māra-pāpman）。意譯殺者、惡物、惡中惡、惡愛。指斷除人之生命與善根之惡魔。爲釋迦在世時之魔王名。據太子瑞應本起經卷上載，波旬即欲界第六天之主。大智度論卷五十六謂，魔名爲「自在天王」。此魔王常隨逐佛及諸弟子，企圖擾亂之；而違逆佛與嬈亂僧之罪，乃諸罪中之最大者，故此魔又名「極惡」。　又或謂波旬乃梵語 pāpīyān 之訛譯，其音譯爲波卑夜、波卑面、波旬踰、波䀏。窺基之大乘法苑義林章卷六（大四五‧三四八中）：「梵云魔羅，此云擾亂障礙破壞；擾亂身心，障礙善法，破壞勝事。（中略）又云波卑夜，此云惡者，天魔別名，波旬，訛也，成就惡法、懷惡意故。」另據慧琳一切經音義卷十（大五四‧三六九上）：「旬字，本從目，音『縣』，誤書從日爲旬，今驗梵本無巡音，蓋書寫誤耳，傳誤已久。」謂波旬一詞乃歷代傳寫之訛誤。〔雜阿含經卷三十九、中阿含卷三十降魔經、長阿含卷二遊行經、方廣大莊嚴經卷七、卷九〕（參閱「惡魔」4952、「魔」6885）


meanings:
3440梵名 Pāṇini。又作波膩尼、波尼儞、巴尼尼。係古印度著名文法家。健馱邏國娑羅睹邏（梵 Śalātura）人，生於西元前四至三世紀。據大唐西域記卷二健馱邏國條載，波爾尼生而知博物，愍時之澆薄，欲削浮偽，刪定繁瑣，乃有述作之志，遂蒙自在天之教，於是研究深思，採摭群言，遂作成字書。此書究極今古，總括文言，王見是書而珍異，令全國傳習，若有誦通者，則賞以金錢，故當時皆師徒傳授，盛行當世。　相傳此書即一千頌三萬二千言之毘伽羅論（梵 Vyākaraṇa）文典，彼所作之文典本無標題，一般通稱爲音聲之教（梵 Śabdānuśāsana）或八章篇（梵 Aṣṭādhyāyī），爲方便背誦而以單純化之法則、簡潔之表現爲目的。其內容係以簡單言語作爲分解之要素，說明語言如何形成，於何種情形下附加其他語言方能發揮功能等，並對文章之文辭變化示以一定之規則，確立古典梵文文法最古之規範，爲文章語法之集大成者，乃印度自古以來最具權威之文法書，凡文學家所用語法皆不超出此規則，故迄今仍爲印度共同使用之文章語法。波爾尼所創之語言既非吠陀梵語，亦非其後之古典梵語，乃隸屬中間期之梵語，且此梵語又異於其他方言。〔大慈恩寺三藏法師傳卷三、瑜伽師地論略纂卷六、南海寄歸內法傳卷四〕


meanings:
3442波羅奈，梵名 Vārāṇasī 或 Vāraṇasī, Varāṇasī, Varaṇasī，巴利名 Bārāṇasī。中印度古王國。又稱波羅奈斯國、波羅捺國、婆羅痆斯國、波羅捺寫國。舊稱伽尸國（梵 Kāśi）。近世稱爲貝那拉斯（Benares），即今之瓦拉那西（Varanasi）。據大唐西域記卷七載，此國都城臨西殑伽河，長十八、九里，廣五、六里。居民殷盛，人性溫恭，多信外道，少敬佛法，僧徒多學小乘正量部法。其大城之東北有婆羅痆河（梵 Varaṇā），河西有阿育王塔，河東北十餘里有彌勒菩薩、護明菩薩之受記舊址，城西北之鹿野苑，即佛陀成道後最初教化五比丘之地，爾後，佛常遊化至此教化眾生，係六大說法處之一，今城內有數以千計之印度教寺廟，其中有著名之金寺。　此地夙以學術興盛，與北印度呾叉始羅（梵 Takṣasilā）皆爲婆羅門教學之中心地，玄奘遊歷至此時，濕婆派盛行。一一九四年回教徒入侵後，佛教幾至絕跡。今則不僅成爲印度教之聖地，亦爲佛教、耆那教之聖地。又此國古以產棉布著稱，著名之波羅捺衣（梵 bārāṇa）即產於此。〔雜阿含經卷二十三、佛本行集經卷三十三、善見律毘婆沙卷六、大智度論卷三、慧琳音義卷十〕


meanings:
3443波羅奢，梵語 palāśa。意譯赤花樹。爲印度婆羅門教之聖樹。樹幹可製諸種聖器，樹汁赤紅，可製藥或染料，葉大色青；而波羅奢花又稱赤色花。據涅槃經疏卷一載，其花於日出前爲黑色，日出後轉爲赤色，日沒後轉爲黃色。或謂波羅奢樹即卡那卡樹（梵 kanaka），其學名爲 Mesua ferrea 或 Butea frondosa 等。另據玄應音義卷二十五載，波羅奢樹亦即甄叔迦樹；然依北本大般涅槃經卷九所述，則兩者各異。〔玄應音義卷二十三、卷二十四〕（參閱「甄叔迦樹」5841）


meanings:
（梵 pratideśanīya，巴 pāṭidesa-nīya，藏 so-sor bśags-par-bva-ba）比丘、比丘尼戒中的一部分。爲五篇、六聚、七聚之一。音譯又作波胝舍尼、鉢喇底提舍尼、鉢喇提舍尼，有時略稱爲提舍尼，意爲‘向彼悔’或‘對他說’，此系因若犯此戒，須對他人髮露懺悔之故。又因比丘所受持的有四種，故又稱四提舍尼。據《四分律含注戒本疏》卷四（下）所述，此戒體無罪名，但一人邊一說悔過，若自心念皆能滅也。諸部律文大同。<#>今據《四分律》卷十九、《有部毗奈耶》卷四十九等，略說比丘戒的四提舍尼如次︰<#>(1)從非親尼取食戒︰謂比丘在聚落中或在俗家，不應從非親族比丘尼處受食，唯除病時。此戒又名村中求親尼食戒、在俗家從非親尼取食戒、從非親尼受食學處。<#>(2)食尼指授戒︰謂比丘、比丘尼在白衣家就食時，若有比丘尼爲某比丘索羹飯時，比丘應予制止，幷順次受食不偏頗。若不然，則犯此戒。此戒又名在俗家偏心授食戒、受苾芻尼指授食學處。<#>(3)學家受食戒︰又名受學家食戒、學家過受戒或學家受食學處。學家指有學聖者之家。此戒是制不應于有學聖者處過分受食。蓋有學聖者心無吝惜，廣作供養，財物困難，衆僧爲作學家白二羯磨，以保彼家不因過分施食而告空乏；比丘若非原已受請、若無病、自手受食則犯此罪。<#>(4)蘭若受食戒︰謂比丘不應在途中有賊難等恐怖之阿蘭若中或其外受信者食，唯除病者。此戒又名恐怖蘭若受食戒、有難蘭若受食戒、蘭若安坐受食戒、阿蘭若住處外受食學處。<#>其次依《四分律》卷三十、《有部苾芻尼毗奈耶》卷二十及諸部律典，略述比丘尼的八提舍尼︰(1)無病乞酥戒，此因佛在舍衛國祇園精舍時，六群比丘尼無病乞酥而食，居士咸加譏嫌，佛遂制此戒。(2)無病乞油食戒，謂不應無病乞油而食。(3)無病乞蜜食戒。(4)無病乞黑石蜜戒，‘黑石蜜’即黑砂糖。(5)無病乞乳食戒。(6)無病乞酪食戒。(7)無病乞魚食戒。(8)無病乞肉食戒。<#>《有部苾芻尼毗奈耶》于乞酥戒，別開爲生酥、熟酥二者。另又加乞幹脯、學家食二戒，計爲十一提舍尼。<#>此外，《行事鈔》卷中之一依《目連問罪報經》所述，謂若犯此戒，千歲之間受墮獄之報。<#>［參考資料］　《毗尼母經》卷七；《犯戒罪報輕重經》；《五分律》卷十、卷十四；《十誦律》卷十九、卷四十七；《摩呵僧祇律》卷四十；《解脫戒經》；《根本薩婆多部律攝》卷十四。<#>


meanings:
3444梵語 pratideśanīya，巴利語 pātidesanīya。爲比丘、比丘尼所受持之具足戒之一。又作波羅底提舍尼、波胝提舍尼、鉢喇底提舍那。或單稱提舍尼。意譯作對他說、向彼悔、各對應說、悔過法、可呵法。爲五篇之一，六聚之一，七聚之一。犯此戒時，必須向其他之清淨比丘發露懺悔，是輕罪之一種。　此一戒法，比丘與比丘尼不同，皆與飲食有關，比丘有四戒，稱爲四提舍尼，即：(一)從非親尼受食戒（梵 bhikṣuṇīpiṇḍakagrahaṇa），又作在俗家從非親尼取食戒、從非親尼受食學處、在白衣舍自手從非親里尼受食戒，謂無病比丘入於村中，從非親族非鄉里之比丘尼手中受食。(二)受尼指授食戒（梵 paṅktivaiṣamyavādānivāritabhukti），又作在俗家偏心受食戒、食尼指授食戒、在白衣家食尼偏心指授食戒、受苾芻尼指授食學處，謂比丘在白衣家就食時，有比丘尼不按順次授食而優先予以美食美羹。(三)學家過受食戒（梵 kulaśikṣābhaṅgapravṛtti），又作學家過受戒、學家受食學處、違制學家受食戒，謂比丘入有學之聖者家，不得妄自受食，令彼供養過度而致空乏。(四)蘭若受食戒（梵 vanavicayagata），又作恐怖蘭若受食戒、有難蘭若受食戒、蘭若安坐受食戒、阿蘭若住處外受食學處，謂比丘因恐懼往俗家受食之途中遭賊難等之災患，遂令檀越送食至阿蘭若住處，此一情形亦爲佛陀所禁制。以上四戒皆出於四分律戒本，而其餘諸戒本亦皆大致相同。　另據四分比丘尼戒本、五分比丘尼戒本、摩訶僧祇比丘尼戒本等所載，比丘尼之八戒即無病之比丘尼不得乞求如下八種食物：酥、油、蜜、黑石蜜、乳、酪、魚、肉等。而於有部苾蒭尼毘奈耶卷二十、十誦比丘尼波羅提木叉戒本等，所載之食物種類略有出入。然依諸戒本載，此等諸戒，凡有犯禁者，若向一清淨比丘懺悔，即得滅罪。〔毘尼母經卷七、解脫戒經、十誦律卷十九、卷四十七、摩訶僧祇律卷四十、四分律刪繁補闕行事鈔卷中一〕（參閱「五篇」1197、「六聚」1308）


meanings:
（梵 prātimokṣa，巴 pātimokka，藏 so-sor thar-pa）指僧尼應守之學處（戒條）。《佛遺教經》雲（大正12·1110c）︰‘汝等比丘，于我滅後當尊重珍敬波羅提木叉，如暗遇明，貧人得寶。當知此則是汝大師。’此詞意譯別解脫、別別解脫、從解脫、隨順解脫、正順解脫、處處解脫、保得解脫。即若受持五、八、十、具足等禁戒，于身三口四等七支罪別別解脫，故名別解脫；依戒而解脫生死輪回，順應涅槃境地，故名正順解脫、隨順解脫。又依戒而保得解脫，故名保得解脫。<#>又，《五分律》卷十八載（大正22·122a）︰‘波羅提木叉者，以此戒防護諸根，增長善法，于諸善法最爲初門故，名爲波羅提木叉。複次數此戒法、分別名句，總名爲波羅提木叉。’此中，數此戒法、分別名句者，謂戒有波羅夷、僧殘、不定、舍墮、單墮、波羅提提舍尼、衆學、滅諍等八類別。依佛制，于半月布薩之日，上座比丘誦此波羅提木叉，座中過非犯戒者默然；若有犯者，于大衆現前髮露懺悔。<#>◎附︰印順《原始佛教聖典之集成》第三章第一節（摘錄）<#>《銅鍱律》〈大品〉‘布薩犍度’說（南傳3·183）︰‘波（羅）提木叉者，是初、是面、是諸善法之上首，故名波（羅）提木叉。’<#>Adi是‘初’義，Mukha是‘面’義，Pamukha是‘上首’義。分解P. pātimokkha的含義，作如上的解說。同屬于分別說部（Vibhājya-vādināḥ）系的《四分律》也說︰‘波羅提木叉者，戒也。自攝持威儀、住處、行根、面首、集衆善法，三昧成就。’《五分律》也說︰‘波羅提木叉者，以此戒防護諸根，增長善法，于諸善法最爲初門故，名爲波羅提木叉。’《毗尼母經》說︰‘戒律行住處，是名波羅提木叉義。’又‘波羅提木叉者，名最勝義。以何義故名爲最勝，諸善之本，以戒爲根，衆善得生，故名勝義。’《舍利弗阿毗曇論》也說︰‘若隨順戒，不行放逸，以戒爲門、爲足、爲因，能生善法，具足成就……是謂愛護解脫戒。’這一系列的解說，都是以戒爲善法的初基，善法的依住處，一切定慧等功德，都由此而成就︰依此以解說戒法爲波羅提木叉的。<#>另一重要的解說，是以mokṣa,P. mok-kha爲‘解脫’義，如譯波羅提木叉爲‘別解脫’。《根本薩婆多部律攝》卷一說（大正24·525a）︰‘別解脫者，由依別解脫經如說修行，于下下等九品諸惑，漸次斷除，永不退故，于諸煩惱而得解脫，名別解脫。又見修煩惱，其類各多，于別別品而能舍離，名別解脫。’<#>覺音于《清淨道論》，于‘波羅提木叉三跋羅’（pātimokkha-saṃvara），也是解說爲‘別解脫’（律儀）的，如《論》說（南傳62·35）︰‘此中別解脫律儀，謂學處戒。別別，護者，解脫，脫惡趣等苦，故名別解脫律儀。’<#>prati爲‘各別’義，所以說波羅提木叉是‘別別解脫’。又有‘對向’、‘順向’的意義，所以或譯波羅提木叉爲‘從解脫’、‘順解脫’。這一解說，爲北傳佛教所常用。佛的制立學處，是因事而異，因人而異的。受持各別的學處，解脫各別的煩惱與苦果。依學處──‘威德波羅提木叉’說，波羅提木叉是‘別解脫’義。然約‘教授波羅提木叉’說，當時還沒有制立學處。約尸羅（Śīla）──戒的重要性，爲一切善法的根本依處，‘初’、‘面’、‘上首’、‘最勝’，是波羅提木叉義。一名多義，隨時隨事而有所演化。約體以釋名，大抵‘初’與‘上首’等，是波羅提木叉的初義。等到制立學處，誦說波羅提木叉，也就漸被解說爲別解脫了。<#>在佛法的開展中，布薩說波羅提木叉，有前後不同的二階段，這可說是一項重要的知識。對于《波羅提木叉經》的研究，也同樣是極重要的。<#>［參考資料］　《毗婆尸佛經》卷下；《善見律毗婆沙》卷七；《中阿含》卷三十六〈瞿默目犍連〉；《大般涅槃經》卷四；《梵網經》卷下；《摩呵僧祇律》卷一；《優婆塞五戒威儀經》；平川彰《律藏の研究》；長井真琴《南方所傳佛典の研究》；冢本啓祥《初期佛教教團史の研究》。<#>


meanings:
3443梵語 prātimokṣa 或 pratimokṣa，巴利語 pātimokkha 或 pāṭimokkha。指七眾防止身口七支等過，遠離諸煩惱惑業而得解脫所受持之戒律。又作波羅提毘木叉、般羅底木叉、鉢喇底木叉。意譯爲隨順解脫、處處解脫、別別解脫、別解脫、最勝、無等學。此戒以防護諸根，增長善法，乃諸善法中之最初門（梵 pramukha，巴 pamukha）者，故稱波羅提木叉。若持戒則能遠離惑業之繫縛，得無漏清淨智，係世間諸學中之最上者，故有無等學之譽，如善見律毘婆沙卷七（大二四‧七一九上）：「於諸光明，日光爲王；於諸山中，須彌爲最；一切世間學，波羅提木叉爲最；（中略）佛以無等學而制。」又戒律能隨順有爲、無爲二種解脫之果，故亦稱隨順解脫。　此戒包括波羅夷、僧殘、不定、捨墮、單墮、波羅提提舍尼、眾學、滅諍法等八種。此外，戒本即收集諸戒法之條目而成，係比丘於半月布薩日懺悔所用，若犯戒者，則於此日由上座比丘誦戒條，復於僧眾前發露懺悔。〔大般涅槃經卷下、毘婆尸佛經卷下、梵網經卷下、五分律卷十八、善見律毘婆沙卷十八〕（參閱「別解脫律儀」2806）


meanings:
（Borobudur、Baraboedoer）印尼最大佛教遺迹。位于爪哇島中部喀多盆地中央，海拔二七０公尺的山丘上。據稱是西元八世紀，室利佛逝帝國崇信大乘佛教的夏倫德拉（Śailendra）王朝所建。其後可能因火山爆發，遭火山灰及岩漿掩埋而在歷史上消失，直到1814年，爲英國人拉夫靳斯發現，才又重新出現在世界舞臺。<#>就佛教建築藝術而言，波羅浮屠是一座頗具特色的佛塔。外形有些類似金字塔，大致可分塔底、塔身和頂部三部分。塔底呈方形，周長一二０公尺，底墻高四公尺；下面基石高一點五公尺，寬三公尺，石臺上有凸角堡形突出。塔身爲五層方形石台，愈往上愈小，每層約後退二公尺，四周設置欄杆構成狹窄的回廊。頂部由三層圓臺組成，從上至下依次有十六、二十四及三十二，總計七十二座的鏤空石砌小佛塔環立，每座佛塔中均安有一尊坐佛。最上層的正中央即覆鉢形大佛塔的所在，直徑十六公尺，高三十五公尺，氣勢雄渾。<#>上述方形石台的中間四層回廊，總長二千五百公尺，兩側壁面均布滿浮雕嵌板。其中，佛典浮雕有一千三百幅之多，裝飾浮雕也有一二一二幅，繞行其間，有如翻閱一部部經典。第一層回廊的正墻（即內側墻）上，是描繪佛陀一生的故事。第二、三、四層回廊浮雕的圖案，被認爲是描寫善財童子四處參訪，尋求人生真諦的情節。此外，在這些浮雕壁面的上方，幷列有四三二座佛龕，每座佛龕中也都安有一尊坐佛。連同圓壇的七十二尊坐佛，五０四尊佛像，主要呈現六種造形，即結觸地印的阿■如來像、結施願印的寶生如來像、結彌陀定印的阿彌陀如來像、結無畏印的不空成就如來像、結法身說法印的大日如來像、結轉法輪印的釋迦如來像。它們都是印度笈多王朝時代鹿野苑派作風的代表，勻稱、軒昂的身軀洋溢著崇高的氣勢，巧妙精細的造形充分表現出佛教的理念。<#>1885年，考古學家伊塞爾曼偶然又在波羅浮屠基壇石墻的背後，發現了一六０幅佛典浮雕嵌板，由于它們隱藏在石塊的後面，而備受注目。其産生的原因，至今仍無定論，但以建築學上的解釋最爲可信。根據推測，波羅浮屠基壇的地基原先可能過于脆弱，在建造過程中曾經倒塌過，後經緊急補强工作，以致浮雕嵌板完全被埋藏起來。這種說法，可由一六０幅嵌板中約有四分之一尚未完成，幷殘留有指示雕刻的文字等得到印證。<#>此外，波羅浮屠四面的中央，均有階梯直通頂層的圓臺；方形石台階梯的攀登處，更設有一道道雕刻華麗的石砌拱門。拱門頂部爲一鬼面，下部則分別刻有不同主題的圖案，如第四層回廊的拱門刻的是天女散花圖。乍看之下，波羅浮屠的造型似乎極爲複雜，但若從空中俯視，便可發現它有非常巧妙的對稱結構。由于沒有供奉特定的主佛，加上其實心的內部至今仍是個謎，因此，一般認爲波羅浮屠整體應爲一專供膜拜的大型佛塔。但部分學者對此却表示懷疑，而提出他們獨特的論點，其中較著名的有︰<#>(1)赫尼希的廟堂論︰1924年，德國建築學家赫尼希發表論文指出，波羅浮屠整體幷非一供人膜拜的佛塔；由九層石台構成的金字塔形建築的頂端，原先應是計畫做供奉主佛的廟堂，後因施工中變更設計，而成爲今日的形狀。<#>(2)帕曼奇的大佛塔論︰1928年，法國考古學家帕曼奇提出大佛塔說，認爲波羅浮屠第六層方形石台和上面圓臺的連接部分很不自然，所以第七層以上的部分原先可能是要建造一座大型的佛塔，後因恐地盤無法承受，而變更設計成爲現在的形式。帕曼奇同時幷發表原始計畫的假想圖。<#>(3)修塔海姆的佛教宇宙觀論︰1929年，荷蘭考古學家修塔海姆依大乘佛教的理論的‘三界說’，認爲波羅浮屠是由‘欲界’（即基壇部分）、‘色界’（即五層方形石台）、‘無色界’（即三層圓形石台）三段構成。他幷考察波羅浮屠中五０四尊佛像的排列方式，認定最上段的中央佛塔內是第五０五尊，即主佛所在。<#>(4)戴卡斯帕裏斯的十地說︰戴卡斯帕裏斯在對八、九世紀（即夏倫德拉王朝時代）的衆多碑文進行研究後，提出了所謂的‘十地說’。其中，他對842年刻寫的‘馬格蘭碑文’尤爲重視，認爲碑文中所謂‘Bhumisambha-Rabhudara’的廟堂，就是指波羅浮屠本身。又，此複合詞意譯即爲‘菩薩十地的積善之山’之意。因此，他認爲波羅浮屠最高點的中央佛塔應自成一層，亦即波羅浮屠全部共有十層，象徵菩薩成佛前的修行階位‘十地’。<#>［參考資料］　N. J. Krom、T. van Erp 《Bara-budur,Archaeological description of Barabudur》。<#>


meanings:
（Pala Dynasty）印度古王朝之一。系八世紀中葉至十二世紀末期間統治印度比哈爾、孟加拉一帶的王朝。歷代君王均崇奉佛教，其中，創建者瞿波羅王（Gopala）嘗于那爛陀寺附近，建立歐丹多富梨寺（Odantapuri），第二代王達磨波羅（Dharmapala）則于恒河沿岸建毗鳩摩尸羅寺（Vikramaśīla，又譯超戒寺或超行寺），第三代王提婆波羅（Devapāla）復興北孟加拉巴哈普（Pāhārpur）的德來■多迦寺（Traikutaka），幷改寺名爲蘇摩普利寺（Somapuri）。此三寺之中，以毗鳩摩尸羅寺規模最大。該寺除佛教外，亦傳授形而上學、論理學、文法學等印度一般古典文化，海外留學僧皆雲集于此。<#>又，此王朝所護持的佛法，系以密教爲中心。十世紀末，國勢衰退，漸受南印度恰羅（Choḷa）王朝的壓迫。及十二世紀末以後，回教徒入侵，王朝遂亡。此王朝的佛教雕刻及繪畫極具特色，稱爲波羅派，對尼泊爾及西藏等地的佛教美術影響頗大。<#>◎附︰呂澄《印度佛學源流略講》第六講第一節（摘錄）<#>自此（戒日王逝世）以後，印度的分裂繼續了約五百年，到回教入侵時，憑藉其勢力才得重新統一。在此數百年間，大國互相爭霸，戰爭迄無寧日，很有點像我國春秋戰國的形勢。大概在第八世紀末，即分裂了一百年以後，出現了比較大的三個國家︰中印一帶是波羅提呵羅王朝；南印從前一直是獨立的，此時則確立了較大的羅悉陀羅俱陀王朝；東印孟加拉原屬金耳國的一帶，成立波羅王朝。這三個大國，各據一方，不斷進行爭霸的戰爭，且互有勝負。其中與佛教有關係的，乃是波羅王朝。<#>波羅王朝是在金耳國基礎上建立的，其地在第八世紀中（750）情况很亂，民衆推舉瞿波羅做了統治者。瞿波羅比較賢明，積極安定亂局，逐漸形成了和平局面。因爲這個王朝是由他建立的，所以後繼各代都帶有‘波羅’名稱。波羅王朝第二代是達摩波羅（約770～810），爲人十分英武，在他治下的四十年，國家治理得頗有升平盛世之概。這個王朝的年代很長，雖中經盛衰，却維持到十一世紀，才爲斯那王朝所替代。<#>波羅王朝的勢力，曾到達了摩揭陀以及曲女城一帶，占領曲女城以後，在那裏舉行了盛大的祭典，慶祝武功，參與祝捷的有當時南北印諸侯十二國，波羅則屬霸主。當然，波羅王朝統治者，也必然要利用宗教，他們對佛教也相當推崇，當時那爛陀寺够宏偉的了，但達摩波羅猶嫌規模不大，又在恒河南岸的小山上，另建了一座新寺院。寺院是以王的另一尊號命名的，叫毗俱羅摩尸羅寺（超行寺）。此寺遺迹，今已蕩然無存。據西藏傳說資料記載，規模比那爛陀寺還大，中心是一個大菩提佛殿，四周圍繞有一０八個小寺院，其中一半屬于密教的內道部分（密教也分層次，有內有外，高等的屬于核心部分的叫內道），另一半屬于密教的外道部分和顯教。從這裏也可以看出，超行寺是以密教爲中心的。寺的墻壁，繪畫了主持該寺的著名學者的圖像。住寺學者，經常有一０八人，執事有一一四人。在寺院學習畢業時，成績優秀者，國王給予‘班底達’（學者）學位稱號。特別有成就的學者稱‘守門師’，後世有‘六賢門’（六門指東西南北四門和中央的兩道門）之稱。由于此寺的興建和重視學習，此後凡有名的學者大都出身于此，因此它成爲晚期大乘佛學的中心。寺院以密教爲主，當然更能適應群衆的信仰。以密教爲方向提倡佛學，對統治者也是有利的，所以王朝各代對它均予以支持，一直存在到下一個王朝。到十三世紀初（1203）才爲回教在印度的統治者所焚毀，跟著印度的佛教也就消滅了。因此，超行寺的毀滅，也象徵著印度佛教的毀滅。<#>［參考資料］　多羅那他《印度佛教史》；佐佐木教悟（等）著·達和譯《印度佛教史概說》；《Cam-bridge History of India》Vol. 3（1928）。<#>


meanings:
3445梵語 pāramitā，巴利語 pāramī 或 pāramitā。即自生死迷界之此岸而至涅槃解脫之彼岸。又作波羅蜜多、波囉弭多。意譯爲到彼岸、度無極、度、事究竟。通常指菩薩之修行而言，菩薩之大行能究竟一切自行化他之事，故稱事究竟；乘此大行能由生死之此岸到達涅槃之彼岸，故稱到彼岸；此大行能度諸法之廣遠，故稱度無極。　梵語 pāramitā，有到達彼岸、終了、圓滿等義；巴利語 pāramī，則有最上的、終極的等義。諸家對波羅蜜之譯釋各有說法。據彌勒菩薩所問經卷八載，波羅蜜通於已到、當到之義，即佛爲已到彼岸，菩薩爲當到彼岸。據梁譯攝大乘論釋卷九載，到彼岸有三種之別，即：(一)隨所修行而達於究竟無餘。(二)入真如，以入真如爲究竟，如眾流以歸海爲終極。(三)得無等果，無別果勝於此果。蓋菩薩所修之行，所入之理，及所得之果，皆究竟而圓滿。又據解深密經卷四載，波羅蜜多有五因緣，即無染著、無顧戀、無罪過、無分別、正迴向等。據金光明最勝王經卷四載，波羅蜜有十七義，如修習勝利、無所著、無所見、無患累等。據大寶積經卷五十三載，有二十義，例如一切所知諸妙善法能到彼岸、於菩薩藏差別法門正安住義等。　有關此岸、彼岸之說，各家亦異。據大乘義章卷十二之六波羅蜜項載，即：(一)生死爲此岸，究竟涅槃爲彼岸。(二)生死涅槃有相爲此岸，平等無相爲彼岸。據大品經遊意載，即：(一)小乘爲此岸，大乘爲彼岸。(二)魔爲此岸，佛爲彼岸。(三)世間爲此岸，涅槃爲彼岸。又謂成論師以有相爲此岸，無相爲彼岸；生死爲此岸，涅槃爲彼岸；眾惑爲此岸，種智爲彼岸。　依諸經論而有六波羅蜜、十波羅蜜、四波羅蜜等分別：(一)六波羅蜜，又作六度，爲諸部般若經之說。指大乘菩薩所必須實踐之六種修行。即：(1)布施波羅蜜，又作檀那（梵 dāna，巴同）波羅蜜、檀波羅蜜，謂全然施惠。(2)持戒波羅蜜，又作尸羅（梵 śīla）波羅蜜，謂全然持守教團之戒律。(3)忍辱波羅蜜，又作羼提（梵 kṣānti）波羅蜜，謂全然忍耐之意。(4)精進波羅蜜，又作毘梨耶（梵 vīrya）波羅蜜，謂全然努力之意。(5)禪定波羅蜜，又作禪那（梵 dhyāna）波羅蜜，謂心全然處於一境。(6)智慧波羅蜜，又作般若（梵 prajñā）波羅蜜、慧波羅蜜、明度、明度無極，謂圓滿之智慧，係超越人類理性之無分別之智慧；依此則能行布施而完成布施波羅蜜，乃至修禪定而完成禪定波羅蜜，故爲其他五波羅蜜之根本，而稱諸佛之母。　(二)十波羅蜜，又作十度、十勝行，爲金光明最勝王經卷四最淨地陀羅尼品等之說。六波羅蜜加如下之四波羅蜜，則爲十波羅蜜，即：(1)方便波羅蜜，又作漚波耶（梵 upāya）波羅蜜，指救濟眾生之巧妙方法。(2)願波羅蜜，又作鉢羅尼陀那（梵 praṇidhāna）波羅蜜，謂得智慧（即菩提）後，救濟眾生的殊勝之願。(3)力波羅蜜，又作波羅（梵 bala）波羅蜜，謂能正確判斷所修所行的全然之能力。(4)智波羅蜜，又作若那（梵 jñāna）波羅蜜，謂享受菩提之樂，並教導眾生得全然之智慧。　(三)四波羅蜜，爲勝鬘經顛倒真實章等之說。即：(1)常波羅蜜，謂全然永遠性之波羅蜜。(2)樂波羅蜜，謂全然安穩性之波羅蜜。(3)我波羅蜜，謂全然主體性之波羅蜜。(4)淨波羅蜜，謂全然清純性之波羅蜜等，乃具足涅槃四種殊勝之特質（四德）。　(四)於密教，金剛界曼荼羅以大日如來爲中心，稱位於東南西北方之四菩薩爲四波羅蜜，即東方之金剛波羅蜜、南方之寶波羅蜜、西方之法波羅蜜、北方之業波羅蜜等。此外，南傳之巴利語典籍，如所行藏（巴 Cariyāpiṭaka）、佛種姓（巴Buddhavaṃsa）、法句經註（巴 Dhammapadaṭṭhakathā）等，亦立十波羅蜜，即布施波羅蜜、持戒（巴 sīla）波羅蜜、出離（巴 nekkhamma）波羅蜜、般若（巴 paññā）波羅蜜、精進（巴 viriya）波羅蜜、忍辱（巴 khanti）波羅蜜、真諦（巴 sacca）波羅蜜、決意（巴 adhiṭṭhāna）波羅蜜、慈（巴 mettā）波羅蜜、捨（巴 upekkhā）波羅蜜等。〔菩薩內習六波羅蜜經、觀普賢菩薩行法經、華嚴經離世間品、大智度論卷五十三、俱舍論卷十八、瑜伽師地論卷四十九、大慧度經宗要、仁王護國般若經疏卷一（智顗）、仁王護國般若波羅蜜多經疏卷上（良賁）、般若波羅蜜多經贊〕


vietnamese:
ba la mật đa hà nhân hà quả hữu hà nghĩa lợi <pttđ>


vietnamese:
ba la mật đa hà duyên đãn hữu lục số <pttđ>


vietnamese:
ba la mật đa hữu lục chủng quả dị thục <pttđ>


vietnamese:
ba la mật đa hữu tứ chủng tối thắng uy đức <pttđ>


vietnamese:
ba la mật đa thanh tịnh tướng thất chủng <pttđ>


vietnamese:
ba la mật đa dữ quả dị thục triển chuyển vô tận <pttđ>


vietnamese:
ba la mật đa chư tương vi sự lược hữu lục chủng <pttđ>


meanings:
（梵 prāyaścittika、pāyattika，巴 pācit-tiya、pācittika，藏 ltuṅ-byod）具足戒的一部分；戒律中之五篇、六聚、七聚之一。音譯又作波夜提、貝夜提、波逸底迦，意譯爲‘墮’。此系輕垢罪之一；若犯此戒，或舍財物、或作懺悔，自得清淨；如若不然，必墮惡趣，故雲墮。<#>若將僧戒區分爲八段時，此戒可分爲二，即舍墮與單墮。前者于比丘戒中有三十條，故雲三十舍墮，後者有九十條，稱爲九十單墮。先舍財物，而後懺悔者，稱爲舍墮；單作懺悔而得清淨的，稱爲單墮。《四分律行事鈔》卷中之一，釋此波逸提雲（大正40·48a）︰<#>‘義翻爲墮，十誦雲︰墮在燒煮覆障地獄故也。四分僧有百二十種，分取三十；因財事生犯，貪慢心强，制舍入僧，故名尼薩耆也。余之九十單悔別人。若據罪體同一品懺。尼二百八戒，入第三篇。三十舍墮，餘入別懺，（中略）明瞭論解波羅逸，尼柯部有三百六十罪，正量部翻爲應功用，三義解之。(一)罪多輕細難識好毀，(二)性罪及制罪，. 三好毀犯者，應作功用對治勿令滋廣。薩婆多雲︰波羅夜質胝柯翻爲應對治，恒須思惟，若犯即覺。上座部雲︰波質胝柯，翻爲能燒熱；此罪得大叫喚地獄，因時能焦熱心，果時能燒然衆生。’<#>波逸提的梵語pāyattika，一作payittika或作pāyantika、pātayantika、pādayantika、prāyatnika、prāyaścittika、papattikā、pāpantika。此中，pātayantika有‘令墮’之義，prāyatnika有‘功用’之義，prāyaścittika有‘應對治’、‘應懺悔’之義。若將pācittiya的語原解爲prāk-cittika，則有‘須思惟’之義；又，由pāyattika轉成的pātātmi-ka有‘墮’之義，若轉成pācitvika，則有‘燒煮’之義。因此，上述諸義，應是由于語音轉化所致。<#>關于犯此戒者所受的罪報，《行事鈔》引《目連問罪報經》所說，而說以夜摩天壽的二千歲之間，受墮獄之苦；若換成人間歲數，是二十一億零四萬歲。《資持記》卷十四說這是墮于衆合地獄。又說人間的二百年，相當于夜摩天的一天，六千年爲一個月，因此夜摩天的二千，大概是人間的一億四千四百萬年，因此《行事鈔》所說的二十一億，應是傳寫之誤。<#>以上所述，系以小乘律爲據；若依大乘律，其內容略有不同。如《文殊問經》卷上雲（大正14·497b）︰‘若以身口行，不堪得三乘，佛法僧物，若花香、塗香，若衣服，若珍寶，若菩薩以脚踐踏，犯波夜提；若佛塔、若佛所行處，及菩提樹、轉法輪處，若以脚踐踏，犯波夜提。’<#>北本《涅槃經》卷四雲（大正12·386c）︰‘墮者，名四惡趣。又複墮者，墮于地獄乃至阿鼻。論其遲速，過于暴雨。聞者驚怖，堅持禁戒，不犯威儀，修習知足，不受一切不淨之物。又複墮者，長養地獄、畜生、餓鬼，以是諸義故，名曰墮。’<#>［參考資料］　《根本薩婆多部律攝》卷八；《四分律疏》卷四（本）；《四分律含注戒本疏》卷三（上）；《四分律開宗記》卷三（末）；《瑜伽論記》卷十八（下）；《翻譯名義集》卷七九；聖嚴《戒律學綱要》第三章；續明《戒學述要》（下）。<#>


meanings:
3440梵語 pāyattika，巴利語 pācittiya 或 pācittika。爲比丘、比丘尼所受持之具足戒之一。又作貝逸提、波羅逸尼柯、波逸提伽、波質底迦。意譯墮、令墮、能燒熱、應對治、應懺悔。五篇之一，六聚之一，七聚之一。乃輕罪之一種，謂所犯若經懺悔則能得滅罪，若不懺悔則墮於惡趣之諸過。有捨墮（梵 naiḥsargika-prāyaścittika）、單墮（梵 śuddha-prāyaścittika）二種。須捨財物而懺悔之墮罪，稱爲捨墮；單對他人懺悔即可得清淨之墮罪，稱爲單墮。據毘尼母經卷七載，所犯之罪輕微、非斷滅善根之枝條罪、傷善處少，故稱波逸提。又依四分律含注戒本疏卷一下，犯此罪者墮於燒煮地獄，故稱墮罪；又應以功用對治，故稱應對治，或應功用。　關於波逸提之配於七聚，有種種異說，如四分律卷十七等將捨墮與單墮合爲一聚，置於第三。四分律刪繁補闕行事鈔卷中一、八宗綱要卷上等亦合之，置於第四。毘尼母經卷三則分爲二聚，以捨墮爲第三，單墮爲第四。律二十二明了論、四分律疏卷二本等，亦分二聚，配爲第四、第五。又四分律刪補隨機羯磨疏卷四載波逸提罪之懺法，謂捨墮之懺悔必須於僧眾前行之，單墮則對證即可滅罪。〔北本大般涅槃經卷四、卷七、有部毘奈耶卷二十五、目連問戒律中五百輕重事五篇事品、根本薩婆多部律攝卷八、四分律疏卷四本、四分律行事鈔資持記卷中一之上、四分律含注戒本疏卷三上〕


meanings:
3438波那沙，梵語 panasa，巴利語同。又稱婆那娑樹、曩伽結樹、阿薩軃樹、刀生果、優曇鉢樹。屬於桑科，有二種：(一)Jack-fruit tree，學名 Artocarpus integrifolia, Li.。常綠喬木，高可達九公尺至十一公尺，葉長橢圓形；果實亦呈長橢圓形，碩大甘美，印人常以其作食糧用，木材可製器具，樹心可製染料。我國稱波羅蜜樹（梵 phalasa，意譯爲大果）。(二)Bread-fruit tree，學名 Artocarpus incisa。葉形似無花果，果實大如嬰兒頭，可熟食；木材可製獨木舟，樹皮可製布料。多產於印度、錫蘭（今斯里蘭卡）、南洋諸島等地。〔善見律毘婆沙卷十四、大唐西域記卷十奔那伐彈那國、增廣本草綱目卷三十一〕


meanings:
（巴 Poḷonnāruva）錫蘭（斯里蘭卡）的古都之一。位于西基利亞東方，爲佛教聖地。古代之錫蘭歷代諸王皆以阿■羅陀（Anurādhapura）爲發展中心。至斯那王一世（Sena I,831～851）時，受到印度波陀耶國（Paṇḍya）侵襲洗劫，阿■羅陀被毀，遂遷都至波隆納魯伐。此後，波隆納魯伐漸受重視。然該地于西元1017年爲印度朱羅國所侵占，改稱爲闍那他城（Jana-nathāpuri），幷于該地建造婆羅門教之濕婆神廟。1059年，毗舍耶婆呵一世（Vijayabā-hu I,1055～1144）擊退朱羅國人，複定都于此，改名勝利王城（Vijayarājapura），幷大力復興佛教。至波洛羅摩婆呵一世（Parakramababu I，1153～1186）及末羅王（Malla□1187～1196）時，此城繁盛臻于極點。十三世紀後半葉，婆吠奈迦婆呵一世（Bhūvenaika-bāhu I，1273～1284）將首都遷至耶波呵伐（Yapahuwa）後，此城乃逐漸沒落，終爲密林荒草所掩沒。<#>直至十九世紀末，此地始爲考古學家所發現，掘出王宮、寺塔等佛教遺迹。其中，最值得一提的建築爲楞伽提羅迦寺（Laṅkātilaka-vihāra），系波洛羅摩婆呵一世所建，全寺悉爲磚造，外壁有當時盛行于南印度式的雕刻，文化價值頗高。此外另有佛塔、壁畫、佛像等物。<#>［參考資料］　淨海《南傳佛教史》。<#>


vietnamese:
ba phả mật đa la tam tạng ngũ giáo <đpb>


meanings:
① Khóc, khóc không ra tiếng gọi là khấp.


meanings:
① Khóc (không ra tiếng): 泣訴 Nói nức nở; 泣不成聲 Khóc nức nở, khóc ngất; 不知三百餘年後，天下何人泣素如 Chẳng biết hơn ba trăm năm về sau, trong thiên hạ có ai là người khóc cho Tố Như này (Nguyễn Du); ② Nước mắt: 泣如雨下 Nước mắt như mưa.


meanings:
① Bùn. ||② Vật gì giã nhỏ nát ngấu cũng gọi là nê. ||③ Mềm yếu. ||④ Bôi, trát. ||⑤ Một âm là nệ. Trầm trệ. ||⑥ Lại một âm là nễ. Nễ nễ 泥泥 móc sa nhiều quá (mù mịt).


meanings:
① Bùn; ② Nghiền nhừ: 馬鈴薯 Khoai tây nghiền nhừ. Xem 泥 [nì].


meanings:
① Trát, phết: 泥墻 Trát vữa, trát tường; ② Cố chấp, câu nệ, giữ khư khư. Xem 泥 [ní].


meanings:
Còn gọi: Nê lí tẩy thổ khối, Nê tẩy nê. Rửa cục đất trong nước bùn, càng rửa càng thêm đục; dụ cho sự vướng mắc vào ngôn từ lí giải, không thể đạt đến mục đích giác ngộ. Mật Am ngữ lục ghi: »行 棒 行 喝。 開 眼 尿 床。 舉 古 舉 今。泥 中 洗 土。 – Sử dụng việc đánh hét như mở mắt đái dầm, cử xướng các công án xưa nay như rửa cục đất trong nước bùn«. Phật Quả ngữ lục q. 2 ghi: »言 句 上 作 解 會、 泥 裏 洗 土 塊。 – Trên lời nói mà hiểu biết như rửa cục đất trong nước bùn«. NĐHN q. 16 ghi: »拈 椎 豎 拂 泥 洗 泥。 – Giơ chùy, dựng phất như lấy bùn rửa bùn«.


meanings:
Câu nệ vào ngôn từ. Bài thơ »Tiễn Thủ toạ Lân đi trụ Định Thuỷ« trong MANL ghi: »建 立 此 綱 宗、 當 陽 貴 直 截。 璘 侍 吾 十 年、 氣 宇 迴 超 絕、 信 手 斫 方 圓、 初 不 泥 唇 舌。 – Kiến lập cương tông này, ngay đó cần dứt khoát. Lân hầu ta mười năm, phong thái quá siêu tuyệt. Tiện tay đẽo vuông tròn, ngôn từ không câu nệ«.


meanings:
Nguyên chỉ cho cục đất, nắm đất; Thiền tông dùng từ này để chỉ cho tình huống người học Thiền không đủ trí huệ sáng suốt để phá trừ phiền não vọng chấp. Ngoài ra, nắm nặn cục đất gọi là Lộng nê đoàn; Thiền tông dùng từ Lộng Nê Đoàn để chỉ lời quở trách Thiền tăng vướng mắc phiền não vọng chấp. Tắc 82, Bích Nham Lục (Đại 48, 208 hạ) ghi: »不 擊 碎 增 瑕 類 （弄 泥 團 作 什 麼。 轉 見 郎 當。 過 犯 彌 天）。 – Chẳng đập nát vụn thì càng thêm tì vết (Vướng mắc làm gì? Còn lải nhải nữa, tội lỗi đầy trời)«. Lại, kẻ nắm nặn cục đất gọi là Lộng nê đoàn hán; trong Thiền lâm dùng từ này để trách mắng người học Thiền dùng tình thức để phân biệt tư lương, tính toán tư lự: Đồ chậm lụt. Hư Đường lục, q. 6 (Đại 47, 1026 trung) ghi: »招 云： 欲 識 半 人 麼？ 也 只 是 弄 泥 團 漢。 – Chiêu nói: Muốn biết nửa người chăng? Cũng chỉ là đồ chậm lụt«.


meanings:
Còn gọi: Thuỷ trưởng thuyền cao. Nê (bùn đất) dụ cho chúng sinh, người học đạo. Phật, dụ cho cơ lược tác dụng của bậc thầy, thiện tri thức. Tỷ dụ người phụ giúp càng đông thì sự thành tựu càng lớn. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho cơ dụng của bậc thầy ứng với căn cơ chúng sinh, học nhân, mà tự tại tiếp hoá. Tắc 29, Bích Nham Lục (Đại 48, 169 thượng) ghi: »隋 云： 隨 他 去 (前 箭 猶 輕。 後 箭 深。 只 這 箇 多 少 人。 摸 索 不 著。 水 長 船 高。 泥 多 佛 大。) – Đại Tùy nói: Hãy theo nó! (Mũi tên trước còn cạn, mũi tên sau sâu hơn, chỉ cái ấy mà bao nhiêu kẻ dò tìm chẳng được. Nước dâng thì thuyền lên, đất nhiều thì Phật to)«.


meanings:
3329請參閱 注維摩詰經 請參閱 注維摩詰經 凡十卷。後秦僧肇撰。全稱維摩詰所說經注。又作注維摩、註維摩、注維摩經、淨名集解。收於大正藏第三十八冊。鳩摩羅什譯出維摩經之後，僧肇遂根據其師之說與道生、道融之說而發抒己見，闡釋維摩經之旨意，完成此書，成爲我國佛教思想界極具影響力之書。　本書卷首所附僧肇之序文敘述「本」、「迹」之觀點，以洞察維摩經之本義，並將法華經等之深奧教理相通互會。本文內容係依經文先後加以解釋，而爲我國注解維摩經之始。其後，智顗之維摩經玄疏六卷、文疏二十八卷，與隋代慧遠之維摩經義記八卷、吉藏之維摩經義疏八卷、略疏五卷等，均爲根據維摩經所作之研究書，亦皆以本書爲藍本而成。另有窺基之說無垢稱經疏十二卷則係根據玄奘譯之維摩經（說無垢稱經六卷）所注釋者，然多少亦參照羅什所譯之維摩經與本書之說法。　維摩經本成立於印度，自古以來即備受重視，傳說世親（梵 Vasubandhu）曾著維摩經論（今已散逸）。羅什之維摩經觀乃直接採用印度本土之解釋；而道生等人則根據中國人之看法著書立論，故其內容與注維摩於思想史上深具意義。要之，於古維摩中，因僧肇之皈入佛門，遂將羅什之新譯加以發揚，並透過其老莊學之素養，而展開解釋維摩之新天地，其例證可見於本書各處。又本書不僅於東方哲學、禪宗中具重要之價值，更以發揮大乘佛教之精髓爲其一大特點。〔肇論新疏卷上、出三藏記集卷十五道生傳、梁高僧傳卷六、新編諸宗教藏總錄卷一〕


meanings:
3330指注解典籍之書。於南傳佛教巴利三藏中，律藏之經分別（巴 Sutta-vibhaṅga）爲戒本之注釋，經藏之義釋（巴 Niddesa）爲經集（巴 Suttanipāta）。四品至五品之注釋，本生（巴 Jātaka）爲本生偈之注釋。大抵而言，巴利佛典中，對經律論三藏之注釋極爲完備。於北傳佛教漢譯大藏經中，四分律之初分等相當於巴利律藏之經分別；分別功德論爲增一阿含經之注釋，大智度論爲大品般若經之注釋，大毘婆沙論爲發智論之注釋，中論爲中論本頌之注釋。此等注釋種類頗多。又西藏大藏經亦如此，其中有部分經典，迄今猶存與其經文內容相當之梵文原本。　我國自三國時代以來，即有注經流行。至南北朝之後，則有匯合諸家注釋之「集注」產生；另有就注作疏，以申述其意之注經方式。自唐代開始，一方面有「末注」之作法（即注上加注之工作），一方面則出現所謂玄義、玄論等概說一經一論宗旨之書，解說方法遂漸次固定爲三門分說、五重玄義等。至宋代，則流行本文與注釋分開對照之會本。日本之注釋書亦多，早期大多因襲我國，江戶時代以後，有頭注、傍注等刊本流行。　又各種注釋書中，專門注解經（梵 sutra，音譯修多羅）之書，稱爲注經、註經，係於經典本文之間加注，以解釋經文中之義理文句。漢譯經典之注經，一般有兩種形式：(一)於本文之一節或一句之後加上解釋文字之子注，採用此方式之注經甚多。例如道安之人本欲生經撮解之最初文（大三三‧一上）：「聞如是一時佛在拘類行拘類國法治處（經文）阿難記所聞聖教土也法治處王城也（子注）是時賢者阿難獨閑處傾猗念如是意生未曾有是意微妙本生死亦微妙中微妙但爲分明易現（經文）現當爲見也是意微妙本句倒（子注）」另如吳‧陳慧之陰持入經註二卷、唐代宗密之圓覺經略疏註四卷、道宣之四分律含注戒本三卷、宋真宗之註四十二章經一卷、宋代子璿之首楞嚴義疏注經二十卷、明代宗泐及如𤣱之金剛般若經等之注解等，皆是其例。又宋代守倫之法華經科註十卷等，兼有科文與子注，可知注經形式已有所轉變。(二)在本文之間加二行之細字、割注而記子注（如左圖所示）。後秦僧肇等之注維摩詰經十卷、唐代智嚴之註楞伽經殘卷、慧淨之注金剛般若經三卷、撰者不詳之注妙法蓮華經十卷等，均屬此例。然於大正新脩大藏經中，僧肇之注維摩詰經並未採用夾於經文中的兩行細字之割注形式，而係於本文文句之下空一格，用與本文同樣大小之字號排印，此或爲排版印刷之方便而更變其形式。〔漢魏兩晉南北朝佛教史（湯用彤）〕


meanings:
① Huyễn nhiên 泫然 ứa nước mắt. ||② Một âm là huyên. Nước mông mênh.


meanings:
(văn) ① Ứa nước mắt, chảy nước mắt; ② 【泫然】 huyễn nhiên [xuànrán] (Nước mắt) ròng ròng: 孔子聞之，泫然流涕 Khổng tử nghe nói thế, nước mắt chảy ròng ròng (ràn rụa) (Vương Sung: Luận hoành).


meanings:
① Phán thuỷ 泮水 tên tràng học đời xưa. Ðời xưa ai được vào nhà ấy học gọi là nhập phán 入泮. ||② Tan lở. ||③ Bờ, cùng nghĩa chữ 畔.


meanings:
(văn) ① Chia ra, phân tán; ② Băng tan ra; ③ Bờ (dùng như 畔, bộ 田); ④ Cung điện để thiên tử và chư hầu thời xưa tổ chức tiệc tùng hoặc lễ bắn cung; ⑤ Trường học thời xưa: 早孤，絕慧，十四入泮 Mồ côi sớm, rất thông minh, mười bốn tuổi vào trường học (Liêu trai chí dị); ⑥ [Pàn] (Họ) Phán.


meanings:
① Hết, như mẫn một 泯沒 tiêu diệt hết, cũng đọc là chữ dân. ||② Một âm là miến. Lẫn lộn.


meanings:
Tiêu tan, hết, mất đi: 泯滅 Mất hẳn; 良心未泯 Chưa tán tận lương tâm.


meanings:
Lặng lẽ, âm thầm. Tông Môn Võ Khố ghi: »時 有 淵 首 座。 向 北 人孤 硬 自 立。 參 晦 堂 眞 淨。 實 有 契 悟 處。 泯 泯 與 眾 作 息。 人 無 知 者。 – Khi ấy có Thủ toạ Yên là người phương Bắc, tính tình cứng cỏi, thích tự lập. Sư tham vấn hai ngài Hối Đường và Chân Tịnh, thật có chỗ khế ngộ, nhưng khi ở trong chúng sinh hoạt, Sư vẫn lặng lẽ âm thầm nên không ai biết Sư«.


meanings:
① To lớn, cùng nghĩa với chữ thái 太. ||② Hanh thông, thời vận tốt gọi là thái. ||③ Xa xỉ rông rợ. ||④ Khoan, rộng rãi, yên. Như quân tử thái nhi bất kiêu 君子泰而不驕 người quân tử rộng rãi mà không kiêu.


meanings:
① Bình yên, hanh thông: 國泰民安 Đất nước thanh bình, nhân dân yên vui; ② Cực, rất, quá (như 太, bộ 大) : 泰西 (cũ) Âu Châu; 泰盛 Quá thịnh, quá sang; ③ (văn) To lớn (như 太, bộ 大); ④ (văn) Xa xỉ; ⑤ (văn) Rộng rãi: 君子泰而不驕 Người quân tử rộng rãi mà không kiêu căng (Luận ngữ); ⑥ [Tài] Nước Thái Lan.


meanings:
西元十三世紀時泰族進入湄南河流域，消滅原先的吉蔑兒族，于1238年成立素可泰王國。此即泰國的起源。在此之前，泰族到底住在何處？史傳所載不詳，一說泰族祖先于雲南省西南部建立南詔國，後爲漢民族所迫，南下移住現址。此地原流行大乘佛教，1057年，緬甸王阿奴律陀自北方來襲，驅逐大乘佛教，弘揚南傳佛教，成爲今日泰國佛教的濫觴。<#>素可泰王朝在建國同時，即歸依南傳佛教，幷致力弘布發揚。該王朝持續約百年後，由建都于阿瑜泰（Ayuthia）的阿瑜泰王朝所取代。阿瑜泰王朝自1352年至1767年，興盛達四百年之久，奠定現代泰國的立國規模。當時，佛教非常繁榮，教義體系及教團皆相當完備。1750年爲了拯救衰微的錫蘭佛教，更派遣高僧至錫蘭，因此在錫蘭佛教中留有暹羅派的教團。1767年因首都遭緬甸軍破壞，王朝遂亡。1782年建都于曼谷的却克裏（Chakri）王朝成立，迄于今日。<#>却克裏王朝亦信奉南傳佛教，幷熱心發揚，盡力整理經典、建設寺院。其中，最著名的王室寺院爲玉佛寺（Wat Phrakeo），乃第一代國王拉瑪（Rāma）一世所創。此外，拉瑪四世（1851～1868）在即位前，曾度過二十六年的出家生活，不僅接受現代教育，亦精通巴利語及佛教義學。因此致力改革泰國佛教，排除有關婆羅門教的儀式和迷信。又因有感于一般僧侶不重視持戒，于是强調嚴守戒律，培養許多優秀弟子，進而促使主張嚴持戒律的法宗派（Dhammayuttika）成立。<#>拉瑪五世（即朱拉隆功王，Chulalong-korn，1868～1910）在位時，以泰文書寫的巴利經典三十九卷，于1893年出版，拉瑪七世（1925～1935）時則出版巴利三藏四十五卷（1930）。由于出版頻繁，使得泰文的巴利佛教三藏與注釋漸趨齊全。1932年泰國成爲君主立憲制，其憲法雖承認信仰自由，但第一條却規定‘國王應是佛教的信奉者，宗教的擁護者。’明載國家繼承人須爲佛教徒的限制。如此代代王朝皆熱心光大、傳播佛教，國王亦率先信仰，努力興隆，佛教便普及于全國各地。人民對本國佛教具有强烈的信仰且引以爲傲，此一堅定的傳統直到現在仍屹立不搖。<#>關于教團組織方面，大宗派（Mahāni-kāya）與法宗派二派是因遵守戒律的標準不一而産生的，但所奉的教義幷無太大差異，教育弟子的教科書和經典亦無不同。法宗派的成立年代頗短，寺院及僧侶人數較少。<#>泰國佛教分成二派，由于幷非本質性的分裂，因此可由同一位僧王來統理。此僧王稱爲Sakala Saṅghaparināyaka Somdech PhraSaṅgharāja。是經由國王及僧團長老的協議而任命的，下有四位大僧正，分全國爲中區、北區、南區與法宗區之四教區以便統轄。在大僧正下又依次選定省、縣、郡、鎮的代表僧，各寺院亦有住持負責管理。在大寺院中，有擔任種種職務的比丘，也有在寺內所附設的小學擔任教師的比丘。此種行政組織主要是監視比丘是否確實實行戒律，幷且可藉此判决論諍、管理寺院的財産和費用，以及舉辦巴利語的國家考試等。<#>學問上的階級區分，泰語方面是三級，巴利語方面則是七級。若考試合格，便可持有特定顔色的團扇，享受種種特殊待遇。但1936年通過三級者有六一五人，通過最上級者僅有二人，由此可見欲達到高等水準相當困難。不過在基本上比丘的身分高低仍以法臘來决定，滿一年者稱爲初臘（navaka-bhūmi），滿五年者稱爲中臘（majjhima-bhūmi），滿十年者稱爲上座（thera），具上座資格始能剃度弟子。寺院中除比丘外，還有守十戒的沙彌及在家徒弟。<#>泰國佛教在修行生活上强調戒律的實踐。比丘守二二七戒，沙彌守十戒。此點與錫蘭、緬甸佛教無本質上的差異。在日常生活之中，皆嚴格實行過午不食之制（即禁止午後進食），也不允許擁有金錢。在每月二次的布薩期間，必須誦戒。在雨期時須遵守安居的規定。每日的日課是早上二次，晚上一次。從事誦經、懺悔和冥想（禪）。午前午後必須前往聽聞年長比丘的佛法講授，幷學習巴利語，研究教法戒律。不過，所謂的學習，也僅限于理解及背誦阿含、律和阿毗達磨，幷無批判性的研究及哲學性的思索，亦無組織性的學術探討。在禪定的實踐上也大致相同。至于比丘的活動，除了擔任寺內小學教師之外，也有在信徒的冠婚葬祭禮上，及一般政治社會活動上從事誦經及灌水儀式的。<#>泰國人口約有百分之九十是佛教徒。上自國王，下至一般人民都非常支持佛教。信徒以一生出家一次，實行比丘生活爲其理想。國家也給予種種方便。信徒受五戒，每月四次的布薩均至寺院參拜，受八齋戒，聆聽比丘說法。不過信徒受五戒及八齋戒多半流于形式，很少人有實際的內省。他們最喜歡的是從外在給予寺院經濟上、精神上的援助。故于捐資建造莊嚴富麗的寺院及佛塔方面甚爲慷概。且在每天早晨當比丘托鉢時，信徒皆樂意施捨菜飯。<#>泰國人在個人生活及國家行事方面，皆以佛教儀式爲依歸。因此，信徒的佛教乃演變成儀式佛教。凡個人一生的大事如誕生、幼兒剃髪儀式、成年儀式、結婚儀式、喪葬儀式等都必須招待僧侶。國家的活動也必須請僧侶講經。其他國民祭禮亦多遵循佛教規章。在儀式中所讀誦的經典一般稱爲‘護咒’（paritta，庇立得），是擷取自阿含及律中的句子，其中尤多具有咒術性意義的經句。護咒的讀誦多半含有咒術意味，例如元旦時所誦的‘Aṭana-ṭiya-suttanta’是驅散惡鬼的法句。爲了祈求死者的冥福而作追善供養，以及爲了將功德回向死者而對比丘與寺院布施時，皆有此種念誦。<#>泰國佛教自十九世紀的拉瑪四世開始，即不斷進行改革。除了在1946年設立皇冕佛教大學，在1947年設立朱拉隆功佛教大學以從事僧衆教育之外，到二十世紀末期，主要的改革運動有︰佛使所主持的解脫自在園、達磨差約主持的法身基金會、富茲拉克主持的山迪·阿輸克運動，及維克多·拉特那·迪拉瓦姆薩在英國薩裏禪觀中心所作的改革運動。概括而言，佛使及富茲拉克等所推展的方向，是高揚回歸佛教之原始精神的旗幟，革除上座部佛教的陳規陋習，幷對佛教教義進行較新的詮釋；達磨差約及迪拉瓦姆薩則以現代化的形式進行改革。<#>此外，在華僑的佛教信仰方面，也必須稍加叙述。定居泰國的華僑總數約有二五０萬人。這些人掌握了當地的經濟實權，而在生活上，則遵行祖先所傳承的中國佛教信仰和儀式。因此泰國境內除了泰人的南傳佛教寺院外，也有華僑的中國式寺院。<#>◎附一︰石井米雄〈泰國佛教漫談〉（摘譯自《現代佛教瑭知詻大事典》）<#>(一)前言<#>根據統計，泰國總人口的百分之九十三點六是佛教徒，因此，它可說是東南亞最大的佛教國。1977年，泰國的人口有四千三百萬人，依此數計算，泰國佛教徒的數目，將達到四千萬人。這個數目相當全世界的南方上座部佛教徒總數的二分之一弱。<#>佛教初傳入泰國的時間不甚清楚。依據現在發現的最古的泰語史料──羅摩坎汗王碑文（1292年）的記載，其中記載羅摩坎汗王曾從馬來半島的裏格爾迎請學德兼備的高僧進駐僧院，碑文幷且詳細的記載了素可泰的佛教盛行狀况。由此看來，至少在十三世紀末，錫蘭大寺派系的上座部佛教已經傳入泰國中部。<#>泰國的中心地，最初是在素可泰，隨著時代的遷流，一直向阿瑜泰（1350～1767）、東普力（1767～1782）、曼谷（1782～現在）等地南移；而在歷代泰國國王殷勤的庇護之下的佛教，也一直連綿不斷的繁榮著。像在斯里蘭卡發生的佛教受異教徒支配的事件，直到今日，還不曾發生于泰國。<#>(二)泰國佛教的特徵<#>目前的泰國法律，幷沒有明文規定以佛教爲國教。但在憲法中，却有‘國王應是佛教徒的規定’。因此，事實上，佛教具有泰國國教的地位。此外，由紅、白、藍的橫條所組成的泰國國旗上的白綫，據說就是在象徵佛教。<#>泰國佛教可說是僧院佛教。形成佛教的核心者，是起居于僧院，專心修行的黃衣剃髪的出家人。泰國的出家人，分爲‘普拉’（比丘）與‘聶恩’（沙彌）。‘普拉’是持守二二七戒（具足戒）的二十歲以上的成年男子。而‘聶恩’是只守十戒的未滿二十歲的少年僧。由這兩種構成的團體即是‘僧團’（泰語是卡那頌格）。根據1975年度宗教局報告書所載，‘普拉’的總數有二十一萬三千一百七十二人，‘聶恩’有十二萬一千七百零八人。若分別與同年齡層的男子做比例計算的話，則三十三點一人中有一人是‘普拉’，四十五點六人中有一人是‘聶恩’。<#>除了‘普拉’與‘聶恩’之外，泰國還有稱爲‘梅齊’的白衣剃髪的女子修行者，他們常被誤認是比丘尼。嚴格地說來，‘梅齊’幷不被承認爲出家人，幷不是僧團中的成員。將他們視爲出家人，還不如將他們視爲是篤信的在家信徒中，發願專心修行的人。<#>泰國的佛教，分爲大宗派與法宗派等兩種教派。但是，泰國的教派與日本佛教的宗派不同，他們幷不是由于教義的差異而別立宗派。法宗派是拉瑪四世王蒙庫特（1804～1868），在1851年登泰國王位之前，以其二十七年的僧籍身份所推展的。是在復古的佛教改革運動中所産生的一個宗派。它與以往教派的差異，只在于巴利語的發音法與黃衣之穿著法等。至于對教理的解釋，兩者是相同的。法宗派在1882年，正式被承認爲一個獨立教派。而與法宗派相對的舊教派，被稱爲大宗派。<#>這兩個教派的教勢，在1975年時，大宗派有僧院二萬五千一百五十二所，出家衆三十一萬六千一百八十四人。法宗派有僧院一千三百十一所，出家衆一萬八千六百九十六人。兩者之間數目上的差異，極其明顯。但由于法宗派素以持戒嚴謹著名，又由于創設者的關係，王族出家者很多。因此，它在僧團中的勢力，遠超過人數衆多的大宗派。<#>(三)僧團的實况<#>從十九世紀末以來，泰國僧團在政府的支援之下進行組織化；目前已經成爲南方上座部僧團中，集權式的統治機構最完整的教團。<#>泰國僧團存在的法律根據，就是泰國的‘僧伽法’。最初的僧伽法在1902年制定。稱爲‘拉達那可信曆一二一年僧伽統治法’。這個法令由于1932年六月，立憲革命以來的情勢變化，在1941年又有所更正。更正爲‘佛曆二四八四年僧伽法’。但在1963年，又做第三次的修正，成爲現行的‘佛曆二五０五年僧伽法’。<#>這些僧伽法，在佛教中，可說是相當于國家憲法地位的僧伽基本法。有關僧伽經營的詳細規則，是依據僧伽法的自治規定──‘大長老會令’、‘大長老會令施行規則’、‘大長老會命令’而訂定的。<#>根據現行僧伽法組成的泰國僧團，是由敕任的‘僧王’所統轄的。統治僧團的最高機關是‘大長老會’。大長老會由九名以上，十三名以下的大長老組成。僧王，即是大長老會職權上的議長。大長老會的事務處設在文部省宗教局內。大長老會的書記，是教育部宗教局長。這在探討泰國佛教與政府的關係，及僧團的自治問題上，是很重要的一點。<#>就泰國整個國家而言，若以僧團統治的觀點來看，計可分爲十八個大轄區，這種與全國地方行政單位相應的大轄區，其下還分成縣轄區、郡轄區、行政村轄區。在每一轄區中，各有各自的轄區長官。設在曼谷的大長老會，與散布全國的二萬六千四百六十三所僧院，都是透過這些管理組織而結合的，據此而形成了泰國佛教之集權的、上意下達的特殊機構。泰國的出家衆，都隸屬于此一組織之下。他們不承認在此組織之外的出家衆的身份──這也是值得注意的一點。<#>除此之外，在泰國也有稱爲‘秦尼開’的華人僧團，以及稱爲‘安南尼開’的越南僧團（兩者都屬大乘系統，兩者都是少數派）。秦尼開只有僧院十八所，出家衆一百十九人；安南尼開僧院只有十三所，出家衆僅一百三十九人（1975）。其分布點，都只限于都市中。這兩個外國系統的僧團，原本一直都是自治的，但現在也被置于宗教局的監督之下，也有僧官的任命。<#>泰國佛教所用的聖典，是以泰文書寫的巴利三藏及其注釋書。但，實際上，巴利三藏除了一部分被用于讀誦之外，很少有被直接閱讀的機會；它通常被用來作爲巴利語資格考試、教理資格考試時所依據的教科書。<#>巴利語資格考試，共分爲三段到九段等階級。有專設的巴利文教科書。投考資格只限于‘普拉’與‘聶恩’。<#>另外，以泰語進行的‘教理考試’，除了以出家衆爲對象的‘那克檀’之外，還設有專爲在家人的‘達磨斯可薩’的考試制度。這兩種考試，其內容上的差異，只在于戒律的差別；此外幾乎完全相同。教科書的編纂大半由法宗派指導，執筆者是在被任爲僧王時，對僧團改革有很大貢獻的瓦齊拉揚親王（1860～1921）。教科書的主要內容有佛傳、教理、戒律等。<#>上述各種考試的測驗情形，以1975年度的考試爲例，略如下述︰<#>(1)巴利語資格考試︰應考者一萬一千九百二十一人，合格者二千五百六十五人（合格率百分之二十一點五）。<#>(2)教理資格考試︰那克檀的測驗，應考者十六萬七千八百十一人，合格者五萬九千五百八十八人（合格率百分之三十五點五）；達磨斯可薩測驗，有三萬八千三百九十四人應考，一萬零七百人合格（合格率百分之二十七點九）。<#>至于出家衆的教育機關，以中學（初、高中）的普通課程與巴利語、佛教教理作爲教育課程的僧院學校，全國計有七十八所（1975）。此外，在曼谷有兩所佛教大學。<#>(四)社會生活中的佛教<#>一般而言，泰國的僧侶對社會問題不大關心。但最近，由于出家衆普通教育科目比重增加，僧衆對世俗性的問題也逐漸注意。其具體表現，可從1963年以降，僧侶參加盛行于農村的開發計劃看出。開始于1965年的‘達磨杜特計劃’，以僧團的新景象爲背景，嘗試利用具有傳統、社會威信的僧衆來開發農村。在這個計劃之下，每年有一千五百或二千的僧青年被派遣至全國各地，協助政府農村開發計劃的推進。<#>泰國人對于‘家’的觀念很淡薄，築墓的習慣也不普遍，因此，沒有相當于日本那種──以墓地管理爲媒介而發展的布施者的制度。但在農村的中心地帶，常設有‘瓦特’（僧院），幷由當地的居民輪流向住瓦特中的僧侶布施食物；經常是由整個村落來支持村裏的瓦特。根據統計，全國行政村的數目，計有五千五百零五個（1975年統計），每一村平均有四·八所瓦特。<#>自古以來，泰國男子一生中至少要有一次投入僧籍修行。‘出家（波瓦特）’是爲了︰(1)增加自己的功德。(2)增加父母的功德。同時，也是(3)自己學習的時期。由于一般人習慣于在尚未成家之前出家，因此，對于還沒有出家經驗的人，則稱爲‘孔迭普’（未成熟之人）。短期出家的習慣，由于社會生活的複雜化而逐漸减少，尤其是大都市中，更可看到其衰退徵候；然而，其價值是不會完全退失的。<#>另外佛教所教導的──原是藉著修行而超越輪回性的生存，以到達涅槃境地，而出家則是要完成此一目標的方法。然而，大部分的泰國佛教徒，對于佛教的正統教理幷不大有興趣，他們只重視由于積聚（功德），而改善自己現世或來世的生存狀態。與本來的目標不同的出家行爲，在積聚功德的脉絡中，也可以理解出來──他們認爲出家是獲得最大的功德的行爲。<#>泰國人認爲僧團是一種播種于其中，而能收穫功德的田（福田）。對于使僧團繁榮的所有行爲，保證能得到豐盛的功德的果實，依此而獲得現世、來世的幸福生活。像築造僧院、支持僧院、布施給住在僧院的出家衆以日常糧食，希望他們專心修行，使僧團因此而發展，這就是最高的功德。在家人遵守‘五戒’、‘八戒’也可以獲得功德，但他們認爲若與使僧團發展的貢獻行爲比較起來，其功德較小──此從人類學者的調查可以得知。<#>與功德同樣成爲民衆佛教中心的是‘咒術佛教’。咒術佛教聲稱可以用咒術化除日常生活中的種種不安與危機。其中有庇立得的誦唱、‘南曼’（聖水）的念誦、聖絲圍繞等種種形態。庇立得譯爲‘護咒、守護咒’，是以獲得幸福、免除危難爲目的而誦唱的護咒經典。凡房屋落成、佛像鑄造、葬儀時，或消灾法會時，即迎請僧侶來誦唱庇立得。庇立得的誦唱與‘南曼’、聖絲圍繞的法會，也有不可分離的關係。‘南曼’是由泰語‘南姆’（水）與淵源自梵語曼陀羅（咒文）的泰語‘曼’結合而成的混合語，指的是經過守護咒（庇立得）之誦唱的聖水。由比丘所誦過的聖水，具有靈效，無論是飲用它或以它來沐浴，都能免除灾厄。<#>‘聖絲圍繞’是以聖木棉絲繩環繞著新建的房子，比丘一邊以手接觸聖絲繩，一邊唱誦守護咒，俾爲該處所驅除灾厄。<#>泰國佛教徒也常在身上佩戴一種作爲護身符的小佛像，叫做‘普拉克爾安克’。這種小佛像一般是用粘土裝塑的，但也有用金屬造成。挂在脖子上，當作裝飾品的小佛像，通常是裝在小型的金屬盒子中。由具有超能力的僧侶施行過開光儀式之後的小佛像，據說帶在身上能得不死之身。因此很受民間重視。<#>上面所說的咒術、咒物，每一種都具有僧伽的聖性；在成爲其效驗性的根源上，它們與其他咒術（與佛教毫無關係）是有所區別的。<#>泰國的佛教，內含互補性質的複雜宗教體系，是混合式的宗教。由規範式的教理所産生的出家人與僧團，在民衆階層的實踐宗教中，其作用已完全不同。不過，既然由于這種改變才使泰國佛教維持至今；則正確地把握其改變的意義，才能够真正瞭解泰國佛教的關鍵。<#>◎附二︰高觀如《中外佛教關係史略》〈中泰佛教關係〉<#>中國和泰國的佛教關係，始于西元五世紀。當時泰國境內各土著民族，如吉蔑、蒙、羅斛族都已信奉佛教和婆羅門教。<#>其中吉蔑族居住在東南部蒙河、湄公河流域。五世紀以來，其地僧人迭來中國講經弘法，中國僧人和佛教使節也前往該地進行友好訪問。<#>西部的蒙族、羅斛族，在今泰屬馬來半島和湄南河下游等處建立了一些國家，中國史書上稱之爲盤盤國、赤土國、狼牙修國、墮和羅國。其中盤盤國，在今泰南萬侖、斜仔附近，據《舊唐書》卷一九七說︰‘北與林邑隔小海，（中略）與狼牙修國爲鄰，人皆學婆羅門書，甚敬佛法。’其國于西元五世紀間，遣使來我國饋贈通好（見《梁書》卷五十四）。梁·中大通元年（529）、四年（532），其王又迭次遣使送來畫塔幷沉檀香等禮品。六年（534），又遣使送來菩提國舍利及畫塔圖幷菩提樹葉、旃檀等香（見《南史》卷七十八）。赤土國在今泰南佛頭廊、宋卡一帶，據《隋書》卷八十二說︰‘其王姓瞿曇氏，名利富多塞，其父釋王位出家爲道，（中略）門畫飛天仙人菩薩之像，（中略）其俗敬佛，尤重婆羅門。’隋·大業三年（607），煬帝遣常駿等携帶許多禮品乘舶往赤土國，其王遣婆羅門鳩摩羅率衆吹蠡擊鼓、奏天竺樂，禮待甚厚；幷遣王子那邪迦等來隋贈送金芙蓉冠、龍腦香、鑄金多羅葉表等。狼牙修國在今泰南北大年、吉打等地區，據《梁書》卷五十四說︰天監十四年（515），狼牙修國遣使阿撒多携帶國書來梁通好，書中有‘離淫怒痴，哀湣衆生，（中略）慈心深廣，律儀清淨，正法化治，供養三寶’等語，足見該地受佛教文化熏陶甚深。嗣至七世紀間，中國西行求法的僧人，如益州成都義朗等，曾‘越軻扶南，輟纜郎迦戍（即狼牙修），蒙郎迦戍國王待以上賓之禮’。另外還有洛陽義輝，荊州江陵道琳，都曾在往印度行程中，經行這條路綫，到過郎迦戍國。義輝即在郎迦戍國嬰疾而卒（見《大唐西域求法高僧傳》）。墮和羅國在今泰國古都阿瑜陀耶一帶。據《舊唐書》卷一九七說︰其國‘南與盤盤、北與迦羅舍佛、東與真臘接，西鄰大海。’貞觀十二年（638），其王遣使來送方物。二十三年（649），又遣使贈來象牙、大珠，而中國以良馬回贈。因而唐使往來其國。據《大唐西域求法高僧傳》卷上說︰唐僧大乘燈禪師幼隨父母泛舶往杜和羅鉢底（即墮和羅）國方始出家，幷在該國相隨唐使郯緒回到長安，在玄奘三藏處進受具戒幷修學。以上郎牙修國與墮和羅國佛教弘盛，在印度、南海均甚有名，如玄奘《大唐西域記》卷十叙述印度以東六個佛教國家，其中所謂迦摩浪迦（即郎牙修）國和墮羅鉢底（即墮和羅）國，即此二國。又義淨《南海寄歸內法傳》卷一也說︰‘次此南畔，逼近海涯，（中略）次東南有郎迦戍國，次東有杜和［羅］ 鉢底國，（中略）悉極遵三寶，幷有持戒之人，乞食杜多，是其國法。’可見古來泰國各地和中國佛教關係是相當密切的。<#>中國史書上說︰其國‘崇信佛教，男女多爲僧尼，亦居庵寺，持齋受戒，衣服頗類中國’（見《明史》卷三二四）。其後中泰兩國人民交通往來甚爲密切，我國元明清三代與泰國速古台、阿瑜陀耶、却克裏各王朝始終和平友好，相互饋贈，往來不絕。其中龍涎香、沉香、降香、檀香等也不斷由泰國輸入，清高宗幹隆元年（1736）幷曾贈銅與該國，作爲造寺之用。<#>［參考資料］　淨海《南傳佛教史》；《東南亞佛教研究》（《現代佛教學術叢刊》{83}）；石井米雄《上座部佛教の政治社會學》；菅沼晃（等）編《佛教文化事典》〈佛教の歷史的展開〉；自由佛教懇話會編《世界の佛教》；佐佐木教悟《上座部佛教》（《インド·東南アヅア佛教研究》{2}）；本多弘、島津法樹著《南傳佛教の遺迹と美術》；《The Wheel of the Law》；《Thai Buddhism，its Rites and Activities》。<#>


meanings:
4146泰國（Thailand）位於中南半島中央，古稱墮羅鉢底（梵 Dvārapati），又稱社和鉢底、墮和羅。居民為傣族（Thai），原住我國雲南省西南部，以受漢人壓迫，漸遷至湄南河、湄公河沿岸，西元七世紀左右，征服近鄰，建立王國之基礎。十三世紀中葉，於湄南河（Menam）上、中游分別建立蘭那泰王朝（Lanna-thai）與素可泰王朝（Sukho-thai, 1257～1436），至十四世紀中葉，兩王朝合併定立國都，正式統一，建立阿踰陀王朝（Auodhyā 1350～1766，又稱大城王朝），我國稱之為暹羅。統一之前，佛教信仰已甚興盛，造佛建寺之風氣亦極普遍，據南海寄歸內法傳卷一所載，則義淨之時佛法已極盛行。大約傣族人立國前之佛教可分上座部佛教之傳入（西元前三世紀）、大乘佛教之傳入（西元八世紀）、蒲甘佛教之傳入（十一世紀）、錫蘭佛教之傳入（十三世紀）等四個 伝薄A至於信史，則始自素可泰王朝。　素可泰王朝初期之佛教兼揚上座部與大乘，第五代立泰王（Thammaraja Luthai, 1347～1370）在位通內外典，著三界論，詳述佛教之宇宙觀與人生觀，又領導鑄造佛像，今供於彭世洛府大舍利寺之清那叻銅佛與曼谷善見寺之大銅佛即是。十四世紀中葉，大城王朝（1350～1766）取代素可泰，曾興建佛陀最勝寺、巴考寺；怛萊洛迦王（Boroma Trailokanātha, 1448～1488）更將舊王宮改為佛寺，定名最勝徧知寺；拉瑪鐵波底二世（Ramadhipati Ⅱ, 1491～1529）更敕造十六公尺高之大佛；頌曇王（Songtham, 1610～1628）少年時曾出家，法名淨法，曾命建佛寺於蘇槃那山，改名佛足山。一七六七年，皇室傾軋，內亂頻仍，緬甸乘機入侵，後由漢人鄭昭光復，建立吞武里王朝，鄭昭即現今泰國王室之祖拉瑪一世（Rama Ⅰ）。拉瑪一世曾校訂三藏（1788），改革僧團；拉瑪三世諭令翻譯三藏及特別論典為泰文；其弟即四世，曾出家，法號金剛智，提倡嚴格戒律，創法宗派（Dhammayuttika-nikāya），原有僧人眾多，稱大宗派（Mahā-nikāya），泰國僧團自此分成兩派，流傳至今；五世朱拉隆功王（Chulalongkorn, 1868～1901）以泰文刊行巴利語聖典，創建大舍利寺學院為高級巴利文研究中心，皇冕學院為高級佛學研究中心，後者並發行「法眼」雜誌迄今，為泰國佛教最久之刊物；拉瑪六世（1910～1925）著有「佛陀覺悟什麼」、「東方猶太」等書； 拉瑪七世（1925～1934）改編巴利三藏；拉瑪八世（1934～1946）時，佛教僧伽組織曾仿國會形式，除僧王為最高領袖外，設有僧伽部長、僧伽議會、僧伽法庭。又拉瑪四世至六世期間，修建佛統大塔，高約一二○餘公尺，周圍二四○公尺，為泰國最大佛塔。　今日，佛教為泰國國教，僧侶備受敬重，王室儀式、國民教育及生活種種，概以佛教為其規範，且規定男子二十歲時須一度出家，其僧眾於社會各階層有極大之發言權。與錫蘭佛教相同，俱為使用巴利語三藏，近代亦曾刊行泰文三藏，後更續刊三藏註及藏外聖典。〔大唐西域記卷十、南海寄歸內法傳卷一、古今圖書集成邊裔典第一○一、東西交涉史の研究南海篇、泰國佛教簡史（演培）、南傳佛教史第三篇（淨海）〕


