# tbl_dictionary

meanings:
① Hối lộ, đút tiền: 受賄 Ăn hối lộ; ② (văn) Tặng tiền của; ③ (văn) Tiền của.


meanings:
① Đủ, gồm cả, văn từ dồi dào, gọi là điển cai 典賅.


meanings:
(văn) ① Bao gồm; ② Đầy đủ: 言簡意賅 Lời gọn mà ý đủ.


meanings:
① Của cải, vốn liếng, như tư bản 資本 của vốn, gia tư 家資 vốn liếng nhà. Của tiêu dùng cũng gọi là tư, như quân tư 軍資 của tiêu về việc quân, của dùng hàng ngày gọi là tư phủ 資斧 cũng như ta gọi củi nước vậy. ||② Nhờ, như thâm tư tí trợ 深資臂助 nhờ tay ngài giúp nhiều lắm. ||③ Tư cấp. ||④ Tư bẩm, tư chất, cái tính chất của trời bẩm cho đều gọi là tư. ||⑤ Chỗ nương nhờ, nghĩa là cái địa vị nhờ tích luỹ dần mà cao dần mãi lên, như tư cách 資格 (nhờ có công tu học mà nhân cách cao quý).


meanings:
① Tiền của, của cải, vốn liếng, tư: 投資 Đầu tư, bỏ vốn; 物資 Vật tư; 工資 Tiền lương; ② Giúp cho, giúp việc, để: 以資參考 Giúp cho việc tham khảo, để tham khảo; 資治通鑒 Sách "Tư trị thông giám" (Tấm gương chung để giúp cho việc trị nước); ③ Tư chất, trí tuệ.【資質】tư chất [zizhì] Tư chất: 聰明的資質 Tư chất thông minh; ④ Tư (cách), lai lịch.【資格】tư cách [zigé] a. Tư cách: 代表資格 Tư cách đại biểu; b. Tuổi nghề, thâm niên: 老資格 Tuổi nghề cao, thâm niên lâu;【資歷】 tư lịch [zilì] Tư cách, lai lịch.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Thanh Vận sống vào đời Ngũ Đại. X. Thanh Vận.


meanings:
（梵 sambhāra，巴 sambhāra，藏 tshogs-pa）指長養、資益菩提因之諸善法。《金光明最勝王經》卷六雲（大正16·429b）︰‘汝于來世，以精勤力，當修無量百千苦行，具足資糧超諸聖衆，出過三界爲最勝尊。’又，唐譯《攝大乘論釋》卷六雲（大正31·349c）︰‘已善積集諸善根，故乃得名爲善備福智資糧菩薩。’<#>關于資糧之語義，《菩提資糧論》卷一雲（大正32·517b）︰<#>‘資糧者，能滿菩提法故，譬如世間瓶盈、釜盈等；盈是滿義，如是以滿菩提法爲菩提資糧。又以持爲義，譬如世間共行，日攝于熱，月攝于冷；攝是持義，如是以持菩提法爲菩提資糧，言資糧者即是持義。又以長養爲義，譬如世間有能滿千或百或十，或唯自滿，或難自滿，菩提資糧亦複如是，以長養菩提爲義。又以因爲義，如舍城車等因中說言舍資糧、城資糧、車資糧，如是于生菩提因緣法中說名菩提資糧。又以衆分具足爲義，譬如祭祀分中、杓、火等，具足名爲祭祀，非不具足；亦如身分頭、手、足等，具足得名爲身，非不具足；施分亦如是，施者施物，受者回向，此等具足名施資糧，非不具足；戒等資糧亦如是，是故衆分具足義是資糧義。’<#>《成唯識論述記》卷九（末）亦雲（大正43·559a）︰‘釋資糧之名，望菩提爲號，菩提因之初位，資益己身之糧，方至彼果，故名資糧，此即依自利釋名。’<#>又，諸經論多說資糧有福德、智慧二種之別，如《金光明最勝王經》卷六雲（大正16·430c）︰‘我常擁護令彼衆生離苦得樂，能成福智二種資糧。’《大寶積經》卷五十二亦雲（大正11·305a）︰<#>‘菩薩摩呵薩修行般若波羅蜜多故，善能通達二種資糧，何者是耶？謂福及智。舍利子，云何名爲福德資糧？所謂布施體性福所作事、尸羅體性福所作事、諸修體性福所作事及大慈定大悲方便。（中略）複次舍利子，云何菩薩摩呵薩智德資糧善巧？舍利子，是菩薩摩呵薩修行般若波羅蜜多時，由住如是如是因緣法故，攝取于智，是故名曰智德智糧。’<#>此外，《瑜伽師地論》卷二十九曾列出四種資糧，此即︰福德資糧、智慧資糧、先世資糧、現法資糧。幷釋之雲（大正30·446b）︰<#>‘福德資糧者，謂由此故于今獲得隨順資具、豐饒財寶，遇真福田爲善知識，離諸障礙，能勤修行。智慧資糧者，謂由此故成就聰慧，有力有能，解了善說、惡說法義，獲得隨順法教義教，教授教誡。先世資糧者，謂由宿世積集善根，于今獲得諸根成就。現法資糧者，謂于今世有善法欲，諸根成熟，具戒律儀及根律儀。’<#>◎附︰〈資糧位〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>資糧位，修集資糧之位。五位之一。又名資糧地，資糧道或集大聚位。《瑜伽師地論》卷六十四雲（大正30·655c）︰‘資糧道者有十三種，如聲聞地已說，應知。’《大乘阿毗達磨雜集論》卷八雲（大正31·734b）︰‘資糧道者，謂諸異生所有尸羅，守護根門，飲食知量，初夜、後夜常不睡眠，勤修止觀，正知而住，複有所余進習諸善，聞思修所生慧，修習此故，得成現觀解脫所依器性。’<#>《成唯識論》卷九雲（大正31·48b）︰<#>‘從發深固大菩提心，乃至未起順决擇識求住唯識真勝義性，齊此皆是資糧位攝，爲趣無上正等菩提，修習種種勝資糧故，爲有情故勤求解脫，由此亦名順解脫分。（中略）此位未證唯識真如，依勝解力修諸勝行，應知，亦是解行地攝。’<#>可知所謂‘資糧位’，系行者爲趣無上菩提，故于地前修集順解脫戒根等種種諸善之階段。<#>［參考資料］　陳譯《攝大乘論釋》卷七、卷八；《成唯識論》卷九；《瑜伽論記》卷七（下）、卷二十（下）；《大藏法數》卷五、卷二十一。<#>


meanings:
(term) stage of accumulation; stage of equipment


meanings:
(term) path of accumulation; path of preparation; path of equipment


meanings:
① Cửa hàng, tích hàng trong nhà cho khách đến mua gọi là cổ, như thương cổ 商賈 buôn bán, đem hàng đi bán gọi là thương 商, bán ngay ở nhà gọi là cổ 賈. ||② Mua, chuốc lấy. ||③ Một âm là giá. Cùng nghĩa với chữ giá 價 nghĩa là giá bán, giá hàng. ||④ Lại một âm là giả. Họ Giả.


meanings:
① Nhà buôn, thương nhân; ② Buôn bán; ③ (văn) Bán (hàng); ④ (văn) Mua, chuốc lấy. Xem 賈 [jiă], [jià].


meanings:
① Hại, như tường tặc 戕賊 giết hại, kẻ làm hại dân gọi là dân tặc 民賊, kẻ làm hại nước gọi là quốc tặc 國賊. ||② Giặc, như đạo tặc 盜賊 trộm giặc. ||③ Loài sâu cắn hại lúa, như mâu tặc 蟊賊 con sâu cắn lúa. ||④ Làm bại hoại.


meanings:
① Giặc, trộm: 捉賊 Bắt trộm; 盜賊 Trộm cướp; ② Gian tà: 賊心 Lòng gian; ③ Ranh, tinh quái, gian xảo, xảo quyệt: 老鼠眞賊 Chuột ranh lắm; 這一夥人眞賊 Bọn này xảo quyệt lắm; ④ (văn) Làm hại, gây hại: 戕賊 Giết hại; ⑤ (văn) Giết chết; ⑥ (văn) Sâu cắn hại lúa; ⑦ (văn) Tiếng chửi rủa.


meanings:
Giặc qua rồi mới giương cung, chỉ cho việc nối tiếp thiền cơ một cách rề rà chậm chạp. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »師 到 黃 檗、 檗 見 來 便 閉 方 丈 門。 師 乃 把 火 於 法 堂 內、 叫 曰： 救 火！ 救 火！ 檗 開 門 捉 住 曰： 道！ 道！ 師 曰： 賊 過 後 張 弓。 – Sư đi đến chỗ Hoàng Bá. Bá thấy sư đến liền đóng cửa phương trượng. Sư bèn đem lửa vào Pháp đường, la to: Chữa cháy! Chữa cháy! Bá mở cửa nắm chặt Sư lại bảo: Nói! Nói! Sư nói: Giặc qua rồi mới giương cung!«.


meanings:
① Cứu tế, cứu trợ, cứu giúp, phát chẩn; ② (văn) Giàu có.


meanings:
① Mua chịu trả dần. ||② Xa xôi. ||③ Lâu dài. Trải qua một hồi đã lâu đã xa, gọi là xa. ||④ Xa xỉ.


meanings:
① Mua chịu: 賒帳 Mua chịu; 賒欠 Chịu, thiếu; ② (văn) Xa xôi; ③ (văn) Chậm, chầm chậm; ④ (văn) Hoãn lại; ⑤ (văn) Xa xí.


meanings:
① Khách, người ở ngoài đến gọi là khách 客, kính mời ngồi trên gọi là tân 賓, như tương kính như tân 相敬如賓 cùng kính nhau như khách quý. Ngày xưa đặt ra năm lễ, trong đó có một lễ gọi là tân lễ 賓禮, tức là lễ phép khách khứa đi lại thù tạc với nhau. ||② Phục. ||③ Một âm là thấn. Khước đi.


meanings:
① Khách: 來賓 Tân khách, khách khứa; 外賓 Khách nước ngoài; 貴賓 Khách quý; 喧賓奪主 Khách đoạt ngôi chủ, (Ngr) để cái phụ lấn cái chính; ② (văn) Đãi như khách; ③ (văn) Phục, nghe theo; ④ [Bin] (Họ) Tân.


meanings:
An alternative transcription for Piṇḍolabbaradvāja


meanings:
5931（Benfey, Theodor; 1809～1881）德國之梵文學者。西元一八六二年起，任哥丁根（Göttingen）大學教授，爲研究吠陀學、梵文學之先驅，對印度學研究之開發貢獻頗大。曾出版沙摩吠陀本集之原典，並研究與印度有關之古代寓言文學。主要著作有：Sāmavedārcikam, die Hymnen des Sāma-Veda, 1848；Griechische Wurzellexikon，1839～1842; Vollständige Grammatik der Sanskritsprache, 1852；Vedica und Linguistica, 1880; Vedica und Verwandtes, 1880.


meanings:
5931（Bendall, Cecil; 1856～1907）英國之東方學、印度學學者。曾於牛津大學習梵文，後至印度，並在附屬於尼泊爾王室之都爾巴文庫（Durbar Library）從事研究。西元一八八○年出版大雲請雨經（梵 Megha-sūtra），一八八八年出版祕密儀軌說話（梵 Tantrakyāna），一八九七年出版大乘集菩薩學論（梵 Śikṣā-samuccaya）等之原典。一八八三年曾編纂劍橋大學所藏梵語佛教寫本目錄（Catalogue of Buddhist Sanskrit Manuscripts in the University Library, Cambridge）,對佛教年代之推定以及梵字之研究功績卓著。對考古學、古錢學、碑銘等有關之研究，亦成績斐然。一八九八年再度至尼泊爾，得九十部古寫本，合併以前五百餘部資料，總收於劍橋大學圖書館。所著如 Journey of Literary and Archaeological Researches in Nepal and Northern India, 1886；History of Nepal and Surrounding Countries 等，俱富前人所未有之史料。


meanings:
5931梵名 Vindhya, Vindhyāṭavi, 巴利名 Viñjhā, Viñjhāṭavi。其位置不明。錫蘭天愛帝須王（巴 Devānampiyatissa）之大臣阿栗吒（巴 Ariṭṭha）曾奉阿育王之命出使，而越過此山。


vietnamese:
tân đầu lô đột la xà vi ưu đà diên vương thuyết pháp kinh <đpb>


vietnamese:
tân đầu lô nghênh vương vương thất niên thất quốc <đpb>


meanings:
① Ăn của đút, lấy của làm sai phép luật gọi là cầu.


meanings:
(văn) Nhận hối lộ, nhận của đút lót: 受賕枉法 Nhận của đút làm sai pháp luật.


meanings:
① Cho, trên cho dưới gọi là tứ. ||② Ơn, như dân đáo vu kim thụ kì tứ 民到于今受其賜 (Luận ngữ 論語) dân đến bây giờ vẫn còn được chịu ơn. ||③ Hết, như cuối bức thư nói dục ngôn bất tứ 欲言不賜 muốn nói chẳng hết lời.


meanings:
(văn) ① Ban, cho, ban cho: 恩賜 Ban ơn; 希賜回音 Xin trả lời cho biết; ② Ơn: 受賜 Chịu ơn; 厚賜 Ơn nặng, ơn to (tiếng lễ phép); ③ (văn) Hết: 欲言 不賜 Muốn nói chẳng hết lời.


meanings:
① Thưởng, phần thưởng, (cũ) ban cho: 賞給一匹馬 Thưởng cho nó một con ngựa; 賞罰分明 Thưởng phạt rõ ràng; ② Thưởng thức, ngắm: 賞花 Ngắm hoa; 賞月 Ngắm trăng, thưởng nguyệt; ③ (văn) Kính trọng.


meanings:
① Thưởng, thưởng cho kẻ có công. ||② Khen, thưởng thức cho là hay là đẹp mà khen lao, mà ngắm nghía gọi là thưởng.


meanings:
① Đền trả, như bồi thường tổn thất 賠償損失 đền bù chỗ thiệt hại. ||② Sút kém, như bồi bổn 賠本 sụt vốn, lỗ vốn.


meanings:
① Đền bù, bồi thường: 損壞東西要賠 Làm hỏng phải đền; ② Lỗ mất: 賠了許多錢 Lỗ mất nhiều tiền; 賠了夫人又折兵 Mất cả phu nhân lại thiệt quân, mất cả chì lẫn chài.


meanings:
① Nối theo, như canh ca 賡歌 hát nối, vì thế nên hoạ thơ gọi là canh tục 賡續. ||② Đền bù.


meanings:
① (văn) Tiếp tục, nối theo: 賡續不斷 Tiếp tục mãi mãi; 賡歌 Hát nối; ② (văn) Đền bù; ③ [Geng] (Họ) Canh.


meanings:
① Hiền, đức hạnh tài năng hơn người gọi là hiền. ||② Thân yêu, như hiền hiền dịch sắc 賢賢易色 (Luận ngữ 論語) đổi lòng yêu sắc đẹp mà thân yêu người hiền. ||③ Hơn, như bỉ hiền ư ngô viễn hĩ 彼賢於吾遠矣 họ hiền hơn ta nhiều lắm vậy. ||④ Tốt hơn. ||⑤ Nhọc nhằn.


meanings:
① (Người) tài đức, (người) hiền đức, đức hạnh: 聖賢 Thánh hiền; 任人唯賢 Dùng người phải chọn kẻ tài đức; ② (cũ) Tôn xưng người bằng vai hoặc bậc dưới: 賢弟 Hiền đệ, 賢妻 Hiền thê, vợ hiền; ③ (văn) Ca ngợi, tán tụng; ④ (văn) Tốt hơn; ⑤ (văn) Nhọc nhằn.


meanings:
（梵 bhadra-kalpa，巴 bhadda-kappa，藏 bskal-pa bzaṅ-po）‘劫’（kalpa）是印度人指極長時間之用語。‘賢劫’則爲佛典中所述之宇宙循環過程中之一階段。指過去、現在、未來三階段中之‘現在住劫’而言。依佛典所載，現在大劫有成、住、異、滅四劫，其中住劫有千佛等賢聖出世救度衆生，故稱賢劫。因此，賢劫即指現在世、現在劫。《三千佛名經》記載，過去千佛之世稱爲莊嚴劫，現在千佛之世稱爲賢劫，未來千佛之世稱爲星宿劫。《大智度論》卷三十八稱之爲善劫，謂（大正25·339c）︰‘有千萬劫過去空無有佛，是一劫中有千佛興，諸淨居天歡喜，故名爲善劫。’<#>對于‘賢劫’一詞之語義，《大悲經》卷三〈禮拜品〉曾有解釋，其文雲（大正12·958a）︰<#>‘阿難，何故名爲賢劫？阿難，此三千大千世界，劫欲成時，盡爲一水，時淨居天以天眼觀見此世界唯一大水，見有千枚諸妙蓮華，一一蓮華各有千葉，金色金光大明普照，香氣芬熏，甚可愛樂。彼淨居天因見此已，心生歡喜，踴躍無量，而贊嘆言︰奇哉奇哉！希有希有！如此劫中當有千佛出興于世。以是因緣，遂名此劫，號之爲賢。阿難，我滅度後，此賢劫中，當有九百九十六佛出興于世，拘留孫如來爲首，我爲第四，次後彌勒當補我處，乃至最後盧遮如來。’<#>［參考資料］　《悲華經》卷五；《長阿含經》卷一；《觀彌勒菩薩上生兜率天經》；《俱舍論》卷十二；《彌勒上生經宗要》；《瑜伽論記》卷一（下）；《三彌勒經疏》；《法華文句》卷八（下）。<#>


meanings:
6174梵語 bhadrakalpa。音譯𩖠陀劫、陂陀劫、波陀劫。指三劫之現在住劫。賢，梵語 bhadra（跋陀），又譯作善；劫，梵語 kalpa（劫波）之略稱，又譯作時分。即千佛賢聖出世之時分。全稱現在賢劫。謂現在之二十增減住劫中，有千佛賢聖出世化導，故稱為賢劫，又稱善劫、現劫。與「過去莊嚴劫」、「未來星宿劫」合稱三劫。　悲華經卷五對賢劫一語有所解釋（大三‧一九九下）：「此佛世界當名娑婆。（中略）何因緣故劫名善賢?是大劫中多有貪欲、瞋恚、愚癡、憍慢眾生，有千世尊，成就大悲，出現於世。」又據賢劫經、現在賢劫千佛名經、千佛因緣經等載，拘留孫、拘那含牟尼、迦葉、釋迦、彌勒以下，直至樓至等千佛，次第於賢劫中興出。　關於賢劫之時量，於諸經論中各有異說：(一)據觀彌勒菩薩上生兜率天經卷上、三彌勒經疏、瑜伽論劫章頌等載，一增劫一減劫，是為一中劫；而住劫二十劫為賢劫之量。(二)據元曉之彌勒上生經宗要載，據傳六十四劫為一大劫，此乃賢劫之量。(三)據唐代遁倫之瑜伽論記卷一下載，亦有主張百千大劫之長時為賢劫者。然上記說法以第一說為通說。〔長阿含經卷一、大悲經卷三、俱舍論卷十二、大智度論卷三十八、法華經文句卷八下〕（參閱「劫」2811）


meanings:
(foreign) One of the Buddhas of the auspicious (bhadra) kalpa


meanings:
6174<一>賢劫出現之十六尊。又稱賢劫十六大菩薩。即密教金剛界曼荼羅九會之中，羯磨會、三昧耶會、供養會、降三世會等各安立於輪壇外四方之十六菩薩。四方各安立四尊，東方之四尊為：(一)慈氏（梵 Maitreya，音譯每怛缵野），即彌勒。密號迅疾金剛、正覺金剛。(二)不空見（梵 Amogha-darśana，音譯阿目佉那?捨曩），又稱「常」。密號普見金剛、真如金剛。(三)除蓋障（梵 Sarvāpāyajaha，音譯薩嚩幡野惹訶），又稱能捨一切惡趣、滅惡趣、除惡、破惡趣、正流轉。密號普救金剛、智滿金剛。(四)除憂暗（梵 Sarvaśokatamo-nirghātana，音譯薩嚩戌迦怛母儞㗚伽多），又稱樂摧一切黑闇憂惱、除一切暗、除憂、除憂惱、覺清淨。密號淨智金剛、解脫金剛。　南方之四尊：(一)香象（梵 Gandhahastin，音譯誐馱賀悉晝），又稱大火。密號大力金剛、護戒金剛。(二)大精進（梵 Śuraya，音譯輸羅野），又稱勇猛、不退。密號不退金剛。(三)金剛幢（梵 Gaganagañja，音譯??曩彥惹），又稱虛空藏、寶幢、三有。密號福貴金剛、圓滿金剛。(四)智幢（梵 Jñānaketu，音譯枳孃襄計都，又稱常恆者、性淨。密號智滿金剛、法滿金剛。　西方之四尊：(一)無量光（梵 Amita-prabha，音譯阿彌多鉢羅婆），又稱甘露光、降三世、大明。密號大明金剛、離染金剛。(二)賢護（梵 Bhadra-pāla，音譯跋捺羅播邏），又稱賢護光、主宰。密號巧護金剛、離垢金剛。(三)網明（梵 Jālinīprabha，音譯惹里儞鉢羅婆），又稱光網、能調。密號方便金剛、普願金剛。(四)月光（梵 Candraprabha，音譯贊捺羅鉢羅婆），又稱食樂。密號清涼金剛、適悅金剛。　北方之四尊：(一)無盡意（梵 Akṣayamati，音譯阿吃叉野摩底），又稱無盡慧、無量意、無量慧、妙地、無盡。密號定惠金剛、無盡金剛。(二)文殊（梵 Pratibhānakūṭa，音譯鉢羅底婆耶俱吒），又稱辯積、智積、勝。密號巧辯金剛、大惠金剛。(三)金剛藏（梵 Vajragarbha，音譯嚩日羅蘗婆），又稱堅主。密號持教金剛、立驗金剛。(四)普賢（梵 Samantabhadra，音譯三曼多跋捺羅），又稱智彼岸。密號普攝金剛、如意金剛。　此賢劫十六尊或係賢劫出現之彌勒等菩薩雜糅賢護等十六正士中某尊，充以十六之數所成，為賢劫千佛之代表，或為千佛之上首。其通種子為???（hūṃ）。 〔金剛頂一切如來真實攝大乘現證大教王經卷下、無量壽經卷上、思益梵天所問經卷一、寶雲經卷一、大寶積經卷一一一、賢劫十六尊、金剛頂經卷一、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷三、金剛頂大教王經疏卷二、都部陀羅尼目〕　<二>全一卷。譯者佚名。譯出年代不詳，或謂晚唐時代，一說乃法全所作。收於大正藏第十八冊。敘說密教金剛界曼荼羅中賢劫十六尊及外金剛部二十天之印明。


meanings:
6175指賢劫出現之千佛。或就因位而言，稱為賢劫千菩薩。即自過去拘留孫、拘那含牟尼、迦葉、釋迦牟尼之四佛，及當來出現之慈氏、師子焰乃至樓至等千佛，稱為賢劫千佛。有關千佛出世之本緣，或謂此千佛乃轉輪聖王之千子，或千手觀音之化現，或以為千佛各別出生等，經論中所說各異。據大寶積經卷九密迹 金剛力士會載，過去久遠世有一無量勳寶錦淨王如來，時有轉輪聖王勇郡，有一千子，王與千子共詣如來所，發無上道心。勇郡即過去之定光如來，其千子即賢劫之千佛，第一子即拘留孫佛，第千子即樓至佛。　據千眼千臂觀世音菩薩陀羅尼經卷上載，過去毘婆尸佛化現降魔身，千眼中各出一佛，是為賢劫千佛。於千手千眼觀世音菩薩姥陀羅尼身經中，亦載有菩薩示現降魔身而化作千佛之說。另據觀藥王藥上二菩薩經載，釋迦牟尼佛曾於往昔無數劫時，於妙光佛末法之中出家學道，聞五十三佛名號，展轉相教乃至三千人。其中，千人以拘留孫佛為首，乃至樓至佛，於現在賢劫中次第成佛。其他如悲華經卷五、維摩詰經卷下、千佛因緣經等另有不同的記載。　就千佛出現說之起因，據傳係基於印度史詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）等所載，係由那羅延臍中生出蓮花之說。又據高僧法顯傳、大唐西域記卷七載，昔有一鹿女，為梵豫王之夫人，生一蓮花，花有千葉，每一葉上坐有一子。以為不祥，將之投於殑伽河，烏耆延王於下游遊觀，取而開視，乃有千子，遂乳養之，及長，千子皆有大力。後千子率兵攻梵豫王，鹿女登城樓，忠告千子不可為逆事，遂以手按兩乳，千道流注入千子之口。此千子即賢劫之千佛。上記之烏耆延王即分別功德論卷一之憂陀延（梵 Udayana），亦即那羅延之別名。此和那羅延臍中生出蓮花之說頗有關係。　有關千佛出現之時限，據長阿含卷一大本經、七佛父母姓字經及七佛經等載，過去九十一劫人壽八萬歲時有毘婆尸佛，過去三十一劫人壽七萬歲時有尸棄佛，過去三十一劫人壽六萬歲時有毘舍浮佛；現在賢劫之中，人壽四萬歲時有拘留孫佛，人壽三萬歲時有拘那含牟尼佛，人壽二萬歲時有迦葉佛，人壽百歲時有釋迦牟尼佛。悲華經卷五、賢劫經卷八等亦與上記之說相同。此外，增一阿含經卷四十五則以拘留孫佛出世時為人壽五萬歲；大唐西域記卷六以拘留孫佛出世為人壽六萬歲，拘那含牟尼佛出世為人壽四萬歲。　至後代密教，將賢劫千佛置於金剛界曼荼羅中成身會之輪壇外，一方各有二五○尊，四方合有一千佛。千佛之種子悉同為???（hūṃ）字。蓋賢劫千佛之崇信，印度以來極為盛行，如阿旃多（梵 Ajantā）第十七號窟殿、龜茲之千佛洞、于闐之千佛洞及卡達里柯（Khadalik）之廢寺中之壁畫等，皆刻有賢劫千佛。　中國亦早有造立千佛之事，於法苑珠林卷一○○、梁高僧傳卷五、續高僧傳卷六、辯正論卷三、宋高僧傳卷六等，皆有造立千佛之記載。又如河南鞏縣之石窟存有北魏以來所塑造之千佛，山東歷城之摩崖亦有東魏所造立千佛之摩崖像，四川廣元有開元三年（715）開鑿之千佛崖，四川巴州之南龕存有光啟三年（887）完成之千佛、彌陀等像。另於敦煌千佛洞藏有不少千佛壁畫，浙江台州千佛塔之壁面貼附有塼製之千佛等。〔觀彌勒菩薩上生兜率天經、說無垢稱經卷六、大智度論卷三十八、大慈恩寺三藏法師傳卷二、A. Stein: Ancient Khotan; Ruins of Desert Cathay, vol. I; P. Pelliot: Les Grottes de Touen-Houang〕


meanings:
6178梵名 Bhadrakalpika-sūtra。凡八卷（或七卷、十卷、十三卷）。又稱𩖠陀劫三昧經、賢劫定意經。梵文原典已佚，現存藏譯本與漢譯本等。漢譯本乃西晉竺法護於永康元年（300，一說永平元年）譯出，計二十四章。收於大正藏第十四冊。　本經內容敘述佛陀在祇園時，答覆喜王菩薩之請問，首先說諸種三昧（梵 samādhi，巴同，精神集中之最高境地）及其功德，次言八萬四千大乘德目及佛陀之殊勝功德，又列舉賢劫（現在住劫）期中所出現之千佛名稱及所居之城邑、族姓、父母、弟子、壽量、三會之眾數等，最後敘及傳持本經之各種功德。然漢譯本文字艱澀，閱讀困難，故研讀者少。此經於各種佛名經中，乃最早之漢譯本，故保有最古之型態，譯出後即受到相當之重視。　據出三藏記集卷七出賢劫經記謂，本經係竺法護由罽賓沙門所得。有異譯本，即鳩摩羅什所譯，亦稱賢劫經，計七卷，今已不傳。又歷代三寶紀卷六舉出本經外，尚有竺法護所譯之𩖠陀劫三昧經七卷，然開元釋教錄卷二以之為重複之經。又本經之注疏有賢劫經記一卷、賢劫經略解一卷（東晉道安），皆散佚。又本經與南朝梁代譯之賢劫千佛名經（六世紀頃，譯者佚名）之間，有若干差異；該經有韋勒（F. Weller）所編之梵語、藏語、蒙古語、滿洲語、于闐語等五種譯本刊行。〔出三藏記集卷二、至元法寶勘同總錄卷三、F. Weller: Tausend Buddha namen des Bhadrakalpa nach einer f渋nfsprachigen Polyglotte, Leipzig, 1928〕


meanings:
(?-1326) Thiền tăng đời Nguyên, họ Chu, người xứ Hàm Sơn Hoà Châu (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Kim Ngưu Chân, tông Lâm Tế. Người đời gọi sư là »Vô Dụng Hiền Khoan Thiền sư«. Sư trụ chùa Phổ Minh ở Thái Hồ, được vua ban hiệu »Phật Chiếu Viên Ngộ«.


meanings:
6179請參閱 大乘起信論義記 [1]請參閱 賢愚經 [1]梵名 Damamūka-nidāna-sūtra。凡十三卷。全稱賢愚因緣經。元魏慧覺等所譯。收於大正藏第四冊。為收集種種譬喻（梵 avadāna）因緣之經典。內容係關於賢者與愚者之譬喻。本經依版本不同，而有品名之異同、品目之前後增減。今依高麗本有六十二品，依宋、元、明三本則增加大光明王始發道品、快目王眼緣品等七品，共計六十九品。西藏譯本為五十一品。此非僅就漢譯經而重譯，乃係參酌梵本，合糅而成者。有關本經之傳譯，出三藏記集卷九所載僧祐之賢愚經記謂，初有河西沙門八人等，為尋覓經典而入于闐，於大寺之般遮于瑟會遇三藏諸學者宣說經律，乃各書其所聞，後返回高昌，遂集成此書。一八四三年，德裔之東方學者舒密特（I.J. Schmidt）將賢愚經由西藏文譯成德文 Der Weise und der Thor 出版。〔出三藏記集卷二、開元釋教錄卷六〕


meanings:
（藏 Dam paḥi chos kyi ḥkhor losbsgyur ba rnams kyi byuṅ ba gsal bar byed pamkhas paḥi dgaḥ ston）西藏佛教史書。西藏佛教噶瑪噶舉派活佛巴俄·祖拉陳哇（dPah! bo gTsug lag Phreṅ-ba；1504～1566）所撰。又作《學者之宴》（Mkhas pah!i dgah! ston）。1564年成書，刻版于山南洛扎代哇宗拉薩寺，因此又名《洛扎佛教史》。<#>全書共分五部十七章，內容包括世間的形成、古印度簡史、佛教緣起及發展狀况、印度王統、吐蕃王統史、西藏佛教各教派的興起、譯師、論師史、噶瑪噶舉教派史，以及于闐、漢地、西夏、蒙古等地之王統，最後叙述佛教史。爲一部史料豐富、內容廣泛、各章獨立之歷史著作。文中所依據之資料，頗多未見于其他史書。作者爲《青史》著者廓諾·迅魯伯（h!Gos lo gzhon nu dpal）的弟子，且曾代理噶瑪噶舉派黑帽、紅帽二派之法王。<#>［參考資料］　《藏族文學史》第三編第二章。<#>


meanings:
以有漏智修善根的人，稱爲賢者；起無漏智證見正理的人，名爲聖者。大乘、小乘俱雲見道以上者是聖，見道以前爲賢。‘賢’是賢善調和義，修善根伏煩惱，心調和之意。‘聖’是聖正義，意指起無漏智，正證聖理。<#>《俱舍論光記》卷二十二說，賢謂賢和，聖謂聖正。《大乘義章》卷十七〈賢聖義〉說，善和曰賢，正會名聖，正謂理，理無偏邪故說爲正，證理舍凡說爲聖。<#>關于賢聖之數量，大乘立三賢、十聖。稱十住、十行、十回向等三十位爲地前三賢位；稱初地入見道以後的十地菩薩爲十聖。此等因位賢聖複加果位的佛果，因果通合即是五位，可開爲四十一位或五十二位。四十一位者，系將五十二位中之十信攝于初住，等覺攝于第十地。若圖示其關係，則如下所示︰<#>      （五十二位）（四十一位）（五位）<#>      ┌─十  信─┐<#>      ├─十  住─┴十  住┐┌資糧位┐<#>      ├─十  行──十  行┼┤      ├三賢<#>因位─┼─十回向──十回向┘└加行位┘<#>      ├─十  地─┐        ┌通達位┐<#>      └─等  覺─┴十  地─┤      ├十聖<#>                            └修習位┘<#>果位───妙  覺──妙  覺──究竟位─佛果<#>在三乘共通之十地（幹慧地、性地、八人地、見地、薄地、離欲地、已辨地、支佛地、菩薩地、佛地）之中，前二地是賢，後八地爲聖。<#>小乘立七賢、七聖，及二十七賢聖。所謂‘七賢’，是指五停心、別相念住、總相念住、暖法、頂法、忍法、世第一法。前三者是三賢，屬順解脫分；後四是四善根，屬順决擇分。‘七聖’，是隨信行、隨法行、信解、見至、身證、時解脫、不時解脫。若配于三道，前二是見道，次三是修道，後二是無學道；若配于四向四果，則初二有預流向，次三有三向三果，後二是阿羅漢果。其關係如下圖。<#>      ┌─五停心──┐<#>      ├─別相念住  ├─三賢────順解脫分<#>      ├─總相念住─┘<#>七賢─┼─暖法───┐<#>      ├─頂法      │<#>      ├─忍法      ├─四善根───順决擇分<#>      └─世第一法─┘<#>      ┌─隨信行─┐<#>      ├─隨法行─┴──見道────預流向<#>      │                        ┌─預流果<#>      ├─信解─┐              ├─一來向<#>七聖─┼─見至  ├───修道──┼─一來果<#>      ├─身證─┘              ├─不還向<#>      │                        ├─不還果<#>      ├─時解脫─┐            └─阿羅漢向<#>      └─不時解脫┘    無學道───阿羅漢果<#>至于‘二十七賢聖’，則與‘七賢’與‘七聖’之分別賢、聖者不同，而是將賢當作聖的形容詞用，亦即將二十七賢聖皆視爲聖位。幷可再區分爲十八有學與九無學。對此，說一切有部與成實家所說稍有不同。依說一切有部所述，十八有學是︰(1)預流向，(2)預流果，(3)一來向，(4)一來果，(5)不還向，(6)不還果，(7)羅漢向，(8)隨信行，(9)隨法行，(10)信解，(11)見至，(12)家家，(13)一間，(14)中般，(15)生般，(16)有行般，(17)無行般，(18)上流。九無學是︰(1)退法，(2)思法，(3)護法，(4)安住法，(5)堪達法，(6)不動法，(7)不退法，(8)慧解脫，(9)俱解脫。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷五十四；《俱舍論》卷二十三；《成實論》卷一〈分別賢聖品〉；《大乘法苑義林章》卷五（本）；《成唯識論樞要》卷上（本）；《大品般若經》卷十七〈燈炷深奧品〉；《大智度論》卷七十五；宮本正尊《大乘と小乘》。<#>


meanings:
6180賢（梵 bhadra）與聖（梵 ārya）之並稱。賢，即善和之意，指見道以前調心離惡之人；謂凡夫離惡而未發無漏智，不證理亦未斷惑，係見道以前之位。聖，即會於正理之意，指證見諦理，捨異生性之人；謂捨去凡夫之性，發無漏智而證理斷惑，屬見道以後之位。要之，以有漏智修善根者，稱為賢者；以無漏智證見正理者，稱為聖者。　蓋佛道修行者有聲聞、緣覺、菩薩等三乘之別，而此三乘復有賢聖位之分。(一)茲就大小乘諸經論所說之聲聞乘而論其賢聖之別：(1)據中阿含經卷三十所列，以十八學人（有學）與九無學合為二十七賢聖。1.十八學人，即：信行、法行、信解脫、見到、身證、家家、一種、向須陀洹、得須陀洹、向斯陀含、得斯陀含、向阿那含、得阿那含、中般涅槃、生般涅槃、行般涅槃、無行般涅槃、上流色究竟。2.九無學，即：思法、昇進法、不動法、退法、不退法、護法、實住法、慧解脫、俱解脫。又成實論卷一分別賢聖品亦立二十七賢聖，惟其名稱與解釋與中阿含所說互有異同。　(2)據俱舍論卷二十二以下之分別賢聖品載，於見道以前立七賢，見道以後立四聖及七聖。1.七賢，即：五停心、別相念住、總相念住、煖、頂、忍、世第一法。2.四聖，即：須陀洹果、斯陀含果、阿那含果、阿羅漢果。3.七聖，即：隨信行、隨法行、信解、見至、身證、慧解脫、俱解脫。若以見道、修道、無學道等三道與四聖、七聖相配列，則見道即是上記四聖中初果向位中之鈍根（隨信行），及利根（隨法行）；修道即前三果後三向位中之鈍根（信解），及利根（見至）；無學道乃第四果中之鈍根（慧解脫），及利根（俱解脫）。至於在此身中得滅盡定之第三果之聖者，則稱為「身證」。故總合上記之七賢、七聖，共為十四類。　(3)大乘法苑義林章卷五本與成唯識論掌中樞要卷上本等亦立二十七賢聖，即：信解、見至、身證、慧解脫、俱解脫、預流向、預流果、一來向、一來果、不還向、不還果、阿羅漢向、阿羅漢果、極七返、家家、一間、中般、生般、無行般、有行般、上流般、退法、思法、護法、住法、堪達法、不動法。其中，亦以前十八項為有學，後九項為無學。又此一配列法係將隨信行與隨法行攝於見道以前之方便位，故若再加此二項，則總為二十九賢聖。　(二)次將聲聞、緣覺（辟支佛）、菩薩等三乘共攝於「十地」，而論其賢聖之別，此即大品般若經卷十七燈炷深奧品與大智度論卷七十五等所說之「三乘共十地」，即：乾慧地、性地、八人地、見地、薄地、離欲地、已作地、辟支佛地、菩薩地、佛地等十地；其中，以初二地為賢，後八地為聖。另如大方等大集經卷八海慧菩薩品亦列舉「出離九種性而入於佛種性」之說。所謂九種性，即：凡夫性、信行性、法行性、八忍性、須陀洹性、斯陀含性、阿那含性、阿羅漢性、辟支佛性，再加佛種性，則共為十性；其中，以初三性為賢，後七性為聖。要之，其旨趣大致與三乘共十地之說相同。　(三)若僅就菩薩位次而言者，如成唯識論卷九所舉，總立菩薩位為五位，即：資糧位、加行位、通達位、修習位、究竟位。並以修習大乘順解脫分之善根（即煖位等四善根位以前）之三十心為資糧位；以修大乘順決擇分之善根（即煖、頂、忍、世第一法等四位）為加行位；以見道初地之「入心」為通達位；以初地之「住心」以後，至第十地之「金剛無間道」為修習位；以佛果為究竟位。其中，即以初二位為賢，後三位為聖。另如華嚴經所說之十住、十行、十迴向、十地及妙覺位等菩薩四十一位，即以前三十位為賢，十地及妙覺為聖。此外，仁王般若經卷上教化品，別於十住位之前另有十信位之說，故總為五十一位；而菩薩瓔珞本業經卷上賢聖學觀品則詳舉五十二位之名，即：十心、十住、十行、十迴向、十地、等覺、妙覺；其中，十住、十行、十迴向等三十心為賢，十地、等覺、妙覺等十二階位為聖。　準之上記所敘，賢聖之別，諸經論雖皆有其定說，然亦不宜一概判然定奪之，而僅應別其範圍之寬、狹、通、局，如大乘義章卷十七本所說，賢之範圍「通」而聖之範圍「局」，以賢之範圍「通」，故自修道之始至修道之終皆可謂之為賢者，如經中常言「賢者舍利弗」、「賢者須菩提」，非謂舍利弗、須菩提定然僅屬賢位而不屬聖位之人；以聖之範圍「局」，故謂見道以前為凡夫位之賢者，而見道以上始可謂之為聖者。另如俱舍論賢聖品於廣說七賢七聖之時，即通稱為賢聖（梵 ārya-pudgala）。〔舊華嚴經卷八、卷十一、卷十五、卷二十三、大毘婆沙論卷五十四、雜阿毘曇心論卷五、阿毘達磨順正理論卷五十七至卷七十二、法華經玄義卷九下、四教義卷二至卷六、俱舍論光記卷二十二〕（參閱「菩薩階位」5221）


meanings:
（梵 Bhadrāyaṇīya，巴 Bhaddayānika，藏 Bzaṅ po buḥi sde）小乘二十部之一。‘賢’，部主名；‘胄’，苗裔之義。此部爲賢阿羅漢之苗裔，故稱賢胄部。梵名音譯爲跋陀羅耶尼、跋陀與尼與、多梨羅耶尼。《部執異論》稱之爲賢乘部，《十八部論》稱爲跋陀羅耶尼部，《文殊問經》稱爲賢部。<#>此部系佛滅三世紀中從犢子部分出者。相傳此部在解釋‘已解脫更墮，墮由貪複還，獲安喜所樂，隨樂行至樂’一頌時，主張初二句解釋阿羅漢，次一句解釋獨覺，後一句解釋佛。此種說法與他部不同，故而獨立成一部派。然其教理與法上、正量、密林山部等部相同，皆與犢子部大致無別。<#>［參考資料］　《異部宗輪論》；《出三藏記集》□卷三；《異部宗輪論述記》；《法華經玄贊》卷（本）。<#>


meanings:
6179賢胄，梵名 Bhadrayānika，巴利名 Bhaddayānika。賢，部主之名；胄，苗裔之義。此部係賢阿羅漢之苗裔。為小乘二十部之一。音譯跋陀與尼與、跋陀羅耶尼、多梨羅耶尼。又作賢乘、名賢、賢。據異部宗輪論載，此部係佛入滅三百年中，從薩婆多部一派之犢子部分支而出。係因解釋「已解脫更墮，墮由貪復還，獲安喜所樂，隨樂行至樂」一頌而起，與犢子部執義不同。此部解釋該頌，舉三乘之無學，謂初二句解釋阿羅漢，第三句解釋獨覺，末句解釋佛。其餘之教義與犢子部相同。　蓋島史第五章、大史第五章、西藏傳清辨（梵 Bhavya）第二說、多羅那他（梵 Tāranātha）之印度佛教史及舍利弗問經等，均主張此部為犢子部之分派。又巴利文大菩提樹史（Mahā-bodhi-vaṃsa）、清辨第一說等，主張此部屬於上座部。清辨第三說，則主張此部乃由犢子部之分派大山部（梵 Mahāgiriya）所分派者。窺基及法藏則稱此部為我法俱有宗，係小乘六宗之一。〔文殊問經卷下、出三藏記集卷三、異部宗輪論述記、法華經玄贊卷一〕（參閱「小乘二十部」928）


meanings:
① Bán, lấy đồ đổi lấy tiền gọi là mại, như đoạn mại 斷賣 bán đứt. ||② Làm hại người để lợi mình gọi là mại, như mại quốc 賣國 làm hại nước, mại hữu 賣友 làm hại bạn.


meanings:
① Bán; ② Bán đứng, phản bội, làm hại: 他被朋友出賣 Anh ta bị bạn bè phản bội (bán đứng); 賣友 Hại bạn; 賣國求榮 Bán nước cầu vinh; ③ Cố sức: 賣力氣 Cố sức làm; ④ Khoe, phô trương (tài): 賣弄才能 Khoe tài.


meanings:
Bán đi sự thông minh. Tiết Sùng Giác Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »灌 溪 老 漢 向 十 字 街 頭、 逞 風 流、 賣 惺 惺。 – Lão già Quán Khê ở ngã tư đường khoe phong lưu, bán đi sự thông minh của mình«.


meanings:
Bà già bán quạt dùng tay che nắng mà không biết dùng đến cây quạt của mình. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ người mê, chẳng ngộ ông Phật tự tâm, lại chạy khắp nơi thưa hỏi, tìm kiếm. Tiết Kính Sơn Tông Cảo Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »問： 心 佛 俱 忘 時 如 何？ 師 曰： 賣 扇 老 婆 手 遮 日。 – Hỏi: Lúc tâm Phật đều quên thì thế nào? Sư nói: Bà già bán quạt dùng tay che nắng«.


meanings:
Bán đầu mèo chết. Đầu mèo khi đã chết thì tanh hôi lạ thường, nhưng đây lại cốt để tỷ dụ cho sự việc quý báu hướng thượng. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 4 (Đại 48, 1039 thượng) ghi: »圓 通 不 開 生 藥 鋪、 單 單 只 賣 死 貓 頭。 不 知 那 箇 無 思 算、 喫 著 通 身 冷 汗 流。 – Viên Thông bất khai sinh dược phố, đan đan chỉ mại tử miêu đầu. Bất tri na cá vô tư toán, khiết trước thông thân lãnh hãn lưu. – Viên Thông chẳng bán thuốc cứu người, chuyên bán đầu mèo chết mà thôi. Đâu hay cái đó không toan tính, nuốt nhằm thân thể xuất mồ hôi«.


meanings:
Gã bán gừng, tức Thiền sư Tự Bảo, pháp tự của Ngũ Tổ Giới, đời thứ 9 phái Thanh Nguyên. Thiền sư là người rất nghiêm cẩn, khi ở với Ngũ Tổ đã từng làm chức coi kho. Nhân khi Ngũ Tổ có bệnh, ngài sai thị giả tới kho lấy gừng để sắc thuốc. Tự Bảo liền trách mắng thị giả. Thị giả bạch lại với Ngũ Tổ. Tổ đưa tiền cho thị giả đem tới kho để mua, lúc ấy Tự Bảo mới chịu đưa gừng cho thị giả. Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di[/i] (Vạn Tục 148, 151 hạ) ghi: »後 筠 州 洞 山 闕 人、 郡 守 以 書 託 戒 舉 所 知 者 主 之。 戒 曰： 賣 生 薑 漢 住 得、 遂 出 世 住 洞 山。 – Về sau ở Động Sơn thuộc Quân Châu thiếu người, quan quận viết thư nhờ Tổ tiến cử một vị Trụ trì. Giới nói: Gã bán gừng trụ được. Tự Bảo liền đi làm Trụ trì Động Sơn«.


meanings:
① Hèn. ||② Khinh rẻ. ||③ Lời nói nhún mình, như tiện danh 賤名 cái tên hèn mọn của tôi.


meanings:
① Rẻ: 賤賣 Bán rẻ; 賤價 Giá rẻ; ② Hèn, hèn hạ, thấp hèn, hèn mọn: 貧賤 Nghèo hèn; 甘心當奴才，眞賤！ Cam tâm làm nô lệ, thật là hèn hạ!; ③ Khinh bỉ, khinh rẻ, xem thường: 人皆賤之 Ai cũng khinh bỉ; ④ (cũ) Hèn mọn của tôi (lời tự khiêm): 賤女 Tiện nữ; 賤技 Tài nghề hèn mọn (của tôi).


meanings:
① Thu thuế, thu lấy những hoa lợi ruộng nương của dân để chi việc nước gọi là phú thuế 賦稅. Ngày xưa thu thuế để nuôi lính cũng gọi là phú. ||② Cấp cho, phú cho, bẩm phú 稟賦 bẩm tính trời cho. ||③ Dãi bày, dãi bày sự tình vào trong câu thơ gọi là thể phú. Làm thơ cũng gọi là phú thi 賦詩, một lối văn đối nhau có vần gọi là phú.


meanings:
① Giao cho, cấp cho, phú cho; ② Thuế ruộng; ③ Thể phú (một thể văn thơ, dùng cách trình bày thẳng, nói thẳng vào sự vật cần nói); ④ Làm thơ: 賦詩一首 Làm một bài thơ.


meanings:
① Rợ Ba, lối thơ phú của giống mán phương nam.


meanings:
Một thứ thuế của một dân tộc thiểu số ở miền nam Trung Quốc thời Tần Hán (thuộc các tỉnh Hồ Nam, Tứ Xuyên).


meanings:
① Thể chất, cái bản thể của các vật đều gọi là chất, như khí chất 氣質 chất hơi, lưu chất 流質 chất lỏng, chia rẽ vật thể ra từng bộ phận rất nhỏ gọi là chất điểm 質點, cái chất điểm thuần một chất không lẫn cái gì gọi là nguyên chất 原質. ||② Tư chất 私質 nói về cái bẩm tính của con người. ||③ Chất phác, mộc mạc. ||④ Chất chính, tới người biết hơn mà định phải trái nên chăng gọi là chất nghi 質疑. ||⑤ Chủ, cỗi gốc. ||⑥ Lối văn tự mua bán. ||⑦ Tin. ||⑧ Thật, chân thật. ||⑨ Lời thề ước. ||⑩ Cái đích tập bắn. ||⑪ Một âm là chí. Cầm đợ, để một vật gì làm tin. Ngày xưa hai nước hoà hiếu với nhau, sợ sau phản trắc, mới cắt người thân nước này sang ở nước kia để làm cho tin gọi là chí. Đem đồ đạc hay nhà ruộng mà cầm làm tin để lấy tiền cũng gọi là chí.


meanings:
① Chất: 流質 Chất lỏng; 物質 Vật chất; 品質 Phẩm chất; 性質 Tính chất; ② Chất lượng, phẩm chất: 重質不重量 Coi trọng chất lượng chứ không coi trọng số lượng; 按質分等 Chia cấp theo chất lượng; ③ (văn) Chất phác, mộc mạc (ít văn vẻ); ④ Chất chính, chất vấn, hỏi (cho ra đúng sai): 我質問那個男孩，直到他說出所知道一切 Tôi chất vấn đứa bé trai này cho đến lúc nó nói ra hết những gì nó biết; ⑤ Đối chất: 被告與原告對質 Bị cáo đối chất với nguyên cáo; ⑥ Thế nợ, cầm, đợ, đưa (người) đi làm con tin, đồ (vật) gán nợ, con tin: 以衣物質錢 Lấy quần áo gán nợ; 以此物為質 Lấy vật này làm đồ gán nợ; 人質 Con tin; ⑦ (văn) Thật, chân thật; ⑧ (văn) Lời thề ước; ⑨ (văn) Cái đích tập bắn.


meanings:
① Sổ sách, nguyên dùng chữ trướng 帳, nay tục thường dùng chữ trướng 賬 này.


meanings:
① Đánh bạc, (cờ bạc). Tục cho mình tự thề là đổ chú 賭咒, tức khí gọi là đổ khí 賭氣.


meanings:
① Đánh bạc, cờ bạc: 賭錢 Đánh bạc; ② Đánh cá, đánh cuộc: 打賭 Đánh cuộc, đánh cá; ③ Đua tranh.


meanings:
① Đồ cống, những vật quý báu của mán rợ ngoài đem đến cống gọi là sâm tẫn 琛賮. ||② Đồ tặng tiễn kẻ lên đường, nay thông dùng chữ tẫn 贐.


meanings:
① Cậy nhờ, như ỷ lại 倚賴 nương tựa nhờ vả. ||② Lợi, như vô lại 無賴 không có ích lợi gì cho nhà, những kẻ dối trá giảo hoạt gọi là kẻ vô lại. ||③ Tục cho rằng không nhận việc ấy là có là lại, có ý lần lữa cũng là lại, như để lại 抵賴 chối cãi. ||④ Lành, như Mạnh tử nói: phú tuế tử đệ đa lại 富歲子弟多賴 năm được mùa con em phần nhiều hiền lành, ý nói no thì không cướp bóc. ||⑤ Lấy.


meanings:
May mà, may phúc. Tiết Thần Đảnh Hồng Yên Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »貪 瞋 痴、 太 無 知、 賴 我 今 朝 識 得 伊。 – Tham sân si, rất vô tri, may mà sáng nay tôi biết được y«.


meanings:
① Nhờ cậy, dựa vào: 完成任務，有賴於大家的努力 Hoàn thành nhiệm vụ, là nhờ vào sự cố gắng của mọi người; ② Ỳ, trì hoãn: 孩子看到櫥窗裏的玩具，賴著不肯走 Trẻ con trông thấy đồ chơi trong tủ kính thì ỳ ra không chịu đi; ③ Chối, chối cãi, quịt, không thừa nhận: 事實俱在，賴 是賴不掉的 Sự thật rành rành chối cãi sao được; 賴債 Quỵt nợ; ④ Đổ tội, đổ oan: 自己做錯了，不能賴人 Mình làm sai không nên đổ tội cho người khác; ⑤ Trách móc: 大家都有責任，不能賴哪一個 Mọi người đều có trách nhiệm, không thể trách móc một cá nhân nào; ⑥ (khn) Xấu, dở: 好賴 Tốt và xấu; 不論好的賴的我都能吃 Dù ngon hay dở, tôi đều ăn được cả; 今年莊稼長得眞不賴 Mùa màng năm nay thật không tệ; ⑦ Lười biếng; ⑧ (văn) Lành: 富歲子弟多賴 Năm được mùa con em phần nhiều hiền lành (Mạnh tử); ⑨ (văn) Lấy; ⑩ [Lài] (Họ) Lại.


meanings:
6313梵名 Rāṣṭrapāla，巴利名 Raṭṭhapāla。又作賴吒惒羅、羅吒波羅、賴吒拔檀。意譯為護國。又稱大淨志。中印度西北方居樓國（梵 Kuru）鮱蘆吒村（梵 Thullakoṭṭhita）富豪之子。佛陀至其國教化時，跟隨佛陀出家，得悟後歸國。。父母謀以美女誘其還俗，該女反受教誡。其後，又度化拘牢婆王（梵 Koravya）。後馬鳴（梵 Aśvaghoṣa）於華氏城（梵 Pāṭaliputra）將尊者一代之事蹟編成戲曲「賴吒和羅」，親自公開演出，頗得民眾好評，而令五百位王子及眾多市民捨俗出家，該戲曲因此遭王禁演。〔中阿含經卷三十一、撰集百緣經卷九、四分律卷三、付法藏因緣傳卷五〕


vietnamese:
lại trá hoà la sở vấn thái tử kinh <đpb>


meanings:
（梵 Raṣṭrapāla，巴 Raṭṭhapāla，藏 Yul-skyoṅs）佛弟子。音譯又作羅咤婆羅、賴咤婆羅、羅咤波羅、賴咤拔檀。意譯大淨志、護國。系佛世印度拘樓瘦國■蘆咤村長者之子。據《賴咤和羅經》所載，佛陀游化至拘羅瘦國時，曾于■蘆咤村北之尸攝和園說法教化。師自聆受佛陀教誨，頓生出家之志，遂乞求父母允其離俗，後終獲得父母勉强同意而加入僧團。精勤修行不久即證得阿羅漢果。十年後歸鄉，父母以山珍海味、金銀財寶誘其還俗，師反而爲其父母闡述財寶爲憂苦愁戚之因。後又于■蘆咤林中說法度化拘牢婆王。<#>師常少欲知足，不貪著財物。《長老偈》第七六九至七九三偈即師所述，主要爲其出家後之抒懷。後世之佛教詩人馬鳴曾撰‘賴咤和羅歌’，以歌頌師之行誼。<#>［參考資料］　《中阿含經》卷三十一；《五分律》卷二；《分別功德論》卷四；《撰集百緣經》卷九；《中部》第八十二經《賴咤和羅經》。<#>


meanings:
6313即第八阿賴耶識所具之三種相。唯識宗以阿賴耶識之自體 本具諸法之因與果，為顯其體、義之差別，而立三相。即自相（初阿賴耶）、果相（異熟）、因相（一切種），而以自相為體相，其餘之二相為義相。　(一)自相，為第八識自體之相。此阿賴耶識具有能藏、所藏、執藏三義（稱為賴耶三藏），與雜染（諸有漏法）互相為緣，故有情執之為自內我，此即顯示初能變識之所有自相能攝持因與果。蓋因第八識能攝持雜染法之種子，猶如庫藏含藏諸物，故稱能藏；因第八識為雜染法所薰、所依之場所，猶如庫藏為諸物之所依，故稱所藏；因第八識恆為第七末那識執為自內我，猶如庫藏之堅固執守，故稱執藏。故知能藏為因相，所藏為果相，因果二相為末那識所執藏而為賴耶之自相。若離自相，則無因相、果相；若離因相、果相，亦別無自相可言。　(二)果相，為有情總報之果體。即第八阿賴耶識係由過去之善惡業所引生之異熟果；在賴耶三藏中為所藏，在賴耶三位中為「善惡業果位」。　(三)因相，即萬法原因之相。謂第八阿賴耶識能執持一切諸法種子而不失，為萬法生起之原因；於賴耶三藏中為能藏，在賴耶三位中為「相續執持位」。〔成唯識論卷二、成唯識論述記卷二末〕（參閱「阿賴耶識」3676）


meanings:
① Đồ phúng, đồ tặng người chết, tặng cho xe ngựa gọi là phúng 賵, tặng cho tiền của gọi là phụ 賻.


meanings:
(văn) Đồ phúng viếng (nhà có người chết).


meanings:
① Tặng thêm. ||② Thừa, tục dùng như chữ thặng 剩, cũng đọc là chữ thặng.


meanings:
(văn) ① Tăng thêm; ② Dư, thừa (dùng như 剩, bộ 刂).


meanings:
① Bán đồ giả dối. ||② Lời, buôn bán có lời thừa. ||③ Lường gạt, như bị trám 被賺 bị người ta lừa.


meanings:
① Kiếm (lời): 他賺很多錢 Anh ấy kiếm được rất nhiều tiền; ② (đph) Làm lợi, mang lợi, có lợi; ③ (đph) Kiếm được (tiền...) Xem 賺 [zuàn].


meanings:
(đph) Bịp, lừa, lường gạt: 賺人 Bịp người. Xem 賺 [zhuàn].


meanings:
① Đồ phúng người chết, của giúp thêm vào đám ma, đám chay, như hậu phụ 厚賻 đồ phúng hậu.


meanings:
(văn) ① Phúng điếu (đem lễ vật điếu đến nhà có tang); ② Đồ phúng: 厚賻 Đồ phúng nhiều.


meanings:
① Mua sắm, như cấu vật 購物 mua sắm đồ. ||② Mưu bàn.


meanings:
① Báo đền, giả ơn, tái thần 賽神 báo ơn thần. ||② Thi, so sánh hơn kém, như tái mã 賽馬 thi ngựa. ||③ Cũng đọc là trại.


meanings:
① Thi, đua: 田徑賽 Thi điền kinh; ② (văn) Trả ơn, báo đền: 賽神 Tế báo ơn thần; ③ Hơn: 一個賽一個 Người này hơn người kia; ④ Ngang với: 賽眞的 Như thật vậy, giống như thật, rất giống.


meanings:
① Thâm u (sâu xa uẩn áo), như thám trách sách ẩn 探賾索隱 nghiên cứu nghĩa lí sâu xa.


meanings:
(văn) Thâm u, sâu xa: 探賾索隱 Nghiên cứu nghĩa lí sâu xa.


meanings:
① Đồ lễ tương kiến, ngày xưa đến chơi với nhau tất đưa lễ vật vào trước gọi là chí tục gọi là lễ kiến diện 見面禮. Hàm chấp chí dĩ hạ, tranh bái thức chi 咸執贄以賀，爭拜識之 (Liêu trai chí dị 聊齋志異) mọi người đem lễ vật đến mừng, tranh nhau chào làm quen.


meanings:
(văn) Đồ lễ yết kiến (được đưa đến trước, trước khi đi thăm một bậc trên trước thời xưa): 贄見 Mang lễ đến xin gặp.


meanings:
① Khíu lại, bám vào, như chuế vưu 贅肬 cái bướu mọc ở ngoài da, vì thế nên vật gì thừa, vô dụng cũng gọi là chuế. ||② Nói phiền, nói rườm, như dưới các thư từ thường viết chữ bất chuế 不贅 nghĩa là không nói phiền nữa, không kể rườm nữa. ||③ Ngày xưa gọi các con trai đi gửi rể là chuế tế 贅婿 nay thường nói con trai làm lễ thành hôn ở nhà vợ là nhập chuế 入贅 (vào gửi rể).


meanings:
① Thừa, rườm: 言不多贅 Không nên nói rườm; ② (cũ) Ở rể, gởi rể: 入贅 Đi ở rể; ③ (đph) Lôi thôi, vất vả, mệt nhọc: 孩子多了眞贅人 Lắm con thật là vất vả.


meanings:
① Đưa tặng, như di tặng 遺贈 đưa tặng đồ quý, tặng thi 贈詩 tặng thơ v.v. Ðỗ Phủ 杜甫: Ưng cộng oan hồn ngữ, đầu thi tặng Mịch La 應共冤魂語，投詩贈汩羅 hãy nên nói chuyện cùng hồn oan, và gieo thơ tặng sông Mịch La (chỉ Khuất Nguyên 屈原). ||② Phong tặng, lấy hàm quan của mình mà truy phong cho các tiên nhân gọi là cáo tặng 誥贈. ||③ Tiễn, xua đuổi.


meanings:
① Biếu, tặng, đưa tặng, phong tặng: 敬贈 Kính biếu, kính tặng; ② (văn) Tiễn xua đuổi.


meanings:
① Đặt trước, trả tiền trước rồi mới lấy đồ gọi là đảm. ||② Cái bao sách.


meanings:
(văn) ① Trả tiền trước, đặt trước, đặt cọc; ② Cái bao sách.


meanings:
① Giúp, cổ xuý lên, phụ hoạ vào cho việc chóng thành gọi là tán thành 贊成 hay tham tán 參贊. ||② Chỉ dẫn, như tán lễ 贊禮 chỉ dẫn cho người khác làm lễ. ||③ Khen ngợi, một lối văn ca tụng công đức gọi là văn tán 贊, nay thông dụng chữ 讚. ||④ Bảo. ||⑤ Sáng tỏ.


meanings:
① Giúp đỡ, tán trợ, phụ hoạ vào.【贊助】tán trợ [zànzhù] Tán thành và ủng hộ, đồng ý và giúp đỡ; ② Khen, khen ngợi: 贊不絕口 Tấm tắc khen mãi; ③ (văn) Văn tán, bài tán (dùng như 讚, bộ 言); ④ (văn) Bảo; ⑤ (văn) Sáng tỏ.


meanings:
(?-1086) Thiền tăng đời Tống, là con cháu của Phó Đại sĩ, tự Vạn Tông, người xứ Nghĩa Điểu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang), Trung Quốc. Xuất gia lúc 3 tuổi, 7 tuổi thụ giới Bồ Tát, rồi sư đi tham học các nơi; tham yết ngài Thạch Sương Sở Viên, nối pháp ngài thuộc tông Lâm Tế. Sau đó, sư trụ trì các chùa: Tô Đài, Thiên Phong, Long Hoa, Bạch Vân. Sư còn nhận lời mời thỉnh của Phủ Soái, trụ trì đạo tràng Bảo Chí tại Tưởng Sơn (tức chùa Thái Bình Hưng Quốc). Vương An Thạch tâu về đạo đức sư, ban cho chương phục và hiệu »Giác Hải Thiền sư«.


meanings:
(văn) Giả, giả mạo: 這張十元鈔是贋品 Tờ giấy bạc 10 đô-la này là tiền giả.【贋品】nhạn phẩm [yànpên] Văn vật giả.


meanings:
① Cấp giúp. ||② Phong phú, văn từ có vẻ dồi dào, điển lệ gọi là thiệm phú 贍富 hay phú cai 富該. ||③ Đủ.


meanings:
① Cho tiền của, cung cấp: 贍養父母 Phụng dưỡng cha mẹ; 贍卹 Cứu tế; ② Đầy đủ, phong phú, dồi dào, sung túc: 力不贍也 Không đủ sức.


meanings:
① Thừa thãi, kiếm được lời nhiều gọi là doanh. ||② Được, đánh bạc được gọi là doanh 贏, thua gọi là thâu 輸. Doanh đắc quỷ đầu mãn nang khẩu 贏得鬼頭滿囊口 (Nguyễn Du 阮攸) kiếm được tiền nhét đầy túi. ||③ Chậm trễ. ||④ Quá. ||⑤ Sáng tỏ.


meanings:
① Thắng, được: 足球比賽結果，甲隊贏了 Kết quả cuộc đấu bóng đá, đội A đã thắng; ② Được lời, được lãi; ③ (văn) Chậm trễ; ④ (văn) Quá; ⑤ (văn) Tiến lên; ⑥ (văn) Gánh vác, mang: 贏三日之糧 Gánh lương thực ăn trong ba ngày (Tuân tử: Nghị binh); ⑦ (văn) Tiếp đãi: 以贏諸侯 Để tiếp đãi các nước chư hầu (Tả truyện: Tương công tam thập nhất niên).


meanings:
(văn) ① Đồ cống: 琛贐 Đồ quý báu để tiến cống; ② Đồ tặng tiễn người lên đường (như 盡).


meanings:
Trao tặng lễ vật cho người lên đường. Tiết Vĩnh Phong Huệ Nhật Am Chủ trong NĐHN q. 18 ghi: »吾 明 日 行 腳 去、 汝 等 可 來 相 送。 於 是 贐 路 者 畢 集。 – (Sư chợt bảo người trong ấp rằng:) Sáng mai tôi hành cước, các vị có thể đến đưa tiễn. Khi ấy người trao tặng lễ vật đều tập họp đủ cả«.


meanings:
① Quan lại ăn của đút, như tham tang uổng pháp 貪贓枉法 tham của đút làm sai phép. ||② Tang vật, những đồ trộm cướp đã lấy được đều gọi là tang, như nhân tang tịnh hoạch 人贓並獲 bắt được cả người và đồ đã lấy.


meanings:
① Của ăn cắp, tang vật: 抓到三個正在分贓的小偷 Bắt được ba kẻ trộm đang chia của; 追贓 Truy tang vật; 退贓 Hoàn lại của ăn cắp; 人贓並獲 Bắt được cả người và tang vật; ② (văn) Ăn của đút lót: 貪贓枉法 Tham của đút làm trái luật pháp.


meanings:
① Bí sĩ 贔屭 gắng sức làm lụng. ||② Một loài giống như con rùa người ta hay khắc ở dưới bia.


meanings:
(văn) ① Một loài rùa biển lớn; ② 【贔屭】bí hí [bìxì] Ra sức, gắng sức (làm việc gì).


meanings:
① Chuộc, đem tiền để chuộc tội gọi là thục. ||② Đem tiền chuộc lại cái đã cầm đã bán cũng gọi là thục. ||③ Bỏ.


meanings:
① Thông dụng như chữ cống 貢. ||② Một âm là cám. Huyện Cám, tỉnh Cám, vì có hai dòng sông Chương 章 và cống 貢 hợp lại thành sông nên nhân đó mà gọi là Cám 贛, tức là tỉnh Giang Tây 江西 bên Tàu bây giờ.


meanings:
① Như貢; ② [Gàn] Tên sông: 贛江 Sông Cám (ở tỉnh Giang Tây, Trung Quốc); ③ [Gàn] (Tên gọi tắt) tỉnh Giang Tây.


meanings:
① Sắc đỏ, sắc đỏ là sắc rực rỡ nhất, cho nên gọi tấm lòng trung là xích thành 赤誠 hay xích tâm 赤心. ||② Cốt yếu nhất, đầu cả, như nước Tàu ngày xưa gọi là thần châu xích huyện 神州赤縣 ý nói nước Tàu là nước đứng đầu cả thiên hạ và là chỗ cốt yếu nhất trong thiên hạ vậy. ||③ Hết sạch, như năm mất mùa quá gọi là xích địa thiên lí 赤地千里, nghèo không có một cái gì gọi là xích bần 赤貧, tay không gọi là xích thủ 赤手 v.v. ||④ Trần truồng, như xích thể 赤體 mình trần truồng, con trẻ mới đẻ gọi là xích tử 赤子 (con đỏ). ||⑤ Nói ví dụ những nơi máu chảy, như xích tộc 赤族 bị giết hết cả họ. Lấy lời xấu xa mà mỉa mai người gọi là xích khẩu 赤口 hay xích thiệt 赤舌. Cũng như tục thường nói hàm huyết phún nhân 含血噴人 ngậm máu phun người. ||⑥ Phương nam. ||⑦ Một âm là thích. Trừ bỏ.


meanings:
① Đỏ, son: 赤色 Màu đỏ; ② Không, hết sạch, trắng tay, xơ xác, hết sức: 赤手 Tay không; 赤貧 Nghèo xơ xác; ③ Cởi trần, trần truồng: 赤腳 Đi chân không, chân đất; 赤背 Cởi trần; ④ (văn) Thành thật, chân thật, trung thành: 推赤心于諸賢之腹中 Suy tấm lòng thành nơi bụng những người hiền (Lí Bạch: Dữ Hàn Kinh châu thư); 赤膽忠心 Lòng dạ trung thành.


vietnamese:
xích khẩu bạch thiệt tận tiêu trừ <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Xích khẩu tịnh tiêu vong. Miệng lưỡi thị phi, lời dèm pha vu cáo đều tiêu trừ. Đây là từ giải hạn mà dân gian thường dùng để tiêu trừ tai hoạ từ miệng lưỡi. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »看！ 畫 作 一 道 神 符、 向 鬼 門 上 貼。 且 道 如 何？ 赤 口 白 舌 盡 消 除、 𨁝 跳 楊 岐 三 腳 驢。– Hãy xem, vẽ một lá bùa dán trên cửa quỷ, thử hỏi như thế nào? Miệng lưỡi thị phi đều tiêu trừ, con lừa Dương Kỳ ba chân nhảy cẫng«.


meanings:
（藏 Khri-sroṅ lde-btsan；742～797）八世紀時的西藏國王。又作吃■雙提贊、乞黎蘇籠臘贊、赤松帶贊。十三歲（755年）即位。他不僅奠定了吐蕃全盛時代的基礎，也鞏固了佛教在西藏的勢力。西藏史籍常將他與松贊干布、徠巴瞻幷稱爲‘三大法王’。<#>赤松德贊即位之初，宰相仲巴結（Ma-shan%）等乘其年幼，企圖撲滅松贊干布以來的佛教勢力，他們藉口歷代藏王的短壽、國家的兵連禍結都是源于弘揚佛法，于是流放學僧、燒毀佛典、廢大昭寺爲屠宰場，幷將寺中的釋尊像埋毀于地下。赤松德贊年長後，瞭解先代對佛教所作的努力，决心致力于佛法的弘揚。他曾先後派遣桑希（San%-shi）及賽曩（Sbagsal-snan%）至中國及印度求法；更派人至印度迎請學僧寂護（S/a^ntiraksita）及蓮華生（Padmasambhava）前往西藏講經說法。<#>寂護與蓮華生到西藏後的第一件事，就是爲印度佛教建立根據地──興建西藏第一座剃度僧人出家的桑耶寺（Bsam-yas）。由于爲俗人剃度出家必須有十位受戒十年以上的僧人在場，赤松德贊乃特地派人到印度請十二位‘說一切有部’的僧人，協助寂護完成爲‘七覺士’（西藏第一批出家衆）授戒的儀式。<#>赤松德贊爲了興隆佛法，不斷召集西藏內外學僧從事經典的翻譯、研究，更于各地設立僧院，造就譯經人才。印度諸大論師靜命、無垢友、佛密、靜藏、清淨師子等，都是在這段時期進入西藏，協助譯經工作。此外，赤松德贊也邀請密宗大德法稱，傳授瑜伽部金剛界大曼荼羅等灌頂；請迦濕彌羅國的勝友、施戒等，傳授戒法；請漢僧傳授參禪修定，使西藏佛教在大小、顯密、禪教、講修上，兼容幷蓄，盛極一時。根據《布頓佛教史》的記載，西元788年，赤松德贊更在桑耶寺的登噶爾（Pho-bran% ldan-dkar）宮殿請諸學僧編纂已譯經典的目錄《登噶爾目錄》。這也是西藏第一部有組織的大藏經目錄。總之，西藏佛教在赤松德贊時代有了嶄新的發展，其盛况連後來的印度'學僧阿底峽都贊嘆說︰‘爾時佛法興盛，雖印度似亦所未有。’<#>赤松德贊晚年，以中國禪僧摩呵衍爲首的漢地佛教在西藏逐漸取得勢力，幷與印度佛教引起紛爭。爲了解决愈演愈烈的爭論，赤松德贊乃召集兩派僧人在桑耶寺進行辯論，幷按照印度的習慣，在辯論者中間放置花環，規定最後由失敗者爲對方獻上花環，然後離開西藏。據說這場辯論斷斷續續進行了三年之久（792～794），摩呵衍一派曾一度占上風，但最後還是敗給寂護的弟子蓮華戒（Kamalas/i^la）而返回內地。從此，漢地佛教頓門派（西藏佛教史籍的稱法；稱印度佛教爲漸門派）的教法遭西藏否定。赤松德贊更下令禁止漢地佛教經典的流通，以及禪宗教法的修習。但禪宗的教法幷未因此而在西藏斷絕，後期西藏佛教的教義及修行方法仍多少受其影響。<#>赤松德贊在印度佛教戰勝苯教和漢地佛教之後，爲了進一步平息印度佛教內部的宗派鬥爭，規定傳持‘說一切有部’的戒律，禁止翻譯其它宗派的律典，同時宣布龍樹所傳的中觀論是佛法的準則。此外，在拉薩、山南建札葉巴寺及欽浦寺，培養僧人；下令西藏王朝轄區內一律崇信佛教，以防止苯教復興；幷率全體大臣發誓，尊崇佛教，永不動搖等，這些舉措都使印度佛教在西藏取得優勢，樹立鞏固的地位。<#>［參考資料］　《舊唐書》卷一九六〈吐蕃〉上；《新唐書》卷二一六〈吐蕃〉上；《册府元龜》；《資治通鑒》；王沂暖譯《西藏王統記》；王輔仁《西藏佛教史略》；王森《西藏佛教發展史略》；《青史》；佐藤長《古代チベット史研究》卷下；P. Demieville著·耿升譯《吐蕃僧諍記》。<#>


meanings:
Thênh thang rỗng lặng, thanh tịnh vô nhiễm, là cảnh giới thiền ngộ. Tiết Tiến Phúc Đạo Anh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »此 之 宗 要、 千 聖 不 傳。 直 下 了 知、 當 處 超 越。 是 知 赤 灑 灑 處、 恁 麼 即 易。 明 歷 歷 處、 恁 麼 還 難。 – Yếu nghĩa Thiền tông ở đây ngàn thánh chẳng truyền. Lập tức biết rõ, ngay nơi đó siêu việt. Cái biết ấy thênh thang rỗng lặng, như thế thì dễ; chỗ sáng suốt rõ ràng, thế ấy càng khó«.


meanings:
Đời Đường, thiền tăng Trí Thường ở chùa Quy Tông tại Lô Sơn, vì đôi mắt của sư có màu đỏ nên người đời gọi sư là Xích nhãn Quy Tông.


meanings:
Khối thịt đỏ, chỉ thân người, thể xác. Lâm Tế ngữ lục ghi: »上 堂 云。赤 肉 團 上 有 一 無 位 眞 人。常 從 汝 等 諸 人 面 門 出 入。未 證 據 者 看 看。 – Sư thượng đường, nói: Trên thể xác có một con người thật không địa vị, thường từ khuôn mặt của các ông ra vào. Người nào chưa nhận ra, hãy xem!«.


vietnamese:
xích cước nhân sấn thố trước ngoa nhân khiết nhục <tttđ>

meanings:
Người chân trần đuổi bắt thỏ, kẻ mang giày được ăn thịt thỏ. (Kẻ nhọc thì chẳng được, kẻ chẳng nhọc thì được). Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ nếu truy tìm thì khó ngộ đạo, còn bình thường vô sự thì dễ khế hợp với thiền pháp hơn. Chương Phong Huyệt Diên Chiểu Thiền sư trong CĐTĐL q. 13 ghi: »問： 大 眾 雲 集 請 師 說 法。 師 曰： 赤 腳 人 趁 兔。 著 靴 人 喫 肉。 – Hỏi: Đại chúng đã tề tựu, thỉnh sư thuyết pháp. Sư nói: Kẻ nhọc thì chẳng được, kẻ chẳng nhọc thì được«.


meanings:
Trần trụi, không có gì cả. Ám chỉ quét sạch vọng niệm trần tục, nhận thức muôn pháp đều không. Tiết Linh Ẩn Huệ Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師 忽 頓 悟、 仆 於 眾、 眾 掖 之。 師 乃 曰： 吾 夢 覺 矣。 至 夜 小 參、 師 出 問 曰： 淨 裸 裸 空 無 一 物、 赤 骨 力 貧 無 一 錢。 戶 破 家 亡、 乞 師 賬 濟。 – Sư chợt đốn ngộ, ngã vào chúng, chúng đỡ dậy. Sư liền nói: Tôi đã tỉnh cơn mơ rồi! Đến tối có tiểu tham, sư bước ra hỏi: Sạch trơn không một vật, trần trụi không một đồng. Nhà tan cửa nát xin thầy cứu giúp«.


meanings:
① Tha, tha cho kẻ có tội gọi là xá, như đại xá thiên hạ 大赦天下 tha cho cả thiên hạ. Mỗi khi vua lên ngôi hay có việc mừng lớn của nhà vua thì tha tội cho các tù phạm và thuế má gọi là đại xá thiên hạ.


meanings:
① Đỏ quá, đỏ khè, núi trọc không có cây cối gọi là hách.


meanings:
(văn) ① Màu đỏ ké; ② Núi trọc (không có cây cối).


meanings:
① Đỏ ửng. ||② Nổi giận, như hách nhiên đại nộ 赫然大怒 đùng đùng nổi giận. ||③ Thịnh. ||④ Rõ rệt, hiển hách, như uy quyền hấp hách 威權翕赫 oai quyền hách dịch.


meanings:
① Lớn, lớn lao, lừng lẫy, hiển hách: 顯赫 Lẫy lừng; 聲勢赫赫 Thanh thế lớn lao; ② (văn) Nổi giận, căm phẫn; ③ (văn) Sáng chói, sáng ngời, đỏ ửng; ④ (lí) Héc: 千赫 Kilôhéc; 兆赫 Mêgahéc; ⑤ [Hè] (Họ) Hách.


meanings:
5932（Hillebrandt，Alfred；1853～1927）德國之印度學學者。任波蘭布勒斯旁大學教授（1888～1923），主講梵語與印歐比較語言學。出版有吠陀古典梵文學之原典，及研究論著多種，並從事印度神話學之解說。主要著作有：śāṅkhāyana-śrautasūtra, 1885～1899; āpastamba-gṛhyasūtra, 1882～1897; Mūdrārākṣasa, 1912；Varuṇa und Mitra, 1877; Vedische Mythologie, 3 vols., 1891～1902；Über die Anfänge der indischen Dramen, 1914; Aus Brahmanas und Upanischads, 1920.


meanings:
（Brian Haughton Hodgson；1800～1894）英國的東洋學研究者，歐洲之大乘原典研究的肇始者。生于齊雪（Cheshire）。十八歲至印度，任職于東印度公司。後任外交官于波斯、尼泊爾等地。1848年辭職後，幽居于喜馬拉雅山的大吉嶺，致力于動物學、人類學、科學、文學等方面的研究。<#>氏對于印度學的研究，在年輕時即已開始。1826年，所著《Notices of the Lan-guage,Literature and Religion of Nepaland Tibet》一書，首度在歐洲學術界介紹梵語佛典，開啓佛教研究的新局面。1828年刊行之《Quotations from Original SanskritAuthorities》書中，曾引用九十處左右的梵語原文典據。同年所完成的《金剛針論》英譯本，則爲梵語佛典英譯的嚆矢。1874年，又出版《Essays on the Languages,Literature andReligion of Nepal and Tibet》，該書系彙集其多年來公開發表之論著而成。此外，氏又收集有三八一部梵語聖典。其中，有一七四部贈予法國學者布赫諾夫（Eugene Burnouf）。對布氏的佛教研究，有相當程度的裨益。<#>


meanings:
5933（Hedin, Sven; 1865～1952）瑞典之地理學者，亦爲著名中亞探險家。西元一八八五年至一八八六年，旅行至波斯、美索不達米亞，成爲波斯探險團之一員，途經撒馬爾罕、喀什噶爾（1890～1891），復從烏拉山、帕米爾高原，橫越塔克拉馬干沙漠、青海等地，再經張家口而至北平（1893～1897）；其後又至塔里木盆地、西藏中部之湖沼地帶探險（1899～1902），於羅布泊附近發現古代都市樓蘭之遺址（1901）。發掘蒐集許多古代文書及考古學遺物。其後越過喀喇崑崙山脈，通過喀什米爾、喀什噶爾，經由俄國返國。一九○五年，又由波斯至印度，進入西藏西北，並至印度河調查諸河川之水源、水脈，而於喜馬拉雅山北邊，發現許多與其平行之山脈，此一山系之發現，實具有重大意義。一九○八年經由日本回國。一九二七年組成西北學術探險團（The Sino-Swedish Expedition），復得瑞典、中國、印度學者之協助，而進行大規模之遠征。自東蒙古（熱河地方），經過新疆、波斯，再由西藏北部，跨越天山，從事大規模之考古、地質學、生物、人類、民俗、宗教等研究，成績斐然，對佛教文物之貢獻甚鉅。　主要著作有：Die geographisch-wissenschaftliche Ergebnissa meiner Reise in Zentralasien, 1894～1897, 1900; Scientific results of a journey in Central Asia 1899～1902, 6 vols., map 2 vols., 1904～1907; Southern Tibet, discoveries in former times compared with my own researches of 1906～1908, 9 vols., map 2 vols., 1917～1922; History of the expedition in Asia 1927～1935, 4 vols., 1943～1945.


meanings:
Sáng chói, có dáng dấp khiến người chú ý. Tiết Ngọc Tuyền Thừa Hạo Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »晷 運 推 移、 布 褌 赫 赤。 莫 怪 不 洗、 無 來 換 替。 – Thời gian có đổi dời (nhưng) quần vải vẫn sáng chói, đừng trách (sao) không giặt (vì) không có gì để thay«.


meanings:
Nghèo rớt mồng tơi dụ cho tất cả đều không, quét sạch mọi vọng niệm trần tục. Phần Dương ngữ lục q. hạ: »問： 如 何 是 衲 衣 下 事？ 師 云： 赫 赤 窮 漢。 – Hỏi: Thế nào là việc lớn trong nhà Thiền? Sư đáp: Gã nghèo rớt mùng tơi«.


meanings:
（梵 Heruka，藏 Dges-pa rjo-rje）西藏密教中嗔部族（dveṣa-kula）之忿怒尊，阿■佛（Akṣobhya-buddha）之化身。一般多作擁抱鑠乞底（Śakti）妃的雙身相（yab-yum），亦有單作一尊者。其形相通常爲青色，臉歪斜，牙、舌露出，有三隻眼呈充血之狀，頭戴飾有頭蓋骨之冠，身上飾有虎皮或蛇皮。此尊另有同體異尊之稱，名稱不同，其臂數及妃之名稱亦異，各有獨立的怛特羅及成就法（sādhana），真言或異或同，種子則皆爲‘吽’（hūṃ）。<#>據《大悲空智金剛大教王儀軌經》卷八〈大相應輪品〉所述，此尊之曼荼羅，系以赫魯葛爲中尊，四周配以八明妃，即東配邀哩（gauri），南配陬裏（gaurī），西配尾多哩（vetālī），北配渴三摩哩（ghasmarī），東南配卜葛西（pukkasī），東北配設■裏（śabarī），西北配贊拿哩（caṇḍālī），西南配弩弭尼（doṃbī）。或再配以上方之空行（khecarī）、下方之地居（bhūcar^）二明妃，合爲十明妃。<#>西元八、九世紀左右的密教思想家智足（Jñānapāda），嘗著二部《赫魯葛成就法》（Heruka-sādhana），又，依西藏史書所載，當時之西藏建有許多赫魯葛廟。由此可知，赫魯葛信仰在八世紀時已告盛行。又，對赫魯葛尊的崇拜，與較早的文殊信仰有密切關係。現在西藏及其周圍地區存有許多赫魯葛像，可知此等地方在後世仍然崇信赫魯葛。此外，《成就法鬘》及《西藏大藏經》中，收錄有此尊之成就法。<#>［參考資料］　《大悲空智金剛大教王儀軌經》卷一〈拿吉尼熾盛威儀真言品〉；《真實瑜伽論》；陳健民〈密乘法海之檢討〉（《事業手印教授抉微》第十五章）。<#>


meanings:
① Sắc đỏ. Ta quen đọc là chữ trinh.


meanings:
① Thứ đất đỏ tức là đá giả thạch 赭石 một thứ đá đỏ như son của ta thường dùng vậy. ||② Sắc đỏ như giả y 赭衣 áo đỏ nhờ nhờ, một thứ áo của tù ngày xưa mặc.


meanings:
① (văn) Đất đỏ, đá giả thạch: 赭色 Màu son, màu gạch; 淺赭色 Màu gạch non; 赭石 (khoáng) Đất son.


meanings:
① Đỏ tía, sắc mặt đỏ tía gọi là đường.


meanings:
① Chạy, cất chân đi lại đều gọi là tẩu. Vì thế cho nên lo việc cả hai bên gọi là bôn tẩu 奔走. ||② Trốn. Như sách Mạnh Tử 孟子 nói: Khí giáp duệ binh nhi tẩu 棄甲曳兵而走 bỏ áo giáp kéo đồ binh mà trốn. ||③ Tiếng nói khiêm, cũng như nghĩa chữ bộc 僕. ||④ Vật thể di động cũng gọi là tẩu. Như tẩu bút 走筆 nguẫy bút. ||⑤ Mất hình dạng cũ, sai kiểu, mất lối thường trước cũng gọi là tẩu. Như tẩu bản 走版 bản khác không phải bản cũ.


meanings:
① Đi: 走遍全國 Đi khắp cả nước; 這步棋走錯了 Đi nhầm nước cờ rồi; ② Chạy: 這隻表走得很准 Chiếc đồng hồ này chạy đúng lắm; 棄甲曳兵而走 Bỏ cả giáp kéo binh mà chạy (Mạnh tử); ③ Lên đường: 你該走了 Đã đến lúc anh phải đi (lên đường) rồi; ④ Thăm viếng, đi lại: 他們兩家走得很近 Hai gia đình họ thường đi lại thăm viếng nhau; ⑤ Mang, chuyển, đi: 走了一批貨 Đi một chuyến hàng; ⑥ Phai, bay (mất hình cũ hay mùi vị cũ): 走味 Bay mùi.【走樣】tẩu dạng [zôuyàng] Mất hình dạng cũ, sai kiểu, sai: 這事讓他給說走樣了 Việc này anh ấy nói sai nguyên ý; ⑦ Sai, lạc, trệch: 把他的意思講走了 Nói sai (trệch) ý của anh ấy; ⑧ Để lọt ra, để lộ, hở: 走漏消息 Để lộ tin tức; 說話走了嘴 Nói hớ, lỡ miệng; ⑨ (văn) Tôi (dùng như 僕, bộ 亻).


meanings:
Nghĩa là trong tâm vẫn còn những niệm nhỏ nhiệm. Tiết Dũng Tuyền Hân Thiền sư trong NĐHN ghi: »我 四 十 九 年 在 這 裡、 尚 自 有 時 走 作。 汝 等 諸 人 莫 開 大 口。 見 解 人 多、 行 解 人 萬 中 無 一 箇。 – Sư thượng đường nói: Ta 49 năm tại chỗ này còn có tẩu tác, bọn các ông chớ mở miệng to. Kẻ kiến giải thì nhiều, còn người hạnh giải thì trong muôn người không có một«.


meanings:
Tất tả chạy ngược chạy xuôi. Tiết Phúc Châu Tây Viện Hoà thượng trong TĐT q. 17 ghi: »若 欲 得 作 佛、 汝 自 是 佛。 擔 却 一 箇 佛、 傍 家 走 颺 颺、 渴 鹿 趁 陽 焰 相 似、 何 時 得 相 應 去？ – Nếu muốn được làm Phật thì chính ông là Phật. Đã mang một ông Phật trên mình mà còn tất tả chạy ngược chạy xuôi giống như con nai khát nước chạy theo sóng nắng, đến khi nào mới được tương ưng?«.


meanings:
① Củ củ 赳赳 hùng dũng, tả cái dáng vũ dũng.


meanings:
【赳赳】củ củ [jiujiu] Hùng dũng, dũng cảm 赳赳武夫 Bậc võ phu dũng cảm (Thi Kinh).


meanings:
① Chạy tới, tới chỗ đã định tới gọi là phó. Như bôn phó 奔赴 chạy tới. ||② Lời cáo phó, lời cáo cho người biết nhà mình có tang gọi là phó, nay thông dụng chữ phó 訃.


meanings:
Chạy tới, đến, đi, dự: 奔赴 Chạy tới; 赴會 Đi dự họp; 赴宴 Dự tiệc; 赴京Về thủ đô.


meanings:
arise, to awaken, to initiate, to begin, to arouse


meanings:
① Dậy, cất mình lên, trổi dậy. Như khởi lập 起立 đứng dậy, kê minh nhi khởi 雞鳴而起 gà gáy mà dậy. ||② Dựng lên, cái gì đã xiêu đổ mà lại dựng lên gọi là khởi. Như phù khởi 扶起 nâng dậy, thụ khởi 豎起 dựng lên, vì thế nên xây đắp nhà cửa gọi là khởi tạo 起造. ||③ Nổi lên, phát ra. Như khởi phong 起風 nổi gió, khởi bệnh 起病 nổi bệnh, v.v. Sự gì mới bắt đầu mở ra đều gọi là khởi. Như khởi sự 起事 bắt đầu làm việc, một lần cũng gọi là nhất khởi 一起. ||④ Lồi lên. ||⑤ Ra. ||⑥ Phấn phát.


meanings:
① Dậy: 起立 Đứng dậy; 晚睡早起 Thức khuya dậy sớm; ② Lên cao: 舉起來 Nâng lên; ③ Rời: 起身 Rời chỗ; ④ Nhổ: 起釘子 Nhổ đinh; ⑤ Xúc: 用鐵鍬起土 Lấy xẻng xúc đất; ⑥ Bóc: 把墻上的畫起下來 Bóc bức tranh trên tường xuống; ⑦ Tẩy: 這件衣服得起油 Phải tẩy vết dầu (bẩn) ở trên cái áo này đi; ⑧ Nổi lên, phát ra: 起泡（沫）Nổi bọt; 崛起 Nổi dậy, quật khởi; 起風 Nổi gió; 起病 Phát bệnh; ⑨ Nổi lên, lồi lên, nhô lên. 【起伏】khởi phục [qêfú] Lên xuống, nhấp nhô, chập chùng: 崗巒起伏 Đồi núi nhấp nhô; ⑩ Dựng, xây, làm, cất: 起房子 Xây nhà, cất nhà, làm nhà; ⑪ Bắt đầu, mở đầu: 起頭并不容易 Mở đầu không phải dễ. 【起初】khởi sơ [qêchu] Lúc đầu, ban đầu, thoạt đầu, đầu tiên: 這個工廠起初很小 Xưởng này lúc đầu rất nhỏ; 【起 見】khởi kiến [qêjiàn] Để..., nhằm (dùng thành 爲了…起見): 爲了解情況起見 Để tìm hiểu tình hình; ⑫ Từ, bắt đầu từ: 從今天起 Bắt đầu từ hôm nay; 從頭學起 Học từ đầu; ⑬ Đoàn, đám, tốp: 又來了一起人 Lại vừa đến một tốp (đám) người; ⑭ Vụ, lần: 一起 Một lần; 一天發生幾起事故 Một ngày xảy ra mấy vụ tai nạn; ⑮ Cầm lấy, vác: 拿起武器 Cầm lấy vũ khí, cầm vũ khí lên; 扛起大旗 Vác cờ; ⑯ Nổi, ra...: 買不起 Mua (sắm) không nổi; 想不起 Không nhớ ra; ⑰ Kết hợp thành những động từ ghép và những từ ngữ khác: 對不起 Có lỗi, xin lỗi; 對得起 Xứng đáng với; 看不起 Khinh, coi rẻ; 喚起 Thức tỉnh, kêu gọi...; 關起門來 Đóng cửa lại.


vietnamese:
khởi ngũ cái thời nhẫn thụ bất xả giới <pttđ>


vietnamese:
khởi tín luận nhất tâm nhị môn đại ý <pqđtđ>


meanings:
Tanyan's Commentary to the Awakening of Faith


vietnamese:
khởi tín luận nghĩa kí huyễn hổ lục <pqđtđ>


meanings:
Làm phiền, làm giật mình. Tiết Đâu Suất Huệ Chiếu Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »五 日 一 度 陞 堂、 起 動 許 多 龍 象。 – Năm ngày thăng đường một lần, làm giật mình rất nhiều thiền tăng kiệt xuất«.


meanings:
Còn gọi: Trừu đơn, Tạm hạ. Đứng dậy rời khỏi chỗ toạ thiền của mình, nghĩa rộng là Thiền tăng lìa chùa mà đi. Thiền tăng sau khi giải hạ, luôn luôn khởi đơn để đến Tăng đường nơi khác. Ngoài ra, cũng có khi do tính hạnh bất thường của mình hoặc vị thầy không đủ tài đức nên khởi đơn mà đi. Đời sau có người cho khởi đơn là Thỉnh giá (xin phép nghỉ), đó là giải thích sai. Trong Thiền lâm, nếu có việc tạm xin phép ra ngoài, trong thời hạn 15 ngày rồi trở về thì gọi là Thỉnh giá, nếu đi quá 15 ngày thì gọi là Khởi đơn, cần phải cử hành lại nghi thức Quải tháp mới có thể quy sơn. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
arising of attachment; to give rise to attachments


meanings:
(văn) ① Nhảy nhót; ② 【搭赸】đáp sán [dashàn] Bắt chuyện (để làm quen), nói đãi bôi (để cầu thân), nói lảng (để tránh ngượng). Cg. 搭訕.


meanings:
① Đuổi theo. ||② Nhân thế lợi thừa dịp tiện gọi là sấn. Như sấn thuyền 趁船 nhân tiện ghé thuyền đi.


meanings:
① Nhân lúc, trong khi, trong lúc, sẵn dịp: 這碗葯你還是趁熱喝下 Chén thuốc này anh nên uống trong lúc còn nóng; 我們趁亮兒走吧！ Nhân lúc trời còn sáng, ta đi đi!; 趁此機會 Nhân dịp này; ② Đáp, ghé: 趁船 Đáp thuyền, đáp tàu thuỷ; ③ (đph) Giàu: 趁錢 Giàu có, nhiều tiền; ④ (văn) Đuổi theo.


meanings:
Còn gọi: Sấn khẩu đầu, Sấn khẩu khoái. Đi theo sau người khác, lời nói có vẻ vội vàng, cẩu thả. Tiết Phật Nhãn Viễn Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »從 上 南 泉 歸 宗 諸 人 方 喚 作 無 迷 無 悟 之 見、 如 今 學 者 也 趁 口 說、 無 迷 無 悟 又 何 曾 到 來？ 不 得 容 易 出 言、 盖 爲 你 有 疑 在。 – Trước kia các vị Nam Tuyền, Quy Tông mới gọi là kiến giải không mê không ngộ. Hôm nay người học cũng bắt chước vội vàng nói không mê không ngộ, nhưng đâu từng đến được trình độ ấy? Chẳng được nói lời cẩu thả, bởi vì các ngươi còn có nghi«. Chương Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi: »亦 莫 趁 口 頭 亂 問。 自 己 心 裏 黑 漫 漫 地。 – Cũng chớ nên vội vã hỏi bậy, vì trong tâm của chính mình còn tối mênh mang«. Tiết Hoằng Minh Thiền sư trong TLTBT q. 2 ghi: »雖然 如 是、 據 箇 什 麼 道 理 便 與 麼？ 莫 趁 口 快 向 這 裏 亂 道、 須 是 箇 漢 始 得。 – Mặc dù vậy, căn cứ vào đạo lí gì mà nói như thế? Chớ có cẩu thả nói bậy ở chỗ này, phải là bậc kiến tính mới được«.


meanings:
Chấp trước vào chữ nghĩa bài văn, tìm nghĩa giải trong ấy. Chương 14 liệu giản của Chí Công Hoà thượng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »聲 聞 心 中 不 了。 唯 只 趁 逐 言 章。 言 章 本 非 眞 道。 轉 加 鬥 爭 剛 彊。 – Thanh Văn chẳng tỏ ngộ tự tâm, chỉ chấp trước vào chữ nghĩa bài văn. Chữ nghĩa vốn chẳng phải là chân đạo, càng thêm đấu tranh mạnh mẽ«.


meanings:
① Tư thư 趑趄 chật vật, đi không lên. Tả cái dáng lễ mễ khó đi.


meanings:
leap over, pass over, surpass, transcend


meanings:
① Vượt qua. Nhảy qua. ||② Siêu việt, phàm có tài trí hơn người đều gọi là siêu. Như siêu quần 超群 hơn cả đàn, siêu đẳng 超等 hơn cả các bực. ||③ Không chịu đặt mình vào cái khuôn mẫu thường gọi là siêu. Như siêu thoát 超脫, siêu dật 超逸, v.v. ||④ Xa.


meanings:
① Vượt, quá: 超計划的產量 Sản lượng vượt kế hoạch; 超齡 Quá tuổi; ② Siêu, vượt hơn: 超音速飛機 Máy bay siêu âm; 超階級的思想 Tư tưởng siêu giai cấp; ③ Vượt thoát, siêu thoát; ④ (văn) Xa.


meanings:
5281禪林用語。又作殺祖殺佛。意爲超越佛祖之究極境界；即不執著任何事物，達絕對自由之心境。景德傳燈錄卷十七（大五一‧三三九上）：「問：『如何是超佛越祖之談?』師曰：『老僧問汝！』曰：『和尚且置。』師曰：『老僧一問尚自不會，問什麼超越佛祖之談！』」　唐代末年之祖師禪均有超越祖佛言教之說。如景德傳燈錄卷十七（大五一 ‧三三七中）：「祖佛雖無謾人之心，爲時人透不得，祖佛成謾人去，不得道祖佛不謾人。若透得祖佛過，此人過卻祖佛也，始是體得祖佛意，方與向上古人同。如未透得，但學佛學祖，則萬劫無有得期。」　亦有將超佛越祖強調爲殺佛殺祖者。此即否定外在之一切權威，以表示絕對主體之自在。故臨濟錄示眾段云（大四七‧五○○中）：「道流！爾欲得如法見解，但莫受人惑，向裏向外逢著便殺，逢佛殺佛，逢祖殺祖，逢羅漢殺羅漢，逢父母殺父母，逢親眷殺親眷，始得解脫，不與物拘，透脫自在。如諸方學道流，未有不依物出來底。山僧向此間從頭打，手上出來手上打，口裏出來口裏打，眼裏出來眼裏打，未有一個獨脫出來底，皆是上他古人閑機境。」　蓋超越佛祖、否定佛祖之思想，本見於大乘經典之大悲闡提之說，再融合於中華民族之生活體驗中。如德山及臨濟呵佛罵祖之家風，均發揮了唐末祖師禪之特色。然至後代則淪於形式，不過此種超佛越祖之思想，仍爲我國禪宗所獨有之主張。〔祖堂集卷六、卷八、古尊宿語錄卷九、禪門拈頌集卷二十四、宗門統要續集卷十八、禪林類聚卷十八〕


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Huệ Phương đời Tống. X. Huệ Phương.


meanings:
Pháp nhãn phi thường, vượt khỏi khuôn phép của tông môn. Mật Am ngữ lục ghi: »若 是 親 證 親 悟 大 法 明 底 人。 說 什 麼 把 斷 咽 喉。 渠 自 有 超 宗 異 目 生 涯。 開 眼 時。 也 只 恁 麼 湛 湛 地。 閉 眼 時。 也 只 恁 麼 湛 湛 地。 – Nếu là người thân chứng thân ngộ, sáng được đại pháp thì nói làm gì đến việc quét sạch ngôn ngữ, y tự có pháp nhãn phi thường để sinh nhai. Lúc y mở mắt, cũng chỉ là trong trẻo thế ấy; khi y nhắm mắt cũng chỉ là trong trẻo thế ấy«.


meanings:
Pháp nhãn vượt khỏi cách thức thông thường của Tông môn. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »當 知 具 擇 法 眼、 不 如 具 透 關 眼。 具 透 關 眼、 不 如 具 超 宗 眼。 – Nên biết có Trạch pháp nhãn chẳng bằng có Thấu quan nhãn; có Thấu quan nhãn chẳng bằng có Siêu tông nhãn«.


meanings:
Vượt thoát khuôn phép thông thường trong thiền môn, chỉ cho người triệt ngộ có nhãn lực và nhận thức không giống người tầm thường. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong Duy Tắc ngữ lục q. 3 ghi: »你 若 未 具 超 宗 越 格 的 眼 目、 又 無 縛 虎 拏 龍 底 手 段、 未 免 一 切 處 一 切 時、 見 色 被 色 碍、 聞 聲 被 聲 碍、 以 至 出 言 吐 氣 皆 是 白 日 青 天 開 眼 寐 語。 – Nếu ông chưa có cái nhìn vượt thoát khuôn phép thông thường trong thiền môn, lại không có thủ đoạn trói cọp bắt rồng thì ở mọi lúc mọi nơi sẽ chưa tránh khỏi việc bị sắc làm ngại khi thấy sắc, bị âm thanh làm ngại khi nghe tiếng, cho đến việc ông nói năng cũng đều là giữa ban ngày mà mở mắt nói mớ«.


vietnamese:
siêu định gia hạnh dữ siêu định thành mãn <pttđ>


meanings:
(1635-1709) Thiền tăng đời Thanh, họ Lưu, người Lư Lăng (Kiết An, Giang Tây), Trung Quốc. Lúc 9 tuổi sư đột nhiên phát bệnh nặng, cha sư đưa sư vào chùa Kỳ-Đà lễ ngài Từ Thừa để cạo tóc. Khi 19 tuổi thụ giới cụ túc với Thanh Nguyên Mi Am, hầu hạ hơn mười năm. Sau sư đến Hàng Châu tham kiến Thiền sư Viên Chiếu Mao Khê, tham cứu tâm chỉ được ấn kí, nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế, hầu hạ Viên Chiếu 3 năm. Niên hiệu Khang Hi thứ 36 (1697) đáp ứng lời thỉnh của núi Thiên Mục, sư đến thuyết pháp hoằng hoá. Sau 3 năm sư trở về bản sơn ở am Hoạt Mai sống vào những năm cuối đời. Lưu lại đời sau Ngữ lục 4 quyển.


meanings:
Vượt khỏi giai vị thứ lớp thông thường, trực tiếp lãnh ngộ. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »還 辯 明 得 也 無。 未 辯 辯 取。 未 明 明 取。 既 辯 明 得 能 截 生 死 流。 同 踞 祖 佛 位。 妙 圓 超 悟 正 在 此 時。 – Có biện minh được hay không? Nếu chưa biện hãy biện đi, nếu chưa sáng hãy làm cho sáng đi. Còn như biện minh được rồi, hay cắt đứt dòng sinh tử, cùng ngồi ở địa vị Phật Tổ, diệu viên siêu ngộ, chính là ở lúc này«.


meanings:
Vượt khỏi tình thức, thoát li tri kiến. Mật Am ngữ lục ghi: »大 爐 鞴 中。 千 鍛 萬 煉。 徹 底 淨 盡 跳 得 出。 無 絲 毫 領 覽。 超 情 離 見。 – Trong lò rèn lớn, khổ công rèn luyện đến sạch sẽ hoàn toàn mới đem ra, không còn mảy may ý thức, vượt khỏi tình thức, thoát li tri kiến«.


meanings:
（梵 Vikramaśilā、Vikramaśīla，藏 Vi-kra-ma-śī-laḥi gtsug-lag-khaṅ）古印度佛教著名寺院、密教學術中心。位于恒河南岸山坡上。又譯超行寺、超岩寺、毗俱羅摩尸羅寺。系波羅王朝第二代王達摩波羅于西元八世紀末至九世紀初所創建。然此寺遺迹，今已無存。<#>據西藏資料記載，該寺規模宏大，裝飾華麗，藏有巨量財寶、文物。全寺共有一百餘座僧院及六座研究院，中心爲觀音殿，供奉男女諸尊塑像。寺有六門，每門置有守門者接受各方問答、辯論或挑戰。又，印度佛教後期的著名學者多出身于此，因此成爲晚期大乘佛學的中心。阿底峽在入藏前（1034～1038）嘗任此寺住持。此外，密教大師那洛巴等人皆嘗在此修學、著述。<#>本寺頗受波羅王朝歷代君王的支持，然于1203年，與歐丹多富梨寺共毀于回教徒之手。現代佛教史家即以本寺的被毀年代，作爲印度佛教的結束年代。<#>［參考資料］　多羅那他《印度佛教史》；SaratChandra Das《Pag Sam Jon Zang》；H. Kern《Manual of Indian Buddhism》；Sukumer Dutt《Buddhist Monks and Monasteries of India》。<#>


meanings:
5281梵名 Vikramaśīla，西藏名 Vi-kra-ma-śī-laḥi gtsug-lag-khaṅ。位於印度比哈爾（Bihār）之寺院。又稱超行寺。西元八世紀末至九世紀初，波羅王朝（梵 Pāla）第二主達摩波羅（梵 Dharmapāla）創建本寺。十世紀時成爲印度密教中心，與那爛陀寺、烏丹塔普拉寺（梵 Udaṇḍapura）、婆耆羅沙納寺（梵 Vajrāsana）並稱印度四大寺。全寺共有一○七座殿堂與六座學舍，中心爲觀音大殿，周圍有五十三座大小殿，供奉密教諸神像。學僧往來頻繁，與那爛陀寺等共爲金剛乘（梵 vajrayāna）之中心。著名之密教大師阿提沙（梵 Atiśa）自小於此受戒、學習，後任住持。一二○三年本寺被毀。〔H. Kern: Manual of Indian Buddhism；V.A. Smith: Early History of India; N.L. Dey: Vikramaśilā Monastery(J.A.S.B. 1909); The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India〕


meanings:
Pháp danh của Thiền tăng Văn Quả đời Thanh. X. Văn Quả.


meanings:
① Vượt ngoài phép tắc thông thường, phần lớn chỉ cho tầm nhìn, lòng can đảm và trí hiểu biết của bậc triệt ngộ. Như Tịnh ngữ lục ghi: »上 堂 云： 清 蘿 倚 喬 松 之 勢、 紅 尾 竸 禹 門 之 浪、 還 有 出 頭 人 麼？ 舉 拂 子 云： 寶 劍 振 來 試 霜 刃、 何 用 埃 塵 惹 匝 中？ 一 喝 云： 超 方 者 委。 – Sư thượng đường nói: Giây leo nương vào thế cây tùng cao, cá đuôi đỏ thi đua qua sóng Vũ Môn, còn có người ra mặt chăng? Sư giơ cây phất tử lên nói: Gươm báu vung lên thử độ bén, đâu cần trong hộp rước bụi nhơ? Hét một tiếng, nói: Siêu phương thì biết«. ② Du phương. Thị Chân Ngộ Thiền sư trong HSLNMDT q. 2 ghi: »何 因 而 入 母 胎？何 因 而 汨 沒 愛 纏？ 何 因 而 愿 出 沈 淪？ 何 因 而 發 足 超 方？ 何 因 而 參 訪 知 識？ – Do đâu mà vào thai mẹ, do đâu mà sa vào lưới ái, do đâu mà mong muốn ra khỏi luân hồi? Do đâu mà cất bước du phương. Do đâu mà tham phỏng tri thức«.


meanings:
5281梵名 Vikramāditya。音譯訖羅摩阿迭多，馝柯羅摩袟多。又作正勤日王。爲印度崛多王朝（梵 Gupta）之大王，於佛陀入滅後一千年出世。威風遠播，諸印臣服。當時印度教（Hinduism）復興，梵文學之研習亦頗盛，佛教中有無著、世親等諸大論師輩出，鼓吹瑜伽佛教，同時王更於其間獎勵各種文藝宗教。王又賑恤貧窮，照顧臣僚，故大臣等尊之爲聖仙大王（梵 Rājādhirāja-ṛṣi）。法顯遊印時（402～411）即值超日王在位之時。〔大唐西域記卷二健馱邏國條、玄應音義卷二十一、慧琳音義卷七十六　〕（參閱「笈多王朝」4274）


meanings:
(1610-1674) Thiền tăng đời Thanh, họ Hồ, hiệu Kỳ Nhiên, người Thành Đô, Trung Quốc. Xuất gia lúc 9 tuổi tại chùa Trung Phong, sư từng tham kiến các bậc tôn túc: Chúc Gia Am Ấn Tâm, Thiên Đồng Mật Vân Viên Ngộ, Phá Sơn Hải Minh, Tượng Nhai Tính Diên v.v… Sau yết kiến Lộc Môn núi Sơn Đãng đắc pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Lần lượt trụ trì các chùa Linh Huệ, Song Trì, Bạch Thuỷ, Hoàng Long. Tác phẩm có: Kỳ Nhiên Trí Thiền sư ngữ lục 2 quyển.


meanings:
Vượt khỏi khuôn khổ cách thức thông thường, phần lớn để hình dung tầm nhìn hoặc hành động phi thường của bậc triệt ngộ. Mật Am ngữ lục ghi: »逗 到 大 休 大 歇 之 場。 身 心 若 枯 木 寒 陸。 大 棒 打 不 回 頭。 千 人 萬 人。 羅 籠 不 住。 白 日 只 閑 閑 地。 出 一 言 半 句。 快 如 倚 天 長 劍。 便 能 殺 人。 亦 能 活 人。 千 變 萬 化。 卓 卓 盡 超 格。 – Làm cho đến chỗ thôi nghỉ, thân tâm như cây khô tro lạnh, dù có bị đánh rất đau cũng chẳng quày đầu, ngàn người muôn người khống chế chẳng nổi. Ban ngày chỉ thanh thản, nói ra một lời nửa câu bén như thanh ỷ thiên trường kiếm, có khả năng giết người, cũng hay cứu người, muôn ngàn biến hoá, hết sức cao siêu vượt khỏi khuôn khổ cách thức thông thường«.


meanings:
(1642-1702) Thiền tăng đời Thanh, họ Trần, người Hải Diêm (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiết Chu Hành Hải, làm truyền nhân tông Lâm Tế, trụ trì chùa Giang Thiên.


meanings:
Thiền tăng đời Thanh, họ Diêu, hiệu Tể Lôn, người Tuý Lí (Chiết Giang), Trung Quốc. Thuở nhỏ theo Nho học, lớn lên công danh đạm bạc. Niên hiệu Thuận Trị thứ 7 (1650) sư lễ Thâm Vân Quả ở Gia Hưng (Chiết Giang) xin cạo tóc. Mùa thu năm ấy yết kiến Bách Ngu Tịnh Tư. Sau đó lần lượt du phương núi Thiên Đồng, Kính Sơn, chùa Báo Ân, chùa Kim Túc. Niên hiệu Thuận Trị thứ 9 (1652) tham kiến Thiền sư An Điền Tĩnh, vào ngày Phật thành đạo (mùng 8 tháng 12) được ấn khả. Sau sư trụ trì chùa Thánh Cảm, Tây Sơn, Bắc Kinh. Niên hiệu Khang Hi thứ 32 (1679) biên tập Ngũ Đăng Toàn Thư 120 quyển; đặc biệt trước tác Thâm Tuyết Thảo Đường tập, Pháp Uyển Anh Hoa, Độc Thư Tùy Ký, Cổ Kim Tăng Thi v.v…


meanings:
Vẻ siêu thoát sau khi khai ngộ. Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 1 ghi: »懷 讓 曰： 馬 祖 一 蒙 開 悟、 心 地 超 然、 侍 奉 十 秋、 日 益 深 奧。 – Hoài Nhượng nói: Mã Tổ một khi được khai ngộ, thần thái siêu thoát, nhưng vẫn hầu hạ ta đến mười năm nên chỗ ngộ ngày càng sâu mầu«.


meanings:
Thuỵ hiệu của Thiền tăng Huệ Lăng đời Ngũ Đại. X. Huệ Lăng.


meanings:
Trình độ rất cao. Tông Môn Võ Khố ghi: »平 昔 履 踐 明 白、 見 道 超 詣。 – Trước kia do các việc làm như: tham thiền, tu tập, khế cơ đều rõ ràng, nên trình độ kiến đạo rất cao«.


meanings:
Vượt khỏi giai vị thứ tự thông thường, trực tiếp lãnh ngộ. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »未 悟 往 生 者、 必 念 佛 極 其 誠 切、 若 參 禪 者 亦 如 彼 之 誠 切、 則 雖 止 滯 人 天、 取 悟 不 遠、 再 出 頭 來、 慧 根 頓 發、 超 證 菩 提、 未 可 限 量。 – Người chưa ngộ muốn vãng sinh, cần phải khẩn thiết niệm Phật. Nếu người tham thiền cũng khẩn thiết như người ấy, dù sinh vào cõi trời, người mà cùng chỗ ngộ chẳng xa, vừa mới sinh ra huệ căn chóng phát, siêu chứng Bồ-đề, chưa thể hạn lượng«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tùng Yểm đời Ngũ Đại. X. Tùng Yểm.


meanings:
① Nguyên là chữ trì 遲, tục mượn làm chữ xu 趨.


meanings:
① Tư thư 趑趄. Xem chữ thư 趄.


meanings:
【趑趄】tư thư [ziju] (văn) ① Lê lết; ② Lừng khừng, ngập ngừng: 趑趄不前 Lừng khừng không tiến tới.


meanings:
【趔趄】liệt thư [lièqie] Lảo đảo, loạng choạng: 他趔趄着走進屋來 Anh ta lảo đảo bước vào nhà; 打了個趔趄，摔倒了 Vừa lảo đảo một cái đã bị ngã.


meanings:
① Đuổi theo, xua, lùa, xua đuổi: 你在前頭走，我在後頭趕 Anh đi trước, tôi đuổi theo sau; 快趕！ Đuổi nhanh lên; 趕蒼蠅 Xua ruồi, đuổi ruồi; ② Vội vàng, vội vã, hấp tấp, lật đật: 他騎着車往廠裡趕 Anh ta vội phóng xe đạp về nhà máy; 趕任務 Gấp rút hoàn thành nhiệm vụ. 【趕 緊】cản khẩn [gănjên] Nhanh lên, gấp, ngay, vội vàng: 趕緊剎車 Vội vàng phanh xe ngay; 趕緊解釋 Giải thích ngay; 他趕緊吃了飯就上工地去了 Anh ấy ăn vội ăn vàng rồi lên công trường ngay; 【趕 快】cản khoái [gănkuài] Nhanh lên, mau lên: 趕快跟我走 Đi theo tôi mau lên; 【趕忙】 cản mang [gănmáng] Vội vàng, gấp, mau: 他趕忙道歉 Anh ta vội vàng xin lỗi; ③ Đánh, đánh đuổi: 趕大車 Đánh xe ngựa; ④ Vào lúc, gặp: 趕上一陣雨 Gặp một trận mưa; 正趕上他在家 Vừa đúng lúc anh ấy có ở nhà; ⑤ Đợi (chờ) đến: 趕明兒再說 Đợi đến mai hãy hay; ⑥ (văn) Cong đuôi chạy.


meanings:
① Nước Triệu. ||② Họ Triệu. ||③ Trả lại. Như phụng triệu 奉趙 kính trả lại các đồ vật hầu ngài (do tích truyện Lạn Tương Như 藺相如 đem ngọc bích về Triệu ngày xưa). ||④ Chạy vùn vụt.


meanings:
① (văn) Trả lại: 奉趙 Kính trả lại; ② (văn) Chạy vùn vụt; ③ [Zhào] Nước Triệu (tên nước đời Chu); ④ [Zhào] (cũ) Chỉ miền Nam tỉnh Hà Bắc (Trung Quốc); ⑤ [Zhao] (Họ) Triệu.


meanings:
→ quận vương triệu lệnh khâm cư sĩ 郡王趙令衿居士


meanings:
Công án này được thấy nơi tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 như sau: »有 僧 遊 五 臺、 問 一 婆 子 曰： 臺 山 路 向 甚 麼 處 去？ 婆 曰： 驀 直 去。 僧 便 去。 婆 曰： 好 箇 師 僧 又 恁 麼 去。 後 有 僧 舉 似 師、 師 曰： 待 我 去 勘 過。 明 日、 師 便 去 問： 臺 山 路 向 甚 麼 處 去？ 婆 曰： 驀 直 去。 師 便 去。 婆 曰： 好 箇 師 僧 又 恁 麼 去。 師 歸 院 謂 僧 曰： 臺 山 婆 子 爲 汝 勘 破 了 也。 – Có vị tăng muốn đi đến Ngũ Đài, hỏi một bà già rằng: Lên Đài Sơn đi ngả nào? Bà già đáp: Cứ đi thẳng. Tăng liền đi. Bà già nói: Ô hay, cái ông thầy này lại đi thế ấy. Sau đó có vị tăng thuật lại cho sư nghe chuyện này, sư bảo: Đợi ta đi khám qua cái đã. Hôm sau, sư liền đi hỏi: Lên Đài Sơn đi ngả nào? Bà già đáp: Cứ đi thẳng. Sư liền đi. Bà già bảo: Ô hay, cái ông thầy này lại đi như thế. Sư liền trở về viện bảo với tăng rằng: Ta đã khám phá bà già Đài Sơn cho ngươi rồi«. Công án này nói trong cái tầm thường có ngụ ý đặc biệt, thể hiện ý nếu muốn ngộ thiền ắt cần phải siêu việt ngôn ngữ tri giải, dẹp bỏ sự phân biệt đối lập.


meanings:
Vào đời Đường, huyền ngôn pháp ngữ của thiền tăng Tùng Thẩm được truyền bá khắp thiên hạ, đôi khi được gọi là Triệu Châu pháp đạo. Thiên hạ đều sợ hãi tin phục, gọi sư là Triệu Châu Cổ Phật. X. Tùng Thẩm.


meanings:
Triệu Châu bảo rửa bát. Công án nổi tiếng này được thấy nơi tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 như sau: »問： 學 人 乍 入 叢 林、 乞 師 指 示。 師 曰： 喫 粥 了 也 未？ 曰 喫 粥 了 也。 師 曰： 洗 缽 盂 去。 其 僧 忽 然 省 悟。 – Có vị tăng hỏi: Con mới vào chùa xin thầy chỉ dạy. Sư bảo: Ăn cháo chưa? Vị tăng đáp: Ăn cháo rồi. Sư bảo: Rửa bát đi. Vị tăng chợt tỉnh ngộ«. Mũi nhọn của công án này ở chỗ hiển bày trong việc ăn cháo rửa bát hàng ngày, mỗi chỗ đều có thể lãnh hội đạo pháp, thể hiện được câu nói: »Tâm bình thường là đạo« của nhà thiền đề xướng.


meanings:
Công án nổi tiếng này được thấy nơi tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 như sau: »問： 狗 子 還 有 佛 性 也 無？ 師 曰： 無。 曰： 上 至 諸 佛、 下 至 螻 蟻、 皆 有 佛 性、 狗 子 爲 甚 麼 卻 無？ 師 曰： 爲 伊 有 業 識 在。 – Có vị tăng hỏi: Con chó có Phật tánh không? Triệu Châu đáp: Không. Tăng thưa: Trên từ chư Phật dưới đến loài kiến dế đều có Phật tánh, con chó vì sao lại không? Sư bảo: Vì nó còn nghiệp thức«. Vào đời Tống, Thiền sư Huệ Khai biên tập Vô Môn Quan, xếp công án này vào tắc thứ nhất và yêu cầu người tham thiền, tham chữ »VÔ« này. Ngày đêm đều đề khởi, chớ có hiểu như hư vô, chớ có hiểu như hữu vô.


vietnamese:
triệu châu chân tế thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Triệu Châu Hoà Thượng ngữ lục, Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư ngữ lục, Chân Tế Đại Sư ngữ lục, Triệu Châu lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Triệu Châu Tùng Thẩm soạn vào đời Đường, Văn Viễn biên, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 14 và Tục Tạng kinh tập 118, trang 304. Nội dung bao gồm: Hành trạng, Thượng đường, Thị chúng, Vấn đáp, Đối cơ, Khám biện, Kệ tụng v.v… của thiền sư Tùng Thẩm. Sách này được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 30, còn có 1 quyển Triệu Châu Chân Tế Thiền sư ngữ lục chi dư, trong ấy thu thập các Ngữ yếu thượng đường thị chúng, Thập nhị thời ca, Kệ tụng, Chân tán v.v…


vietnamese:
triệu châu chân tế thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
Công án này được thấy ghi ở Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 như sau: »師 問 新 到： 曾 到 此 間 麼？ 曰： 曾 到： 師 曰： 喫 茶 去。 又 問 僧、 僧 曰： 不 曾 到。 師 曰： 喫 茶 去。 後 院 主 問 曰： 爲 甚 麼 曾 到 也 云 喫 茶 去、 不 曾 到 也 云 喫 茶 去？ 師 召 院 主、 主 應 喏。 師 曰： 喫 茶 去。 – Sư hỏi vị tăng mới đến: Từng đến đây chưa? Đáp: Từng đến. Sư bảo: Uống trà đi. Sư lại hỏi một vị tăng khác, Tăng đáp: Chưa từng đến. Sư bảo: Uống trà đi. Sau đó, Viện chủ hỏi sư rằng: Vì sao đã từng đến dạy uống trà, chưa từng đến cũng dạy uống trà? Sư gọi: Viện chủ. Viện chủ đáp: Dạ. Sư bảo: Uống trà đi!«. Uống trà là việc bình thường của thiền tăng, ở đây có thể cho là tham ngộ đạo pháp, tức chỗ nói bình thường là đạo. Công án này cũng khơi gợi người học không nên vọng sanh phân biệt sự vật.


meanings:
① Nhảy choi choi. ||② Một âm là thảng. Chạy một phen, chạy một lượt.


meanings:
① Lần, đợt, chuyến, lượt: 一趟火車 Một chuyến xe lửa; ② (loại) Hàng, đường, dòng: 一趟桌椅 Một hàng (dãy) bàn ghế; 縫上一趟 Khâu một đường chỉ; 一趟字 Một dòng chữ; ③ (văn) Nhảy choi choi.


meanings:
(văn) ① Như 逴 (bộ 辶); ② Nhảy nhót; ③ Đi.


meanings:
① Rảo tới, đi mau tới chỗ đã định. Như thú lợi 趣利 nhanh chân kiếm lời. ||② Ý vị. Như ý thú 意趣, hứng thú 興趣, v.v. ||③ Một âm là xúc. Thúc dục.


meanings:
(văn) Đi nhanh tới, rảo tới, gấp vội (Như 促, bộ 亻): 趣利 Nhanh chân kiếm lợi.


meanings:
① Xu hướng: 冨趣 Mục đích, tôn chỉ; ② Thú, thú vị, ý vị: 有趣 Lí thú, thú vị.


meanings:
Đi khập khiễng.【蹣跚】bàn san [pán shan] Khập khiễng. Cv. 盤跚.


meanings:
① Vết chân. Như truy tung 追蹤 theo hút, theo vết chân mà đuổi. ||② Cùng nghĩa với chữ 縱.


meanings:
① Dấu chân, vết chân, dấu vết, vết tích, tích: 追蹤 Đuổi theo dấu vết; 失蹤Mất tích; ② Theo dấu; ③ (văn) Như 縱 (bộ 糸) .


meanings:
Nhảy lên khỏi đất, nhảy nhót: 歡蹦亂跳 Vui mừng nhảy nhót; 整天蹦蹦跳跳的 Nhảy múa tối ngày. Xem 躂 (1).


meanings:
Như 糟 nghĩa ④ (bộ 米).【糟蹋】tao đạp [zaotà] Xem 蹋.


meanings:
(đph) Sái, trặc, què, khiễng (chân): 走路不小心，蹩痛了腳 Đi đường không để ý vấp sái chân đau quá. Xem 躠 [xiè].


meanings:
① Thặng đặng 蹭蹬 ngơ ngác, tả cái dáng thất thế. Nay gọi người thân thế không được gặp gỡ gì gọi là thặng đặng.


meanings:
Đạp, giẫm lên (như 登 [deng], bộ 癶, nghĩa ④).


meanings:
① Thặng đặng 蹭蹬. Xem chữ đặng 蹬.


meanings:
① Đi dạo, đi tản bộ; ② Ma sát, cọ xát, cọ: 手上蹭跛了皮 Tay bị cọ sây sát; 小牛往墻蹭 Con bê cọ mình vào tường; ③ Quện, dính: 蹭了一身油 Dầu mở dính bê bết cả người; ④ Kéo dài, nấn ná, chậm chạp, đủng đỉnh, rề rà, chần chừ: 他還在道上蹭着呢！ Anh ấy còn đi rề rà trên đường ấy; 快點別蹭了 Nhanh lên đi đừng có chần chừ mãi.


meanings:
① Chân giống thú. Như hùng phiền 熊蹯 bàn chân con gấu.


meanings:
① Ngồi xoạc đùi, ngồi chồm hổm. Chim muông ngồi lù khù một mình cũng gọi là tồn. ||② Một âm là tỗn. Tụ lại.


meanings:
(đph) Thốn (gót): 蹲了腿 Thốn chân. Xem 蹲 [dun].


meanings:
① Ngồi chồm hỗm, ngồi xổm: 沒有椅子，兩人就蹲着下象棋 Không có ghế, hai người ngồi xổm mà đánh cờ; ② Ngồi: 天下雨了，只好蹲在家裡 Trời mưa rồi, đành phải ngồi ở nhà. Xem 蹲 [cún].


meanings:
① Bước xéo gót, rảo bước theo sau gọi là xúc. ||② Đá lật đi. ||③ Vẻ kính cẩn.


meanings:
(văn) ① Giẫm lên; ② Đá: 蹴鞠 Đá bóng (một trò chơi cổ); ③ Chốc lát, một chốc, lát, lúc: 一蹴而就 Làm một lúc là xong.


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ xúc 蹴. ||② Xúc nhiên 蹵然 bực tức, hậm hực không yên.


meanings:
① Đạp, lấy chân đạp vào nẫy nỏ gọi là quyết trương 蹶張. ||② Ngã, té nhào. ||③ Kiệt quyết 竭蹶 nghiêng ngửa, gắng sức chống đỡ cũng gọi là kiệt quyết. ||④ Một âm là quệ. Đi vội. ||⑤ Quệ nhiên 蹶然 đứng sững người lên, choàng dậy. ||⑥ Ðộng. Ta quen đọc là chữ quệ cả.


meanings:
① Đạp lên; ② Ngã, thất bại, đánh bại: 一蹶不振 Ngã (một lần) không dậy được nữa, thất bại không ngóc đầu lén được nữa; ③ Đạp đổ; ④ Làm nản lòng, làm thất vọng. Xem 蹶 [juâ].


meanings:
Đá ra sau, đá giò lái. 【蹶子】quệ tử [juâzi] Xem 尥蹶子 [liàojuâzi]. Xem 蹶 [jué].


meanings:
① Cất chân, giơ chân lên. Cũng đọc là nghiêu.


meanings:
① Cất... lên, nhón... lên: 蹺起腳 Nhón chân lên; 高蹺 Cà kheo; ② Giơ ra, đưa ra: 蹺起大姆指稱贊 Giơ ngón tay cái ra khen ngợi; ③ Cà kheo.


meanings:
① Cất cao chân, nay thông dụng chữ 蹺. ||② Một âm là cược. Cái guốc gỗ. ||③ Đi vùn vụt. ||④ Dưới mắt cá chân, phía ngoài gọi là dương cược 陽蹻, phía trong gọi là âm cược 陰蹻.


meanings:
(văn) ① Mạnh mẽ, gan dạ, dũng cảm; ② Kiêu căng, kiêu ngạo, hống hách.


meanings:
① Mạng ngón chân, mạng bàn chân các giống chim ở nước. Cũng đọc là phốc.


meanings:
(đph) ① Đi: 一氣蹽了二十多里路 Đi một mạch hơn mười dặm; ② Lén lút rời đi.


meanings:
(đph) Dộng mạnh xuống: 不要往地下蹾 Chớ dộng mạnh xuống đất.


meanings:
① Vội tiến, xao động, tính nóng nảy gọi là táo. Như phù táo 浮躁, táo bạo 躁暴, giới kiêu giới táo 戒驕戒躁 chớ kiêu căng nóng nảy.


meanings:
① Nóng, nóng nảy: 性情暴躁 Tính nóng, nóng tính; 急躁病 Bệnh nóng nảy; 戒驕戒躁 Chớ kiêu căng nóng nảy; ② Xao động, bứt rứt, không yên; ③ (Tính) hấp tấp, vội vàng.


meanings:
① 【蹦躂】bính đáp [bèngda] Nhảy. Xem 蹦 [bèng]; ② 【蹓躂】lựu đáp [liuda] Tản bộ, đi thong thả, đi lang thang.


meanings:
① Khoèo cả hai chân gọi là tích 躄, khoèo một chân gọi là bả 跛 (có chỗ đọc là bí).


meanings:
① Trịch trục 蹢躅 luẩn quẩn, quẩn chân không đi lên được. ||② Dấu vết. Như cao trục 高躅 vết cao, phương trục 芳躅 vết thơm, đều là tiếng gọi các hành vi, dấu vết của nguời ẩn dật cả.


meanings:
(văn) ① Nao núng, do dự: 蹢躅 Luẩn quẩn một chỗ. Xem 蹢; ② Vết chân: 芳躅 Vết thơm (của người ẩn dật).


meanings:
① Trù trừ 躊躇 do dự, rụt rè. Làm việc toan tính hai ba lần mà được kết quả tốt gọi là trù trừ mãn chí 躊躇滿志. Trang Tử 莊子: Ðề đao nhi lập, vi chi tứ cố, vi chi trù trừ mãn chí, thiện đao nhi tàng chi 提刀而立，爲之四顧，爲之躊躇滿志，善刀而藏之 (Dưỡng sinh chủ 養生主) cầm dao đứng đó, vì nó nhìn quanh, thoả lòng vì được dao tốt, đem cất nó đi. ||② Một âm là sước. Vượt qua.


meanings:
① Hàng số chỉnh tề. ||② Tục gọi cắm cái thuyền lớn bên bờ để cho các thuyền khác đi lại xếp hàng hoá lên gọi là độn thuyền 躉船.


meanings:
① Cả lô, cả khối: 躉批 Hàng loạt; ② Buôn bán sỉ: 躉貨 Cất hàng; 現躉現賣 Cất vào bán ra.


meanings:
① Trù trừ 躊躇. Xem chữ trừ 躇.


meanings:
【躊躇】trù trừ [chóuchú] (văn) Do dự, chần chừ, trù trừ, dùng dằng: 躊躇不前 Do dự không tiến lên.


meanings:
(văn) Lên, bước lên, leo lên, trèo lên: 使越南科學躋于世界先進之列 Đưa nền khoa học Việt Nam lên tới đỉnh cao thế giới; 躋彼公堂 Lên chỗ công đường (Thi Kinh).


meanings:
① Nhảy lên. Mừng nhảy người lên gọi là tước dược 雀躍. ||② Xun xoe. Như dược dược dục thí 躍躍慾試 xun xoe muốn thử. ||③ Kích động.


meanings:
① Nhảy lên, vọt: 跳躍 Nhảy vọt; 一躍上馬背 Nhảy thót lên lưng ngựa; ② Háo hức, hăm hở.【躍躍慾試】dược dược dục thí [yuè yuèyùshì] Háo hức muốn làm thử, náo nức đòi thử.


meanings:
① Xéo, giẫm. ||② Vượt qua. Như liệp đẳng 躐等 vượt bực. ||③ Cầm, giữ.


meanings:
(văn) ① Vượt: 躐級 Vượt cấp; 躐進 Nhảy vọt; ② Giẫm, xéo, chà đạp; ③ Cầm, giữ.


meanings:
Chùn bước, chần chừ, do dự (như 蹢). 【躑躅】trịch trục [zhízhú] (văn) Chần chừ, trù trừ, do dự, chùng chình. Cv. 蹢躅.


meanings:
① Cựa, cử động. ||② Một âm là lạc. Trác lạc 卓躒 siêu việt hơn người.


meanings:
(văn) ① Vấp: 顛躓 Vấp ngã; ② Vấp váp, thất bại: 屢試屢躓 Thử mãi vẫn thất bại.


meanings:
① Xéo, giẫm. ||② Chỗ, vòng của sao đi gọi là triền.


meanings:
(văn) ① Xéo, giẫm; ② (thiên) Chỗ vòng của đường sao đi.


meanings:
① Trì trù 踟躕. Xem chữ trì 踟.


meanings:
① Quá đáng. Như vệ ngôn 躗言 lời nói quá đáng, nói khoác.||② Giẫm.


meanings:
(văn) Quá đáng: 躗言 Lời nói quá đáng, nói khoác.


meanings:
① Biên tiên 蹁躚. Xem chữ biên 蹁.


meanings:
Chùn bước, do dự. Xem 翩躚, 蹁躚 [pianxian].


meanings:
① Cái trục xe. ||② Ðiệp tiệp 蹀躞 lững thững (dáng đi).


meanings:
(văn) ① Đi, đi đến: 蹀躞 (Dáng đi) lững thững; ② Trục (của cuộn giấy hoặc bánh xe).


meanings:
(văn) Đi vòng quanh. 【蹩躠】biệt tiết [biéxiè] ① Hết sức, tận lực; ② Múa lượn vòng quanh.


meanings:
① Nhẹ bước theo sau, đuổi theo sau người mà nhẹ bước không cho người biết gọi là niếp. ||② Theo đuổi, truy tùy. ||③ Xen bước, xen vào.


meanings:
① Rón, rón rén, rón bước: 他躡着腳走出 病房 Anh ấy rón chân bước khỏi phòng bệnh; ② (văn) Đi theo, đuổi theo, rượt theo: 我軍躡其後 Quân ta rượt theo sau; ③ (văn) Chen chân vào, xen vào.


meanings:
① Nhảy tót, nhảy vụt (lên): 貓躥到樹上去了 Con mèo nhảy tót lên cây; 往上 一躥把球接住 Nhảy lên một cái là bắt được quả bóng; ② Chảy ộc, phọt ra: 鼻子躥血 Mũi ộc máu ra; 石油往上直躥 Dầu mỏ phọt thẳng lên; 躥水 Phọt nước ra; ③ Được thăng chức: 阮先生躥得好快 Ông Nguyễn được thăng chức rất nhanh.


meanings:
Ngoi lên, vụt lên, xông lên: 燕子躦天兒 Con én bay vụt lên trời.


meanings:
① Giày rơm, cái dép đan bằng cỏ. ||② Múa chân, kiễng chân. Như sỉ lí tương nghênh 躧履相迎 múa chân ra đón. ||③ Giày múa, thứ giày dùng khi múa.


meanings:
(văn) ① Giày rơm, dép cỏ; ② Giày múa (dùng khi múa); ③ Múa chân: 躧履相迎 Múa chân ra đón.


meanings:
① Đi rụt rè tỏ dáng kính cẩn. ||② Đi nhanh, đi vội. ||③ Nhảy. Ta quen đọc là chữ quặc.


meanings:
(văn) ① Nhảy; ② Đi nhanh, đi vội; ③ Đi rụt rè (tỏ vẻ kính cẩn).


meanings:
① Xe chẹt. ||② Nhựu lận 蹂躪 giày xéo, tàn hại, xéo nát.


meanings:
the body, especially in contrast to the mind


meanings:
3015<一>梵語 kāya。音譯迦耶。屬六根之第五，即身根。指觸覺器官之皮膚及其機能。然有部主張，身根乃眼所不能見之精妙物質（淨色），亦即指勝義根而言。然通常所說身與心並稱為身心，身與語（或口）、意並稱身語意]或身口意）之「身」則係指身體、肉體而言。　<二>集合之意。即附加於語尾，表示複數之語，如六識身。　<三>梵語 śarīra。身骨、遺骨之意。（參閱「舍利」3495）


meanings:
① Mình, từ cổ đến bẹn gọi là thân. ||② Thân này, ta. Như trí thân thanh vân 致身青雲 thân này hẳn làm cho đến ngôi cao. ||③ Có mang, đàn bà chửa gọi là hữu thân 有身. ||④ Cái thể đựng chứa. Như hà thân 河身 lòng sông, thuyền thân 船身 thân thuyền, v.v. ||⑤ Ðời. Như tiền thân 前身 đời trước. ||⑥ Tuổi. ||⑦ Gốc cây. Một âm là quyên. Quyên Ðộc 身毒 tên một nước ngày xưa, tức là nước Thiên Trúc 天竺 và là nước Ấn Ðộ 印度 bây giờ.


meanings:
① Người, mình mẩy, thân, thân thể, tính mạng: 全身 Toàn thân, cả người; 舍身救人 Xả thân cứu người; 樹身 Thân cây; 船身 Thân thuyền; 河身 Lòng sông; ② Bản thân, đích thân, tự mình: 以身作則 Lấy bản thân mình làm gương (cho người khác); 賊愛其身，不愛人 Bọn cướp yêu (bản) thân mình, không yêu những người khác (Mặc tử); 身臨其境 Dấn mình đến chỗ đó; 吾起兵至今八歲矣，身七十餘戰 Tôi khởi binh đến nay đã tám năm, đích thân đánh hơn bảy mươi trận rồi (Sử kí); 秦王身問之 Vua Tần tự mình (đích thân) đi hỏi người đó (Chiến quốc sách); ③ Thân phận, địa vị: 身敗名裂 Thân bại danh liệt; ④ Phẩm hạnh, đạo đức: 讀書以修其身 Đọc sách để tu sửa phẩm hạnh mình (Trịnh Ngọc: Canh độc đường kí); 立身處世 Lập thân xử thế (lập đức để ở đời); 吾日三省吾身 Ta mỗi ngày xét lại thân ta ba lần (Luận ngữ); ⑤ Thai nhi: 有了身子 Đã có mang; ⑥ (loại) Bộ: 我做了一身兒新衣 Tôi đã may một bộ quần áo mới; ⑦ (văn) Đời (một đời theo thuyết luân hồi của nhà Phật): 前身 Đời trước; ⑧ (văn) Thể nghiệm (bằng bản thân); ⑨ (văn) Tôi (đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất): 身是張翼德也 Tôi là Trương Dực Đức (Tam quốc chí); ⑩ [Shen] (Họ) Thân.


meanings:
① Đi rảo bước, đi dẫn đường trước gọi là tiền xu 前趨. ||② Một âm là xúc. Cùng nghĩa với xúc 促.


meanings:
(văn) ① Thúc đẩy, giục (dùng như 促, bộ 亻): 使 者馳傳督趨 Sứ giả ruổi ngựa nhanh tới đốc thúc (Hán thư); ② Gấp rút: 趨令銷印 Vội lệnh huỷ bỏ con dấu (Hán thư).


meanings:
① Rảo bước, đi nhanh: 疾趨而過 Lướt nhanh qua, rảo bước qua; ② Xu hướng, nghiêng về, hướng về: 大勢所趨 Chiều hướng của tình thế, xu thế chung; ③ Chuyển sang: 漸趨平靜 Dần dần (chuyển sang) yên ổn; 天氣日趨寒冷 Khí trời ngày một lạnh; ④ (Rắn hoặc ngỗng) cắn, mổ.


meanings:
(văn) ① Nhanh nhẹn giỏi leo trèo; ② Đi nhanh; ③ Cất chân, giơ chân lên; ④ Mạnh khỏe.


meanings:
① Nhảy nhót. ||② Nét móc, phép viết chữ, nét móc lên gọi là địch.


meanings:
(văn) ① Nhảy nhót; ② Nét móc (trong chữ Hán).


meanings:
① Chân, chân người và các giống vật đều gọi là túc cả. ||② Cái chân các đồ đạc cũng gọi là túc. Như đỉnh túc 鼎足 chân vạc. ||③ Bước. Như tiệp túc tiên đắc 捷足先得 nhanh bước được trước. Con em nhà thế gia gọi là cao túc 高足. ||④ Đủ. Như túc số 足數 đủ số. ||⑤ Cũng đủ. Như túc dĩ tự hào 足以自豪 cũng đủ tự thích. ||⑥ Một âm là tú. Thái quá. Như tú cung 足恭 kính quá.


meanings:
Quá, thái quá: 足恭 Quá cung kính, khúm núm.


meanings:
① Chân: 畫蛇添足 Vẽ rắn thêm chân; 鼎足 Chân đỉnh; ② Bước chân: 捷足先得 Nhanh bước được trước; ③ Đủ, đầy đủ, dồi dào: 酒足飯飽 Cơm no rượu đủ (say); 人數不足 Người chưa đủ số; 不足一千人 Chưa đầy 1.000 người; 富足 Dồi dào; ④ Đáng, đáng kể: 不足道 Không đáng kể; 不足爲奇 Không đáng làm lạ; 足憂 Đáng lo; ⑤ Đến... (nhấn mạnh về lượng): 路上足足走了兩個鍾頭 Trên đường đi mất đến hàng hai tiếng đồng hồ; 今天下了足五指雨 Hôm nay mưa được những năm ngón tay nước; ⑥ Đủ, cũng đủ (tỏ ý nhất định): 足以自豪 Cũng đủ để tự hào; 兩天足能完成任務 Trong hai ngày thừa sức hoàn thành nhiệm vụ. 【足以】túc dĩ [zuýê] Đủ để...: 這些事實足以証明他說的話是對的 Những sự thực này đủ để chứng tỏ là anh ấy nói không sai; 你的話不足以說服她 Lời nói của anh không đủ để thuyết phục cô ấy; 【足足】túc túc [zúzú] Đủ, có đủ, đầy đủ: 這件行李足足有五十公斤 Kiện hành lí này đủ 50 kí-lô; 這袋麵粉咱們倆足足能夠吃一個月 Bao bột mì này đủ để hai đứa mình ăn trong một tháng.


meanings:
inverted view of attachment to the precepts


meanings:
Mây trắng dưới chân, chỉ cho cảnh giới tự do tự tại. Bài kệ của thiền sư Đạo Nguyên (đời 41, dòng thiền Tào Động ở Việt Nam) ghi: »光 放 眉 間 無 道 佛、 雲 生 足 下 未 言 仙。 饒 君 保 養 牛 兒 壯、 朝 夕 孰 耕 彼 寸 田。 – Quang phóng mi gian vô đạo Phật, vân sinh túc hạ vị ngôn tiên. Nhiêu quân bảo dưỡng ngưu nhi tráng, triêu tịch thục canh bỉ thốn điền. – Quang phóng giữa mày không phải Phật, dưới chân mây trắng chửa là tiên. Bảo anh nuôi dưỡng trâu cường tráng, hôm sớm cày sâu mảnh ruộng thiền«.


meanings:
Họp đủ, họp thành. Vô Môn Quan ghi: »安 晚 欲 就 渠 熱 爐 熬 上、 再 打 一 枚、 足 成 大 衍 之 數、 卻 仍 前 送 似。 – Bởi thế buổi chiều muốn đặt nó vào lò để nấu lại một cái, cho đủ số năm mươi, rồi cứ như trước mà đem tặng«.


meanings:
3015梵名 Akṣapāda。又稱喬達摩（梵 Gautama 或 Gotama）。為印度正理學派（六派哲學之一）之祖。略稱足目。全稱足目仙人。係傳說中最早講說因明之仙人，為大梵王之化身，於劫初出世。或謂生於西元五○年至一五○年之間，或釋迦牟尼佛之前。因明理論中之「十四過類」、「九句因」皆師所立。又現存之尼夜耶經（梵 Nyāya-sūtra），相傳亦為其所著。　依因明入正理論前記卷上載，足目一詞有兩釋：(一)足者，多之義；目者，慧之義。以多起慧，名為足目。(二)足者，腳之謂。足下有目，名為足目。〔因明正理門論、因明入正理論疏卷上本、三十三過本作法纂解卷上〕


meanings:
Đối lại: Tỉnh số tiền. Túc mạch: đủ số trăm. Tỉnh số: không đủ số trăm như: 70, 80, 90. Thiền tông dùng từ Túc Mạch Tiền để dụ cho pháp Thiền của ngài Đại Huệ Tông Cảo, và dùng từ Tỉnh Số Tiền để dụ cho pháp Thiền của ngài Hổ Khâu Thiệu Long. Hư Đường lục q. 10 (Đại 47, 1061 trung) ghi: »大 慧 下 尊 宿、 尚 多 足 陌； 虎 丘 下 子 孫、 尚 多 省 數。 足 陌 使 之 有 限、 省 數 用 之 無 窮。 – Các bậc tôn túc theo ngài Đại Huệ chuộng nhiều về túc mạch, còn con cháu của Hổ Khâu chuộng nhiều về tỉnh số. Túc mạch dùng thì hữu hạn, tỉnh số dùng thì vô cùng«.


meanings:
① Nằm sấp, nằm rạp xuống, nằm phục xuống: 趴在床上 Nằm sấp trên giường; 趴下放槍 Nằm rạp xuống bắn; ② Cúi mình: 那小孩趴在書桌上 Đứa bé cúi xuống trên bàn viết.


meanings:
① Giậm chân bành bạch. ||② Một âm là báo. Nhảy nhót.


meanings:
① Dáng ngựa đi, ngựa phi. ||② Một âm là quế. Dẫm, xéo, lấy chân dẫm nát cỏ gọi là quế.


meanings:
(văn) ① (Ngựa) phi như bay; ② (Ngựa) đá bằng chân sau.


meanings:
① Cái mu bàn chân. Nhà sư ngồi bắt hai chân lên đùi nhập định gọi là già phu 跏趺.


meanings:
Mu bàn chân (như 跗 [fu]): 跏趺 Ngồi nhập định kiểu kiết già (ngồi bắt hai chân lên đùi).


meanings:
① (văn) Móng chân ngay và phẳng của giống thú; ② Chai dộp. 【趼子】 nghiễn tử [jiănzi] Chai chân hay chai tay. Cg. 老趼 [lăojiăn].


meanings:
① Chân. Như cử chỉ 舉趾 cất chân lên, nay thường gọi chỉ là ngón chân. ||② Nền, cùng nghĩa với chữ chỉ 址. ||③ Dấu vết.


meanings:
① Ngón chân: 五趾 Năm ngón chân; ② Chân, chỉ: 趾行類 Loài đi bằng chân; ③ (văn) Nền (dùng như 址, bộ 土); ④ (văn) Dấu vết.


meanings:
【趿拉】táp lạp [tala] Lê, kéo lệt xệt: 別趿拉着鞋走路 Đừng có lê dép như thế!


meanings:
① Ngón chân thừa. ||② Một âm là khí. Kiễng chân. Như khí vọng 跂望 đứng nhón chân lên mà trông xa.


meanings:
① Ngón chân thừa; ② Bò lúc nhúc. Xem 跂 [qì].


meanings:
(văn) Kiễng chân, nhón chân (dùng như 企, bộ 人): 跂望 Nhón chân lên nhìn xa ra. Xem 跂 [qí].


meanings:
① Thác thỉ 跅弛 lu bu, phóng túng, không biết tự giữ gìn mình.


meanings:
【跅弛】thác thỉ [tuòchí] (văn) Phóng đãng, phóng túng, không câu thúc.


meanings:
① Bạt thiệp 跋涉 lặn lội. Ði trên cỏ gọi là bạt 跋, đi trên nước gọi là thiệp 涉. Nói sự đi khó khăn. ||② Đi lại luôn luôn gọi là bạt lai báo vãng 跋來報往. ||③ Hung tợn. Như bạt hỗ 跋扈 người cứng đầu cứng cổ không chịu ai kiềm chế. ||④ Gót chân. Cho nên bài văn viết ở cuối sách gọi là bài bạt văn 跋文. ||⑤ Nhảy vọt.


meanings:
① Vượt, băng, lặn lội: 跋山涉水 Vượt suối băng ngàn, trèo đèo lội suối; ② Lời bạt: 序言和跋 Lời tựa và lời bạt; ③ (văn) Gót chân; ④ (văn) Giẫm đạp.


meanings:
（梵 Vṛji，巴 Vajji，藏 Spoṅ-byed）佛陀住世時印度十六大國之一。跋只又作跋耆、拔耆、跋闍、越只、佛栗氏、弗栗恃、毗梨只、毗離子，意譯增勝、避、聚，也是中印度北部的種族名。《長阿含經》卷二〈游行經〉載，摩竭陀國王阿闍世（Ajātasattu）欲討伐跋只，曾先遣大臣禹舍（Vassakāra）詣佛所請示，得佛教誡，知跋只族人强而不可侮，遂築巴陵弗城（Pāṭaligama），防其入侵。《四分律》卷五十四等亦記載，佛滅後一百年有毗舍離跋闍子比丘（Vesālika Vajjiputta-kabhilkhū）由于認爲‘十事非法’，而舉行七百集法。<#>據《大唐西域記》卷七載，玄奘旅印時（大正51·910a）︰<#>‘弗栗恃國周四千餘裏，東西長，南北狹。土地膏腴，花果茂盛，氣序微寒，人性躁急。多敬外道，少信佛法。伽藍十余所，僧徒减千人，大小二乘兼功通學。天祠數十，外道實衆。國大都城號占戍拿，多已頽毀，故宮城中尚有三千餘家，若村、若邑也。’<#>此外，又記載大河東北有伽藍，其西有佛陀濟度漁夫的遺迹，往東北百餘裏，在故城附近更有阿輸迦王塔及佛的發爪塔等；該書此處之注釋雲，北人稱此地爲三伐恃國。<#>◎附︰憍桑比〈佛世時印度十六國的政治形勢〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{61}）<#>在共和政府的國家裏，只剩下三個是獨立的︰一個是跋只國，其他兩個是波瓦國（Pāvā）和拘尸那的末羅國。這三個國家中，跋只國較爲富强，然而她的毀滅也比較快。（中略）佛陀出生于一個有同樣的共和政體的國家，但是釋迦族的獨立老早就被毀滅掉。跋只國人民在佛世時能够倚靠自己的團結和力量維持著自己的獨立，他從心裏尊敬他們，那是很自然的。在《大般涅槃經》中，佛陀看見梨車人（Licchavi ，即跋只人）從遠來，對比丘衆說︰‘沒有看見過三十三天的天人的人，可以看一看這群梨車人！’<#>跋只人的首都是吠舍離城（Vaisālī），住在它附近的人把跋只人叫做梨車人。在它的東邊原是毗底呵人的國土，那裏曾出現過像經那迦（Janaka）這樣的賢王。人們從《神通游戲經》中知道，毗底呵人的最後一個國王須密多羅（Sumitra）統治著密提拉城（Mithilā）。在這以後，毗底呵可能幷歸于跋只國。<#>關于佛陀所說跋只國繁榮的七種方法，在《大般涅槃經》的開頭和《增一阿含經》中都有記載。《大般涅槃經》裏有這七種方法的詳細闡釋。從這可以推測，在跋只國內存在著一種五人陪審制︰一般不會對無罪者給予處分。跋只人的法律是成文的，同時他們盡力依法律行事。<#>［參考資料］　《長阿含》卷五〈闍尼沙經〉；《中阿含》卷五十五〈持齋經〉；《優陂夷墮舍迦經》；《賢愚經》卷二〈降六師品〉；《法句譬喻經》卷四〈泥泹品〉；《有部毗奈耶藥事》卷六；《有部毗奈耶雜事》卷三十九。<#>


meanings:
5286<一>梵名 Bhadrika。又作拔提、婆提、跋提黎迦、婆帝利迦。譯作小賢、善賢、仁賢、有賢等。爲佛陀最初所度五比丘之一。屬釋迦族。關於其父，諸傳所載不一，或謂跋提爲斛飯王之男，或謂白飯王之次子，或謂甘露王之子。與阿若憍陳如等於鹿野苑受佛陀教化，爲佛陀最初之弟子。〔中阿含卷八侍者經、起世經卷十、中本起經卷上轉法輪品、毘尼母經卷一、四分律卷四、卷二十三〕　<二>貧人之名。因以一燋木供養佛陀，而受當來成辟支佛之記別。〔百緣經卷三〕　<三>梵名 Ajitavatī。河名。舊作阿利羅跋提，新稱阿恃多伐底。又稱希連河、伐提河、嚩底河。意譯作無勝。佛於此河西岸入滅，因而著名。（參閱「阿恃多伐底河」3641）


meanings:
5285梵名 Vṛji，巴利名 Vajji。爲佛世時印度十六大國之一。又作跋耆、拔耆、跋闍、毘梨祇、越祇、毘離子、弗栗恃。意譯增勝、避、聚。亦爲中印度北部之種族名。據大唐西域記卷七載，此國周圍有四千餘里，東西較長，南北較狹，土地膏腴，花果茂盛，氣候微寒，人性急躁。人民多敬事外道，少信佛法，僧徒兼學大小二乘。其首都爲占戍拏，然多已頹毀。故城之西有阿育王塔及佛髮爪塔，城西河濱有佛陀濟度大魚、漁夫之遺蹟。　據長阿含卷二遊行經載，摩揭陀國阿闍世王（梵 Ajātaśatru）欲伐跋祇時，王嘗派遣大臣禹舍（梵 Varṣakāra）前往請示佛陀，佛陀謂，跋祇國人具足七種不退法，故其國久安，不可侵損。七種不退法即：(一)人民數相集會，講議正事。(二)君臣和順，上下相敬。(三)奉法曉忌，不違禮度。(四)孝事父母，順敬師長。(五)恭於宗廟，致敬鬼神。(六)閨門真正，潔淨無穢。(七)宗事沙門，瞻視護養不懈。禹舍以佛陀之告誡轉致阿闍世王，王乃止息攻伐跋祇之計劃，遂築巴陵弗城（梵 Pāṭaliputra）備之。　又據善見律毘婆沙卷一、四分律卷五十四、五分律卷三十等載，於佛陀入滅後一百年，跋祇族之跋闍子比丘（巴 Vesālikā Vajjiputtaka bhikkhū）提倡「十事」合法，引起教團之論爭。此外，據巴利文長部經之記載，佛世時，敬事佛陀、護持佛法的摩揭陀國頻婆娑羅王之妃韋提希夫人乃跋祇族之毘提訶國人。　據英國考古學家康林罕（A. Cunningham）考證，此國之位置，約在恆河支流干達克河（Gandak）與馬哈那底河（Mahanadi）之間，長約四八○公里，寬約一六○公里之地。又據歐洲學者大衛斯（Rhys Davids）考證，跋祇族係由八個小國聯合，而以梨車毘、毘提訶二族爲主。至六世紀頃，梨車毘族征服尼波羅國（即今之尼泊爾）。玄奘入天竺之時，當時君臨印度之鴦輸伐摩（梵 Aṃsuvarman）亦屬其王統。〔中阿含卷五十五持齋經、長阿含卷五闍尼沙經、賢愚經卷二降六師品、法句譬喻經卷四泥洹品、有部毘奈耶藥事卷六、玄應音義卷二十三、翻梵語卷八、A. Cunningham：Ancient Geography of India; T. Watters: On Yuan Chwang, vol. Ⅱ；T.W. Rhys Davids: Buddhist India〕


meanings:
5287梵名 Bharukacchapa 或 Bhṛgukaccha, Bhṛgupura，巴利名 Bharukaccha。又稱婆㝹迦車國。位於南印度摩臘婆國之南。據大唐西域記卷十一載，其地有伽藍十所，僧徒三百人，學習上座部之法，天祠十餘所，異道雜居。其地約爲今孟買附近那爾巴答河北岸之布魯奇城（Broach）。〔善見律毘婆沙卷八、A. Cunningham: Ancient Geography of India〕


meanings:
5287巴利名 Vajjiputta。又稱跋耆子。爲佛陀入滅百年後之跋耆族比丘。主張「十事」合法，引起教團之論爭，導致第二次結集，此次結集亦稱七百集法毘尼。或謂跋闍子並非一特定之比丘名，而係指跋耆族之諸比丘。　論爭起因於西方系之迦乾陀子耶舍長老（巴 Kākaṇḍaka-putta-yasa）遊行至東方之毘舍離，見跋闍子等諸比丘以十事爲淨法，例如用銅鉢盛水置於布薩會中，勸請白衣檀越布施金銀，復於僧眾中均分之，以爲衣、藥等資用。耶舍認爲此舉非法，遂於布薩會中拒受跋闍子等所分配之金銀，並極力於僧眾中責難，又向白衣申訴其理。跋闍子等則以耶舍誹謗大眾，令白衣起疑而擯斥之。耶舍避難至西方，並跋涉千里，聯合波婆（巴 Pāvā）、阿槃提（巴 Avanti）等地諸比丘，共至阿呼恆河山（巴 Ahogaṅgā）參謁三浮陀商那和修長老（巴 Sambhūta-sāṇavāsī），告以此事；又至僧伽賒（巴 Saṅkassa）向最高臘之離婆多長老（巴 Revata）請益，爭取認可。跋闍子等亦來請求離婆多之協助，離婆多遂至毘舍離集會大眾，欲裁決此事，然眾說紛紜，難以決斷。　大眾復就正反二方各請長老出席，跋闍子一派以薩婆迦眉（巴 Sabbakāmī）、沙蘭（巴 Sāḷha）、不闍宗（巴 Khujjasobhita）、婆沙藍（巴 Vāsabhagāmika）等爲代表，耶舍一派則以離婆多、商那和修、耶舍、修摩那（巴 Sumana）等爲代表。與會者多達七百人，同至婆利迦園（巴 Vālikārāma），由離婆多就十事一一提出詢問，薩婆迦眉一一作答，最後裁斷跋闍子等所行十事爲非法，佛教史上亦稱此爲七百結集、毘舍離城結集。　關於十事之內容，見於五分律卷三十、四分律卷五十四、十誦律卷六十、有部毘奈耶雜事卷四十、善見律毘婆沙卷一，及巴利律典等，然諸律所出十事之項目與解釋互有出入。如善見律毘婆沙所列舉十事之第五「隨意淨」，於五分律稱爲「求聽淨」，於四分律稱爲「後聽可」；係謂眾議處決之時，僧眾人數雖未齊集，仍得預想事後能得大眾之認可，故可先行議事；或謂無裁決處斷權利之僧眾行事後，若能乞得大眾之認可，即得隨意行事。雖由跋闍子所行十事之合法與否而引致僧眾之論爭，然北傳諸律並未言及由此事緣而導致教團分裂爲上座部與大眾部。〔毘尼母經卷四、十誦律卷五十六、摩訶僧祇律卷三十三、大唐西域記卷七、多羅那他印度佛教史、巴利文律藏小品七、島史五、大史四、W.W. Rockhill: The Life of the Buddha；P. Bigandet: The Life or Legend of Gaudama、印度之佛教第四章第二節（印順）〕（參閱「十事非法」442）


vietnamese:
bạt xà tử tỉ khâu thập sự phi pháp <đpb>


meanings:
① Ngã. Như điệt thương 跌傷 ngã đau, điệt đảo 跌倒 ngã nhào, té nhào. ||② Ðiệt đãng 跌蕩 sấc lấc, không giữ phép tắc. ||③ Trong bài văn, đoạn nào cố ý đè nén đi gọi là điệt. ||④ Sai lầm. ||⑤ Đi mau. Ta quen đọc là chữ trật.


meanings:
① Ngã: 他跌傷了 Anh ấy ngã bị thương rồi; ② Sụt (giá), mất (giá).【跌價】điệt giá [diejià] Sụt giá, mất giá; ③ (văn) Đoạn nén xuống của bài văn; ④ (văn) Sai lầm; ⑤ (văn) Đi mau.


meanings:
① Tha đà 蹉跎 lần lữa, lỡ thời. Như tha đà tuế nguyệt 蹉跎歲月 lần lữa năm tháng, nói kẻ không cố gắng, cứ lần lữa ngày qua tháng lại không làm được việc gì vậy.


meanings:
① Già phu 跏趺. Xem chữ phu 趺.


meanings:
① Chạy: 飛跑 Chạy như bay; 東奔西跑 Chạy ngược chạy xuôi; ② Trốn thoát, chạy thoát, chạy trốn, thoát: 跑不掉 Không chạy thoát; 沒地方跑 Không nơi trốn thoát; ③ Đi làm (một việc gì): 跑材料 Đi mua vật liệu; 跑買 賣 Đi buôn bán; 白跑一場 Đi mất công toi; ④ Hớ, chảy, bay (bốc hơi): 說跑了嘴 Nói hớ; 汽油桶跑油 Thùng xăng bị chảy; 汽油跑了 Xăng đã bốc hơi.


meanings:
【跁左】bà kha [páqia] (văn) ① Ngồi xổm; ② Bò đi.


meanings:
【跁左】bả khả [bàqiă] (văn) ① Đi; ② Không chịu tiến tới.


meanings:
① Bàn chân. ||② Tên một kẻ trộm đại bợm ngày xưa, Ðạo Chích 盜跖. Có khi viết là chích 蹠.


meanings:
① Mu bàn chân. ||② Ổ hạt các loài cây cỏ.


meanings:
① Mu bàn chân; ② Ổ hạt trong bông hoa, đài hoa (như 柎, bộ 木).


meanings:
① Bàn san 蹣跚. Xem chữ bàn 蹣.


meanings:
① Què, một chân khô đét không đi được. ||② Chân có tật, đi khập khiễng. Một âm là bí: kiễng chân.


meanings:
(văn) Nghiêng một bên, không ngay ngắn, đứng một chân.


meanings:
Què, thọt, khập khiễng: 一顛一跛 Khập khà khập khiễng, đi cà nhắc.


meanings:
① Cựa gà. ||② Khoảng cách nhau. Như tương cự tam thốn 相距三寸 chỗ cùng cách nhau ba tấc. ||③ Chống cự, cùng nghĩa với chữ 拒. ||④ Lớn. ||⑤ Đến.


meanings:
① Cách: 相距不遠 Cách nhau không xa; 距今數日 Cách đây ít ngày; ② Khoảng cách: 等距 Khoảng cách đều nhau; 株距 Khoảng cách giữa hai cây (khóm) lúa hoặc ngô v.v. ③ (động) Cựa gà; ④ (văn) Chống cự (dùng như 拒, bộ 扌); ⑤ (văn) Lớn; ⑥ (văn) Đến.


meanings:
① Gót chân. ||② Đi theo chân. ||③ Ta quen đọc là chữ ngân.


meanings:
① Gót (chân): 腳後跟 Gót chân; 高跟鞋 Giày cao gót; ② Theo chân: 他跑得很快，我跟不上 Anh ấy chạy nhanh quá, tôi theo không kịp; ③ Với: 我跟他在一起工作 Tôi cùng làm việc với anh ấy; 我已經跟他說過了 Tôi đã nói với anh ấy rồi.


meanings:
① Vết chân. Như tung tích 蹤跡 dấu vết.


meanings:
(văn) Đi chân không. 【跣足】tiển túc [xiănzú] (văn) (Đi) chân không, chân đất.


meanings:
(văn) ① Nằm nép xuống, nép mình xuống; ② Đá hất.


meanings:
① Vượt qua. Nhảy qua. Tục gọi con hơn cha là khoá táo 跨竈. ||② Cưỡi. Như khoá mã 跨馬 cưỡi ngựa, ngày xưa gọi kẻ khai vào sổ gian để thi cả hai chỗ là khoá khảo 跨考, giữ chân nơi hiểm yếu để chèn cả các nơi gọi là khoá chế 跨制. ||③ Bẹn, háng, chỗ hai đùi giáp mông. ||④ Gác qua.


meanings:
① Bước: 跨進大門 Bước vào cửa, bước vào nhà; ② Cưỡi: 跨在馬上 Cưỡi trên mình ngựa. (Ngr) Bắc qua, gác qua, vắt ngang, chạy: 橫跨紅河的大橋 Chiếc cầu vắt ngang sông Hồng; ③ Vượt, nhảy, xuyên (qua): 跨省 Vượt ra ngoài một tỉnh; ④ (văn) Bẹn, háng, trôn (như 胯, bộ 肉).


meanings:
(đph) Thân mình béo phị và nặng nề nên đi lắc lư.


meanings:
Quỳ theo tư thế: chỉ có một đầu gối chạm đất. Đây là cách quỳ của người Ấn Độ thời cổ đại và của dân tộc thiểu số ở miền tây bắc Trung Quốc. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »大 宗 曰： 師 滅 度 後、 弟 子 將 何 所 記？ 師 曰： 告 檀 越 造 取 一 所 無 縫 塔。 帝 乃 䠒 跪 而 曰： 就 師 請 取 塔 樣。 – Vua Đại Tông hỏi: Sau khi Thầy diệt độ, đệ tử sẽ làm gì để nhớ? Sư đáp:Bảo đàn việt làm cho lão tăng một cái tháp vô phùng. Vua liền hồ quỳ và nói: Thỉnh Thầy ra kiểu tháp«.


meanings:
① Quỳ, quỳ gối: 跪倒 Khuỵu xuống, ngã quỵ xuống; 跪拜 Quỳ lạy; ② (văn) Chân cua.


meanings:
① Tiếng chân giẫm xuống đất, chân giẫm bành bạch.


meanings:
Bành bạch, thình thịch (tiếng bước chân giẫm trên đất): 足音跫然 Tiếng bước chân thình thịch.


meanings:
① Nửa bước, bước một chân gọi là khuể 跬 (3 thước), bước hai chân gọi là bộ 步 (6 thước). Vì thế nên thì giờ rất ngắn, rất ngặt gọi là khuể bộ 跬步.


meanings:
【跮踱】sí đạc [chìduó] (văn) Đi đường chợt tiến chợt thoái.


meanings:
① Đường cái, đường đi lại. Như hàng lộ 航路 đường đi bể. ||② Địa vị. Như Mạnh tử 孟子 có câu: Phu tử đương lộ ư tề 夫子當路於齊 nhà thầy ở vào cái địa vị trọng yếu ở nước Tề. ||③ Phương diện. Như ở giữa đối với bốn phương thì chia làm đông lộ 東路 mặt đông, tây lộ 西路 mặt tây, nam lộ 南路 mặt nam, bắc lộ 北路 mặt bắc. ||④ Phàm cái gì cứ phải noi thế mà làm đều gọi là lộ. Như lễ môn nghĩa lộ 禮門義路 cửa lễ đường nghĩa, ý nói lễ như cái cửa, nghĩa như con đường, không cửa không ra vào, không đường không chỗ đi lại vậy. ||⑤ Ngành thớ như làm văn có tứ lộ 思路 lối nghĩ, phép gửi ý tứ vào, bút lộ 筆路 lối bút, phép bút. ||⑥ To lớn, vua ở chỗ nào lấy sự to lớn làm hiệu, nên cửa nhà vua gọi là lộ môn 路門, chỗ vua ngủ gọi là lộ tẩm 路寢, v.v. ||⑦ Cái xe, ngày xưa các thiên tử có năm thứ xe đi là ngọc lộ 玉路, kim lộ 金路, tượng lộ 象路, cách lộ 革路, mộc lộ 木路 gọi là ngũ lộ 五路.


meanings:
① Đường, lối (đi): 小路 Đường mòn; 陵路 Đường bộ; 走這 路比較近 Đi lối này gần hơn; ② Chặng đường, đoạn đường, quãng đường: 一 小時走十里路 Một tiếng đồng hồ đi mười dặm (đường); ③ Cách, lối, con đường (suy nghĩ hoặc hành động): 生路 Con đường sống; 以塞中諫之路 Để đến nỗi lấp mất con đường can gián ngay thật của quần thần (Tam quốc chí); ④ Mạch lạc, lớp lang, lối, phép: 思路 Mạch nghĩ; 筆路 Phép bút; ⑤ Mặt, phương diện, vùng, miền: 南路貨 Mặt hàng miền nam; 北路 Mặt bắc; 外路人 Người xứ khác; 三 路兵合在一處 Quân lính ba mặt hợp lại một nơi (Tam quốc diễn nghĩa); ⑥ Đường, ngả: 四路公共汽車 Đường ô tô buýt số 4; 三路進軍 Tiến quân ba ngả; ⑦ Loại, thứ, hạng: 這一路人 Loại người này; 哪一路病？ Loại bệnh nào?; 頭路貨 Hàng hạng nhất; ⑧ (văn) Đạo, đạo lí, đạo thuật: 遵王之路 Noi theo đạo (đạo lí, đạo thuật) của các đấng tiên vương (Thượng thư); ⑨ (văn) To lớn: 路門 Cửa lớn (chỗ vua ở); 路寢 Nhà chính tẩm (nhà ngủ của vua); ⑩ (văn) Địa vị: 夫子當路於齊 Phu tử đang nắm địa vị trọng yếu ở nước Tề (Mạnh tử); ⑪ (văn) Xe của thiên tử đi: 五路 Năm thứ xe của thiên tử; ⑫ (văn) Lộ (đơn vị hành chánh thời Tống, Nguyên, tương đương với tỉnh); ⑬ [Lù] (Họ) Lộ.


meanings:
5613（Leumann, Ernst; 1859～1931）瑞士之語言學、印度學學者。曾至牛津大學研修梵語。由梵語原典翻譯諸經典，協助摩尼衛爾（Monier-Williams）編纂梵英辭典（Sanskrit-English Dictionary）。專攻耆那教及梵語語史，從事耆那教梵文本之研究。後更精研中亞新發現之粟特語（Soghdiana）。主要著作：Aupapaṭikasūtra ,1883; Daśavaikalikasūtra und niryukti, 1892; Zur nordarischen Sprache und Literatur, 1912; Maitreya-samiti, 1919; Buddhistische Literatur, 1920.


meanings:
Câu nói, lời nói khế cơ. Tiết Linh Diệu Công Lương Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »有 箇 葛 藤 路 布、 與 諸 人 共 相 解 摘 看。 – Tôi có một câu nói khế cơ, sẽ cùng chư vị bàn bạc xem!«.


vietnamese:
lộ phùng kiếm khách tu trình kiếm bất thị thi nhân mạc hiến thi <tttđ>

meanings:
»Gặp trang kiếm khách nên trình kiếm, chẳng gặp nhà thơ chớ tặng thơ«. Muốn đo lường cơ phong phải chọn tay lão luyện, gặp được rồi còn phải có cơ ngữ xuất sắc. Thiền gia sử dụng từ này thường hàm ý chê trách đối phương chưa khế ngộ thiền cơ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »林 云： 任 將 三 寸 輝 天 地。 一 句 臨 機 試 道 看。 師 云： 路 逢 劍 客 須 呈 劍。 不 是 詩 人 莫 獻 詩。 – Lâm nói: Mặc đem tấc lưỡi loè thiên hạ, một lời đúng lúc thử nói xem! Sư nói: Gặp trang kiếm khách nên trình kiếm, chẳng gặp nhà thơ chớ tặng thơ«.


meanings:
Nhà thiền gọi con đường ngộ nhập là lộ đầu. Tiết Thạch Đầu Tự Hồi thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »參 禪 學 道、 大 似 井 底 叫 渴 相 似、 殊 不 知 塞 耳 塞 眼、 回 避 不 及。 且 如 十 二 時 中、 行 住 坐 臥、 動 轉 施 爲、 是 甚 麼 人 使 作？ 眼 見 耳 聞、 何 處 不 是 路 頭？ 若 識 得 路 頭、 便 是 大 解 脫 路。 – Tham thiền học đạo giống như ở đáy giếng mà kêu khát. Đâu biết rằng bịt tai bịt mắt né tránh thì không đến được. Chẳng hạn như trong 24 giờ đi đứng ngồi nằm, mọi hành vi là do người nào sai khiến? Mắt thấy tai nghe, chỗ nào không phải là con đường ngộ nhập? Nếu biết được con đường này thì tức là con đường đại giải thoát«.


meanings:
① Móng chân giống thú ngay và phẳng. ||② Một âm là kiển. Da giộp lên, da chai.


meanings:
① Nhảy: 他從高處跳下 Anh ta từ trên cao nhảy xuống; ② Đập: 心跳 Tim đập.


meanings:
Giẫm, đạp, xéo: 把稻子跴壞了 Giẫm nát cả lúa rồi; 跴縫紉機 Đạp máy khâu; 跴着剌兒 Xéo phải gai.


meanings:
(văn) ① Bắp chân, cẳng chân; ② Nghiêng lệch.


meanings:
(văn) ① Một chân; ② Thọt chân; ③ Chi thể thú vật không đầy đủ; ④ Nặng về một bên, nghiêng lệch.


meanings:
【踦𨄅】kì khu [qíqu] (văn) Cao thấp không đều, gồ ghề.


meanings:
① Ðịch địch 踧踧 rẽ rang, bằng phẳng rộng rãi, thênh thang. ||② Một âm là túc. Túc tích 踧踖. Xem chữ tích 踖.


meanings:
【踧踖】túc tích [cùjí] Lật đật (chỉ vẻ cung kính không yên), tất tả.


meanings:
【踧踧】địch địch [dídí] (Đường đi...) rộng rãi thênh thang, bằng phẳng rộng rãi.


meanings:
① Đứng bằng mũi chân (gót nhón lên), đứng nhón gót; ② 【踮腳】 điểm cước [diănjiăo] Đi nhón gót (vì chân đau).


meanings:
① Leo qua, trèo qua, vượt qua. Ðỗ Phủ 杜甫: Lão ông du tường tẩu 老翁踰墻走 (Thạch Hào lại 石壕吏) ông lão trèo tường trốn. ||② Xa.


meanings:
① Leo qua, trèo qua, vượt quá, quá (như 逾, bộ 辶): 老翁踰墻走 Ông lão trèo tường trốn (Đỗ Phủ: Thạch Hào lại); 年踰六十 Tuổi đã quá 60; 踰限 Quá hạn; ② (văn) Hơn nữa: 踰甚 Quá quắt, quá mức; ③ (văn) Xa.


meanings:
(term) A transcription of the Sanskrit and Pali yojana, an ancient Indian measure of distance


meanings:
Đi bách bộ, đi thong thả, đi dạo, đi tản bộ: 踱來踱去 Đi đi lại lại; 踱方步 Đi bước một.


meanings:
① Lộn xộn, lung tung; ② 【踳駁】xuẩn bác [chưnbó] a. Màu sắc pha tạp (không thuần); b. Sai sót lung tung.


meanings:
① Gót chân. ||② Đến. Như chủng tạ 踵謝 đến tận nơi cảm tạ. ||③ Nối gót, đi theo chân người trước gọi là tiếp chủng nhi chí 接踵而至 nối gót mà đến. ||④ Nhân, nối theo.


meanings:
(văn) ① Gót, gót chân: 接踵而至 Nối gót nhau đến; ② Đến tận: 踵門道謝 Đến tận nhà cám ơn; ③ Theo, theo sau: 踵至 Theo đến.


meanings:
① Xéo, đi. ||② Một âm là đề. Chân giống thú.


meanings:
① Dọi gót chân xuống đất. ||② Một âm là suỷ. Xéo nát.


meanings:
① Đạp: 一腳把門踹開 Đạp tung cửa; 踹他一腳 Đạp cho nó một cái; ② Đạp lên, giẫm lên, xéo lên, xéo nát: 一腳踹在水坑裡 Giẫm phải vũng nước.


meanings:
(văn) Ngã mình xuống, nằm xuống (như 躺, bộ 身).


meanings:
① Củ củ 踽踽 đi vò võ một mình, lủi thủi một mình.


meanings:
【踽踽】củ củ [jưjư] (văn) Vò võ, lủi thủi (hình dung vẻ đi bơ vơ một mình): 踽踽獨行 Bơ vơ đi một mình.


meanings:
① Giẫm, xéo. ||② Niếp điệp 躡蹀 bước gằn.


meanings:
Giẫm, xéo. 【蹀躞】 điệp tiệp [diéxiè] (văn) ① Đi bước nhỏ; ② Đi đi lại lại.


meanings:
① Biên tiên 蹁躚 đi quanh quéo (quanh co).


meanings:
Đi lạng quạng (không vững). 【蹁躚】biển tiên [piánxian] (văn) Đi quanh quẹo (như 翩躚 [pian xian]).


meanings:
① Giẫm xéo. ||② Một âm là nhu. Vò lúa, đạp lúa.


meanings:
① (văn) Vò lúa, đạp lúa; ② Giẫm xéo. 【蹂 躪】nhựu lận [róulìn] Giày xéo, chà đạp, giày vò.


meanings:
① Móng chân giống thú. Như mã đề 馬蹄 vó ngựa. ||② Cái lưới đánh thỏ. ||③ Hai chân sát vào nhau.


meanings:
① Móng, chân loài vật: 豬蹄 Chân giò (heo); 馬蹄 Vó ngựa; ② (văn) Lưới đánh thỏ; ③ (văn) Chập chân sát vào nhau.


meanings:
① Khiễng, chân đi tập tễnh, vì thế nên những nỗi khốn ách chậm chạp đều gọi là kiển. Như kiển tắc 蹇塞 vận bĩ, cái gì túng ngặt không gỡ ra được gọi là kiển. Như thơ Mạnh Giao 孟郊 có câu: Sách kiển phó tiền trình 策蹇赴前程 quất ngựa hèn tiến lên đường. ||② Láo lếu, đối với người kiêu ngạo vô lễ gọi là yển kiển 偃蹇 hay kiêu kiển 驕蹇. ||③ Dùng làm tiếng phát ngữ.


meanings:
(văn) ① (Đi) khập khiễng; ② Chậm chạp; ③ Khó khăn, bế tắc, túng ngặt: 蹇塞 Bế tắc; ④ Kiêu căng, kiêu ngạo, ngạo mạn: 驕蹇 Kiêu căng; ⑤ Ngựa tồi, ngựa hèn: 策蹇赴前程 Quất ngựa hèn tiến lên đường (Mạnh Hạo Nhiên: Đường Thành quán trung tảo phát kí Dương sứ quân); ⑥ Nói lắp (như 謇, bộ 言); ⑦ Trợ từ đầu câu (như 謇, bộ 言).


meanings:
① Giẫm, xéo. Như bạch nhận khả đạo dã 白刃可蹈也 mũi nhọn có thể xéo lên được. ||② Nói về sự hành chỉ của người ở ẩn gọi là cao đạo 高蹈 (vết cao). ||③ Giậm chân. ||④ Thực hành.


meanings:
① (văn) Giẫm, xéo, đạp, xông pha, lao vào: 白刃可蹈 也 Có thể xéo lên mũi nhọn được; 蹈虎尾 Giẫm đuôi hổ; 赴湯蹈火 Xông pha nơi nước sôi lửa bỏng; ② Đạo, giậm chân, hoa múa: 舞蹈 Vũ đạo, nhảy múa; 手舞足蹈 Hoa chân múa tay; ③ Theo, theo đuổi; ④ (văn) Thực hành.


meanings:
① Sai lầm. ||② Tha đà 蹉跎 lần lữa. Xem lại chữ đà 跎. ||③ Tha điệt 蹉跌 vấp ngã. Ta quen đọc là chữ sa.


meanings:
① (văn) Sai lầm; ② Lần lữa (thời gian). 【蹉跎】 sa đà [cuotuó] Để (thời gian) trôi qua, bỏ phí mất (thời gian): 歲月蹉跎 Ngày tháng trôi qua; 蹉跎半生 Bỏ phí mất nửa đời người.


meanings:
Hỏng, làm lầm. Chương Thập Huyền Đàm trong CĐTĐL q. 29: »枯 木 巖 前 差 路 多、 行 人 到 此 盡 蹉 跎。 – Trước núi cây khô nhiều lối tẻ, người đi đến đó đều bị lầm«.


meanings:
Lầm lỗi, sai sót. Chương Thập huyền đàm trong CĐTĐL q. 29 ghi: »枯 木 巖 前 差 路 多、 行 人 到 此 盡 蹉 跎。 – Khô mộc nham tiền sai lộ đa, hành nhân đáo thử tận tha đà. – Trước núi cây khô nhiều lối tẻ, hành nhân đến đó lắm người sai«.


meanings:
【蹊蹺】hề khiêu (nghiêu) [qiqiao] Quái lạ, kì quặc. Xem 蹊 [xi].


meanings:
(văn) ① Đường nhỏ, lối đi; ② Đi tắt qua. Xem 蹊 [qi].


meanings:
【糟蹋】tao đạp [zaotà] (khn) ① Giày xéo, chà đạp; ② Làm hại, làm hỏng: 糟蹋身體 Làm hại sức khỏe; 糟蹋東西 Làm hỏng đồ đạc.


meanings:
① Động, dáng đi. Như thương thương tề tề 蹌蹌濟濟 uy nghi chững chạc.


meanings:
(văn) ① Té ngã, nghiêng ngả: 蹎跌 Té ngã; ②【蹎蹎】[diandian] Yên ổn chậm rãi.


meanings:
① Bước ngắn. ||② Kéo lê chân mới đi được một bước ngắn gọi là tích. Xem chữ cục 跼.


meanings:
(văn) Đi một cách cầu kì, đi từng bước ngắn.


meanings:
① Cấm đường, con đường vua đi cấm không cho ai đi gọi là tất lộ 蹕路. ||② Đứng một chân.


meanings:
(văn) ① Cấm đường (để dành đường cho vua đi): 蹕路 Cấm đường; ② Xe ngựa của vua; ③ Đứng một chân.


meanings:
① Cùng cấp, bức bách, bị ngoại vật đè ép gọi là túc. ||② Buồn rầu. Như tần túc 嚬蹙 buồn rười rượi, sịu mặt. ||③ Kính cẩn, vẻ kính cẩn. ||④ Một âm là xúc. Đá. ||⑤ Theo đuổi.


meanings:
(văn) ① Gấp rút, cấp bách: 窮蹙 Quẫn bách, túng quẫn; ② Nhăn, nheo, nhíu, cau, chau: 蹙眉 Chau mày; 蹙額 Nhăn mặt; ③ (văn) Buồn rầu; ④ (văn) Đá (dùng như 蹴); ⑤ (văn) Bước theo sau (dùng như 蹴).


meanings:
① Lội: 蹚水過河 Lội qua chỗ nước cạn; ② Giẫm lên; ③ (nông) Cào, bừa: 蹚地 Cào cỏ.


meanings:
① Xéo, giẫm chân. ||② Vừa gấp. ||③ Cũng như chữ 跖.


meanings:
① (giải) Mu bàn chân; ② (văn) Bàn chân (như 跖); ③ (văn) Giày xéo.


meanings:
① Lượng thương 踉蹡. Xem chữ lượng 踉.


meanings:
① Đi, chuyển động; ② Đi khập khiễng. Xem 踉蹌 [liàngqiàng].


meanings:
① Trịch trục 蹢躅 đi luẩn quẩn, quanh co, do dự, không bước lên được. ||② Một âm là đích. Móng chân giống vật.


meanings:
(văn) Chùn bước, do dự: 蹢躅 Do dự, trù trừ.


meanings:
① Vượt qua. ||② Bàn san 蹣跚 đi tập tễnh, cũng đọc là chữ man.


vietnamese:
thân thụ tâm pháp các hữu tam chủng <pttđ>


meanings:
reverent harmony in bodily unity in form of worship


vietnamese:
thân độ giai thông hữu lậu thức biến cập vô lậu thức biến <pttđ>


meanings:
The supernatural power of unimpeded bodily action, which implies such things as the ability to fly, the ability to make oneself invisible, etc


meanings:
Còn gọi: Sắc tâm bất nhị, Tính tướng bất nhị. Thân chỉ cho sắc thân, thân thể. Tâm chỉ cho tâm linh, tinh thần. Tức là nhục thể cùng tinh thần là một thể không hai, là 2 mặt của một thể, thân tức là thân của tâm, tâm tức là tâm của thân. Ngoại đạo Tiên-ni (Pàli: Senika) ở Ấn Độ cổ đại, cho rằng thân là vô thường sinh diệt, duy có tâm là thường trụ bất biến, đây là đối với thân khởi đoạn kiến, đối với tâm khởi thường kiến. Bởi thân tâm cùng với thiện ác, khổ vui đều có tương quan mật thiết, không có pháp nào riêng tự tồn tại, nếu thân vô thường sinh diệt thì tâm cũng vậy; nếu tâm là thường trụ bất diệt thì thân cũng vậy; cho nên cho Thân tâm nhất như; là thật tướng của pháp giới.


meanings:
Còn gọi: Thoát lạc thân tâm. Thân tâm rỗng rang, thoát khỏi mọi phiền não vọng tưởng mà bước vào cảnh giới tự tại chân không vô ngã. Thiên Đồng Như Tịnh Thiền sư Tục ngữ lục q. 8 (Vạn Tục 124, 495 thượng) ghi: »師 因 入 堂、 懲 納 子 坐 睡 云：夫 參 禪 者、 身 心 脫 落、 只 管 打 睡 作 麼？ – Sư gặp dịp vào tăng đường, quở trách các thiền tăng ngủ gục rằng: Tham thiền cốt để thân tâm rỗng rang, tại sao chỉ lo ngủ gục?«. Hoặc có người nói: Thân tâm thoát lạc là môn hướng thượng, Thoát lạc thân tâm là môn hướng hạ.


meanings:
3017梵語 kāyasmṛty-upasthāna，巴利語 kāye kāyānupassī viharati。四念處之一。又作身念住、身觀。即觀身之自相不淨，又觀其共相苦、空、非常、非我，而對治四顛倒中之淨顛倒。據雜阿含經卷四十三載，人之身中有髮、毛、齒、塵垢、流涎、皮等三十六種不淨物；以此三十六種不淨之物，一一作觀，則可脫離貪愛之執著。（參閱「四念住」1708）


meanings:
(term) one of the five (or six) faculties (kāya-indriya)


meanings:
（梵 kāyendriya，巴 kāyendriya，藏 lus-kyi dbaṅ-po）　　五根或六根之一。十二處之一。十八界之一。二十二根之一。略稱爲身。即身識所依之無見有對之淨色。亦即指感覺到冷暖、痛癢、粗滑的觸覺能力或觸覺器官。分布在身體皮膚的表面。<#>關于身之語義，《大乘法苑義林章》卷三雲（大正45·298b）︰<#>‘身者積聚義、依止義，雖諸根大造幷皆積集，身根爲彼多法依止，積集其中，獨得身稱。梵雲迦耶，此雲積聚，故瑜伽雲︰諸根所隨周遍積集故名爲身。雖複迦耶是積聚所依義，翻爲身者體義相當，依唐言譯。’<#>亦即梵語迦耶（ka^ya）爲積集義、依止義，其他眼根等大種及造色雖亦爲積集，但身根爲彼諸根多法所依止，多法皆積集于此根，故特稱爲迦耶，且將迦耶譯爲身，以取其體之義。<#>此身根在十二處中名爲身處（ka^ya^yatana），在十八界中名爲身界（ka^ya-dha^tu）。通常雲‘身’，皆總指肉團而言，但《大毗婆沙論》等，稱筋肉等爲扶根，而將有能觸作用之身根稱爲勝義根。又，身根唯存于欲色二界，無色界則無。此外，《大毗婆沙論》卷九十曾述及地獄衆生的身根和人身根之不同（大正27·464a）︰<#>‘若地獄中解諸支節，乃至糜爛，亦有身根。有說︰爾時亦有眼等，若全無者，後應不生，異熟斷已後不續故。有作是說︰諸地獄中眼等六根斷已更續，業所引故，趣法爾故，如人等中支節斷壞不可還續，地獄等中支節斷已尋複續生，諸趣法爾不可相例，故彼眼等斷已還生，身根必無全分斷者，若全分斷無更續義，是諸色根所依止故。（中略）有餘師說︰諸地獄中雖解身支爲百千分，而諸分內皆有身根，諸分中間有連續故。’<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷一四四；《瑜伽師地論》卷三、卷五十四；《成唯識論》卷十；《俱舍論》卷四；《俱舍論光記》卷二～卷四；《成唯識論述記》卷三（本）、卷十（末）。<#>


meanings:
3017梵語 kāyendriya，巴利語同。五根之一，六根之一，十二處之一，十八界之一，二十二根之一。略作身。即指身識所依，取觸境無見有對之淨色。此指身體內之淨色根，而非謂肉體之扶塵根。　關於身之語義，據大乘法苑義林章卷三載，此蓋取梵語 kāya（音譯迦耶）之積集義、依止義。其他眼根等之大種及造色雖皆亦積集，而身根為諸根多法所依止，多法皆積集於身根，故特稱迦耶。　此身根，在十二處中稱為身處（梵 kāyāyatana），在十八界中稱為身界（梵 kāya-dhātu）。通常所謂之身，皆總指肉團而言，與身根不同。在婆沙等諸論中，筋肉等稱為扶塵根，對於有能觸作用之身根，則稱之為勝義根。又身根唯欲色二界存有，無色界則無。大毘婆沙論卷九十載地獄身根不同於人等身根，謂地獄中解諸肢節，乃至糜爛，亦有身根。〔大毘婆沙論卷一四四、瑜伽師地論卷三、卷五十四、成唯識論卷十、俱舍論卷四、俱舍論光記卷二至卷四、成唯識論述記卷三本、卷十末、佛家名相通釋卷上（熊十力）〕


meanings:
（梵 kāya-karman，巴 kāya-kamma，藏 lus-kyi las）指身所造作的業。與意業、語業共稱三業。可分善惡二種，身惡業指殺生、偷盜、邪淫；身善業則爲不殺生、不偷盜、不邪淫，或進而指慈悲行、布施行、清淨行。<#>身業又分立坐屈伸舉手投足等有所表示的表業，以及由表業所引起防非止善等勢力的無表業。如《衆事分阿毗曇論》卷五雲（大正26·650b）︰‘云何身業？謂身作及無作。’關于表、無表業，大小乘諸部所說有異。其中關于身表業，說一切有部以實的形色爲其體，正量部以動爲體，譬喻者以由心所引生能動手等非顯非形之色爲體。經量部則立形而以之爲身表，但身表是假而非實，依能令身運動之思的身門而行者即爲身業。唯識大乘亦以動身之勝思爲其體性。另外關于無表業，說一切有部以實色的無表色爲其體，但《成實論》卷七〈無作品〉以非色非心爲體，經部及大乘則以之爲假立，只是一種思種子的功能。<#>◎附︰《成業論》（摘錄）<#>身，謂諸根大造和合差別爲體。業即是思差別爲性。積集所成，是爲身義。大造極微積集成故。有說種種穢惡集成，是爲身義。身是種種諸不淨物所依處故。若爾天趣應無有身。隨作者意，有所造作，是爲業義。能動身思，說名身業。思有三種。(一)審慮思，(二)决定思，(三)動發思。若思能動身，即說爲身業。此思能引令身相續異方生因風界起故。具足應言︰動身之業。除動之言，但名身業。如益力之油，但名力油。如動塵之風，但名塵風。此亦如是。<#>十業道中，初三業道，許身業攝。謂殺生，不與取，欲邪行。如何思業而得彼？名由此思業，能動其身，令行殺盜，及邪行故。思力動身，令有所作，即名思作。如世間說︰狂賊燒村，薪草熟飯。思複云何得名業道？思有造作，故名爲業。複與善趣惡趣爲道。通生彼故，得業道名。或所動身，是思業道。三種思業，依彼轉故。又殺盜淫，由思業起，依身而生。隨世俗故，亦名身業。然此實非善不善性。亦隨世俗，假立其名。爲令世間依此門故，于善惡思，勤修止作。是故假說善不善名。<#>［參考資料］　《俱舍論》卷一、卷十三；《成唯識論》卷一；《大毗婆沙論》卷一一三；《雜阿毗曇心論》卷三；《順正理論》卷三十三；《品類足論》卷七。<#>


vietnamese:
thân tích ủ khúc suyễn tức bôn cấp <pttđ>


meanings:
(term) the view of the existence of a self


meanings:
（梵 kāya-vijñāna，巴 kāya-viññāna，藏 lus-kyi rnam par-śes-pa）以身根（四肢五體）爲所依，外界觸境爲對象的識別作用。五識之一。六識之一。十八界之一。《品類足論》卷一雲（大正26·693a）︰‘身識云何？謂依身根各了別所觸。’《成唯識論述記》卷四（本）雲（大正43·361c）︰‘身識轉時名爲執受。’即謂身識系身根所依，了別觸境，執受即生感覺。<#>至于觸境，有地、水、火、風四大種及滑性、澀性、重性、輕性、冷、饑、渴等，共計十一種。又，關于五色根（即勝義根）所依之大種是否爲身識所緣，《大毗婆沙論》卷一二七舉出二說。一說五色根不可觸故，不發身識，隨所依大種無現在發身識義；一說身根所依大種極鄰近故，不能發身識，餘色根之大種皆得爲身識所識。此外，身根所依大種，爲他身識所緣境故，亦得名爲身識所識。又，身識系于欲界，通善等三性，在色界初禪與修所斷煩惱相應者，有覆無記攝；無色界無所依之根成就故不生身識。<#>［參考資料］　《識身足論》卷三、卷六；《大毗婆沙論》卷七十三；《雜阿毗曇心論》卷一；《俱舍論》卷二；《俱舍論記》卷三；《大乘阿毗達磨雜集論》卷二；《百法問答鈔》卷一。<#>


vietnamese:
thân tài viên mãn cập thân tài hạ liệt <pttđ>


meanings:
The supernatural power of unimpeded bodily function, which includes such abilities as flying and invisibility


meanings:
The two deluded views of attachment to self and attachment to extremes


meanings:
① Thân mình, cúi mình xuống vái gọi là cúc cung 鞠躬. ||② Thân làm.


meanings:
① Tự bản thân, đích thân, thân hành; 躬行實踐 Tự bản thân làm lấy; 躬自厚而薄責於人，則遠怨矣 Nếu mình tự trách mình nhiều và trách người ít hơn thì tránh được điều oán (Luận ngữ); ② Cúi, khom (mình).


meanings:
① Chậm trễ: 【躭誤】đam ngộ [danwu] Làm chậm trễ, làm lỡ: 躭誤工作 Làm chậm trễ công việc; 躭誤了上火車的時間 Lỡ giờ lên tàu, lỡ tàu; ② (văn) Đam mê, ham mê: 躭樂 Ham mê hoan lạc.


meanings:
① Ẩn náu: 躱進深山老林 Ẩn náu vào rừng sâu núi thẳm; ② Lẩn tránh, né tránh: 你怎麼老躱着他？ Tại sao mày cứ lẩn tránh nó mãi thế?; 車來了，快躱快！ Xe đến đấy, tránh nhanh lên!


meanings:
Nằm thẳng cẳng, ngả mình xuống: 躺在床上 Nằm trên giường.


meanings:
① Thân thể, hình vóc. Như vi khu 微軀 cái thân nhỏ mọn này.


meanings:
Thân thể, tấm thân, hình vóc, vóc người: 七尺之軀 Vóc người cao bảy thước; 爲國捐軀 Hiến thân (hi sinh) vì nước; 微軀 Tấm thân nhỏ mọn này.


meanings:
① Cái xe. ||② Hàm răng. Như phụ xa tương y 輔車相依 má và hàm răng cùng nương tựa nhau. ||③ Phàm cái gì dùng sức xoay vần cho đỡ sức người đều gọi là xa. Như thuỷ xa 水車 xe nước, phưởng xa 紡車 cái guồng xe sợi, v.v. ||④ Họ Xa.


meanings:
Kéo, dắt, vận chuyển. Tiết Hoàng Long Huệ Nam Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »一 字 入 公 門、 九 牛 車 不 出。 – Một chữ vào trong cửa quan, chín trâu kéo chẳng ra«.


meanings:
① Xe: 馬車 Xe ngựa; 一車糧食 Một xe lương thực; ② Xa, xe, guồng (đồ dùng có trục và bánh xe để xoay chuyển): 水車 Xe đạp nước, guồng nước; 紡車 Guồng xe sợi; ③ Đạp nước, tưới nước bằng guồng: 車水灌田Đạp nước tưới ruộng; ④ Tiện: 車圓 Tiện tròn; ⑤ Máy móc: 試車 Thử máy; 開車 Mở máy; 停車 Ngừng máy; ⑥ (văn) Hàm răng: 輔車相依 Má và hàm răng nương tựa nhau; ⑦ [Che] (Họ) Xa. Xem 車 [ju].


meanings:
（梵 Chandaka、Chanda，巴 Channa，藏 Ḥdun-pa）佛世之一惡比丘，爲六群比丘之一。又作闡鐸迦、闡陀迦、闡陀、闡那、闡特、闡怒、闡弩、羼陀、孱那、車那、闍那、旃檀，或略作。意譯欲作、樂作、應作、覆藏、覆。系中印度迦毗羅衛城王宮的僕從。依佛傳所載，太子逾城出家時，車匿馭白馬犍陟隨太子去城十二由旬，至藍摩村相別，執持太子寶冠、衣帶與白馬歸城。<#>釋尊成道後，隨佛陀出家，恃其出身王種而輕賤諸比丘，雲諸比丘如落葉被旋風吹聚在一處，複惡口惡行，故人稱惡口車匿。佛將入滅時，阿難問佛︰應如何對待惡口的車匿比丘。佛答︰我涅槃後依梵天法治，若得心調柔軟，應教《那陀迦旃延經》令得道。佛入滅後，車匿受默擯法之懲治，乃從阿難學道，後證阿羅漢果。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷二十三；《五分律》卷十五；《過去現在因果經》卷二；《十誦律》卷三十一；《增一阿含經》卷三十七；《般泥洹經》卷下；《佛般泥洹經》卷下；《大般涅槃經》卷下；《修行本起經》卷下。<#>


meanings:
① Nghiến, phàm cái gì đã qua một vòng trục tròn nó lăn qua đều gọi là yết. Như gỡ bông có cái yết hoa khí 軋花器 tức là cái guồng bật bông vậy. ||② Gạt đổ, đè bẹp. Lấy thế lực mà đánh đổ người khác gọi là khuynh yết 傾軋. ||③ Một thứ hình pháp ngày xưa, dùng bàn ép kẹp mắt cá chân. ||④ Tiếng bánh xe quay chạm vào nhau. ||⑤ Ta quen đọc là chữ loát.


meanings:
(đph) ① Chen chúc, chật chội; ② Giao kết: 軋朋友 Kết bạn; ③ Soát, kiểm: 軋帳 Soát sổ. Xem 軋 [yà], [zhá].


meanings:
① Cán, lăn, nghiến: 軋棉花 Cán bông; ② Bài xích, chèn ép, đè bẹp: 互相傾軋 Chèn ép lẫn nhau; ③ (đph) Chen chúc; ④ Hình phạt thời xưa dùng bàn ép kẹp mắt cá chân; ⑤ (văn) (thanh) Trẹo trẹo, kẽo kịt (tiếng bánh xe quay chạm vào nhau); ⑥ [Yà] (Họ) Loát. Xem 軋 [gá], [zhá].


meanings:
Cán, dát: 軋鋼 Cán thép; 軋銅片 Dát đồng lá. Xem 軋 [gá], [yà].


meanings:
a rule of law, pattern, a principle; an example


meanings:
① Cái vết bánh xe chỗ trục hai bánh xe cách nhau. Ðường sắt xe hoả, xe điện chạy gọi là thiết quỹ 鐵軌 hay quỹ đạo 軌道. ||② Con đường, các sao hành tinh đi xung quanh mặt trời gọi là quỹ đạo 軌道. ||③ Phép tắc. Không tuân theo phép tắc gọi là bất quỹ 不軌. Kẻ mưu làm loạn gọi là mưu vi bất quỹ 謀為不軌.


meanings:
① Vết xe; ② Đường xe: 鐵軌 Đường ray, đường rầy; 出軌 Trật đường rầy, trật bánh; ③ Nề nếp, mẫu mực, phép tắc, khuôn phép, khuôn khổ: 不軌 Không theo phép tắc; 走上正軌 Đi vào nề nếp.


vietnamese:
quỹ tắc sở hạnh giai tất viên mãn <pttđ>


meanings:
① Quân lính. Như lục quân 陸軍 quân bộ, hải quân 海軍 quân thuỷ, ngày xưa vua có sáu cánh quân, mỗi cánh quân có 125000 quân. Phép binh bây giờ thì hai sư đoàn gọi là một cánh quân. ||② Một tiếng thông thường gọi về việc binh. Như tòng quân 從軍 ra lính, hành quân 行軍 đem quân đi, v.v. ||③ Chỗ đóng binh cũng gọi là quân. ||④ Tội đày đi xa. ||⑤ Một tên gọi về sự chia đất đai cũng như huyện, tổng, xã vậy.


meanings:
① Quân lính, quân đội, đội quân: 我軍 Quân ta; 敵軍 Quân địch; 生產大軍 Đội quân sản xuất; 勞動後備軍 Đội quân dự bị lao động; ② Quân đoàn: 第一軍軍長 Quân đoàn trưởng quân đoàn 1; 軍政委 Chính uỷ quân đoàn; 兩個軍 Hai quân đoàn; ③ (văn) Chỗ đóng quân; ④ (văn) Tội đày đi xa; ⑤ (văn) Quân (đơn vị hành chánh thời xưa, như huyện, tổng...).


meanings:
① Cái đòn gánh xe nhỏ, nhíp xe. Tục đọc là ngột.


meanings:
(văn) ① Thanh ngang ở cuối gọng xe; ② Sự thắng ách ngựa vào xe ngựa nhỏ.


meanings:
① Cái xe uốn hình cong mà hai bên có màn che. Lễ ngày xưa từ quan đại phu trở lên mới được đi xe ấy cho nên mới gọi người sang là hiên miện 軒冕. Nguyễn Trãi 阮廌: Thành trung hiên miện tổng trần sa 城中軒冕總塵沙 (Hoạ hữu nhân yên hà ngụ hứng 和友人煙霞寓興) ngựa xe, mũ áo trong thành thảy là cát bụi. ||② Xe đằng trước cao gọi là hiên 軒, đằng sau thấp gọi là chí 輊. Cho nên nghị luận có chỗ tâng bốc, đè nén gọi là hiên chí 軒輊. ||③ Mái hiên trên bằng phẳng. Vua không ngự ở chính điện mà ra ngự ở nhà ngoài gọi là lâm hiên 臨軒. Cái chái nhà để học cũng gọi là hiên. ||④ Mái hiên cao, mái không có cái gì che lấp, cho nên nhà cửa làm được sáng sủa gọi là hiên xưởng 軒敞. ||⑤ Hiên hiên 軒軒 vòi vọi. Như hiên hiên hà cử 軒軒霞舉 cao vòi vọi như ráng mọc buổi sáng, ý nói người thanh cao sáng suốt. ||⑥ Mỉm cười. Như hiên cừ 軒渠 cười cười nói nói. ||⑦ Họ Hiên.


meanings:
① (văn) Phần cao phía trước của xe, cao; ② Hiên, chái nhà học (ngôi nhà nhỏ hoặc hành lang có cửa sổ, thường dùng để đặt tên thư phòng hay tiệm ăn, tiệm trà...); ③ Tên một loại xe thời xưa (xe uốn hình cong có màn che hai bên); ④ (văn) Cửa, cửa sổ; ⑤ (văn) Mỉm cười: 軒渠 Cười cười nói nói; ⑥ [Xuan] (Họ) Hiên.


meanings:
① Lấy gỗ chèn bánh xe cho nó không lăn đi được gọi là nhận. Vì thế nên xe mới bắt đầu đi gọi là phát nhận 發軔 bỏ cái chèn xe, sự gì mới bắt đầu làm cũng gọi là phát nhận. ||② Cùng nghĩa với chữ nhận 仞. ||③ Ngăn trở. ||④ Bền chắc. ||⑤ Mềm mại. ||⑥ Lười biếng.


meanings:
(văn) ① Miếng gỗ chèn bánh xe (để xe không lăn đi được): 發軔 Bỏ miếng gỗ chèn xe, (Ngb) bắt đầu làm việc gì; ② Như 仞 (bộ 亻); ③ Ngăn trở; ④ Mềm mại; ⑤ Bền chắc; ⑥ Lười biếng, biếng nhác.


meanings:
瑜伽八十四卷十四頁云：又依前際，能為現法生死流轉勝方便故；說名為軛。二解 瑜伽八十九卷十頁云：〠復次若諸煩惱等分行者，非增非減，卽上所說一切煩惱，說名為軛。三解 集論四卷十三頁云：障礙離繫是軛義。四解 俱舍論二十卷十六頁云：和合有情，故名為軛。又云：於現行時，非極增上；說名為軛。但令有情，與種種類苦和合故。或數現行，故名為軛。五解 入阿毗達磨論上十六頁云：和合有情，令於諸趣諸生諸地受苦，故名為軛。卽是和合令受種種輕重苦義。


meanings:
① Cái vai xe, hai đầu đòn xe khoét thủng như hình bán nguyệt để bắc vào cổ ngựa gọi là ách. Nguyên viết là chữ 軶. Xem chữ chu 輈.


meanings:
① Mềm: 柔軟 Mềm dẻo; 綢子比布軟 Lụa mềm hơn vải; ② Yếu ớt, mềm yếu, dịu dàng, nhu nhược: 軟弱無能 Hèn yếu bất tài; 欺軟怕硬 Mềm nắn rắn buông; 軟語 Lời nói dịu dàng; ③ Yếu lòng, mềm lòng, nhẹ dạ; 心軟 Mủi lòng; 耳秀軟 Nhẹ dạ; ④ Dùng thủ đoạn mềm dẻo, nằng nặc: 軟的政策 Chính sách mềm dẻo; 軟求 Nằng nặc đòi; ⑤ Mềm nhũn, mỏi nhừ: 兩腿發軟 Hai chân mỏi nhừ; ⑥ Kém, xấu, tồi: 貨色軟 Hàng kém.


meanings:
① Cái khuôn vuông trong hòm xe, làm như chấn song cửa sổ vậy, có khi viết là 䡼. ||② Bánh xe.


meanings:
(văn) ① Khung xe ngựa (khung vuông trong hòm xe, như chấn song cửa sổ); ② Bánh xe (ngựa).


meanings:
① Cái gỗ bắc ngang ở sau xe, cái khung xe. ||② Xót thương, đau xót, quặn thương. Như chẩn hoài 軫懷 lòng nhớ quanh co. ||③ Cái vặn dây ở dưới đàn. ||④ Sao Chẩn, một ngôi sao trong nhị thập bát tú. ||⑤ Ðông nghìn nghịt.


meanings:
(văn) ① Miếng ván ngang sau xe. (Ngr) Chiếc xe; ② Xót thương, đau xót, xót xa: 軫懷 Xót xa nhớ tiếc, thương nhớ; ③ (văn) Trục vặn dây đàn; ④ (văn) Đông nghịt; ⑤ [Zhân] Sao Chẩn.


meanings:
【軲軲轆】cô lộc [gulu] (khn) Bánh xe. Cv. 軲轤, 轂轆.


meanings:
① Cái trục xe. ||② Cái trục cuốn. Làm cái trục tròn để cuốn đồ đều gọi là trục. Sách vở ngày xưa viết bằng lụa đều dùng trục cuốn nên gọi sách vở là quyển trục 卷軸, cuốn tranh vẽ gọi là hoạ trục 畫軸, v.v. ||③ Phàm vật gì quay vòng được thì cái chốt giữa đều gọi là trục. Như quả đất ở vào giữa nam bắc cực gọi là địa trục 地軸. Khung cửi cũng có cái thoi cái trục, thoi để dệt đường ngang, trục để dệt đường dọc. ||④ Ở cái địa vị cốt yếu cũng gọi là trục. Vì thế nên người cầm quyền chính nước gọi là đương trục 當軸. ||⑤ Bệnh không đi được.


meanings:
① Trục: 自行車軸 Trục xe đạp; 機器軸 Trục máy; ② Lõi, cốt lõi, trục: 線軸兒 Lõi chỉ; 畫軸 Trục cuộn tranh; ③ (loại) Cuộn (tranh): 一軸畫 Một cuộn tranh; ④ (văn) Bệnh không đi được.


meanings:
① Ðầu trục xe, cái ồng đầu trục xe. ||② Ðường rẽ. ||③ Dùng làm ngữ từ, đưa đẩy câu nói. Trang Tử 莊子: Nhi hề lai vi chỉ? 而奚來爲軹 (Ðại Tông sư 大宗師) mi lại đây làm gì nữa?


meanings:
(văn) ① Đầu trục xe; ② Đường rẽ; ③ Trợ từ cuối câu: 許由曰：而奚來爲軹？ Hứa Do nói: Nhà ngươi đến làm gì? (Trang tử: Đại tông sư).


meanings:
(văn) (Một loại) xe ngựa nhỏ và nhẹ (thời xưa).


meanings:
① Cái trục xe. ||② Xe đi không được yên ổn gọi là khảm kha 轗軻. Vì thế nên người gặp lắm sự trắc trở, không được thoả chí cũng gọi là khảm kha 轗軻 trắc trở.


meanings:
① Xe chạy vượt qua. Vì thế nên ở sau mà vượt hơn trước cũng gọi là dật. Như đạo dật bách vương 道軼百王 đạo cao vượt cả trăm vua trước. ||② Xung đột. Lấy sức binh mà xung đột vào gọi là xâm dật 侵軼. ||③ Thất lạc. Cùng nghĩa với chữ dật 佚 hay 逸. Như dật sự 軼事 nghĩa là sự thất lạc, sách không thấy chép, chỉ nghe thấy di truyền lại. Cũng đọc là chữ điệt.


meanings:
① Vượt lên, vượt hơn, hơn hẳn, phi thường: 軼群 Hơn hẳn mọi người; 軼材 Nhân tài phi thường; 道軼百王 Đạo cao vượt hơn cả trăm vua trước; ② (văn) Xung đột, đụng chạm: 懼其侵軼我也 Sợ nó lấn đến ta; ③ (văn) Thất lạc, tản mác (dùng như 佚, bộ 亻và 逸, bộ 辶): 軼事 Những việc tản mác còn truyền lại, chuyện vặt, giai thoại.


meanings:
① Cái đòn ngang trước xe, khi đang đi gặp ai đáng kính thì tựa vào đòn mà cúi mình xuống. Nay thông dụng chữ thức 式. Nguyễn Du 阮攸: Hành sắc thông thông tuế vân mộ, Bất câm bằng thức thán quy Dư 行色匆匆歲雲暮，不禁憑軾歎歸與 (Ðông Lộ 東路) Cuộc hành trình vội vã, năm đã muộn, Bất giác nương nơi ván chắc trước xe mà than Về thôi. Nguyễn Du làm bài này khi đi ngang quê hương Khổng Tử 孔子. quy dư cũng là hai chữ của Khổng Tử.


meanings:
Xe có màn che (dành cho phụ nữ thời xưa).


meanings:
① Cái tay xe. Hai bên chỗ tựa xe có cái gỗ đặt ngang bắt khum về đằng trước gọi là giác. ||② Ganh đua, cùng nghĩa với chữ 角. Như lỗ nhân liệp giác 魯人獵較 người nước Lỗ thi săn bắn. ||③ Một âm là giếu. Có chỗ đọc là giảo. So sánh, cùng nghĩa với chữ hiệu 校. ||④ Qua loa. Như đại giảo 大較 cũng như ta nói đại lược 大略. ||⑤ Rõ rệt.


meanings:
① So sánh, đọ: 工作較前更爲繁重了 Công việc so với trước đây thì càng nhiều hơn; 較勁兒 Đọ sức; 論才較智 Luận tài so trí; ② Khá..., tương đối..., qua loa, sơ lược: 有一個較爲完整的概念 Có một khái niệm tương đối hoàn chỉnh; 大較 Đại lược, đại khái; ③ Rõ ràng, rành rành: 二者較然不同 Hai cái (thứ) khác nhau rõ ràng; 輕財重義，較然著明 Khinh tài trọng nghĩa, rành rành rõ rệt (Sử kí).


meanings:
① Tay xe thời xưa (trên thùng xe, dùng để tựa tay); ② (văn) Thi đua (dùng như 角): 魯人獵較 Người nước Lỗ săn bắn thi.


meanings:
Khá hơn một chút, cũng được chút đỉnh, cũng tàm tạm. Liên Đăng Hội Yếu q. 10 phần sau ghi: »我 見 八 十 餘 員 知 識、 只 有 你 較 些 子。 – Ta thấy trong hơn tám mươi vị Tri thức, chỉ có ngươi là khá hơn một chút«. CĐTĐTL q. 14 ghi: »只 宜 汝 於 言 下 便 見 去、 猶 較 些 子。 – Nếu ngay lời nói ngươi liền thấy thì cũng được chút đỉnh«. Tiết Ngọc Tuyền Thừa Hạo Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »製 犢 鼻 褌、 書 歷 代 祖 師 名 字。 乃 曰： 唯 有 文 殊 普 賢 較 些 子。 且 書 於 帶 上。 – Sư làm một chiếc quần đùi, viết tên các đời Tổ sư lên đó, rồi nói: Chỉ có Văn-thù, Phổ Hiền là cũng tàm tạm. Và sư viết tên hai vị thánh lên thắt lưng«.


vietnamese:
giác lượng nhất thiết phật sát công đức kinh <đpb>


meanings:
① Kéo. ||② Cái xe to. ||③ Một âm là nhạ. Ðón rước.


meanings:
① Cái xe bánh đặc. Như bánh xe cút kít cưa cả khoanh gỗ làm bánh không có tai hoa gọi là thuyên. ||② Cùng nghĩa với chữ thuyên 銓 nghĩa là cân nhắc. ||③ Cũng có nghĩa là nhỏ, như thuyên tài 銓才 tài nhỏ mọn.


meanings:
(văn) ① (cũ) Bánh xe (đặc, thô sơ); ② Nông cạn, nhỏ mọn: 輇才 Tài mọn; ③ Cân nhắc (như 銓, bộ 金).


meanings:
① Cái đòn xe. Ðòn xe lớn gọi là viên 轅, đòn xe binh xe đi chơi gọi là chu 輈. Xem chữ viên 轅.


meanings:
① Chở. Nói về người thì gọi là thừa 乘, nói về xe thì gọi là tái 載. Như tái dĩ hậu xa 載以後車 lấy xe sau chở về. Phàm dùng thuyền hay xe để chở đồ đều gọi là tái cả. Như mãn tái nhi quy 滿載而歸 xếp đầy thuyền chở về. ||② Nâng. Sức nâng nổi đồ gọi là tái. Như thiên phú địa tái 天覆地載 trời che đất chở (nâng), người nào có vẻ trọng hậu gọi là tái đức chi khí 載德之器. ||③ Ðầy rẫy. Như oán thanh tái đạo 怨聲載道 tiếng oán than đầy đường. ||④ Trước. Như Mạnh Tử 孟子 nói Thang thuỷ chinh, tự cát tái 湯始征自葛載 vua Thang bắt đầu chinh phạt từ nước Cát trước. ||⑤ Thành, nên. Như nãi canh tái ca 乃賡載歌 bèn nối thành bài hát. ||⑥ Ghi chép, chép cả các việc các vật vào cả một cuốn như xe chở đủ các đồ. Như kí tái 記載 ghi chép. ||⑦ Thời, dùng làm tiếng trợ ngữ. Như tái tập can qua 載戢干戈 thời thu mộc mác. ||⑧ Một âm là tại. Các đồ xe thuyền chở tới. Tục thông dụng chữ tải 儎. ||⑨ Lại một âm là tải. Năm, nhà Hạ 夏 gọi là tuế 歲. Nhà Thương 商 gọi là tự 祀. Nhà Chu 周 gọi là niên 年. Nhà Ðường 唐, nhà Ngô 吳 gọi là tải 載.


meanings:
① Năm: 三年五載 Năm ba năm; 千載一時 Nghìn năm có một; ② Ghi, đăng (báo): 歷史記載 Ghi trong sử sách; 登載Đăng (báo). Xem 載 [zài].


meanings:
① Chở, vận tải, tải: 載貨 Chở hàng; 載重汽車 Xe tải nặng; 天覆地載 Trời che đất chở; ② Đầy, đầy rẫy, ngập: 風雪載途 Gió tuyết ngập trời; 怨聲載道 Tiếng oán than đầy đường; ③ (văn) Trợ từ đầu hoặc giữa câu (giúp cho câu được hài hoà cân xứng): 載歌載舞 Vừa ca vừa múa, múa hát tưng bừng; 乃膽衡宇，載欣載奔 Rồi trông thấy nhà, vui tươi giong ruổi (Đào Uyên Minh: Quy khứ lai từ); ④ (văn) Trước, bắt đầu: 湯始征，自葛載 Vua Thang bắt đầu chinh phạt từ nước Cát trước; 春日載陽 Tháng hai bắt đầu ấm áp (Thi Kinh); ⑤ (văn) Thành: 乃賡載歌 Bèn nối thành bài hát; ⑥ (văn) Đồ vật chở trên xe hoặc thuyền (dùng như 載 bộ 亻); ⑦ (văn) Trang sức: 載以銀鍚 Trang sức bạc và thiếc (Hoài Nam tử); ⑧ (văn) Đội: 載弁俅俅 Nón đội đẹp lộng lẫy (Thi Kinh); ⑨ (văn) Làm, đảm nhiệm: 皆使人載其事而各得其官 Đều khiến người ta làm công việc của mình mà mỗi người đều có được chức quan tương ứng (Tuân tử); ⑩ (văn) (Thì) mới: 三輔告謐，關隴載寧 Xung quanh kinh thành bình yên thì Quan Trung và Lũng Tây mới yên (Nguỵ thư); ⑪ (văn) Lại lần nữa (dùng như 再, bộ 冂): 文王載拜稽首而辭 Văn vương sụp lạy dập đầu lần nữa mà chối từ (Lã thị Xuân thu); ⑫ (văn) Nếu: 或問曰：載使子草律？ Có người hỏi: Nếu để cho ông soạn luật thì sao? (Dương tử Pháp ngôn: Tiên tri); ⑬ [Zài] (Họ) Tải. Xem 載 [zăi].


meanings:
① Hiên chí 軒輊. Xem chữ hiên 軒.


meanings:
① Liền. Cứ lấy ý mình tự chuyên quyết đoán gọi là triếp. Như triếp dĩ vi bất khả 輒以爲不可 liền cho là không được. ||② Thường thường, luôn. Như triếp phục như thị 輒復如是 thường tại thế luôn. ||③ Tức thì, ngay. ||④ Thời.


meanings:
(pht) (văn) ① Liền, thì, là: 所言辄聽 Nói gì thì nghe nấy; 每想往事辄慚愧不勝 Cứ nghĩ đến việc cũ là hổ thẹn vô cùng; 輒以爲不可 Liền cho là không được; 或置酒而招之，造飲輒盡 Có khi bày rượu mời ông, thì ông vội uống liền hết ngay (Đào Uyên Minh: Ngũ liễu tiên sinh truyện); ② Cũng vẫn, vẫn cứ (biểu thị sự bất biến của động tác hoặc tình huống): 亦輒爲報仇 Cũng vẫn cứ báo thù cho ông ấy (Sử kí: Du hiệp liệt truyện); 衡不慕當時，所居之官輒積年不徙 Hoành không ngưỡng mộ quyền quý, chức quan của ông nhiều năm cũng vẫn không đổi (Hậu Hán thư: Trương Hoành liệt truyện).


meanings:
Quyết chẳng được. Triếp: Dùng để tăng thêm ngữ khí. Mật Am ngữ lục ghi: »果 是 得 入。 一 任 四 方 八 面。 若 也 未 然。 輒 不 得 離 卻 遮 裏。 – Nếu là vào được, mặc cho ngươi đi khắp nơi. Nếu chưa vào, quyết chẳng được rời khỏi nơi đây«.


meanings:
① Kéo, kéo xe đi. ||② Vãn ca 輓歌 tiếng hoạ lại của kẻ cầm phất đi theo xe tang, vì thế nên đời sau gọi viếng người chết là vãn.


meanings:
① Kéo: 輓車 Kéo xe; ② Phúng viếng người chết.


meanings:
① Xương má của người ta. ||② Hai bên xe, hai bên đòn kèm xe, vì thế nên cùng gần gặn cùng giúp lẫn nhau, nương tựa lẫn nhau gọi là phụ xa tương y 輔車相依. ||③ Giúp. Như phụ bật 輔弼 giúp dân. ||③ Tên quan. Quan sư 師, quan bảo 保, quan nghi 疑, quan thừa 丞 gọi là tứ phụ 四輔. Nghĩa là các quan giúp rập ở hai bên mình vua vậy. ||④ Chỗ đất giáp nhau cũng gọi là phụ. Như tỉnh Trực Lệ trước gọi là kì phụ 畿輔 nghĩa là nó giáp gần kinh kì vậy.


meanings:
① Phụ trợ, bổ trợ, giúp đỡ: 輔車相依 Nương tựa lẫn nhau; 輔弼 Giúp giập; 相輔相成 Bổ trợ lẫn nhau, tạo điều kiện cho nhau; ② (văn) Xương má (của người ta); ③ (văn) Đòn đỡ kèm hai bên xe ngựa (thời xưa); ④ (văn) Tên chức quan: 四輔 Bốn quan giúp ở cạnh nhà vua (gồm có quan sư, quan bảo, quan nghi, quan thừa); ⑤ (văn) Chỗ đất giáp nhau: 畿輔 Đất giáp kinh kì (tức là tỉnh Trực Lệ của Trung Quốc).


meanings:
(1317-1371) Thiền tăng đời Nguyên, họ Phạm, tự Dụng Chân, Dụng Trinh, hiệu Giới Am, người huyện Ngô (nay là Tô Châu) Trung Quốc. Năm 15 tuổi, sư theo ngài Thọ Di ở viện Đồng lí Ngưỡng Phúc xuất gia, thụ giới Cụ túc. Sau đó theo Trạch Pháp sư ở chùa Bắc Thiền tu tập Thiên Thai Giáo Quán, nghiên cứu tinh hoa của pháp môn này sư được chỗ giống như khế ngộ. Sư đến chùa Long Tường ở Nam Kinh tham vấn Thiền sư Đại Tố. Ngài vừa gặp sư liền biết là pháp khí nên sai làm Thị giả. Một thời gian lâu, sư khế ngộ tâm pháp, nối pháp ngài thuộc tông Lâm Tế. Niên hiệu Chí Thánh thứ 2 (1342), khi ra hoằng pháp sư trụ chùa Tư Thánh ở Gia Hưng (nay thuộc Chiết Giang). Sư từng trụ trì chùa Thiên Đồng và Linh Ẩn. Gặp lúc loạn lạc cuối đời Nguyên, chùa Linh Ẩn cũng bị hoạ lây, sư bèn chặt phá gai góc, lùm bụi, kết cỏ làm nhà để người học khắp nơi có chỗ nương tựa. Mặc dù gặp buổi điêu linh nhưng sư vẫn khai thị đồ chúng, cử dương Phật pháp, dùng pháp môn Tịnh Độ làm thuyền bè đưa người qua biển khổ.


meanings:
① Nhẹ. ||② Khinh rẻ, kẻ không biết tự trọng gọi là khinh bạc 輕薄 hay khinh diêu 輕佻. ||③ Hơi, phàm cái gì chưa đến nỗi quá lắm đều gọi là khinh. Như khinh hàn 輕寒 hơi rét, rét vừa, khinh bệnh 輕病 bệnh nhẹ, v.v. ||④ Giản dị. Như khinh xa giảm tụng 輕車簡從 đi ra giản tiện chỉ có cái xe không và ít người hầu. ||⑤ Chất khinh, một nguyên chất về thể hơi, cùng dưỡng khí hoá hợp thành nước, cũng gọi là thuỷ tố 水素. Chất nó nhẹ, cho nên thường bốc lên, các khinh khí cầu đều dùng chất ấy để bay lên, ta gọi là khinh khí. ||⑥ Khinh bỉ. ||⑦ Rẻ rúng. ||⑧ Một âm là khánh. Lanh chanh, tả cái dáng không cẩn thận.


meanings:
① Nhẹ: 這根木頭很輕 Khúc gỗ này rất nhẹ; 輕病 Bệnh nhẹ; ② Nhỏ, trẻ: 年紀輕 Tuổi nhỏ; ③ Nhạt: 口很輕 Ăn rất nhạt; ④ Khinh, coi nhẹ, coi thường, khinh rẻ, khinh bỉ: 人皆輕之 Mọi người đều khinh bỉ; 輕易 Tùy tiện, khinh suất; ⑤ Hơi hơi: 輕寒 Hơi lạnh; ⑥ Giản dị: 輕車簡從 Xe giản dị người hầu ít.


meanings:
顯揚一卷五頁云：輕安者：謂遠離粗重、身心調暢、為體。斷粗重障為業。如前乃至能增長輕安為業。如經說：適悅於意，身及心安。二解 成唯識論六卷四頁云：安、謂輕安。遠離粗重，調暢身心，堪任為性。對治惛沈，轉依為業。謂此伏除能障定法，令所依止，轉安適故。三解 五蘊論三頁云：云何輕安？謂粗重對治，身心調暢，堪能為性。四解 廣五蘊論六頁云：云何輕安？謂粗重對治，身心調暢，堪能為性。謂能棄捨十不善行，除障為業。由此力故；除一切障，轉捨粗重。五解 俱舍論四卷四頁云：輕安者：謂心堪任性。豈無經亦說有身輕安耶？雖非無說；此如身受，應知亦爾。如何可立此為覺支？應知此中身輕安者，身堪任性。復如何說此為覺支？能順覺支，故無有失。以身輕安，能引覺支心輕安故。於餘亦見有是說耶？有。如經說：喜、及順喜法，名喜覺支。瞋及瞋因緣，名瞋恚蓋。正見，正思惟，正勤，名慧蘊。思惟及勤，雖非慧性；隨順慧故，亦得慧名。故身輕安，順覺支故，得名無失。六解 入近毗達磨論上七頁云：心堪任性，說名輕安。違害惛沈，隨順善法。七解 品類足論三卷一頁云：輕安云何？謂身輕安，心輕安，已輕安，輕安類，是名輕安。


meanings:
scornful, arrogant mentality, in which one looks down on others


meanings:
① Cái đòn xe to, tức là cái đòn đòng vào hai đầu càng xe vậy.


meanings:
(văn) ① Nghiến xe qua; ② Tiếng động của xe.


meanings:
① Cỗ xe, số xe. Một cỗ xe gọi là nhất lượng 一輛.


meanings:
(loại) Chiếc, cỗ (xe): 一輛汽車 Một chiếc xe hơi; 三輛大車 Ba cỗ xe lớn.


meanings:
Xe chở đồ. 【輜車】truy xa [ziche] (cũ) Xe có mui kín.


meanings:
① Sáng sủa, rực rỡ. Làm nên vẻ vang gọi là quang huy 光輝. Mạnh Giao 孟郊: Thùy ngôn thốn thảo tâm, Báo đắc tam xuân huy 誰言寸草心，報得三春輝 (Du tử ngâm 遊子吟) ai nói rằng lòng của một tấc cỏ ngắn ngủi, hẹp hòi lại có thể báo đáp được ánh nắng ba mùa xuân chan hoà đầm ấm. Câu Liệu đem tấc cỏ quyết đền ba xuân của Nguyễn Du 阮攸 mượn ý hai câu thơ này.


meanings:
① Sáng, sáng sủa, rực rỡ, ánh sáng, tia: 光輝 Sáng rực, ánh sáng; ② Chiếu, soi: Xem 輝映.


meanings:
① Thôi, nghỉ. Làm việc nửa chừng bỏ dở gọi là trung xuyết 中輟. Chính âm là chuyết.


meanings:
Dừng, ngừng, nghỉ, thôi: 輟演 Ngừng diễn; 中輟 Bỏ dở; 時作時輟 Lúc làm lúc nghỉ; 暫輟 Tạm dừng.


meanings:
① Cái bầu dầu, cái bầu đựng dầu mỡ để cho vào trục cho đi được trơn. Vì thế nên người ngôn luận không cùng gọi là chích quả 炙輠.


meanings:
(văn) Cái bầu dầu (đựng dầu mỡ để trơn trục bánh xe):炙輠 Nói năng trơn tuột (việc gì cũng biện luận được).


meanings:
Lăn trái cầu. Công án, sự việc thấy ở tiết Tuyết Phong Nghĩa Tồn Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »一日 升 座，眾集 定。師 輥 出 木 毬，玄 沙 遂 捉 來 安 舊 處。 – Một hôm sư thăng toà, tăng chúng tập họp đầy đủ. Sư lăn quả cầu gỗ, Huyền Sa bèn lượm lại đặt vào chỗ cũ«. Đây là sự thi thiết vô nghĩa của Thiền gia, ý nghĩa quét sạch ngôn ngữ ý thức của người học đạo, không thể dựa vào tình thức ý tưởng để suy đoán lí giải. Tiết Thiềm phán Lưu Kinh Thần cư sĩ trong NĐHN q. 16 ghi: »分 宗 列 派、各 有 門 庭… 或 持 叉 張 弓、輥 毬 舞 笏。 或 拽 石 搬 土、打 鼓 吹 毛。– Chia tông tách phái đều có môn đình… hoặc cầm chỉa giương cung, lăn cầu múa hốt, hoặc khuân đá gánh đất, đánh trống thổi lông«.


meanings:
① Tay cái xe người kéo. ||② Xe của vua đi gọi là liễn, nên chốn kinh sư gọi là liễn hạ 輦下, đường lối trong cung gọi là liễn đạo 輦道. ||③ Kéo. ||④ Chở, tải đi.


meanings:
(văn) ① Tay xe người kéo; ② Xe người kéo, xe vua đi; ③ Kéo; ④ Chở đi.


meanings:
① Màn xe, áo tơi cánh gà xe, xe của đàn bà đi, xung quanh có màn che.


meanings:
① Bực, lũ, bọn. Như tiền bối 前輩 bực trước, hậu bối 後輩 bọn sau, ngã bối 我輩 lũ chúng ta, nhược bối 若輩 lũ chúng bay, v.v. ||② Hàng xe, rặng xe. ||③ Ví, so sánh.


meanings:
① Bậc, bề, bối: 前輩 Bậc tiền bối; 長輩 Bậc đàn anh, bề trên; ② Đời: 活了半輩子 Đã nửa đời người; ③ Đồ, hạng, những kẻ: 無能之輩 Đồ bất lực, những kẻ bất tài. (Ngr) Lũ, bọn (chỉ số đông): 我輩 Chúng tôi; 若輩 Lũ chúng bây; ④ (văn) Hàng xe; ⑤ (văn) Ví, so sánh; ⑥ (văn) Hàng loạt, số nhiều: 于是名臣輩出 Nhờ vậy bầy tôi giỏi xuất hiện hàng loạt (Hậu Hán thư: Sái Ung truyện).


meanings:
① Cái bánh xe. ||② Vòng, vầng, phàm cái gì hình tròn mà phẳng đều gọi là luân. Như nhật luân 日輪 vầng mặt trời, nguyệt luân 月輪 vầng trăng, v.v. ||③ Vòng xoay vần, một thứ đồ giúp sức về trọng học, vận chuyển thật nhanh để co đẩy các phận máy khác. ||④ To lớn. Như nhà cửa cao lớn lộng lẫy gọi là luân hoán 輪奐. ||⑤ Thay đổi, lần lượt thay đổi nhau mà làm gọi là luân lưu 輪流 hay luân trị 輪值, v.v. ||⑥ Quảng luân 廣輪 chiều ngang chiều dọc của quả đất, về phía đông tây là quảng, phía nam bắc là luân.


meanings:
① Bánh (xe): 車輪 Bánh xe; 齒輪兒 Bánh răng; 三輪車 Xe ba bánh; ② Vầng, vòng (chỉ vật hình tròn): 月輪 Vầng trăng; ③ Tàu thuỷ: 江輪 Tàu chạy đường sông; 輪渡 Phà sang ngang; ④ Luân, luân phiên, lần lượt, đến lượt: 每個人輪到一天 Mỗi người luân phiên một hôm; 你快準備好，馬上輪到你了 Chuẩn bị nhanh lên, sắp đến lượt anh rồi; ⑤ (loại) Vòng, giáp: 第二輪會談 Cuộc hội đàm vòng hai; 我大哥也屬馬，比我大一輪 Anh cả tôi cũng tuổi ngọ, lớn hơn tôi một giáp.


meanings:
（梵 saṃsāra，藏 ḥkyor-ba）指衆生由于起惑造業的影響，而在迷界（六道）流轉生死。如車輪旋轉，循環不已，故雲‘輪回’。又稱流轉、生死、輪轉、生死輪回、輪回轉生。《過去現在因果經》卷三雲（大正3·644b）︰‘貪欲、嗔恚及以愚痴，皆悉緣我根本而生。又此三毒，是諸苦因，猶如種子能生于芽，衆生以是輪回三有。’《大乘本生心地觀經》卷一〈報恩品〉雲（大正3·295a）︰‘衆生沒在生死海，輪回五趣無出期。’<#>此種輪回思想，爲印度各派宗教、哲學所共通的根本思想，而此思想則源自靈魂轉生、靈魂不滅之原理。古《奧義書》（西元前七世紀前後）中，對于人死後之命運，曾提出‘五火二道’說，此當系輪回思想最原始之說法。其二道說謂人死，經火葬後，即赴月世界。此中，若其人前生作善、具正知識、完成正祭祀，則不久即可離開月世界，而抵達梵天世界，不再返回此世。此等過程稱爲神道（deva-yāna）。<#>而另一種人在一定期間停留在月世界之後，即隨著雨而返回此世。然不久即進入植物的種子之中，而成爲食此種子之人或犬等生命體的精子，最後再生爲人或犬等。至于再生爲何人或何物，則全依其前生之善惡多寡而定。此等過程稱爲祖道（pitṛ-yāna）。<#>經由祖道再生者，將會再受老死之苦；而由神道抵達梵天世界者則不必再生，因此亦無再度死亡之虞。<#>此種與業（karman）思想結合的輪回思想，佛教亦加以采用，幷在思想上作進一步的演繹與發展。佛教認爲，衆生由于無明與愛執而輪回于生死。其輪回境界有三界（欲界、色界、無色界）與六道（地獄、餓鬼、畜生、阿修羅、人、天）。六道輪回之說，即指後者而言。六道爲大乘佛教一般性的說法，說一切有部則除去阿修羅而說五道、五趣。在六道或五道之中，以地獄爲最恐怖之處，天爲最佳之處；此中之地獄、餓鬼、畜生稱爲三惡道，或三惡趣；天、人、阿修羅稱爲三善道，或三善趣。<#>中國漢藏地方與日本亦皆流傳有此等輪回思想。在西藏，更形成歷代達賴、班禪等喇嘛轉生的信仰。而在文學、美術方面，此等思想之影響亦甚深遠。于釋迦之本生譚中，即頗多以輪回爲主題的佛教故事，而印度之阿摩羅婆提（Amarāvatī）、阿旃陀（Ajantā）石窟等地之雕刻，也都刻有此等輪回故事。<#>◎附一︰慧風〈輪回與業〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{54}）<#>佛陀時代印度的輪回說與反輪回說<#>現在根據大小乘經論中所習見的有關于印度輪回思想的說法，約舉如下四種︰<#>(1)印度正統文化婆羅門教的輪回說︰婆羅門教以梵神爲創造主，不唯創造了人間世界，也創造了其他五道世界，人的靈魂是梵所賦與，所以梵是‘大我’，給人的靈魂是‘小我’，小我的靈魂居于人類肉體的心臟。人如果能經常在森林中修習禪定，以淨潔自我的靈魂，以苦行克服從肉體上所發生對物質的欲，以祭祀梵神救贖自身所有的罪行，此後小我靈魂便得與梵的大我同住，這是善業；否則，便是惡業，死後靈魂要墮落到其他惡趣中去。<#>(2)瑜伽行者的輪回說︰釋迦牟尼佛陀時期，印度已出現反婆羅門教的學派，其中最著名的是數論一派，它已否定了自我靈魂從梵神轉變而來，而主張每個人的自我靈魂是獨立而不是依附于神。自我的靈魂原是純精神界的東西，叫做神我，因爲起物質的享受欲望，遂與物質原素（自性）結合，因之失却了獨立而展開這個現實的世界。神我是非常微小的東西，但一刹那可周轉整個肉體。如縱任欲樂的罪惡行爲，神我就更會下墮到惡道中去，只有靜修瑜伽行的禪定，制止神我上所起的愛欲，使身如枯木，心如死灰，神我便超脫了物質的拘囚，死後就可以完全歸還到靈的世界，是之謂解脫輪回。釋迦牟尼佛陀在初出家時曾訪問過的阿羅邏迦蘭與郁頭羅羅摩子二仙人，據說就是數論派當時有名的學者。耆那教思想也接近這一派。<#>(3)宿作因論派的輪回說︰宿作因論是極端的機械宿命論。他們不僅主張今生靈魂上肉體上所受的苦樂是過去業所規定，即今生的所有行動，甚至一舉手、一動足、打個噴嚏，也是由過去業所規定的。這好像我國一部分相信八字的人，‘一飲一啄莫非前定’的命定論的思想。宿作因論者認爲人就應該這樣聽天由命下去，待過去宿業消滅，自我的靈魂也就自然會得到解脫。因之，他們認爲作惡固然不對，行善修持也都是多餘。六師外道中的末伽黎拘賒迦葉和迦羅鳩馱迦旃延，是屬于這一派。<#>(4)順世派死後無靈魂無輪回說︰由于婆羅門教的神權階級的教育，加上輪回因果說與機械的宿命論，當時印度人民的精神有不勝其負擔的苦悶，于是産生了一部分偏激思想起來反抗，否定了神、否定了靈魂、否定了輪回，甚至否定了善惡的道德標準。他們認爲人的身體是地水火風四大原素構成，于是産生感覺思想，到了死時，身體還歸四大，停止了感覺思想的作用，‘身死如油盡燈滅’精神也隨之死滅，既無靈魂不滅的這個東西，更談不到什麽靈魂的輪回轉生。因此，他們對于今生的善惡行爲决定來生的苦樂因果說，是根本談不上的。他們說，在恒河北岸斬殺很多的人，不成爲惡因，不會招苦果；在恒河南岸布施供養很多的人，不成爲善因，不會招樂果。他們更唱現在享樂就是涅槃的論調，放浪形骸，縱情享樂，構成縱欲的頽廢的人生觀，佛教經論中稱之爲順世外道，六師中富蘭那迦葉與阿耆翅舍欽婆羅，是屬于這一派。但在順世派中也産生一部分唯物論學者，繼承著印度原有科學，以須彌山爲中心構成世界觀，以原子（極微）積聚說構成唯物論，後來佛教的論部發達，對色法心法分析得那樣精微，顯然是受了這派思想方法的影響。<#>釋迦牟尼佛陀時代，也正是印度思想界極其自由發展和各派競興的時代，經論中揭示出當時思想的狀况是︰六十二見、九十六種外道幷出，各自稱爲‘唯我道尊’。以上舉出的四種類型，可以代表當時思想對于輪回與靈魂的說法。除順世派否定一切外，其他三種類型對靈魂、輪回都認爲是實有的、是不斷的，佛教對順世派稱之爲斷見外道，對其他三類稱之爲常見外道。外道就是‘心游道外’的意思，道，即法之自性、法之規律。<#>佛教談輪回是方便法<#>佛陀說輪回因果、說業力，都是按照印度原有的說法──當時印度人民的社會意識來說；可是把中心點放在善惡苦樂自作自受上，最後總結于法性。<#>首先就梵天來說吧。<#>(1)佛教不否定婆羅門教的梵，認爲梵也不過是六道衆生的一個衆生，只要人們能修初禪禪定，兼修四無量定，便可成爲三界主的梵王，可是梵王定衰福盡，仍會下墮，未脫輪回，這樣，就剝奪了它的創造萬物的神格。<#>(2)佛教徒不應求生梵天，《雜阿含》四十經說，若不起梵天界想，雖是優婆塞，也與沙門一樣；這說明佛教是不崇拜天神，更說明佛教徒不許有求生梵天的思想。<#>(3)在《長阿含》的〈三明經〉，佛陀是痛快地否定了梵的存在。對于梵天是這樣，對其他的天也可類推。四禪、四空的二十二天，是依禪定淺深劃分，欲界六天是依所受欲樂厚薄决定，是圍繞著禪定業與十善業的中心來說。<#>佛教對于人道，始終是歌贊的，認爲唯有人道才有發起菩提心、學習菩薩行、成就佛道的可能，盛贊人身難得，喻之爲如在高山頂上放根長綫穿入平地上一枚綉花針孔那樣的難能可貴，在大乘佛教，絕沒有厭離人間、對人間抱著消極態度的思想；最顯明的對比，就是在經論中不易找到贊美天堂那類的語句，而批評求生天道的人是‘以苦求苦’這類語句，倒是觸眼都是。人間果然有剛强難調難伏的衆生，但只有剛强的衆生才能發起崇高的菩提心與饒益衆生莊嚴國土的偉大行動。人之所以爲人，是基于人道之行──五戒的業力；人道之所以優越于其他四道，是人能發起饒益衆生的菩提心與菩薩行，能莊嚴世界，能淨佛國度。<#>餓鬼道，說是基于貪心特重所發動的不善業。<#>畜生道，說是基于痴心特重所發動的不善業。<#>地獄道，說是基于嗔心特重所發動的不善業。<#>鬼、畜、地獄，通稱三惡道；合前天、人，通稱五道（加入修羅道，通稱六道）；輪轉再生，是依于禪定、十善、五戒、十不善的業力而招感；輪轉升沉，主要的是以人道爲中心，因爲唯人道才能發揮自由意志的力量。<#>輪回五道，既是印度人民所共有的思想，佛教所說天堂、地獄，絕非佛陀所獨創。如婆羅門教《摩奴法典》舉五十六個地獄，而《長阿含》〈大樓炭經〉佛陀所說的八寒八熱十六個根本地獄，就見之于《摩奴法典》；其他附庸的地獄，也大同小異。但這有根本不同之點的︰《摩奴法典》說梵特地創造地獄，來懲治不信仰梵的人的靈魂；而佛陀說的地獄則爲全由人自己所造之惡業所招感，是自作自受之果。《正法念處經》卷十五說︰‘惡皆從作得，因心故有作，由心故作惡，由心有果報。一切皆心作，一切皆因心，心能誑衆生，將來向惡處。此地獄惡處，最是苦惡處。莫系屬于心，常應隨法行，法行則常樂。’‘由心故作惡，由心有果報’；《長阿含》〈世記經〉也說‘汝自爲惡，汝今自受’，正是說明自作自受一件事。‘一切皆心作，一切皆因心，心能誑衆生，將來向惡趣’，說明心作心受，主要的是由于思想認識的錯誤，即對無常無我的內外境界緣生法上起不淨念而造惡，自食其果而受苦。反之，于一切法不起我執法執，我們所有的心意識都轉成智慧，一切行爲都能符合一切法的法性，這就是安住涅槃安樂境界。<#>佛教輪回說的特點<#>佛教輪回說的特點是︰(1)否定創造主的神與靈魂；(2)面對現實具有自由意志的業力；(3)以破輪回爲目的；(4)結歸于掌握法性安住涅槃。<#>(1)一般宗教認爲天堂、地獄和人間，都是唯一無二之神所創造，佛教否定造物主，而主張一切法由于因緣生則生，因緣滅則滅，生滅無常，是一切法的規律。所以從這方面說，佛教是澈底的無神論者。又一般宗教也認爲人們的個體生命輪回的主體是靈魂，爲造物主所賦予；佛教既否定創造主，也否定單獨有個常住不變的靈魂升沉出沒于諸趣。雖然，在經論中說到輪回的主體似乎有個靈魂的東西存在，如《法句經》〈生死品〉中說的︰‘識神走五道，無一處不更，捨身複受身，如輪轉著地。’但這正是指被妄心所誑現起似我的幻相，正是‘無量劫來生死本，痴人喚作本來人’的這個東西，也只是生滅無常五種（色、受、想、行、識爲五蘊，色即物質法，受想行識是精神法，蘊是聚集的意思）中心法現象的一種，是大乘經論所指出的第八識，它的本身既不是我，也不是靈魂，只是八種心行（行，即生滅變遷義）中的一法，也是因緣生法之一，既不是獨存的靈魂，也不能稱之爲永恒不變的我。《雜阿含》四十五經偈︰‘如和合衆材，世名之爲車，諸陰因緣合，假名爲衆生。’可是由于我執不忘，這個五蘊和合相生有生命的衆生，八識心行之一的識神，永遠成爲輪回的主體，流轉生死無有窮盡。<#>誰來促使諸蘊和合？誰來驅使識神輪轉？佛教稱之爲業力。<#>(2)業力說在印度雖起于公曆紀元前一千年左右，但它的善惡業的標準以是否崇拜梵神來决定；而佛教則以是否符合于法的規律爲標準，來判斷善惡或淨不淨業的性質。<#>五戒、十善、禪定固是善業，但若我執未忘、從個人自私的觀點出發，則都是不淨業；如能忘我而行善業，更能體現大悲利益衆生，才名淨業。不淨業，是促使諸蘊和合的要素，是驅使識神輪轉的動力。不淨業的善行，是招感人間、天堂之果，不淨業的惡行，是招感三惡道之果。《雜阿含》四十五經偈雲︰‘車從諸業起，心識轉于車，隨因而轉至，因壞則車亡。’忘我，則生死之因壞，輪回之果亡，淨業的大悲行，則雖處生死已破輪回，正是莊嚴衆生，莊嚴淨土之菩提行。<#>業，就是行爲，身、口、意三業善惡或淨不淨的行爲，以意業爲主體，身口二業是聽意業的指揮，而實際表現于具體行動的，則是身口二業。所以果之苦樂，由業之善惡，業之善惡，又由于動發具體行動的意業與欲望（正欲就是菩提心）是否正確爲决定。認識錯誤，欲望不正確名爲惑；認識與欲望正確稱爲智慧。由惑故造不淨業，由不淨業故招輪回五道之果；反之，智慧現前故行淨業，由淨業故嚴佛土果。生死輪回與淨佛國度，業是動力因，業是最具活力最富于創造性。好像畫家作畫，奮其自由藝術的手腕，在畫布上塗著種種濃淡的色彩，創作出醜惡或美麗的作品，所以《華嚴經》有‘心（指發動身口行爲的意業）如工畫師，造種種五蘊’之喻。因之佛教雖談三世因果而全神集中于現世指揮身口行爲的意業，展望于未來的美好樂果。因爲現世經驗界的苦樂之果，它不落于善惡，唯是無記，它不只是個人獨受，也是社會共感；唯現在的行爲，才是播下未來苦樂的種子之因，所謂‘菩薩畏因，衆生畏果’，我們應如何慎重其選種善惡的標準？這樣，未來苦樂之果操之于現在之業，面對現實的世界，得依主觀意識的改造、心力的改造，來改造社會、改造世界。過去一般佛教徒愛談過去之因和現受苦樂之果，來强調善惡；這是不唯落于印度宿命論外道的窠臼，也是把佛陀談三世因果精神本末倒置了，直是一種庸俗的因果論，是人類社會進步的絆脚石。<#>(3)佛教在世俗諦方面雖不否定輪回，在真勝義諦方面是破輪回。輪回三界，亦稱三有，在十二因緣中稱爲‘有支’；逆觀還滅的十二因緣觀稱‘有滅則生滅，生滅則老死滅’，佛陀自稱‘破有法王’；若輪回果是常住性、真實性，則如虛空之不可破滅，衆生永無成佛之可能。《正法念經》中之‘心能誑衆生’這一句話，是說明輪回根本是虛妄性，由妄心執我執有靈魂，于是有我貪、我愛、我欲等惑而造不淨的善惡行爲，牽引種種五蘊而有生死輪回，一到了遣除我執，通達真勝義諦，回觀輪回生死，如夢中事一般，方知輪回是賺誑衆生的境界，于無生死中見有生死，枉受苦惱；菩薩之大悲淨行，正緣是而發。今之多數佛教徒，不敢赤裸裸地荷擔佛陀家業，不肯立地踏破輪回，不爲饒益衆生廣修莊嚴淨土之行；只是强調過去之因，今世之果，忘却佛陀逆觀還滅的後半段，只是順向流轉生死門中去，直是宿作因論的外道徒衆而已。<#>(4)佛教之談輪回，目的是在打破輪回，不僅是‘不墮于惡趣’而已。因爲衆生之所以有輪回生死，是由于對宇宙萬有內外一切法上沒有認識緣生一切法的自性，即于本來無我的生滅變異的精神界上而起永恒靈魂的我執，于原無實體的生滅變異的物質界上而起常住凝固的法執；于是以自我爲中心，計較利害得失，昧于一切法緣生緣滅變遷不停的規律而造作諸業，因之而有輪回，是謂生死衆生顛倒相，是謂一切行不相應。倘能學習佛教理論與實踐，則能認識一切法自性，于精神界上還它一個無我，于物質界上不起固執，另有個不變本體常存，于內外一切法上掌握到‘諸法無常，諸行無我’的法的規律，于是思想意識上不是謂雖處生死即是涅槃，是謂‘一切行相應’。故涅槃不是別物，即是隨順一切法的生滅變異的規律，唯此變異的規律才是‘不變常住’，這是一切法的共同性，亦稱法性，有佛出世是這樣，無佛出世也是這樣，釋迦佛陀證悟此法性，安住此法性中，是名‘隨法行’，是名‘常安樂’（見上引《正法念經》偈意）。以安住于法性故，生死與涅槃統一，凡夫與佛陀統一，更無輪回可出，假名爲踏破輪回，超出三界。現引《大方便報恩經》句，作爲本文的結語︰‘佛以法爲師，法是佛之母，佛依法而住。’<#>◎附二︰和哲郎〈輪回思想與無我思想是否屬同一體系？〉（摘錄自《原始佛教的實踐哲學》第三章）<#>‘靈魂的輪回轉生’這種思想，果真與無我之思想屬于同一體系嗎？這種問題自古已被注意到，幷且有人嘗試將輪回思想從佛教根本思想中抽離出來。駁斥這種嘗試而認爲輪回思想是‘佛教思想之基礎’，或認爲‘在佛教人生觀上，具有最重要的意義’的人，當然也意識到其中之困境，幷且以除却此難題作爲解釋輪回思想的主要問題。在此，我們也想從這種所謂的‘困境’中導出問題。<#>輪回思想與無我思想的調和所以發生困難，這是因爲在轉生途中，輪回思想是基于保持自我同一的‘我’或‘靈魂’的信仰，而無我思想則是徹底地主張排除這種‘我’或‘靈魂’。調合如此明顯差異的兩種思想，本來是不可能的，根本不能成爲問題。但是，難以調合的問題却是在于認爲這兩種思想都是佛陀所說，因此，其內部不得不有結合。亦即真正的困難所在，不是在于能否調合這兩種思想，而是在于要將這兩種思想都歸于由佛陀所出。<#>若是如此，爲什麽我們必須將這兩種思想視爲出自同一人的思想？理由相當簡單，因爲在《阿含經》中，有述說無我的教法，同時也有述說輪回思想的教法。甚至在某些經典中，兩者被混合地叙述。而述說者都是佛陀。──因此，問題又轉移到原典批評的領域。<#>阿含經典真是忠實地傳達佛陀的思想嗎？以佛陀爲主角的經典所叙述的思想，難道不會與歷史人物的釋迦的思想有差異？原始教團中種種差異的傾向、思潮等，難道不會製作出同樣是以佛陀爲主角而思想却完全差異的經典？若根據前述這些問題的探討，則將兩種不同的思想全然歸于佛陀的這種立場，嚴格說來是應受批判的。兩種不同的思想畢竟是兩種不同的思想，兩者雖然在原始教團就已存在，但我們沒有必要一定得作出兩者有內在統一的解釋。何况，後代教團努力調合兩者的行爲，幷不能作爲兩者本來就是調合的證據，毌寧正是它的反證。<#>像這樣，解釋輪回思想的困難，實際上可歸于原典批評之不足。不警覺此不足，而嘗試將無我思想與輪回思想結合的解釋，對我們而言，似乎使輪回思想成爲更不可解。或說︰‘若依從佛陀，則吾人之生命不因死而同時滅絕。意識性的活動雖然伴隨五根之破壞而休止，但生之根本意志（無明）却是以生時的經驗（業）爲性格而繼續留下痕迹。而且，于此性格中若加以開發，則當然會具備成爲五蘊的可能性；而且隨著性格，更具有將自己實現爲特定有情的創造力。只是不能將此生命之當體解爲如同空間性的存在……。這正是佛教中的輪回主體異于通常所說的半物質性的靈魂觀之處，若依佛陀的真諦見地而觀，此當體之生命應屬于現在所說的第四次元（The fourth di-men-sion）的範圍。而這正是佛教輪回觀之極其難解之處。……若是如此，則此當體之生命要如何再次實現自己？……以乾闥婆或識爲名的生命，以父母的和合爲緣，將自己實現爲胎生的有情而出發。至此，超空間性的生命，至少在身體上接受空間性的規定，亦即獲得一定的身分。如此，經過所謂的胎內五位，終于出生，營求基于其身分的實際活動。此即再生。’（木村泰賢《原始佛教思想論》）<#>根據這種解釋，輪回主體是屬于第四次元的‘生命之當體’，是由于妊娠出生而成爲空間性的存在的人。又，在死亡之時，此‘生命之當體’作爲‘被給予性格的意志’而繼續存在，而且依其性格再次創造自己爲特定之有情。若是如此，則此輪回主體即使不被稱爲‘我’或‘靈魂’，它也必須是具有特殊性格的某者。然而，若允許說這樣的自我同一，則將墮入有我論。因此，爲了與無我的思想一致，必須主張特殊的性格是會變化的。<#>此地所說的性格，就是‘意志被附上習慣的性格’、‘生命在營造自我創造時的內在規定’的業，但這種業，由于‘其本質是具有創造力的意志’，所以是‘經由自己之力而創造未來’，‘不斷地變化，將從前的經驗吸收成爲自己，以此爲原動力向前推進的創造的進化。’從中，我們見到由于生之意志本身是創造性的，所以在意志中所被刻劃出的‘性格’也是創造性的、變化性的。<#>是‘生命的流動性的變化’同時是‘生命的內在規定’的性格如果也是‘不斷地變化’，則‘性格’的意義何在？若以‘切離性格的生命’爲A，則‘因爲A的本來性質，一刻也不休止，因此，其活動直接爲自身帶來一種性格。以此爲A′。A′基于被給予的性格而活動，帶來A〞的性格。’若是如此，變化的是生命而不是性格。A′的性格與A〞的性格以它不會變化的特殊性，成爲生命變化的基礎。‘從幼蟲成爲蛹，從蛹成爲蛾，就外在而言，雖然完全不同，但追根究底，總是由同一蟲體而出的變化。’同一蟲體雖有變化，但幼蟲的特殊性與蛹的特殊性沒有變化。所謂特殊性會變化也就是沒有特殊性，因此，幼蟲與蛹不能區別，同一蟲體的變化不能成立。若是如此，以A′、A〞之例而言，生命或意志不外是從一種性格轉移或變化成另外的性格。<#>輪回的主體是生之意志，而不是被給予特殊性格的意志。換言之，只有生命的流動變化，而沒有‘輪回’。‘佛陀只要是在變化之上建立輪回，則佛教之輪回論已經不是文義上的輪回說。……變化的當體就是輪回，沒有在空間往返的靈魂。亦即如同不是幼蟲死了成爲蛹、蛾，而是蟲直接變化成爲蛹、蛾；我們的生命也改變其本身，不久之後，成爲馬、牛或在地獄、天堂。所有業自身（？）會變成其本身。此名之爲輪回。’若是如此，則這與說輪回思想在佛教中失其本來意義是相同的。<#>我們無法理解前述那種非輪回說之輪回說。比起這種解釋更不可解的是︰在前述的解釋中雖然反覆出現‘若依佛陀的話’，但在阿含經典中，很難找到證據。出現在經典中的輪回思想絕不是前面所述的那麽難以理解。最常出現的思想是︰由于造作惡業，人死後墮于地獄、畜生，即使出生在人間也會獲得短命、下賤、醜惡等果報；若積善業則死後能生天，若生于人間即得長命、高貴、殊勝等果報。這是業之輪回的意義，因而歐登貝格（Oldenberg）也在‘道德的酬應’上，探尋輪回思想的中心意義。這種道德的酬應，若不是指同一的人格去接受由自己的業所引出的報應，就失其意義。從輪回思想開始作爲輪回思想的歷史關係，或從道德的酬應之思想的論理意義而言，這當然是應該被承認的。<#>關于這點，經典中有很明顯地叙述。‘你的惡業不是來自你的母親，也不是來自你的父親、兄弟、姊妹、朋友、親族、禁欲行者、婆羅門、諸神等等。你自己造了惡業，必須自己遭受果報。’喜于殺害生物者，死後生于地獄中；嘗受殺生之惡果者必是造作殺生者。因此，不能不承認輪回主體的同一的‘我’。只要是輪回思想，在這一點上就無法動搖。因此，童女迦葉再三地向否定他世、再生，以及善惡業果報的婆羅門闡述靈魂之存在。其問答如下︰<#>(1)問︰‘我屢次囑咐瀕臨死亡的造作惡業者，如果他們再生于地獄就請他們來告訴我他們所受的業報，他們也都許下承諾，但到現在一直都沒有人來告訴我。’<#>答︰‘這是當然之事。獄鬼不可能釋放被拘捕者。墮入地獄者不能被釋放回來。’<#>(2)問︰‘我也屢次請求積聚善業者回來報告其生天之果報，但仍是沒有音信。’<#>答︰‘這也是當然之事。一旦生于天上，自然不願意回到人間。’<#>(3)問︰‘生于忉利天是何景况？’<#>答︰‘忉利天的一天等于地上的百年。因此即使想在生于忉利天的兩、三天後回到人間來向你報告，你也無法見到。’<#>(4)問︰‘你怎麽知道有忉利天以及其中一日相當于人間百年？’<#>答︰‘你無法瞭解這點，就如同盲人不知顔色。’<#>(5)問︰‘曾以大釜煮殺盜賊，藉以查看靈魂如何脫出，但幷無所見，因此可知無有他世？’<#>答︰‘當你晝寢夢游山野時，難道你的侍女也見過你的靈魂出入你的身體？我們不應以目前之事觀看衆生，應以天眼力來觀察。衆生此死彼生，由彼生此。’<#>除此之外，童女迦葉以木中求火，或法螺貝中求聲的譬喻來反駁于肉體中求靈魂。透過這段的問答，可以很清楚地看出︰以夢爲靈魂之漂游這種素樸的靈魂信仰，已經和輪回思想結合。《中阿含》〈鸚鵡經〉白狗的故事更是顯著的證據。鸚鵡摩納之父都提因增上慢死後生爲摩納家中的白狗。經過佛陀指點的摩納，即返回家中試探白狗。摩納問白狗︰‘你的前世如果真是我的父親，那就請你跳到大床鋪上。’白狗如其所說即跳到床上。摩納又問︰‘如果你真是我的父親，請你告訴我藏寶之處。’白狗即用口與脚指引藏寶之處。再生爲白狗的都提還保持其前世的記憶，幷且聽懂人類的語言。這種類型的輪回譚，雖然有可能是後世所附加，但可以視爲是在給予童女迦葉之問答中的靈魂信仰正統的地位。<#>像這樣，從經藏中可找出前述的輪回思想。這種思想不是出現在純粹述說無我五蘊緣起等等的經典，而是出現在神話色彩濃厚的作品中。從童女迦葉的問答，我們可以推測出︰這種思想是在對抗流行于當時，否定善惡報應的享樂主義，因此頗受原始教團歡迎。它與製作神話式的、文學式的作品的傾向結合，幷且時常出現于經藏中。不過，即使原始教團歡迎這種思想，但也不能成爲它與無我思想內在能够結合的證據。無論如何，它是不同立場的思想，經藏只不過如實地傳達出兩種不同的思想而已。<#>無我五蘊緣起的立場，幷不像自然科學的認識那樣排斥靈魂與他界。眼前感覺的對象或想像所産生的神話的對象，只要是因五蘊或六入而存在，它就不是不同的資格。在詩人的幻視中所見的、所感受的他界，只要是以鮮明的具象給予人們印象，就可以認爲它與現實世界一樣，同樣具有現實性。例如，無妨將地獄的獄鬼視爲與人類同樣由五蘊所生，或者是名色。但是，這也只是存在于無明的立場上。<#>如同輪回主體的我是現實性的，業的輪回轉生也是現實性的；如同我是無，業的輪回轉生也是無。因此，在無我的立場上沒有輪回。體現無我的真理時，輪回也就消失。在述說無我的經典中，對于提出‘若說色受想行識無我，則無我之業如何被我所觸’的問者所作的回答，正是在顯示這點。佛陀在將這種疑問稱爲愚痴無明之後，就述說無常、苦、無我之法，幷作出結論‘若如是觀則生解脫真實智，所謂我生已盡，梵行已立，所作已作，自知不受後有’。<#>對于應如何思考無我的業的作者這個問題，佛陀沒有正面地給予答覆，但是却表明了因正觀無我而到達的解脫境界是無生也無業，幷且是沒有其他存在的境地。因此，業與作者的問題幷不存在。因此，‘無我的業’這種問題也失其意義。就這一點看來，這類經典中佛陀的回答方式，可說十分值得注目。<#>在無我的立場或在明的立場上，業的輪回幷不成立──這種情形在述說緣起的經典中可以見到。‘喬達摩！如何彼行彼受？’‘婆羅門！所謂彼行彼受，是一種極端。’‘若是如此，喬達摩！如何他者所行他者所受？’‘婆羅門！若說他者所行他者所受，也是另一種極端。婆羅門！離此二者如來依中說法。緣無明有行，緣行有識……。’在漢譯經典中，顯然是以第一種極端爲常見，另一種極端爲斷見。‘汝自身行此惡業，汝自己受其果報’的思想，被視爲是主張靈魂存在的常見而被排斥。而且，前面所引用的童女迦葉之問答，不得不視爲是在顯示常見、斷見的對立。<#>緣起說是在駁斥肯定或否定靈魂輪回的任何一說，而以法之緣起代之。然而緣起說是采取何種意義來取代輪回思想？前面我們曾經論及︰將緣起說視爲輪回過程的說明，是阿毗達磨式的解釋，幷不是緣起說的本來意義。前面所引用的經典顯然不具有這種解釋的色彩。緣起說與由于業的時間性的輪回無關，幷且不是以時間性的業與報的關係爲問題。駁斥與真的認識無關（即靈魂與他世是否存在）的形上學的問題，而認爲只有觀法才是真的認識，以及探究法法之間的緣起關係的──才是緣起說。因此，就這種說法而言，如同基于緣起法而有，具體性的、經驗性的業（行爲），以及業之造作者的我；忉利天與地獄等等的他世界；只要在想像上，具有具體性的形態，或給與人心具體性的力量，則它也同樣是基于緣起法而存在。<#>但是，這種存在仍都屬于無明之領域，幷不是觀法的立場。例如所謂的‘彼行彼受’，只能立于無明的立場而言，若基于觀法的立場，說‘彼行’或‘彼受’都不被允許，因此，與同一的他有關的業之報應也不能說。也就是說，業的‘輪回’幷不是法。如來駁斥這點而說‘法’。這就是以緣起說代替輪回說的意義。<#>諸如此類的叙述，我們在其他經典也可找到。‘我知世尊如是說法，今此識往生不更異’，作如是主張的嗏帝比丘，當被世尊問及何謂‘識’時，他回答說︰‘世尊！即是在此處、在彼處接受善惡業之果報者’，但世尊給予嚴厲地斥責，世尊幷告以識是因緣而起，而且詳述緣起。其後，世尊又問︰‘若汝等如是知如是見，汝等頗于過去作是念，我過去時有、我過去時無，云何過去時有，何由過去時有耶。’‘不也，世尊。’‘若汝等如是知如是見，汝等頗于未來作是念，我未來當有，我未來當無，云何未來有，何由未來有耶。’‘不也，世尊！’顯然這是輪回轉生的問題之排除。依此立場而言，述說過去世自己是如何存在的一切本生譚，以及思考自己在未來世將是如何景况的一切輪回說，都只是立于不瞭解存在真相的凡夫的立場所産生的。<#>在凡夫的立場上，這些想像的世界與現實的世界同樣對人心具有作用。但是，這種想像的世界，幷不具有形上學性的實在性，只是基于法而存在。當凡夫的立場被止揚時，這一切也都被止揚。若是如此，則以相等的立場而將輪回思想與緣起說加以結合，顯然是極不合理。<#>［參考資料］　《觀佛三昧海經》卷六〈觀四無量心品〉；《七佛經》；《分別善惡報應經》卷上；《大智度論》卷三十、卷七十七；《成唯識論》卷四；佐佐木現順《業と運命》；菅沼晃（等）編《佛教文化事典》〈宇宙論〉；木村泰賢著·歐陽瀚存譯《原始佛教思想論》第二篇第四章；石上玄一郎《輪回と轉生》。<#>


meanings:
6187梵語 cakra-ratna，巴利語 cakka-ratana。為古代印度帝王之標幟；亦為佛教經典之理想君王，即轉輪聖王（梵 cakravarti-rāja）所感得七寶之一，使王之行處所向無敵，而可制伏四方，統一宇內。起世經卷二轉輪聖王品（大一‧三一七上）：「轉輪聖王出閻浮洲，以水灌頂作剎利主，於十五日月盛圓滿受齋之晨，洗沐清淨，（中略）親屬群臣前後圍遶，是時王前有金輪寶忽然來應，輪徑七肘，千輻轂輞眾相滿足，自然成就，非工匠造。」蓋輪寶有金、銀、銅、鐵四種，稱金輪寶、銀輪寶、銅輪寶、鐵輪寶。又因國土之廣狹，而有金輪王、銀輪王、銅輪王、鐵輪王四種。　此外，釋尊成就正覺，破除無明煩惱，放正義知識之光輝，故佛之說法，稱為轉法輪。一般亦將輪寶視為佛陀之教說或法之象徵而加以崇拜。又輪相有八輻輪、十二輻輪等，分別表示八正道、十二因緣。佛陀之手足、齒等，亦有千輻輪之相。另於密教之諸尊中，亦有以金輪為名號者；又一字金輪、最勝佛頂、金剛輪持金剛菩薩、轉法輪菩薩等，皆以金輪為三昧耶形；另如准胝佛母、如意輪觀音、大隨求菩薩等，均持有金輪。又千手觀音四十手中，持有金輪之一手，稱為金輪手。〔雜阿含經卷二十七、中阿含卷十四大善見王經、卷十五轉輪王經、長阿含卷六轉輪聖王修行經、卷十八轉輪聖王品、增一阿含經卷三十三、卷四十八、大樓炭經卷一轉輪王品、仁王護國般若波羅蜜經、俱舍論卷十一、卷十二〕


vietnamese:
luân vương như phật vô nhị câu sinh <pttđ>


vietnamese:
luân vương dữ phật tướng hảo sai biệt <pttđ>


meanings:
(văn) Xe nằm (xe thời xưa có thể nằm được, hai bên có cửa sổ). Xem 輼.


meanings:
① Mềm, tục thông dùng như chữ nhuyễn 軟. ||② Người yếu lướt. ||③ Hèn nhát, vô dụng.


meanings:
① Mềm (như 軟); ② Người yếu ớt; ③ Hèn nhát vô dụng.


meanings:
① Vành bánh xe. ||② Uốn nắn, cùng nghĩa với chữ nhu 揉. Nắn cong ra thẳng gọi là kiểu 矯, uốn thẳng ra cong gọi là nhụ 輮.


meanings:
(văn) ① Vành xe; ② Giẫm đạp; ③ Uốn cong (một vật thẳng) (như 揉, bộ 扌).


meanings:
① Ghép gỗ đóng xe, đều ăn khớp vào nhau gọi là tập. Vì thế cho nên chí hướng mọi người cùng hoà hợp nhau gọi là tập mục 輯睦, khiến cho được chốn ăn chốn ở yên ổn gọi là an tập 安輯. ||② Thu góp lại. Nhặt nhạnh các đoạn văn lại, góp thành quyển sách gọi là biên tập 編輯. ||③ Vén, thu lại.


meanings:
① (cũ) Ghép gỗ đóng xe; ② Tập hợp lại, thu góp, nhặt nhạnh: 編輯 Biên tập; ③ Tập sách: 叢書第一輯 Tập thứ nhất của tủ sách; ④ (văn) Thân mật, thân thiện.


meanings:
① Bầu xe, chỗ các tai hoa xe xúm xít châu đầu cả vào gọi là thấu. Vì thế nên chỗ nào nhân dân tụ họp đông đúc gọi là tứ phương phúc thấu 四方輻輳.


meanings:
(văn) ① Xe chở linh cữu, xe tang; ② Công cụ giao thông đi trên sình lầy.


meanings:
① Âm thanh vang rền. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »雷 電 霹 靂 輷 輷 磕 磕。 – Sấm sét nổ ầm ầm«. ② Khí phách rộng lớn. Phần Dương ngữ lục q. hạ ghi: »磊 磊 落 落 眞 英 傑。 鞫 鞫 磕 磕 除 妖 孽。 – Quang minh chính đại chân anh kiệt, khí phách rộng lớn trừ yêu nghiệt«.


meanings:
① Chuyển vần, lấy xe vận tải đồ đi. Như thâu tống 輸送 vận tải đưa đi, thâu xuất 輸出 vận tải ra, v.v. ||② Nộp, đưa đồ gì cho ai gọi là thâu. Lấy ý thành thực đối với người cũng gọi là thâu. Như thâu trung 輸忠 dốc hết lòng thực. ||③ Thua. Như thâu doanh 輸贏 được thua. Một âm là thú. Cái đồ đưa cho người.


meanings:
① Chở, vận tải: 運輸 Vận tải, chuyên chở; ② Tiếp dẫn: 輸血 Tiếp máu; 輸油管 Ống dẫn dầu; ③ Biếu, cho, đưa cho: 捐輸 Quyên cho; ④ Thua: 輸了兩個球Thua 2 điểm (2 quả).


meanings:
① Cái nhíp xe, cái gỗ ngang dưới xe để bắt liền trục xe với thân xe.


meanings:
Những miếng gỗ để giữ trục bên dưới xe, nhíp xe.


meanings:
① Cái xe chở đồ, các đồ dùng trong quân đều gọi là truy trọng 輺重 cả. Phép binh bây giờ có một cánh quân chuyên việc vận tải binh lương gọi là truy trọng binh 輺重兵 lính tải.


meanings:
① Cái tay hoa xe. Xem lại chữ thấu 輳. ||② Cùng nghĩa với chữ phục 輹. Kinh Dịch 易經 có câu: Dư thoát phúc, phu thê phản mục 輿脫輻夫妻反目 nghĩa là xe trụt nhíp vợ chồng trở mặt với nhau, vì thế nên vợ chồng li dị nhau gọi là thoát phúc 脫輻. Ta quen đọc là chữ bức.


meanings:
① Nan xe, căm xe (đạp); ② (văn) Nhíp xe (dùng như 輹): 輿脫輻，夫妻反目 Xe tuột nhíp, vợ chồng trở mặt với nhau (Chu Dịch); ③ 【輻輳】 bức thấu [fúcòu] (văn) Tụ họp, tập trung. Cv. 輻湊.


meanings:
① Quay nghiêng, quay nửa vành. Kinh Thi 詩經 có câu: Triển chuyển phản trắc 輾轉反側 trằn trọc trở mình. Vì thế nên sự gì phản phúc bất định cũng gọi là triển chuyển. ||② Một âm là niễn. Nghiến nhỏ, dùng vòng sắt quay cho nhỏ các vật gì ra gọi là niễn. Có khi viết là niễn 碾.


meanings:
Quay nghiêng, quay nửa vòng. 【輾轉】 triển chuyển [zhănzhuăn] ① Trằn trọc: 輾轉不能入睡 Trằn trọc mãi không ngủ được; 輾轉反側 Trằn trọc trở mình (Thi Kinh); ② Quanh co, không dễ dàng: 他從法國輾轉到河内 Anh ấy từ nước Pháp qua nhiều nơi mới đến được Hà Nội. Cv. 展轉.


meanings:
① Cái xe tải đồ, cái kiệu khiêng bằng đòn gọi là kiên dư 肩輿. ||② Ðất rộng mà chở cả muôn vật, nên gọi đất là địa dư 地輿. Trời đất gọi là kham dư 堪輿 kham là nói về đạo trời, dư là nói về đạo đất, vì thế kẻ xem đất (thầy địa lí) cũng gọi là kham dư. ||③ Số đông, lời bàn luận của số đông người gọi là dư luận 輿論.


meanings:
(văn) ① Xe, xe cộ: 舍輿登舟 Bỏ xe xuống thuyền; ② Kiệu: 彩輿 Kiệu hoa; ③ Đất: 輿地 Địa dư; 輿圖 Địa đồ; ④ Công chúng, số đông người. 【輿論】dư luận [yúlùn] Dư luận: 社會輿論 Dư luận xã hội; 國際輿論 Dư luận quốc tế.


meanings:
① Cái bầu giữa bánh xe. Cái bầu ấy quay thì xe đi, vì thề nên dìu dắt cho người tiến lên gọi là thôi cốc 推轂. ||② Tóm, tụ họp.


meanings:
① Đùm xe, trục bánh xe. 【轂轆】cốc lộc [gưlu] Bánh xe; ② (văn) Tụ họp.


meanings:
① Cái đinh chốt xe, cái chốt cắm ngoài đầu trục cho bánh xe không trụt ra được. ||② Cai quản. Như tổng hạt 總轄 cai quản tất cả mọi việc. ||③ Tiếng xe đi.


meanings:
① Cái chốt đầu trục xe, chốt bánh xe; ② Quản hạt, cai quản: 省轄市 Thành phố trực thuộc tỉnh; ③ (văn) Tiếng xe chạy.


meanings:
① Cái càng xe, tay xe. Lối xe ngày xưa các xe to dùng hai càng thẳng gọi là viên 轅, xe nhỏ dùng một đòn cong gọi là chu 輈. ||② Viên môn 轅門 ngày xưa vua đi tuần ở ngoài, đến chỗ nào nghỉ thì xếp xe vòng xung quanh làm hàng rào, mà để một chỗ ra vào, hai bên để xe dốc xuống càng xe ngỏng lên để làm dấu hiệu, cho nên gọi là viên môn, về sau cũng gọi ngoài cửa các dinh các sở là viên môn, có khi cũng gọi các dinh các sở quan là viên nữa. Các nhà trạm khi các quan đi qua nghỉ chân gọi là hành viên 行轅.


meanings:
① Càng xe, tay xe: 紅馬拉轅，黑馬拉套 Ngựa hồng kéo càng, ngựa ô kéo phụ; ② (cũ) Viên môn (chỉ nha môn, dinh sở).


meanings:
① Lộc lô 轆轤 con lăn, cái ròng rọc dùng để kéo các đồ nặng cho nó nhẹ.


meanings:
① Bánh xe; ② Cái tời. 【轆轤】lộc lô [lùlú] Cái tời, con lăn, ròng rọc.


meanings:
① Giao cát 轇轕 để lộn xộn, chằng chịt, xa thẳm. Nguyên viết là 膠輵.


meanings:
(văn) ① Cuộc tranh cãi; ② Sâu rộng, xa thẳm; ③ Lộn xộn.【轇葛】giao cát [jiugé] Lộn xộn, chằng chịt. Cv. 轕.


meanings:
Xe cao thời xưa để quan sát quân địch từ xa (có hình dạng như tổ chim).


meanings:
(term) revolve, to turn (pravrtti, pravartaka)


meanings:
6616梵語 pravṛtti。<一>意為生起，謂依因緣生起。一般有轉起、轉生等用語。〔成唯識論卷二〕　<二>使回轉、活動、作用，及說示宣演之意。如稱轉大法輪、轉妙法輪等。（參閱「轉法輪」6619）　<三>使變化、改變之意。如轉宗、轉識得智、轉凡入聖、轉依等，皆為此意。　<四>旋轉、回轉之意。如稱轉經、翻轉、喚轉、施轉等。祖堂集卷七雪峰義存章：「此僧合喚轉與一頓棒。」


meanings:
① Quay vòng, đi vòng quanh, vật gì hình tròn mà quay đi quay lại được gọi là chuyển. Như địa cầu công chuyển 地球公轉 quả đất quay chung, địa cầu tự chuyển 地球自轉 quả đất tự quay, v.v. ||② Chuyển vận. Như chuyển thâu 轉輸 chuyển vận đi, tải đi. ||③ Quay chiều khác, đổi dời. Như chuyển loan 轉彎 quay đi, vòng ra, chuyển cơ 轉機 quay lái xe lại. ||④ Sự gì không được thẳng tới ngay gọi là chuyển. Như chuyển chí 轉致 nhờ người đến nói tỏ ý hộ, chuyển thác 轉託 lại nhờ người khác nói hộ, hỏi hộ, v.v. ||⑤ Uyển chuyển. ||⑥ Một âm là chuyến lấy sức mà chuyển đồ. Ðược thăng lên ngôi quan cao hơn gọi là thiên chuyến 遷轉. Phàm vật gì nó tự quay thì gọi là chuyển, mà lấy sức người hay sức máy móc mà quay động thì gọi là chuyến.


meanings:
① Tụng đọc kinh Phật. Tối Thượng Thừa luận ghi: »十 二 部 經 念 念 常 轉。 – Mười hai phần giáo thường tụng trong mỗi niệm«. 2. Càng thêm, lại còn. Tiết Nhữ Châu Nam Viện Ngung Thiền sư trong LĐHI q. 1 ghi: »眞 金 曾 百 煉、入 火 轉 鮮 明。 – Vàng ròng đã được trui luyện trăm lần nên bỏ vào lửa càng thêm tươi sáng«.


meanings:
① Quay, xoay, ngoảnh: 向左轉 Quay sang bên trái, bên trái... quay; 車輪 轉得快 Bánh xe quay nhanh; ② Chuyển, chuyển biến, thay đổi, chuyển trở lại: 情況好轉 Tình hình chuyển biến (thay đổi) tốt; 這封信由我轉給他 Lá thư này do tôi chuyển cho anh ấy; 轉敗爲勝 Chuyển bại thành thắng; ③ Uyển chuyển.Xem 轉 [zhuàn].


meanings:
Quay, xoay: 地球繞太陽轉 Trái đất quay quanh mặt trời. Xem 轉 [zhuăn].


vietnamese:
chuyển bất thoái pháp luân phương tiện <đpb>


meanings:
attainer of nirvana from within the desire realm


meanings:
6617梵語 āśraya-parivṛtti 或 āśraya-parāvṛtti。轉所依之意。又作所依已轉、變住。轉，轉捨、轉得之義；依，指使染淨迷悟等諸法得以成立之所依。轉依，即轉捨劣法之所依，而證得勝淨法之所依。如唯識宗所說，由修聖道，斷滅煩惱障、所知障，而證得涅槃、菩提之果，此二果即稱為二轉依果，或二轉依妙果，此乃修習之最殊勝境界。又上記之中，所斷除之煩惱、所知二障，即是所轉捨之法；所證得之涅槃、菩提二果，即是所轉得之法。　成唯識論卷九對「轉依」之解釋有二說：(一)依，乃染淨法之所依，即指「依他起性」；轉，乃轉捨「依他起性」上之「遍計所執性」，而轉得「依他起性」中之「圓成實性」。此係從三性上說明人之思想應如何自世間轉向出世間，對於緣起現象不應執為實我、實法，而應見到唯識真性。(二)依，指生死與涅槃所依之唯識真如；轉，乃滅除依於唯識真如之生死，而證得依於唯識真如之涅槃。此係直接從對唯識真如之迷悟之認識上，說明如何自生死苦而達涅槃樂。此種轉依，均通過阿賴耶識中種子之消長生滅來實現，轉捨煩惱障種子即轉得涅槃果，轉捨所知障種子即轉得菩提果。　成唯識論卷十另又舉出轉依之四義，即：(一)能轉道，指證悟轉依之智；即壓制煩惱、所知二障種子之勢力而使之不作用之能伏道，及斷滅種子之能斷道。(二)所轉依，指轉依時之所依；有保持染淨法種子（持種依）之「根本識」，及為迷悟法所依（迷悟依）之「真如」。(三)所轉捨，指所應轉捨者；有所斷捨之二障之種子，及所棄捨之其餘有漏法和劣無漏之種子。(四)所轉得，指所應轉得者；有所顯得之涅槃，及所生得之菩提。此外，佛地經論卷七自「所轉得」之意來解釋轉依，而認為轉依乃法身之相。攝大乘論本卷下依所得位之別，將轉依分為六種，稱為六轉依。三無性論卷下則依修行階位而分為五種轉依，即：(一)一分轉依，謂二乘人滅盡我見我愛之故，得無漏相續而異於凡夫。(二)具分轉依，謂初地菩薩證得人法二空。(三)有動轉依，於七地以前之菩薩有出入觀，故稱有動。(四)有用轉依，十地以前之菩薩，其事未辦，不捨功用，故稱有用。(五)究竟轉依，至如來地，得圓滿究竟之果。　大乘阿毘達磨雜集論卷十列舉三種轉依：(一)得無學道，證法性，稱為心轉依。(二)所作已辦，道果究竟圓滿，稱為道轉依。(三)永離一切煩惱隨眠，稱為粗重轉依。大乘莊嚴經論卷三菩提品則舉出如來之轉依有十種功德之別。〔解深密經卷五、大乘莊嚴經論卷七、俱舍論卷十五、瑜伽師地論卷五十一、卷七十四、卷七十八、顯揚聖教論卷十六、解深密經疏卷九〕（參閱「六轉依」1312）


vietnamese:
chuyển y thị hữu thị thường thị lạc <pttđ>


vietnamese:
chuyển y hữu ngũ chủng bất khả tư nghị tính <pttđ>


vietnamese:
chuyển y hữu ngũ chủng tướng bất khả tư nghị <pttđ>


vietnamese:
chuyển y dữ lục xứ bất khả thuyết dị bất dị tính <pttđ>


meanings:
transform or change into something better


meanings:
6616請參閱 順權方便經 [1]請參閱 順權方便經 [1]猶言遷化，遷轉教化於他土。或作遷轉變化之義，謂命終時由娑婆世界轉生於淨土。無量壽經卷下（大一二‧二七三中）：「是二菩薩於此國土，修菩薩行，命終轉化，生彼佛國。」


vietnamese:
chuyển nghiệp cập tuỳ chuyển nghiệp <pttđ>


meanings:
（梵 dharma-cakra-pravartana，巴 dham-ma-cakka-ppavattana，藏 chos-kyi ḥkhor-lo-rab-tu-skor-ba）八相成道之一。又作轉梵輪，指佛陀之說法。亦即謂佛陀成道後爲令衆生解脫，而宣說四聖諦等法。關于何以將佛陀之說法譬喻爲‘轉法輪’，依《大智度論》卷二十五、《大毗婆沙論》卷一八二所載，謂轉輪聖王轉金輪則可降伏四洲，而佛陀之說法，可以摧破衆生之無知，故喻爲轉法輪。金輪乃黃金製成，故名金輪；如來法輪系四念處、五根等法所組成，故名法輪。<#>《過去現在因果經》卷三載，佛成道後，至波羅國鹿野苑，爲阿若憍陳如等五人講說四聖諦法，此爲轉法輪之始，稱爲初轉法輪。關于佛陀初轉法輪之時日，《過去現在因果經》卷三、《法華經》卷一〈方便品〉謂系在佛成道三七日之後；《十地經論》卷一謂在第二七日後；《四分律》卷三十一謂在六七日後；《方廣大莊嚴經》卷十謂在七七日後；《五分律》卷十五謂在八七日後；《大智度論》卷七、卷三十四謂在五十七日後。<#>經論中及後世佛教思想界，對佛陀所轉的法輪，有種種分類。如《大品般若經》卷十二〈無作品〉以鹿苑四諦法輪爲初轉，開說般若之法爲第二法輪轉；《解深密經》卷二〈無自性相品〉載，鹿苑之四諦說法爲初時，般若皆空之說爲第二時，深密中道之教爲第三時。真諦及玄奘立三法輪說，即︰初時有教名轉法輪，第二時空教名照法輪，第三時中道教名持法輪。吉藏《法華游意》卷上依《法華經》卷二所載，別唱三法輪之說，謂華嚴一乘教爲根本法輪，中間三乘教爲枝末法輪，法華之會三歸一爲攝末歸本法輪。<#>此外，《海龍王經》卷三〈女寶錦受决品〉謂，寶錦女轉無動輪、本無輪、無斷輪、無著輪、無二輪、無言法輪、清淨輪、斷諸不調輪、無亂輪、至誠輪、空無輪等諸法輪。舊譯《華嚴經》卷三十一載，一切諸佛轉妙法輪、無量輪、一切覺法輪、知一切法藏法輪、無著法輪、無礙法輪、一切世間燈法輪、示現一切智法輪、一切諸佛同一法輪等無量阿僧祇法輪。《悲華經》卷五載，菩薩成就四清淨法，轉虛空法輪、不可思議法輪、不可量法輪、無我法輪、無言說法輪、出世法輪、通達法輪。<#>新譯《華嚴經》卷五十九載，如來轉法輪有十種事，即︰具足清淨之四無畏智；出生四辯隨順之音聲；善能開闡四真諦之相；隨順諸佛之無礙解脫；能令衆生之心皆淨信；所有言說皆無唐捐，能拔衆生諸苦之毒箭；大悲願力之所加持；隨出音聲普遍十方一切世界；于阿僧祇劫說法不斷；隨所說法，皆能生起根力覺道禪定解脫三昧等法。<#>《大乘法苑義林章》卷一（本）、《法華經玄贊》卷二、卷四等，約五門以分別法輪之體。即以八聖道爲法輪之體，以四聖諦十二因緣三性等諸法爲法輪之境，以五蘊功德爲法輪眷屬，以聞思修三慧爲法輪之因，以菩提涅槃爲法輪之果。《華嚴經探玄記》卷三謂，二障之使習爲法輪所斷，真俗二諦爲法輪之境，福慧萬行爲法輪之眷屬，一教及念處爲法輪之因，菩提涅槃爲法輪之果。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷十、卷十四；《中本起經》卷上；《維摩詰所說經》卷上〈佛國品〉；《菩薩處胎經》卷五；《四分律》卷三十二；《大毗婆沙論》卷四十一。<#>


meanings:
6619梵語 dharma-cakra-pravartana，巴利語 dhamma-cakka-ppavattana。又作轉梵輪。為八相成道之一。釋尊一代化儀總有八種相，其中，轉法輪即指釋尊為令眾生得道而說法。 cakra 一詞本為印度古代之戰車，以迴轉戰車即可粉碎敵人，譬喻佛陀所說之教法於眾生之中迴轉，即可破碎眾生之迷惑。又轉輪聖王轉動金輪，以降伏怨敵；而釋尊以說法降伏惡魔，故稱轉法輪。釋尊成道後，最初在鹿野苑為憍陳如等五比丘宣說四諦法，此為轉法輪之始，稱為初轉法輪。　關於初轉法輪之時日，過去現在因果經卷三、法華經卷一方便品載為佛成道三七日之後。十地經論卷一載第二七日後。四分律卷三十一載六七日後。方廣大莊嚴經卷十載七七日後。五分律卷十五載八七日後。大智度論卷七、卷三十四載五十七日後。　相對於鹿野苑之初轉法輪，大乘經典稱自經為第二或第三度轉法輪。大般若經卷十二無作品載，鹿苑四諦之法輪為初轉，開說般若之法為第二法輪轉。解深密經卷二無自性相品載，鹿苑之四諦說法為初時；般若皆空之說，為第二時；深密中道之教，為第三時。又真諦及玄奘立「三法輪」之說，初時之有教為轉法輪，第二時之空教為照法輪，第三時之中道教為持法輪。吉藏所撰之法華遊意復依法華經卷二之文，別立三法輪，謂華嚴一乘教為根本法輪，中間之三乘教為枝末法輪，法華之會三歸一為攝末歸本法輪。此等皆係就釋尊說法之內容，而於轉法輪立有諸種分別。　此外，諸經論亦有就諸佛菩薩所說法之不同，而立法輪之名，如海龍王經卷三女寶錦受決品，謂寶錦女轉無動輪、本無輪、無斷輪、無著輪、無二輪、無言法輪、清淨輪、斷諸不調輪、無亂輪、至誠輪、空無輪等諸法輪。悲華經卷五載，菩薩成就四清淨法，轉虛空法輪、不可思議法輪、不可量法輪、無我法輪、無言說法輪、出世法輪、通達法輪等。舊華嚴經卷三十一載，一切諸佛轉妙法輪、無量法輪、一切覺法輪、知一切法藏法輪、無著法輪、無礙法輪、一切世間燈法輪、示現一切智法輪、一切諸佛同一法輪等。　新華嚴經卷五十九載，如來轉法輪有十種事：(一)具足清淨之四無畏，(二)出生四辯隨順之音聲，(三)善能開闡四真諦之相，(四)隨順諸佛之無礙解脫，(五)能令眾生之心皆淨信，(六)能拔眾生諸苦之毒箭，(七)大悲願力之所加持，(八)隨出音聲普遍十方一切世界，(九)於阿僧祇劫說法不斷，(十)隨所說法，皆能生起根力覺道禪定解脫三昧等法。　大乘法苑義林章卷一本、法華經玄贊卷二、卷四等，廣就五門分別法輪之體，即：八聖道為法輪之體；四聖諦、十二因緣、三性等諸法為法輪之境；五蘊之功德為法輪之眷屬；聞思修三慧為法輪之因；菩提涅槃為法輪之果。　又釋尊轉法輪之像，稱轉法輪像。說法之高座，稱轉法輪座。說法之堂宇，稱轉法輪堂。〔雜阿含經卷十五、長阿含經卷一、增一阿含經卷十、卷十四、中本起經卷上、維摩詰所說經卷上佛國品、菩薩處胎經卷五、如來不思議祕密大乘經卷十一、卷十二、四分律卷三十二、大毘婆沙論卷四十一、卷八十二、大智度論卷一、卷五十二、卷六十五、瑜伽師地論卷四十九、卷九十五、轉法輪經憂波提舍、俱舍論光記卷二十四〕（參閱「法輪」3423）


meanings:
marks of transformation; characteristics of transformation


meanings:
Lời lẽ sắc bén tùy cơ nghi mà chuyển biến một cách tự do tự tại. Lúc thiền giả (người học Thiền) mê lầm không hiểu, tiến thoái lưỡng nan, vị sư gia tức thì xoay chuyển cơ phong hạ ngay chuyển ngữ để giúp hành giả khai ngộ. Phần Giải thích của tắc 96, Bích Nham lục q. 10 (Đại 48, 219 thượng) ghi: »趙 州 示 此 三 轉 語 了、 謂 後 却 云： 眞 佛 屋 裏 坐。 – Triệu Châu dạy ba chuyển ngữ này xong, cuối cùng còn nói: Chân Phật ngồi trong nhà«.


meanings:
(term) transforming consciousness, karmic consciousness, evolving consciousness, forthcoming consciousness


meanings:
6625<一>梵語 pravṛtti-vijñāna。唯識宗所說轉起之前七識，即眼、耳、鼻、舌、身、意、末那等前七識。轉，轉變、改轉、轉起、轉易之義。謂前七識以阿賴耶識為所依，緣色、聲等諸境而轉起，能改轉苦、樂、捨等三受，轉變善、惡、無記等三性，故稱七轉識。又梁譯攝大乘論釋卷二稱之為「生起識」，然僅指前六識，而不包括第七識。〔入楞伽經卷二、瑜伽師地論卷五十一、卷六十三、成唯識論卷二至卷四、成唯識論述記卷三本〕（參閱「七轉識」122）　<二>第八阿賴耶識之異名。為唯識宗所用。阿賴耶識有十餘種異稱，以阿賴耶識乃諸法所依起者，故有此異稱。〔唯識論了義燈卷四本〕　<三>為轉識得智、轉識成智之略稱。唯識宗主張，改轉有漏之第八阿賴耶識、第七末那識、第六意識及前五識，可依次得無漏之大圓鏡智、平等性智、妙觀察智、成所作智，此即轉識得智之義。〔成唯識論卷十〕（參閱「轉識得智」6626）　<四>為大乘起信論所說五意之第二。「無明門」中之「轉相」，於「識體門」稱為「轉識」。即轉變業識（為五意中之第一）之根本無明為能見之識。亦即與業識產生之同時，轉生見照之主觀作用。法藏之大乘起信論義記卷中末除了五意之第二稱為轉識外，亦以「事識」稱轉識。若配於八識，則五意之第二為轉識者，屬於第八識；事識為轉識者，屬於前六識。又慧遠之大乘義章卷三末依起信論之意，解轉識為第七識之異名，此異於法藏所說；復指事識為轉識，此則同於法藏之觀點。


meanings:
transforming consciousness and gaining wisdom


meanings:
(title) Treatise on the Transformation of Consciousness


meanings:
6626轉化變異之意。<一>即泛指諸法的轉化變易之相。蓋轉變說（梵 pariṇāma-vāda）與積集說（梵 ārambha-vāda）之對立，乃奧義書之中心思想，印度哲學諸派多採其說，其中以數論學派為轉變說之典型代表；該學派主張萬物之物質因，其自性皆具有轉變性。其他如瑜伽學派亦採用此說。另於吠壇多學派中，羅摩拏遮（梵 Rāmānuja）之轉變說與商羯羅（梵 Śaṇkara）之化現說（梵 Vivarta-vāda）相互對立。　於佛教中，說一切有部主張，於有為法之相續中，自前瞬間至後瞬間，其「體」不容許有所變異（自體轉變），然對於「作用」之不起、正起或將起，即承認在未來、現在、過去之變化上有所轉變（作用轉變）。　唯識宗主張識轉變（梵 vijñāna-pariṇāma）之說，此說係由因性與果性兩方面考察識之轉變，而認為「因轉變」乃依現行識，在阿賴耶識中有等流與異熟等習氣；「果轉變」乃自阿賴耶識中之異熟習氣產生其他眾同分之阿賴耶識，又自等流習氣產生現行識。如此之識轉變說，一則可說明阿賴耶識與現行識交互為因果之關係，再則乃顯示剎那滅性之阿賴耶識不間斷而相續之情形。　於成唯識論卷七中，將轉變一語譯為「能變」，由是，遂產生如下之解釋：所謂轉變（作用概念）即是能變（體性概念）。成唯識論卷七（大三一‧三八下）：「是諸識者，謂前所說三能變識及彼心所，皆能變似見、相二分，立轉變名。所變見分，說名『分別』，能取相故；所變相分，名『所分別』，見所取故。」上引之意，即以諸識中所現之見、相二分皆稱為轉變，無論能取之見分，或所取之相分，均為識所變現；唯識宗即以此成立其核心思想「一切唯識」之義。〔唯識二十論、唯識三十頌、世親唯識原典解明〕（參閱「因能變」2299、「果能變」3323）　<二>十八變之一。謂佛菩薩依定自在之力，而能自在轉變萬物之性質。此係出自瑜伽師地論卷三十七之說。（參閱「十八變」360）


meanings:
Xoay mình. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho trạng thái đốn ngộ của hành giả tham thiền. Tham thiền kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi: 參 禪 第 一、 端 須 自 決。 掉 臂 轉 身、 不 假 他 力。 – Tham thiền đệ nhất, đoan tu tự quyết, điệu tý chuyển thân, bất giả tha lực. – Pháp tham thiền bậc nhất, thẳng thắn tự giải quyết, khi vung tay xoay mình, chẳng nhờ sức người khác«.


vietnamese:
chuyển luân vương thất bảo thiên tử <đpb>


vietnamese:
chuyển luân vương vi bán kệ oản thân nhiên thiên đăng <đpb>


meanings:
（梵 Cakra-varti-rājan，巴 Rājā-cak-ka-vattin，藏 Ḥkhor-los sgyur-baḥi-rgyal-po）佛教政治理想中之統治者。依佛典所載，系指成就七寶，具足四德，統一須彌四洲，以正法治世的大帝王。音譯斫迦羅伐辣底遏羅闍、斫迦跋底、遮加越羅、遮迦越；意譯又作轉輪聖帝、轉輪王、輪王或飛行皇帝。<#>轉輪聖王出現之說盛行于釋尊時代。相傳輪王出現之時，世間也同時會有七寶出現。依《中阿含經》卷十一〈七寶經〉載，此七寶即︰輪寶、象寶、馬寶、珠寶、女寶、主藏臣寶、主兵臣寶。依《長阿含經》卷十八及其異譯本《大樓炭經》所載，轉輪聖王具有長壽不夭、身强無患、顔貌端正、寶藏盈滿等四德，且在其治下，國土豐饒，人民和樂。<#>一般而言，輪王有四種，依所具輪寶之不同，而有優劣之分。由劣而勝，依次分爲(1)鐵輪王︰掌須彌東西南北四洲中的南洲。(2)銅輪王︰掌東、南二洲。(3)銀輪王︰掌東、南、西三洲。(4)金輪王︰掌須彌四洲。然依《法苑珠林》卷四十三所載，輪王亦可依另一標準而分爲三種，即(1)軍輪王︰如阿育王，在人壽八萬歲以下出世。(2)財輪王︰即四輪王，在增劫人壽八萬歲以上出世。(3)法輪王︰指佛世尊，在减劫八萬歲以下出世。<#>《仁王經》卷上及《瓔珞本業經》卷上，曾以四輪王配列菩薩之行位，亦即以鐵輪王配列十信位，銅輪王配列十住位，銀輪王配列十行位，金輪王配列十回向位。此外，也有人將轉輪聖王配屬《華嚴經》十地中的第二地。<#>關于輪王的出世年代，《大毗婆沙論》卷一三五載，唯有在增劫之世，人壽八萬歲以上時，始有轉輪王出世；《俱舍論光記》依《俱舍論》之說，謂四輪王皆在人壽八萬歲以上之時，始出現于世；然《法華玄贊》卷四則稱，人壽八萬歲以上出現者系金輪王，而其餘三輪王之出現時間幷不確定，例如無憂王即系在佛滅百年後出現之鐵輪王。<#>◎附︰木村泰賢著·歐陽瀚存譯《原始佛教思想論》第三篇第二章（摘錄）<#>佛陀之理想政道，决非分裂之國家，乃爲統括四海爲一國，所謂轉輪王（Cakkavattī）之治世是也。案轉輪王之理想，起于佛時代之前後，當時印度各邦之分裂已有漸趨統一之勢，爰有適應于此之理想王，即退一步言，佛陀爲太子時，亦當受其熏陶，此征諸種種事實，可信爲無疑者。是故佛陀縱以出家，捨弃政治的轉輪王之思想，然其替代者則有爲法界轉輪王之自覺，故其實際的政道理想，仍爲此種轉輪王之治世，要亦自然之數也。<#>然則所謂轉輪王之資格爲何？按此雖有成就七寶之說，但其最要者，厥爲輪寶（Cak-karatana），輪王之稱，亦即以此。蓋信其有此資格之王者，當于十五月明之夜，由天降下也。至所謂資格者，要爲能行正法，《轉輪王修行經》中，實如次所說︰<#>‘汝依于正法、重法、敬法、思法、尊法、稱贊法，樹立法幡、法幢。依于法，自婇女、內官、軍人、刹帝利、婆羅門、居士、村、市、沙門婆羅門，乃至鳥獸，均保護之。’<#>即以此實行時，寶輪自然由天降下，所謂轉輪王之資格，亦自當具備。由是以此寶輪爲標識，隨從四兵，先征東方，藉寶輪之威力，即正義之力，不動干戈，險夷自平。曲者自直，更及于西南北等方亦同，如是遂平定四天下雲。至王之法令，專以五戒爲基礎，故輪王對于邊陬副王（Paṭirājā）所訓示者，常爲‘勿殺，勿盜，勿奸淫，勿僞語，勿飲酒’等，且據漢譯，其詞尤爲明快。謂此大王于征伏四境之中途，有邊土副王設筵歡迎者，王斥而諭之曰︰‘止，諸君，汝輩若欲供養我者，但當以正法致治，勿偏枉，勿于國內而有非法之行。’由此觀之，其四體充盈，悉爲此正法政治之化身者，即轉輪王。是故于此輪王治下之臣民，亦各于其處而得所願，不待論爲無一不平，亦無爭鬥者。此漢譯所謂‘土地豐沃，人民熾然，志性柔和，慈孝忠順’是也。<#>如佛說，此輪王之出現，過去未來均有之，所謂‘有正法之世，則輪王相繼不絕。’凡有正法處，即有此王，故國家或國王須常行正法，努力于此種理想之實現，至其尤有興趣者，是爲未來彌勒佛（Melteyya）出現時。轉輪王管理之國家狀態，據吾人所知，巴利文中，雖不見有與此相當之文句，然漢譯則甚詳，且于說明理想國家之爲何，極其富于暗示，試徵引如次︰<#>‘爾時，閻浮地（全世界）之東西南北十萬由旬，各處山河石壁皆自消滅，四大海水各據一方。時閻浮之地極其平整，如鏡清明。舉閻浮地內，谷食豐饒，人民熾然，多諸珍寶，諸村落相近，鶏鳴相接。是時害花之果樹涸渴穢惡亦自消滅，其餘甘美之果樹、香氣殊好之物，遍地皆生。<#>爾時時氣和適，四時順節。人身之中，無百八患，貪欲、嗔恚、愚痴甚不殷勤。人心劑平，皆同一意。相見歡欣，善言相向，言辭一類而無差別，如彼郁單曰（Uttarakura）之人無異。<#>是等閻浮地內之人民，大小皆同一向，無若何之差別。彼時因男女之類，欲大小便故，地自然開，事訖後，亦複還合。<#>爾時閻浮地內，自然生粳米，亦無皮裏，極其香美，食不患苦。所謂金銀、珍寶、硨磲、瑪瑙、真珠、琥珀，散在各地，無人省錄。此時人民握寶于手，自相謂言，昔者人以此寶故，各相傷害，系閉地獄，受無數苦惱。如今此寶與瓦石同流，無人守護。其時法王出現，厥名蠰佉，以正法治化，成就七寶。所謂七寶者，輪寶、象寶、馬寶、珠寶、女寶、典兵寶、守三藏寶，此名七寶。于此閻浮領地內，不以刀杖，自然靡伏云云。’<#>此驟觀之，雖似純爲空想之世界，要之理想的國家，謂當如此者。固不外出諸佛教見地之摹擬也，顧其有可尋味者，自其某點之意義，而依于現狀言之，則于今日亦已有若干之實現。例如山河石壁之消滅，已于隧道與鐵橋等實現之；言語一類，學者正在設爲種種之方法；大小便事訖而地合雲者，凡下水道工事完備之都市，均已實現之。地平如鏡，則曾步行于歐美都市街道者，亦所目睹之類。惟據此載述，而以爲相距猶遠者，是爲道德的立場，即貪欲嗔恚之念，彌益熾盛是耳。蓋貪愛黃金寶石之極致，遂以此爲因，使人與人相害，國與國相殘，漫無所止，故于此──雖最屬根本之事，而亦爲最困難之點──而能逐漸糾正。則如上所述，未必即爲空想之譚，而得次第以見其至于實現之境，即不然，亦當認爲得以實現之世界狀態也。<#>夫吾人既信世界于將來有統一之期，今雖不能預言其時之轉輪王，將于何種形相而顯現。綜之，其必爲完全以正法爲中心，糅合全世界爲一體之國家，而爲佛教徒之理想國。則所當弗忘者，又綜合彌勒時代與轉輪王之記載，若爲在示佛時代，此種理想未能實現之報償，則後世佛教徒對于此方面之努力，其責任可謂彌益重大。但此種理想，僅自印度一國言之，當佛滅度後二百餘年之頃，已依于阿育王一度實現，是固可爲實現化之保證與將來期待之左券者也。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷十八〈轉輪聖王品〉；《衆許摩呵帝經》卷一；《大毗婆沙論》卷三十；《大智度論》卷二十五；《瑜伽師地論》卷二、卷四；《大薩遮尼幹子經》卷三；《華嚴經探玄記》卷八；《無量壽經》卷下；《轉輪聖王師子吼經》（南傳《長部》第二十六經）。<#>


meanings:
6624梵語 cakra-varti-rājan，巴利語 raja cakkavattin。音譯作斫迦羅伐辣底遏羅闍、遮迦羅跋帝、遮加越。意譯作轉輪王、轉輪聖帝、輪王、飛行轉輪帝、飛行皇帝。意即旋轉輪寶（相當於戰車）之王。王擁有七寶（輪、象、馬、珠、女、居士、主兵臣），具足四德（長壽、無疾病、容貌出色、寶藏豐富），統一須彌四洲，以正法御世，其國土豐饒，人民和樂。　轉輪聖王出現之說盛行於釋尊時代，諸經論將佛陀與之比擬之處甚多。雜阿含經卷二十七、大智度論卷二十五即以轉輪聖王之七寶及其治化，與佛之七覺支等並舉。或將佛陀說法稱作轉法輪，比擬轉輪聖王之轉輪寶。又大毘婆沙論等稱轉輪聖王之輪寶有金、銀、銅、鐵四種，分別有其輪王。仁王般若經卷上菩薩教化品、菩薩瓔珞本業經卷上賢聖學觀品等，據此說配於菩薩行位，以鐵輪王為十信位，銅輪王為十住位，銀輪王為十行位，金輪王為十迴向位。法苑珠林卷四十三，舉輪王有軍輪王、財輪王、法輪王，阿育王等為軍輪王，金輪至鐵輪四王為財輪王，如來為法輪王。　按轉輪聖王多出現於太古時代，諸經論舉其名者頗多，有頂生王、大善見王、民主善思王等，皆係實際於印度太古出世之王。此外，長阿含卷六轉輪聖王修行經載，當來彌勒出現時，儴伽轉輪聖王將出現。悲華經卷三大施品載，於刪提嵐界善持劫中，有無量淨轉輪聖王出現。如來智印經載，月髻佛出世時，慧起轉輪聖王出現。又俱舍論卷十二載，轉輪聖王出現於人壽無量歲至八萬歲之時。然法華經玄贊卷四則謂金輪王一定在人壽八萬歲以前出世，銀輪王乃至鐵輪王則不一定，如阿育王是鐵輪王，而於人壽百歲時出世。〔雜阿含經卷十五、中阿含卷十一「四洲經」、卷四十一梵摩經、長阿含卷十五究羅檀頭經、卷十八轉輪聖王品、大寶積經卷五十九、卷七十五、卷七十六、賢愚經卷八、卷十三、大毘婆沙論卷三十、卷一五○、卷一八三、大智度論卷四、卷二十四、卷八十二、大唐西域記卷一〕


meanings:
Còn gọi: Chuyển phàm thành Thánh. Ra khỏi sinh tử mê vọng trong ba cõi, đạt đến cảnh giới Niết-bàn giác ngộ. Giáo pháp nói về chuyển mê khai ngộ, trong đạo Phật có thể chia làm các loại: Thánh Đạo môn: Chứng nhập ở cõi này. Tịnh Độ môn: Chứng đắc ở cõi khác. Tiệm giáo: Nhiều kiếp tu hành. Đốn giáo: Thành Phật ngay thân này.


meanings:
① Vết xe, vết, lối: 重蹈覆轍 Lại đi theo vết xe cũ; 順着舊轍走 Men theo lối cũ; ② Vần (trong lời ca, tuồng, kịch): 合轍 Xuôi vần; 十三轍 Mười ba vần (trong lời ca, tuồng, kịch); ③ (khn) Cách, biện pháp: 没轍 Không có cách.


meanings:
① Cái xe nhỏ. ||② Cái kiệu làm bằng tre.


meanings:
(Cái) kiệu: 抬轎 Khiêng kiệu; 花轎 Kiệu hoa.


meanings:
(văn) ① Cái giá hình cung để chống mui xe; ② 【轒轀】phần uân [fényun] Xe binh để đánh thành thời xưa.


meanings:
① Cái bực cửa. ||② Lân lân 轔轔 xình xịch, tiếng xe đi.


meanings:
① Sình sịch, rầm rầm. 【轔轔】lân lân [línlín] (văn) (thanh) Rầm rầm: 車轔轔， 馬蕭蕭 Xe chạy rầm rầm, ngựa hí vang (Thi Kinh); ② (văn) Bực cửa.


meanings:
① Hòm xe. Ghép gỗ lại thành hòm chắc chắn gọi là kết sắc 結轖, cũng gọi là kết linh 結軨.


meanings:
① Khảm kha 轗軻. Xem chữ kha 軻.


meanings:
① Lấy xe buộc người nào vào đấy, rối quay mỗi cái đi một ngả để xé tung người ra gọi là hoàn, là một hình phạt phanh thây xé xác đời xưa.


meanings:
【轘轅】 hoàn viên [huányuán] ① Đường đi hiểm trở; ② [Huányuán] Núi Hoàn Viên (ở tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Xình xịch, tiếng xe đi. ||② Hạm xa 轞車 cái xe tù.


meanings:
① (Tiếng xe chạy) sình sịch; ② Xe tù (bít bùng).


meanings:
① Sầm sầm, xình xịch, tiếng một đoàn xe đi. ||② Rầm rĩ. ||③ Vang lừng. Như oanh oanh liệt liệt 轟轟烈烈 vang lừng rực rỡ. ||④ Ðốt thuốc nổ. Chính âm đọc là hoanh.


meanings:
① Ầm, rầm, gầm vang, sình sịch (tiếng xe chạy, tiếng nổ...), vang lừng: 突然轟的一聲，震撼着山谷 Bỗng nổ ầm một tiếng, rung động cả lũng núi; ② Bắn, nã, ném, oanh (kích): 炮轟 Bắn (nã) pháo; ③ Đuổi, xua, tống cổ, đánh đuổi, đánh bật: 轟麻 雀 Xua chim sẻ; 把他轟出去 Tống cổ (đuổi) nó đi.


meanings:
Đuổi theo trần tục một cách rộn ràng, sôi nổi; chỉ cho người xuất gia tâm địa không thanh tịnh. Tối Thượng Thừa luận ghi: »不 肯 發 至 誠 心 求 願 成 佛 受 無 量 自 在 快 樂。 乃 始 轟 轟 隨 俗 貪 求 名 利。 當 來 墮 大 地 獄 中。 受 種 種 苦 惱。 – Chẳng chịu phát tâm chí thành, cầu nguyện thành Phật được vô lượng tự tại an vui, nên mới đuổi theo trần tục một cách rộn ràng sôi nổi, tham cầu danh lợi, mai sau sẽ rơi vào trong đại địa ngục, chịu các thứ khổ não«.


meanings:
① Chẹt, nghiến, bánh xe nó nghiến qua. ||② Lấy cái môi vét nồi chõ.


meanings:
(văn) ① (Xe) cán, chẹt, nghiến; ② Đè nén, áp bức: 陵轢 Hà hiếp.


meanings:
【轣轆】lịch lộc [lìlù] (văn) ① Tiếng bánh xe quay; ② Guồng quay sợi; ③ Đường xe đi.


meanings:
① Lộc lô 轆轤. Xem chữ lộc 轆.


meanings:
① Can tân, can thứ tám trong mười can. ||② Mùi cay. ||③ Cay đắng nhọc nhằn. ||④ Thương xót. Như bi tân 悲辛, tân toan 辛酸, v.v.


meanings:
① Cay; ② Cay đắng, nhọc nhằn, vất vả, gian lao, khổ sở: 艱辛 Gian nan khổ sở; ③ Đau thương, thương xót: 辛酸 Cay đắng, chua cay, khổ sở; ④ Tân (ngôi thứ 8 trong thập can); ⑤ [Xin] (Họ) Tân.


meanings:
（Emile Charles Marie Senart；1847～1928）法國東洋學學者。生于理姆斯（Reims）。嘗從學于布赫諾夫（Burnouf），幷承其學風。又任法國亞洲協會（Sou\e/te/ Asiatiquede France）總裁。氏爲印度學專家，通曉巴利語、梵語，其論文經常發表于東洋學術雜志。主要著作有︰《佛傳研究》（Essai surla le/gende du Buddha）及《Grammairepa&lie de Kaccayana》、《Les Castes dansl'In-de》等書。此外，所校訂出版《大事》（Mahavastu）一書亦深受囑目。<#>◎附︰J. W. de Jong著·霍韜晦譯《歐美佛學研究小史》第二章（摘錄）<#>辛納的《佛傳研究》（Essai sur lale/gende du Buddha），在1873年至1875年刊載于《亞洲學報》（Journal Asiatique），但1882年開始印行的第二版，却值得我們特別注意。因爲在這一版中，序論和結論部份都已經修改，作者在裏面很精細地解釋了他的方法和由此所獲得的結果。他說，有關佛陀的故事，一方面有傳說的成份，一方面亦有真實的成份。過去的學者們認爲︰所有傳說的成份都是在歷史事實的基礎之上增益的，因此只要我們從傳說的成份中脫出，有關佛陀的歷史上的真實情形便會變得很清楚。這種方法，蒲仙將之稱爲消减法（subtraction），在辛納時代前後是經常應用的。《新約》學者研究耶穌生平發展出一種歷史批判法也是同一的方法。但是，辛納相信，保存在佛本生故事中的那些傳說的，甚至是神話的成份，早在佛陀在世之前存在，而且已經構成了一個一致的體系。所以辛納從《普曜經》中大量取材，也就不足驚異了。至于巴利文獻方面，由于當時巴利聖典尚未出版（指長部阿含等經典──譯者），所以辛納無法上溯到這些原始的資料中。他僅能利用《因緣說話》（Nida^nakatha^）、《佛統紀》（Buddhavam%sa）及其注釋等巴利資料。辛納詳細研究了轉輪聖王（Cakravartin）及其七寶概念，幷大人（Maha^purus!a）及其相好概念後，于是認爲佛陀是太陽來的英雄（譯者按︰即舊譯之‘日種’觀念）、大人，及轉輪聖王。在他降生之前，他是最高之神；他以一個光輝的形象由天上下降。他的母親摩耶（Ma^ya^），代表至高無上的創造能力，同時又是蒼茫大氣的女神；她死後化身爲‘生主’（Praja^pati），仍然繼續創造及滋養整個宇宙和宇宙神。有關佛陀生平的十二段因緣事迹，辛納全部都是用這個方法解釋。<#>辛納把他自己的方法，描述爲‘歷史神話學’（Historical mythology），以別于比較神話學（Comparative mythology）。後者在十九世紀時是十分流行的方法，喜歡把諸神及神話中的人物，與太陽、雲、電等自然現象融爲一體。關于這方面的研究，可舉《火之下降與神酒》（Die Herabkunft des Feuers undder Go|ttertr anke,Berlin,1859.）一書之作者阿多爾拔·古安（Adalbert Kuhn），和《比較神話學研究》（Essay on ComparativeMythology,London,1856）、《語言學講義》（Lectures on the Science of Language□London,1861～1864.）二書之作者馬克斯·繆勒，想已足够。辛納雖受當時自然主義神學的影響，但他的優點在于開始嘗試把佛陀的神話作爲印度及其宗教概念的産物來解釋。<#>


meanings:
① Tội. Như vô cô 無辜 không tội. ||② Cô phụ 辜負 phụ lòng. ||③ Mổ phanh muôn sinh. ||④ Ngăn, cản. ||⑤ Ắt phải. ||⑥ Họ Cô.


meanings:
① Tội, vạ: 無辜 Vô tội, không có tội; 死有餘辜 Chết chưa đền hết tội; ② (văn) Phụ. 【辜負】cô phụ [gufù] Phụ, phụ lòng. Cv. 孤負; ③ [Gu] (Họ) Cô.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, sư thờ Thiền sư Huệ Thanh núi Ba Tiêu làm thầy và nối pháp ngài, thuộc tông Quy Ngưỡng. Sư ở viện Thừa Thiên tại Bành Châu (nay là huyện Bành tỉnh Tứ Xuyên). Có vị tăng hỏi: »Thế nào là đệ nhất nghĩa? Sư đáp: Nhóm núi đi xuyên qua biển, giọt nước dưới mái hiên đến«.


meanings:
① Vua. Như duy tích tác phúc 惟辟作福 chỉ vua làm được phúc. ||② Đòi, vời. Như tam chưng thất tích 三徵七辟 ba lần đòi bảy lần vời. ||③ Phép. ||④ Sáng, tỏ. ||⑤ Một âm là tịch. Hình pháp. Như tội xử tử gọi là đại tịch 大辟. ||⑥ Trừ bỏ đi. ||⑦ Lánh ra, lánh đi. ||⑧ Đánh sợi. ||⑨ Lại một âm là phích. Cong queo. ||⑩ Khéo giả bộ. ||⑪ Vỗ ngực. ||⑫ Què, khập khiễng. ||⑬ Một âm là nữa là bễ. Lánh. ||⑭ Lại một âm nữa là thí. Cùng nghĩa với chữ thí 譬.


meanings:
(văn) ① Vua: 惟辟作福 Chỉ có vua tạo được phúc; 復辟khôi phục ngôi vua, phục hồi; ② Trừ, bài trừ, bài bác, đuổi: 辟邪說 Trừ tà thuyết; ③ Đòi, vời: 三征七辟 Ba lần đòi bảy lần vời; ④ Tránh; ⑤ Sáng tỏ, thấu suốt: 透闢的見解 Ý kiến thấu suốt. Xem辟 [pì] (bộ 門).


meanings:
(văn) ① Hình pháp: 大辟Tội xử tử, hình phạt tử hình; ② Mở mang, khai khẩn, khai hoá (dùng như 辟, bộ 門); ③ Xa xôi, hẻo lánh, vắng vẻ (dùng như 僻, bộ 亻); ④ Thí dụ, so sánh (như 譬, bộ 言): 辟之一身，遼東，肩背也，天下，腹心也 So sánh với cơ thể người thì Liêu Đông giống như lưng và vai, còn thiên hạ thì giống như tim và bụng vậy (Minh sử).


meanings:
Còn gọi: Linh Nham Tự Tháp. Tháp nằm phía Tây bắc điện Thiên Phật, chùa Linh Nham, huyện Trường Thanh, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Được xây cất vào niên hiệu Thuần Hoá thứ 5 (994) đến niên hiệu Gia Hựu thứ 2 (1057) hoàn thành. Cao 52,4m, chu vi đáy tháp 48m, đây là kiến trúc theo kiểu lâu các bát giác 9 tầng. Nền tháp bằng đá xung quanh khắc nổi những cảnh cực hình nơi âm tào địa phủ. Thân tháp xây gạch từ dưới lên trên thu hẹp dần biểu hiện sự hùng vĩ mạnh mẽ. Cửa sổ theo phong cách thuần phác cổ xưa, cửa sổ giả trang sức tỉ mỉ, đấu củng hoa lệ, mái tháp giàu biến hoá, mang đậm màu sắc hương vị cổ xưa, trang nghiêm tự nhiên. Đỉnh tháp là một tháp bằng sắt hợp thành bởi phúc bát, tướng luân, viên quang, ngưỡng nguyệt, bảo châu và có tám đoạn xích sắc do tám thần Kim Cang kéo ra gia cố trên mái tầng 9. Tầng đáy có thiết kế trụ giữa tháp có bậc thềm xây bằng gạch đi lên tháp. Tháp đứng sừng sững ở lưng chừng núi, đời Tống Tăng Củng có thơ rằng: » Pháp định thiền phòng lâm tiếu cốc, Bích chi linh tháp quán tằng loan« (Thiền phòng Pháp định gần hang núi, linh tháp Bích chi giữa tầng non).


meanings:
① Cay quá. ||② Làm việc mạnh bạo quá gọi là lạt thủ 辢手. ||③ Nham hiểm, độc ác. Như khẩu điềm tâm lạt 口甜心辣 miệng thơn thớt dạ ớt bôi. ||④ Cũng có khi viết là lạt 辣.


meanings:
① Cay: 酸甜苦辣 Chua ngọt đắng cay; 辣得舌頭發麻 Cay đến nỗi tê cả lưỡi; ② (Mùi hăng nồng) làm kích thích (mắt, mũi, miệng): 辣眼睛 Cay mắt; ③ Độc ác, độc địa, nham hiểm, thâm độc: 心狠手辣 Bụng dạ độc ác; 口甜心 辣 Miệng thơn thớt dạ ớt bôi.


meanings:
① Nguyên dùng về nghĩa từ nhường, nay dùng như chữ từ 辭.


meanings:
① Đủ. Như đốt ta lập bạn 咄嗟立辦 giây lát đủ cả. ||② Làm việc. Như bạn sự 辦事 làm việc, trù bạn 籌辦 lo toan liệu làm, v.v. ||③ Buộc tội. Ta quen đọc là chữ biện cả.


meanings:
① Chuẩn bị, thu xếp. Chương Tổ 13, Ca-tì-ma-la trong CĐTĐL q. 2 ghi: »汝 雖 心 語、 吾 已 意 知、 但 辦 出 家、 何 慮 吾 之 不 聖？ – Dù cho ngươi không nói, ta đã biết rồi. Cứ chuẩn bị xuất gia đi, lo gì ta chẳng phải thánh?«. ② Hoàn thành, thành công. Bài thơ »Tự thuật chân tán« trong PDNL q. hạ ghi: »現 成 公 案、 無 事 不 辦。 – Công án sẵn sàng ngay trước mắt, không việc gì chẳng hoàn thành«.


meanings:
① Làm: 辦事公道 Làm việc (xử sự) công bằng; ② Kinh doanh, xây dựng, lập: 辦工廠 Xây dựng nhà máy; 辦學校 Lập trường học; ③ Phạt, xử, buộc tội, trừng trị: 首惡者必辦 Tên thủ phạm nhất định bị trừng trị; ④ Buôn, mua, sắm: 辦貨 Mua hàng, buôn hàng; ⑤ (văn) Đủ: 咄嗟立辦 Giây lát có đủ cả.


vietnamese:
biện sở ứng tác do tam chủng tướng <pttđ>


meanings:
① Làm xong đạo nghiệp. Đồng nghĩa với Thành biện. Thiền tông vào đầu đời Đường chưa có danh từ Biện đạo. Đến giữa đời Đường, sau khi Ngũ gia thất tông hình thành thì danh từ này được sử dụng rộng rãi. Chương Quốc sư Đại Đạt Vô Nghiệp trong CĐTĐL (Đại 51, 444 hạ) ghi: »且 圖 什 麼？ 兄 弟 只 爲 貪 欲 成 性。 二 十 五 有 向 腳 跟 下 繫 著、 無 成 辦 之 期。 – Lại mưu toan cái gì? Các huynh đệ chỉ vì tham dục thành tính nên bị 25 cõi trói buộc, không biết lúc nào đạo nghiệp mới xong«. ② Chỉ cho sự tu hành theo lối toạ thiền.


meanings:
① Phân tích, biện xét. Xét các sự vật rồi chia rành ra xấu tốt phải chăng gọi là biện. Kẻ ngu gọi là bất biện thúc mạch 不辨菽麥 không phân biệt lúa đỗ. ||② Cùng nghĩa với chữ biện 辯 nghĩa là tranh biện, biện bác. ||③ Một lối văn tranh biện về sự lí cũng gọi là biện. ||④ Một âm là biến. Khắp.


meanings:
① Phân biệt, biện biệt, nhận rõ: 明辨是非 Phân biệt rõ phải trái; 不辨菽麥 Không phân biệt đậu hay mì; ② Tranh biện, biện bác (dùng như 辯, bộ 言).


meanings:
(title) Commentary on the Madhyānta-vibhāga


meanings:
6316請參閱 辯中邊論 請參閱 辯中邊論頌 請參閱 辯正論 為「偏僻問」之別稱。汾陽十八問之一。主，指師家。學人為試驗師家而提出質問，稱為辨主問。宋代臨濟宗汾陽善昭禪師將學人對師家之問話，分類為十八種，禪林間稱之為汾陽十八問。其中第五項即偏僻（辟）問，偏，偏於一邊之意；僻，緊逼之意。學人建立偏於一端之見解，急迫地向師家質問，以勘驗師家，稱為偏僻問。〔人天眼目卷二〕（參閱「汾陽十八問」2980）


meanings:
Tên gọi chung cho ban Chức sự trong Thiền lâm như: Liêu nguyên, Liêu chủ, Phó liêu, Diên thọ đường chủ, Tịnh đầu, Hoá chủ, Viện chủ, Ma chủ, Thuỷ đầu, Thán đầu, Trang chủ, Giám thu v.v… Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Còn gọi: Chí Nguyên Biện Nguỵ lục. Lục, 5 quyển, do Tường Mại soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 52, trang 751. Vào niên hiệu Chí Nguyên thứ 28 (1291) đời Nguyên, Tường Mại phụng sắc soạn sách này để bài xích nguỵ thuyết của Đạo giáo. Bởi vì các vị của phái Toàn Chân là Khưu Xử Cơ, Lí Chí Thường cưỡng chiếm 482 ngôi tự viện, phá huỷ tượng Phật, bảo tháp, xây dựng lại làm Đạo quán, truyền bá »Lão Tử Hoá Hồ Kinh« và »Lão Tử Bát Thập Nhất Hoá Đồ«, đưa đến chỗ tranh luận kịch liệt giữa 2 giáo: Phật và Đạo. Nửa phần trước của Biện Nguỵ lục gồm 14 thiên bài xích Đạo giáo và sách vở của họ. Nửa phần sau kể lại ngọn nguồn việc triều đình nhà Nguyên cho 2 giáo Phật và Đạo biện luận chân nguỵ. Phụ lục các văn hiến có liên quan.


meanings:
（梵 Vivekānanda；1863～1902）印度近代的宗教改革家。生于加爾各答，屬刹帝利（Kṣatriya）種。俗名Narendra-nath Dutt。畢業于加爾各答中央學院（Pres-idency College）。嘗受Keshab ChandraSen運動的影響，但對該運動蘊含戰鬥意味與基督教傾向的改革，未能首肯。1881年與羅摩克裏須那（Rāmakṛṣṇa Paramahaṃsa）會晤後，即繼承其思想、教義，進而向世界推廣。<#>氏認爲所有宗教都是真善的真理，故主張以寬廣的包容力謀求各宗教的互助合作。他以爲哲學的思辨與認識，無法接近神，他對于印度教改革者的過度歐美化曾加以抨擊，而强調應該保存原來的價值。<#>1893年，氏赴芝加哥參加宗教會議，會中他提出以博愛主義、普遍主義爲基石的新印度主義，而主張博愛主義、普遍主義是宗教的本質。1895年，他在紐約創立吠檀多協會（Vedanta Society），大聲疾呼以東方式思惟及印度精神生活警醒西洋的機械文明。他雖然贊賞美國近代文明組織的優點，但對于其露骨的政治性與利己心則不表茍同。他幷堅信吠檀多哲學的‘不二一元（advaita）論’可以承擔救度世界人心之重任。<#>1897年，他由歐洲返回印度，爲拯救境遇悲慘的祖國及同胞，因而創設‘羅摩克裏須那教團’（Rāmakrishna Mission），主張超越宗派、信條、種姓階級，而在各地從事救濟事業，全力爲飽嘗饑荒、疾病、貧困之苦的難民服務。他幷發行英文雜志《Prabuddha Bha-rata》（覺醒印度）以宣揚其理念。<#>1902氏逝世後，羅摩克裏須那教團的發展也日趨蓬勃，在興辦醫院、學校、教會、孤兒院、保育院、灾害救濟、民衆教育等方面皆有顯著成績。其活動範圍且遍及印度、緬甸、馬來亞、歐洲、南北美洲等地。<#>氏之主要著作有《Chicago Addresses》、《My Master》、《Jñāna-Yoga》、《Bhakti-Yoga》、《Raja-Yoga》、《Karma-Yoga》。<#>◎附︰黃心川《印度近現代哲學》第四章（摘錄）<#>辨喜原名挪倫特拉那特·達特（Naren-dranath Datta；1863～1902），辨喜是法號，他出生于加爾各答一個富有的和自由主義的家庭中，屬刹帝利（武士）種姓，1884年畢業于印度加爾各答中央學院（Presidency Col-lege）。他在大學讀書時曾一度醉心于西歐的哲學（康德、斯賓塞、笛卡爾、黑格爾等等），在西歐哲學的影響下還接受過無神論的信仰。另外，他還熱心參加當時最有影響的梵社的宗教和社會改良運動。在大學畢業時，他原想做一個法官，但因生活的刺激（他父親的突然去世和家庭的破産，謀生無著），以及和室利·拉摩克裏希那的接觸使他改變了初衷，决心獻身于印度的宗教和社會改革活動。1888至1894年他以托鉢僧的身份，走遍了印度各個地區，在這次漫長的旅行中，他接觸了印度各個級層的人民，熟悉了群衆的生活情狀，幷且還向各地的民間學者學習了印度各派的哲學經典和地方語言。1893年他不顧印度教不准教徒遠航的規定，出席了在美國召開的世界宗教會議，在路經我國時還訪問了廣州等地。1894年在美國他發表了幾十次的宗教和學術演講，這些演講受到了美國資産階級知識界的注意。他被美國哈佛大學、哥倫比亞大學聘請爲梵文和東方哲學的講席，但受到了頑固的印度教徒和基督教在印傳教士的圍攻。嗣後他訪問了英國、瑞士、德國等等。<#>1897年盛載國外的聲譽返回印度，回國後他便悉心從事于印度的宗教和社會改革活動，他奔波于印度南北各地，向廣大群衆發出了成百次的呼籲︰要求印度建立民族的工業和文化教育系統，改善群衆的精神和物質福利狀况，驅除封建的‘社會暴君’，打破宗教和種姓的對立，提高婦女權利。另外，還參加了孟加拉的‘擁護民族解放運動小組’的活動，1897年他在加爾各答籌建了以他的老師命名的羅摩克裏希那教會（Ramakrishna Mission），1899年又在喜馬拉雅山麓創立了旨在研究和宣傳印度古典哲學和宗教的吠檀多‘不二論’修道院（Advaita Ashram），1899年六月他再度出國，在法國參加了巴黎世界宗教史會議，會見了無政府主義的理論家克魯泡特金和軍火發明家希倫·馬克沁姆（Hiram Maxim；1840～1916），後因病返國，于1902年七月四日逝世。<#>辨喜留下的著作是豐富的。後人已把它編成全集八大卷，這還不包括他的一部分譯作在內。他一般是用英文和孟加拉文寫作，間或也用梵文寫作，涉及的問題極爲廣泛，體式也不拘一格，他的哲學和社會理論的主要著作是《業的瑜伽》（Karma-yoga）、《力的瑜伽》（或譯王的瑜伽，Raja-yoga）、《知的瑜伽》（Jñāna-yoga）、《理性和宗教》、《吠檀多哲學》、《現代印度》、《從科倫坡到亞爾莫拉的演講集》、《東方與西方》等等。（中略）<#>辨喜的宗教思想是和他的哲學、社會思想密不可分的。他認爲‘印度的宗教生活形成了中心，是民族生活整個樂章的基礎’。宗教的合理化乃是社會改革以及其它改革的最先的和最根本步驟。爲此，他對印度教中各種封建壓迫、清規戒律、種姓分立、歧視婦女等現象進行了無情的抨擊，幷且高舉了宗教改革的旗幟。辨喜追隨著他的老師羅摩克裏希那，宣稱他所建立的新宗教是‘行動的或者人類的宗教’（Dynamite or Humanity religion）。在他看來，世界各種宗教的本質和目的是一致的，即要達到與神的交往，實現‘普遍的愛’，但是各種宗教爲達到這個目的所采取的形式是各不相同的。什麽是神呢？他回答道︰神是‘表現在人的普遍智慧中的理性的總和’，‘哪里有愛，也就是神顯現在哪里’。又回答道︰<#>‘我們不反對什麽，既不反對有神論，又不反對泛神論、一神論、多神論、不可知論，也不反對無神論。作爲一個信仰者的唯一條件是要塑造一種最寬廣而强烈的品性……我們相信每一種存在都是神聖的，都是神。’<#>辨喜認爲印度應該根據這個原則去建立新的宗教。他說︰<#>‘我們需要一種宗教……這種宗教給我們自信，給我們一種民族的自尊，幷給與我們供養、教育窮苦人和擺脫我們周圍苦難的力量……如果你要尋求神，首先要爲人民服務！如果你要獲得力量，就必須爲你的同胞們服務。’<#>具體地說，新的宗教應是‘印度教和伊斯蘭教這兩個偉大體系的聯合──也就是吠檀多的頭腦和伊斯蘭教身體的聯合。’從以上闡述中可以看出辨喜企圖創造一種新的、以人爲中心的宗教，這種宗教是符合資本主義發展需要的。（中略）<#>關于辨喜在印度資産階級民族解放運動中的作用問題，在印度和其它國家的研究家中有過二種對立的說法︰一種認爲辨喜是一個完全脫離政治的宗教家，他的學說不具有直接的政治的意義。例如梅達（G. L. Mehta）寫道︰‘辨喜不是一個政治家，他既沒有打過政治仗，也沒有參加過公民和立法的團體，他主要是一個宗教改革者……。’（見《拉摩克裏希那文化學院公報》六卷七期），又如穆克吉（P. B. Mukharji）把辨喜的社會理論看作‘超越政治的民族主義’（Nationalism WithoutPolitics，見《公報》九卷五期），當然，不可否認辨喜在其言論中曾經表示過不要‘政治’的看法，例如他寫道︰‘我和政治胡說毫無關係，我不信仰政治。’（辨喜1895年九月九日演講稿）。但是辨喜所談到的政治正如蘇聯布羅多夫（B. B. Bponob）所指出︰‘常常是被用來標明英國殖民主義者的反印政治。’這種‘政治’當然印度的先進知識分子是不屑同流合污的；另一派則認爲辨喜是一個農民思想家，是印度的革命民主主義者，他的重要的理論概念（如勞動人民專政、無産階級文化等等）是和科學的馬克思主義的理論完全一致的。例如達特寫道︰<#>‘人們在閱讀辨喜的著作中將會感到驚奇，大師不單用了馬克思的詞句“窮者愈窮，富者愈富”，而且還說到“無産階級文化”，幷預言印度群衆的無産階級文化（Proletocult）將是新印度的未來文化。’<#>這種貶低或者抬高辨喜作用的說法，我認爲都與辨喜的言論和客觀事實不符。他的哲學和社會理論和科學的馬克思主義理論有著本質的區別。<#>辨喜對于印度民族主義的誕生和發展有著重要的影響。例如他的‘人類宗教’、種姓理論、宗教團結等等對于甘地主義的形成起過一定的作用，甘地在說教中慣常使用的‘窮人上帝’（Daridra Nārāyana）一詞就是辨喜創造的。辨喜對于孟加拉的民族解放運動的影響是更直接和廣泛的，據當時參加民族鬥爭的喬多戈泊爾·穆克吉（Jodugopal Mukhlejeiee）、希姆章特拉·高士等等回憶，孟加拉的很多革命領袖如鐵拉克、斯裏許·派爾（SrishPal──革命烈士，1908年因反英被處死）、喬根特拉·達特（Jogendra Datta，1914年因反英被捕，曾引起群衆抗議）和辨喜都有過直接的交往。他的《從科倫坡到亞爾莫拉的演講集》一書是當時愛國者的最重要的精神食糧，他的口頭禪‘通過足球較之《薄伽梵歌》更接近天堂，我們需要强似鋼筋的人’，在印度民族解放運動中曾被當作青年群衆的口號。印度歷史學家麥章達（ R. C. Majumdar）在評述辨喜在1905年孟加拉自治運動中的影響時曾舉出這樣一個例子，孟加拉有一個烈士在被殖民當局處死前二小時，還誦讀著辨喜的著作，希望從辨喜那裏獲得精神的支持（見麥章達《孟加拉的自治運動》）。辨喜創立的羅摩克裏希那教會以及它的領導者，在1914年孟加拉官方政府的報告中曾被列舉爲‘印度民族主義的最先煽動者’。孟加拉的總督卡密却爾勛爵（Lord Carmichael）在1916年公開宣稱︰‘印度的恐怖主義者爲了更方便達到他們的目的，正在成爲羅摩克裏希那教會的會員，因此沒有比這個更需要的是解散這個教會。’以上這些都可以看出辨喜的明顯影響。但是必須指出︰辨喜的宗教和社會理論在印度資産階級民族運動中所起的一定的反作用也是存在著的，他利用宗教和唯心主義來達到愛國目的，這不可避免地削弱和阻礙了群衆政治意識的進展。另外，他對印度教的偏重也必須對一部份伊斯蘭教人士與印度民族運動的疏遠擔負相當的責任。<#>從上面的分析中我們可以看出︰辨喜的新吠檀多主義的哲學就其整體說來是一種客觀唯心主義的體系，但在他的龐大的唯心主義和形而上學的體系中，包含著某些唯物主義和辯證法的因素，他的複雜而又矛盾的認識論中有著某些合理的思想。當其宣稱世界是梵的表現，超空、超時、沒有因果的聯繫時，當其宣稱人的神性以及天賦的認識能力是我們知識的泉源時，他把他的哲學引向了唯心主義和神秘主義；當其承認世界在我們之外，物質的統一性、時空、因果的實在性以及感覺經驗是我們知識的基礎時，他把自己的哲學引向了唯物主義，雖則他的這種思想不是貫徹始終的。辨喜把各種互相對立的思想囊括在一個體系裏，其目的是要想調和科學與宗教、唯物主義和唯心主義，使科學爲宗教服務，唯物主義向唯心主義妥協，他思想的矛盾和搖擺反映出了印度民族資産階級的雙重的性格，以及他們所處的複雜的歷史地位。<#>［參考資料］　黃心川《印度近代哲學家辨喜研究》；李志夫《印度當代哲學》第二章；Basant KumarLal著·朱明忠（等）譯《印度現代哲學》。<#>


meanings:
(1202-1272) Gọi đủ: Viên Nhĩ Biện Viên 圓 爾 辨 圓. Thiền tăng đời Tống, người Tuấn Hà, Nhật Bản. Năm 18 tuổi sư xuất gia ở chùa Viên Thành (Onjō-ji), Cận Giang (Ōmi). Sư thụ giới ở chùa Đông Đại (Tōdai-ji), Nại Lương (Nara). Sư theo các đại đức ở Kinh Đô (Kyōto), Liêm Thương (Kamakura) để học giáo lí hiển mật của Tiểu, Đại thừa. Niên hiệu Đoan Bình thứ 2 đời Nam Tống, Tức niên hiệu Gia Trinh thứ 1 (1235) triều Tứ Điều Thiên Hoàng sư sang Trung Quốc, học giáo nghĩa Thiên Thai với Bách Đình Thiện Nguyệt, từng tham học các nơi: Tật Tuyệt Đạo Xung, Tiếu Ông Diệu Kham, Thạch Điền Pháp Huân. Sau đó sư lên Kinh Sơn nối pháp Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm. Niên hiệu Thuần Hựu thứ 1 (1241) sư trở về nước, có đạo gia Quan Bạch Đằng Nguyên đến quy y và sư dựng chùa Đông Phúc (Tofuku-ji) ở đinh Bản, khu Đông Sơn, Kyoto. Nơi đây trở thành cơ sở hoằng pháp thứ hai của tông Lâm Tế. Biện Viên mang về Nhật Bản vài ngàn quyển sách gồm: kinh luận, chương sớ, ngữ lục, Khổng nho… Đều dâng tặng vào thư khố viện Phổ Môn (Fumon) ở Kyoto. Sư có cống hiến rất lớn về việc xúc tiến phát triển văn hoá Nhật Bản và là người đề xướng cái học (Giáo Thiền nhất trí). Môn đình của sư rất hưng thịnh, Thiên Hoàng ban cho sư hiệu »Thánh Nhất Quốc Sư«. Theo phả hệ sư là Tổ Thiền tông đời thứ 27, Nam Tông đời thứ 22, hệ Nam Nhạc đời thứ 21, Tông Lâm Tế đời thứ 17, Tông Lâm Tế Nhật Bản đời thứ 3.


meanings:
Phân biệt. Tiết Hoàng Bá Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »若 有 此 眼 腦、 不 妨 弁 得 邪 正 宗 儻。 – Nếu có con mắt trí huệ này, quả tình phân biệt được tông đảng tà chính«.


meanings:
Có tài biện luận. Khả năng khéo giảng nói nghĩa của các pháp. Chương Bát-nhã Đa-la trong CĐTĐL q. 3 ghi: »此 是 世 寶、未 足 爲 上、於 諸 寶 中、法 寶 爲 上； 此 是 世 光、未 足 爲 上。於 諸 光 中、智 光 爲 上；此 是 世 明、未 足 爲 上、於 諸 明 中、心 明 爲 上… 尊 者 歎 其 辨 慧。 – Đây là của báu thế gian chưa đủ làm tột, trong các thứ báu chỉ có pháp bảo là tột. Đây là ánh sáng của thế gian chưa đủ làm tột, trong các thứ ánh sáng chỉ có ánh sáng trí huệ là tột. Đây là trong sạch của thế gian chưa đủ làm tột, trong các thứ trong sạch chỉ có tâm trong sạch là trên hết… Tôn giả khen ngợi tài biện luận của Bồ-đề-đa-la«.


meanings:
Làm cho rõ ràng, phân biệt rõ. Tiết Hoàng Long Tổ Tâm Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »一 漚 未 發、古 帆 未 征、風 信 不 來、無 人 擧 棹、正 當 恁 麼 時、 水 脉 如 何 辨 的？ – Hòn bọt chưa nổi, buồm xưa chưa giương. Trời chưa nổi gió không có người giở chèo. Việc cần làm khi ấy là làm sao phân biệt rõ được luồng nước?«.


meanings:
5289梵語 nagara，巴利語同。印度都市之成立，較遲於吠陀成立之時代。在最古之佛典經集（巴 Sutta-nipāta）第四一四偈、一○一三偈，與法句經（巴 Dhammapada）第四十偈、一五○偈、三一五偈中，皆可見及 nagara 一詞。釋尊入滅時期之大都市有六，即瞻波（巴 Campā）、王舍城（巴 Rājagaha） 、舍衛城（巴 Sāvatthī）、娑枳多（巴 Sāketa）、憍閃毘（巴 Kosambī）、波羅奈（巴 Bārāṇasī）等六大都市（巴 mahānagara）。當時佛教信徒住於都市者以王公貴族、商人占大部分，雖亦有農民信徒，然當時之佛教實以都市爲中心。至大乘佛教時代所形成之大乘佛教菩薩團，即以都市商人階級爲中心，其都市宗教之性格更加顯著。中國與日本之佛教弘布，初亦皆以都市爲中心地，後逐漸延伸至農村、漁村，及邊遠地方。


meanings:
(term) mindfulness of positive the local town


meanings:
Tên huyện: 郾城縣 Huyện Yển Thành (ở tỉnh Hà Nam, Trung Quốc).


vietnamese:
kim cương vương niệm tụng nghi quỹ <đpb>


meanings:
3537<一>金剛王，梵名 Vajra-rāja，音譯嚩日囉邏惹。西藏名Gdon-mi-za-baḥi rgyal-po，爲不空王之義。爲密教金剛界三十七尊中，東方阿閦如來四親近之第二。位居東方月輪阿閦如來右方之菩薩。又稱金剛藏菩薩、金剛鉤王菩薩、不空王菩薩。別名金剛請引菩薩、妙覺菩薩、最上菩薩。此尊表阿閦如來之一德，示得自在、一切皆歸服之相。本誓爲以四攝法鉤召一切有情。密號自性金剛、執鉤金剛。此尊之種子、形像等，於金剛界曼荼羅各會中不同，於成身會，種子爲???（jaḥ），義即一切緣生之法，歸於不生滅之理；形像爲身呈肉色，二手腕交叉抱於胸前，二手作金剛拳；印相爲鉤召印，表上迎一切如來以自利，下引一切眾生以利他，即於自利利他之願行無礙自在，故得金剛王之名；真言爲「唵　?日囉　囉惹　弱」。於三昧耶會，種子爲???（sa），真言爲「阿囊耶　娑縛」。於供養會，形像爲兩手持蓮，蓮上有雙立三鈷鉤；真言爲「唵　薩嚩怛他誐  多　薩嚩怛麼　涅哩耶怛那　布惹　薩發囉拏　羯磨 吃哩　弱」。〔金剛頂瑜伽中略出念誦經卷一、卷三、瑜伽瑜祇經、金剛頂瑜伽略述三十七尊心要、金剛頂蓮華部心念誦儀軌〕　<二>密教胎藏界金剛手院中，居第三行持妙金剛菩薩左方。密號自在金剛、執鉤金剛；形像爲身呈淺綠色，二手握拳豎食指，交腕抱於胸前，披天衣，衣帶向上飄，跏坐於伏蓮上；三昧耶形爲雙鉤；真言爲「唵　嚩日囉　囉惹　弱」。〔祕藏記、諸說不同記卷四〕


vietnamese:
kim cương vương bồ tát bí mật niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
kim cương giới tam thập thất tôn <pqđtđ>


meanings:
(foreign) five buddhas of the vajradhātu


vietnamese:
kim cương giới thành thân hội mạn đồ la <đpb>


meanings:
3546梵名 Vajra-dhātu-maṇḍala。又作西曼荼羅、果曼荼羅、月輪曼荼羅。爲密教兩部曼荼羅之一。金剛頂經爲其基礎。現圖金剛界曼荼羅爲九個曼荼羅會所組成，故又稱九會曼荼羅、金剛九會、金剛界九會曼荼羅。九會之中，前七會爲金剛界品，其中之前六會爲大日如來之自性輪身，第七會爲大日如來之正法輪身；後二會（即第八會、第九會）爲降三世品，皆爲大日如來之教令輪身，總稱金剛界曼荼羅。圖相以上端爲西方，縱橫等分爲三，故共有九會。　圖繪中央爲成身會，若依準「從果向因」的下轉門之意義，第一會即是成身會，其下向左依順序爲：(一)成身會，又稱羯磨會。爲四種曼荼羅中之大曼荼羅。以五圓輪排列成十字，相當於五佛，中央爲大日如來，其周圍爲四波羅蜜菩薩，四方各有一月輪，內各置一佛，故有「四方四佛」之語，四佛亦以同形式排列，各有四親近菩薩，故共有十六菩薩；另有內外八供養菩薩、四攝菩薩、密教護持之諸天及賢劫千佛等圍繞，共有一○六一尊，圖示佛果之實相。(二)三昧耶會，又稱羯磨會。爲四種曼荼羅中之三昧耶曼荼羅。係諸尊各以器杖、印契等象徵其本誓之三昧耶來表示之形式。即中央月輪中安置由瓔珞、風輪等莊嚴而成之多寶塔，象徵大日如來之三昧耶身，塔身下橫置五股金剛杵，代表五智顯現之三昧耶形。四方四佛之三昧耶形依次爲：東方阿閦佛爲豎金剛杵，南方寶生佛爲寶珠，西方彌陀佛爲蓮花，北方不空成就佛爲羯磨。其餘十六大菩薩、八供養菩薩、四攝菩薩等亦各皆以三昧耶形表示之。共有七十三尊，位置大致與成身會相同。(三)微細會，又稱羯磨會、金剛微細會。爲四種曼荼羅中之法曼荼羅。即諸尊相互入於各自之三昧耶身，以顯「一尊具足諸尊之德」之義，故此曼荼羅表示諸尊各具五智無際智等重重微細之智用。共有七十三尊。(四)供養會，又稱大供養會。爲四種曼荼羅中之羯磨曼荼羅。此會呈現諸尊相互供養之儀，故諸尊之形像，除五佛外，其餘十六大菩薩、四攝菩薩、八供養菩薩等，皆左手作拳，右手持蓮花，其上安置三昧耶形。共有七十三尊。(五)四印會，此會表示「四曼不離」之義，即賅攝四曼於一會。其圖式，中央爲大日如來，東西南北四方各安置金剛薩埵、觀音、虛空藏、毘首羯磨等四尊，大圓輪之四隅安置四波羅蜜菩薩之三昧耶形（五股杵、寶珠、蓮花、羯磨），及金剛嬉、鬘、歌、舞等四菩薩之三昧耶形（三股杵、花鬘、箜篌、羯磨）。圖中之大日如來象徵四曼之所依，四波羅蜜菩薩則依次象徵四曼。共有十三尊。(六)一印會，此會表示四曼之諸尊皆歸於不二性海之義。其圖式，呈現大日如來一尊之單純圖樣，是密教修法中，特於修大日一尊法所用。大日如來安坐於圖中之大月輪，頭戴五佛寶冠，身著白色天衣，住於智拳印中。象徵五智圓滿獨一法身之義。(七)理趣會，又稱薩埵會、普賢會。此會表示大日如來現金剛薩埵之身而以正法化導眾生之義。其圖式，中央爲頭戴五智寶冠之金剛薩埵，四方安置欲、觸、愛、慢等四金剛，四隅安置意生、計里吉羅、愛樂、意氣等四金剛女；外院則安置四攝菩薩及金剛嬉、鬘、歌、舞等內四供養菩薩。然此會之內外四供養菩薩之位置獨與其他諸會相反，係表示內外無礙融會之義。共有十七尊。(八)降三世羯磨會，略稱降三世會。此會表示大日如來現忿怒之身以降伏剛強難化之眾生。其圖式，中央之大日如來住於智拳印中，示現降伏四魔之形。四方四佛及十六大菩薩亦皆交拳現忿怒相，尤以金剛薩埵呈三面八臂之降三世忿怒明王之相更爲特異。外金剛部之四隅安置金剛夜叉、軍荼利、大威德、不動等四大明王；或謂安置色、聲、香、味等四明妃。共有七十七尊。(九)降三世三昧耶會，此會表示大日如來降伏大自在天之本誓之義。此會之尊數與諸尊之排列與上會降三世會全然相同，惟其三昧耶形之安置相異；蓋以降三世會乃表現諸尊事業具足之身相，而此會則表現諸尊內證之德。圖中金剛薩埵之三昧耶形爲八輻輪，乃一摧破之具，象徵眾生本具之堅固清淨菩提心，圖中之大自在天則象徵根本無明，故此會呈現以自性清淨之智光來驅除行者心內塵垢之儀相。　若依「從因向果」之上轉門而言，其意義係表示菩薩修行之次第，或真言行者斷除惑障及開發心地之次第，即：(一)第一會乃顛倒順逆而指降三世三昧耶會，即降三世明王自現三昧耶形，降伏貪瞋癡三毒，以去除成道之障難。(二)由三昧耶形變現爲羯磨身，現大忿怒之相，左足踩踏大自在天，象徵斷除煩惱障，右足踩踏烏摩妃，象徵斷除所知障，此即降三世羯磨會。(三)既於前二會斷除三毒二障，則得般若之理趣，如是欲、觸、愛、慢等象徵內外心境之十七尊皆示現本初不生之體（般若波羅蜜多），此即理趣會。(四)成就五相成身觀時，行者自身即爲本尊大日如來之體，乃賅攝一切諸尊於一體，此即一印會。(五)須得四佛加持，始能決定成佛之義，其時四佛現前，圍繞大日如來，此即四印會。(六)諸尊皆以寶冠、花鬘等禮獻予大日如來，呈現諸佛供養之儀，此即供養會。(七)顯現他受用身，而有現智身、見智身、四明等，顯示遍入微細金剛中之禪定之相，此即微細會。(八)於道場觀中，結如來拳印，由種子字而轉變爲三昧耶形，此即三昧耶會。(九)復由三昧耶形轉變成威儀具足之毘盧遮那如來羯磨身，此即羯磨會。　全部九會共有一四六一尊，即佛體一○三六尊，菩薩二九七尊，忿怒身四尊，執金剛神四尊，外金剛部一二○尊。又除上記各會之次第外，另有多種說法，其中有表示「自證化他折伏攝受不二」之曼荼羅者，其次第爲第一薩埵會（理趣會）、第二降三世會、第三降三世三昧耶會、第四四印會、第五供養會、第六羯磨會（微細會）、第七一印會、第八成身會（羯磨會）、第九三昧耶會；此一次第係表示由自證出於化他，復由化他歸於自證之意。〔尊勝佛頂修瑜珈法軌儀卷下大灌頂曼荼羅品、金剛頂瑜伽經十八會指歸、現圖曼荼羅金剛界諸尊便覽卷一、兩部曼荼羅義記卷四、卷五〕


meanings:
Con mắt trí huệ của người đã ngộ. Pháp nhãn. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »上 堂： 雨 打 虛 空 於 剝 剝、 日 明 大 地 黑 漫 漫。 箇 中 開 得 金 剛 眼、 生 死 何 嘗 有 異 端。 – Sư thượng đường: Trời mưa hư không khô không khốc, ban ngày mặt đất tối như bưng, trong đây mở được con mắt huệ, sinh tử đâu từng có mối manh (nào khác)?«.


meanings:
(title) Paramārtha's translation of the Abhidharmakośa-bhāsya [Abhidharma Storehouse Treatise]


meanings:
Treatise of the Great Commentary on the Abhidharma


meanings:
(title) Treatise on Dharmas and Skandhas according to the Abhidharma Path


meanings:
Treatise on the Arising of Wisdom through the Abhidharma


meanings:
(title) Revealing the Tenets of the Abhidharma Treasury


meanings:
(title) Collection of Different Aspects of the Abhidharma Path Treatise


meanings:
Sự biểu đạt và truyền bá thiền pháp vượt lên và xa lìa ngôn ngữ thông thường. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »乘 有 大 小、 得 有 淺 深、皆 非 本 法。故 云：唯 有 一 乘 道、余 二 則 非 眞。然 終 未 能 顯 一 心 法、故 （釋 迦 牟 尼 佛） 召 迦 葉 同 法 座、別 付 一 心、離 言 說 法。此 一 枝 法 令 別 行、若 能 契 悟 者、便 至 佛 地 矣。 – Thừa có đại tiểu, đắc có cạn sâu, đều chẳng phải bản pháp, nên nói: ›Chỉ có đạo Nhất thừa, có hai chẳng phải chân‹. Nhưng cuối cùng chưa hiển được pháp Nhất tâm nên Phật Thích-ca-mâu-ni mới gọi ngài Ca-diếp cùng lên pháp toà, riêng trao Nhất tâm, là pháp lìa ngôn thuyết. Một nhánh pháp này thực hành theo lối riêng, nếu người nào khế ngộ được liền thẳng đến Phật địa«.


vietnamese:
li chư phóng dật sở nhiếp thụ giới <pttđ>


meanings:
6715梵名 Licchavi, Lecchavi，巴利名同。為中印度毘舍離城（梵 Vaiśāli）之剎帝利種族，乃跋祇族（梵 Vṛji）之一部。又作離車、栗呫婆、離車子、利車、黎昌、隨舍利、律車、麗掣、理家、㗚磋。意譯為薄皮、同皮、仙族王、邊地主。據善見律毘婆沙卷十載，往昔婆羅捺國之夫人產一肉胞，因其異常而以為恥，乃投入江中。為一道士攜歸，置之一處，過半月，一肉分為二 片，又經半月，一片為男，一片為女，道士因慈力之故，手指自然出乳，入於子腹，腹即內外明徹，道士遂稱兒為離車子（意謂薄皮）。二子長至十六歲，以牧牛為生，並共立宅舍，以女嫁男，拜男為王，女為夫人。後多生王子，以三次開廣舍宅之故，稱為毘舍離（意謂廣嚴）。　據長阿含經卷四載，佛涅槃後，離車民眾亦分得佛舍利八分之一，起塔供養。或謂該族原為西藏之同種，於佛世時，行共和之制，國富民榮，與南方之摩揭陀相對抗，其後勢力漸衰。直至孔雀王朝之祖旃陀羅笈多（梵 Candra-gupta），與該族族女締婚，其勢復漸起。〔中阿含卷四師子經、大法鼓經卷下、般泥洹經卷下、說無垢稱經卷一序品、四分律卷四十二、大智度論卷十八、大唐西域記卷七、慧琳音義卷五、卷二十九〕


meanings:
hard, difficult, grievous, troublesome. To regard as difficult


meanings:
① Vần, tiếng gì đọc lên mà có vần với tiếng khác đều gọi là vận. Như công 公 với không 空 là có vần với nhau, cương 鋼 với khang 康 là có vần với nhau. Đem các chữ nó có vần với nhau chia ra từng mục gọi là vận thư 韻書 sách vần. Cuối câu thơ hay câu ca thường dùng những chữ cùng vần với nhau, luật làm thơ thì cách một câu mới dùng một vần, cho nên hai câu thơ gọi là nhất vận 一韻 (một vần). Lối thơ cổ có khi mỗi câu một vần, có khi chỉ đặt luôn hai ba vần rồi đổi sang vần khác gọi là chuyển vận 轉韻 (chuyển vần khác). ||② Phong nhã. Người có cốt cách phong nhã gọi là vận nhân 韻人. Sự gì do phúc lành mới được gọi là vận sự 韻事.


meanings:
① Vần, (các) nguyên âm: 詩韻 Vần thơ; 韻書 Sách vần, vận thư; 一韻 Một vần; 轉韻 Chuyển vần khác; ② Âm thanh êm dịu: 琴韻悠揚 Tiếng đàn du dương; ③ Thú vị, ý nhị, phong nhã, phong vận: 韻人 Người có cốt cách phong nhã, người có phong vận; 韻事 Việc phong nhã; ④ [Yùn] (Họ) Vận.


meanings:
① Tiếng. ||② Vang. Tiếng động gió vang ứng lại gọi là hưởng. Có hình thì có ảnh 影 (bóng), có tiếng thì có vang, cho nên sự gì cảm ứng rõ rệt gọi là ảnh hưởng 影響.


meanings:
① Tiếng động, tiếng ồn, tiếng dội, âm hưởng: 一聲不響 Không một lời nói; ② (Tiếng) reo, (tiếng) nổ, (tiếng) vang: 鐘響了 Chuông đã reo; 整個會場響起了掌聲 Cả hội trường vang lên tiếng vỗ tay; 炮聲 響起來了 Tiếng pháo đã nổ vang; ③ Inh ỏi, ồn ào, ầm ĩ, vang: 汽笛聲太響了 Tiếng còi xe inh tai quá; 收音機開得太響了 Tiếng máy thu thanh ầm ĩ quá; ④ Tiếng dội lại: 響應 Hưởng ứng.


meanings:
① Đầu. ||② Một tờ giấy gọi là nhất hiệt 一頁.


meanings:
① Trang, tờ: 第六頁 Trang thứ 6; ② (văn) Đầu.


meanings:
① Đỉnh đầu. Phàm chỗ nào rất cao đều gọi là đính. Như sơn đính 山頂 đỉnh núi, ốc đính 屋頂 nóc nhà, v.v. ||② Bình phẩm sự vật gì mà cho là hơn hết cũng gọi là đính. Như đính thượng 頂上 nhất hạng, tột bực. ||③ Đời nhà Thanh 清, cái ngù mũ đính ở trên chóp mũ, cho nên gọi cái mũ là đính đái 頂戴. ||④ Đội. Như đính thiên lập địa 頂天立地 đội trời đạp đất. ||⑤ Xông lên. Như chèo thuyền ngược gió gọi là đính phong 頂風. ||⑥ Đâm thọc, khêu chọc. Dùng lời nói mà châm chọc gọi là xuất ngôn đính chàng 出言頂撞. ||⑦ Thế thay. Như mạo danh đính thế 冒名頂替 mạo tên thế thay.


meanings:
Đỉnh đầu. Tiết Dục Vương Giới Thầm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »踏 著 釋 迦 頂 𩕳、磕 著 聖 僧 額 頭。 – Giẫm lên đỉnh đầu Thích-ca, gõ trán thánh tăng«.


meanings:
① Đỉnh đầu, đỉnh, ngọn, chóp, nóc: 頭頂 Đỉnh đầu; 屋頂 Nóc nhà; 塔頂兒 Đỉnh tháp; ② Đội (trên đầu): 頭上頂着一罐水 Trên đầu đội một hũ nước; 頂天立地 Đội trời đạp đất; ③ Húc: 這牛愛頂人 Con bò này hay húc người; ④ Chống, đẩy: 拿杠子頂上門 Dùng cây đòn chống cửa; 列車在前，機車在後面頂着走 Đoàn tàu ở trước, đầu máy ở sau đẩy; ⑤ Ngược chiều: 頂風 Ngược gió; ⑥ Cãi vã, cãi lại, bác bỏ: 頂了她幾句 Cãi lại bà ấy mấy câu; ⑦ Kham, gánh vác, cáng đáng: 活兒太重，兩個人頂不下來 Công việc quá nặng, hai người không kham nổi; ⑧ Đối phó, đương đầu; ⑨ Bằng, tương đương: 一台拖拉機頂好幾十匹馬 Một chiếc máy kéo bằng sức mấy chục con ngựa; 一個頂兩個人用 Một người bằng hai người; ⑩ Thay thế, thay vào, đánh tráo: 頂名兒 Thay tên, đánh tráo tên; 拿次貨頂好貨 Dùng hàng xấu đánh tráo hàng tốt; ⑪ (cũ) Chuyển nhượng hoặc thủ đắc quyền kinh doanh hay cư trú nhà cửa: 這房子我頂了 Căn nhà này tôi đã bán rồi; ⑫ (đph) Đến (chỉ thời gian): 頂下午兩點他才吃飯 Đến hai giờ chiều anh ấy mới ăn cơm; ⑬ Cái: 一頂帽子 Một cái nón;一頂蚊帳 Một cái màn; ⑭ Nhất, rất, vô cùng, tột bực, tột đỉnh: 頂好 Tốt nhất; 他頂喜歡看小說 Nó rất thích xem tiểu thuyết.


meanings:
Nhục kế (cục thịt hình búi tóc) nhô ra trên đỉnh đầu. Tiết Đan Hà Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 有 頂 峰 突 然 而 起。 – Trên đầu sư bỗng có cục thịt mọc vun cao lên«.


meanings:
Kính lễ. Tào Khê Đại sư biệt truyện ghi: »忍 （指 弘 忍） 大 師 卽 將 所 傳 袈 裟 付 能 （指 慧 能）、 大 師 遂 頂 戴 受 之。 – Đại sư Hoằng Nhẫn bèn đem ca sa truyền cho Huệ Năng, Sư liền kính lễ nhận lấy«.


meanings:
Còn gọi: Điện trà, điện thang. Châm trà, châm súp. Trong Thiền tự dùng nghi thức này để cúng dường Phật, Tổ sư và đại chúng. Từ nghĩa cúng dường này mở rộng ra chỉ cho việc châm trà, châm súp trước hương linh của người đã mất thì gọi là Điện trà thang. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Một phen chạm phải liền hành động, chỉ người tham thiền căn cơ bén nhạy, một phen được khơi gợi lập tức lãnh ngộ. Tiết Tuyết Phong Huệ Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂 曰： 俊 快 底 點 著 便 行、 癡 鈍 底 推 挽 不 動。 便 行 則 人 人 歡 喜、 不 動 則 箇 箇 生 嫌。 山 僧 而 今 轉 此 癡 鈍 爲 俊 快 去 也。 – Sư thượng đường nói: Tính linh lợi là một phen chạm phải liền hành động, còn tính si độn là dù kéo đẩy cũng chẳng nhúc nhích. Liền hành động thì mọi người hoan hỉ. Chẳng nhúc nhích thì ai ai cũng ghét. Hôm nay sơn tăng chuyển tính si độn này thành tính linh lợi«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tông Tĩnh đời Minh. X. Tông Tĩnh.


meanings:
Điểm trán, thông thường dùng để chỉ cho người đi thi trượt. Theo Thuỷ Kinh Chú, hàng năm vào tháng 3, cá từ các nơi về Long Môn nhảy thi. Con nào nhảy qua được cửa ấy thì hoá rồng, không nhảy qua được thì bị chấm trán trở về. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho những thiền tăng chưa kiến tính (bị người chấm trán). Minh Giác ngữ lục q. 1 có ghi: »十 方 同 聚 會、 箇 箇 學 無 爲。此 是 選 佛 處、 心 空 及 第 歸。 如 何 得 及 第 去？ 師 云： 徒 遭 點 額。 – Thập phương đồng tụ hội, cá cá học vô vị, thử thị tuyển Phật xứ, tâm không cập đệ quy. Như hà đắc cập đệ khứ?Sư vân: Đồ tao điểm ngạch. – Mười phương đồng tụ hội, đây là nơi tuyển Phật, tâm không, thi đậu về. Thế nào mới được chấm đậu? Sư đáp: Uổng bị điểm trán (chấm trượt)«.


meanings:
(văn) ① Đen như gỗ mun, đen; ② [Yi] Tên huyện (thuộc tỉnh An Huy, Trung Quốc).


meanings:
① Sáng, thông tuệ. Như tuệ trí 黠智.


meanings:
(văn) Sáng dạ, thông minh, thông tuệ, lắm mánh khóe, xảo quyệt, xảo trá: 狡黠 Xảo trá, gian xảo; 慧黠 Thông minh khôn khéo.


meanings:
① Thích vào, một thứ hình phép ngày xưa thích chữ bôi mực vào mặt gọi là kình.


meanings:
Hình phạt thích chữ và bôi mực vào mặt (thời xưa). Cg. 墨刑.


meanings:
① Phai màu, cái màu nguyên đã phai nhạt loang lổ gọi là uất. ||② Màu đen hơi vàng.


meanings:
Đen xạm. 【黧黑】lê hắc [líhei] (văn) Đen (màu da, nước da): 面目黧黑 Mặt mũi đen sạm. Cv. 黧黑.


meanings:
① Một khu có năm trăm nhà ở gọi là đảng. ||② Lũ, bè đảng, các người đồng chí họp lại làm một đoàn thể gọi là đảng. ||③ A dua theo. Như Luận Ngữ 論語 nói quân tử bất đảng 君子不黨 (Thuật nhi 述而) người quân tử không a dua với ai.


meanings:
① Đảng: 共產黨 Đảng Cộng sản; 入黨 Vào Đảng; 黨的領導 Sự lãnh đạo của Đảng; ② Băng, nhóm, bè, lũ, bè đảng: 結黨營私 Gây bè kết đảng; 狐群狗黨 Bè bạn đàng điếm; ③ (văn) Kết đảng, về phe, a dua: 君子群而不黨 Người quân tử đoàn kết mà không a dua theo ai (Luận ngữ); ④ (văn) Che chở, bênh vực. 【黨同伐異】đảng đồng phạt dị [dăng tóngfáyì] Bênh vực những người cùng bè phái và công kích những người khác phái; ⑤ (văn) Họ hàng, bà con thân thuộc: 父黨 Họ hàng bên cha; 妻黨 Họ hàng bên vợ; ⑥ [Dăng] (Họ) Đảng.


meanings:
Nghĩa đen là trụ nơi lí chứ chẳng theo nhân tình; nghĩa mở rộng là nương nơi pháp mà quên đi cái tình của con người. Tắc 67, Bích Nham lục (Đại 48, 197 thượng) ghi: »梁 武 帝 請 傅 大 士 講 金 剛 經。 大 士 便 於 座 上。 揮 案 一 下。 便 下 座。 武 帝 愕 然。 誌 公 問： 陛 下 還 會 麼 (黨 理 不 黨 情。 盵 膊 不 向 外。 也 好 與 三 十 棒) 帝 云： 不 會 (可 惜 許) 誌 公 云： 大 士 講 經 竟。 – Lương Võ Đế thỉnh Phó đại sĩ giảng Kinh Kim Cang, Đại sĩ đang ở trên toà dùng cây thước (Thủ xích) vỗ xuống bàn một cái rồi bước xuống toà. Võ Đế rất ngạc nhiên. Ngài Chí Công hỏi: Bệ hạ hiểu chăng? (Bênh lí chẳng bênh tình, cánh tay không thể co ra ngoài cũng đáng cho 30 gậy!). Vua đáp: Chẳng hiểu! (Đáng tiếc) Chí Công nói: Đại sĩ giảng kinh xong«.


meanings:
(văn) ① Màu đen; ② Không trong sáng, không rõ ràng, riêng tư.


meanings:
(văn) ① Màu đen của quả dâu; ② Màu đen sẫm (đậm).


meanings:
① Ðen sẫm. ||② Ảm nhiên 黯然 vẻ mặt ủ rũ, buồn thiu. tả cái dáng thương nhớ lúc biệt nhau đi.


meanings:
① Đen sẫm (thẫm, đậm): 這房間太黯 Căn phòng này đen quá; ② Ủ rũ, buồn rầu, sầu thảm: 黯然 Buồn thiu.


meanings:
(văn) ① Tóc đen mượt (như 鬒, bộ 髟); ② Đen.


meanings:
① Mốc, meo, nấm. Là một giống thực vật bé kém nhất, hạt giống bay đi các nơi, hễ xuống chỗ nào ướt nóng thì mọc ngay. ta quen đọc là chữ vi. ||② Mặt cáu đen, mặt đen bẩn.


meanings:
① Mốc, meo, nấm; ② Vi khuẩn; ③ Bẩn thỉu, dơ dáy.


meanings:
① Cái nốt ruồi. Tục gọi là yểm tử 黶子. Còn gọi là chí 痣.


meanings:
① Nhàm. Phiền nhiễu luôn luôn khiến cho người chán ghét gọi là độc. Cố kêu cầu mãi gọi là can độc 干黷, tham lam không chán gọi là tham độc 貪黷.


meanings:
① Làm nhơ nhuốc, bẩn thỉu; ② Bừa bãi, cẩu thả.【黷武】độc vũ [dúwư] Lạm dụng vũ lực, hiếu chiến: 黷武主義 Bệnh hiếu chiến; 窮兵黷武 Hiếu chiến; ③ Làm hư hỏng, làm đồi bại.


meanings:
① May áo (cái áo dùng kim chỉ may nên). Tục gọi việc nữ công là châm chỉ 鍼黹. Cũng viết là 針黹.


meanings:
(văn) May, thêu, chỉ: 針黹 Việc kim chỉ, việc may vá.


meanings:
① Cái áo lễ phục ngày xưa thêu hoa nửa xanh nửa đen như hình hai chữ dĩ 己 áp lưng với nhau. ||② Cùng nghĩa với chữ 韍 nghĩa là cái bịt đầu gối khi tế lễ.


meanings:
① (Một loại) áo lễ có thêu hoa nửa xanh nửa đen (thời xưa); ② Cái bịt đầu gối (dùng khi tế lễ) (như 韍, bộ 韋).


meanings:
① Cái áo lễ phục ngày xưa thêu hoa nửa đen nửa trắng như hình cái búa.


meanings:
(Một loại) áo lễ có thêu hoa nửa đen nửa trắng như hình cây búa (thời xưa).


meanings:
① Con chẫu, con ếch. ||② Một âm là mẫn. Gắng gỏi. Như Kinh Thi 詩經 nói mẫn miễn tòng sự 黽勉從事 gắng gỏi làm việc.


meanings:
Gắng gỏi, cố gắng, nỗ lực: 他黽力爭取勝利 Nó cố gắng giành lấy thắng lợi; 黽勉從事 Gắng gỏi làm việc (Thi Kinh: Tiểu nhã, Thập nguyệt chi giao).


meanings:
Thiền tăng đời Tống, người xứ Minh Châu (nay là Ninh Ba, Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp thiền sư Linh Ẩn Thanh Tủng, tông Pháp Nhãn.


meanings:
① Nói ra thành văn gọi là từ. Như từ chương 辭章. Cũng có khi dùng chữ từ 詞. ||② Lời cung của kẻ bị kiện cung ra. Những lời của dân trình bày cáo tố với quan cũng gọi là từ. Như trình từ 呈辭 lời trình, tố từ 訴辭 lời cáo tố. ||③ Từ giã. Như từ hành 辭行 từ giã ra đi. ||④ Từ. Khước đi không nhận. Như suy từ 推辭 từ chối không nhận, từ nhượng 辭讓 từ nhường. Nguyên viết là 辤, nay hai chữ đều thông dụng cả. ||⑤ Thỉnh, xin. ||⑥ Trách, móc. ||⑦ Sai đi, khiến đi.


meanings:
① Từ (một thể tài trong văn học cổ điển Trung Quốc): 《楚辭》 Sở từ; ② Từ (một thể thơ cổ Trung Quốc): 《木蘭辭》 Mộc Lan từ; ③ Lời, văn, ngôn từ: 修辭 Tu từ (sửa sang câu văn cho hay, cho đẹp); 呈辭 Lời trình; 訴辭 Lời tố cáo; ④ (văn) Lời khai, khẩu cung; ⑤ (văn) Minh oan, biện giải; ⑥ (văn) Tố cáo: 請辭於軍 Xin tố cáo trong quân (Liễu Tôn Nguyên: Đoàn Thái uý dật sự trạng); ⑦ (văn) Quở, khiển trách; ⑧ (văn) Sai đi; ⑨ Không nhận, từ chối, từ khước, thoái thác: 義不容辭 Đúng lẽ không thể thoái thác được; ⑩ Bãi bỏ, không thuê nữa, không mướn nữa: 她的孩子進托兒所，就把保姆辭了 Con của chị ấy đã vào vườn trẻ, không nuôi vú nữa; ⑪ Lời lẽ.【辭令】từ lịnh [cílìng] Lời lẽ, nói năng: 外交 辭令 Lời lẽ ngoại giao; 善於辭令 Nói năng khéo léo. Cv. 詞令; ⑫ Từ biệt, từ giã: 告辭 Cáo từ; 停數日，辭去 Ở lại mấy ngày, rồi từ biệt ra đi (Đào Uyên Minh: Đào hoa nguyên kí).


meanings:
Từ biệt, chia tay. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »能（指 慧 能） 得 衣 法、 三 更 發 去、 五 祖 自 送 能 於 九 江 驛… 辭 違 已 了、 便 發 向 南。 – Năng (chỉ Huệ Năng) được y pháp, canh ba bắt đầu ra đi, đích thân Ngũ Tổ tiển đưa Năng đến trạm Cửu Giang… Sau khi từ biệt, Năng cất bước về hướng Nam«.


meanings:
① Bện, đan. Tết tóc bỏ rủ xuống gọi là biện tử 辮子 (đuôi sam).


meanings:
① Bím, đuôi sam: 結辮子 Tết bím; ② Vật do nhiều sợi tết lại thành dây dài như chiếc bím: 蒜辮子 Túm tỏi; ③ (văn) Bện, đan.


meanings:
① Biện bác, tranh biện. Như cao đàm hùng biện 高談雄辯 biện bác hùng dũng. ||② Trị, làm.


meanings:
① Cãi lẽ, tranh cãi, tranh biện, biện bác, biện bạch: 爭辯Tranh cãi: 有口難辯 Há miệng mắc quai; 我辯不過他 Tôi cãi không lại anh ta; ② (văn) (Lời nói) hay, êm tai: 子言非不辯也 Lời ông nói đều nghe êm tai (Hàn Phi tử); ③ (văn) Trị lí: 辯治百官，領理萬事 Trị lí bách quan, trông coi mọi việc (Hoài Nam tử); ④ (văn) Phân biệt, biện biệt (dùng như 辨); ⑤ (văn) Biến hoá (dùng như 變, bộ 言).


meanings:
（梵 Madhyānta-vibhāga-ṭīkā，藏 Dbus daṅ mthaḥ rnam-par ḥbyed-paḥi ḥgrel-bśad）三卷。世親菩薩造，唐·玄奘譯。收在《大正藏》第三十一册。系彌勒菩薩所造《辯中邊論頌》之注釋，旨在闡明大乘中道之正行。內容共分七品︰<#>(1)〈辯相品〉︰初揭歸敬頌，次標此論之體，即相（lakṣaṇa）、障（āvaraṇa）、真實（tattva）、修對治（pratipakṣa-bhāvanā）、修分位（tatrāvasthā）、得果（phala-prāpti）、無上乘（yānānuttarya）等七義，其後依序辯述其義。<#>(2)〈辯障品〉︰初略說具分、一分、增盛、平等、生死取捨等五障之義，次明九結，及障善等十淨法之三十障，及四念住等菩提分、十波羅蜜、十法界等各別障之義。<#>(3)〈辯真實品〉︰先揭根本、相、無顛倒、因果、粗細、極成、淨所行、攝受、差別、善巧等十種真實，及十善巧之名，然後次第釋之。<#>(4)〈辯修對治品〉︰說明三十七菩提分法之義，及菩薩與二乘修對治之差別。<#>(5)〈辯修分位品〉︰說明修對治之分位差別有十八位。又謂真法界位有不淨、淨不淨、清淨等三位，分別以十八位配之。且論述堪能位、發趣位、有莊嚴位、遍滿位之別。<#>(6)〈辯得果位〉︰述異熟、增上、等流、士用、離系等五果，及後後、最初、敷習、究竟、隨順、障滅、離系、殊勝、有上、無上等十果之別。<#>(7)〈辯無上乘品〉︰先謂大乘中，有正行、所緣及修證等三義，然後逐次論述。<#>本論及其本頌，皆于唐·龍朔元年（661）五月譯出，由窺基筆受，系法相宗所依論典之一。異譯有陳·真諦所譯《中邊分別論》二卷，內容與本論有不少差異，章句次第亦有不同。此外，西藏藏經中，除世親之釋論及彌勒之本頌外，另存有安慧之釋論（與本論同名）。本論之注釋有《辯中邊論述記》三卷（窺基）、《中邊分別論疏》四卷（元曉，僅存第三卷）等。<#>◎附一︰宇井伯壽〈辯中邊論解題〉（摘譯自《國譯一切經》）<#>《辯中邊論》三卷，是唐朝龍朔元年（661）五月，玄奘在玉華宮譯出的。當時，從顯慶五年（龍朔元年的前一年）開始的《大般若經》翻譯工作，還在玉華宮進行著。<#>本書包含頌文以及解釋頌文的長行，此外，另有僅系頌文的《辯中邊論頌》行世。本書的梵文原典，書名幷沒有‘論’字。在譯成中文之際，依照漢譯慣例才加上‘論’字，用以使書名明確，且表示它屬于論藏。因此，只有頌文的，原應稱爲《辯中邊頌》；合頌釋二者的（或只有注釋的），應稱爲《辯中邊注》或《辯中邊釋》。梵文原典即題爲‘辯中邊頌’、‘辯中邊注’（釋）。由于漢譯時，先譯出後者，且從其中取出頌文單行流通。因此，其書名乃一稱爲《辯中邊論》，一稱爲《辯中邊論頌》。然而，爲什麽會有這兩本共行于世呢？<#>原來此書早已在陳·永定二年，由真諦三藏在臨川郡譯出，名爲《中邊分別論》，且由真諦本人自撰論疏三卷。真諦幷未譯出只有頌文的單行本，而且不僅認爲《中邊分別論》的前一部分是世親菩薩所造，甚至似乎認爲頌、釋都是世親菩薩所作，幷不以爲頌、釋的作者有異。但是在印度早已傳說頌、釋作者幷不是同一人，因此，玄奘遂另將頌文別行。由于頌、釋幷非同一作者，而將頌文別行，這是玄奘的慣例。<#>《辯中邊頌》是彌勒傳予無著，再由無著傳予世親。世親且爲之作釋。最早將彌勒與無著的關係傳入中國的人是菩提流支，其次是真諦，其後是玄奘。但彌勒傳予無著的，菩提流支只舉出《地持經》、《金剛般若論》；而真諦的《世親傳》中，說是《十七地經》及諸大乘經的解釋；玄奘說是《瑜伽師地論》、《大乘莊嚴經論》、《中邊分別論》等。因此，在中國，一直到玄奘之時，才說《辯中邊論》是彌勒傳予無著的。而印度諸論師則很早就說《辯中邊論》是彌勒所說的。<#>筆者以爲此處所說的彌勒，幷不是一般所認爲的未來佛──兜率天彌勒菩薩，而是純系歷史人物之無著之師──彌勒論師。雖然後來有名字及其他方面的混淆，但仍可確信《辯中邊頌》是彌勒論師的著作。筆者不擬對此作純學術性的研究，因此此處只是承襲古說。而且，即使不承認有此一彌勒論師存在，而認爲《辯中邊頌》確實是兜率天的彌勒菩薩所作也無妨，因爲只要能知道此書絕非無著與世親二論師中之任何一人所撰就可以了。<#>《辯中邊論》的梵文是Madhyānta-Vib-hāga。Madhya是中，anta 是邊，Vibhāga是分別（辯）。因此，真諦譯爲《中邊分別論》，玄奘譯爲《辯中邊論》。慈恩曾非難譯爲《中邊分別論》，不合中文語法，但玄奘本身在其所著的《大唐西域記》中，也稱之爲《中邊分別論》，玄奘的弟子在《慈恩傳》中也說爲《中邊分別論》，因此，實際上慈恩的非難幷不完全合乎情理。<#>此論雖然附有注釋，但仍極其難解。其頌文就像只列出各家之說的目次一般，即使是注釋部分，也只是一一分解頌文，稍加解釋而已。絕不像後世的注釋那樣能以議論的方式去詳細論述。這種注釋方式是世親作釋的常例，也可能是古代注釋家的一般傾向。慈恩曾爲此論撰《辯中邊論述記》三卷傳世，但比起慈恩的其他著作，此《述記》也是極其難解的作品。<#>就頌文而言，最初及最後的頌文（即歸敬序、結頌）是世親所作。論中第二頌是彌勒菩薩作的總序，叙述此論由〈辯相品〉、〈辯障品〉、〈辯真實品〉、〈辯修對治品〉、〈辯修分位品〉、〈辯得果品〉、〈辯無上乘品〉等七品而成。此外，論中倒數第二頌同是彌勒所作，叙述何以名此論爲‘辯中邊’的緣由。如此，除掉前後數頌之後，中間的百十一頌分爲七品，叙述各項義理。（中略）<#>有關書中第三十三頌前半與後半的二頌，以及第一０五頌之後的三頌，《述記》以爲前二頌幷非《辯中邊論》的頌文，而是世親引自他論（或自作）。至于後者之三頌，則是流傳于西域的《寶積經》的偈頌。由于真諦之《中邊分別論》幷無此五頌，可見《述記》所說可能是正確的。<#>慈恩所作的《述記》，所以名爲‘述記’的原因，是此書系慈恩親承玄奘所述而記，幷非其自身的著作的緣故。而且，其內容也是玄奘從印度聽聞得來的。因此，《述記》中所說的，多半是玄奘依據當時印度學者的傳述，其中不乏重要的見解。然而，《述記》在解釋頌文、釋文之時，屢屢駁斥真諦譯的《中邊分別論》之說。前此，玄奘甫著手翻譯經典時，唐高宗雖曾敕令先譯未有漢譯的經論，凡已有漢譯的，囑稍後再譯；然而，真諦已譯，而玄奘再度重譯的典籍爲數亦多。就《辯中邊論》而言，《述記》謂真諦譯本文錯義違，因此才加以重譯。亦即玄奘持有‘凡文錯義違者，皆擬重譯’的態度。玄奘既然如此，慈恩大師當然也持此態度對待真諦的譯典。<#>然而，衆所周知，玄奘所傳的唯識說是護法的新說，其書常有駁斥唯識古說之詞；而真諦所傳的唯識說是護法以前的說法，大多以古說爲准，因此，即使玄奘的學說，是傳述當時印度學者的說法，但絕不能視爲唯一正確的標準。因爲當時在印度，依准古說的學者已不多見。筆者幷不是說真諦之說或古說是唯一可取的，而是主張在真諦與玄奘所傳之間，兩者有系統的不同與歷史發展，後人需要將兩者加以比較，以探討兩者之間的內在交涉，絕不能盲信或盲從《述記》所說。因此，在這種意義上，真諦譯的《中邊分別論》，與《辯中邊論》有同等重要性，是研究該論之不可或缺的對照資料。<#>安慧曾爲世親菩薩的《辯中邊論》作過複注，西藏大藏經中有該注的全譯。其梵文斷片，最近由法國學者在尼泊爾發現而傳出，目前日本的學者正著手整理中。在瞭解《辯中邊論》及安慧說法上，這是極其重要的資料。希望這份整理、解讀的工作早日完成，以裨益于學界。<#>◎附二︰呂澄〈辯中邊論講要〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷二）<#>《辯中邊論》，爲瑜伽學系根本之籍，由論可見此系後起學說開展之所據，（要義多從此論發生）又可上推此系思想本源之出于般若，其與龍樹學前後貫通之處亦獲了然。蓋般若之要，雖在闡明空性，然非僅就空字一面說也。經文終結處特立〈如化品〉，即點明另有化義在，但未詳加闡發耳。本論承受此種思想，故詳談化義也。又龍樹學宗般若而著五論，首標《中論》，以中道立宗。本論爲彌勒五論之首，亦以中道立宗，而于龍樹論所未詳盡者，廣爲發揮。由是而言，無著與龍樹學說前後一貫，非謂所說一致也。<#>本論流傳中土有陳（真諦）唐（玄奘）二譯，各備本釋。（彌勒頌世親釋）番藏則于此本釋外，複有安慧釋疏。民國十七年，尼泊爾發現安慧疏之梵本（寫本）今已校印出版，雖多殘缺，然于牒論本釋之處，仍可取證。憑此資料，文段字句不同之處，頗得參校酌定。大抵陳本猶存原式而義有不足，唐本則文式意義，多有改變，今取唐本論頌爲主，參考餘本，以發明大義，詳談則有待于異日也。頌曰︰‘唯相、障、真實，及修諸對治，即此修分位，得果、無上乘。’<#>頌中揭舉七義，以明道果，以示本論範圍。佛學之學，不越道果。道有二義，謂所行與所以行者，即就所緣能緣以明道。果則行之位次段落也。本論所言大乘道果，乃就瑜伽學宗旨言之。七義中前四爲道，相、障、真實，爲所行之道，修諸對治則所以行之之道也。次二爲果，即修分位與得果也。所餘不共無上乘，爲抉擇殊勝義，乃于通論外，特提出以明是學所宗者也。<#>此中相言，即所行境界。以相分別諸法，意顯其法之爲何等，即于諸法中，以相說其意義，謂此法有應知應斷應證之義。障爲應斷，真實爲應知應證。云何斷障知真實，故次言對治實踐。由對治故而有次第分位，示行有效果，功不唐捐。然此道果，非依二乘說，故于最後特示大乘不共義以爲論極。頌首冠以唯字，即唯是七義概攝大乘道果本末，更無餘義也。唐譯本論據七義分說七品，但梵藏本止有五品，合對治分位得果爲一。<#>［參考資料］　《成唯識論了義燈》卷一（本）；《漢藏對照辯中邊論》（《世界佛學名著譯叢》{81}）；呂澄〈辯中邊論要義〉（《呂澄佛學論著選集》卷一）；太虛《辯中邊論頌釋》（《太虛大師全書》〈法相唯識學〉）。<#>


meanings:
6873請參閱 辯中邊論頌 梵名 Madhyānta-vibhāga-ṭīkā。凡三卷。又作辨中邊論、離僻彰中論。世親菩薩造，唐代玄奘譯。收於大正藏第三十一冊。本論係注釋彌勒所造之辯中邊論頌，闡明大乘中道之正行。計分辯相、辯障、辯真實、辯修對治、辯修分位、辯得果、辨無上乘等七品。異譯本有陳代真諦之中邊分別論二卷。兩譯因傳承不同，故於法相之解釋上時生歧異。　此外，西藏藏經中除此世親釋論及彌勒本頌之外，另有安慧之釋論，與本論同名。注釋書有窺基之辯中邊論述記三卷、元曉之中邊分別論疏四卷（現存第三卷）等。〔大唐內典錄卷五、開元釋教錄卷七、卷八、成唯識論了義燈卷一本、南海寄歸內法傳卷四〕


meanings:
6874 請參閱 辯中邊論述記 梵名 Madhyānta-vibhāga-kārikā。全一卷。又作辨中邊論頌、辯中邊頌、中邊分別頌、中邊頌。彌勒菩薩造，唐代玄奘譯。收於大正藏第三十一冊。本論頌共七品、一一三頌。依辯中邊論述記，其內容依次為辯相品、辯障品、辯真實品、辯修對治品、辯修分位品、辯得果品、辯無上乘品。　本論頌有世親之注釋，真諦、玄奘皆有譯本。安慧對世親釋論復加以注釋，今僅存梵文斷片，但有西藏譯之完本。在我國，世親釋論之注釋書有真諦之中邊分別論疏三卷、元曉之中邊分別論疏四卷、窺基之辯中邊論述記三卷等，但真諦之論疏業已散失不傳。


vietnamese:
biện ý trưởng giả tử sở vấn kinh <pqđtđ>


meanings:
(thế kỉ XVI) Thiền tăng Việt Nam đời Lí, nối pháp Quốc sư Thông Biện, thuộc thế hệ thứ 9 dòng Vô Ngôn Thông. Sư trụ trì chùa Vạn Tuế (Vạn Niên) ở Kinh đô Thăng Long và vâng lệnh vua nhà Lí sửa lại sách Chiếu Đối Bản của Quốc sư Thông Biện thành sách Chiếu Đối lục. Theo: Thiền Uyển Tập Anh.


meanings:
（梵 Sarasvatī、Sarasvatī-devī，藏 Iha-mo dbyaṅs-can）音譯薩囉薩伐底、薩囉娑■底、縒羅莎縛底、蘇羅娑縛帶。意譯妙音天、妙音樂天、美音天、大辯才天、大辯才天女、大辯才天神、大辯才天王、大聖辯才天神。略稱辯天。俗稱辯財天。爲主掌學問辯才、音樂與福德的女神。原本是印度人所信仰的河神，後來輾轉成爲佛教的護法神之一。<#>有關辯才天護持佛法之事迹，載在《金光明最勝王經》中。依該經所載，凡是宣講《金光明經》者，都能得到她的護持而增進智慧、具足言說辯才。凡忘失經文句義者，也可能得到她的幫助而憶持開悟。一般衆生如果聽到該經，則因爲受到她的加持而能得到不可思議的捷利辯才，與無盡的大智慧，甚至于善解衆論及諸伎術；能出生死，速趣無上正等菩提。至于在現世生活中，則可以增益壽命，使資身之物悉皆圓滿具足。<#>雖然有些書上以爲辯才天是男性天神，但大多數佛典仍然以之爲女神。其圖形通常是盤坐像，左手持琵琶，右手作彈奏狀。也有作彈箜篌狀的。此外，有一種圖像持有弓箭、刀槊、斧、長杵、鐵輪與罥索。<#>關于修習此一天女法的功能，除了上述增益、息灾等作用之外，還可以使人成爲大聲樂家，或大雄辯家。日本密教界對此尊頗爲崇拜，而且産生了不少異于印度佛典的說法。譬如‘辯才天十五童子’，與‘日本本邦五辯才天’之說，即皆是日本所特有而爲印度所無的傳說。<#>［參考資料］　《大日經》卷一、卷二、卷四；《大日經疏》卷十四、卷十六、卷十七；《不空罥索神變真言經》卷九；《金光明最勝王經疏》卷五；《秘藏記》（末）；《密教發達志》。<#>


meanings:
6873梵名 Sarasvatī-devī。古代印度婆羅門教、印度教之文藝女神。音譯作薩囉薩伐底、娑羅室伐底。又作大辯天、大辯才天女、大辯才功德天、大聖辯才天神、妙音天、美音天。略稱辯天。在梨俱吠陀中，彼為一河及河川神之名字，能除人之穢，予人財富、子孫、勇敢。在梵書與摩訶婆羅多中，為語言女神。後為梵天之妻（或為女兒），為語言、知識女神，據傳為梵語及天城體字母之創造者，並掌管詩歌、音樂，為藝術和科學之保護者，最後成為智慧與雄辯女神。有時亦被視為毘濕奴之妻。與吉祥天同受普遍之信仰。　此神被佛教引用之後，守護受持金光明經者。根據金光明最勝王經卷七大辯才天女品所載，彼為八臂，手持弓、箭、刀、矟、斧、杵、鐵輪、羂索等武器。密教胎藏界曼荼羅外金剛部院有辯才天奏琵琶之圖像，琵琶即為辯才天神之象徵。其種子為???（su），三昧耶形為琵琶，真言為「南麽三曼多勃馱喃薩囉娑嚩底曳莎訶」。　現今印度教徒所崇奉之像為乘雁鳥（梵 haṃsa），具有四臂，右第一手持花，第二手持梵夾，左第一手持大自在天之華鬘，第二手持小鼓。又有為梵天所抱之像，或乘孔雀、彈琵琶，前方有持旗之侍者。〔不空羂索神變真言經卷九廣大解脫曼拏羅品、大日經卷一具緣品、卷四密印品、大日經疏卷五、卷十、卷十四、金光明最勝王經疏卷五〕


meanings:
specific perfect understanding of confidence


meanings:
西藏格魯派寺院訓練學僧的方式之一。指寺院僧人間相互辯論經義的學習方式。這也是寺院考察學僧之佛學水準的方式之一。<#>此一活動通常都在太陽下山之前舉行。較正式的辯經活動，則在學期末舉辦。方式是兩位學僧各就所學經義相互辯論。就辯論的方式而言，可分爲‘立宗辯’與‘對辯’兩種。茲分述如次︰<#>(1)立宗辯是辯論中最常見的。方式是由立宗者樹立一宗，然後針對此‘宗’進行辯論。此方式最大的特色是︰立宗者只能就問難者提出的問題加以解答，但不得反問和發揮。在進行過程中，有時問難的人會拍掌高呼，揮舞念珠與帽子，甚至于出手拉立宗者的衣角或拍打他的身體，或作各種奚落揶揄的姿態。有時還轉過身來請觀衆批評。<#>(2)對辯方式是由兩人輪流問答。先由甲方提出問題，乙方回答；告一段落後，再由乙方提出問題，而由甲方回答。問答的方式和立宗辯類似。但是這種方式不如立宗辯之經常舉行。<#>在這兩種辯論中，答辯人必須保持高度的鎮靜，集中精力回答問題，不能因爲問難人態度不好而動怒。尤其是進行立宗辯時，問難者如果做得過火，近乎人身攻擊，立宗人也必須忍耐，不能因辯論而發生糾葛。<#>此外，由于寺院對僧人學經幷沒有正式的考核制度，因此，學僧在修畢最後一級應學課程之時，如自認已具備一定水平，則可向札倉中管理學經事務者請求參加一次辯論。方式是在學期結束時，由兩個關係較密切的札倉互換僧人，先進行札倉內的辯論，采立宗辯。之後，再進行一次正式辯論，此次則爲兩個札倉的僧人進行對辯。其時全寺的僧人都可參觀。寺院行政部門，也透過這一辯論，對參與者再作一次期末的考核。<#>◎附︰陰景雲〈拉蔔楞寺夏季辯經大會〉（摘錄自《藏事論文選》〈宗教集〉下）<#>甘肅拉蔔楞寺雖說是建築于清初，距離現在僅有二百餘年，但以該寺寺主嘉木樣，曆世均具夙慧，推進教務，宏揚佛法，不遺餘力，所以寺院規模，日趨隆盛，不僅是佛殿林立，僧舍櫛比，即研究顯密教義的扎倉（學院的意思），亦均次第建立。現共有聞思洲、時輪、喜金剛、醫藥、續部下、續部上等六個學院，較之拉薩毫無遜色，較之黃教聖地的塔爾寺則有後來居上之勢。凡是不能遠往西藏游學的甘、青、綏、蒙等地的喇嘛，以及有志研究藏文經典的內地佛教徒，大都托鉢來此，虔誠修持。<#>六大學院中，僧徒最衆、學級最多者爲聞思洲，共有十三‘正扎’（學級的意思），僧徒總數近二千人，其各級名稱及修業年限如下表︰<#>┌──┬──────┬────┬─────────┐<#>│級別│名        稱│修業年限│備              注│<#>├──┼──────┼────┼─────────┤<#>│ １ │辯紅白下    │   一   │                  │<#>├──┼──────┼────┤                  │<#>│ ２ │辯紅白上    │   一   │                  │<#>├──┼──────┼────┤                  │<#>│ ３ │集類中品    │   一   │                  │<#>├──┼──────┼────┤                  │<#>│ ４ │集類上品    │   一   │                  │<#>├──┼──────┼────┤                  │<#>│ ５ │因明及雜量類│   一   │以上五級屬因明部  │<#>├──┼──────┼────┼─────────┤<#>│ ６ │經新下      │   一   │                  │<#>├──┼──────┼────┤                  │<#>│ ７ │經新上      │   一   │                  │<#>├──┼──────┼────┤                  │<#>│ ８ │第一品      │   一   │                  │<#>├──┼──────┼────┤                  │<#>│ ９ │第四品      │   一   │以上四級屬般若部  │<#>├──┼──────┼────┼─────────┤<#>│１０│中論新級    │   一   │                  │<#>├──┼──────┼────┤                  │<#>│１１│中論舊級    │   一   │以上二級屬中論部  │<#>├──┼──────┼────┼─────────┤<#>│１２│俱舍部      │   四   │本部課程雖分四年學│<#>│    │            │        │習，但學級仍同    │<#>├──┼──────┼────┼─────────┤<#>│１３│戒律部      │ 無一定 │本部年限無一定，相│<#>│    │            │        │當于研究院或養老院│<#>└──┴──────┴────┴─────────┘<#>聞思洲十三級的課程以般若部最爲繁重，每年夏冬兩季的盛大辯論會，都是般若部四級僧徒作主角。夏季辯經大會的日期，由農曆四月二十日起，到二十五日止。他們的辯論，不是以人爲單位，而是以級爲單位，高年級與低年級相互問答，問題的範圍均以低年級的課程爲標準。各級辯論的程序，歷年皆同，幷無變更，茲列表如下︰<#>┌────┬───┬───┬──────┐<#>│日    期│問  者│答  者│備        注│<#>├────┼───┼───┼──────┤<#>│二十　日│第一品│第四品│            │<#>├────┼───┼───┼──────┤<#>│二十一日│第四品│第一品│            │<#>├────┼───┼───┼──────┤<#>│二十二日│經新上│第一品│            │<#>├────┼───┼───┼──────┤<#>│二十三日│第一品│經新上│            │<#>├────┼───┼───┼──────┤<#>│二十四日│經新下│經新上│            │<#>├────┼───┼───┼──────┤<#>│二十五日│經新上│經新下│本日時間較短│<#>└────┴───┴───┴──────┘<#>辯論的地址，是在該寺夏季辯經院，院內有茂密的林木，碧綠的芳草，小渠蜿蜒，細流涓涓，雖乏花香，却有鳥語，環境異常清幽。再襯上臨時撑起的大帳幕，更覺得別有風味，帳幕系宮殿式，寬長各約七丈許，可容兩千人，白底鑲以藍花，外飾金頂，內懸幢幡寶蓋，幷系有微小之銀鈴，清風吹來，叮噹作響，所以不僅是參加辯論的人興致特濃，就是旁觀盛典的僧俗民衆，也都有留戀不忍去的神情。<#>辯論的時間，照例是在每天正午十二時開始，下午五時許散會，到了上午十時許，年級最低的喇嘛們，就得前往，在院子的左側固有席次上，卸下外氅及袈裟，立著拍手叫吼，意在使未來的趕速前來，好像學校裏預備鈴似的。其餘各級的喇嘛，也就跟著他們的掌聲和叫吼聲，陸續到場，各就各級的地位坐下，只有五年級最高的戒律部，坐在帳幕裏面，其餘各級，均在草地上。（中略）<#>當各級僧徒大致到齊的時候，主持會場儀規的扎倉格貴（類似學校中的訓育員，維持場內秩序及其他事項）和翁則（通稱經頭，領導僧衆誦經，其嗓音特別壯大），亦先後到場。此時拍手叫吼的僧徒，不僅是辯紅白下一級，辯紅白上、集類中品、集類上品以及因明雜量類的各級僧徒，均陸續起立，拍手叫吼。真是手勢如閃，吼聲若雷，不明究竟者，或將誤認爲系最緊張之階段，實則真正辯論，尚未開端。<#>在辯論會未開始前半小時，磋慶尺哇（即拉蔔楞寺大法台）便到會場了，除格貴往迎外，各級僧徒一致起立，于原位脫帽致敬，要是寺主嘉木樣大師親自莅臨的時候，會場裏就更加莊嚴肅穆了，聽到的只是和諧幽雅的笙簫管笛聲，看到的是黃緞軟轎，以及隨侍大師的各執事喇嘛華麗的服裝，安詳的步度，再就是參觀的僧俗，虔誠的磕著長頭，和繚繞于爐頂的柏枝烟。<#>法台升座後，問的一級整隊至答的一級中間站立著，答者亦同時起立（此種儀規，似乎含有聯誼性質），余衆向彼等歡呼，稍許，該兩級僧徒，一律脫帽，以左手持之，右手連續輕拍，畢又仍返原位。斯時各級輪流外出解手，全體竣事，即依照格貴指示，順次入帳，各就各級的位置坐下。惟格貴對于高年級之入帳，態度非常謙和，似具請意，對于最低級，則不甚客氣，往往抽條痛擊小喇嘛，令其速行入帳就坐。<#>各級坐定後，由翁則領導虔誦《白傘經》及《二十一度母經》，誦畢，法台摘讀宗喀巴大師所著之《菩提道次第廣論》。既畢，全體複誦經一節，始散歸原位。抵位後，紛向法台行三叩首禮，僅十三級蹲伏法台座下聽經，十三級畢爲十二級，依次輪往，直至最低級爲止，每級未往之前以及聽經之後，均向法台行三叩首禮。此時全場秩序，表面觀之，似甚紛亂，有的整裝叩首，有的脫靴靜候，有的蹲伏聽經，有的急趨就位，實則各級動作，仍屬一致，而且特別迅速。各級聽經返位後，各該級的‘菊本’（級長之意），領導覆誦一遍，即行外出（倘嘉木樣大師莅臨時，此種聽經儀規即略去），及歸又照格貴指示，依次入場，除十至十三級坐次固定外，般若部以下各級在辯論時之坐次，每日互換，答覆的一級，照例是坐在中間，左右爲十三級僧衆，前爲帳幕內所系之寶蓋，後爲翁則與法台。<#>此外值得一提者，爲具有歷史性的啦啦隊組織，以上所說的十三級僧徒，由最低級至十一級，奇數爲一派，偶數爲一派，依據本年情形，奇數爲堪布派，偶數爲舍慈派，十二級與十三級，因爲年限關係，兩派皆有，結果成爲超然派。至堪布、舍慈兩派的由來，則系根據西藏舊例，在西藏據說是專修堪布的不能兼修舍慈，專修舍慈的不能兼修堪布，舍慈之最高境界爲甘丹寺舍慈，堪布之最高境界爲哲蚌寺郭門堪布。拉卜楞寺一般僧人之初上經堂，對于兩派，無甚軒輊，但各活佛則不然，必須根據第一輩佛爺而取捨，如第一輩爲堪布，則世世修堪布，第一輩爲舍慈，則世世修舍慈。原爲堪布者，倘已及齡而該年之最低級適爲舍慈，則等候至明年，始入經堂，舍慈派亦複如是。有這傳統的兩大壁壘，因此每届辯論時期，各因其派系聲援，且有故爲製造輿論，歪曲事實而圖左袒者，爲的有此兩派啦啦隊，所以會場空氣，更形緊張。往往問答雙方，未多爭論，爲之搖旗呐喊者，反而相互譏嘲，叫囂不已。<#>全體坐定後，辯論大會即行開始。首先起立發問的，全是各該級的‘菊本’，其次是‘正扎喇嘛’，各該級中地位最高的活佛，再次始輪及級中的高材生。假如是高年級問低年級，菊本和正扎喇嘛，也可以不出場，先由級中優秀者起立發問。據說他們的問題，在一月以前便著手準備，甚有出自各人的師傅之手者，因此冗長而艱深，沒有多看參考書的人，往往會聽得莫名其妙。至于辯論的方式，也不外乎歸納和演繹二大範疇。<#>問答雙方的優劣，不懂藏語的人，根本無從知悉，懂藏語而不通達經典，仍然是莫名究竟。可是只要你注意他們的動作和表情，也就可以得到個大概。假如是問的人好，除了答的人不能立即回覆，而加以會商研討外，問的一方和他們的啦啦隊，還會有下列的種種表示︰(1)‘咦’（長呼），每呼一次，連連拍掌一次，三次始停。(2)‘哦’（短呼’，每呼一次，鼓掌三下，三次即停。(3)連呼‘蘭菊’，催其速答之意。(4)由坐而跪立歡呼。(5)連呼‘差’、‘差’。(6)手轉念珠，口呼‘嘉唐巴’，表示用念珠記其錯誤，已至一百個，言其錯誤之多，數不勝數。(7)答者兩手握起，僅余食指，連成三角形，以之由膝至口，幷呼‘投’（若以之向問者，幷呼‘却’，則系問者有誤）。(8)問者神態自如，頻以手向答方伸出（表示索答案）。假如是問的人不行，除了答的方面啦啦隊，會給以上列種種表示外，答的人還會起立反駁，幷卸去袈裟，將念珠套于頸上，兩手平伸，右手竪大拇指表示己方勝，左手竪小指表示對方敗，這種動作，對于問的人，是莫大的難堪。如果問的人是‘菊本’或‘正扎喇嘛’，照例不許有此表示，只准坐下反駁。因爲有這樣多的令人難以忍受的動作，所以凡是參加辯論的人，不管是問方或是答方，無不及早準備，其緊張情緒，幷不亞于參加畢業會考的內地學生！<#>每日辯論終結，由寺主嘉木樣大師親自宣布勝負，要是寺主沒有莅臨，即由法台授意于格貴。迨法台離場後，格貴複轉達于中論部兩級僧徒，對參加辯論的雙方，作慶賀的表示，勝者次數多，如爲五與三之比，則對勝方作五次，負方作三次，有時負方不自認錯或其實不甚錯時，亦間有不服裁判，而届時離場者。但這種情形，僅是偶一爲之，幷不多見！<#>辯論會閉幕後，寺上給各級僧徒慰勞假一天半，從二十五日下午起，至二十六日晚間止，准許他們在一定地址內，支帳露營。凡是略爲富有的喇嘛，無不藉此機會，盡性游目騁懷，有時采取集體行動，全級參加。是以每逢此際，鄰近寺院的山上山下，均有許多白色帳幕支撑著，芳草地上，綠樹蔭下，穿著紅色袈裟的喇嘛，三五成群，促膝談心，真是其樂陶陶！<#>以上所說的，是他們歷年辯論大會的詳情，今年（1947）因爲寺主嘉木樣大師的圓寂，他們的辯論情緒，雖然依舊緊張，可是歡樂的景况，却大遜于前了。茲將其特殊各點，彙志于下︰(1)年級最低的喇嘛，去的沒有那麽早，總是十一時許前往。(2)拍手叫吼的節目，减少了很多。(3)各級僧徒，一律不戴帽子。(4)法台、格貴、翁則等，亦均不戴僧冠。(5)格貴和翁則，高聳的肩架，完全取消。(6)辯論時的歡呼狂吼，比較减少。(7)辯論後的慶賀儀式，甚爲簡單。(8)宮殿式的帳幕沒有從前那樣嶄新。(9)帳幕內的幢幡銀鈴，均未懸挂，僅有不甚華麗的寶蓋。(10)辯論結束的休假，雖是照舊放，而踉山已不可能，一年以後，方才恢復！<#>關于他們辯論的情形，以及本年較往年的差異，均已次第介紹。最後再把辯論的條件和益處談一談。要想達到口若懸河、辯才無礙的境界，除了得力于寺院內注重專門的優良教學法外，還得要自身多看參考書和加工背誦，因爲義是由詞而顯，如不解詞則不能達義。詞若不存于胸，義也就無從聯想。藏中大德，曾把義比做長者，詞比做杖，長者無杖，則行履維艱，杖無長者，則效用不宏，真是至理名言！西藏的學者，對于佛學，能有卓著的成就，偉大的貢獻，全由于三藏十二部，都能了然于胸的緣故。<#>拉卜楞寺聞思洲，在平時就很注意辯論，各級內的辯論，每月均有，盛大的辯論，每季有一次。因此各級僧徒，對于辯論亦特感興趣，師傅以辯論方法，傳于其徒，徒複加以自己研究的心得，與同級人士切磋琢磨，相互印證。因爲他們能够這樣努力，所以對于經典的義理，不但不致于誤解，幷且還可以闡微揚奧，同時著述立論，很能合乎邏輯，爲公衆所推許，而無偏重主觀的鄙見！<#>


meanings:
(title) Comparing Exoteric and Esoteric Discourse


meanings:
① Chi thần (ta đọc là thìn), chi thứ năm trong 12 chi. Từ bảy giờ sáng cho đến chín giờ sáng gọi là giờ thìn. ||② Một tiếng gọi gộp cả 12 chi. Ngày xưa lấy 12 chi ghi ngày, hết một hồi từ ngày tí cho đến ngày hợi gọi là thiếp thần 浹辰, vì thế nên ngày và giờ đều gọi là thần. ||③ Tiếng gọi chung cả mặt trời, mặt trăng và sao. ||④ Cùng nghĩa với chữ thần 晨.


meanings:
① Chi Thìn (chi thứ năm trong 12 chi); ② Ngày: 誕辰 Ngày sinh; ③ (Từ chỉ chung) mặt trời, mặt trăng và sao: 星辰 Các vì sao; ④ (văn) Buổi sớm (dùng như 晨, bộ 日); ⑤ (Ở Việt Nam có khi) dùng thay cho chữ 時 (bộ 日) (vì kị huý của vua Tự Đức).


meanings:
① Nhục nhằn, hổ nhuốc. Thân phải chịu đựng các sự đáng lấy làm nhục. Như nhẫn nhục 忍辱 nhịn nhục. ||② Chịu khuất. Dùng làm lời yên ủi. Tả truyện 左傳: Sử ngô tử nhục tại nê đồ cửu hĩ 使吾子辱在泥塗久矣 khiến cho ngài bị khuất ở nơi thấp hèn lâu lắm rồi. ||③ Dùng làm lời nói khiêm. Như nhục lâm 辱臨 nhục tới, ý nói mình hèn hạ không đáng được người hạ cố mà người vẫn hạ cố tới thật là nhục cho người.


meanings:
① Sỉ nhục, hổ thẹn, nhơ nhuốc, nhục nhã: 奇恥大辱 Sỉ nhục lớn, hết sức nhục nhã; ② Bị nhục, làm nhục; ③ Tỏ vẻ khuất mình, chịu khuất: (cũ) 辱承 Cho phép; 辱蒙 Được phép; 使吾子辱在泥塗久矣 Khiến cho ngài chịu khuất ở nơi thấp hèn lâu lắm rồi (Tả truyện); ④ Lời nói khiêm (ý nói đối phương chịu nhục mà quan tâm hoặc đi đến với mình): 辱臨 Chịu nhục mà đi đến.


meanings:
① Nghề làm ruộng. ||② Kẻ làm ruộng. ||③ Ngày xưa cho sĩ 士 học trò, nông 農 làm ruộng, công 工 làm thợ, thương 商 đi buôn là tứ dân 四民. ||④ Quan coi về việc ruộng nương. ||⑤ Họ Nông.


meanings:
① Nghề làm ruộng, nông nghiệp: 農具 Nông cụ; 務農 Làm nghề nông; ② Người làm ruộng, nông dân: 中農 Trung nông; ③ (cũ) Quan coi về việc ruộng nương; ④ [Nóng] (Họ) Nông.


meanings:
5613在印度，佛陀時代加入佛教教團之比丘與外護者，多爲婆羅門族、王族與商人階級出身者。商人階級爲當時之新興階級，多具有自由思想。故在當時，佛教於農民之間，並無深入之影響力。此一傾向，即使在大乘佛教時代亦無甚改變，僅祇佛教之中心信徒由王族而逐漸變爲都市工商業者，此亦印度佛教所以衰微之最大原因。　在我國，佛教由於王侯貴族之發願造寺、造塔而隨之發達，於文化上，亦有士大夫以上之支持，然迄未主動與農民建立關係。但寺院以擁有廣大寺領與莊園，故耕作成爲寺院經濟之來源，且因寺田、僧田之布施，而與農耕有密切關係。其後佛教教團急速擴張，國家又予以免除賦役與租稅等權利，故有私度僧與度牒買賣之事。自北魏至清朝以來，歷代皆頒發限制出家之法令，惟仍有以農民身分而擁有僧名之情形。在唐代，且有百姓僧、地主僧之名稱，遂發生佛教與農民在經濟關係上聯結之現象。　出家前住入寺院之年輕人（稱爲童行）大多數從事於農耕與雜事；出家僧則在修行之間亦從事農耕工作。農民大多成爲貴族與地主或寺領之耕作者，故通常農民僅祇參與佛教行事而已。隋代之三階教與近世之白雲宗、白蓮宗均有宗教結社運動，於當時當權者之立場而言，皆稱爲教匪，係宗教性之匪賊或反叛軍，而農民爲其主要之參與者。北魏之四次宗教結社運動、唐宋之「彌勒匪」、近世之「白蓮教匪」（紅巾軍）等，皆爲農民從事對當權者之反抗運動。　在日本，奈良、平安時代之佛教，係以貴族、國家爲中心之佛教，其中不乏如行基、空也等，於民間宣說佛教者，然缺少組織性之活動。至鎌倉時代，農民間之佛教信仰已廣泛流傳。其後，道元之曹洞宗興起，而與被稱爲臨濟將軍之貴族臨濟禪相抗衡，主張「只管打坐」（專心坐禪）以進入了悟之境，自此遂有百姓曹洞宗風在民間產生之情形。此外，又由於親鸞流放東國之機緣，使宗教尚未開發之東國，於其農民之間，皆能普遍唱念佛名，故念佛之信仰得以推廣。　江戶幕府時，對佛教採強制之檀家制度、本末制度，且爲禁制天主教之入傳而有請判押印以登記所屬檀家之方法，使寺院代行對人民之監察事務，並給予國教之地位以爲交換條件。故江戶時代之佛教寺院乃代替幕府行使壓迫農民之政策，並承擔其結果。且爲實現該政策，而增設許多新寺院，致使原爲農民著想之佛教，如淨土宗、真宗、日蓮宗、曹洞宗等，反而扮演農民的壓迫者之角色，而形成一極大之諷刺。


meanings:
① Xa. Con đường không được thẳng suốt gọi là vu. Vì thế nên làm việc không đúng lẽ phải gọi là vu khoát 迂闊 hay vu viễn 迂遠, v.v. ||② Ðường xa. ||③ Vu cửu 迂久 hồi lâu, lúc lâu.


meanings:
① Quanh co, ngoằn ngoèo: 山路典迂 Đường núi quanh co; ② Cổ hủ, không thực tế; ③ Đi vòng quanh; ④ Phi lí.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Phổ Hiệp, đời Minh. X. Phổ Hiệp.


meanings:
① Ðến. Như hất kim 迄今 đến nay (kể từ trước đến nay). ||② Bèn.


meanings:
① Đến, tới: 迄今 Đến nay; ② Cuối cùng vẫn: 才疏意廣，迄無成功 Chí lớn tài mọn, cuối cùng vẫn không thành công (Hậu Hán thư).


meanings:
① Nhanh chóng. Ði lại vùn vụt, người không lường được gọi là tấn. Như tấn lôi bất cập yểm nhĩ 迅雷不及掩耳 sét đánh không kịp bưng tai.


meanings:
(văn) ① Lừa bịp; ② Sợ hãi; ③ Đe doạ, doạ dẫm.


meanings:
① Truân chiên 迍邅 vướng vít chật vật không bước lên được. ||② Sự đời gấp khúc không được thảnh thơi cũng gọi là truân chiên 迍邅.


meanings:
Còn gọi: Độn trí. Gian nan, lao khổ. Tông Môn Võ Khố ghi: »無 端 被 譖 枉 遭 迍、 半 年 有 餘 作 俗 人、 今 日 再 歸 三 峽 寺、 幾 多 歡 喜 幾 多 瞋。 – Vô đoan bị tiếm uổng tao truân, bán niên hữu dư tác tục nhân, kim nhật tái quy Tam Giáp tự, kỉ đa hoan hỉ kỉ đa sân. – Bị gièm vô cớ, gặp gian nan, làm người thế tục hơn nửa năm, chùa Tam Giáp cũ nay về lại, bao nỗi buồn vui lẫn lộn thầm«.


meanings:
① Đón. Chờ vật ngoài nó tới mà ngửa mặt ra đón lấy gọi là nghênh. Như tống nghênh 送迎 đưa đón. Hoan nghênh 歡迎 vui đón. Nghênh phong 迎風 hóng gió, v.v. ||② Đón trước, suy xét cái mối mừng giận của người khác mà đón trước chiều ý gọi là nghênh hợp 迎合 hay phùng nghênh 逢迎. ||③ Một âm là nghịnh. Ði đón về. Như thân nghịnh 親迎 lễ đi đón dâu. Phàm cái gì nó tới mà mình đón lấy thì gọi là nghênh, nó chưa lại mà mình tới đón trước gọi là nghịnh.


meanings:
① Nghênh tiếp, đón, đón tiếp: 送迎 Đưa đón; 歡迎 Vui đón, hoan nghênh; 迎接 Đón chào; 出迎 Ra đón; ② Trước mặt.【迎面】nghênh diện [yíng miàn] Trước mặt, đối diện.


meanings:
Chùa ở ngoài cửa Tùng Dương, thành phố An Khánh, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Được xây dựng vào niên hiệu Khai Bảo thứ 7 (974) đời Tống tên gọi »Vĩnh Xương Thiền Tự«, »Thập Phương Vĩnh Xương Thiền Tự«, »Cổ Vạn Phật Tự«. Niên hiệu Thái Xương thứ 1 (1620) đời Minh, Quang Tông ban tên »Hộ Quốc Vĩnh Xương Tự«. Niên hiệu Thuận Trị thứ 7 (1650) đời Thanh đổi tên »Sắc Kiến Nghinh Giang Thiền Tự«. Niên hiệu Đồng Trị thứ 1 (1862) đổi tên »Nghinh Giang Tự«. Những kiến trúc hiện còn được thi công vào khoảng niên hiệu Đồng Trị (1862-1874) đời Thanh, gồm ba dãy nhà một tầng, có Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Chấn phong tháp, Tì lô điện, tàng kinh lâu. Phía tây chùa còn có Từ Vân các, Đại sĩ các.


meanings:
① Gần, đường đất cách nhau gần gọi là cận, thời gian cách nhau còn ít gọi là cận. Như cận đại 近代 đời gần đây. ||② Thiển cận, cái gì thường thấy luôn mà dễ biết gọi là cận. Như Mạnh Tử 孟子 nói ngôn cận nhi chỉ viễn giả thiện ngôn dã 言近而旨遠者善言也 nói gần mà ý tứ xa ấy là lời nói hay vậy. ||③ Gần giống như, từa tựa. Như bút ý cận cổ 筆意近古 ý văn viết gần giống như lối cổ. ||④ Thiết dụng, cần dùng. ||⑤ Một âm là cấn. Thân gần. ||⑥ Lại một âm là kí. Ðã, rồi.


meanings:
① Gần, bên: 近鄰 Láng giềng gần; 言近而旨遠者，善言也 Nói gần mà ý xa là khéo nói vậy (Mạnh tử); ② Ngót, gần, giống như, từa tựa, gần gũi: 近五百人 Ngót 500 người; 近似 Giống như; 平易近人 Dễ gần gũi người khác; 筆意近古 Ý văn gần giống như lối cổ; ③ Thân, gần: 親近 Thân với nhau; 近親 Họ gần; ④ Cận, thiển cận: 淺近 Thiển cận; ⑤ (văn) Thiết dụng, cần dùng.


vietnamese:
cận sự luật nghi tam chi sở nhiếp <pttđ>


vietnamese:
cận sự luật nghi hữu khuyết giảm thụ <pttđ>


meanings:
3517茲分印度與錫蘭、歐洲、美國、日本四地區說明。(一)印度與錫蘭：錫蘭佛教運動者達磨波羅（Anāgarika Dharmapāla）於一八九一年在印度創摩訶菩提會（Mahā-bodhi Society），致力於整建佛蹟。由於此會之努力，各處佛蹟遂漸漸興復，佛教之傳道亦漸盛行。另於一九五三年五月衛塞節，復將聖地菩提伽耶自印度教徒單獨管理下，轉變爲佛教徒、印度教徒共同管理之委員會，其後衛塞節遂成爲紀念佛陀之國民例假日。錫蘭自摩訶菩提會成立之後，即在可倫坡設立「錫蘭德國弘法使團」（German Dhammaduta Society of Ceylon, 巴利名爲 Lanka Dhammadūta Sabha），派遣比丘至德國進行弘法活動。另有波拉瓦斯基夫人及奧爾高特上校所創立之佛教靈智學會（Buddhist Theosophical Society），以及馬拉拉西克拉博士（Dr.G.P. Malalasekera）所領導之全錫蘭佛教徒會議等，亦皆積極展開傳教運動。一九五○年首次在可倫坡召開世界佛教徒聯誼會（World Fellowship of Buddhist），後成爲常設機構，繼續在各國佛教界召開會議，形成國際佛教運動之巨大推動力。　(二)歐洲：歐洲初期之佛教研究係爲誇示基督教之優越性，次要原因則基於語言學之趣味性。然其後之學術研究遂轉變爲實際生活之表現。其具體表現可見於阿諾德（E. Arnold）所作之詩「亞洲之光」（The Light of Asia），以及前文所述靈智學會等舉行之活動。一九○八年倫敦成立大英佛教協會（The Buddhist Society of GreatBritain and England），以大衛斯（Rhys Davids）爲會長，一時極爲活躍，其後則以洪飛瑞斯（Christmas Humphreys）爲中心人物，而發展爲倫敦佛教協會，發行中道雜誌（The Middle Way），成爲傳教布道之中心。法國方面有太虛大師所創之佛教友誼會（Les Amis du Bouddhisme），其後該會之活動乃趨於南方佛教式冥想之研習。此外該會每隔三月由胡提夫人（Madcsme Fuente）支持出版佛教思想季刊（LaPensée Bouddhique）。德國方面，二次世界大戰之後禪學極受重視。　(三)美國：一九四八年夏威夷大學舉辦東西哲學會議，日本以鈴木大拙、花山信勝兩博士代表出席。鈴木又於美國各地作禪學講演與指導，遂帶動美國人參禪研禪之風潮。　(四)日本：明治初年，南條文雄、渡邊海旭、高楠順次郎等人開啟梵文、巴利文、藏文等佛教原典之研究風氣，而由古來的宗學研究之領域中脫穎而出，遂開創一新氣象。二次大戰後，學者每以比較宗教學之立場重新評估佛教之價值，此爲頗值重視者。


vietnamese:
cận trụ luật nghi ngũ chi sở nhiếp <pttđ>


vietnamese:
cận trụ luật nghi tất cụ thụ bát chi <pttđ>


meanings:
expedient means that bring one close to the Path of Seeing


vietnamese:
cận hộ thuyết pháp chi thạch thất <pttđ>


meanings:
(văn) ① Vết bánh xe hoặc vết chân thú; ② Con đường, đường đi.


meanings:
① Đón rước, đi mời. Cũng dùng như chữ nhạ 訝.


meanings:
① Trả lại. ||② Trở lại. Nguyễn Du 阮攸: Thận vật tái phản linh nhân xi 愼勿再返令人嗤 (Khuất Nguyên) đừng trở lại đây nữa để người ta mai mỉa.


meanings:
① Trở về, trở lại: 往返 Đi và trở về; 重返故鄉 Trở về quê hương; 一去不復返 Đã qua rồi không bao giờ trở lại nữa; ② Trả lại.


meanings:
① Gặp. Hai bên, bên đi bên lại, mà vừa gặp nhau gọi là ngỗ. Vì thế nên sự gì kéo đến bề bộn mà họp cả vào một lúc gọi là thác ngỗ 錯迕.||② Ngang trái, ý kiến trái khác nhau gọi là ngỗ, như: quai ngỗ 乖迕 ngang trái.


meanings:
(văn) ① Làm trái, trái, chống lại: 上下相反，好惡乖迕 Trên dưới ngược nhau, ưa ghét trái nhau (Triều Thác: Luận quý túc sớ); ② Gặp (đụng đầu) nhau (từ hai hướng đi nghịch lại): 相迕 Gặp nhau.


meanings:
① Ðiều điều 迢迢 xa xôi không biết tin tức nhau. Có khi viết là 迢遞.


meanings:
① Dĩ lệ 迤邐 quanh co, men theo bên vệ. ||② Thế đất đi xiên mà dài gọi là dĩ.


meanings:
① Phía, đi về phía, hướng về...: 新客站迤東是旱橋 Trạm khách mới đi về phía đông là chiếc cầu cao (phía đông trạm khách mới là chiếc cầu cao); ② (văn) Đi xéo, đi tắt: 過九江，至於東陵，東迤 Qua khỏi Cửu Giang đến Đông Lăng, đi xéo về phía đông (Thượng thư); ③ (văn) Dựa nghiêng vào. Xem 迤 [yí].


meanings:
① Xa lắc, xa xôi vắng vẻ. ||② Thế đất đột nhiên nổi lên gọi là huýnh. Như tháp thế cô huýnh 塔勢孤迥 thế tháp chót vót đứng một mình. ||③ Khác hẳn, thời vật gì khác hẳn mọi thời vật gọi là huýnh nhiên bất đồng 迥然不同 khác hẳn không cùng.


meanings:
① Xa lắc, xa xôi vắng vẻ; ② (văn) Khác hẳn: 迥然不同 Khác một trời một vực; ③ Cao lên đột ngột, cao chót vót: 塔勢孤迥 Thế tháp đứng một mình cao lên chót vót.


meanings:
Triệt để siêu thoát. Tiết Tĩnh Cư Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »凈 修 禪 師 贊 曰： 曹 溪 門 人、 出 世 廬 陵。 唯 是 一 脉、 迥 出 三 乘。 澤 中 孤 燭、 火 裏 片 冰。 許 君 妙 會、 說 底 相 應。 – Tịnh Tu Thiền sư có bài tán về sư rằng: Môn đệ Tào Khê ra hoằng pháp ở Lô Lăng, chỉ nêu ra một mạch, triệt để siêu thoát tam thừa. Giống như ngọn đuốc trong đầm, mảnh băng trong lửa, dù cho rằng anh đã ngộ đi, nói cái gì tương ưng?«.


meanings:
Không có một chút ý niệm trần tục nào, riêng tự siêu thoát. Thản nhiên giải thoát. Lâm Tế ngữ lục ghi: »夫 如 眞 學 道 人。 並 不 取 佛。 不 取 菩 薩 羅 漢。 不 取 三 界 殊 勝。 迥 無 獨 脱 不 與 物 拘。 乾 坤 倒 覆 我 更 不 疑。 – Nếu là người chân học đạo thì chẳng chấp lấy Phật, Bồ Tát, La-hán, chẳng chấp lấy sự thù thắng của tam giới, thản nhiên giải thoát, chẳng bị cảnh vật trói buộc, dù trời đất đảo lộn ta cũng không nghi«.


meanings:
3958請參閱 成唯識論述記 悉曇字???（ka）。悉曇五十字門之一，四十二字門之一。又作葛、嘎、揭、柯、羯、箇、各、紺、腳。係悉曇體文三十五字中，喉聲之第一者。聞迦字時，表一切法遠離造作之義；蓋稱此字則聯想以迦爲始之迦羅迦（梵 kāraka，作者）與迦里耶（梵 kārya，作業），故有此說。大日經疏卷七釋爲「作者」之義，而謂了知諸法皆由造作所成，故知其畢竟無作，乃本不生之真實義。方廣大莊嚴經卷四（大三‧五六○上）﹕「唱迦（上聲）字時，出入業果聲（梵 karma-vipākāvatāra-śabda）。」此外，迦字尚有大慈悲（梵 karuṇā，悲之義）、普雲不斷等義。據北本大般涅槃經卷八載，迦字表十一面觀自在之種子，此尊以大悲深重故，遂現無量身雲，興無邊妙土；十面表十界能化之機，一面即其本身。此謂大悲乃諸佛菩薩之作業，故以作業之字爲種子。又胎藏界遍知院之大安樂不空真實金剛薩埵，亦以迦字爲種子。〔大日經卷六之百字成就持誦品、大品般若經卷五、文殊師利問經卷上、大方等大集經卷十、悉曇藏卷五〕


meanings:
① Thích Già 釋迦 Đức Thích Ca là vị tổ sáng lập ra Phật giáo. Cũng đọc là chữ ca. ||② Già Lam 迦監 chùa, nhà của sư ở.||③ Già La 迦羅 tách một cái lòng của người thành trăm phần.


meanings:
Chữ dùng để phiên âm tiếng nước ngoài (thường là Phạn ngữ): 釋迦 Phật Thích Ca; 迦監 Chùa chiền.


vietnamese:
ca đinh tỉ khâu thuyết đương lai biến kinh <đpb>


meanings:
3959迦利，梵名 Kārlī。位於印度孟買波那之石窟支提（梵 caitya）。此窟院係由前室與後室構成。前室廣約八十三公尺，長達二十四公尺，前面右半面已有顯著之破損，柱等闕如，正面殘存遮蔽壁，其處有三入口通於後室，入口上部爲馬蹄形之大拱窗，作爲後室之採光；側壁之浮雕爲佛像及奉獻者之像等。後室爲支提之主體部分，廣約七十三公尺，長達一九九公尺，高七十四公尺。沿著壁面，約距十六公尺羅列三十七根石柱。後室內分爲外陣與內陣，內陣之最深處安置有覆鉢塔一座，天井呈穹狀，推測係創建當時之形狀。塔在二重基壇上置覆鉢，冠有平頭及傘蓋。傘蓋爲木製品，迄今已略有破損，然或屬創建當時之物，故被視爲古代塔傘蓋唯一現存之遺蹟。　塔內空洞現已無遺品。於三十七石柱之中，遶塔之七柱呈單型之八角柱，然兩側各有十五支八角柱，載鐘形及雕刻之柱頭。雕刻有二頭之跪象，並配以男女人物，刻法頗稱優秀。窟前方左面，有冠四頭獅子之獅子柱（梵 siṃha-stambha），右面有小型獨立僧院（梵 vihāra），其屋頂由四柱所成。此窟院被誤認作獻給濕婆神（梵 Śiva）之祭品，濕婆教徒居住於此，由於廚煙導致內部烏黑，已無法判明有無壁畫。該窟院開鑿之年代不詳，然據毘迦延提（梵 Vaijayantī）之長者布達波羅（梵 Bhūtapāla）記營造緣由之刻文，及其書體等推測，約爲紀元初期經營之寺院。此外，另有記載第二世紀中葉案達羅王朝室利普魯瑪毘王（梵 Śrīpulumāvī）時，善歲部者向四方僧眾特爲大眾部奉獻九室之前殿一事之刻文。此窟院乃印度遺存支提中之最大者，極具保存之價值。〔Fergusson and Burges: Cave Temples of India;Fergusson: History of Indian and Eastern Architecture, vol. I; Monier Williams: Buddhism; Coomaraswamy: History of Indian and Indonesian Art、印度美術史、印度佛塔巡禮記〕


meanings:
3981迦囉波沙，梵名 Kalpāsiya，巴利名 Kappāsika，或 Kappāsiya。意譯爲白畳林。爲摩揭陀國一林藪之名。依律藏大品所載，釋尊於鹿野苑度化五比丘，初轉法輪之後，由波羅奈國往優樓頻螺村（巴 Uruvelā）途中，於迦囉波沙林休息。時有優樓頻螺之貴公子三十人組成之遊樂團體，名爲跋陀羅跋提（巴 Bhaddavaggiya-kumārā），各偕婦女遊於林間。時有一遊女持衣物而逃，諸公子乃齊追該女，途中遇見釋尊。釋尊乃問「尋求自己重要或尋求女人重要」，時諸人有所悟而歸投佛座下出家。〔四分律卷三十二、五分律卷十五、法句經註（巴 Dhammapada Atthakatha 1）、大事（梵 Mahāvastu Ⅲ）〕


meanings:
（梵 Katyāyanī-putra，巴 Kaccāya-nī-putta，藏 Katya-ḥi-bu-chen-po）佛滅二五０年前後（約1509B. C.）印度說一切有部的大論師、《發智論》之著者。又作迦底耶夜那子、迦陀衍那子、迦旃延尼子、迦氈延尼子、迦多衍那、迦旃延。意譯剪剃種、剪剔種、文飾、好肩、肩繩。出身于印度婆羅門名門。智慧利根，盡讀三藏內外經書，欲解佛語，故作《發智論》二十卷。該論爲說一切有部之根本論典，頗爲著名。後有五百大阿羅漢就此論加以注解，而成《大毗婆沙論》二百卷。說一切有部之理論基礎，乃告確立。因此，迦多衍尼子可謂爲說一切有部的理論奠基者。<#>關于其師承，古有數說，《三論玄義》雲（大正45·9b）︰‘優婆崛多付富樓那，富樓那付寐者柯，寐者柯付迦旃延尼子。’此等傳承，今人印順以爲不足采信。（參見附錄）<#>◎附︰印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第三章第二節（摘錄）<#>說一切有部，幷不限于阿毗達磨論師，然阿毗達磨論師，確爲說一切有部的主流。所以造《阿毗達磨發智論》的，奠定說一切有部的論義的迦旃延尼子（Kātyāyanīputra），就被推爲說一切有部的創立者。迦旃延尼子，奘譯作迦多衍那子。他的學統傳承，《三論玄義》說（大正45·9b）︰‘優婆崛多付富樓那，富樓那付寐者柯，寐者柯付迦旃延尼子。……三百年初，迦旃延尼子去（出字的訛寫）世，便分成兩部︰(一)上座弟子部；(二)薩婆多部。’<#>《三論玄義》的傳說，不知有什麽根據？然富樓那（Pūrna）與寐者柯（Mecaka），就是《大莊嚴經論》的富那與彌織，《薩婆多部記》的富樓那與彌遮迦或蜜遮迦。都是西元一世紀間的大師，傳爲迦旃延尼子的師承，顯然是不足采信的。《出三藏記集》卷十二《薩婆多部記》（中有舊記所傳，及齊公寺所傳二說，多有同異），也有一傳說（大正55·89a）︰<#>┌───────┬─────┐<#>│舊記所傳      │齊公寺所傳│<#>├───────┼─────┤<#>│優婆掘        │優婆掘    │<#>│慈世子（菩薩）│          │<#>│迦旃延        │迦旃延    │<#>└───────┴─────┘<#>依《舊記》所傳︰優婆掘（Upagupta）與迦旃延（尼子）間，有慈世子菩薩，事迹不可知。考《大毗婆沙論》，有名‘尊者慈授子’（Maitreya-datta-putra）的，凉譯《毗婆沙論》作‘彌多達子’。慈授子初生時，就會說‘結有二部’。墮在地獄中，還能說法度衆生。傳說中的慈授子，是一位不可思議的大德。我以爲︰迦旃延尼子所承的慈世子菩薩，就是這位慈授子；世是受字草寫的訛脫。<#>迦旃延尼子所造的《發智論》，在說一切有部論宗中，或以爲是佛說的，或以爲本是佛說，而由迦旃延尼子纂集傳布的。所以，《發智論》被尊爲《發智經》；作者迦旃延尼子，當然有著最崇高的地位。迦旃延尼子的事迹，除傳說專宏阿毗達磨外，極少流傳。造論的地點，如《大唐西域記》卷四說（大正51·889b）︰‘至那仆底國……答秣蘇伐那僧伽藍……如來涅槃之後，第三百年中，有迦多衍那論師者，于此制發智論焉。’<#>至那仆底（Cīnabhukti），在今Bisa河與Sutlej河合流處的南邊。這裏也有暗林（Tamasa&vana）僧伽藍（印度寺院以此爲名的，不止一處），爲說一切有部的大寺之一。迦旃延尼子在這裏造論的傳說，似與《大毗婆沙論》的傳說不合。《大毗婆沙論》卷五說（大正27·21c）︰‘尊者造此發智論時，住在東方，故引東方共所現見五河爲喻。’<#>《發智論》引恒河（Gaṅga）系的五河爲比喻。《大毗婆沙論》的集成者，以爲論主不引閻浮提（Jambudvīpa）的四大河，而說恒河系的五河，是因爲在東方造論的緣故。東方，那就不能是至那仆底了。還有可以證明東方的，如《大毗婆沙論》卷十四說（大正27·68a）︰‘謂依世俗，小街，小舍，小器，小眼，言是滅街乃至滅眼。謂東方人見小街等，說言此滅。’<#>這是有關語言學的論證。《發智論》所說的滅（nirodha），是滅盡的滅，有世俗所說的滅。小街稱爲滅街，小舍稱爲滅舍，是東方所用的俗語。《發智論》主引用東方的俗語，那說《發智論》在東方造，是有很大的可能性了。說到東方，幷非東印度。恒河以東的，如華氏城（Pāṭariputra）、阿瑜陀（Ayodhyā）一帶，都是。如《順正理論》說︰‘東方貴此，實爲奇哉！’在北方看來，恒河流域，都可說是東方的。如亞歷山大（Alexander）侵入北印度時，聽說prassi──東方，也就是恒河流域。這樣，《大毗婆沙論》所說，與《大唐西域記》的傳說，似乎不合。對于這，《婆藪盤豆法師傳》，可以給我們提出一項解决的途徑。如《傳》說（大正50·189a）︰‘有阿羅漢，名迦旃延子，母姓迦旃延，從母爲名。先于薩婆多部出家，本是天竺人，後往罽賓國。（中略）與五百阿羅漢，及五百菩薩，共撰集薩婆多部阿毗達磨，制爲八伽蘭他，即此間雲八幹度。’<#>傳說迦旃延（尼）子，在罽賓共集八伽蘭他，顯然與罽賓編集《大毗婆沙論》的傳說相淆混；但說迦旃延（尼）子‘本是天竺人’，是非常重要的。天竺與罽賓，在中國史書是有差別的。天竺指恒河流域，及南方。如迦旃延（尼）子是天竺人──東方人，當然熟悉恒河系的五河，與東方人的俗稱。迦旃延尼子引用恒河系的五河，東方的俗語，不一定能證明他在東方造論，却可以信任他是從東方來的。如解說爲︰迦旃延尼子是東方──天竺人，到北方至那仆底造論，那就可以解說《大毗婆沙論》、《大唐西域記》所傳的矛盾了。<#>迦旃延尼子的時代，也就是《發智論》撰集的時代，說一切有部論宗確立的時代。依《異部宗輪論》，應爲佛滅‘三百年初’。《大唐西域記》作‘三百年中’，普光傳說‘三百年末’。《發智論》爲確立說一切有部論宗宗義的根本論，時代不能過遲。玄奘傳說爲‘三百年中’，較爲近理，約爲佛滅二五０年前後。這是說一切有部的傳說，應依說一切有部的傳說來推定。阿育王立于佛滅一一六年，爲西元前273年頃。這樣，佛滅二五０年前後，就是西元前150年前後。以西元前150年頃，作爲迦旃延尼子造論的年代，當不會有太大的距離。至于《婆藪盤豆法師傳》的佛滅五百年說，那是誤以爲《大毗婆沙論》編集的時代了。<#>


meanings:
（梵 Kaśapura、Kaśapura、Kā-□japura）中印度憍賞彌（Kauśāṃbī）國的都城。《大唐西域記》卷五雲（大正51·898b）︰‘龍窟東北大林中，行七百餘裏，渡殑伽河，北至迦奢布羅城，周十余裏，居人富樂。城旁有故伽藍，唯餘基址，是昔護法菩薩伏外道處。’<#>此國昔日國王曾信仰外道，欲毀佛法，幸遇護法菩薩高論而降伏外道。王遂舍邪道，尊崇正法。又，此地有阿育王所建之窣堵波，乃如來說法之舊址，傍有如來經行之迹及發爪窣堵波。<#>此城之位置，被推定爲恒河支流軍提河（Gumti）河畔的蘇坦浦（Sultanpur）。《中阿含經》卷十七所說的加赦國，及《大乘大集地藏十輪經》卷四所述的迦奢國，當即此地。<#>［參考資料］　A. Cunningham《The AncientGeography of India》；T. Watters《On Yuan Chwang》。<#>


meanings:
3966迦奢布羅，梵名 Kaśapura，或 Kāśapura, Kājapura。古代中印度憍賞彌國（梵 Kauśāṃbī）之城名。據大唐西域記卷五載，龍窟（憍賞彌）東北，大林中行七百餘里，渡殑伽河，即可北至迦奢布羅城，周十餘里，居民富樂。城旁有故伽藍，唯餘其址，爲昔時護法論師降伏外道之處。此地又有阿育王所建之窣堵波，乃佛陀於六月間說法之舊址。關於其位置，有種種異說，今推定爲恆河支流軍提河（Gumti）畔之蘇坦浦（Sultanpur）。此地或爲中阿含經卷十七所載之加赦國，及大乘大集地藏十輪經卷四所記之迦奢國。〔A. Cunningham: The Ancient Geographyof India; T. Watters: On Yuan Chwang, vol. I〕


meanings:
（梵 Kāśi，巴 Kāsi）中印度古國。位于摩揭陀國之西，爲古印度十六大國之一。又作伽尸國、加尸國、迦私國、伽翅國、迦夷國、迦施那國、迦赦國、伽奢國。又譯光有體國、蘆葦國。《慧琳音義》卷二十二雲（大正54·444b）︰‘迦尸者，西域竹名也，其竹堪爲箭笴，然以其國多出此竹，故立斯名。其國即在中天竺境，憍薩羅國之北鄰，乃是十六大國之一數也。’<#>《大唐西域記》稱此國爲婆羅■斯國。其都城爲婆羅■斯（Bārāṇasi），即現今的貝那勒斯市，爲婆羅門教與佛教之聖地。相傳在迦葉佛之世，由汲毗（Kiri）王所統治，于佛陀時代，則附屬于憍薩羅國。《本生經》第三卷記述憍薩羅國王Dabbasena捕獲婆羅■斯王，而占領此國。又同書及巴利《律藏》〈大品〉第十品等則記載相反的說法，說此國國王征服憍薩羅。而巴利《法句經注》（Dhammapa-da-aṭṭhakathā）載，波斯匿王之妹以迦尸村爲嫁妝，嫁給頻婆娑羅王。及後阿闍世王弑頻婆娑羅王，即王位，波斯匿王妹乃悲不自勝而薨逝。波斯匿王聞而大怒，遂沒收該村，幷與阿闍世王交戰。後言和，幷退還該村。<#>又，波羅■斯鹿野苑爲佛成道後，化度五比丘之處，故聞名于世。<#>◎附︰憍桑比〈佛世時印度十六國的政治形勢〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{61}）<#>迦尸國的首都是波羅奈斯城（Vārānanī）。從《本生經》中，人們知道迦尸國的歷代國王大部分叫做梵施（Brahmadatta）。雖則關于他們的統治制度知道不多，但這些是知道的︰迦尸國的歷代國王都是很慷概的；那裏的工藝有很好的發展。在佛陀時代，那兒的精美物品被稱作‘迦尸迦’（Kāsika，迦尸國出品的──譯者）。其次，‘迦尸迦衣料’、‘迦尸迦旃核’等詞散見于三藏文獻中的許多地方。波羅奈斯的馬軍王（Aśvasena）的瓦摩夫人（Vāmā Ranī）是耆那教第二十三祖脅主（Pārsvanatha）的生母。脅主在喬答摩佛陀降生前大約二四三年就開始說教傳道。因此，我們可以說，迦尸國的歷代國王們不僅在工藝上發展，而且在宗教思想上，也是先進的。然而，到了佛陀時代，這個國家在完全喪失獨立後合幷到憍薩羅國。像‘鴦伽──摩揭陀（Anga-Magadha）’這個複合名稱一樣，‘迦尸──憍薩羅（Kāsī Kosala）’這個複合名稱也流行起來。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷一、卷五、卷二十二；《中阿含經》卷十二、卷十七、卷五十；《增一阿含經》卷一、卷六、卷十六；《雜阿含經》卷三十；《有部毗奈耶破僧事》卷六；《善見律毗婆沙》卷八；《撰集百緣經》卷二。<#>


meanings:
3959迦布羅，梵語 karpūra 之音譯。又作羯布羅香。意譯爲龍腦香。即樟腦。學名 Cinamonum camphora, Buds.爲常綠喬木，材質堅硬，木理緻密，淡黃色。其葉全邊革質，有長柄，葉面有光澤。五月頃，開白黃色小花，其後生黑色果，大小如豆，有特異香氣。臺灣乃世界樟腦之主產地。印度唯有移植者，多爲青樟、黑樟、赤樟等變種。〔大唐西域記卷十〕


meanings:
3973迦摩浪迦，梵名 Kāmalaṅka。又作郎迦國、郎迦戍國。印度東境之古國。據大唐西域記卷十載，此國位於三摩呾吒國東南大海隅。另據西域求法高僧傳卷上載，洛陽義輝論師自印度歸國途中，於此病歿。成都義朗律師至此國時，國王以嘗以上賓之禮相待。其位置約在今緬甸仰光（Rangoon）北部之庇古（Pegu）及伊洛瓦底河（Iravadi）口之三角洲上。〔南海寄歸內法傳卷一、大慈恩寺三藏法師傳卷四、S. Beal: Buddist Records of The Western World, vol. Ⅱ〕


meanings:
yellow sickness-apparently some kind of fever


meanings:
Gọi đủ: Thích Ca Văn Phật. Tức Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Viên Ngộ Phật Quả Thiền sư ngữ lục, q. 16 (Đại 47, 786 trung) ghi: »迦 文 老 人 久 默 斯 要、 三 百 餘 會 畧 不 明 破、但 隨 機 救 拔、候 時 節 到 來。 – Ông già Thích-ca im lặng với yếu chỉ này, hơn 300 hội bỏ bớt chẳng nói rõ ra, chỉ tùy cơ cứu vớt, đợi thời tiết đến«.


meanings:
（梵 Kātyāyana，巴 Kaccāyana，藏 Ka-tyaḥi bu-chen-po）佛陀十大弟子之一。漢譯有摩呵迦旃延、摩呵迦多衍那、大迦旃延、迦多衍那等名。意譯大剪剔種男。西印度阿槃提（Avanti）國人。由于他善于分析法義、擅長說法，‘略義能廣、廣義能略’，因此有‘論議第一’的雅號。<#>迦旃延的教化事迹，在原始佛教教團裏是頗爲著名的。阿槃提國有一位貧苦無依的老婦，由于境遇甚劣而在河邊嚎啕大哭。迦旃延見到之後，隨即方便善巧地教她‘賣貧’，教她用最簡單的方法布施、念佛、觀佛，終于使老婦得生忉利天。這就是《賢愚經》所載‘迦旃延教老婦賣貧’的故事。<#>據《雜寶藏經》所載，當時有一位信仰邪道、行爲殘暴的惡生王，不信佛法，喜歡殺害出家人。迦旃延奉佛陀之命前往度化。惡王一見迦旃延之後，即命人加以殺害。當時迦旃延問他擬加殺害的原因，王雲︰‘汝剃髪人，見者不吉，故非殺不可。’迦旃延立刻回答道︰‘我一見到國王，即將遭殺害，可見是遇到你的人才真是不吉利。遇到我的則會像國王那麽平安無恙。’就這樣一句簡單的分析，終于使惡王瞭解前此迷信的錯誤。此後，他又用種種善巧方法，爲國王解釋夢境八事，終于使佛法得以在該國順利地推展。這就是有名的‘爲惡生王解八夢緣’。<#>迦旃延出家之後，大都在當時佛法尚未普及的西印度弘法。由于他的善巧方便，使很多外道都懾服在他無礙的辯才之下，也有不少人（如‘二十億耳’比丘）因爲他的接引，才步入佛門。<#>◎附︰印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第二章第一節（摘錄）<#>大迦旃延與富樓那，也可說是一系的。大迦旃延游化的主要地區，是阿槃提國（Avanti），又將佛法引向南地（P. Dakkhināpatha）。富樓那以無畏的精神，游化‘西方輸盧那’地方（Sroṇāparānta）。這是從事西（南）印度宏化的大師。對當時以舍利弗爲重心的‘中國’，那是邊地佛教的一流。<#>大迦旃延，被稱爲︰‘于略說廣分別義’（Saṅkhittena bhāsitassa Vitthārena at-tham% Vibhajantā）第一，也就是‘論議’第一。在《雜阿含經》中，大迦旃延對于佛的略說，而作廣分別說的，有爲信衆分別‘僧耆多童女所問偈’義，分別‘義品答摩犍所提問偈’義；分別佛爲帝釋所說，‘于此法律究竟邊際’義。這都是對于簡要的經文或偈頌，廣分別以顯了文句所含的深義。《中阿含經》也是一樣︰《溫泉林天經》，爲衆分別‘跋地羅帝偈’義；《分別觀法經》，分別‘心散不住內，心不散住內’義；《蜜丸喻經》，分別‘不愛不樂不住不著，是說苦邊’義。這些分別解說，佛總是稱贊大迦旃延︰‘師爲弟子略說此義，不廣分別，彼弟子以此句，以此文而廣說之。如迦旃延所說，汝等應當如是受持！’‘以此句，以此文而廣說之’，近于舍利弗的︰‘我悉能乃至七夜，以異句異味（文）而解說之’。這是釋尊門下，能廣分別解說的二位大弟子。但分別的方針，顯然不同。大迦旃延的‘廣分別義’，如上所引的經文，都是顯示文內所含的意義，不出文句于外；而舍利弗的廣分別，是不爲（經說的）文句所限的。大迦旃延的廣分別，是解經的，達意的；舍利弗的分別，是阿毗達磨式的法相分別。漢譯《中阿含經》卷四十八的〈牛角娑羅林經〉，以‘二法師共論阿毗曇’，爲大迦旃延所說，而《中部》與《增一阿含經》，都所說不同。大迦旃延的德望，受到阿毗達磨論師的推重，但大迦旃延的學風，决非以問答分別法相爲重的。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷三；《五分律》卷二十一；《中阿含經》卷二十八；《雜阿含經》卷十六、卷二十；《大智度論》卷二。<#>


vietnamese:
ca chiên diên thuyết pháp một tận kệ kinh <đpb>


meanings:
yellow sickness--apparently some kind of fever


meanings:
（梵 Kalidāsa）印度詩人、戲曲家。音譯又作迦梨陀娑，或加里陀沙。五世紀前期活躍于笈多王朝旃陀羅笈多二世之宮廷。乃印度古典梵文文學黃金時代之文豪，有‘詩聖’之美譽。<#>印度古典文學經過吠陀、奧義書、叙事詩時代，至二世紀頃始高度發展的美文體（詩），即完成于迦梨陀沙之手。故其在梵文文學上占有極爲重要的地位，而被稱爲‘印度之莎士比亞’。西洋大文學家歌德曾推崇他爲世界文學之瑰寶。相傳歌德的‘浮士德’一劇所用的開場白，系受迦梨陀沙之影響。<#>其作品種類有抒情詩、叙事詩、戲曲等。系以優越之筆調，加上典雅之韵律，再運用梵文獨特之修辭技巧所寫成。主要作品有戲曲《莎昆妲蘿》（Abhijñanaśakuntalam，又譯沙恭達羅）、《天女之戀》（Vikramorvaśīya），叙事詩《羅怙系譜》（Raghuvaṃśa）、《摩羅毗迦與火天友》（Mālavikāgnimitra）、《童子之出生》（Kumārasambhava），抒情詩《時令之環》（R!tusaṃhāra）、《雲使》（Meghadūta）等。其中，《莎昆妲蘿》一劇已有中譯本。<#>◎附︰金克木《梵語文學史》第三編第七章第一節（摘錄）<#>迦梨陀娑是印度梵語古典文學中獲得世界聲名的大詩人。最早把他介紹到印度國外的是我國的藏語譯本《雲使》。十八世紀末年起，西方梵語學者介紹和翻譯了他的作品。他的戲劇《沙恭達羅》和抒情詩《雲使》，曾經得到歐洲浪漫主義詩人的欣賞。到了1956年，有些國家還把他作爲世界文化名人，舉行過他的一千五百周年紀念。當時北京還上演了他的劇本《沙恭達羅》，很受觀衆歡迎。<#>在古代印度，迦梨陀娑已經有很高的地位和很大的影響。算在迦梨陀娑這個名字下面的作品竟有二十部甚至四十部之多，不過其中多數都不是這位詩人的作品，真正屬于他的只有幾部。他的這幾部詩和劇，千百年來一直是印度讀書人學習梵語的必讀之書。他的大量的清新的譬喻，歷來爲文學評論家和一般讀者所贊賞。他的作品是古今公認的梵語古典文學的高峰。<#>關于迦梨陀娑的年代至今還沒有最後結論。現在較多的人認爲他是西元後三至五世紀的人。他在作品中提到匈奴人被驅逐，稱贊優禪尼城的繁榮和優填王傳說的流行，又舉出了前輩戲劇作家跋娑等三個名字，可見他生活于古典文學興盛起來的時期，也可以說，他生活于印度從奴隸制過渡到封建制後相對的穩定時代中的某一階段。他的作品中的社會背景似乎依然是奴隸制小王國的風光。很可能‘跋娑’十三劇中的《驚夢記》第一幕第三詩所說的‘用命令變郊區森林爲聚落’（聚落這個詞原是指村社組織或鎮市，此時也可能已轉變爲初期的封建莊園）的過程正在進行中。迦梨陀娑的作品中表現的對城鄉的看法是，一方面羡慕城市的奢華，一方面又贊揚鄉村的寧靜。他所理想的是兩者兼備，于是苦行者兼舞神濕婆和財神俱比羅相鄰而住的仙山成了他所嚮往的勝境。<#>現在一般認爲他的作品共有七部︰三部是戲劇，其中有一部有人以爲不是他所作。兩部是長篇叙事詩，其中一部沒有結尾，另一部的後面大部分被認爲別人續作。一部是長篇抒情詩。一部是抒情小詩集，這也還有人懷疑，以爲不是他的手筆。這些作品的思想和風格大體上是統一的。<#>迦梨陀娑在作品裏不肯著重描寫現實的社會鬥爭，而大力渲染他的理想境界；不過他幷不是逃避現實追求幻想，而仍然反映了重要的社會矛盾，有著進步的傾向。（中略）他喜歡贊揚自己的理想人物而不好批評指責社會或發泄不滿情緒。他一再著重描寫夫婦生離死別的無限哀傷。他既不像《小泥車》作者那樣愛憎分明，直接暴露現實，向統治者挑戰；又不像伐致呵利那樣滿腹牢騷，譏彈時世。他是歌頌多而批評少，抒情多而議論少，想像多而揭露少，因此是很難一下子抓出主導思想的一個詩人。不過，若就當時的階級矛盾作具體分析，看他歌頌的對象、感情的特徵、想像的依據以及所透露的社會矛盾的性質和解决的方向，我們仍然可以發現他的思想特點。<#>假如關于迦梨陀娑的身世的可信資料能保存下來，能給他的作品排一排時代，我們的分析工作要容易得多。可是古代印度只留下一些後人關于他的傳說。例如說他本是愚人（樵夫或木匠？），因拜迦梨女神（時母）而得智慧（所以名叫迦梨陀娑，即迦梨的奴僕），成爲健日王宮廷‘九寶’之一，最後在國外死于一妓女之手等等。這些都是很晚才有的不可追究的想像之談，不能當做根據。像對待許多印度古典作家一樣，我們唯一的根據只是他的作品。<#>從他的作品看來，我們可以概括地說︰迦梨陀娑有民主性的進步思想和很高的藝術成就。他在表達思想感情上長于婉轉含蓄，往往留有餘不盡之意。用我國古代文學評論的話來說，他的作品正是用情則‘樂而不淫，哀而不傷’，用意則‘溫柔敦厚’，用詞則‘清新俊逸’。梵語在他的筆下充分發揮了作爲文學語言的表達能力，詞與義結合得很好，音樂性很强，而還沒有陷入形式主義的文字游戲泥沼。他確是一位語言藝術大師，不愧爲梵語古典文學作家的杰出代表。<#>［參考資料］　糜文開《印度文學欣賞》第十六篇；泰戈爾著·糜文開譯〈莎昆妲蘿的真實意義〉（《莎昆妲蘿》）；A. A. Macdonell著·異史氏譯《印度文化史》。<#>


meanings:
（梵 garuḍa，巴 garuḷa，藏 nam-mahaḥ-ldiṅ）漢譯有迦留羅、伽樓羅、迦婁羅、金翅鳥、妙翅鳥、食吐悲苦聲等名。是印度神話中之一種性格猛烈的大鳥。在佛教裏，則是天龍八部衆之一。<#>所謂‘天龍八部衆’，是指人類以外的八種守護佛法的衆生。這八種是︰天、龍、夜叉、乾闥婆、阿修羅、迦樓羅、緊那羅、摩侯羅伽等八衆。迦樓羅便是其中之一。<#>依佛典所載，迦樓羅的翅膀是由衆寶交織而成，所以又稱爲金翅鳥或妙翅鳥。這種鳥的軀體極大，兩翅一張開，有數千餘裏，甚至于數百萬裏之大。其出生類別有胎生、卵生、濕生、化生四種。<#>迦樓羅的最主要特色，便是以龍爲食物。因此，在佛教傳說裏，這種鳥是各種龍的剋星。由于迦樓羅與龍都敬畏佛法，因此，當迦樓羅要抓龍來吃的時候，如果龍用僧人的袈裟披身，則迦樓羅便不敢加以捕食。<#>由于迦樓羅性格勇猛，因此密宗乃以之象徵勇健菩提心，幷且有以這種鳥爲本尊的各種修法。在我國的小說裏，膾炙人口的《說岳全傳》，即運用與迦樓羅有關的故事，來作該書的楔子。該書說︰岳飛原是金翅鳥王轉世，秦檜即是前生曾被金翅鳥啄傷左眼的龍王。女真國的金兀術，則是赤須龍所轉世。爲了平服這些龍王轉世所興起的劫難，所以佛陀才派金翅鳥降生人間。這種神話，頗可以看出佛教故事對中國小說的影響。<#>在密教的修持法中，以迦樓羅爲本尊，爲除病、止風雨、避惡雷而修的秘法，謂之‘迦樓羅法’，或稱‘迦樓羅大法’。<#>◎附︰《觀佛三昧經》卷一（摘錄）<#>有金翅鳥，名正音迦樓羅王，于諸鳥中快得自在，此鳥業報應食諸龍，于閻浮提日食一龍王及五百小龍，明日複于弗婆提食一龍王及五百小龍，第三日複于瞿耶尼食一龍王及五百小龍，第四日複于郁單越食一龍王及五百小龍，周而復始經八千歲，此鳥爾時死相已現。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷十九；《立世阿毗曇論》卷二；《經律異相》卷四十八；《菩薩從兜術天降神母胎說廣普經》卷七；《增一阿含經》卷十九。<#>


meanings:
3974迦樓羅，梵語 garuḍa，巴利語 garuḷa。又作加樓羅鳥、迦留羅鳥、伽婁羅鳥、揭路荼鳥。意譯作食吐悲苦聲。或作蘇鉢剌尼（梵 suparṇi），即金翅鳥、妙翅鳥。爲印度古代神話中，一種類似鷲鳥，性情猛烈的神格化之巨鳥。曾爲毘濕奴天之乘物。據云，其生之時，身光赫奕，諸天誤認爲火天而禮拜之。於佛教諸經典均載有此鳥之名，長阿含經卷十九即謂，金翅鳥有卵生、胎生、濕生、化生等四種，卵生之金翅鳥可食卵生之龍，胎生之金翅鳥可食胎生、卵生之龍；濕生之金翅鳥可食濕生、卵生、胎生之龍，化生之金翅鳥可食化生及其餘諸種之龍。觀佛三昧海經卷一載，此鳥以業報之故，得以諸龍爲食，於閻浮提一日之間可食一龍王及五百小龍。經律異相卷四十八謂，此鳥所扇之風，若入人眼，其人則失明。菩薩從兜術天降神母胎說廣普經卷七載，金翅鳥王身長八千由旬，左右翅各長四千由旬。於大乘諸經典中，此鳥列屬八大部眾之一，與天、龍、阿修羅等共列位於佛說法之會座。　於密教中，迦樓羅乃梵天、毘紐天、大自在天等之化身，或謂即文殊師利之化身，列位於胎藏界外金剛部之南方。迦樓羅之形像有多種，印度山琦遺蹟中之迦樓羅僅爲單純之鳥形，然傳於後世之形像則大多爲頭翼爪嘴如鷲，身體及四肢如人類，面白翼赤，身體金色。〔海龍王經卷四、法華經卷一、起世因本經卷五、立世阿毘曇論卷二、華嚴經探玄記卷二〕


meanings:
→ thập tam tổ ca tì ma la tôn giả 十三祖迦毗摩羅尊者


meanings:
3962迦毘羅，梵名 Kapila。數論外道之祖。又作劫比羅仙、迦毘梨仙、緊閉羅仙、迦夷羅仙、柯箄羅仙、迦比羅仙。全稱迦毘羅大仙。意譯爲黃頭仙、龜種仙、金頭仙、赤色仙等。此仙人鬢髮、面色皆黃赤，故有黃赤色仙人之名。約生於紀元前六世紀。生而自然具備法、智、離欲、自在等四德，見此世間之盲闇、沉迷，遂起大悲心，先爲婆羅門阿修利（梵 Asuri）說二十五諦之義，次爲般遮尸訶（梵 Pañcaśikha）說法，所說之法達十萬偈，名爲「僧佉論」。然現今學者謂迦毘羅仙乃金胎神（梵 Hiraṇyagarbha）之人格化，而以爲歷史上並無其人；然此說迄未有定論。〔賢愚經卷十、金七十論卷下、成唯識論述記卷一末、法華文句科本卷八、玄應音義卷二十三〕


meanings:
（梵 Kapila-vastu，巴 Kapila-vatthu，藏 Ser-skyaḥi groṅ-kyer）古印度的城市，爲釋迦牟尼佛的故鄉，系釋迦族之領土。位于喜馬拉雅山山麓，即今尼泊爾境內之巴達利亞（Padaria）。又稱迦維羅閱、迦維羅衛、迦惟羅越，略稱迦毗羅、迦夷羅、加維，詳稱迦比羅皤窣都、迦毗羅婆蘇、迦比羅跋臭、迦比羅婆修鬥、迦毗羅施兜、迦毗羅鶏兜、迦毗羅跋私臭、迦毗羅婆、迦尾■縛娑多。Kapila是古仙人名，此語爲黃色或黃赤色之義，vastu是住所之義，故Kapilavastu意譯爲黃頭仙人住處、黃發仙人住處、蒼城、黃赤城、赤澤國。<#>此地不僅與佛教關係深厚，其名稱亦與數論派的開祖迦毗羅仙頗有因緣，故被認爲與數論派的興起有關。佛陀爲此地刹帝利種淨飯王之子，城外東南的嵐毗尼園即其降生地。相傳過去四佛中的拘樓秦佛、拘那含佛的本生地，也在此地附近。此地由于是佛陀降生地，又是四大塔之一，因此巡拜遺迹者常前往參禮。阿育王曾在拘那含佛的本生地及嵐毗尼園建立石柱，幷給予嵐毗尼園居民免稅的優待。<#>佛陀晚年，釋迦族遭舍衛城毗琉璃王的攻擊，而致滅亡。此後，迦毗羅衛漸趨荒廢。五世紀初，前來此地的法顯形容該處說，城中都無王民，僅有衆僧民戶數十家。玄奘的《西域記》卷六雲（大正51·900c）︰‘王城頽圮，周量不詳，其內宮城周十四、五裏，壘磚而成，基迹峻固，空荒久遠，人裏稀曠，無大君長，城各立主，土地良沃，（中略）伽藍故基千有餘所，而宮城之側有一伽藍，僧徒三十余人，習學小乘正量部教，天祠兩所，異道雜居。’依《西域記》所載，此地的佛教聖迹甚多，如淨飯王正殿、摩耶夫人寢殿、菩薩降神像的精舍、阿私多仙相太子處、太子與諸釋子角力處、太子學堂、太子逾城處、舍衛城主誅死釋種處等。此外，尚有拘樓秦佛的本生地、拘那含佛的本生地、太子坐樹下觀耕田處、太子成道後返國爲父王和釋種說法的尼拘律樹林、箭泉、佛出生地嵐毗尼園等。<#>關于迦毗羅衛城的舊址，考古學家康林罕（A. Cunningham）推定是在Gorakhpur西方十哩餘的Nagar。西元1895至1896年，因Piprava古塔的發掘，而被認爲應在Nagar北六十餘哩的地方，即Tilaurakot。Piprava古塔是釋種供奉佛八分舍利之一的地方，其附近有Nigliva和Lumindei二石柱出土。<#>Tilaurakot位于西孟加拉鐵道Uska停車場的北方，Banganga河的東岸。其西北隅稍受河水侵蝕，但長七哩、寬三哩的城壁遺迹今仍留存，另有無數群小土堆。《西域記》雲（大正51·901b）︰‘大城西北有數百千窣堵波，釋種誅死處也，毗盧釋迦王既克諸釋，虜其族類，得九千九百九十萬人，幷從殺戮，積尸如莽 d，流血成池，天警人心，收骸瘞葬。’<#>關于拘樓秦佛本生地，《西域記》雲（大正51·901b）︰‘城南行五十餘裏至故城有窣堵波，是賢劫中人壽六萬歲時，迦羅迦村馱佛本生城也。城南不遠有窣堵波，成正覺已見父之處。城東南窣堵波，有彼如來遺身舍利，前建石柱，高三十餘尺，上刻師子之像，傍記寂滅之事，無憂王建焉。’法顯稱其地名爲那毗伽（Nābbika），《七佛父母姓字經》則作輸呵唎提那（Suḥr!idin）。《中阿含經》卷一所說的安和，當是此地地名的譯語。在石柱未被發現前，位于迦毗羅衛城古址西南七哩的二塔址，皆被推定爲是拘樓秦佛的故城。<#>關于拘那含佛本生地，《西域記》雲（大正51·901b）︰‘迦羅迦村馱佛城東北行三十餘裏，至故大城，中有窣堵波，是賢劫中人壽四萬歲時，迦諾迦牟尼佛本生城也。東北不遠有窣堵波，成正覺已度父之處。次北窣堵波，有彼如來遺身舍利，前建石柱，高二十餘尺，上刻師子之像，傍記寂滅之事，無憂王建也。’而《七佛父母姓字經》謂此地名爲差摩越提（Kṣamavati）。無憂王所建的石柱，在Nep-al Tarai地方哈德裏雅村西北十五哩的Nigliva附近、尼格裏巴沙格爾河的西岸被發現，但因此石柱幷無基石，因而被懷疑是由他處移來，幷非此地本有。柱身已折爲二段，柱頭佚失，刻文不完整，但可讀出如下之意‘天愛善見王，灌頂第十三年，建此二倍大于迦諾迦牟尼佛的塔；灌頂第二十年，躬至禮敬，又建石柱’。<#>［參考資料］　《修行本起經》卷上；《長阿含》卷三〈游行經〉、卷十二〈大會經〉；《佛本行集經》卷七；《大莊嚴論經》卷三；《普曜經》卷二；《佛所行贊》卷一；《大三摩惹經》；《有部毗奈耶》卷十七。<#>


meanings:
3963梵名 Kapila-vastu，巴利名 Kapila-vatthu。又作迦比羅皤窣堵、迦毘羅婆蘇都‧劫比羅伐窣堵‧婆兜釋翅搜、迦維羅衛。略稱迦毘羅、迦維。意譯黃赤城、黃髮仙人住處、妙德城等。即今尼泊爾塔拉伊（Ta-rai）之提羅拉冠特（Tilorakot）地方，爲佛陀出生之處，亦即釋迦族之國土。數論派傳說中之始祖迦毘羅仙人亦居於此，因此以其名爲國名。在佛陀晚年，迦毘羅衛之釋迦族慘遭憍薩羅國毘琉璃王之虐殺而衰亡，此地亦漸次荒廢。晉朝法顯至此旅遊時，已城址荒蕪，民家僅數十。唐代玄奘西遊，尚見伽藍窣堵波及阿育王所建之大石柱。今遺蹟已不可見，唯大石柱陷入土中，於一八九七年始挖掘出土。〔長阿含卷二遊行經、佛本行集經卷七、高僧法顯傳、大唐西域記卷六、S. Beal: Buddhist Records of The Western World, vol.Ⅱ; W.W. Rockhill: The Life of The Buddha〕


meanings:
3962迦毘陀，梵語 kapittha，或 kapitthaka；巴利語 kapiṭṭha, kavittha，或 kapitthaka。又作迦毘陀樹、迦卑他樹、劫彼陀樹、劫比他樹、劫畢他樹、柯必他樹、迦捭多羅樹。譯作梨樹。雜阿含經卷二十六（大二‧一九○上）﹕「有五種大樹，其種至微，而樹生長巨大，而能映障眾雜小樹，蔭翳萎悴，不得生長。何等五?謂揵遮耶樹、迦捭多羅樹、阿濕波他樹、優曇鉢羅樹、尼拘留他樹。」其學名 Feronia elephantum，英文稱爲 elephant apple，又作 wood apple。香橙樹之一種，爲落葉小喬木，葉爲互生複葉，呈楔狀卵形，有特殊香氣。花爲暗紅色，徑一點五公分。球狀果，徑三至六公分，可食用，亦可治咽喉病。其材呈黃色或灰白色，質地堅硬，可作建材或農具。其產地北至喜馬拉亞山、旁遮普，南至錫蘭等乾燥地帶。雜阿含中謂其爲一大樹，然其因不詳。〔摩訶僧祇律卷三十四、大唐西域記卷二、玄應音義卷十一〕


meanings:
（梵 Kaśmīra，巴 Kasmīra，藏 Kha-che）位于西北印度的古國。又稱羯濕彌羅國、罽濕彌羅國、個濕蜜羅國、個失蜜。意譯阿誰入國、阿誰人國。或稱迦葉蜜多、罽賓那、劫賓。位于犍陀羅的東北方，喜馬拉雅山麓，即今之喀什米爾地方。《漢書》作罽賓，《唐書》稱個失蜜、迦濕彌羅。<#>依《善見律毗婆沙》卷二所述，阿育王曾派遣末闡提（Majjhantika）至罽賓傳道。此國盛行以說一切有部爲中心的教學，爲上座部佛教的據點。阿育王之後，經三世有迦膩色迦王，曾召集世友等五百聖賢在此編集《大毗婆沙論》。其後爲‘紇利多’族所征服，佛教遭迫害而衰退，印度教在此時有所發展。未幾，睹貨羅國呬摩呾羅王成爲迦濕彌羅王，討伐‘紇利多’族，再興佛法。<#>西元七世紀初，玄奘游至此國時，此國有伽藍百余所，僧徒五千余人，另有四窣堵波，皆系阿育王所建。而且相傳國內有收藏佛牙的窣堵波、僧伽跋陀羅制《順正理論》的舊伽藍、索建地羅作《衆事分毗婆沙論》的伽藍、收藏大食羅漢之舍利的石窣堵波、布剌拿論師作《釋毗婆沙論》的商林伽藍等。近鄰的僧呵補羅、烏剌尸、半笯嗟及曷邏闍補羅等諸國，皆隸屬迦濕彌羅，呾叉始羅國亦爲其附庸。唐肅宗乾元二年（759），悟空奉勒出使迦濕彌羅，其時此國有伽藍三百餘所，靈塔瑞像其數頗多。及十四世紀，回教勢力入侵。至今日該地住民大部分爲回教徒。1846年該地成爲英國的藩屬，1947年印度與巴基斯坦分別獨立後，喀什米爾的歸屬問題在印、巴兩國之間爭論不已。若以現代印巴二國的疆域來衡量，古代的迦濕彌羅國領土，大約分布在現代印度的西北部與巴基斯坦的東北部。<#>佛典中，有關迦濕彌羅的記述不少。如《蓮華面經》卷下雲，佛滅後，罽賓國佛法興，閻浮提之阿羅漢皆往彼國，猶如兜率天處。《大方等大集經》卷五十五〈月藏分〉分布閻浮提品有言，佛以罽賓那國付囑怖黑天子等。《難提蜜多羅所說法住記》記載，迦諾迦伐蹉尊者與其眷屬五百阿羅漢共住迦濕彌羅國。由此可知，此國佛教甚盛。<#>又，從罽賓到中國的三藏，東晋時代有僧伽提婆、僧伽跋澄、弗若多羅、佛陀耶舍、曇摩耶舍、佛陀什。劉宋代有曇摩蜜多、求那跋摩。唐代有佛陀多羅、佛陀波利、寶思惟等人。彼等所譯出的經論，有關《長》、《中》、《增一》等諸阿含，以及《十誦》、《四分》、《五分》等諸律與小乘阿毗曇，爲數甚多。若依《出三藏記集》卷七、卷十四、卷十五等處所述，竺法護、佛陀耶舍、法勇等諸師于罽賓得《賢劫經》、《觀世音受記經》等經。可知西元三世紀左右，該國即曾流傳大乘經典。<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷九；《法句譬喻經》卷二〈惡行品〉；《大唐西域記》卷三、卷四；《宋高僧傳》卷三；《漢西域圖考》卷六；《古今圖書集成》〈邊裔典〉卷五十三；《慧超往五天竺國傳箋釋》；羽溪了諦著·賀昌群譯《西域之佛教》；A. Cun-ningham《Ancient Geography of India》；A. Stein《Memoire on Ancient Geography of Ka/smir》。<#>


meanings:
3978迦濕彌羅，梵名 Kaśmīra，巴利名 Kasmīra。又作羯濕弭羅國、迦葉彌羅國、箇失蜜國。位於西北印度，犍陀羅地方之東北、喜馬拉雅山山麓之古國，即我國漢朝時所稱之罽賓。建國於西元前二千四百年頃，經四十七代，阿育王即位。阿育王虔信佛教，建立無數窣堵波及支提，此係王統史所載與佛教有關之最早記事。另據法句譬喻經卷二惡行品之載，佛陀曾遣須漫羅漢持佛之髮爪至罽賓之南，並於山中建佛圖寺。由於阿育王之傳道師末闡提（巴 Majjhantika）曾至此布教，其後領有此地之犍陀羅王迦膩色迦乃在此召集五百名僧編纂大毘婆沙論，自此，此國研究阿毘達磨之風氣甚盛。其後佛教在此曾一度遭受迫害，再度興隆後成爲大乘佛教之一大根據地。於大集經、華嚴經、涅槃經等大乘經典中皆可見到此地名。由此地入我國從事譯經之名僧有僧伽提婆、僧伽跋澄、佛陀耶舍、求那跋摩、佛陀多羅等。玄奘西遊至迦濕彌羅時，爲六三○年，證之以王統史之記載，當時乃羯迦吒迦王朝（梵 Kārkoṭa）之初祖杜拉巴瓦爾達納（梵 Durlabhavardhana）在位之時，玄奘甚受禮遇，且從該國之大德僧稱學習俱舍論、順正理論、因明、聲明等。其時，鄰近之僧訶補羅、烏剌尸、半笯嗟、曷邏闍補羅等諸國均隸屬迦濕彌羅國。唐肅宗乾元二年（759），唐僧悟空曾奉勅出使罽賓，而於此地滯留四年，其時當地尚有伽藍三百餘所，靈塔瑞像不計其數。其後，烏特帕拉王朝（梵 Utpala, 855 成立）、前羅訶拉王朝（梵 Lohala, 1003 成立）、後羅訶拉王朝（1101 成立）相次在此建立王朝。十二、三世紀之後，此地或淪入回教徒之手，或爲帖木兒所併吞，或受阿富汗所統治，經歷多番變遷，而於一八四六年成爲英國之藩屬。〔宋高僧傳卷三、大唐西域記卷三、古今圖書集成邊裔典第五十三、V.A. Smith: The Early History of India〕（參閱「罽賓國」6491）


meanings:
3978梵名 Kashmīra Śaiva。爲印度教濕婆悉檀派（梵 Śaiva-siddhānta）之一派。迦濕彌羅地方敬仰阿笈摩（梵 Āgama）聖典爲天啟，乃其宗教思想之本源。此派之論點，以濕婆（梵 Śiva）、性力（梵 śakti）、個人我（梵 anu）爲三要素，主張現世非虛無、幻夢（梵 māyā），乃濕婆依性力所顯現者。又此派所謂解脫，乃係了知個人我與濕婆之究極合一即得「再認」。此派根據商羯羅「不二一元說」之再認識（梵 pratyavijñā）展開獨自之理念，故又稱布拉提牙維朱那派（梵 Pratyavijñā）。此派頗影響南方之濕婆派。（參閱「濕婆悉檀派」6449）


meanings:
3971西藏名 Bkaḥ-brgyud-pa。又作迦爾修派、喀爾修派、噶舉派。爲西藏佛教新派（藏 Gsar-ma-pa）之一。Bkaḥ-brgyud-pa，意譯聖語相承者，亦即依口傳方式，使祕義與師資相承之宗派。又因該派僧人著白色僧服，俗稱白教。創始人爲馬爾巴（藏 Mar-pa lo-tsā-ba, 1011～1096）曾留學印度，於那洛巴（藏 Nāro-pa）學速道瑜伽之六法，並隨彌特利（梵 Maitri）學大手印（梵 Mahāmudrā）。歸國後，傳給密勒日巴（藏 Mi-la ras-pa, 1038～1122）。至密勒日巴之弟子達保哈解（藏 Dwags-po lha-rje，又稱 Sgam-po-pa, 1077～1152）此派乃大成。　達保先學迦當派教義，三十二歲時歸投密勒日巴，修習那洛六法與大手印，晚年回鄉里致力於著述，及僧院之建立。其弟子潑結木九巴（藏 Phags-mo-gru-pa, 1110～1170）由西藏東部至中央學迦當派及薩迦派之教義，後師事達保哈解，學迦爾居派祕法。其後分裂許多支派，通常稱九派。(一)達保哈解自成達布派，(二)達保之弟子求松肯巴（藏 Dus-gsum-mkhyen-pa）開出迦爾瑪派（藏 Karma-bkaḥ-brgyud-pa），(三)潑結木九巴（藏 Phags-mo-gru-pa）開出潑結迦爾居派（藏 Phags-gruḥi bkaḥ-brgyud-pa），(四)拉馬新（藏 Bla-ma shan）開出新吒兒派（藏 Shan-tshal-pa），(五)林青（藏 Rin-chen-dpal）開出地康派（藏 ⑷dri-khuṅ-pa），(六)金巴日巴（藏 Stsaṅ-pa-rgya-ras-pa）開出路結派（藏 Ḥbrug-pa），(七)大吉隆壇（藏 Stag-luṅ-dam-pa）開出大隆派（藏 Stag-luṅ-bkaḥ-brgyud-pa），(八)達爾馬騰（藏 Dharma-bdaṅ-phyug）開出勃隆派（藏 Hbad-ron bkaḥ-brgyud-pa），(九)林普起吒（藏 Rin-po-che-rgya-tsha）開出杜普派（藏 Khro-phu-bkaḥbrgyud-pa）。其中潑結派及迦爾瑪派曾受元、明二朝冊封，相繼執掌地方政權。此外，潑結派其後又分出止貢、大隆、主巴、葉巴等派。格魯派得勢後，迦爾居派僅止貢、迦爾瑪、大隆、主巴四支系，保有一定之勢力。主要寺院有墨竹工卡之止貢寺，西康德格之八邦寺等。　此外，又有以香巴迦爾居派與達布迦爾居派爲迦爾居派之兩大傳承，然香巴派之創始者瓊波南交又於香地另行建寺傳法，攝受弟子八萬餘人。其教授皆從印度傳來，故別成一派。　本派之特色，馬爾巴與密勒日巴均不住僧院，而以咒術之密教廣布教化民間，與受王侯庇護而向知識階層宣布顯教之迦當派，和以僧學爲中心而努力於組織宗團之薩迦派形成強烈對照。其學說依月稱派中觀思想，大印傳承，不重文字，而特重以證理通達大印之智慧，以苦修爲特色。其教義極重實踐，認爲人唯有透過實踐始能發揮佛教本義，以完成獨立人格爲目標。〔世界佛教通史上集（聖嚴）〕（參閱「西藏佛教」2593、「迦當派」3967）


meanings:
3973西藏名 Kar-ma-pa。又作噶瑪派。西藏佛教迦爾居派之分派。由達保哈解（藏 Dwags-po lha-rje）之弟子求松肯巴（藏 Dus-gsum mk-hyen-pa chos-kyigrags-pa, 1110～1193）開創。求松肯巴於西元一一五五年至拉薩北方創建迦爾瑪寺（藏 Tshu-mtshur lha-luṅ），爲該派之根本道場。至其死後，又轉世成爲該派之第二祖，確立西藏喇嘛轉生之觀念，開創活佛轉世之制度。二祖曾至中國，接受元世祖之歸依。該派頗受蒙古皇帝之禮遇，迦爾瑪二祖曾受蒙古大汗所賜黑冠一頂，是爲黑冠派之起源，迦爾瑪三世則受賜紅冠一頂，是爲紅冠派與紅教派之起源。至明朝，極盛一時。第五祖嘗與永樂帝相善，且曾收宗喀巴爲弟子。該派頗受寧瑪派（古舊派、大究竟派）之影響，此爲其特色之一。又該派活佛司徒卻吉尼瑪著有藏文文法大疏，巴俄祖拉陳瓦著有賢者喜宴，均爲名著。〔蒙古佛教史〕（參閱「西藏佛教」2593、「迦爾居派」3971）


meanings:
（梵 Kalodāyin，巴 Kaḷudāyī、Lālu-dayī，藏 Ḥchar-byed-nag-po）佛弟子中惡行多端之比丘。又作迦樓陀夷、迦盧■夷、迦路娜、迦盧。譯作大粗黑、粗黑、黑曜、黑光、時起、黑上等。本名優陀夷（Udāyiñ），以其身黑，故又名黑烏陀夷、黑優陀。據《增一阿含經》卷四十七及《四分律》卷十四所載，迦留陀夷身色極黑，一夜行乞至妊婦家，巧遇閃電。彼婦人于電光中見之，誤以爲黑鬼，而受驚墮胎。佛陀聞知此事後，乃制定過午不得行乞之戒。<#>又，《中阿含經》卷五〈成就戒經〉載有迦留陀夷否定舍利弗之說法，而受佛面呵之事。《立世阿毗曇論》卷一亦載迦留陀夷聞阿難贊佛之威德，而說其無所得，因此受佛責難。《四分律》卷二、卷三、卷五、卷六、卷十一、卷十三、卷十五、卷十六、卷十九等所載的十三僧殘之第一至第四，及不二定、三十舍墮之第五，及九十單提之第九、第二十五、第二十六、第四十三、第四十四、第四十五、第六十一、第八十四等，皆因迦留陀夷之因緣而制定。<#>此外，另有與迦留陀夷同名者，如《中阿含經》卷二十九〈龍象經〉載，佛歸故鄉時，迦留陀夷嘗以龍相應之偈贊佛；《長阿含經》卷十二〈自歡喜經〉載，優陀夷贊佛少欲知足。然此優陀夷，乃迦維羅城之婆羅門，幷非上述之迦留陀夷。《有部毗奈耶破僧事》卷二載，迦留陀夷與佛陀同日誕生；同書卷三又載，時迦留陀夷見毒蛇欲害菩薩，立即以利刀斬蛇，而被蛇所吐之毒氣附著于身，故身呈黑色而稱黑烏陀夷；《佛本行集經》卷十六、卷五十一，及《修行本起經》卷上等，皆載優陀夷勸請悉達太子納妃，及佛成道後請佛歸鄉等事。然此乃迦維羅城之刹帝利種，亦非上述之惡比丘迦留陀夷。<#>［參考資料］　《中阿含經》卷五十〈迦樓烏陀夷經〉；《雜阿含經》卷九、卷二十四；《賢愚經》卷十二；《過去現在因果經》卷二；《大寶積經》卷六十一；《五分律》卷二、卷七、卷八；《十誦律》卷三、卷九、卷十一、卷十六、卷五十八；《有部毗奈耶》卷八、卷十一、卷二十六、卷二十九、卷三十三、卷四十；《法華經》卷四〈五百弟子受記品〉。<#>


meanings:
3967迦當，西藏名 Bkaḥ-gdams。又作甘丹派、噶當派、教勅派。西藏佛教新派中之一。以阿提沙（梵 Atīśa，十一世紀）爲開祖，經洛姆東（藏 Ḥbrom-ston-pa，又作種敦巴，1004～1064）奠基，由朴穹瓦童幢（藏 Phu-chuṅ-ba Gshon-nu rgyalmtshan）、博朵瓦寶明（藏 Po-to-ba Rin-chen gsal, 1031～1105）、謹哦瓦戒然（藏 Spyan-sṅa-ba Tshul-khrimshbar, 1038～1103）等發揚光大。　西藏後弘期佛教初期，學法僧人之教法修行次第混亂，顯密分歧，阿里王益希微迎請阿提沙入藏弘法，阿提沙作菩提道燈論，闡明顯密教不相違背之理與修行應遵循之次第。阿提沙示寂後，門徒多依止其弟子洛姆東修行。宋嘉祐元年（1056）洛姆東於中央西藏建魯任寺（藏 Rwa-sgreṅ），廣佈阿提沙之教義，其弟子博朵瓦以阿提沙所著之菩提道燈論爲基本聖典，加上大乘莊嚴經論、菩薩地、大乘集菩薩學論、入菩提行論、菩薩本生鬘論、法集要頌論等迦當六論，闡釋祕傳修法之次第，迦當名聲由此大振。　洛姆東之後，此派發展爲三系，第一系爲博朵瓦之宗典派（藏 Gshuṅ-pa），以阿提沙「一切經論均是成佛之方便，一切教典都是修行依據」之思想爲主旨，主要經論爲迦當七論，富顯教色彩，爲此派之主流。第二系爲謹哦瓦、阿提沙之弟子古帕烏（藏 Dgon-pa-ba, 1016～1082）及古帕烏之弟子納烏舒魯帕（藏 Sñeḥu-zur-pa, 1042～1118）等之教授派（藏 Gdams-ṅag-pa），以菩提道燈論中「三士道次第」之見行雙運爲主旨，以四諦、緣起、二諦之教授以闡明「無我義」之正見，正依一切大乘經典，別依華嚴經、龍樹之寶鬘論、靜天之集學論、入學論等，修自他相換大菩提心教授，故稱教授派。此派密教色彩濃厚。第三系爲總括其他諸種教勅傳統相承之教誡派，爲朴穹瓦（1031～1106）所傳，以「恆住五念」教授爲主旨，以「十六明點」之修法爲心要法門；自戒律至金剛乘，能於一座中一齊修畢。　所謂迦當，意即教勅，指三士道次第（藏 Lam-rim）之教，乃阿提沙主要著作菩提道燈論之主幹。阿提沙精通龍樹之中觀、無著之瑜伽行、密教之攝真實（梵 Tattvasaṃgraha，金剛頂經初會），以及其他瑜伽怛特羅。阿提沙與洛姆東治學論道之根本，係在現觀莊嚴論，故與彌勒五法之關係甚爲密切，此點，與後世額爾德派（藏 Dge-lugs-pa）之以龍樹五部聚（尤以必過性空派之論點）爲教學根據者成爲明顯對比。又洛姆東、博朵瓦基於顯教立場，傳布阿提沙之道次第。與迦爾居派相比，此派較具批判態度。主要供奉釋尊與迦當四尊（觀音、多羅、不動、十六羅漢，或亦以釋迦佛、觀音、綠度母、不動明王爲本尊者；此四本尊與三藏教法合稱爲「迦當七寶」），故較具顯教色彩，然亦不能忽視其存有密教性格之一面。其密教性格之表現，係以作、行、瑜伽、無上瑜伽爲四種怛特羅，並視上樂、密集業諸典爲究竟。其代表人物爲納烏舒魯帕，此人與密勒日巴並稱爲祕密者，以發揮咒術治病等而傳名於世。此派活動中心，在西方爲托定寺（藏 Mtho-ldiṅ），在中央爲魯任寺，十一至十二世紀，教勢及於全藏。受此派影響，逐漸促成薩迦派、迦爾居派、希解派等派之興起，其後更衍生甚多支派。〔西藏佛教的迦當派（法尊）、世界佛教通史（聖嚴）第二篇第三章、L.A. Waddell: The Buddhism of Tibet; H. Hoffmann: Die Religionen Tibets（The Religions of Tibet）〕


meanings:
3967西藏佛教史籍之一。藏文全名爲：Bkaḥ-gdams-kyi rnam-par-thar-pa, Bkaḥ-gdams-chos-ḥbyuṅ gsal-baḥi sgron-me，意即「迦當派的歷史，迦當法源明燈」，乃肯噶監增（藏 Kun-dgan rgyal-mtshan）所撰。該書藏文原本厚達四百十七頁，編輯方法與敘述形式類似青史（藏 Deb-ther sṅon-po），而引用青史作者之言亦多。其成書年代爲一四九四年。全書分三篇，共十章。內容包括迦當派之定義、特性、由來、異說、歷史、傳承、派別等，爲研究迦當派之綜合性史書，亦爲喇嘛教黃帽派人士必讀之要典。〔略述西藏史籍─迦當派源流（林傳芳，內明雜誌第十六期、第十七期）〕


meanings:
（梵 kaṭhina，巴 kaṭhina，藏 sra-brkyaṇ）音譯又作羯耻那衣、迦郗那衣；意爲堅實衣，舊譯賞善罰惡衣，一般意譯爲功德衣。指比丘衆于夏安居結束之後，或于一定期限內所穿著的便服。據《四分律》卷四十三〈迦絺那衣犍度〉所述，佛在舍衛國時，有衆多比丘在拘薩羅國安居，十五日自恣竟，十六日往見世尊，途中值遇天雨，衣服濕重；世尊以此因緣，遂制比丘于安居竟，受此功德衣。<#>此衣可由施主供養，若無，則可由衆僧齊作，但須當日完成。若系五條衣，則每條二分爲一長一短，通計十隔。若七條則割裁爲二十一隔，四周附緣。關于其使用期間，據《五分律》卷二十二所述，受迦絺那衣有三十日，舍亦有三十日，若是前安居，則于七月十六日受，至十一月十五日舍。若七月十七日乃至八月十五日受，則至十一月十六日乃至十二月十四日舍。若系後安居，則于八月十六日受，至十二月十五日舍。期間是四個月一百二十天。<#>此衣依安居之功，而有五種德，故名功德衣。據《四分律》卷四十三所述，此五功德實即出家人在食衣住等生活細節上，由僧團所特別開許的五種豁免權。略如下列︰<#>(1)受此功德衣上不行作法（一雲說淨作法），畜餘分之衣亦無罪。<#>(2)三衣之中不携一衣，經一宿亦無罪。<#>(3)應壇主別請亦無罪。<#>(4)至午時受數度施主之齋亦無罪。<#>(5)至午時不告知同住之人而至施主之家亦無罪。<#>［參考資料］　《善見律毗婆沙》卷十八；《十誦律》卷二十九；《四分律行事鈔》卷上；《根本說一切有部毗奈耶羯耻那衣事》。<#>


meanings:
3979<一>梵語 kāla，巴利語同。又作柯邏。意譯爲時。於印度說時之名有迦羅、三摩耶二種。佛教中，於律中所說非時食、時藥、時衣等之時爲迦羅。因恐與外道所執著爲實在之時（梵 kāla）混同而生邪見，故除在律中提說之外，餘多用三摩耶之語。又有一說將時分爲迦羅時、三摩耶時、世流布時等三種。又依大方等大集經卷四十二星宿品之說，謂一迦羅等於一千六百剎那，相當於現今之四十八秒〔大智度論卷一、續華嚴經略疏刊定記卷二〕（參閱「三摩耶」672）　<二>梵語 kalā。極微數量之名稱。（參閱「歌羅分」5823）


meanings:
3980迦羅育，梵名 Kālāśoka。古代中印度摩揭陀國難陀王朝（梵 Nanda）之始祖。又作迦羅阿育王、迦羅由伽王、阿須王。意譯作黑時王。出生於佛入滅後百年之頃，初單稱阿育王，後爲與孔雀王朝（梵 Maurya）之阿育王區別，改稱迦羅育王。係修修那迦王（巴 Susunāga）之子，建都於華氏城（梵 Pāṭaliputra），在位二十八年，然北方佛教多不承認迦羅育王之治世。據島史所載，相傳王即位第十年，時毘舍離城跋耆子比丘（巴 Vajjiputta）等倡導十事非法，王初參與其事，後歸入正法，並行第二次結集。王崩後，其子十人相次繼位。然徵之以同時代之王統史及其他諸史，則闕有關此王之記事。〔善見律毘婆沙卷一、卷二、阿育王傳卷一、翻梵語卷四、P. Bigandet: The Life or Legend of Gaudama, vol. Ⅱ〕


vietnamese:
ca la ca thôn đà phật đẳng bản sinh xứ <pttđ>


meanings:
（梵 Kaniṣka，巴 Kanisika，藏 Ka-nis-ka）古代北印度貴霜王朝第三代國王。又作割尼尸割王、罽膩迦王、迦膩瑟咤王（Kaniṣṭha）、旃檀罽尼咤王、真檀迦膩咤王、甄陀罽貳王。迦膩瑟咤是最年幼之義；相傳因此王爲三兄弟中之最幼，故立此稱。旃檀、真檀或甄陀，系candana的音譯，似意指犍陀羅（gandhara）或旃陀羅（candra，月），但無確證。其生卒年不詳。在位年代有從西元前80年至西元後278年諸說。依《三國志》卷三〈魏書〉（三）所載，所太和三年（479）十二月，大月氏王波調（Vāsudeva，迦膩色迦王之孫）曾遣使向魏奉獻。若依此推算，則迦膩色迦王之年代應在西元二世紀中葉。<#>迦膩色迦王爲貴霜朝第三代王，但其與前二代國王丘就却、閻膏珍似無血緣關係，或說其出生于喀什米爾，或說是新疆和闐人。迦膩色迦王繼位後，移都布路沙布邏（Puruṣapura，今白夏瓦），大張威勢，建立一大帝國。此帝國以犍陀羅（Gandhāra）爲中心，北至帕米爾、土耳其，西至安息（阿富汗境），南到印度旁遮普。王在位之二十四年（一說二十八或二十九年）間，爲貴霜王朝政治、經濟、文化各方面最盛的時代。<#>迦膩色迦王原崇信月氏人所信奉的拜火教，後歸依佛教，極力加以振興，後世遂將其與阿育王幷稱爲佛教護法名王。其信佛因緣，據稱曾受神人指點。《大唐西域記》卷二載（大正51·879c）︰<#>‘迦膩色迦王，以如來涅槃之後第四百年，君臨膺運，統贍部洲，不信罪福，輕毀佛法。畋游草澤，遇見白兔，王親奔逐，至此忽滅。見有牧牛小竪，于林樹間作小窣堵波，其高三尺。王曰︰汝何所爲？牧竪對曰︰昔釋迦佛聖智懸記，當有國王于此勝地建窣堵波，吾身舍利多聚其內，大王聖德宿殖，名符昔記，神功勝福，允屬斯辰，故我今者先相警發。說此語已，忽然不現。王聞是說，嘉慶增懷，自負其名，大聖先記，因發正信，深敬佛法。’<#>另據《雜寶藏經》卷七、《付法藏因緣傳》卷五所載，王嘗聞罽賓國尊者祇夜多（一作達磨蜜多）說法而承其教。又依《馬鳴菩薩傳》、《付法藏因緣傳》卷五所述，王舉兵東進時，曾抵達摩揭陀國。摩揭陀國王以兵力不敵，遂送佛鉢及馬鳴求和，王乃大喜而回兵。諸傳悉傳王與馬鳴私交甚篤，且禀承其教云云。<#>迦膩色迦王歸依佛後，于公務餘暇，研習佛經，且建立寺院寶塔。曾在都城建雀離大塔（迦膩色迦大塔），據東晋·法顯所說，此塔身高四十丈，頂上有二十五個相輪，計三十丈，塔上雕有佛、菩薩、本生圖、佛塔裝飾圖等，壯麗威嚴。北魏·宋雲及唐·玄奘赴印度時，均曾親見此塔。迦膩色迦時代所建造的佛塔，在形式上改變原來的覆鉢式，而另創五層樓式佛塔，使之更具有裝飾性與實用性，爲佛塔形式的重大改革。<#>此王每日迎請一僧入宮說法，但由于當時部派繁多，異議紛起，莫衷一是。因此，乃宣令遠近，召集脅尊者、世友、法救、覺天等五百聖衆，于迦濕彌羅結集三藏。此即所謂第四次結集。此次結集前後歷時十二年。據傳現存之《大毗婆沙論》二百卷即其中之論藏釋論。<#>據《付法藏傳》卷五所述，王身邊有三智者，即馬鳴菩薩、大臣摩啅羅（《雜寶藏經》卷七作摩咤羅）、良醫遮羅迦。馬鳴常爲王說永離諸難，免惡趣之法；摩咤羅常說幷有四海之道；遮羅迦常令王百味隨心，調適無患。王既用大臣之言，征略四海，但唯北方未服（一說東方），于是嚴軍討滅之。于遠征途中，群臣因厭征伐之勞，乃乘王病瘧時，加以謀殺。王崩後，其王統之興廢不明，《付法藏傳》謂王有二子，《大唐西域記》卷二謂王死後，‘訖利多’族自稱爲王，逐斥僧徒，毀壞佛法。<#>由于迦膩色迦王的保護佛教，佛教在貴霜帝國迅速發展。佛教文化與希臘雕刻逐漸融合，遂出現佛像雕塑，在藝術風格上亦帶有濃厚的希臘色彩。此種帶有希臘風格的藝術形式，稱爲犍陀羅藝術。<#>1911年，在印度摩突羅曾出土一尊迦膩色迦雕像，高一點八五公尺，身穿牧人服裝，手持寶劍，惜雕像頭部已失落（該像現存摩突羅博物館）。此外，在近代出土的遺物中，曾有收藏舍利的容器、佛像，及鐫有佛像的貨幣等，上面均刻有迦王年號、銘記等。其中，迦王時期的貨幣上除佛像外，尚有婆羅門教、祅教，及希臘宗教的神。由此可知迦膩色迦王在支持佛教之外，亦包容其他宗教。<#>◎附︰呂澄《印度佛學源流略講》第二講第一節（摘錄）<#>當案達羅王朝繼續擴展之際，印度西北部却發生了外族入侵的事。原來中國甘肅的敦煌、祁連之間有個月氏族，西元前二世紀，被匈奴打敗，連首領都被殺了。處于游牧時代的月氏，被迫西移至新疆，把原居新疆的塞族趕跑了。塞族被迫先向西行不通，轉而向南進入印度的西北境。而月氏則占領了克什米爾一帶的大夏，將大夏劃分爲五區，每區封一翕侯（葉獲，相當于將軍）。迨西元一世紀時，有一個叫貴霜的翕侯，統一大夏，成立了貴霜王朝。它繼續占領了西南的高附、東南的罽賓以及整個犍陀羅。這樣，西北印度就完全在貴霜的控制之下了。西北印度在亞歷山大入侵後，受希臘的影響很深，即使在阿育王時代，也沒有完全改變這一狀况，因此，在這裏形成了一個希臘文化與印度文化的混合區。加之地處商業要道，貴霜朝的財力又甚雄厚，貿易交換，常用金幣，所以有人認爲此時封建制已萌芽了。<#>貴霜朝的第三代是迦膩色迦王（漢譯王名前有‘真檀’二字，真檀即真陀是于闐的別名。原來月氏族的大部分所謂‘大月氏’遷走了，有小部分所謂‘小月氏’仍留居于闐。迦膩色迦王即屬留下的小月氏族，與貴霜朝前二代不是一個系統），其人雄才大略，效法阿育王，利用佛教以實現他侵略的野心（他曾侵入摩揭陀。現在中、東印度都發現了他的貨幣）。當印度難以抵擋他時，即向其媾和。迦王開始索款三億金錢，最後達成的條件是，(1)佛鉢；(2)辯才比丘；(3)金錢一億。辯才比丘是指馬鳴。迦王爲什麽要佛鉢和馬鳴呢？就是想利用佛教作工具，利用馬鳴來號召。迦王后來定都犍陀羅，在那裏建立了有名的大廟和大塔。（中略）<#>在貴霜王朝，印度開始有佛像菩薩像的雕刻。按佛教規定，是不許雕刻佛像的，只許用佛行事做象徵性的紀念，如佛生前行過之處刻一脚印，說法處所刻一法輪或菩提樹形等等。貴霜朝的刻像，也有一些傳統。犍陀羅原在希臘人影響下達數百年，文化程度較高，從阿育王時代傳入佛教後，逐漸也有希臘人信佛，他們原有崇拜偶像的習慣，覺得不能不有個佛像，儘管印度人不許刻像，他們那裏還是刻了。到了迦王時代，刻像之風，尤爲發達。他們的製作，帶有濃厚的希臘風格，被稱爲犍陀羅藝術。由此逐漸影響到我國西域幷傳入內地，如雲岡石窟的雕刻，就富有這種色彩。<#>迦王特別提倡‘說一切有部’。在大廟石銘中說，興建大廟是獻給說一切有部的。有部後來對學說作了系統化的工作，編纂了《大毗婆沙論》，傳說就是迦王發起的。這部書的編輯，使有部的思想定型化，帶有經院哲學的氣味，《婆沙》成爲經典，不許人們有一字的改動。<#>迦王時代，不但出現了馬鳴這樣的學者，而且衆護、世友等大家，都被說成是這時期的人物。衆護還被說成是迦王的王師。<#>月支在迦王之前，佛教即已相當流行，幷通過西域傳入到我國內地。傳說漢哀帝（西元前二年）時，月氏使臣伊存曾在我國口授佛經。歷史記載，明帝永平元年（58），洛陽一帶已有佛教。迦王提倡佛教，支持有部，就更有力地促使佛教對外擴展，所以西元二世紀下半葉，西域一些譯師就陸續來到中國，開始了中國佛經的翻譯。從當時譯出的典籍看，不僅有小乘的，而且有大乘的。例如，我國首先翻譯大乘典籍的支婁迦讖，就是來自月氏。迦王在歷史上是如此重要的一位人物，在他的時代對佛教藝術的發展，對一般歷史、印度史、西域史，與西方交涉史等方面，都起過推動的作用，可惜關于他在位年代，至今尚無確論。從二十世紀初，西方學者就作過許多考證，經過六十多年，仍是異說紛紜，約有十多種不同說法。近年來，大家比較通用的兩個年代，一說是假定他即位于西元128至129年，一說是即位于西元144年左右。從佛教有關資料看，即使128年說，也還遲了一些，但也缺乏有力的證據，我們就暫用其說，確定他的在位年代是西元128至150年。<#>［參考資料］　《出三藏記集》卷十；《婆藪槃豆法師傳》；《彰所知論》卷上；《大毗婆沙論》卷一一四、卷二百；《大莊嚴論經》卷六；古正美《貴霜佛教政治傳統與大乘佛教》；多羅那他《印度佛教史》第十二章；明石惠達（等）《印度佛教史論集》；山田明爾（等）《絲路與佛教》；椎尾辨匡《佛教經典概說》；宮本正尊編《大乘佛教の成立史的研究》。<#>


meanings:
3976迦膩色迦，梵名 Kaniṣka。又作罽膩迦王、罽膩伽王、壇罽膩吒王、割尼尸割王、迦膩瑟吒王。古代印度犍陀羅國（月氏國）之國王。係貴霜王朝（梵 Kuṣāna）之第三世王，其年代被認爲是印度政治史上、文化史上之關鍵時代，然有關其出世、即位等年代，眾說紛紜：(一)據僧伽羅剎所集經序、雜寶藏經卷七所載，王出世於佛陀入滅後七百年頃。(二)毘婆沙經序載，王出世於佛陀入滅後六百年頃。(三)婆藪槃豆法師傳、彰所知論卷上所載，其年代爲佛陀入滅後五百年。(四)據大毘婆沙論卷二○○、大慈恩寺三藏法師傳卷二載，約於佛陀入滅後四百年。(五)洛陽伽藍記卷五載，約於佛陀入滅後三百年。大唐西域記主張王之年代爲佛陀入滅後四百年頃，即西紀一世紀之時，近代學者大多同意此說。另有根據三國志魏書卷三「明帝太和三年（229），大月氏王波調（迦膩色迦之孫）遣使至魏」之記載，而主張王之年代爲西紀第二世紀者。　迦膩色迦王繼阿育王之後建設大帝國，支配全北印度。於印度佛教史上，與阿育王並稱爲護持佛法之二王。將首都由中亞遷至古印度西北犍陀羅地區之富樓沙城（今巴基斯坦白夏瓦），其領土東至瓦拉那西，南至頻陀山脈，北及中亞細亞、伊朗等地。曾與中國、希臘、羅馬文化密切接觸，造成東西文化之融合。王初時信奉瑣羅亞斯德教，不信罪福，輕侮佛法，據聞，因受馬鳴菩薩之感化始歸依佛教。另於大唐西域記卷二、雜寶藏經卷七等，載有不同之歸依因緣。後來極力保護佛教，建立說一切有部之寺院，並召集脅尊者、世友、法救、覺天等五百聖眾，於迦濕彌羅結集三藏，而後注釋之；據云，現存之大毘婆沙論兩百卷即其中之論藏釋論，惟此事真偽殊難確定。於其治世，佛教普遍弘傳，高僧輩出，促進了大乘經典之編纂。而自迦膩色迦王至其子富西色迦王（梵 Huviṣka）時代，深受希臘文化影響，故犍陀羅之佛教美術盛極一時。〔大毘婆沙論卷一一四、付法藏因緣傳卷五、大唐西域記卷三、Rhys Davids: Buddhism; V.A. Smith: Early History of India〕


vietnamese:
ca nị sắc ca vương vi thiên đầu ngư <pqđtđ>


vietnamese:
ca nị sắc ca vương kết tập tam tạng <đpb>


meanings:
3969梵名 Mahā-kāśyapa，巴利名 Mahā-kassapa 音譯之略稱。全名大迦葉、摩訶迦葉（「葉」字音「攝」）。又作迦葉波、迦攝波。意爲飲光。爲佛陀十大弟子之一。付法藏第一祖。生於王舍城近郊之婆羅門家。於佛成道後第三年爲佛弟子，八日後即證入阿羅漢境地，爲佛陀弟子中最無執著之念者。人格清廉，深受佛陀信賴；於佛弟子中曾受佛陀分予半座。佛陀入滅後，成爲教團之統率者，於王舍城召集第一次經典結集。直至阿難（梵 Ānanda）爲法之繼承者，始入雞足山入定，以待彌勒出世，方行涅槃。禪宗以其爲佛弟子中修無執著行之第一人，特尊爲頭陀第一；又以「拈花微笑」之故事，至今傳誦不絕。此外，過去七佛之第六佛亦稱迦葉佛。另佛弟子中，優樓頻羅迦葉、伽耶迦葉等皆有迦葉之稱。佛陀入滅後三百年之小乘飲光部之祖亦與迦葉同名。〔雜阿含經卷四十一、增一阿含經卷二十、卷三十五、卷四十四、佛本行集經卷四十五大迦葉因緣品、大迦葉本經、四分律卷五十四、五分律卷三十、毘尼母經卷一、有部苾芻尼毘奈耶卷一〕（參閱「金色迦葉」3528）


vietnamese:
ca diếp tiên nhân thuyết y nữ nhân kinh <cm>

meanings:
(title) Sutra on Obstetrics Spoken by the Sage Kāśyapa


vietnamese:
ca-diếp tiên nhân thuyết y nữ nhân kinh <đpb>


meanings:
（梵 Kaśyapa-buddha，巴 Kassapa-buddha，藏 Saṅs-rgyas ḥod-sruṅ）過去七佛中之第六佛，現在賢劫千佛之第三佛。又作迦葉波佛、迦攝波佛、迦攝佛。意譯飲光佛。出世于釋迦牟尼佛之前，相傳爲釋迦牟尼佛之因地本師。<#>依《長阿含經》卷一〈大本經〉所載，此佛于賢劫中出世，其時人壽二萬歲。屬婆羅門種姓，姓迦葉。父名梵德，母名財主，子名集軍（進軍）。其時之王名汲毗（或作波羅毗），其所治之城名波羅奈。此佛于尼拘類樹下成佛，一會說法有弟子二萬人，上首弟子有提舍及婆羅婆二人，執事弟子名善友。<#>此外，《七佛經》謂此佛在賢劫的第八劫中出世，首位弟子名婆囉特■惹，侍者名薩裏■蜜怛囉，父名蘇沒囉賀摩，母名沒囉賀摩虞鉢多。時王名訖裏計，所治之城名波羅奈。《增一阿含經》卷四十五謂，此佛姓迦葉及婆羅墮，弟子六萬人。《七佛父母姓字經》謂，父是阿枝達耶，母是檀那越提耶，子是沙多和，國是波羅私，王是其甚墮，弟子爲質耶輪與波達和，侍者爲薩波蜜。又《四分律比丘戒本》記載迦葉佛所說之戒經，爲‘一切惡莫作，當奉行諸善，自淨其志意，是則諸佛教’。《增一阿含經》卷四十四謂，此佛滅度後，法住僅七日云云。<#>此外，有關此佛之本生處，法顯《佛國記》謂（大正51·861a）︰‘舍■城西五十裏到一邑，名都維，是迦葉佛本生處，父子相見處，般泥洹處，皆悉起塔。’<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷十五、卷三十四；《毗婆尸佛經》卷下；《起世經》卷十；《出曜經》卷二；《佛名經》卷八；《翻梵語》卷一；《翻譯名義集》卷一。<#>


meanings:
3970梵名 Kāśyapa Buddha。又作迦葉波佛、迦攝波佛、迦攝佛。意譯作飲光佛。乃釋尊以前之佛，爲過去七佛中之第六佛，又爲現在賢劫千佛中之第三佛。傳說爲釋迦牟尼前世之師，曾預言釋迦將來必定成佛。依長阿含卷一大本經載，迦葉佛出世於賢劫中，其時人壽二萬歲。姓迦葉，於尼拘律樹（巴 nigrodha）下成佛，有弟子二萬人，而以提舍（巴 Tissa）及婆羅婆（巴 Bhāradvāja）二人爲高足，執事之弟子名善友（巴 Sabbamitta）。父名梵德（巴 Brahmadatta），婆羅門種；母名財主（巴 Dhanavatī）。有子名集軍。其時之王名汲毘（巴 Kiki），其所治之城名波羅㮈（梵 Bāraṇasī，巴同）。又四分律比丘戒本所載（大二二‧一○二二下）﹕「一切惡莫作，當奉行諸善；自淨其志意，是則諸佛教。」即迦葉佛所說之戒經。〔增一阿含經卷四十五、北本大般涅槃經卷三、佛名經卷八〕（參閱「迦葉」3969）


meanings:
(term) tripiṭaka Compiled at the Council of Mahākāśyapa


vietnamese:
ca-diếp phó phật bát niết-bàn kinh <đpb>


meanings:
3980梵名 Kalandaka-putra，巴利名 Kalandaka-putta。又作羯蘭鐸迦子。爲中印度毘舍離國迦蘭陀村迦蘭陀長者之子。本名爲須提那（梵 Sudinna，巴同，又作蘇陣那、須達多），又稱耶舍（梵 Yaśa）。曾於重閣講堂（巴 Kūṭāgāra-sālā）聽聞佛陀說法而出家，後因與其婦行欲行，佛陀乃制定禁婬之戒。〔五分律卷一、摩訶僧祇律卷一、四分律卷一〕


meanings:
3961梵名 Kālidāsa。五世紀左右印度古典文學最盛期之文學家。活躍於笈多王朝旃陀羅笈多二世之宮廷，爲發達於二世紀之迦毘耶（梵 Kāvya）文體古典梵文學之先驅，於梵文文學有其不朽之地位，被稱爲印度之莎士比亞。代表作爲莎昆妲蘿公主傳（梵 Shakuntala）劇本，另有抒情詩、敘事詩、戲曲，大多取材自神話、傳說、戀愛、冒險、自然等，筆致優麗，韻律典雅，修辭精純。詩有四季之環（梵 Ritu-amhara）、雲使（梵 Meghadūta）。史詩有拉格之種族（梵 Raghuvaṃśa）。


meanings:
3963請參閱 金七十論 迦迦，梵語 kāka。又作迦迦迦鳥。kāka 係取其鳴聲而來。爲佛教經典中常見之鳥名。產於印度雪山之外，頸上羽毛大多爲灰白色。此種鳥中，有一類名爲迦迦羅（梵 kākāla，或梵 kākola）者，其體型較大，羽毛純黑，鳴聲略異，近似人語。〔北本大般涅槃經卷十九、卷二十三、慧琳音義卷二十六、梵語雜名〕


meanings:
→ thập ngũ tổ ca na đề bà tôn giả 十五祖迦那提婆尊者


meanings:
（梵 kalaviṅka，巴 karavīka，藏 ka-la-viṅ-ka）産于印度的鳥，屬于雀類。是一種以音聲美妙著稱的鳥類。音譯又作歌羅頻伽、羯邏頻迦、羯羅頻伽、羯羅頻迦、迦羅頻伽、迦陵毗伽、羯陵頻伽，略作迦陵頻、迦婁賓、迦陵、羯毗、迦毗、頻迦。意譯好聲鳥、美音鳥、妙聲鳥。由于以音聲美妙聞名，因此佛教經典中，常以此鳥之鳴聲比喻佛音之勝妙。《大般若波羅蜜多經》卷三八一雲（大正6·967c）︰‘世尊梵音（中略），其聲洪震，猶如天鼓，發言婉約，如頻迦音。’《大佛頂首楞嚴經》卷一亦雲（大正 19·106b）︰‘迦陵仙音，遍十方界。’又，漢譯《阿彌陀經》謂極樂淨土有此鳥，然梵文《阿彌陀經》所載者是krauñch鳥。此krauñch，一說是帝釋鷸之一種，或說是蒼鷺之一種，與迦陵頻伽不同。<#>［參考資料］　《大智度論》卷二十八、卷三十五；新譯《華嚴經》卷七十八；《長阿含經》卷一〈人仙經〉；《宗鏡錄》卷九。<#>


meanings:
3971迦鳩駛，梵語 kākṣi 之音譯。意譯爲香或香料。又作迦鳩樹。屬荳科金雀兒植物之一種，學名 Cytisus Cajan。爲佛經中常見之樹名。〔僧伽羅剎所集經卷中、翻梵語卷九〕


meanings:
(văn) ① Chờ đến, kịp khi, đợi tới: 迨下月再談 Đợi tới tháng sau sẽ hay; ② Nhân lúc: 迨其未渡河而擊之 Đánh nhân lúc họ chưa qua sông.


meanings:
① Tới đến, giẫm. Như địch cát 迪吉 sự tốt lành tới, phúc tới. ||② Dắt dẫn. Như khải địch 啟迪 mở bảo, dắt dẫn lên, dìu dắt. ||③ Ðạo phải. ||④ Làm, tạo tác. ||⑤ Lấy dùng. ||⑥ Ðến.


meanings:
① Dìu dắt, hướng dẫn: 啟迪 Gợi mở dìu dắt; ② Đến, tới: 迪吉 Điều tốt lành tới, phúc tới; ③ (văn) Tiến tới; ④ (văn) Làm, tạo tác; ⑤ (văn) Lấy, dùng; ⑥ (văn) Đạo phải.


meanings:
① Gần sát. Thời gian hay địa thế kề sát tận nơi rồi không còn một khe nào nữa gọi là bách. Vì thế nên sự cần kíp lắm gọi là quẫn bách 窘迫. ||② Bức bách (đè ép). Lấy oai thế đè ép người phải theo gọi là hiếp bách 脅迫. ||③ Thúc giục. ||④ Chật hẹp. ||⑤ Vội vã.


meanings:
【迫擊炮】 bài kích pháo [păijipào] (quân) Súng cối, moóc-chê: 迫擊炮彈 Đạn moócchê Xem 迫 [pò].


meanings:
① Ép buộc, bắt buộc, buộc phải, bức sát, gần sát, gấp, cấp bách; 強迫 Bức ép; 脅迫 bức hiếp; 迫於形勢 Tình thế bắt buộc; 被迫迫逃跑 Bị buộc phải bỏ chạy; 時機已迫近 Thời cơ đã đến gần; 事情很緊迫 Việc rất cấp bách; 迫近工事 Áp sát công sự; 這些難民迫切地需要援助 Các dân tị nạn đang cần viện trợ gấp; 已迫到最後關頭 Đã gần tới bước quyết định cuối cùng; ② Thúc ép, thúc bách, bức bách, thúc giục, vội vã. Xem 迫 [păi].


meanings:
① Đắp đổi, thay đổi phiên, lần lượt. ||② Xâm lấn. ||③ Sổng ra.


meanings:
① Thay phiên, luân phiên, đắp đổi, lần lượt, thay nhau: 更迭Thay phiên nhau; 迭為賓主 Thay nhau làm chủ và làm khách; ② Nhiều lần: 迭挫強敵 Nhiều lần đánh bại kẻ địch; ③ Kịp: 忙不了迭Vội quá.


meanings:
① Bày ra, thuật ra. Chép các điều đã nghe từ trước ra gọi là thuật. ||② Noi theo. Như Trung Dung 中庸 Phụ tác chi, tử thuật chi 父作之子述之 cha làm ra, con noi theo. Lễ kí 禮記: Trọng Ni tổ thuật Nghiêu Thuấn 仲尼祖述堯舜 Trọng Ni noi theo Nghiêu, Thuấn. ||③ Phàm làm cho trọn công việc của người đã gây ra hay biên chép được những lời của người đã nói ra đều gọi là thuật. Luận Ngữ 論語: Thuật nhi bất tác 述而不作 (Thuật nhi 述而) ta truyền thuật (đạo cổ nhân) mà không sáng tác. ||④ Bày tỏ. Bày tỏ trước sau mánh thớ của một việc gì gọi là thuật. Như truyền thuật 傳述 dùng văn tự chép rõ để truyền cho người xem, khẩu thuật 口述 kể miệng, v.v.


meanings:
① Nói, kể, thuật lại: 口述 Kể; 重述 Kể lại; ② (văn) Noi theo: 父作之，子述之 Cha làm ra, con noi theo (Trung dung); 仲尼祖述堯舜 Trọng Ni noi theo Nghiêu, Thuấn (Lễ kí).


meanings:
① Trở về; ② Vòng quanh, vòng vèo, quanh vòng. Cv.廻 (bộ 廴), 回 (bộ 囗).


meanings:
demitting the good produced by the above eight methods, to others, universally, past, present, and future


vietnamese:
hồi hướng bồ đề thanh văn thị bất định chủng tính <pttđ>


vietnamese:
hồi hướng bồ đề thanh văn do tăng thọ hành nhi chứng bồ đề <pttđ>


meanings:
Transferring one's own accumulated merit to all sentient beings


meanings:
（梵 bhrānti，藏 ḥphyan-pa）又稱迷惑、迷妄、迷執。‘悟’的對稱。即不能如實覺知，反而顛倒妄執諸法事理。《順正理論》卷四十五（大正29·596b）︰‘迷于所緣，能害自身正覺慧故。’《大乘起信論》（大正32·577a）︰‘猶如迷人依方故迷，若離于方則無有迷。衆生亦爾，依覺故迷，若離覺性則無不覺。’<#>又，陳譯《攝大乘論釋》卷二謂，迷有三惑，即無知、疑知、顛倒知。若起此三惑，則生二種見︰或執不平等因，或執無因。《顯揚聖教論》卷十四（大正 31·545b）︰‘等起愚者，頌曰︰迷惑初因故，計常因無因。論曰︰世間愚夫，或于身所有初因而生迷惑故，執不平等因，謂有常住自在天毗瑟弩天自性等因，或說無因，謂撥無一切能生因體。’<#>迷而未悟之凡夫所住之世界，稱爲迷界。此包含欲界、色界、無色界等三界及天、人、阿修羅、畜生、餓鬼、地獄等六道（六凡）。迷界也是有情苦惱的世界，因此也與苦界、苦海、生死的苦海等詞同義。<#>按，迷與悟實爲一體兩面，非異非一。譬如途中見繩，誤以爲蛇；此爲迷。後知所見不是蛇，是繩；此爲悟。乍見誤以爲蛇的繩與後來知道所見非蛇的繩，本是同一物，只因見者的迷悟，而有蛇、繩的差別；此即禪家所謂‘迷悟不二’之理。《古尊宿語錄》卷三十（卍續118·540下）︰‘迷者迷悟，悟者悟迷，迷悟同體。悟者方知，迷南爲北。’<#>［參考資料］　《大佛頂首楞嚴經》卷四；《大智度論》卷九、卷三十六；《俱舍論》卷二十五；宗密《原人論》；《永平廣錄》。<#>


meanings:
① Lạc. Như mê lộ 迷路 lạc đường. ||② Lầm mê. Dùng thuốc hay dùng thuật làm cho người ta mê mẩn gọi là mê. Như mê dược 迷藥 thuốc mê. ||③ Lờ mờ. Tinh thần lờ mờ không được thanh sảng gọi là mê. ||④ Mê tín. Tâm say mê về một sự gì gọi là mê. Như mê tín 迷信 tin nhảm, trầm mê 沈迷 mê mãi, v.v.


meanings:
① Không phân biệt được, lạc: 迷了路 Lạc đường; ② Say, mê, ham mê, say sưa, đắm đuối, thích: 迷戀 Say mê, đắm đuối; 她對游泳着了迷 Chị ấy rất thích bơi; 足球迷 Mê bóng đá; 戲迷 Mê kịch, mê tuồng; 景色迷人 Cảnh đẹp làm cho người ta say sưa; 金錢迷住心竅 Tiền bạc làm mê lòng người; ③ Mê tín, mê muội, hão huyền, nhảm: 迷信 Tin nhảm; ④ Người say mê, người ham thích: 他是個棒球迷 Anh ấy là người mê bóng chày.


meanings:
confusion in the mind due to afflictions


meanings:
to be in error in regard to concrete events


meanings:
afflictions derived from confusion in regard to phenomena


meanings:
Quên sóng tìm nước, dụ cho quên mất cội nguồn tự tâm, ý đồ tìm kiếm cội nguồn bên ngoài. Đây là phương pháp tham thiền sai lầm. Tiết Linh Ẩn Thanh Tủng Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »且 如 今 直 下 承 當、 頓 豁 本 心、 皎 然 無 一 物 可 作 見 聞。 若 離 心 別 求 解 脫 者、 古 人 喚 作 迷 波 討 源、 卒 難 曉 悟。 – Chẳng hạn như hôm nay lập tức thừa đương, đốn ngộ bản tâm, rõ ràng không một vật để thấy nghe. Nếu kẻ nào lìa tâm mà riêng cầu giải thoát, cổ nhân gọi là quên sóng tìm nước, rốt cuộc khó tỏ ngộ«.


meanings:
afflictions of error in regard to principles of reality


meanings:
Kẻ mê gặp được Tổ Đạt-ma, dụ cho lãnh ngộ thiền chỉ. Tiết Đại Hồng Báo Ân Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »上 堂： 如 斯 話 會、 誰 是 知 音？ 直 饒 向 一 句 下、 千 眼 頓 開、 端 的 有 幾 箇 是 迷 逢 達 磨！ 諸 人 要 識 達 磨 祖 師 麼? – Thượng đường: Thông qua lời nói mà lãnh hội như thế ai là tri âm? Dù cho ý chỉ của Thiền là tâm mục mở toang, nhưng thực ra có mấy kẻ mê muội hội được thiền chỉ! Các ông muốn biết Tổ sư Đạt-ma không?«.


meanings:
Quên đầu nhận bóng. Kẻ ngu si quên mất chân tính chính mình, lại cho giả tướng là thật. Tiết Đại Ngu Thủ Chi Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »若 向 言 中 取 則、 句 裡 明 機、 也 似 迷 頭 認 影。 – Nếu nhằm trong lời chọn phép tắc, trong câu rõ thiền cơ, cũng giống như quên đầu nhận bóng«.


meanings:
Còn gọi: Mê lí ma la, Di lê ma la, Mê lưu một loạn. Nghĩa là con mắt mù mờ. Tắc 51, Bích Nham Lục (Đại 48, 186 thượng) ghi: »若 忽 眼 目 迷 黎 麻 羅、 到 處 逢 問 便 問、 逢 答 便 答、 殊 不 知 鼻 孔 在 別 人 手 裏。 – Nếu bỗng nhiên con mắt bị mù mờ, gặp người hỏi liền hỏi, gặp người đáp liền đáp, đâu biết rằng lỗ mũi ông ta đã nằm trong tay người khác rồi«.


meanings:
footsteps, tracks, traces, impressions, marks


meanings:
① Dấu vết. Như túc tích 足迹 vết chân. ||② Theo dấu, phàm sự vật gì đã qua rồi mà còn có dấu vết để lại cho người noi đó mà tìm kiếm đều gọi là tích. Như trần tích 陳迹 dấu cũ, có khi viết là 蹟 hay là 跡. Nguyễn Du 阮攸: Hà xứ thần tiên kinh kỉ thì, Do lưu tiên tích thử giang mi 何處神仙經幾時，猶留仙迹此江湄 Thần tiên ở nơi nào đến đã trải qua bao thời, Còn để lại dấu tiên ở bờ sông này.


meanings:
① Dấu, dấu vết, vết tích: 足迹 Vết (dấu) chân; 汙跡 Vết bẩn; 古跡 Cổ tích; 筆跡 Bút tích; 沒有留下任何痕迹 Không để lại vết tích gì; ② (văn) Theo dấu; ③ Thành tích: 奇跡 Kì tích, thành tích kì diệu.


meanings:
① Đuổi theo. ||② Kịp. Như Luận Ngữ 論語 nói [/b] Lai giả do khả truy[/b] 來者猶可追 sau đây còn có thể theo kịp. ||③ Đoái lại sự đã qua. Như truy niệm 追念 nhớ lại sự trước, truy điệu 追悼 nhớ lại lối cũ mà xót xa. ||④ Tiễn theo. ||⑤ Một âm là đôi. Cái núm chuông (chung nữu 鐘紐).


meanings:
① Đuổi, đuổi theo: 追不上 Không đuổi kịp; 急起直追 Trỗi dậy mà đuổi theo; 來者猶可追 Cái sắp đến còn có thể theo kịp (Luận ngữ); ② Truy, tưởng nhớ lại (việc đã qua): 追授英雄稱號 Truy tặng danh hiệu anh hùng; 追悼 Truy điệu, nhớ lại và xót xa; ③ Đi sâu, truy tìm, tìm lại (vật đã mất...), tìm (moi) đến cùng: 這件事不必再追了 Việc này không cần phải đi sâu hơn nữa; ④ Đòi, truy đòi; ⑤ (văn) Tiễn theo.


meanings:
① Lui. Như thối binh 退兵 lui binh. ||② Nhún nhường. Như thối nhượng 退讓 lui nhường. Vì thế nên từ quan về nhà cũng gọi là thối. ||③ Trừ sạch. Như bệnh thối 病退 bệnh khỏi. ||④ Tài sức suy kém đều gọi là thối. Như học nghiệp thối bộ 學業退步 việc học kém sút. ||⑤ Gạt bỏ. ||⑥ Mềm mại. Ta quen đọc là chữ thoái.


meanings:
Còn gọi: Thoái viện. Từ bỏ chức vụ trụ trì tự viện. Tông Môn Võ Khố ghi: »眞 淨 和 尚 退 洞 山。 遊 浙 至 滁 州 瑯 瑘 起 和 尚。 – Hoà thượng Chân Tịnh từ bỏ chức vụ Trụ trì Động Sơn, đi đến chỗ Hoà thượng Lang Da Khởi ở Trừ Châu thuộc Chiết Giang«. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »退 院、上 堂：進 院 得 住 便 住、退 院 要 行 便 行、 還 相 委 悉 麼？ 箇 條 烏 拄 杖、 莫 怪 太 生 獰。 擲 拄 杖、下 座。 – Từ chức trụ trì, sư thượng đường nói: Nhậm chức trụ trì tự viện, ở được liền ở; từ chức trụ trì, cần đi liền đi. Có biết cho chăng? ›Cây gậy đen sì này, đừng trách nó rất dữ tợn‹. Sư ném cây gậy, bước xuống toà«.


meanings:
① Lùi, lui: 退兵 Lui binh; 向後退 Lùi về phía sau; ② Rút lui, từ bỏ: 退役 Giải ngũ; 退出會議 Rút khỏi hội trường; ③ Trả lại: 退錢 Trả lại tiền; ④ Phai mờ, giảm xuống: 退色 Phai màu; 退燒 Giảm sốt; ⑤ (văn) Gạt bỏ; ⑥ (văn) Mềm mại.


vietnamese:
thoái bất thoái sai biệt kiến lập bổ đặc già la <pttđ>


vietnamese:
thoái định nhập định tứ chủng sai biệt <pttđ>


vietnamese:
thoái thời duy trụ ý thức phi ngũ thức thân <pttđ>


meanings:
the aspect of backsliding from the dharma


meanings:
(term) arhat who backslides in the dharma


meanings:
① Hiệu của Thiền tăng Nhất Như đời Minh. X. Nhất Như. ② Hiệu của Thiền tăng Hoằng Trữ đời Thanh. X. Hoằng Trữ.


meanings:
retrogress from the mind of enlightenment


meanings:
backslide; to fall back to a lower level of religious practice


meanings:
（梵 vivartana，巴 vivaṭṭana，藏 ldog-pa）又稱退墮、退失或退。指退失菩提心，墮于二乘凡夫地；或指退失已證得的行位。關于退位，懷感《釋淨土群疑論》卷四雲（大正47·55b）︰<#>‘依諸經論說有四退。(一)信退，(二)位退，(三)證退，(四)行退。信退者，十信位中初五心位，猶有退生邪見斷善根等。後位不然。位退者，十住位中前六心位，猶得退敗作二乘等。後位不然。證退者，十地已前諸凡夫位，于前所證尚有退失。十地不然。行退者，七地已前于所聞行尚生怯劣，不能修學，不能于念念中恒修勝行。（中略）八地菩薩入第三阿僧祇，無四種退，于諸行中具修一切行，于一切時念念相續，常起無漏人法空觀，無有一念起有漏心善惡無記。八地菩薩等具四不退，故名阿鞞跋致菩薩也。餘七地等無四不退，故全不得名阿鞞跋致。’<#>小乘諸部對于四沙門果的退轉情形，也有不同見解。其中，說一切有部認爲初果必不退，後三果則可能退轉。經量部主張四果之初後二果不退，中間二果可能退轉。大衆部及化地部皆以爲前三果有退，第四果無退。<#>［參考資料］　《大品般若經》卷十六〈不退品〉；《仁王般若經》卷下〈受持品〉；《大般涅槃經》卷三十四；《大毗婆沙論》卷六十；《大智度論》卷二十七、卷三十、卷七十四；《俱舍論》卷二十五；《異部宗輪論》。<#>


meanings:
① Đưa đi. Như vận tống 運送 vận tải đi. ||② Tiễn đi. Như tống khách 送客 tiễn khách ra. ||③ Đưa làm quà. Như phụng tống 奉送 kính đưa tặng. ||④ Vận tải đi, áp tải.


meanings:
① Đẩy. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »臨 濟 聞 得、 謂 洛 浦 曰： 汝 去 問 他、 道 得 爲 甚 麼 也 三 十 棒？ 待 伊 打 汝、 接 住 棒 送 一 送、 看 伊 作 麼 生？ 浦 如 教 而 問、 師 便 打。 浦 接 住 送 一 送、 師 便 歸 方 丈。 – Lâm Tế nghe được bảo Lạc Phố rằng: Ngươi đi hỏi y, nói được vì sao cũng ăn ba mươi gậy? Đợi y đánh, ngươi nắm gậy đẩy cho một cái, để coi y làm sao? Phố hỏi như Tế đã dạy, sư (Đức Sơn) liền đánh. Phố nắm lấy gậy đẩy cho một cái. Sư trở về phương trượng«. ② Đưa ma, đưa đám. Vô Môn Quan ghi: »師 令 維 那 白 槌 告 眾、 食 後 送 亡 僧。 大 眾 言 議、 一 眾 皆 安、 涅 槃 堂 又 無 人 病、 何 故 如 是。 – Sư sai Duy-na đánh kẻng báo cho chư tăng biết: ›Sau khi ăn đi đưa đám một vị tăng mới mất‹. Đại chúng bàn tán: Toàn chúng đều an ổn, Niết-bàn đường cũng không có người bệnh, vì sao như thế?«. ③ Động tác đại tiện, tiểu tiện. Đi ỉa, đi đái. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 佛 法 無 用 功 處。 秖 是 平 常 無 事。 屙 屎 送 尿 著 衣 喫 飯。 困 來 即 臥。 – Đạo lưu, Phật pháp không có chỗ dụng công, chỉ là bình thường vô sự, đi ỉa đi đái mặc áo ăn cơm, buồn ngủ liền đi nằm«.


meanings:
① Đưa đi, chuyển đi, chở đi: 送信 Đưa thư; 时来風送滕王閣 Thời vận đến thì gió thổi đưa đi tới gác Đằng vương; ② Tặng cho, biếu: 他送给我一枝钢笔 Anh ấy tặng cho tôi một cây bút máy; ③ Tiễn: 到车站送客 Ra ga tiễn khách.


meanings:
① Trốn. Như đào nạn 逃難 trốn nạn, lánh nạn. Đào trái 逃債 trốn nợ v.v. ||② Bỏ. Như Mạnh Tử 孟子 nói Đào Mặc tất quy ư Dương 逃墨必歸於楊 bỏ họ Mặc tất về họ Dương. ||③ Lánh.


meanings:
① Tháo chạy, chạy trốn, trốn: 逃敌 Kẻ địch tháo chạy; ②Trốn tránh, tránh, lánh: 逃避 Trốn tránh, chạy trốn; 逃难 Lánh nạn, chạy nạn; ③ (văn) Bỏ: 逃墨必归于楊 Ai bỏ họ Mặc (Mặc Tử) thì tất theo về với họ Dương (Dương Chu) (Mạnh tử).


meanings:
Tránh ngọn núi cao lại lọt xuống khe sâu, giống như tránh vỏ dưa lại gặp vỏ dừa, dụ cho hình thức tuy có thay đổi song nội dung thì giống nhau, và chưa buông bỏ được những gì cần buông bỏ. Tiết Hoa Tạng An Dân Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »眾 賣 華 兮 獨 賣 松、 青 青 顏 色 不 如 紅。 筭 來 終 不 與 時 合、 歸 去 來 兮 翠 藹 中。 可 笑 古 人 恁 麼 道、 大 似 逃 峰 赴 壑、 避 溺 投 火。 爭 如 隨 分、 到 尺 八 五 分 钁 頭 邊、 討 一 箇 半 箇。 雖 然 如 是、 保 寧 半 箇 也 不 要。 何 故？ 富 嫌 千 口 少、 貧 恨 一 身 多。 – Mọi người bán hoa, ta bán tùng. Màu xanh chẳng bằng sắc đỏ hồng. Tính ra quả chẳng hợp thời lắm. Chi bằng về vui với cỏ xanh. Nực cười người xưa nói thế ấy, rất giống tránh ngọn núi cao lại lọt xuống khe sâu, tránh chết chìm lại gặp chết cháy. Đâu bằng tùy phận, đến bên cây cuốc dài 1,2m, tìm lấy một người nửa người. Mặc dù như thế, Bảo Ninh (là pháp hiệu của Thiền sư An Dân) nửa người cũng chẳng cần. Vì sao? Giàu chê ngàn miệng hãy còn ít, nghèo hận một thân đã quá nhiều«.


meanings:
① Giải cấu 邂逅 gặp gỡ, không hẹn mà gặp. Cùng nghĩa với chữ cấu 遘.


meanings:
① Trái. Trái lại với chữ thuận 順. Phàm cái gì không thuận đều gọi là nghịch cả. ||② Can phạm, kẻ dưới mà phản đối người trên cũng gọi là nghịch. Như ngỗ nghịch 忤逆 ngang trái. bạn nghịch 叛逆 bội bạn. ||③ Rối loạn. ||④ Đón. Bên kia lại mà bên này nhận lấy gọi là nghịch. Như nghịch lữ 逆旅 khách trọ. ||⑤ Toan lường, tính trước lúc việc chưa xảy ra. Như nghịch liệu 逆料 liệu trước. ||⑥ Tờ tâu vua. Từ nghĩa 4 trở xuống ta quen đọc là chữ nghịnh.


meanings:
① Ngược, trái, nghịch: 逆时代潮流而动 Đi ngược lại trào lưu thời đại; 逆耳 Trái tai; ② (văn) Đón, tiếp rước: 逆旅 Nơi đón nhận quán trọ; ③ (văn) Chống lại, làm phản, bội phản, phản nghịch: 叛逆 Phản nghịch; ④ (văn) (Tính) trước: 逆料 Lo lường trước, tính trước; ⑤ (văn) Rối loạn; ⑥ (văn) Tờ tâu vua.


vietnamese:
nghịch quán diệt đạo nãi chí vô minh <pttđ>


vietnamese:
nghịch quán duyên khởi hắc phẩm tề thức thoái hoàn <pttđ>


vietnamese:
nghịch quán duyên khởi tề thức chuyển hoàn <pttđ>


vietnamese:
nghịch quán hoàn diệt quán chí vô minh <pttđ>


meanings:
4328梵名 Vāmalokayāta。又作縛摩路伽耶陀。意譯作左順世、逆世間行。謂行左道之順世外道，為古代印度外道之一派。順世外道主張最極端的唯物論見解，認為人生之目的乃在享受快樂，故被貶稱為左順世。北齊隱士劉虬註法華時，將之區分為順世、左順世兩種，以順世外道類比為重禮儀名教之儒墨者流，而以左順世類比為棄仁絕義之老莊者流。現存梵文法華經中，相當於逆路伽耶陀處為 lokāyatamantradhāraṇā，意為「持順世之祕密辭者」，西藏之譯本亦與此同，皆無縛摩（梵 vāma）之語。vāmalokayāta 恐與大乘入楞伽經卷四中之咒術詞論（梵 mantrapratibhāna）同義。〔法華玄贊卷九、玄應音義卷六〕（參閱「順世外道」5353）


meanings:
① Chậm: 遲緩 Chậm chạp; 最遲在十二點以前，我到你家 Chậm nhất là 12 giờ tôi đến nhà anh; ② Muộn, trễ: 你來遲了 Anh đến muộn rồi. 【遲早】trì tảo [chízăo] Sớm muộn, chẳng sớm thì muộn, chẳng chóng thì chầy; ③ [Chí] (Họ) Trì.


meanings:
Đợi: 遲君未至 Đợi anh chưa đến; 遲明 (hoặc 遲旦) Đợi sáng, bình minh, rạng đông.


meanings:
Trì độn; Chậm chạp. Tiết Phụng Hoàng Tùng Thâm Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »學 人 根 思 遲 回、 方 便 門 中 乞 師 傍 瞥。 – Học nhân căn tính chậm chạp, trong môn phương tiện thỉnh sư chỉ dạy thêm«.


meanings:
① Khó. ||② Cùng nghĩa với chữ lận 吝. ||③ Một âm là lân. Lựa chọn. Như lân tuyển 遴選 lựa chọn lấy người tài.


meanings:
① Chọn. 【遴選】lân tuyển [línxuăn] (văn) (Chọn) lựa: 遴選人才 Tuyển lựa nhân tài; ② (văn) Khó; ③ (văn) Như 吝 (bộ 口).


meanings:
① Lần theo. ||② Noi, tuân theo. Cứ nói theo lẽ phải cùng pháp luật mà là gọi là tuân. Như tuân kỉ 遵紀 tuân theo kỉ luật.


meanings:
Theo, tuân theo, vâng theo, đi theo, lần theo, noi theo: 遵紀 Tuân theo kỉ luật; 遵醫囑 (Vâng) theo lời dặn của thầy thuốc; 遵大路而行 Theo đường cái mà đi.


meanings:
6317請參閱 二教論 [1]（964～1032）宋代僧。台州臨海（浙江寧海）人，俗姓葉。字知白。投天台義全出家，十八歲落髮，二十歲於禪林寺受具足戒，翌年復就守初習律。嘗於普賢像前燃一指，誓傳天台教法。雍熙元年（984），從寶雲寺義通修學天台宗典籍，盡其奧祕，與同門之知禮成為山家派中心人物。　二十八歲，入寶雲寺宣講法華、維摩、涅槃、金光明等經，並集僧俗專修淨土，有關淨土念佛懺儀之著作極眾。其後，於蘇、杭等地多次講經修懺，學者沛然嚮慕。後復興故天竺寺居之，懺講不絕，從學者恆逾千人。真宗乾興元年（1022），敕賜「慈雲」之號。天聖二年（1024），師奏請天台教部編入大藏，並撰教藏隨函目錄，略述諸部大義。仁宗明道元年示寂，世壽六十九。　師之撰著極夥，除大彌陀懺儀、小彌陀懺儀、往生淨土懺願儀、金光明三昧儀等有關懺儀之作外，另有大乘止觀釋要、肇論疏科、金園集、天竺別集等專論數十種，及采遺、靈苑二詩集。以師所撰懺儀甚多，故世稱百本懺主。又稱慈雲懺主、慈雲尊者、靈應尊者、天竺懺主。哲宗、高宗時，復分別追贈「法寶大師」、「懺主禪慧法師」之號。嗣法弟子有妙果文昌、明智祖韶、法喜清鑑等。〔釋門正統卷五、鐔津文集卷十二、卷十五、佛祖統紀卷十、卷二十五、佛祖歷代通載卷二十七、四明尊者教行錄卷一、卷七、釋氏稽古略卷四〕


meanings:
① Vòng quanh, cùng nghĩa chữ nhiễu 繞.


meanings:
① Dời. Dời nhà đi ở chỗ khác gọi là kiều thiên 喬遷. Dời kinh đô đi chỗ khác gọi là thiên đô 遷都. ||② Ðổi quan, quan bị giáng chức xuống gọi là tả thiên 左遷. ||③ Biến đổi. Như kiến dị tư thiên 見異思遷 thấy lạ nghĩ đổi khác. Đổi lỗi sửa lại nết hay gọi là thiên thiện 遷善.


meanings:
① Dời (đi), dọn: 遷都 Dời đô; ② Thay đổi, biến đổi: 時過境遷 Năm tháng trôi qua, hoàn cảnh thay đổi; ③ Đổi đi, thuyên chuyển (quan lại...).


meanings:
Còn gọi: Niết-bàn, Viên tịch, Diệt độ, Thuận thế, Quy chân. Chỉ cho việc thị tịch của hàng tăng lữ. Những bậc Cao tăng có đức độ, khi duyên giáo hoá chúng sinh ở cõi này đã hết liền dời sang cõi khác để hoá độ chúng sinh ở đó. Truyện Đàm Giới trong Lương Cao Tăng truyện q. 5 (Đại 50, 356 hạ) ghi: »有 光 照 于 身、 容 貌 更 悅、 遂 奄 爾 遷 化。 – Thân có ánh sáng chiếu ra, gương mặt vui vẻ, bỗng nhiên thị tịch«.


meanings:
Còn gọi: Địa Tạng thiền lâm. Chùa ở phía bắc đình Bổng Nhật, ngọn Thiên Thai, núi Cửu Hoa, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Vào đời Đường, Kim Địa Tạng kết tranh làm am ở nơi đây, có tăng Khiết Bình thường từ gò La hán đến đây gặp gỡ trò chuyện với Địa Tạng. Đời Tống cao tăng Tông Cảo có làm thơ vịnh chùa này: »Đạp biến Thiên Thai bất tác thinh, thanh chung nhất chử vạn sơn minh« (Giẫm khắp Thiên Thai chẳng tiếng tăm, chuông vang một tiếng động núi non). Đời Minh chùa này y nguyên vô cùng sơ sài, chỉ là vài gian nhà tranh với cỏ xanh. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) đời Minh, tăng trong chùa là Trân Ngọc tuần tra núi, bảo vệ núi vài mươi năm như một ngày. Vào cuối đời Minh đầu đời Thanh Thiền sư Mặc An giỏi cả thi thư hoạ trường kì ở chùa này. Khoảng niên hiệu Khang Hi (1662-1722) đời Thanh, tăng Trần Trần Tử kết am bên cạnh chùa, gọi »Hoạt Mai Am«. Thi nhân đời Thanh Viên Mai có bài thơ viết về Hoạt Mai Am trong quyển »Tùy Viên thi Thoại«: »Thùy bả am danh hiệu Hoạt Mai, linh nhân thiên cổ phí nghi xai. Ngã kim khởi thị khinh sinh giả, chỉ vị tùng tiền tử quá lai«. (Ai đặt tên am là Hoạt Mai, khiến người thiên cổ phải nghi hoài. Nay tôi đâu phải người tự tử, chỉ bởi trước đây đã chết rồi). Về sau có Hoà thượng Lãn Ngộ thường ở nơi này hoạ vẽ vật thực và cùng với trụ trì Pháp sư Nghĩa Phương đàm đạo suốt ngày. Chùa dựa vào thế núi mà cất, trước sau ba dãy điện vũ là Địa Tạng điện, Đại hùng bảo điện, Vạn Phật lâu, dãy sau còn có Thiền phòng, Nhà khách. Tượng Phật ở mỗi điện trang nghiêm, chuông to, trống lớn, pháp khí có đủ cả. Trên Vạn Phật lâu nhiều tượng khắc gỗ treo đầy trên xà nhà, bị khói hương xông mãi nên rất giống tượng Phật đúc bằng sắt. Trên núi sau điện có một hòn đá lớn, trên có in dấu chân lớn hình lõm, tương truyền đó là dấu chân của Kim Địa Tạng để lại.


meanings:
(Tăng nhân) mất, chết. Tông Môn Võ Khố ghi: »暨 明 安 遷 寂。 遺 囑 云。 瘞 全 身 十 年 無 難。 當 爲 大 陽 山 打 供。 – Đến khi Minh An mất, di chúc rằng: Toàn thân được chôn kín trong mười năm không bị nạn gì, nhưng sau đó sẽ được Đại Dương Bình cung phụng«.


meanings:
(Tăng nhân) chết, mất. Chương Kính Sơn Hồng Nhân Thiền sư trong CĐTĐL q. 11 ghi: »咸 通 六 年 上 徑 山。 明 年 本 師 遷 神。 眾 請 繼 躅 爲 徑 山 第 三 世。 – Niên hiệu Hàm Thông thứ 6 (379) sư lên Kính Sơn. Năm sau, bản sư mất, chúng thỉnh sư tiếp trụ trì Kính Sơn, đời thứ ba«.


meanings:
① Chọn. Tới trong số nhiều mà kén chọn lấy một số tốt đẹp gọi là tuyển. Như tinh tuyển 精選 chọn kĩ. Người hay vật gì đã kén chọn rồi cũng gọi là tuyển. ||② Lọc chọn các bài văn của cổ nhân đóng thành từng quyển cũng gọ là tuyển. Như Lương Chiêu Minh 良昭明 thái tử Tiêu Thống 蕭統 có dọn một bộ văn tuyển 文選 ba mươi quyển, về sau cứ bắt chước lối ấy mà lựa chọn văn thơ, tục gọi là tuyển thể 選體. ||③ Thiểu tuyển 少選 chốc lát (thí nữa). ||④ Một âm là tuyến. Chức quan do bộ chọn rồi cử lên gọi là tuyến.


meanings:
① Tuyển lựa, chọn lọc, lựa chọn: 選種 Chọn giống; 文選 Văn tuyển, tập văn chọn lọc; ② Tuyển, bầu, bầu cử: 普選 Tổng tuyển cử; 應選 Ứng cử.


meanings:
precept forbidding wrong views and wrong teachings


meanings:
erroneous theories, evil theories, heterodox theories


meanings:
① Hàm Ðan 邯鄲 tên một ấp ngày xưa. Trong truyện truyền kì có truyện hàm đan mộng 邯鄲夢 chép chuyện Lư Sinh gặp Lã Ông ở trong đường Hàm Ðan. Tức là giấc hoàng lương mộng 黃梁夢. ||② Chương Hàm 章邯 tên người.


meanings:
【邯鄲】Hàm Đan [Hándan] Hàm Đan (tên một ấp thời xưa, nay là thị trấn Hàm Đan ở tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc).


meanings:
① Nước Thai (một nước thời xưa thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc); ② (Họ) Thai.


meanings:
① Tên đất. Nay mượn dùng như chữ khâu 丘 (gò) để tránh tên huý đức Khổng Tử 孔子.


meanings:
① Như 丘; ② [Qiu] Nước Khưu (một nước thời xưa, thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc); ③ [Qiu] (Họ) Khưu.


meanings:
① Lo lắng, các sự ốm đau chết chóc đều gọi là mẫn. ||② Thương nhớ, cùng nghĩa với chữ mẫn 憫. ||③ Gắng gỏi. ||④ Họ Mẫn.


meanings:
① Lo lắng; ② Thương xót (như 憫 [mên], bộ 忄); ③ (văn) Gắng gỏi; ④ [Mên] (Họ) Mẫn.


meanings:
5297（Minayeff, Ivan Pavlovitch; 1840～1890）俄國之印度學學者。通曉梵語、巴利語、中國語、滿州語。以受華西里耶夫（Vasiliev, V.P. 1818～1900）之影響，而從事古代印度學之研究，並師事韋伯（Weber）。曾編纂巴黎國立圖書館所藏之巴利語寫本目錄。一八六八年刊行巴利語之波羅提木叉（Pātimokkha）及詩論（Vuttodaya）等原典。一八七三年任彼得斯堡大學教授，曾至印度、錫蘭（1874）、緬甸（1885）等地旅行。一八八七年，開始發表佛教研究論文及有關梵語、巴利語原典等研究，成果豐碩。曾與朱利安（Julien, Stanislas; 1799～1873）共同擔任翻譯名義大集（梵 Mahāvyutpatti）之梵語部分之校訂。重要著作有 Nāmasaṃgīti（妙吉祥真實名經）; Bodhicaryāvatāra（菩提行經）, 1890; Kathāvatthu; Pali Grammar（巴利文語法）, 1872; Grammaire Palie, 1874.


meanings:
① Trong sông làm cánh cửa ngăn nước, lúc nào thuyền bè đi qua thì lại mở ra, chỉ vừa một chiếc thuyền đi cứ nối đuôi nhau mà qua gọi là áp. Tục đọc là sạp. ||② Cống, đập. Như thuỷ áp 水閘 đập nước.


meanings:
① Cống, đập: 水閘 Đập nước; ② Ngăn nước; ③ Cầu dao điện: 電閘 Cầu dao điện; ④ Phanh: 自行車的閘壞了 Phanh xe đạp hỏng rồi.


meanings:
① Giấu kín. Như bí cung 閟宮. ||② Đóng cửa. ||③ Cẩn thận. ||④ Sâu xa.


meanings:
(văn) ① Giấu kín; ② Đóng cửa; ③ Cẩn thận; ④ Sâu xa.


meanings:
① Trở ngại. Như cách ngại 隔閡 (tình không thông hiểu nhau, tình ý hai bên không thông với nhau). ||② Ngăn chặn. ||③ Vùi lấp.


meanings:
① Trở ngại: 隔閡 Cách trở, trở ngại, xa cách; ② (văn) Ngăn chặn; ③ (văn) Vùi lấp.


meanings:
① Gác, từng gác để chứa đồ. Như khuê các 閨閣 chỗ phụ nữ ở. ||② Tên bộ quan, Nội các 內閣 gọi tắt là các. Các thần 閣臣 bầy tôi trong toà Nội các. Ở nước quân chủ thì giữ chức tham dự các chính sự, ở nước lập hiến thì là cơ quan trung ương hành chánh cao nhất. ||③ Ván gác, ngày xưa đặt ván ở lưng tường lưng vách để các đồ ăn gọi là các. ||④ Đường lát ván. Dùng gỗ bắt sàn đi trên đường ở trong vườn gọi là các đạo 閣道, bắc ở chỗ núi khe hiểm hóc gọi là sạn đạo 棧道. ||⑤ Cái chống cửa. ||⑥ Ngăn. ||⑦ Họ Các.


meanings:
① Gác, lầu, nhà, phòng, khuê các; ② Nội các (nói tắt): 組閣 Lập nội các, tổ chức nội các; 閣臣Quan chức lớn trong nội các; ③ (văn) Cây chống cửa; ④ (văn) Ngăn.


meanings:
»Các« là từ được dùng để chỉ cho điện đường của tự viện. Các chủ là chức vụ để gọi người quản lí những kiến trúc quan trọng ngoài 7 điện đường chủ yếu (thất đường già lam) của đại tự viện, vị này chịu sự giám sát của Duy-na. Điều Duy-na trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 3 (Vạn Tục 111, 146) ghi: »如 堂 頭 侍 者、聖 僧 侍 者、延 壽 堂 主、爐 頭、衆 一 寮 寮 主、首 座、閣 主、竝 維 那 所 請。 – Các vị như: Đường đầu thị giả, Thánh tăng thị giả, Diên thọ đường chủ, Lô đầu, Liêu chủ của các liêu, Thủ toạ, Các chủ đều được Duy-na mời«.


meanings:
① Cái cửa nách. ||② Cùng nghĩa với chữ các dùng về khuê các 閨閣, đài các 臺閣. Khi Công Tôn Hoằng 公孫弘 đời nhà Hán 漢 làm quan Thừa Tướng, liền xây đông cáp 東閤 để đón những người hiền ở, vì thế đời sau mới dùng chữ đông các là nơi quan tướng mời đón các hiền sĩ.


meanings:
(văn) ① Cửa bên, cửa hông, cửa nách; ② Như 閣 [gé]. Xem 闔 [hé].


meanings:
① Như 闔 [hé] nghĩa ①; ② Đóng (cửa); ③ Cả, toàn: 閤第 (hay 閤府) Cả các ngài. Xem 閤 [gé].


meanings:
① Phiệt duyệt 閥閱 viết công trạng vào giấy hay tấm ván rồi nêu ra ngoài cửa, cửa bên trái gọi là phiệt, cửa bên phải gọi là duyệt. Sách Sử Kí 史記 nói: Nêu rõ thứ bực gọi là phiệt, tích số ngày lại gọi là duyệt. Vì thế nên gọi các nhà thế gia là phiệt duyệt 閥閱 hay thế duyệt 世閱.


meanings:
① Nhân vật, gia đình hoặc nhóm, khối có thế lực, phiệt: 軍閥 Quân phiệt; 財閥 Tài phiệt. Xem 閱 nghĩa ⑥; ② (cơ) Van: 氣閥 Van hơi; 水閥 Van nước; 安全閥 Van an toàn; ③ (văn) Cửa bên trái, ngưỡng cửa; ④ (văn) Công lao.


meanings:
① Cái cửa tò vò, cái cửa đứng một mình trên tròn dưới vuông. Tả truyện 左傳 có câu: Tất môn khuê đậu 蓽門閨竇 (cửa phên ngõ hỏm), ý nói người nghèo hèn. ||② Cái cửa nách trong cung. Ngày xưa gọi là kim khuê 金閨 trong cửa ấy là chỗ các thị thần ở. ||③ Chỗ con gái ở gọi là khuê. Vì thế nên gọi con gái là khuê các 閨閣.


meanings:
① Nhà trong; ② Khuê phòng, phòng khuê; ③ (văn) Cửa nhỏ (trên tròn dưới vuông): 蓽門閨竇 Cửa phên cửa lỗ (Tả truyện) (ý nói chỗ người nghèo hèn ở); ④ (văn) Cửa nách trong cung, cửa tò vò.


meanings:
① Họ Mân. ||② Tỉnh Phúc Kiến 福建 gọi là tỉnh Mân.


meanings:
① Tên sông: 閩江 Sông Mân (ở tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc); ② (Tên gọi tắt) tỉnh Phúc Kiến; ③ (Họ) Mân.


meanings:
① Cái then cửa. ||② Cổng thành ngoài. Sử kí 史記 có câu: Khổn dĩ nội quả nhân chế chi, khổn dĩ ngoại tướng quân chế chi 閫以內寡人制之、閫以外將軍制之 từ cổng thành ngoài trở vào thì quả nhân soi xét, từ cổng thành ngoài trở ra thì tướng quân soi xét. Nay gọi kẻ thống lĩnh việc quân là chuyên khổn 專閫 là vì đó. ||③ Đàn bà ở trong, cho nên những lời gọi về đàn bà đều dùng chữ khổn. Như khổn an 閫安 thăm bà ấy được bình yên, khổn phạm 閫範 khuôn mẫu đàn bà, v.v.


meanings:
① Bạn, tiếp giúp. Như phụng bồi 奉陪 kính tiếp, bồi khách 陪客 tiếp khách, v.v. ||② Chức phụ, phàm chức sự gì có chánh có phó thì chức phó gọi là bồi, nghĩa là chức phụ thêm, khi nào chức chánh khuyết thì bổ vào vậy. ||③ Hai lần, bầy tôi vua chư hầu đối với Thiên tử tự xưng là bồi thần 陪臣, nghĩa là bầy tôi của kẻ bầy tôi. ||④ Đền trả. Như bồi thường 賠償. Có khi viết 賠. ||⑤ Tăng thêm.


meanings:
① Cùng, theo: 我陪你去 Tôi cùng đi với anh; 那地方他 沒有去過，有人陪着去才好 Nơi đó anh ấy chưa đi qua, phải có người đi cùng mới được; 他可以陪着你 Anh ấy có thể đi theo anh; ② (văn) Tiếp giúp, giúp đỡ, tiếp: 奉陪 Kính tiếp; 陪客 Tiếp khách; ③ (văn) (Chức) phụ, phó; ④ (văn) Tăng thêm; ⑤ (văn) Bồi thường (dùng như 賠, bộ 貝).


meanings:
Có hai nghĩa: ① Trong Thiền tông, vào ngày kị Sơ Tổ Đạt ma, vị Trụ trì không đến Trai đường ăn cháo mà ở Pháp đường ăn cháo để tiếp đãi Tổ sư. ② Tiếp đãi khách ăn uống.


meanings:
① Góc, xó. Như hà tưu 遐陬 nơi xa thẳm, hẻo lánh một xó.


meanings:
(văn) Góc xó, chân: 山陬海澨 Chân trời góc biển; 遐陬 Nơi (xó) xa xăm hẻo lánh.


meanings:
① Số âm, phần âm, trái lại với chữ dương 陽. Phàm sự vật gì có thể đối đãi lại, người xưa thường dùng hai chữ âm dương 陰陽 mà chia ra. Như trời đất, mặt trời mặt trăng, rét nóng, ngày đêm, trai gái, trong ngoài, cứng mềm, động tĩnh, v.v. đều chia phần này là dương, phần kia là âm. Vì các phần đó nó cùng thêm bớt thay đổi nhau, cho nên lại dùng để xem tốt xấu nữa. Từ đời nhà Hán 漢 trở lên thì những nhà xem thuật số đều gọi là âm dương gia 陰陽家. ||② Dầm dìa. Như âm vũ 陰雨 mưa dầm. ||③ Mặt núi về phía bắc gọi là âm. Như sơn âm 山陰 phía bắc quả núi. ||④ Chiều sông phía nam gọi là âm. Như giang âm 江陰 chiều sông phía nam, hoài âm 淮陰 phía nam sông Hoài, v.v. ||⑤ Bóng mặt trời. Như ông Đào Khản 陶侃 thường nói Đại Vũ tích thốn âm, ngô bối đương tích phân âm 大禹惜寸陰，吾輩 當惜分陰 vua Đại Vũ tiếc từng tấc bóng mặt trời, chúng ta nên tiếc từng phân bóng mặt trời. ||⑥ Chỗ rợp, chỗ nào không có bóng mặt trời soi tới gọi là âm. Như tường âm 牆陰 chỗ tường rợp. ||⑦ Mặt trái, mặt sau. Như bi âm 碑陰 mặt sau bia. ||⑧ Ngầm, phàm làm sự gì bí mật không cho người biết đều gọi là âm. Như âm mưu 陰謀 mưu ngầm, âm đức 陰德 cái phúc đức ngầm không ai biết tới. ||⑨ Nơi u minh. Như âm khiển 陰譴 sự trách phạt dưới âm ty (phạt ngầm). Vì thế nên mồ mả gọi là âm trạch 陰宅.


meanings:
① Âm u, đen tối: 陰暗 Đen tối; ② Râm: 天陰 Trời râm; ③ Âm (trái với dương): 陰陽 Âm và dương; ④ Tính âm, (thuộc) giống cái; ⑤ Mặt trăng: 月陰 Mặt trăng; ⑥ Bờ nam sông: 淮陰 Bờ nam sông Hoài; ⑦ Phía bắc núi: 華陰 Phía bắc núi Hoa Sơn; ⑧ Ngầm, bí mật: 齊使者如梁，孫臏以刑徒陰見 Sứ giả của Tề đi qua nước Lương, Tôn Tẫn lấy tư cách là tù nhân bí mật đến gặp sứ giả (Sử kí: Tôn Tử Ngô Khởi liệt truyện).【陰溝】âm câu [yingou] Cống ngầm; ⑨ Lõm: Xem 陰文; ⑩ Cõi âm, âm ti, âm phủ: 陰司 Âm ti; ⑪ Chỗ rợp, bóng rợp, bóng mát: 樹陰 Bóng mát, bóng cây; ⑫ (văn) Bóng mặt trời: 大禹惜寸陰，吾輩當惜分陰 Vua Đại Vũ tiếc từng tấc bóng mặt trời, còn chúng ta nên tiếc từng phân bóng mặt trời (Đào Khản); ⑬ (văn) Mặt trái, mặt sau: 碑陰 Mặt sau tấm bia; ⑭ Thâm độc, nham hiểm; ⑮ Bộ sinh dục (có khi chỉ riêng bộ sinh dục nữ giới); ⑯ [Yin] (Họ) Âm.


meanings:
Thiền tăng Trọng Hiển đời Tống trụ trì núi Tuyết Đậu, người đời gọi là Tuyết Đậu Trọng Hiển. X. Trọng Hiển.


meanings:
Gọi đủ: Quỳnh Tuyệt Lão Nhân Thiên Kỳ Trực Chú Tuyết Đậu Hiển Hoà thượng Tụng Cổ. Sách, 1 quyển, do Thiên Kỳ Bản Thuỵ chú vào đời Minh, Đạo Lâm Tính Phúc biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 506. Nội dung là do Bản Thuỵ chú thích 100 tắc tụng cổ của Tuyết Đậu, từ tắc thứ 1 »Thế nào là Thánh đế đệ nhất nghĩa« do Lương Võ Đế hỏi Tổ Đạt-ma cho đến tắc »Thế nào là Xuy mao kiếm« do vị tăng hỏi Thiền sư Ba Lăng, mỗi tắc đều có thêm lời giải thích để hướng dẫn người học trực ngộ linh cơ, thông đạt bản diệu.


vietnamese:
tuyết phong nghĩa tồn thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Tuyết Phong Thiền sư ngữ lục, Chân Giác Thiền sư ngữ lục, Tuyết Phong Chân Giác Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Tuyết Phong Nghĩa Tồn soạn vào đời Đường, Lâm Hoằng Viễn biên tập vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 12 (1639) đời Minh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 942. Nội dung bao gồm: Những lời thị chúng, Cơ phong vấn đáp, Kệ tụng, Quy tắc, Di giới. Quyển cuối phụ lục: »Tuyết Phong Chân Giác Đại Sư Niên Phổ«, »Tuyết Phong Sùng Thánh Thiền Tự Bi Ký,« »Tuyết Phong Thiền Tự Nhị Thập Tứ Chương Thi«, còn có lời tựa bạt của các vị: Tôn Giác, Phương Sơn Huệ Chân.


meanings:
(1420-1506) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Tuyết Chu Đẳng Dương. Niên hiệu Thành Hoá thứ 4 (1468) sang Nhà Minh (Trung Quốc) bái Hoà thượng Tuyết Khê làm thầy, đời thứ 30 hệ Nam Nhạc, đời thứ 13 tông Lâm Tế Nhật Bản. Năm sau trở về nước vẫn trụ trì chùa Tướng Quốc, sư thường dùng nét hoạ để biểu thuật thiền ý, những bức hoạ của sư được khen là quốc bảo.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đạo Thành, đời Minh. X. Đạo Thành.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Trí Ngân, đời Minh. X. Trí Ngân.


meanings:
① Khí sương mù. ||② Phân phân 雰雰 sương tuyết sa lả tả.


meanings:
Sương mù. 【雰雰】 phân phân [fenfen] (văn) (Cảnh) sương tuyết mịt mù, sương tuyết rơi lả tả.


meanings:
(văn) ① Tuyết rơi nhiều (lả tả); ② Nước chảy ồ ồ (như 滂, bộ 氵).


meanings:
① Mây. Hơi nước dưới đất bốc lên trên cao, gặp khí lạnh rớt thành từng đám, hạt nước nho nhỏ, nổi quanh trong không gọi là vân 雲. Sa mù ở gần mặt đất thì gọi là vụ 霧. Nguyễn Du 阮攸: Vũ tự bàng đà vân tự si 雨自滂沱雲自癡 mưa rơi tầm tã, mây thẫn thờ.


meanings:
① Mây: 白雲 Mây trắng; 多雲 Nhiều mây; 雲散 Mây tan; ② (văn) Đàn, đoàn, bầy, đám, đông đảo.【雲集】vân tập [yúnjí] Tập hợp đông đảo: 全國代表雲集首都 Đại biểu trong cả nước tập hợp đông đảo tại Thủ đô; ③ [Yún] Tỉnh Vân Nam (gọi tắt); ④ [Yún] (Họ) Vân.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tính Đôn đời Thanh. X. Tính Đôn.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Phật Quật Duy Tắc. Sư từng trụ chùa Vân Cư trên núi Thiên Thai, tuyên dương thiền pháp của thầy mình. Tác phẩm: Tâm Cảnh Bất Nhị Thiên, Vân Cư tập (còn gọi: Phổ Trí tập).


meanings:
Mưa dầm (mưa lớn liên tục): 秋霖 Mưa thu; 甘霖 Mưa rào.


meanings:
① Mưa lẫn cả tuyết. ||② Bông tuyết 雪花 cũng gọi là anh.


meanings:
① Sương (vì hơi nước bốc lên gặp lạnh dót lại từng hạt nhỏ thánh thót rơi xuống gọi là sương. Nguyễn Du 阮攸: Thu mãn phong lâm sương diệp hồng 秋滿楓林霜葉紅 (Từ Châu đạo trung 徐州道中) thu ngập rừng phong, sương nhuộm đỏ lá. ||② Hàng năm, năm. Lí Bạch 李白: Bạch cốt hoành thiên sương 白骨橫千霜 xương trắng vắt ngang ngàn năm. ||③ Thuốc nghiền thấy nhỏ trắng ra gọi là sương.


meanings:
① Sương, sương muối: 草上覆滿了霜 Cỏ phủ đầy sương; ② Váng trắng, phấn trắng: 鹽霜 Váng trắng, sương muối; 霜髮 Tóc sương, tóc bạc phơ; ③ Thuốc bột trắng; ④ Lãnh đạm, thờ ơ; ⑤ Trong trắng: 心懍懍以懷霜 Lòng nơm nớp ấp ủ một tâm tư trong trắng (Lục Cơ: Văn phú); ⑥ (văn) Năm: 白骨橫千霜 Xương trắng vắt ngang ngàn năm (Lí Bạch: Cổ phong ngũ thập cửu thủ); 簷隱千霜樹 Mái nhà ẩn nấp cây ngàn năm (Ngô Mại Viễn: Trường tương tư).


meanings:
① Mưa (xuống), (trận) mưa rào; ② Rơi xuống.


meanings:
① Ráng, trong khoảng trời không thâm thấp có khí mù, lại có bóng mặt trời xiên ngang thành các màu rực rỡ, thường thấy ở lúc mặt trời mới mọc hay mới lặn gọi là ráng. Vương Bột 王勃: Lạc hà dữ cô vụ tề phi, thu thuỷ cộng trường thiên nhất sắc 落霞與孤鶩齊飛，秋水共長天一色 ráng chiều với cánh vịt trời đơn chiếc cùng bay, nước thu trộn lẫn bầu trời dài một sắc.


meanings:
(văn) 【霡霂】 mạch mộc [màimù] Mưa nhỏ, mưa rây.


meanings:
(văn) ① Mưa rơi lúc sấm nổ; ② Rơi, rơi xuống; ③ Chết.


meanings:
① Nước giọt ranh, nước nhỏ giọt từ mái nhà. ||② Trung Lựu 中霤 tên thần, một vị thần trong năm vị thần ngày xưa thờ.


meanings:
① Sương mù, nguyên nhân cũng như mây, xa đất là vân 雲 mây, gần đất là vụ 霧 mù.


meanings:
① Sương mù; ② Bụi nước (ở bình bơm phun ra): 噴霧器 Bình phun.


meanings:
① Hạt tuyết, lúc giọt mưa đang rơi xuống, gặp không khí lạnh xuống dưới độ băng, đóng thành từng viên toả xuống gọi là tản.


meanings:
① Móc, hơi nước gần mặt đất, đêm bám vào cây cỏ, gặp khí lạnh dót lại từng giọt gọi là lộ. ||② Lộ ra ngoài. Như hiển lộ 顯露 lộ rõ, thấu lộ 透露 tỏ lộ, v.v. ||③ Ở ngoài đồng. Như lộ túc 露宿 ngủ ngoài đồng. ||④ Gầy. ||⑤ Họ Lộ.


meanings:
Bày tỏ ra, dẫn đến biểu thị tướng trạng của toàn thể các pháp hiện trước mặt. Ngoài ra, là lời cử xướng quen dùng trong Thiền tông, biểu thị sự lí hiển nhiên rõ ràng ngay trước mắt, phần nhiều dùng để chỉ dẫn cách dùng pháp ngữ…


meanings:
(khn) Để lộ, lộ ra, tỏ ra, biểu lộ, bộc lộ, tiết lộ. Xem 露 [lù].


meanings:
① Sương, móc: 餐風宿露 Ăn gió nằm sương; ② Nước (cất bằng hoa quả): 果子露 Nước hoa quả (như chanh v.v); 玫瑰露 Mai quế lộ; ③ Phơi trần, để hở, để lộ: 揭露 Vạch trần; 暴露思想 Bộc lộ tư tưởng; 藏頭露尾 Giấu đầu hở đuôi; 別露了目標 Chớ để lộ mục tiêu; 露出原形 Lộ rõ nguyên hình; ④ (văn) Gầy; ⑤ [Lù] (Họ) Lộ. Xem 露 [lòu].


meanings:
6882<一>指屋外。即戶外無物被覆於上之所。〔雜阿含經卷三十九〕[1]　<二>指坐於無物覆蔽之所。為十二頭陀行之一。　<三>比喻脫離煩惱之境界。此喻係引申自法華經譬喻品之火宅喻。長者之子因從燃燒之家中逃出，得見露地（屋外）之大白牛車，由是露地被視作已斷三界煩惱之安然境界。　<四>指無見惑、思惑之境界。〔法華文句卷五下〕　<五>禪宗特指在僧堂內修行者座位以外之經行處所。


meanings:
Còn gọi: Đại Linh Cốc Tự. Chùa nằm cách lăng Trung Sơn, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc 1,5km về phía đông. Chùa xây vào niên hiệu Thiên Giám thứ 13 (514) đời Lương Nam Triều, ban đầu gọi là »Khai Thiện Tinh Xá«, đời Đường gọi »Bảo Công Viện«, đời Nam Đường đổi tên là »Khai Thiện Đạo Tràng«. Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-984) đời Tống đổi tên là »Thái Bình Hưng Quốc Tự«, đầu đời Minh đổi tên là »Tưởng Sơn Tự«. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 14 (1381) Minh Thái Tổ vì xây lăng Minh Hiếu đem Tưởng Sơn Tự, Định Lâm Tự, Tống Hi Tự, Trúc Viên Tự, Ngộ Chân Am dời tất cả về đây, gọi chung là »Linh Cốc Tự« và ban cho tấm biển »Đệ Nhất Thiền Lâm«. Khi ấy điện vũ mọc lên như rừng, tăng xá rất nhiều có thể chứa ngàn tăng. Trải qua nhiều đời đều có cao tăng trụ tích, là chùa nổi tiếng ở vùng Đông Nam. Trong chùa vạn tùng cao chọc trời, một con đường nhỏ thâm u, xưa gọi là »Linh Cốc Thâm Tùng«, là một trong 40 cảnh của Kim Lăng. Chùa hiện nay chỉ là một phần Long vương điện của Linh Cốc Tự, khoảng niên hiệu Đồng Trị (1862-1874) đời Thanh trùng tu, quy mô nhỏ hơn. Nhưng con đường nhỏ bên rặng tùng, sắc núi đẹp đẽ vẫn khiến người người đều hướng về.


meanings:
Chùa nằm bên Tây Hồ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, là chùa đứng đầu trong 4 chùa lớn ở Tây Hồ, là chùa bậc nhất trong 5 ngôi Thiền Tự lớn ở Giang Nam, là 1 trong 10 ngôi chùa lớn nổi tiếng ở Trung Quốc. Vào niên hiệu Hàm Hoà thứ nhất (326) đời Đông Tấn, vị cao tăng Ấn Độ là Huệ lí đến nơi này, lên ngọn Phi Lai khen rằng: »Đây là một ngọn núi nhỏ của ngọn Linh Thứu ở Ấn Độ, chẳng biết bay đến đây vào đời nào? Lúc Phật còn tại thế, phần lớn là nơi tiên linh ở ẩn«. Sư liền lập chùa ở trước núi, lấy tên là Linh Ẩn. Đời Đường Túc Tông, tự viện đã gần quy mô. Vào niên hiệu Hội Xương thứ 5 (845) đời Đường, lúc Vũ Tông diệt Phật pháp, chùa này bị phá huỷ, chư tăng tứ tán. Niên hiệu Kiến Long thứ 1 (960) đời Tống, Ngô Việt Vương mời thiền sư Diên Thọ đứng ra tổ chức xây cất lại chùa Linh Ẩn. Theo những tài liệu liên quan chép lại thì đương thời xây dựng chùa này có 9 lầu, 18 gác, 72 điện đường, trên 1.300 gian phòng, cộng thêm hành lang 4 phía từ cổng chùa chạy dài đến phương trượng. Tăng chúng có trên 3.000 vị. Niên hiệu Cảnh Đức thứ 4 (1007) đời Tống, chùa được trùng tu, đổi tên là »Cảnh Đức Linh Ẩn Thiền Tự«. Khoảng niên hiệu Kiến Viêm (1127-1130) chùa bị phá huỷ bởi loạn quân. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) chùa mới được trùng tu. Khoảng niên hiệu Càn Đạo (1165-1173), thiền sư Huệ Viễn trụ trì chùa này, giáo hoá rất thạnh. Về sau, chùa đã bao phen bị huỷ và được xây dựng. Niên hiệu Thuận Trị thứ 6 (1649) đời Thanh, bắt đầu xây dựng lại toàn diện, đến niên hiệu Khang Hi thứ 1 (1662) thì tiến hành mở rộng thêm. Trải qua 18 năm quản lí khó nhọc của thiền sư Cụ Đức Hoằng Lễ, chùa Linh Ẩn mới hoàn thành các kiến trúc: 7 điện, 12 đường, 4 gác, 3 mái hiên, 3 lầu. Tự viện hiện còn là ngôi chùa được xây dựng lại vào thế kỉ XIX. Vào năm 1956, năm 1970 đã được đại tu 2 lần. Chính giữa chùa là Thiên vương điện, bên trên có treo bảng »Vân Lâm Thiền Tự«, là thủ bút của vua Khang Hi đời Thanh. Trong Đại hùng bảo điện có tượng Phật Thích-ca Mâu-ni được trang sức bằng vàng, cao 9,1m, nếu cộng thêm toà hoa sen và hào quang trên đảnh thì cao đến 19,6m. Hai bên đại điện xếp mỗi bên 12 tượng chư thiên, 12 tượng Bồ Tát, thần thái như sống và mỗi tượng đều khác nhau. Trước chùa có các ngôi đình như: Lãnh Tuyền, Thanh Tông, Hách Lôi nằm xen lẫn trong những tàn cây cổ thụ. Chùa Linh Ẩn là nơi quan trọng để các tín đồ Phật giáo trong các tỉnh: Giang Tô, Chiết Giang, Phúc Kiến hoạt động Phật sự. Vào thời điểm hưng thịnh, mỗi ngày khách hành hương có hơn 180.000 người.


meanings:
Tháp nằm trong đình viện ở hai bên Đại điện Nguyệt Đài trong chùa Linh Ẩn, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Kiến Long thứ 1 (960) đời Tống, Ngô Việt Vương Tiền Hoằng Thúc vì kỉ niệm Đại sư Vĩnh Minh mà xây song tháp này. Tháp bằng đá theo kiểu lâu các, mặt bằng hình bát giác, 9 tầng, cao hơn 10m. Trên thân tháp điêu khắc cửa cái, cửa sổ, cột cái và các tượng Phật, Bồ Tát và các hoa văn trang sức. Dưới mái mỗi tầng khắc ra trùng trùng đấu củng chống đỡ mái tháp vênh ra xa, xa trông như kiến trúc bằng gỗ.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Chí Cần; nối pháp Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu, trụ núi Linh Vân, Phúc Châu. X. Chí Cần.


meanings:
Mô tả sự giác ngộ sáng suốt, thần thông vô ngại của bản tâm. Chương Cưu-ma-đa-la tổ thứ 19 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »心 本 清 淨 無 生 滅 無 造 作。 無 報 應 無 勝 負 。 寂 寂 然 靈 靈 然。 – Tâm vốn thanh tịnh, không sinh diệt, không tạo tác, không báo ứng, không hơn thua, lặng lẽ, sáng suốt«.


meanings:
① Trốn mất. Có tội đi trốn gọi là bô. Chỗ các kẻ có tội ẩn núp gọi là bô đào tẩu 逋逃藪. ||② Còn nợ của nhà nước mà trốn không trả cũng gọi là bô. Như quyên bô 蠲逋 tha cho, không đòi những thuế nợ còn mắc. Trả được sạch món nợ gọi là nhất thanh túc bô 一清宿逋.


meanings:
(văn) ① Trốn, trốn nợ nhà nước: 逋逃 Chạy trốn, trốn tránh; ② Bỏ mặc.


meanings:
(văn) ① Có vẻ tự đắc: 逌爾而笑 Cười tự đắc, cười đắc ý; ② Như 攸 [you] (bộ 攴); ③ Như 由 [you] (bộ 田).


meanings:
① Tiêu dao 逍遙 tiêu dao tự tại, sống một cách ung dung rộng rãi không ai bó buộc được. Như Tiêu dao du 逍遙遊 là nhan đề một chương sách của Trang Tử 莊子, chủ trương tiêu dao tự tại.


meanings:
【逍遥】tiêu dao [xiaoyáo] Tiêu dao, nhàn rỗi, ung dung, nhởn nhơ, tự do thoải mái.


meanings:
① Suốt qua. Như thấu minh 透明 ánh sáng suốt qua. Vì thế nên người nào tỏ rõ sự lí gọi là thấu triệt 透徹. ||② Tiết lộ ra. Như thấu lậu tiêu tức 透漏消息 tiết lộ tin tức. ||③ Nhảy. ||④ Sợ. ||⑤ Quá, rất.


meanings:
① Xuyên thấu, suốt qua, lọt qua: 釘透了 Đóng (đinh) thấu; 濕透了 Ướt đẫm. (Ngr) Thấu suốt, rành mạch, rõ ràng: 講透了 Nói rõ ràng rồi; 看透了 Biết rành mạch, biết tỏng; ② Bảo lén, tiết lộ: 透個信兒 Báo tin cho biết; 透漏消息 Tiết lậu tin tức; ③ Hết sức, cực độ, quá, rất: 恨透了 Hết sức căm ghét; 餓透了 Đói lả; ④ Hẳn, hoàn toàn: 蘋果熱 透了 Quả táo đã chín hẳn; ⑤ Tỏ ra: 新娘臉上透出幸福的微笑 Trên mặt cô dâu lộ ra một nụ cười hạnh phúc; 他透着老實 Anh ấy có vẻ thực thà; ⑥ (văn) Nhảy; ⑦ (văn) Sợ.


meanings:
Vượt qua ba cảnh giới tham thiền từ thấp lên cao. ① Quá sơ quan = Thấu Tổ sư quan. Hành giả dứt sạch phàm tình, thấy rõ các pháp hư vọng không thật và tỏ ngộ tâm tính bản nguyên của mình. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »上 堂 云： 幸 然 無 一 事。 行 腳 要 參 禪。 卻 被 禪 相 惱。 不 透 祖 師 關。 如 何 是 祖 師 關。 把 火 入 牛 欄。 – Sư thượng đường nói: May mà không một vật. Hành cước cốt tham thiền. Lại bị thiền trêu tức, chẳng lọt Tổ sư quan. Thế nào là Tổ sư quan? Đem lửa vào chuồng bò«. ② Phá trùng quan: Sau khi kiến tính lại dụng công tu trì thì chẳng những không bị »Có« làm chướng ngại, mà cũng không chấp trước nơi »Không«. Tham Thiền Phổ Thuyết ghi: »大 參 即 重 疑 也。 有 重 疑 功 夫 必 將 破 重 關。 – Đại tham tức là trùng nghi (ngộ rồi nghi lại). Có công phu trùng nghi chắc chắn sẽ phá trùng quan«. ③ Thấu lao quan: Sau cùng lại dụng công tu luyện, liền có thể đạt đến cảnh giới »Tịch chiếu không hai« »Có không vô ngại«, dù ngũ dục hiện tiền cũng vận dụng tự như mà không mất bản tính. Kệ khai ngộ của Thiền sư Hà Sơn Thủ Tuần ghi: »終 日 看 天 不 舉 頭、 桃 花 欄 漫 始 抬 眸。 饒 君 更 有 遮 天 網、 透 得 牢 關 即 便 休。 – Chung nhật khán thiên bất cử đầu, đào hoa lạn mạn thỉ đài mâu. Nhiêu quân cánh hữu già thiên võng, thấu đắc lao quan tức tiện hưu. Suốt ngày trông trời chẳng ngẩng đầu, nhìn đào rực rỡ mới ngước cao. Dù anh có lưới che trời lại, thấu được lao quan mới nghỉ ngơi«.


meanings:
Vượt qua cửa ải thiền cơ của Tổ sư, chỉ cho việc khế hợp, lãnh ngộ thiền pháp của Tổ sư. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »上 堂 云。 幸 然 無 一 事。 行 腳 要 參 禪。 卻 被 禪 相 惱。 不 透 祖 師 關。 如 何 是 祖 師 關。 把 火 入 牛 欄。 – Sư thượng đường nói: May mắn không một vật, hành cước cốt tham thiền. Lại bị thiền tướng gạt, không vượt cửa Tổ sư. Thế nào là cửa Tổ sư? Đem lửa vào chuồng bò«.


meanings:
① Siêu thoát. Uyển Lăng lục ghi: »秖 是 不 起 諸 見、 無 一 法 可 得、 不 被 法 障、 透 脫 三 界 凡 聖 境 域、 始 得 名 爲 出 世 佛。 – Chính vì chẳng khởi các kiến chấp, không một pháp khả đắc chẳng bị pháp làm chướng ngại, siêu thoát cảnh giới phàm thánh trong ba cõi nên mới được gọi là xuất thế Phật«. ② Thông suốt. Tiết Kính Sơn Liễu Nhất Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »參 玄 之 士、 觸 境 遇 緣。 不 能 直 下 透 脫 者、 蓋 爲 業 識 深 重、 情 妄 膠 固、 六 門 未 息、 一 處 不 通。 – Kẻ sĩ tham cứu tâm, khi chạm cảnh gặp duyên, chẳng thể thông suốt ngay được, bởi vì nghiệp thức sâu nặng, tình vọng kết chặt, sáu căn chưa chịu dừng đụng đâu kẹt đấy«.


meanings:
Vượt qua cửa ải thiền ngộ. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »只 今 眾 中、 莫 有 句 外 透 關 底 麼？ 出 來 點 眼、 慶 快 平 生。 – Như nay trong chúng, không có ai ngoài lời nói vượt qua cửa ải thiền ngộ sao? Hãy bước ra làm cho mọi người thấu rõ được thiền pháp giáo ngoại biệt truyền để thư thái cả đời«.


meanings:
Tầm nhìn xuyên thấu cửa ải thiền cơ, chỉ pháp nhãn. Thị Tâm Nguyên Tụ Duy-na trong DTNL q. 3 ghi: »夫 欲 識 達 心 源、 別 無 奇 术、 惟 於 念 慮 洶 涌 之 際、 用 截 流 機、 當 頭 坐 斷、 向 事 物 蔽 交 之 時、 具 透 關 眼、 徹 底 照 破、 倐 爾 洞 見 心 源、 如 口 唇 邊 摸 得 鼻 孔、 自 然 千 穩 百 當、 不 待 問 人 矣。 – Luận đến việc muốn thấu rõ nguồn tâm, đặc biệt không có thuật gì lạ, chỉ là ở chỗ niệm lự nổi lên, dùng ngay cơ dụng chặt đứt, ngay nơi đó quét sạch nó đi; nhằm khi sự vật che lấp liền có tầm nhìn xuyên thấu cửa ải thiền cơ chiếu phá triệt để, chợt thấy suốt nguồn tâm, giống như sờ thấy lỗ mũi bên cạnh môi miệng tự nhiên ổn đáng trăm bề, chẳng đợi hỏi người nào khác«.


meanings:
Thoát khỏi hai phần đối lập li (thể) và vi (dụng), cũng chính là kết hợp thể và dụng làm một. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »喚 作 拄 杖 則 觸、 不 喚 作 拄 杖 則 背、 不 得 有 語、 不 得 無 語… 未 曾 親 近、 早 隔 大 千、 向 上 全 提、 轉 無 交 涉。 向 者 裏、 莫 有 脫 窠 臼、 透 離 微 底 麼？ 出 來 與 拄 杖 子 證 據。 – Gọi là cây gậy thì phạm, chẳng gọi là cây gậy thì trái, không được nói, không được nín… chưa từng gần gũi sớm cách đại thiên; việc hướng thượng được lập bày nhằm hiển thị giáo pháp một cách triệt để càng không dính dáng. Ở đây đừng nói đến khuôn mẫu, thoát khỏi hai phần đối lập thể và dụng chưa? Hãy bước ra cùng cây gậy chứng cứ«.


meanings:
① Đuổi, đuổi theo. ||② Đuổi đi. Như xích trục 斥逐 ruồng đuổi, trục khách 逐客 đuổi khách đi. Nguyễn Du 阮攸: Tông quốc tam niên bi phóng trục 宗國三年悲放逐 ba năm buồn rầu cảnh bị đày xa tổ quốc. ||③ Tranh giành. Như trục lợi 逐利 tranh giành mối lợi, chen chọi. ||④ Cùng theo. Như trục đội nhi hành 逐隊而行 theo đội ngũ mà đi. ||⑤ Cứ lần lượt kể đến. Như trục nhất 逐一 đếm từ số một đi, trục tiệm 逐漸 lần lần.


meanings:
① Đuổi (theo), rượt: 追逐 Đuổi theo; ② Đuổi: 驅逐 Đuổi, đuổi đi; 逐客 Đuổi khách đi; ③ Từng cái, dần dần: 逐戶登記 Đăng kí từng hộ; 逐年 Từng năm, hàng năm; 逐日 Từng ngày, hàng ngày, ngày một; 逐一 Từng cái một, dần dần; 逐卷之末，竊附以拙作，用爲家庭之訓 Cuối từng quyển, xin mạo muội phụ vào một ít sáng tác vụng về của tôi, để dùng vào việc dạy dỗ trong nhà (Phan Phu Tiên: Việt âm thi tập tự). 【逐步】trục bộ [zhúbù] Từng bước: 逐步進行 Tiến hành từng bước; 【逐漸】trục tiệm [zhújiàn] Dần, dần dần, từng bước: 天逐漸亮 Trời sáng dần; 逐漸擴大 Mở rộng từng bước.


meanings:
Since oneself and all things are not different, when one pursues things s


meanings:
Tùy theo hình sắc và chủng loại. Bậc tu hành sau khi đắc đạo, sẽ tùy theo hình sắc và chủng loại của chúng sinh mà ứng hiện sắc thân để cứu giúp họ. Bài sám Quy Mạng của thiền sư Di Nhiên ghi: »他 方 此 界、 逐 類 隨 形。 應 現 色 身、 演 揚 妙 法。 – Tha phương thử giới, trục loại tùy hình. Ứng hiện sắc thân, diễn dương diệu pháp. Ở cõi này hay phương khác, tùy theo hình sắc, chủng loại. Ta sẽ ứng hiện sắc thân, diễn dương thiền pháp vi diệu«.


meanings:
① Lứa đôi. Như Kinh Thi 詩經 có câu: Quân tử hảo cầu 君子好逑 đôi tốt của người quân tử, vợ hiền của người quân tử. ||② Tích góp, vơ vét.


meanings:
(văn) ① Sánh đôi, kết đôi: 君子好逑 Tốt đôi với người quân tử (Thi Kinh); ② Vợ chồng, bạn đời, lứa đôi; ③ Tích góp, vơ vét.


meanings:
① Đường lối. Như quy đồ 歸途 đường về, sĩ đồ 仕途 con đường làm quan. Nguyên là chữ đồ 涂, thông dụng chữ đồ 塗. Cao Bá Quát 高伯适: Cổ lai danh lợi nhân, Bôn tẩu lộ đồ trung 古來名利人，奔走路塗中 Xưa nay hạng người danh lợi, Vẫn tất tả ngoài đường sá.


meanings:
Đường đi, con đường: 坦途 Con đường bằng phẳng; 用途 Công dụng; 半途而廢 Nửa chừng bỏ dở; 歸途 Đường về; 仕途 Con đường làm quan.


meanings:
① Lối hẹp. Con đường hẹp. ||② Thẳng tắp. Như kính giao 逕交 giao thẳng ngay cho.


meanings:
(văn) ① Lối hẹp, lối nhỏ, đường mòn; ② Thẳng: 逕交 Giao thẳng.


meanings:
① Tạm lưu lại. Đứng dừng lại không tiến lên nữa gọi là đậu lưu 逗遛. ||② Đi vòng. ||③ Vật cùng hoà hợp nhau.


meanings:
① Đi đến, đến tận nơi. Tiết Thiêm Phán Lưu Kính Thần cư sĩ trong NĐHN q. 16 ghi: »熟 睡 至 五 鼓、覺 來 方 追 念 問、見 種 種 異 相、表 裡 通 徹、六 根 震 動、天 地 回 旋、如 雲 開 月 現、喜 不 自 勝。忽 憶 韶 山 臨 別 所 囑 之 言、姑 抑 之。逗 明 趨 智 海、悉 以 所 得 告。– Ông ngủ vùi một giấc đến canh năm, tỉnh dậy liền nhớ lại câu hỏi, thấy các thứ tướng lạ, trong ngoài thông suốt, sáu căn rung động, đất trời xoay chuyển, như mây tan trăng hiện, vui mừng quá đỗi, chợt nhớ đến lời dặn dò lúc sắp mất của ngài Thiều Sơn nên kềm lại. Ông liền đi đến ngài Minh Xu Trí Hải đem hết sở đắc trình với ngài«. ② Ăn khớp, phù hợp. Tiết Vân Cư Đạo Ưng Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »將 有 限 身 心 向 無 限 中 用、 如 將 方 木 逗 圓 孔、 多 少 誵 訛。 – Đem thân tâm hữu hạn để dùng vào việc vô hạn giống như muốn cho cây vuông ăn khớp với lỗ tròn, thật là lầm lẫn biết bao!«. Tiết Khai Nguyên Tử Kì Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »五 祖 演 禪 師 命 分 座、子 琦 室 中 垂 語 曰： 一 人 有 口、 道 不 得 姓 字 爲 誰？ 後 傳 至 東 林、 總 禪 師 歎 曰： 琦 首 座 如 鐵 山 萬 仞、 卒 難 逗 他 語 脈。 – Thiền sư Ngũ Tổ Diễn vâng lệnh phân toà (để thuyết pháp), Tử Kì ở trong thất dạy rằng: ›Một người có miệng mà nói chẳng được tên họ là ai‹. Sau đó, lời nói này được truyền đến Đông Lâm, Thiền sư Tổng khen rằng: Thủ toạ Tử Kì như núi sắt muôn trượng, rốt cuộc khó mà khế hợp với câu nói của ông ta«.


meanings:
① Đùa, giỡn: 他拿 著一枝紅花逗孩子玩 Anh ta cầm nhánh hoa đỏ đùa với con; ② Hấp dẫn, thích thú: 眼睛很逗人喜歡 Cặp mắt trông rất đáng yêu; ③ (đph) Buồn cười, khôi hài: 這話眞逗 Lời nói đó thật buồn cười; ④ Ở lại, tạm lưu lại, dừng lại, chỗ dừng nhẹ trong lúc đọc; ⑤ (văn) Đi vòng; ⑥ (văn) Vật cùng hoà hợp nhau.


meanings:
Tiếp dẫn. Tựa của Pháp Anh trong TĐSU ghi: »後 達 磨 五 百 年 而 生 雲 門、 隨 機 應 問、 逗 接 來 學。 – Sau Đạt-ma 500 năm mới sinh Vân Môn, tùy cơ trả lời tiếp dẫn người học«.


meanings:
Tụ tập, góp nhặt. Tiết »Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham« trong HSLNMDT q. 1 ghi: »如 此 深 觀、 凡 一 念 起、 決 定 就 要 勘 他 箇 下 落、 切 不 可 輕 易 放 過、 亦 不 可 被 他 瞞 昧、 如 此 做 工 夫、 稍 近 眞 切。 除 此 之 外、 別 扯 玄 妙 知 見 巧 法 來 逗 湊、 全 沒 交 涉。 – Quan sát sâu xa như thế, hễ một niệm khởi lên phải quyết định tìm cho ra tăm tích của nó, cấp thiết không được khinh thường bỏ qua, cũng không thể bị nó dối gạt. Tu hành như thế chút ít được gần rõ ràng xác thực. Ngoại trừ việc này, chớ nên tụ tập nói về xảo pháp tri kiến huyền diệu, hoàn toàn không dính dáng«.


meanings:
① Ấy. Như giá sự 這事 sự ấy. ||② Một âm là nghiện. Ðón.


meanings:
① Đây, này: 這裡 Ở đây; 昨天你來過這裡嗎？ Hôm qua anh có đến đây không?; 這本雜誌 Quyển tạp chí này; 這山望著那山高 Đứng núi này trông núi nọ; 這時候 Lúc này; 這次 Lần này, chuyến này; 這個 Này, cái này, việc này, điều này; 這會兒 Lúc này; 這麼 Thế, như thế, như thế này; 這麼些 Ngần này (chỉ số lượng lớn); 這麼樣 Như thế, như vậy; 這麼著 Như thế này; 這兒 Ở đây, từ nay, từ bây giờ; 這些 Những ... này, những ... ấy; 這樣 Thế này, như thế, như vậy; ② Lúc này, ngay bây giờ, ngay, nay (chỉ thời gian): 他這才明白 Lúc này anh ấy mới rõ; 我這就走 Tôi đi ngay bây giờ; 我這兩日給假在家，此事竟不知道 Hai hôm nay tôi được nghỉ ở nhà, nên không biết chuyện này (Ngọc kiều lê, hồi 3); 大人若欺負 山野中沒有聽琴之人，這夜靜更深，荒崖下也不該有撫琴之客了 Nếu đại nhân xem thường ở chốn núi rừng không có người biết nghe đàn, thì nay đêm vắng canh khuya, dưới chỗ ven núi hoang cũng không phải là không có khách gảy đàn (Cảnh thế thông ngôn); ③ Trợ từ dùng giữa câu để tạo sự cân xứng hài hoà cho câu văn.


meanings:
Giá: này. Cá: lượng từ, nghĩa là cái. Có 2 nghĩa: ① Chỉ thị đại từ có nghĩa là cái này. Phần Thượng Đường trong Lâm Tế lục (Đại 47, 96 trung) ghi: »師 云： 這 箇 師 僧、 却 堪 持 論。 – Sư nói: Cái ông tăng này lại kham bàn luận«. 2. Lời nhấn mạnh đằng sau để giúp cho lời nói có tính cụ thể. Chỉ cho bản thân mình, chẳng phải sự vật nào khác. Phần Thị Chúng trong Lâm Tế lục (Đại 47, 497 trung) ghi: »是 爾 目 前 歷 歷 底、 勿 一 箇 形 段 孤 明、 是 這 箇 解 說 法 聽 法。 – Là vật rõ ràng trước mắt ông, một vầng sáng lẻ loi là cái biết thuyết pháp nghe pháp«.


meanings:
Bên nầy, bên kia. Bên này (giá cá) ám chỉ bờ mê, phương tiện tướng dụng hay thế giới khái niệm tục đế. Bên kia (na cá) ám chỉ bến giác, phương tiện thể tính hay thế giới chân đế. CĐTĐL q. 14 ghi: »師 見 詢 布 衲 洗 佛、 乃 問： 這 箇 隨 汝 洗、 還 洗 得 那 箇 麽？ 詢 曰： 把 相 那 箇 來。 師 便 休。 – Sư (Duy Nghiễm) thấy Tuân Bố Nạp tắm tượng Phật, bèn hỏi: Bên nầy để ông tắm, nhưng ông có tắm được bên kia không? Tuân đáp: Hãy đem bên kia đến đi! Sư đành thôi«.


meanings:
Còn gọi: Thử gian 此 間. Nơi đây. CĐTĐL q. 9 ghi: »洞 山 來 禮 拜 次、師 曰： 汝 以 住 一 方、又 來 這 裏 作 麽？ – Khi Động Sơn đến lễ bái. Sư (Huệ Siêu) hỏi: Ngươi đã trụ một nơi rồi, còn đến đây để làm gì?«. Chương Hương Nghiêm Trí Nhàn Thiền sư trong CĐTĐL q. 10 ghi: »僧 問： 一 句 子 如 何？ 師 云： 此 間 一 句 亦 無。 – Tăng hỏi: Một câu thôi thì thế nào? Sư đáp: Nơi đây một câu cũng chẳng có«.


meanings:
Câu bên này, chỉ cho lời nói còn nằm trong vọng tâm phân biệt, chưa thể thoát khỏi tri thức kiến giải. Tiết Linh Tuyền Quy Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »初 問 初 山： 枯 木 生 花、 始 與 他 合。 是 這 邊 句、 是 那 邊 句？ 山 曰： 亦 是 這 邊 句。 – Ban đầu sư hỏi Sơ Sơn: Cây khô trổ hoa mới hợp với người, là câu bên này hay là câu bên kia? Sơn đáp: Cũng là câu bên này«.


meanings:
① Thông suốt. Từ đây đến kia không có cái gì mắc míu gọi là thông. Như thông quá 通過 suốt qua. Người học vấn rộng cũng gọi là thông. ||② Hiển đạt. Như hanh thông 享通 thanh thản, trôi chảy, làm gì cũng may mắn dễ dàng. Cùng thông 窮通 lúc cùng quẫn, lúc vẻ vang. ||③ Truyền khắp. Như thông cáo 通告 bảo cho khắp cả mọi nơi biết. ||④ Hai bên cùng hoà hợp với nhau gọi là thông. Như thông lực hợp tác 通力合作 chung sức cùng làm. Cùng kết giao đi lại với nhau gọi là thông gia 通家. Trai gái đi lại vụng trộm với nhau gọi là tư thông 私通. ||⑤ Tóm tắt. Như thông kế 通計 tính suốt cả. ||⑥ Khắp. Như thông xưng 通稱 tiếng khắp cả mọi nơi đều gọi thế. Thông lễ 通禮 cái lễ khắp cả mọi người đều theo, v.v. ||⑦ Văn tự đủ từ đầu chí cuối gọi là thông, cho nên xem hết lượt sách gọi là nhất thông 一通. Đánh trống đủ 332 dùi gọi là nhất thông. ||⑧ Một danh từ chia đất ruộng.||⑨ Nước tiểu. Như mã thông 馬通 nước đái ngựa.


meanings:
Cho biết, tỏ bày, nói lên. Tiết Lặc Đàm Văn Chuẩn Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »悟 侍 者、 見 所 擲 爨 餘 有 省、 詣 方 丈 通 所 悟。– Thị giả Ngộ thấy thanh củi cháy dở trong bếp ném ra mà có tỉnh ngộ, bèn đến phương trượng tò bày chỗ ngộ«.


meanings:
① Thông: 這兩間房子相通 Hai gian phòng này thông nhau; 條條大路通河內 Con đường nào cũng thông tới Hà Nội; 通車 Thông xe, cho xe chạy; ② Hiểu biết, thông thạo: 精通業務 Tinh thông (thông thạo) nghiệp vụ; 他通三國文字 Anh ấy biết ba thứ tiếng; ③ Xuôi: 文字很通順 Câu văn rất xuôi; ④ Đi qua, qua lại được; 此路不通 Đường này không qua lại được. 【通過】thông quá [tongguò] a. Đi qua: 她通過馬路 Cô ta băng qua đường; 電車不能通過 Xe điện không đi qua được; b. Thông qua: 本周內新法案不會通過 Dự luật mới sẽ không được thông qua trong tuần này; 提案已一致通過 Đề án đã được nhất trí thông qua; c. Thông qua, qua: 這個問題要通過才能決定 Vấn đề này phải qua cấp trên mới quyết định được; ⑤ Thông đồng, đi lại: 串通作幣 Thông đồng với nhau làm điều bậy; 私通 Trai gái đi lại vụng trộm với nhau; ⑥ Tất cả, cả: 通國皆知 Cả nước đều biết; 通盤計劃 Toàn bộ kế hoạch; 通計 Tính hết cả. 【通通】thông thông [tongtong] Tất cả, hết thảy: 通通拿去吧！ Đem về hết đi!; 【通統】thông thống [tongtông] Như 通通; ⑦ (văn) Chung: 通力 合作 Chung sức hợp tác; ⑧ Khắp, phổ biến, thông thường, thường, chung: 通禮 Lễ chung (mọi người đều theo). 【通常】thông thường [tongcháng] Thông thường, bình thường, thường: 通常情況 Tình huống thông thường; 他通常六點鐘就起床 Anh ấy bình thường sáu giờ là thức dậy; ⑨ Nước tiểu, nước đái: 馬通 Nước đái ngựa. Xem 通 [tòng].


meanings:
Hồi, trận, lượt: 說了一通 Thuyết cho một trận, nói một thôi một hồi; 打了三通鼓 Đã đánh ba hồi trống. Xem 通 [tong].


meanings:
Mở ra một con đường. Mật Am ngữ lục q. thượng ghi: »祖 師 說 不 著、 佛 眼 看 不 見。 四 面 （系 法 演 禪 師 之 法 號） 老 婆。 爲 君 通 一 線。 – Tổ sư nói chẳng nhằm, mắt Phật xem chẳng thấy, Tứ Diện (pháp hiệu của Thiền sư Pháp Diễn) tâm lão bà vì anh mở ra một con đường«. Tiết Điểu Hồi Lương Phạm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »莫 道 凡 不 知、 佛 也 覷 不 見… 薦 不 薦？ 更 爲 諸 人 通 一 線。 – Chớ nói kẻ phàm phu chẳng biết, đến Phật nhìn cũng không thấy… có lãnh ngộ hay không? Lại vì các ông mở ra một con đường«.


meanings:
Mở ra một con đường, là phương tiện do thiền sư lập bày để tiếp dẫn người học. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »雪 竇 第 三 句。 卻 通 一 線 道。 略 露 些 風 規。 早 是 落 草。 – Đến câu thứ ba, Tuyết Đậu mở ra con đường, tiết lộ chút ít manh mối, sớm đã quanh co«. Tiết Khai Thiện Đạo Xiêm Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »須 知 通 一 線 道 處 壁 立 千 仞、 壁 立 千 仞 處 通 一 線 道。 – Phải biết chỗ mở ra một con đường có vách đứng ngàn nhẫn, chỗ vách đứng ngàn nhẫn có mở ra một con đường«.


meanings:
(1593-1638) Thiền tăng đời Minh, họ Chu, tự Thạch Xa, người xứ Kim Hoa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 26 tuổi, nương ngài Thiên Chân Hải Tạng xuất gia rồi sư thụ giới cụ túc ở chùa Vân Môn, tham khắp các vị Thiện tri thức. Sau đến chùa Kim Túc yết kiến Mật Vân Viên Ngộ, được tâm ấn của ngài, hầu hạ trong 7 năm và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 4 (1631), sư ra hoằng pháp trụ chùa Long Khánh, núi Đồng Quang ở Hàng Châu, rồi dời sang trụ chùa Kim Túc, khai pháp hoằng hoá, quảng độ quần mê.


meanings:
Chỉ cho sự giải bày, trao đổi tin tức thiền cơ. Tiết Thạch Sương Sở Viên Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »上 堂： 雲 收 霧 卷、 杲 日 當 空。 不 落 明 暗、 如 何 通 信？ – Sư thượng đường nói: Trời quang mây tạnh, mặt trời sáng rực trên không. Chẳng rơi vào sáng tối, làm sao trao đổi tin tức thiền cơ?«.


meanings:
to penetrate unobstructed through affairs


meanings:
(1604-1655) Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Du, hiệu Nhược Am, người Ngô Giang (Giang Tô) Trung Quốc. Cha già của sư sợ không con nên đến chùa Thứu Phong thiết lập đại hội Vô già một trăm ngày, Thông Vấn ứng theo sự cầu khẩn mà sinh ra. Thuở nhỏ đã mất cha mẹ, năm 16 tuổi hăng hái đọc sách, xem qua hầu hết các sách. Một hôm nhân đi qua sơn tự xem kinh Lăng Nghiêm dường như có tỏ ngộ, sư bèn đến Khánh Sơn yết kiến Thiên Ẩn Viên Tu song đã lâu mà không khế ngộ. Năm 24 tuổi vì bị ép lấy vợ nên sư đêm tối theo Pháp Vũ Phật Thạch chùa Lí An, ở Nam Giản cạo tóc xuất gia, lại theo hầu Mật Vân Viên Ngộ chùa Kim Túc, nhưng không khế ngộ, sư trở lại Khánh Sơn một hôm nghe gió mạnh thổi vào vách núi mà có chỗ tỉnh ngộ, được Viên Tu ấn khả, làm truyền nhân tông Lâm Tế. Về sau trụ chùa Lí An, rồi dời sang Giáp Sơn, qua lại vùng Giang Đông sư phục hưng các chùa hoang phế, an trí đạo lữ là nhiệm vụ chủ yếu. Tuổi già trụ Khánh Sơn. Tác phẩm: Nhược Am Vấn Thiền sư ngữ lục 12 quyển, Tục Tăng Tồn Cảo 20 quyển, Khánh Thất Hậu lục 1 quyển.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Vạn Kim, sống vào cuối đời Nguyên, đầu đời Minh. X. Vạn Kim.


meanings:
pass through (the Way) smoothly, or to be stopped, restricted


meanings:
(1595-1652) Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Thái, tự Lâm Dã, người đời gọi »Lâm Dã Thông Kỳ Thiền sư«, người Hợp Châu (Hợp Xuyên, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Tính tình trầm tĩnh không thích ăn thịt. Thuở nhỏ theo hầu hạ Thúc phụ là Đạo Nhiên chùa Kim Chung, 17 tuổi theo Liên Phong xuất gia, 19 tuổi ra khỏi Tứ Xuyên đi nam du, ý muốn nghiên cứu giáo điển nên ở lại Đương Hồ (Chiết Giang) bế quan xem kinh giáo, bỗng bị bệnh kiết lị gần chết mới biết học kinh luận không phải là pháp cứu cánh nhân nghe bài kệ tham thiền của Thiên Đồng: »Một niệm chưa sinh tử, thử khán xem đó là gì?«, như có tỏ ngộ. Một hôm sư trợt chân xuống lầu hoát nhiên tỏ ngộ liền đến Ngô Môn yết kiến Thiên Đồng Viên Ngộ, được tâm ấn nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Đời Minh, niên hiệu Sùng Trinh thứ 16 (1643) khi ra hoằng pháp sư trụ trì chùa Thông Huyền ở Thiên Thai, lần lượt qua các chùa Gia Hoà, Đông Tháp, Thê Chân, Thiên Đồng. Tác phẩm: Lâm Dã Hoà thượng ngữ lục 8 quyển.


meanings:
(1539-1661) Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Hà, hiệu Phí Ẩn, người Phúc Châu Trung Quốc. Thuở nhỏ thông minh lạ lùng, 14 tuổi xuất gia bác thông kinh luận. Đã từng tham kiến Vô Minh Huệ Kinh, Trạm Nhiên Viên Trừng. Đời Minh niên hiệu Thiên Khải thứ 2 (1622) tham yết Mật Vân Viên Ngộ được tâm ấn nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Về sau lần lượt trụ Vạn Phúc Thiền Tự, viện Liên Phong núi Hoàng Bá, chùa Thiên Ninh ở Chiết Giang, chùa Siêu Quả ở Giang Tô, Phúc Nghiêm Thiền Tự, Vạn Thọ Thiền Tự, chùa Duy Ma, viện Hưng Phúc ở núi Nghiêu Phong. Những nơi sư đến đều được phục hưng lại và truyền bá pháp đạo của Viên Ngộ. Tác phẩm: Ngũ Đăng Nghiêm Thống 25 quyển, Ngũ Đăng Nghiêm Thống Giải Hoặc Biên 1 quyển, Tổ Đình Kiềm Chùy lục 2 quyển.


meanings:
(1594-1657) Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Trương, tự Vạn Như, người Gia Hưng (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 19 tuổi sư vào chùa Hưng Thiện xuất gia thụ giới cụ túc. Ban đầu yết kiến Văn Cốc, lần lượt tham kiến các bậc danh túc. Một hôm nhân xem kinh Lăng Nghiêm dường như có tỏ ngộ, sư liền đến chùa Kim Túc tham kiến Mật Vân Viên Ngộ song không khế ngộ. Một hôm vào thành, ở bên đường thấy người chủ mắng đứa ở bất giác toàn thân sư nhảy dựng lên mà được đại ngộ. Sau nối pháp Viên Ngộ làm truyền nhân tông Lâm Tế. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 13 (1640) sư khai pháp nơi viện Chân Như, rồi sang Tào Sơn, đến núi Long Trì, giáo hoá hơn mười năm mà tịch. Tác phẩm: Vạn Như Vi Thiền sư ngữ lục 10 quyển.


meanings:
(1604-1648) Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Trần, hiệu Triều Tông, người đời gọi »Triều Tông Thông Nhẫn Thiền sư«, người Thường Châu (Giang Tô) Trung Quốc. Năm 22 tuổi sư theo Thiền sư Độc Tri am Trường Sinh ở Tĩnh Giang (Giang Tô) cạo tóc xuất gia, được nghe thuyết »Vô sinh«, liền đến chùa Kim Túc tham kiến Mật Vân Viên Ngộ, làm thị giả cho Viên Ngộ. Đời Minh, niên hiệu Sùng Trinh thứ 4 (1631) theo Viên Ngộ đến chùa A-dục Vương, Viên Ngộ nêu lời dạy của Thiền sư Đại Thiên được khắc lên bia chùa rồi bảo sư: »Hổ dữ trong núi vì sao không ăn thịt con của nó?«. Sư xuất mồ hôi như tắm, ngồi nằm không yên. Hai ngày sau, đang từ ngoài đi vào liêu bất chợt tỏ ngộ, bèn thưa với Viên Ngộ: »Chỉ có người nào tự nhận mới là gần gũi«. Còn trình kệ được thầy ấn khả, nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Về sau, lần lượt trụ các chùa Kỳ-Đà Lâm, Linh Hựu, Thượng Sinh, Nam Hoa, Bảo Hoa. Tác phẩm: Triều Tông Thiền sư ngữ lục 10 quyển.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Kính Tuân đời Tống. X. Kính Tuân.


meanings:
4803天台四教之一。即五時八教中化法四教之第二，以方等及般若二時所宣說之因緣即空、無生四諦為教旨。智顗於四教義卷一、法華玄義卷三下、四念處卷二等書中，對通教之「通」有不同之詮釋。據四教義卷一載，通教之「通」有八義，即：(一)教通，此教為三乘同稟。(二)理通，三乘同見偏真之理。(三)智通，三乘同得巧度之一切智。(四)斷通，三乘同斷界內見思之惑。(五)行通，三乘同修見思無漏之行。(六)位通，三乘同經歷乾慧乃至辟支佛等位次。(七)因通，三乘同以九無礙為因。(八)果通，三乘同得九解脫二種涅槃。又此教稱為通教，而不稱共教，乃其教意不僅近共二乘，亦遠通別教、圓教。　法華經玄義卷三下載，通教之「通」有二義，即：(一)三乘共學之義，即藏教之三乘於四諦、十二因緣、六度所學各異；通教三乘共學諦、緣、度，皆見「當體即空」之理，故稱通。(二)單就菩薩有通前通後之義，通教之菩薩有利、鈍二種，鈍根之菩薩與前之藏教同證但空之涅槃，稱為通前藏教、鈍同二乘；利根菩薩聞當體即空之說而知不但空之義，通於其後之別、圓二教所詮中道實相之理，稱為通後別圓。如此唯就菩薩有通前通後之義，故稱通教。　據四念處卷二載，通有三義，稱為三通，即：(一)因果皆通，指共學行因、得果皆同之三乘。(二)因通果不通，指初三乘共學，其後分別接入別教、圓教之利根菩薩。(三)通別通圓，指藉通開導之人，雖本為別、圓之根機，以通教之當體即空為方便，而開導別、圓中道之智解。　於化法四教中，藏通二教不同：藏教以三乘為各別之教，觀修不同，以聲聞觀四諦，緣覺觀十二因緣，菩薩修六度行等，其行位亦各有異，且正教二乘，傍化菩薩；而通教則以三乘同修般若，共觀因緣即空之理，所斷之惑、所證之智與行位亦皆同，正化菩薩，傍化二乘，故藏通二教不同。然天台以藏通二教皆為界內之教，皆斷除見思之惑，見偏真之空理，僅出離三界之分段生死；其中，藏教之機為鈍根，即析色見空，故稱為界內之拙度；相對於藏教之鈍根，通教之機為利根，即觀當體即空，故稱為界內之巧度。又通教雖說空，其中自含中道之理，故利根菩薩見之，得以接入其後之別教、圓教，稱之為別接通、圓接通；此即通教被視為大乘初門之原因。　又若配上菩薩之修行階位，則乾慧等十地乃三乘所共之十地，聲聞及鈍根之菩薩於第七地，緣覺於第八地各灰身滅智，利根菩薩之中，其上根者於第四地，中根者於第五或第六地，下根者於第七或第八地「被接」於通教之後的別、圓二教，故第九菩薩地及第十佛地，無有實在之佛菩薩，稱為有教無人、果頭無人。〔三論玄義、法華玄論卷三〕（參閱「十地」419、「化法四教」1325）


meanings:
Thông đạt, khế hợp đạo pháp. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »如 今 人 不 會 古 人 意。 只 管 咬 言 嚼 句。 有 甚 了 期。 若 是 通 方 作 者。 始 能 辨 得 這 般 說 話。 – Như người thời nay chẳng biết ý người xưa, chỉ lo nhai lời nuốt chữ, có ngày nào xong? Nếu là bậc tài giỏi thông đạt thì mới biện được công án này«.


meanings:
Lời thăm hỏi. Tiết Kim Phong Tùng Chỉ Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »新 到 參、 師 曰： 不 用 通 時 暄、 第 一 句 道 將 來。 – Vị tăng mới đến tham vấn. Sư bảo: Chẳng cần lời thăm hỏi, hãy nói câu thứ nhất xem sao!«.


meanings:
Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 44. Sư quê ở Nhân Kiệt, tỉnh Hải Dương, miền Bắc Việt Nam. Thuở nhỏ sư đến Hàm Long xin cầu xuất gia, thế độ. Lớn lên, sư đến Hoà thượng Phúc Điền thụ giới cụ túc. Sư tu hành chín chắn, đạo đức vang xa. Đệ tử rất đông, mỗi vị ở mỗi phương hoằng hoá. Kệ thị tịch: »Tâm không cảnh tịch việt thánh siêu phàm, ý nhiễm tình sinh vạn đoan hệ phược. Thiên nhân chư pháp tận tại kì trung, bỉ ngã nhất thể nguyên bản duy tâm. – Tâm không cảnh lặng vượt thánh siêu phàm, ý nhiễm tình sinh muôn mối trói buộc. Trời người các pháp trọn ở trong ấy, ta người một thể gốc chỉ là tâm«. Không rõ sư tịch lúc nào và ở đâu. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đạo Thành đời Tống. X. Đạo Thành.


meanings:
Còn gọi: Thông Huyền Bách Vấn Tập Sách, 1 quyển, do Thông Huyền Viên Thông hỏi, Vạn Tùng Hành Tú đáp), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 335. Thiền sư Viên Thông ở am Thông Huyền tại Tính Châu (Nay là Thượng Nhiêu, tỉnh Quảng Tây) đặt ra 100 câu hỏi để khích lệ người học và tuyên dương Tổ đạo, Vạn Tùng Hành Tú đều đáp được cả, đệ tử của sư là Lâm Tuyền Tùng Luân theo thứ tự phụ tụng. Sinh Sinh Đạo Nhân là Từ Lâm ấn hành vào niên hiệu Thuần Hựu thứ 4 (1244).


meanings:
(1614-1675) Thiền tăng đời Thanh, họ Dương, tự Ngọc Lâm, người đời gọi là »Ngọc Lâm Quốc Sư« người Giang Âm (Giang Tô) Trung Quốc. Năm 19 tuổi sư theo Khánh Sơn Viên Tu xuất gia, thụ giới cụ túc nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Từng trụ trì chùa Báo Ân ở Vũ Khang (Chiết Giang), sau phụng chiếu của Thanh Thế Tổ vào kinh, ở nơi cung Vạn Thiện cử dương đại pháp. Chẳng bao lâu sư trở về núi, để lại đệ tử là Hạnh Sâm hoằng pháp nơi Bắc Kinh. Niên hiệu Thuận Trị thứ 17 (1660) vua tuyển lựa tăng thụ giới Bồ Tát, đặc biệt cho sư làm Bản sư còn gia phong »Đại Giác Phổ Tế Năng Nhân Quốc Sư«. Thông Tú khi thuyết pháp nơi cung đình có soạn một thiên »Khách Vấn«, Đại học sĩ Kim Chi Tuấn phụng sắc viết lời bình chú và phụ tự rồi cho ấn hành. Tuổi già, sư xây cất chùa Thiền Nguyên ở núi Thiên Mục, Chiết Giang và thường trụ ở đó. Tác phẩm: Ngọc Lâm Tú Quốc Sư ngữ lục 12 quyển.


meanings:
(?-1228) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 13, nối pháp Thiền sư Thường Chiếu. Sư họ Đặng, quê làng Ốc, An La. Sư cùng với Thần Nghi ở chùa Thắng Quang đồng thờ Thiền sư Thường Chiếu ở chùa Lục Tổ làm thầy. Một hôm, sư vào thất thưa hỏi rằng: Làm sao hiểu rõ Phật pháp? Thường Chiếu đáp: Phật pháp không thể hiểu được. Liễu ngộ được điều đó thì mới gọi là hiểu pháp. Chư Phật đều tu hành như thế, không đắc bất cứ một pháp nào. Sư ngay câu nói này lãnh ngộ yếu chỉ. Sư trở về cố hương rưới mưa, người học tụ hội rất đông. Phàm có ai thưa hỏi, sư thảy đều dùng tâm ấn tâm. Có vị tăng hỏi: Thế nào là người xuất thế? Sư đáp: Đâu chẳng nghe người xưa nói: »Chỉ xem năm uẩn đều không, tứ đại vô ngã, chân tâm không tướng, không đi không lại, khi sinh tính chẳng đến, khi tử tính chẳng đi, yên tĩnh tròn lặng, tâm cảnh nhất như«. Chỉ hay như thế, liền chóng liễu ngộ, không bị ba đời ràng buộc, bèn là người xuất thế. Cần thiết chẳng được có một mảy may thú hướng. Đến niên hiệu Kiến Trung thứ 4 (1228) đời Trần Thái Tông, vào lúc tháng 7, sư tịch. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
→ đầu tử thông thiền sư 投子通禪師; → thứu lĩnh thông thiền sư 鷲嶺通禪師; → bắc viện thông thiền sư 北院通禪師; → hải hội thông thiền sư 海會通禪師; → thạch môn thông thiền sư 石門聰禪師


meanings:
habit energies that function without specific limitations


meanings:
(1588-1646) Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Trần, tự Lâm Cao, người Côn Sơn (Giang Tô) Trung Quốc. Năm 20 tuổi sư theo Nghiêu Phong Trạm Xuyên xuất gia, sau khi thụ giới cụ túc sư đi tham học khắp nơi, đến Khánh Sơn tham kiến Thiên Ẩn Viên Tu được tỏ ngộ, nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Thạch Tiểu, Chung Sơn, Kim Lăng (Nam Kinh), dời sang trụ chùa Bảo Nham, Nghiêu Phong. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 11 (1638) dời sang chùa Trúc Lâm, Giáp Sơn, Trấn Giang (Giang Tô) trùng hưng điện vũ, hoằng dương chính pháp. Có ngữ lục lưu hành nơi đời.


meanings:
(1593-1667) Thiền tăng đời Thanh, họ Triệu, hiệu Phù Thạch, người Đương Hồ (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 18 tuổi đến núi Phổ-đà yết kiến Thiệu Tông cạo tóc, do Vân Thê Châu Hoằng truyền cho giới Sa-di. Sau đó lần lượt tham kiến các nơi, đến chùa Kim Túc yết kiến Mật Vân Viên Ngộ tham học vài năm, lại theo Viên Ngộ đến Phúc Kiến. Về sau từ biệt Viên Ngộ, sư trụ am Phổ Tịnh, lại trụ chùa Đông Tháp ở Chiết Giang ba năm. Trong lúc đó, Viên Ngộ sang trụ chùa Thiên Đồng, sư cùng theo sau đến Thiên Đồng thăm viếng Viên Ngộ một năm, tức ở Vũ Nguyên bế quan. Năm sau sư hay tin Viên Ngộ mắc bệnh, xin tham kiến lần nữa được nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sau lần lượt trụ các chùa Thanh Liên, Báo Ân, Quảng Huệ, Đông Tháp, Cảnh Đức, Thê Chân, Thiện Quyền, Phúc Thành. Tác phẩm: Phù Thạch Thiền sư ngữ lục 10 quyển.


meanings:
Toàn thân đều là tay, là mắt. Thiền tông dùng từ này để biểu thị sự quên đi thế đối lập chủ khách nhằm tiến đến cảnh giới nhất như. Tắc 89, Bích Nham Lục (Đại 48, 213 hạ) ghi: »吾 云： 汝 作 麼 生 會。 巖 云： 遍 身 是 手 眼。 吾 云： 道 即 太 殺 道。 只 道 得 八 成。 巖 云： 師 兄 作 麼 生。 吾 云：通 身 是 手 眼。– Đạo Ngô nói: Ông hiểu thế nào? Nham nói: Khắp thân là tay mắt. Ngô nói: Ông nói rất hay, nhưng mới nói được có 8 phần. Vân Nham hỏi: Còn sư huynh thì sao? Đạo Ngô nói: Toàn thân là tay mắt«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Thiệu An đời Tống. X. Thiệu An.


meanings:
(?-1134) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 8, Sư họ Ngô, quê ở Đan Phượng (nay là huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây), miền Bắc Việt Nam. Vốn con dòng Phật tử, tính rất thông minh lại hiểu tột tam học. Ban đầu sư đến chùa Kiết Tường tham vấn với Thiền sư Viên Chiếu, thầm nhận được ý chỉ. Sau, sư đến trụ tại Quốc tự trong kinh đô Thăng Long, từ đó sư lấy hiệu là Trí Không. Nhân việc Hoàng thái hậu Phù Thánh Cảm Linh Nhân đến chùa trai tăng và thưa hỏi về đạo lý, sư giải đáp thật rành rẽ nên Thái hậu rất hoan hỉ, lễ bái phong sư chức Tăng lục, ban cho y hồng và hiệu là Thông Biện Đại Sư cùng trọng thưởng rất hậu. Bởi kính trọng sư, Thái hậu thường triệu thỉnh vào cung và lễ bái phong làm Quốc sư. Lúc tuổi cao, sư về trụ chùa Phổ Minh ở Từ Liêm, mở đàn thuyết pháp. Sư dạy người tu thường lấy kinh Pháp Hoa làm dụng, nên người thời ấy gọi sư là Ngô Pháp Hoa. Ngày rằm tháng 2 năm Giáp Dần, nhằm niên hiệu Thiên Chương Bảo Tự thứ 2 (1134) đời lí Thần Tông, sư cho hay có chút bệnh rồi thị tịch. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
(1610-1695) Thiền tăng đời Thanh, họ Lí, tự Trượng Tuyết, người Nội Giang (Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư lễ ngài Thanh Nhiên núi Cổ Tự xuất gia, đọc kinh Pháp Hoa đến chỗ »cho đến giơ một tay hoặc cúi đầu… đều có thể thành Phật đạo« thì biết rằng mình sẽ đắc đạo, sư liền đến núi Nga Mi tu đạo. Sau nghe đạo phong của Mật Vân Viên Ngộ mà chuyển sang tu thiền, ẩn cư núi Cổ Tự đọc các ngữ lục, ở nơi Vạn Phong tham yết Phá Sơn Hải Minh. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 9 (1636) mùa thu sư đến núi Thiên Đồng tham kiến Viên Ngộ và được đại ngộ, rồi trở về Vạn Phong được ấn khả nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Niên hiệu Thuận Trị thứ 4 (1647) đi đến Tuân Nghĩa (Quý Châu) tị nạn. Năm thứ 6 (1649) đến Long Hưng Thiền Viện ở Giang Thượng, Lạc An (Giang Tây) tụ hội thiền sư khắp nơi thuyết pháp. Niên hiệu Khang Hi (1662-1722) đến chùa Chiêu Giác ở Thành Đô, sư ra sức phục hưng lại những điện thờ bị hư hỏng trở thành kiểu cũ. Tuổi già sư lui về ở Dật Lão Quan. Sư học rộng nhớ dai, giỏi làm thơ. Đệ tử nối pháp có Bản Tương, Linh Thiền, Triệt Liễu. Tác phẩm: Ngữ lục 12 quyển, Thanh Tùng tập 1 quyển, Lí Trung Hành 1 quyển, Cẩm Giang Thiền Đăng 20 quyển.


meanings:
(1599-1671) Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, hiệu Mục Vân, đời gọi là »Mục Vân Thông Môn Thiền sư«, người Thường Thục (Giang Tô) Trung Quốc. Sư theo Động Văn chùa Hưng Phúc, Ngu Sơn xuất gia, ban đầu yết kiến Vô Dị Nguyên Lai, sau đó đến chùa Kim Túc tham kiến Mật Vân Viên Ngộ, được tâm ấn nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Giữ chức kí thất nhiều năm, kẻ theo học có hơn ngàn người. Khi ra hoằng pháp sư trụ Cổ Nam Thiền Viện ở Gia Hưng (Chiết Giang), lần lượt trụ các chùa Thê Chân, Mai Khê, Hưng Phúc, Cực Lạc, Hạc Lâm, tuổi già lui về ở ẩn hơn 10 năm không ở một nơi nào nhất định. Bác thông ngoại học, giỏi thi văn, sở trường thư pháp, hội hoạ mang ít nhiều phong cách Nguỵ Tấn xa xưa. Tác phẩm: Mục Vân Hoà thượng ngữ lục 20 quyển, Mục Vân Hoà thượng Thất hội dư lục 6 quyển.


meanings:
(1594-1663) Thiền tăng đời Thanh, họ Từ, tự Thạch Kỳ, người Giang Tô, Trung Quốc. Thuở nhỏ sư hay bệnh, đến chùa Nam Quảng xuất gia, học cả nội ngoại điển. Nhân xem bài kệ của Trung Phong Minh Bản viết trên vách chùa Báo Quốc ở Gia Định (Thượng Hải) mà cảm ngộ, sư liền đến chùa Hiển Thánh tham kiến Trạm Nhiên Viên Trừng. Lại tham kiến Mật Vân Viên Ngộ, luôn trình kiến giải nhưng đều bị Viên Ngộ quát. Một hôm, sư vào thất chưa kịp mở miệng, Viên Ngộ quơ gậy đánh, sư liền đại triệt đại ngộ, nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Khi ra hoằng pháp sư trụ Linh Thứu Thiền Tự hoằng dương thiền pháp. Lần lượt trụ Tịnh Cư Thiền Tự núi Cảnh Tinh, Thiên Thai; chùa Tư Thánh núi Tuyết Đậu; Phổ Nhuận Thiền Viện, Hương Sơn Thiền Tự; Mật Ấn Thiền Tự núi Đầu Đà. Đời Thanh, niên hiệu Thuận Trị thứ 17 (1660) sư trở về chùa Nam Quảng. Tác phẩm: Tuyết Đậu Thạch Kỳ Thiền sư ngữ lục 15 quyển.


meanings:
① Thủng thỉnh tả cái dáng đi. Tục gọi sự đi ra ngoài chơi là cuống.


meanings:
Đi chơi, đi dạo, đi ngao du: 逛街 Dạo phố, đi chơi phố; 老殘無事，便向街道閑逛 Lão Tàn ở không, bèn ra phố dạo chơi (Lão Tàn du kí).


meanings:
① Đi không trở lại nữa. Vì thế nên gọi người chết là trường thệ 長逝 hay thệ thế 逝世. ||② Dùng làm tiếng phát ngữ.


meanings:
① Đã qua, đi không trở lại, chảy: 光陰飛逝 Thời gian trôi như bay; 逝者如斯夫，不捨晝夜(Dòng nước) chảy mãi như thế kia, đêm ngày không nghỉ (Luận ngữ); 俶爾往逝，往來翕忽 Chợt đi ra ngoài xa, qua lại nhẹ nhàng mau lẹ (Liễu Tôn Nguyên: Tiểu thạch đàm kí); ② Chết: 不幸病逝 Không may bệnh chết; 一時俱逝，痛可言邪！ Cùng chết hết một lượt, đau đớn không sao nói nổi (Tào Phi: Dữ Ngô Chất thư); ③ (văn) Nhất quyết: 逝將去汝 Quyết bỏ mày đi (Thi Kinh).


meanings:
4809梵名 Jyeṣṭha，巴利名 Jeṭṭha。又作誓瑟吒、𡁠瑟吒、際瑟吒。意譯孟夏。為印度曆第三月之名稱，相當於我國陰曆三月十六日至四月十五日之間。此月因滿月時正值心宿（梵 Jyeṣṭha，逝瑟吒）出現，故以該星宿之名立為此月之名。是月屬印度漸熱、盛熱、雨時、茂時、漸寒、盛寒六期中之盛熱時；春、夏、秋、冬四季中之春季；冬、春、雨、終、長五時中之春時；熱、雨、寒三時中之熱時（梵 grīṣma）。〔十二緣生祥瑞經卷上、寶星陀羅尼經卷四、宿曜經卷上、大唐西域記卷二、翻譯名義集卷六〕


meanings:
① Sướng, thích ý. ||② Buông tuồng. Như sính nhan sắc 逞顏色 nét mặt buông tuồng ra vẻ làm bộ. Sính ác 逞惡 mặc sức làm ác.


meanings:
① Lộ ra, biểu hiện, khoe khoang: 不要逞能 Chớ nên khoe tài; ② Thực hiện (ý đồ xấu): 陰謀得逞 Thực hiện được âm mưu; ③ Ương ngạnh, bướng bỉnh, buông tuồng, mặc sức: 逞性子 Tính bướng bỉnh; 逞惡 Mặc sức làm ác; ④ (văn) Sướng, thích ý.


meanings:
Còn gọi: Tranh nhân ngã. Kèn cựa cao thấp, phân biệt ta người. Vĩnh Gia Chứng Đạo Ca ghi: »圓 頓 教 勿 人 情。 有 疑 不 決 直 須 爭。 不 是 山 僧 逞 人 我。 修 行 恐 落 斷 常 坑。 – Giáo viên đốn không nhân tình, có nghi không quyết cần phải tranh. Chẳng phải sơn tăng sính nhân ngã, tu hành sợ rơi vào thường đoạn«.


meanings:
Trổ tài. Huệ Nam ngữ lục ghi: »石 頭 雖 然 善 能 馳 達。 不 辱 宗 風。 其 奈 逞 俊 太 忙。 不 知 落 節。 – Dẫu Thạch Đầu khéo thành đạt không làm nhục tông phong, nhưng chả lẽ không biết rằng trổ tài quá vội sẽ bất lợi«.


meanings:
① Nhanh chóng. ||② Mời. Như bất tốc chi khách 不速之客 người khách không mời mà đến. Nay trong danh thiếp thường viết thứ tốc 恕速 xin thứ đừng để mời lần nữa. ||③ Tốc độ. Như quang tốc 光速 tốc độ ánh sáng. ||④ Vết chân hươu.


meanings:
Kêu ca, âm thanh cảm thán gấp rút. Tiết Vong Danh Cổ Túc trong NĐHN q. 6 ghi: »昔 有 一 老 宿、 一 夏 不 爲 師 僧 說 話。 有 僧 嘆 曰： 我 祇 恁 麼 空 過 一 夏、 不 敢 望 和 尚 說 佛 法、 得 聞 「正 因」 兩 字 也 得。 老 宿 聞、 乃 曰： 闍 黎 莫 𧬊 速、 若 論 正 因、 一 字 也 無。 – Thuở xưa có một vị lão túc, trong suốt mùa an cư không chịu thuyết pháp cho chư tăng nghe. Có một vị tăng than: Cứ như thế thì một hạ trôi qua vô ích, tôi chẳng dám mong Hoà thượng nói Phật pháp, chỉ cần nghe hai chữ chính nhân cũng được. Lão túc nghe được lời này, liền nói: Xà lê chớ có kêu ca, nếu luận về chính nhân, một chữ cũng không có«.


meanings:
① Nhanh, chóng, mau: 加速進行 Tiến hành nhanh hơn nữa; ② Mời: 不速之客 Khách không mời mà đến; ③ (văn) Vết chân hươu.


vietnamese:
tốc tật lập nghiệm ma hề thủ la thiên thuyết a vĩ xa pháp <đpb>


vietnamese:
tốc tật lập nghiệm ma hề thủ la thiên thuyết a vĩ xa pháp <cm>

meanings:
(title) A Rapidly Established Effect: the Abhicāra Method Explained by Maheśvāra


vietnamese:
tốc chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề <đpb>


meanings:
① Gây nên, làm nên. Như tạo phúc nhất phương 造福一方 làm nên phúc cho cả một phương. Tạo nghiệt vô cùng 造孽無窮 gây nên mầm vạ vô cùng, v.v. ||② Xây đắp, sáng tạo ra. Như tu tạo 修造 sửa sang, xây đắp lại. Phàm người nào sáng chế ra một cái gì trước cũng gọi là tạo. Như Mông Ðiềm tạo bút 蒙恬造筆 ông Mông Điềm chế tạo ra bút trước. Sái luân tạo chỉ 蔡倫造紙 ông Sái Luân chế tạo ra giấy trước nhất, v.v. ||③ Bịa đặt. Như tạo dao sinh sự 造謠生事 bịa đặt ra lời nói phao để sinh sự. ||④ Trước, mới. ||⑤ Một âm là tháo. Đến. Như đăng môn tháo thất 登門造室 lên cửa tới nhà. Học tới nơi nào cũng gọi là tháo. Như [/b] thâm tháo[/b] 深造 tới cõi thâm thuý. ||⑥ Người hai phe gọi là tháo. Như bên nguyên cáo và bên bị cáo cùng tới toà án gọi là lưỡng tháo 兩造. Nhà lấy số gọi số đàn ông là kiền tháo 乾造, số đàn bà gọi là khôn tháo 坤造 cũng theo một nghĩa ấy cả. ||⑦ Thời đại. Như mạt tháo 末造 đời cuối, mạt thế. ||⑧ Thốt nhiên. Như tháo thứ 造次 vội vàng, hấp tấp, thảng thốt. ||⑨ Tế cầu phúc. ||⑩ Ghép liền.


meanings:
① Làm, đóng, gây, đặt, lập, sản xuất ra, chế tạo ra: 造紙 làm giấy; 造船 Đóng tàu; 造林 Gây rừng; 造句 Đặt câu; ② Tạo, tạo ra, sáng tạo: 造就 Đào tạo; 改造 Cải tạo; ③ Đến, tới: 登門造室 Lên cửa tới nhà; 必躬造左公第 Ắt tự mình đi đến phủ của Tả công (Phương Bao: Tả Trung Nghị công dật sự); 造訪 Đến thăm; ④ Vụ: 一年兩造 Một năm hai vụ; ⑤ Bịa đặt: 造謠生事 Bịa đặt tin đồn nhảm để sinh sự; 汝怎敢造言 Ngươi sao dám đặt điều (Tam quốc diễn nghĩa); ⑥ Một phe, một bên (trong vụ kiện): 兩造具備 Hai bên nguyên và bị đều có mặt đủ (Thượng thư); ⑦ (văn) Số (ngày tháng năm sinh theo can chi mà thầy bói thời xưa tính): 乾造 Số đàn ông; 坤造 Số đàn bà; ⑧ (văn) Thời đại: 末造 Thời cuối; ⑨ (văn) Thốt nhiên: 造次Vội vàng, hấp tấp; ⑩ (văn) Chứa, đựng: 君設大盤造冰焉 Nhà vua cho đặt mâm lớn để đựng băng trên đó (Lễ kí: Tang đại kí); ⑪ (văn) Tế cầu phúc; ⑫[Zào] (Họ) Tạo.


meanings:
Cố tình bày vẽ. Hàm nghĩa chê bai. Tiết Đầu Tử Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »第 二 問 曰： 道 若 因 修 而 成、 即 是 造 作、 便 同 世 間 法、 虛 僞 不 實、 成 而 復 壞。 何 名 出 世？ 師 答 曰： 造 作 唯 是 結 業、 名 虛 僞 世 間、 無 作 是 修 行、 即 眞 實 出 世。 – Người thứ hai hỏi rằng: Đạo nếu do tu mà thành tức là cố tình bày vẽ, đồng với pháp thế gian, giả dối chẳng thật, thành rồi lại hoại. Sao gọi là xuất thế? Sư đáp rằng: Cố tình bày vẽ chỉ là kết nghiệp gọi là thế gian hư dối. Vô tác là tu hành, tức xuất thế chân thật«.


meanings:
(title) Utterances on Image-making and Iconometry


meanings:
（梵 Daśatalanyagrodhaparimaṇ-ḍala-buddhapratimālakṣaṇa，藏 Saṅs-rgyas-kyiskuḥi gzugs-brñan-gyi mtshan-ñid mtho-bcu-pa śiṅ-nya-gro-dha-ltar chu-sheṅ-gab-pa）糣?<#>


vietnamese:
tạo lập hình tượng phúc báo kinh <pqđtđ>


vietnamese:
tạo luận đương tiên quy kính nhị sư <pttđ>


meanings:
① Lùi lại, rụt lại. Đi không nhích lên được gọi là thuân tuần 逡巡 (rụt rè, xun xoe). ||② Nhanh, cùng nghĩa với tuấn 駿.


meanings:
① 【逡巡】 thuân tuần [qunxún] (văn) Dùng dằng, do dự, lưỡng lự, rụt rè: 逡巡 不前 Do dự không dám tiến bước; ② (văn) Nhanh (dùng như 駿, bộ 馬).


meanings:
① Gặp. Hai bên gặp nhau gọi là phùng. ||② Đón rước. Như Mạnh Tử 孟子 nói Phùng quân chi ác kì tội đại 逢君之惡其最大 đón rước ý vua làm cho thêm hư, tội rất lớn. Như phùng dịch chi y 逢掖之衣 cái áo rộng kích. ||③ Một âm là bồng. Bồng bồng 逢逢 tiếng trống thùng thùng.


meanings:
① Gặp nhau, gặp phải, tình cờ gặp: 相逢 Gặp nhau; 逢山開路，遇水搭橋 Gặp núi mở đường, gặp sông bắc cầu; ② (văn) Đón rước, phụ hoạ (nói hoặc làm theo ý của bề trên): 逢君之惡其罪大 Đón rước ý ác của vua tội rất lớn (Mạnh tử).


meanings:
Gặp Phật giết Phật. Thiền sư dùng từ này để phá trừ kiến giải chấp thật của đương cơ, chẳng cho họ trụ vào khái niệm, hình tướng của Phật. Lâm Tế ngữ lục ghi: »逢 佛 殺 佛。 逢 祖 殺 祖。 逢 羅 漢 殺 羅 漢。 逢 父 母 殺 父 母。 逢 親 眷 殺 親 眷。 始 得 解 脱。 – Gặp Phật giết Phật, gặp Tổ giết Tổ, gặp La-hán giết La-hán, gặp cha mẹ giết cha mẹ, gặp bà con họ hàng giết bà con họ hàng thì mới được giải thoát«.


meanings:
Gặp sân khấu liền đóng trò. CĐTĐL q. 6 ghi: »竿 木 隨 身 逢 場 作 戲。 – Cây gậy đem theo bên mình, gặp sân khấu liền đóng trò«.


meanings:
Còn gọi: Phùng y. Nho sĩ. Tức chiếc áo rộng nách mà các nho sĩ thời xưa hay mặc, sau biến thành thuật ngữ chỉ cho nho sĩ. Tiểu truyện Thiền sư Thuần Chân trong TUTA ghi: »少 明 經 史。 所 至 之 處 逢 掖 輩 爭 先 從 之。 – Sư thuở nhỏ thông thạo kinh sử, đi đến đâu bọn nho sĩ cũng tranh nhau theo về«.


meanings:
① Liền. Hai bên liền tiếp nhau gọi là liên. ||② Liền nối. Như liên hoàn 連環 cái vòng liền nối nhau. Phép quân bây giờ cứ ba bài gọi là một liên, tức là một đội ngày xưa. ||③ Hợp lại. ||④ Bốn dặm là một liên. ||⑤ Khó khăn. ||⑥ Chì chưa nấu chưa lọc. ||⑦ Lưu liên 留連 quyến luyến.


meanings:
① Gắn bó, hợp lại, nối kết, liên kết, gắn liền, liền nhau: 心連心 Lòng gắn bó với nhau; 骨肉相連 Gắn liền như thịt với xương; 天連水，水連天 Trời biển liền nhau; 藕斷絲連 Dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng; ② Liền, liên tiếp, suốt, luôn, nhiều lần: 連陰天 Trời âm u mấy hôm liền; 連年豐收 Được mùa mấy năm liền; 連打幾槍 Bắn liên tiếp mấy phát; 烽火連三月 Lửa hiệu liền ba tháng (Đỗ Phủ: Xuân vọng); 羽因留，連戰未能下 Hạng Vũ nhân đó ở lại, ra đánh nhiều lần không hạ nổi (Hán thư). 【連連】liên liên [lián lián] (khn) Liền liền, lia lịa: 連連點頭 Gật đầu lia lịa; 【連忙】liên mang [liánmáng] Vội vàng: 連忙讓座 Vội vàng nhường chỗ; 【連續】liên tục [liánxù] Liên tiếp, liên tục, luôn: 連續不斷 Liên tiếp không dứt; 連續開了四天會 Hội nghị họp luôn bốn hôm; 連續創造了三次新記錄 Liên tục lập ba kỉ lục mới; ③ Kể cả: 連我三個人 Ba người kể cả tôi; 連根拔 Nhổ cả gốc; ④ (quân) Đại đội: 工兵連 Đại đội công binh; 獨立連 Đại đội độc lập; ⑤ Ngay cả, ngay đến: 連爺爺都笑了 Ngay cả ông nội cũng phải bật cười; 她臊得連脖子都紅了 Cô ta thẹn đến nỗi đỏ cả cổ; ⑥ (văn) Liên luỵ; ⑦ (văn) Quan hệ thông gia: 及蒼梧秦王有連 Có quan hệ thông gia với vua Tần ở Thương Ngô (Sử kí); ⑧ Liên (một hình thức tổ chức gồm mười nước chư hầu đời Chu); ⑨ (văn) Bốn dặm là một liên; ⑩ (văn) Chì chưa nấu; ⑪ (văn) Khó khăn; ⑫[Lián] (Họ) Liên.


meanings:
① Chạy tán loạn, trốn lung tung. Như cầm li thú bính 禽離獸逬 chim tan bay, thú tán loạn. ||② Thế nước vọt mạnh, bọt giạt bốn bên cũng gọi là bính. Như bính lưu 逬 dòng nước vọt tung, bính lệ 逬淚 nước mắt tuôn rơi. ||③ Ruồng đuổi. Cùng nghĩa với chữ bính 屛.


meanings:
① Bắn tóe, tung tóe, tuôn rơi, tán loạn, nổ bùng: 火星兒亂逬 Tia lửa bắn tóe ra; 逬流 Dòng nước tung tóe; 逬淚 Nước mắt tuôn rơi; 禽離獸逬 Chim tan bay, thú chạy tán loạn; ② (văn) Ruồng đuổi, đuổi đi (dùng như 屏, bộ 尸).


meanings:
① Trốn tránh. Như hoán thử 逭暑 tránh nắng.


meanings:
Bắt, đuổi bắt, vồ, tóm: 貓逮老鼠 Mèo vồ chuột; 逮住扒扌Bắt lấy kẻ móc túi. Xem 逮 [dài].


meanings:
(văn) ① Tới, đến, kịp: 力有未逮Sức chưa đạt tới; 恥躬之不逮 Thẹn mình không theo kịp; ② Thừa lúc, chờ lúc, nhân dịp; ③ Bắt, bắt bớ. 【逮捕】đãi bổ [dàibư] Bắt, bắt bớ: 逮捕入獄 Bắt bỏ tù. Xem 逮 [dăi].


vietnamese:
đãi đắc nhất thiết phật bình đẳng tính <pttđ>


vietnamese:
đãi đắc đệ nhất hiện pháp lạc trụ <pttđ>


meanings:
① Kịp. Như Luận ngữ 論語 nói Sỉ cung chi bất đãi 恥躬之不逮 hổ mình không theo kịp. ||② Đuổi. Như đãi hệ 逮繫 đuổi bắt giam lại. ||③ Một âm là đệ. Ðệ đệ 逮逮 vui vẻ, dịu dàng.


meanings:
① (văn) Đột ngột đi khỏi không có lí do; ② [Lù] (Họ) Lộc.


meanings:
① Vòng khắp. Cùng nghĩa với chữ chu 周. ||② Một tuần lễ gọi là nhất chu 一週.


meanings:
① Như 周 (bộ 口) nghĩa ①, ②, ③; ② Tuần lễ.


meanings:
① Tiến lên. Trái lại với chữ thoái 退. ||② Dắt dẫn lên. ||③ Dâng. Như tiến cống 進貢 dâng đồ cống. Tiến biểu 進表 dâng biểu, v.v. Vì thế nên khoản thu vào cũng gọi là tiến hạng 進項. Liều đánh bạc gọi là bác tiến 博進. ||④ Bọn, lũ. Như tiên tiến 先進 bọn trước. Cũng như ta nói tiền bối 前輩 vậy. ||⑤ Tục gọi chỗ chia giới hạn nhà trong nhà ngoài là tiến.


meanings:
① Tiến lên, đi trước, cải tiến: 進一步 Tiến một bước.【進而】tiến nhi [jìn 'ér] Sau đó, rồi mới: 學好了文化基礎課，進而才能學專業 Học xong lớp văn hoá cơ bản rồi mới học chuyên môn được; ② Vào: 進門 Vào cửa; 進工廠 Vào nhà máy; ③ Thu vào, mua vào: 進款 Thu tiền vào; 進貨 Mua hàng; ④ (văn) Dâng: 進貢 Dâng đồ cống; 進表 Dâng biểu; ⑤ (văn) Đời, lớp: 先進 Đời trước, tiền bối; ⑥ (văn) Ăn, dùng: 我們將共進晚餐 Chúng ta sẽ cùng ăn cơm chiều; ⑦ Dãy, sân trong (nhà): 這是一個兩進的院子 Trong sân này có hai dãy nhà.


meanings:
Hỏi tiếp. Biểu thị người học tiếp tục đặt câu hỏi để thiền sư khai thị, là dụng ngữ ghi chép việc hỏi đáp trong nhà thiền. Mật Am ngữ lục ghi: »解 夏 上 堂。 僧 問 如 何 是 正 法 眼。 師 云。 草 鞋 無 爽。 進 云。 只 如 和 尚 道 破 破 盆。 又 作 麼 生。 師 云。 老 僧 不 曾 動 著 舌 頭。– Ngày giải hạ, sư thượng đường, tăng hỏi: Cái gì là Chính pháp nhãn? Sư đáp: Giày cỏ không nhẹ. Tăng hỏi tiếp: Cứ như việc Hoà thượng nói lủng cái chậu bằng gỗ thì sao? Sư đáp: Lão tăng chưa từng động lưỡi«.


meanings:
Bắt đầu lên đường, chỉ cho việc đề khởi thoại đầu. Sở Sơn Kỳ Thiền sư giải chế trong Thiền Quan Sách Tiến ghi: »舉 起 話 頭 爲 進 期。 – Đề khởi thoại đầu là tiến kì«.


meanings:
Thiền sư đến nhậm chức trụ trì tự viện. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »上 堂： 進 院 得 住 便 住、 退 院 要 行 便 行、 還 相 委 悉 麼？ 箇 條 烏 拄 杖、 莫 怪 太 生 獰。 擲 拄 杖、 下 座。 – Sư thượng đường nói: Nhậm chức trụ trì tự viện ở được liền ở, từ chức trụ trì cần đi liền đi. Có biết cho chăng? Cây gậy đen sì nầy, đừng trách nó rất dữ tợn. Sư ném gậy, bước xuống toà«.


meanings:
① Xa. Trác lịch 逴躒 siêu việt hơn người, cao siêu, kiệt xuất. Cũng đọc là chữ sước.


meanings:
(văn) ① Xa; ② 【逴躒】 trác lạc [chuoluò] (văn) Vượt hơn, siêu việt. Cv. 卓躒.


meanings:
① Con đường cái thông cả bốn phương tám ngả.


meanings:
【逶迤】uy di [weiyí] Uốn khúc, uốn quanh, ngoằn ngoèo, quanh co: 山路逶施 Đường núi quanh co (ngoằn ngoèo); 河水逶施 Dòng sông uốn khúc.


meanings:
① Lầm lỗi. Như dâm dật 淫逸 dâm dục quá độ. ||② Sổng ra. Như mã dật bất năng chỉ 馬逸不能止 ngựa sổng chẳng hay hãm lại. ||③ Ẩn dật. Như cử dật dân 舉逸民 cất những người ẩn dật lên. Phàm cái gì không câu nệ tục đời đều gọi là dật. Như dật phẩm 逸品 phẩm cách khác đời. Dật hứng 逸興 hứng thú khác đời. ||④ Rỗi nhàn. Như dật cư nhi vô giáo 逸居而無教 (Mạnh Tử 孟子) rỗi nhàn mà không được dạy dỗ. ||⑤ Buông thả.


meanings:
① Chạy thoát, sổng ra, chạy trốn: 逃逸 Chạy trốn; 馬逸不能止 Ngựa sổng không ngăn lại được; ② Tản mát, thất lạc: 其書已逸 Sách đó đã thất lạc; ③ Nhàn, thanh nhàn, nhàn hạ: 逸居而無教 Ở nhàn mà không được dạy dỗ (Mạnh tử); ④ Sống ẩn dật, ở ẩn; ⑤ Vượt lên, hơn hẳn; 逸品 Phẩm cách khác đời; ⑥ Thả lỏng, buông thả; ⑦ (văn) Lầm lỗi, sai lầm; ⑧ (văn) Nhanh.


meanings:
① Bức bách. Ở vào chỗ hai bên nó đè ép không cựa được nữa gọi là bức. Như thật bức xử thử 實逼處此 ở đây thật là bức bách. ||② Bức hiếp, ăn hiếp. Như cưỡng bức 強逼 cố hiếp. Uy bức 威逼 lấy oai quyền mà đè ép.


meanings:
① Cưỡng bức, bức hiếp, bắt ép, bắt buộc: 逼人 太甚 Đè nén người khác quá đỗi; ② Thúc ép: 逼債 Thúc nợ; ③ Sát, gần, giáp: 直逼城下 Giáp thành; ④ (văn) Nhỏ hẹp: 逼仄 Chật hẹp.


meanings:
Thiền sư khéo lập phương tiện, chặt đứt ngôn ngữ tri giải của người học, khiến họ không suy nghĩ gì được nữa, không còn đường tiến thoái. Trong cơn quẫn bách đó, người học có khả năng bước vào cảnh giới NGỘ, đây gọi là »Bức tạt«. Mật Am ngữ lục ghi: »逼 拶 燈 籠 露 柱、盡 要 心 空 及 第。 – Bức tạt lồng đèn cột cái, tất cả cần tâm không mới đỗ đạt«.


vietnamese:
bức bách sở sinh phương tiện thiện xảo <pttđ>


meanings:
① Vượt qua. Như du hà 逾河 vượt qua sông. ||② Hơn. ||③ Càng.


meanings:
① Vượt qua, vượt hơn, hơn: 逾河 Vượt qua sông; 我們情逾骨肉 Chúng tôi còn thân nhau hơn cả ruột thịt; ② Vượt quá; ③ Càng, càng thêm: 他疼痛逾甚 Nó càng đau hơn.


meanings:
① Trốn, ẩn. Trốn không cho người biết gọi là độn. Như các kẻ thuật sĩ tương truyền có phép độn thổ 遁土 trốn vào trong đất. độn thuỷ 遁水 trốn vào trong nước, v.v. ||② Trốn đời như: ẩn độn 隱遁 ẩn một nơi sâu kín không cho người biết mình. ||③ Lánh. ||④ Một âm là tuần. Cùng nghĩa với chữ tuần 巡. Như thuân tuần 逡巡 rụt rè không bước lên được.


meanings:
① Chạy trốn, ẩn, lánh, lẩn trốn: 遁走 Trốn chạy; 遠 遁 Trốn xa; 遁土 Trốn vào trong đất; 上下相遁 Trên dưới lánh nhau (Hậu Hán thư); ② Quẻ Độn (một trong 64 quẻ của Kinh Dịch).


meanings:
① Thoả thích. Như toại chí 遂志 thích chí. Bất toại sở nguyện 不遂所願 không được thoả nguyện. ||② Việc gì sắp thành mà chưa thành hẳn gọi là toại 遂 dở dang. Như Luận ngữ 論語 có câu: Toại sự bất gián 遂事不諫 việc dở dang không can nữa. ||③ Nhân, bèn. Hai việc nhân nhau mà đến gọi là toại. Như toại bất phục kiến 遂不復見 bèn chẳng lại thấy. ||④ Hết. ||⑤ Nhân tuần, lần lữa. ||⑥ Thoả thuê. ||⑦ Cái ngòi nhỏ. ||⑧ Tiến lên, suốt. ||⑨ Khu đất cách kinh đô trăm dặm.


meanings:
① Vừa lòng, thoả thích, thoả mãn: 遂願 Toại nguyện; 遂志 Thoả chí; ② Bèn, liền, rồi thì: 服藥後腹痛遂止 Uống thuốc xong thì không đau bụng nữa; 遂不復見 Bèn không thấy nữa; ③ Cho nên: 遂至於此 Cho nên đến thế; ④ Thành, xong: 未遂 Chưa thành; 遂事不諫 Việc đã xong không can nữa (Luận ngữ). Xem 遂 [suí].


meanings:
(văn) ① Nhanh, nhanh chóng: 遄返 Trở lại nhanh chóng; ② Thường đi lại.


meanings:
① Gặp. Gặp nhau giữa đường gọi là ngộ. Sự gì thốt nhiên gặp phải cũng gọi là ngộ. Như ngộ vũ 遇雨 gặp mưa, ngộ nạn 遇難 gặp nạn, v.v. ||② Hợp. Như thù ngộ 殊遇 sự hợp lạ lùng, ý nói gặp kẻ hợp mình mà được hiển đạt vậy. Vì thế cho nên học trò lúc còn nghèo hèn gọi là vị ngộ 未遇. ||③ Thết đãi. Như [/b] quốc sĩ ngộ ngã[/b] 國士遇我 đãi ta vào hàng quốc sĩ. ||④ Ðối địch, đương.


meanings:
① Gặp, gặp gỡ, gặp phải, hội kiến, hội ngộ: 遇雨 Gặp mưa; 不期而遇 Không hẹn mà gặp; 遇諸塗 Gặp ở ngoài đường (Luận ngữ); ② Đối đãi, đãi ngộ: 待遇 Đãi ngộ; 殊遇 Đãi ngộ đặc biệt; 國士遇我 Đãi ta như đãi hàng quốc sĩ (Sử kí: Thích khách liệt truyện); 遇人恭謹 Đối đãi người cung kính (Hán thư); ③ Dịp, cảnh ngộ: 佳遇 Dịp may, dịp tốt; 隨遇而安 Tùy theo cảnh ngộ mà chấp nhận; 際遇 Cơ hội, dịp; ④ (văn) Tiếp xúc, cảm xúc: 臣以神遇而不以目視 Thần chỉ tiếp xúc bằng cảm giác chứ không nhìn bằng mắt (Trang tử: Dưỡng sinh chủ); ⑤ (văn) Chiếm được lòng tin (của bề trên hoặc vua chúa...), gặp và hợp nhau: 垂老遇君未恨晚 Sắp già được gặp và hợp với vua chưa hận muộn (Đỗ Phủ: Tòng sự hành); ⑥ [Yù] (Họ) Ngộ.


meanings:
(1019-1088) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 8. Sư họ Đàm tên Khí, quê ở Tư lí làng Kim Bài, miền Bắc Việt Nam. Năm sư lên mười, sư được nhà sư Chiêm Thành cho theo học Nho, học vấn ngày càng tiến. Sư thông cả hai thứ chữ Hán và Phạn. Năm 19 tuổi, sư xuất gia thụ giới cụ túc, chuyên học hai bộ kinh Viên Giác và Pháp Hoa, nghĩa lí thông suốt. Sư theo học với Thiền sư Quảng Trí ở chùa Quán Đảnh và được ngài truyền tâm ấn. »Có người đến hỏi: Thế nào là Phật, Pháp và Thiền? Sư đáp: Đấng Pháp Vương vô thượng, ở thân là Phật, ở miệng là Pháp, ở tâm là Thiền. Tuy có ba thứ, kì thật là một. Ví như nước của ba con sông, tùy chỗ đặt tên tuy chẳng đồng, mà tính nước không khác«. Kệ thị tịch: »妙 性 虛 無 不 可 攀、 虛 無 心 悟 得 何 難、 玉 焚 山 上 色 常 潤、 蓮 發 爐 中 濕 未 乾。 – Diệu tính hư vô bất khả phan, hư vô tâm ngộ đắc hà nan, ngọc phần sơn thượng sắc thường nhuận, liên phát lô trung thấp vị càn. – Diệu tính rỗng không chẳng thể vin, rỗng không tâm ngộ việc dễ tin, tươi nhuần sắc ngọc trong núi cháy, lò lửa hoa sen nở thật xinh«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
→ quang khánh ngộ an thiền sư 光慶遇安禪師; → thuỵ lộc ngộ an thiền sư 瑞鹿遇安禪師


meanings:
① Thiền tăng đời Tống (?-992), họ Thẩm, người xứ Tiền Đường. Xuất gia từ thuở bé, nối pháp Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều, thuộc tông Pháp Nhãn. Khoảng năm 963-967, sư trụ viện Khuynh Tâm ở Bắc Quan, rồi dời đến chùa Quang Khánh, Hàng Châu. Năm 978, sư được Tống Thái Tông triệu kiến ở điện Tư Phúc, ban cho y hồng và hiệu »Thiện Trí Thiền sư«. ② Thiền tăng đời Tống (924-995), người xứ Phúc Châu, nối pháp Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Thuỵ Lộc ở Ôn Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Sư thường xem kinh Lăng Nghiêm nên được gọi là An Lăng Nghiêm.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Linh Ẩn Thanh Tủng, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Tây Sơn Bảo Thanh ở Hàng Châu.


meanings:
→ ba tiêu sơn ngộ thiền sư 芭蕉山遇禪師; → ngũ phong ngộ thiền sư 五峰遇禪師


meanings:
Thiền tăng đời Tống, người xứ Chiết Giang. Trung Quốc. Thuở bé xuất gia, sau thờ Thiền sư Kính Thanh Đạo Phó và đắc pháp. Sư hành cước tham vấn chẳng ngại đường xa, người đời gọi sư là »Thiết Cước«. Về sau, sư ở chùa Nam Thiền, Hành Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang).


meanings:
Thiền tăng đời Tống, họ Dương, người xứ Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ núi Tề Vân, Vụ Châu (nay thuộc huyện Kim Hoa, Chiết Giang). Sư giỏi về thi ca, gặp việc là thành thơ, được hơn 300 bài truyền bá ở đời. Sư thị tịch trong khoảng niên hiệu Chí Đạo (995-997).


meanings:
(922-1009) Thiền tăng đời Tống, họ Lâm, người xứ Trường Châu (nay là Tô Châu) Trung Quốc. Sư xuất gia nơi ngài Vĩnh An Khả Y, 30 tuổi cạo tóc thụ giới cụ túc, nối pháp Thiền sư Long Hoa Ngạn Châu ở Tiền Đường. Sư ở viện Minh Giác, thường ca tụng đức uống rượu để cảnh giới đạo tục, người đời gọi sư là »Tửu Tiên«. Khoảng niên hiệu Kiến Long (960-963), sư dựng chùa chiền, nhưng không ai thấy sư quyên góp và không biết được nguồn gốc về tiền của bỏ ra xây cất. Những hành vi lạ lùng loại này của sư rất nhiều.


meanings:
① Chơi, tới chỗ cảnh đẹp ngắm nghía cho thích gọi là du. Như du sơn 遊山 chơi núi. Du viên 遊園 chơi vườn, v.v. Ði xa cũng gọi là du. Như du học 遊學 đi học xa. ||② Chơi bời, đi lại chơi bời với nhau gọi là du. Như giao du thậm quảng 交遊甚廣 chơi bạn rất rộng. ||③ Ðặt ra những lời đáng mừng, đáng sợ để nói cho người dễ xiêu lòng nghe mình gọi là du thuyết 遊說. ||④ Có khi dùng lầm như chữ du 游. Xem lại chữ du 游. ||⑤ Vui.


meanings:
① Xoay vần, vật gì cứ noi một lối quay đi, hết vòng lại tới, không ra không vào, không lúc nào dừng gọi là vận. Như nhật nguyệt vận hành 日月運行 mặt trời mặt trăng xoay vần, vận hoá 運化 sự xoay vần biến hoá trong thân thể, vận động 運動 cất nhắc luôn luôn. ||② Phàm vật gì quanh vòng chuyển động đều gọi là vận. Như vận bút 運筆 nguẫy bút, cầm bút viết, vận bích 運甓 vần gạch vuông, vận trù 運籌 vần toan, vận tâm trí ra mà toan tính. ||③ Vận số. Như ta nói vận tốt vận xấu vậy. Kẻ xem bói xem số tính vận thanh thản, vận bĩ tắc của người gọi là vận khí 運氣. ||④ Phía nam bắc quả đất. ||⑤ Họ Vận.


meanings:
① Vận động, xoay vần: 運行 Vận hành; ② Vận chuyển, di chuyển: 貨運 Vận chuyển hàng hoá; 水運 Vận chuyển bằng đường thuỷ; ③ Vận dụng: 運用到實踐中 Vận dụng vào thực tiễn; ④ Vận mệnh, vận số, số phận: 好運 Vận tốt, số đỏ; 惡運 Vận rủi, số đen; ⑤ (văn) Phía nam bắc của quả đất; ⑥ [Yùn] (Họ) Vận.


meanings:
① Bỗng gặp, không định bụng gặp mà lại gặp gọi là ngạc.


meanings:
① Khắp. Cùng nghĩa với chữ biến 徧. Như độc thư bách biến 讀書百遍 đọc sách trăm lượt. Ðọc suốt từ đầu chí cuối gọi là nhất biến 一遍. Nguyễn Du 阮攸: Khứ biến đông nam lộ 去遍東南路 đi khắp đường đông nam.


meanings:
① Khắp, khắp nơi, khắp cả (như 徧, bộ 彳): 跑遍了全市書店也沒有買到你要的那本書 Đi khắp các hiệu sách trong thành phố cũng không mua được quyển sách mà anh muốn tìm; 我們的朋友遍天下 Bầu bạn ta ở khắp đó đây (trên thế giới); 公疾，遍賜大夫 Chiêu công bệnh, ban thưởng khắp cho các đại phu (Tả truyện: Chiêu công tam thập nhị niên); ② (văn) Đều: 故聖人爲法，必使之明白易知，名正，愚知遍能知之 Cho nên bậc thánh nhân tạo ra pháp độ, tất phải làm cho nó rõ ràng dễ hiểu, danh phận phải đâu vào đó, khiến cho kẻ ngu người trí đều hiểu được (Thương Quân thư: Định phận); ③ Lần, lượt, đợt: 念一遍 Đọc một lượt; 問了三遍 Đã hỏi ba lần rồi.


meanings:
pervade all places, as does limitless space


meanings:
Chỉ tăng lữ đi khắp nơi tham học với thiện tri thức để thêm sự hiểu biết cho mình (xét thấu mê với ngộ, chân với vọng của việc lớn sinh tử).


meanings:
（梵 pakṣa-dharmatva，藏 phyogs-kyi chos-kyi ltos-gshi-la yod-pa）因明學用語。因三相之一。所謂‘遍’，即遍有，即一範圍較大的概念包含一範圍較小的概念；‘宗’指宗上的有法；‘法’即指因；‘性’即‘特性’。即指因必須在外延上包含宗上的有法，如果因的外延不能全部包含宗上有法，而只是涉及有法一部分外延的話，這個因就不能成立。《因明入正理論疏》卷上雲（大正44·103b）︰‘若因不遍宗有法上，此所不遍，便非因成。’對此，《明燈鈔》卷二（末）有具體的闡釋（大正68·263c）︰<#>‘如其因性不遍有法者，宗寬因狹，不足爲成。如外道說︰一切草木，皆有心識，有眠覺故，言眠覺者，如合歡樹。暮時葉合曰眠，朝旦還開曰覺。然此眠覺因，不遍草木故，不能成皆有心識，此有過因，便非因成。’<#>亦即如果宗上有法的外延大，而因的外延小，這個因就不能證成宗。《明燈鈔》舉‘外道師’所立的推論說明，‘有眠覺故’因的外延狹，而宗上有法‘一切草木’的外延却太寬。因爲草木中有‘眠覺’的雖然不少（如豆科植物等），但不是所有的草木都有‘眠覺’。這樣，‘有眠覺’因自然就不能證成宗上的法爲有法所有了。因此這一類因都是有過失的因。<#>唐代的因明家，曾研究過因是否遍于宗上有法的種種可能情况，概括出了四種類型︰<#>(1)是宗法而非遍。<#>(2)是遍而非宗法。<#>(3)非遍亦非宗法。<#>(4)是遍亦是宗法。<#>第一種‘是宗法而非遍’是說，因雖然可以算作宗上有法的一種法，但却沒有遍于有法上，而只是與有法的一部分外延發生聯繫，構成交叉關係。如上述‘一切草木皆有心識（宗），有眠覺故（因），如合歡樹（喻）’就是。<#>第二種‘是遍而非宗法’是說，因雖然遍于宗之有法，但却不是有法的一種法。其實，這種因是沒有的，因爲因如果真能遍于有法上，就决不會不是宗上有法的法。但是唐代總持寺的玄應、莊嚴寺的文軌與嵩山鎮國道場的定賓却認爲有這一類因，幷且還舉了例子（他們舉的例子比較艱深，茲不錄）。日僧秋篠山善珠不僅同意玄應等人的看法，還補充了一條古印度因明家常用的例子來作說明︰<#>此山谷决定有火，（宗）<#>現見烟故。（因）<#>善珠舉此例所要說明的是，有烟與有火固然有必然的因果聯繫，即有烟必有火，但與山谷却無必然的聯繫，因爲山谷只是一個‘出事地’而已。烟雖然可以遍于山谷這個有法，却與山谷是‘別體’，因此不能成爲山谷的法。然而玄應、文軌、定賓等人以‘別體’爲理由來證明‘是遍非宗法’之存在的說法是不能令人首肯的，窺基、璧公以及稍後的茂林（唐北川人）等人都竭力反對玄應等人的說法。如《因明入正理論疏》卷上雲（大正44·103b）︰<#>‘必無是遍非宗法句。但遍有法，若有別體，若無別體，幷能成宗；義相關故，必是宗法。’<#>這段話的意思是，爲什麽說一定不存在‘是遍非宗法’這種情况呢？因爲只要因能够遍及于有法，是‘別體’也罷，不是‘別體’也罷，都能證成宗；幷且由于宗因間的內在聯繫，因必定是宗上有法的法。我們不妨以善珠所舉的例來作分析。‘此山谷’與‘烟’，這兩個概念雖然在外延上沒有可比較的關係，即是所謂的‘別體’，但在一定條件下，這兩個概念也可産生可比較的關係，即當此山谷有烟時，‘有烟’與‘此山谷’就構成屬種關係。因爲有烟之處不僅是此山谷，還可以發生在別處別地，故‘有烟’的外延大，它包含‘此山谷’的全部外延。在這個意義上來說，把‘此山谷’與‘有烟’看作是‘別體’顯然是不妥當的。‘有烟’在外延上包含‘此山谷’，而它又被‘有火’這個概念所包含，‘此山谷’‘有烟’‘有火’這三個概念在外延上的關係如圖。<#>正由于這三個概念在外延上構成多重的屬種關係，所以‘有烟’這個因就能證成‘此山谷有火’這個宗。再說，凡一概念在外延上包含另一概念時，它就可以用來說明被包含的概念具有某種屬性，即充任被包含概念的謂詞（法）；‘有火’包含‘此山谷’，‘有烟’也包含‘此山谷’，所以它們都可以充任‘此山谷’的謂詞（法）。那種認爲‘有烟 ’在外延上雖包含‘此山谷’却又不是‘此山谷’的謂詞（是遍而非宗法）的說法，是不足取的。由此可見，把‘別體’看作‘非宗法’的根據是不對的。這裏應該只有兩種選擇︰如果因確是遍及有法的話，就一定是宗上有法的一種法，而且不能再把它看作是‘別體’；如果因不是宗上有法的法，那就决不可能遍于有法，而這已是屬于下麵所說的第三種類型了。<#>第三種‘非遍亦非宗法’是說，因既沒有遍于宗上的有法，也不是有法的法。《因明入正理論疏》卷上雲（大正44·103b）︰‘非遍非宗法者，四不成中幷全分過。如聲論師對佛弟子立“聲爲常，眼所見故。”俱說此因于聲無故。’這段話的意思是，因如果‘非遍非宗法’，就要犯因十四過類中的‘兩俱不成’‘隨一不成’‘猶豫不成’‘所依不成’中的全分（全部）不極成的過失。如立‘聲爲常’宗，却以眼所見爲因，因爲立敵雙方都認爲聲不是眼所能見的，‘眼所見’因不能遍及于有法。‘非遍非宗法’句是合乎邏輯的概括，‘非遍’就必然是‘非宗法’；與此相反，‘是遍’就必然‘是宗法’。<#>第四種‘是遍亦是宗法’是說，因既遍于宗上有法，又是有法的法。《因明入正理論疏》卷上雲（大正44·103c）︰‘唯（中略）遍亦宗法，是正因相。爲簡非句（指以上非遍非宗法等句），故說遍是宗法性。’《因明入正理論疏》指出，只有‘遍亦宗法’才是正因相。它的作用在于簡除因不遍于宗上有法而産生的種種過失，所以因明首先要作出‘遍是宗法性’的規定。<#>在以上所說的四種情况中，第一種‘是宗法而非遍’是把特稱命題說成了全稱，如果把‘一切卉木’改爲‘有些卉木’，因就能遍及有法了，但因明沒有特稱命題，所以會有‘是宗法而非遍’的矛盾。其實，因若‘非遍’，也就不能成其爲宗法，因此可以把這一類因與‘非遍非宗法’合幷。第二種‘是遍而非宗法’的情况是不存在的，因爲因如果遍及于有法，就一定是有法的一種法，所以可以把這一類1因與‘是遍是宗法’一視同仁。因此只有第三種‘非遍非宗法’和第四種‘是遍是宗法’才是合乎邏輯的概括。<#>‘遍是宗法性’是建立一個正因的首要條件，但是單有這第一相的規定是不够的，它還需要有第二相和第三相的幫助，才能對因作出全面的衡量。（沈劍英）<#>［參考資料］　《因明義斷》；《因明入正理論義纂要》；《因明論疏明燈抄》卷二（末）；《因明論疏瑞源記》卷二、卷三；呂澄《因明入正理論講解》。<#>


meanings:
（梵 Śubha-kṛtsna，巴 Subha-kiṇṇa、subha-kiṇha，藏 Dge-rgyas）音譯首波訖栗那、首呵既那、首呵迦、羞訖，或作摩首。又譯遍淨天、遍淨光天、極遍淨天、淨明天、無量淨天、廣善天、難及淨天、淨難逮天。爲色界十八天之一，系第三禪中的最上層天。《立世阿毗曇論》卷六雲（大正32·198b）︰‘受樂遍滿，身心究竟無餘，寂靜受樂與三禪相應，諸天受此，故名遍淨。’《順正理論》卷二十一亦雲（大正29·456b）︰‘意地受樂，說名爲淨。（中略）此淨周普，故名遍淨。’<#>有關生于此天之業因及壽量，《立世阿毗曇論》卷七謂，依上品三禪相應業而生此天，此天之壽量爲四大劫。但依《雜阿毗曇心論》卷二及《彰所知論》卷上所說，此天壽量有六十四劫，身量六十四由旬。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷二十〈忉利天品〉；《中阿含》卷二十四〈大因經〉、卷四十三〈意行經〉；《四阿鋡暮抄解》卷下；《大毗婆沙論》卷一三六；《俱舍論》卷八；《法苑珠林》卷二、卷三。<#>


meanings:
5617遍淨，梵名 Śubha-kṛtsna，巴利名 Subha-kiṇṇa 或 Subha-kiṇha，音譯首訶既那、首波訖栗那、羞訖、摩首。又作徧淨天、無量淨天、廣善天、淨難逮天。爲色界十八天之一。即第三禪中最上位之天。生此天者，受樂遍滿，故稱遍淨。立世阿毘曇論卷七載，由與上品三禪相應之業而生此天，其壽量四大劫。彰所知論卷上、雜阿毘曇心論卷二等則謂壽量六十四劫，身量六十四由旬。〔立世阿毘曇論卷六、順正理論卷二十一〕


meanings:
（梵 parijñā，藏 yoṅs-su-śes-pa）又作遍知。原指周遍了知四諦之理的無漏智（智遍知）。由于以此智爲因而斷一切煩惱、證得擇滅則是其結果，故在‘果’上附與‘因’之名，而稱‘斷’爲遍知。因此，在佛典中，遍知有二種，即‘智遍知’與‘斷遍知’。印度之部派佛學，對于斷遍知有綿密而繁瑣的分析。茲略述如次︰<#>《俱舍論光記》卷二十一雲（大正41·327c）︰<#>‘斷遍知者，謂諸斷擇滅爲體。遍知是智，即是斷因。斷是智果，體非遍知。而言遍知，此于果上假立因名。’<#>斷遍知有九種，稱爲九遍知。即于見、修、無學三道中，特將見、修二道所斷煩惱等之‘斷’，分爲九種。《俱舍論》卷二十一雲（大正29·112a）︰<#>‘諸斷總立九種遍知，謂三界系見諦所斷煩惱等斷立六遍知，所余三界修道所斷煩惱等斷立三遍知。’<#>就中，所謂三界系見諦所斷煩惱等‘斷’有六種，系于欲界系的苦、集二部所斷，立一遍知；又于滅、道二部所斷，各立一遍知。如此，欲界見諦所斷煩惱等之‘斷’合有三遍知。另外，色、無色二界見諦所斷煩惱等之‘斷’亦同于欲界，有見苦集、見滅、見道等三遍知。因此，三界見諦所斷之法的‘斷’總有六種遍知。<#>又，所余三界修道所斷煩惱等‘斷’有三種，系于欲界系修道所斷煩惱等之‘斷’立一遍知，此即五順下分結盡遍知。色界所系修道所斷煩惱等之‘斷’立一遍知，此即色愛盡遍知。無色界系修道所斷煩惱等之‘斷’立一遍知，此即一切結永盡遍知。如此，三界修道所斷之法的‘斷’總有三種遍知。因此，見修合成九遍知。茲將九種遍知列表如下︰<#>                        見苦集所斷───欲見苦集斷結盡遍知<#>          ┌欲  界      見苦集所斷───上二界見苦集斷結盡遍知<#>          │            見滅所斷────欲界見滅斷結盡遍知<#>    ┌見斷┤            見滅所斷────上二界見滅斷結盡遍知<#>    │    └上二界      見道所斷────欲界見道斷結盡遍知<#>遍知┤                  見道所斷────上二界見道斷結盡遍知<#>    │              ┌─欲界修道所斷──五順下分結盡遍知<#>    └修斷─────┼─色界修道所斷──色愛結盡遍知<#>                    └─無色界修道所斷─一切結永盡遍知<#>上述修道所斷之法的‘斷’系于色、無色二界各別立一遍知，而見道所斷則合而不別立，其原因在于修所斷上二界的對治道不同，而見道所斷則系對治道相同。<#>又，見斷法斷的六種遍知系忍之果，修斷法斷的三種爲智之果。而于見修惑八十九品的斷唯九位立遍知之名，乃因見道斷的六位系具三緣之位、修道斷的三位爲具四緣之位，故立遍知之名。<#>所謂三緣，即(1)得無漏離系得，(2)缺有頂五部之惑，(3)滅自部同類因與他部遍行因之雙因。依此，異生之位雖有斷欲界九品之惑，即滅雙因，但無無漏的離系得，又未缺有頂，故雖得斷而不名遍知。若聖位中，入見道而苦法智忍、苦法智、苦類智忍未現行以前，雖已得無漏斷之得，但未缺有頂，未滅雙因；至苦類智、集法忍之位，雖更缺有頂，但未滅雙因；後至法智、類智之位，諸所得斷具三緣，故方得建立遍知。<#>另外，修道斷所具四緣，系于前三緣之外更加越界緣。越界，指分離欲，或色，或無色諸界之修道所斷煩惱等之法。即由于完全分離欲界九品之惑而越欲界，由于完全分離第四靜慮九品之惑而越色界，由于完全分離有頂九品之惑而越無色界。諸越界之位皆必滅雙因，而滅雙因時皆非越界，故于滅雙因之外別立越界緣。<#>此外，關于成就此遍知，異生無定成之理。諸聖者住見道之中，從初至集法忍時亦未成就，至集法智、集類忍時唯成就一遍知，至集類智、滅法忍時成就二，至滅法智、滅類忍時成就三，至滅類智、道法忍時成就四，至道法智、道類忍時成就五，住修道位而未離欲界之染及離欲退者成就六。其次，完全離欲而色愛未盡，或先離欲而從道類智未起色盡勝果道以前，唯成就順下分盡遍知；有色愛者從色愛永盡到未完全離無色愛以前，以及先離色者從起色盡道到未完全離無色愛以前，成就順下分盡與色愛盡二遍知；住無學位者，唯成就一切結永盡遍知。<#>［參考資料］　《品類足論》卷六；《阿毗達磨發智論》卷四；《大毗婆沙論》卷三十四、卷一八六；《瑜伽師地論》卷五十七；《阿毗達磨順正理論》卷五十八；《大乘阿毗達磨雜集論》卷十五；《俱舍論寶疏》卷二十一。<#>


vietnamese:
biến quán nhất thiết sắc thân tưởng quán <pqđtđ>


meanings:
nature of existence produced from attachment to all-pervasive discrimination


meanings:
（梵 parikalpita-svabhāva，藏 kun-brtags-paḥi raṅ-bshin）法相宗所立的三性之一。又譯遍計所執相、分別相、分別性、妄分別性、妄相自性、妄計自性、虛妄分別相、虛妄分別名字相。略作遍計所執、計所執、所執性。即由虛妄分別所執取的實我實法之相。<#>按，諸法本由因緣所生，衆因緣和合而成。非有實體，僅爲假有之法。然凡夫等由虛妄分別、遍計依他起性之法，妄執有實我實法。其所執之實我實法之自性與差別，總名爲遍計所執性。如《解深密經》卷二〈一切法相品〉雲（大正16·693a）︰‘云何諸法遍計所執相，謂一切法名假安立自性差別，乃至爲令隨起言說。’《成唯識論》卷八釋‘由彼彼遍計，遍計種種物，此遍計所執，自性無所有’之頌，雲（大正31·45c）︰<#>‘周遍計度，故名遍計；品類衆多，說爲彼彼。謂能遍計虛妄分別。即由彼彼虛妄分別，遍計種種所遍計物，謂所妄執蘊處界等，若法若我自性差別。此所妄執自性差別，總名遍計所執性。如是自性都無所有。’<#>又，《瑜伽師地論》卷七十四曾列舉遍計所執的五種業（大正30·705c）︰‘(一)能生依他起自性，(二)即于彼性能起言說，(三)能生補特伽羅執，(四)能生法執，(五)能攝受彼二種執習氣粗重。’<#>此謂遍計所執能生依他起性，且緣之能起言說，能生實我、實法之妄執，又能攝受此二執之習氣粗重。此外，《顯揚聖教論》卷十六〈成無性品〉亦闡明六種遍計之差別及五種遍計所執之自性。<#>［參考資料］　《攝大乘論本》卷中；《大乘密嚴經疏》卷二；《釋摩呵衍論》卷四；《大乘入楞伽經》卷二。<#>


meanings:
① Vượt. Hơn. Như quá độ 過度 quá cái độ thường. ||② Lỗi, làm việc trái lẽ gọi là quá. Như cải quá 改過 đổi lỗi. Văn quá 文過 có lỗi lại còn nói che lấp đi mà cãi rằng phải. ||③ Đã qua. Như quá khứ 過去 sự đã qua, đời đã qua. ||④ Trách. ||⑤ Một âm là qua. Từng qua. Như qua môn bất nhập 過門不入 từng đi qua cửa mà không vào.


meanings:
Giao, đưa. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »僧 問 國 師。 如 何 是 本 身 盧 舍 那。 國 師 云。 與 老 僧 過 淨 瓶 來。 – Tăng hỏi Quốc sư: Thế nào là bản thân Lô xá na? Quốc sư bảo: Hãy đưa tịnh bình cho lão tăng«.


meanings:
① Quá, thái quá: 太過分了 Quá lắm, quá mức, quá quắt; ② [Guo] (Họ) Quá. Xem 過 [guò].


meanings:
① Qua, đi qua, chảy qua: 三過家門而不入 Ba lần đi qua nhà mình mà không vào; 過橋 Qua cầu; ② Trải qua, kinh qua, đã qua, từng, qua, sang, chuyển: 過戶 Sang tên; 從左手過到右手 Chuyển từ tay trái sang tay phải; ③ Quá, vượt quá, trên: 過了 時間 Đã quá giờ, hết giờ rồi, quá hạn rồi; 過了三百斤 Trên ba trăm cân. 【過分】quá phần [guòfèn] Quá, quá đáng: 過分熱心 Quá sốt sắng; 過分的要求 Đòi hỏi quá đáng; 【過於】 quá vu [guòyú] Quá ư, quá lắm: 這個計劃過於 保守了 Kế hoạch này quá bảo thủ; ④ Lỗi: 記過 Ghi lỗi; 告過則喜 Nói cho biết lỗi thì mừng; ⑤ Lần: 洗了好幾過兒了 Giặt mấy lần rồi; ⑥ Đã, rồi, từng: 讀過了 Đọc rồi; 去年來過北京 Năm ngoái đã đến qua Bắc Kinh; 上過當 Từng bị lừa; 吃過虧 Từng bị thiệt; ⑦ Lây; ⑧ Đi thăm, viếng thăm; ⑨ Chết; ⑩ Đạt đến, đạt tới. Xem 過 [guo].


meanings:
5680指出現於過去世之七佛，即：(一)毘婆尸佛（梵 Vipaśyin），(二)尸棄佛（梵 Śikhin），(三)毘舍浮佛（梵 Viśvabhū），(四)拘留孫佛（梵 Krakucchanda），(五)拘那含牟尼佛（梵 Kanakamuni），(六)迦葉佛（梵 Kāśyapa），(七)釋迦牟尼佛（梵 Sākyamuni）。於雜阿含經卷三十四、長阿含卷一大本經、增一阿含經卷四十五、賢劫經卷七、七佛父母姓字經、七佛經等諸經中，皆詳載有關此七佛之出世、族姓、父母、生子、弟子、侍者、所居之城、道場樹、初會說法眾等。〔灌頂經卷八、佛名經卷一、法苑珠林卷八〕


vietnamese:
quá khứ hiện tại nhân quả kinh hội quyển <pqđtđ>


vietnamese:
quá khứ dữ bất hiện tứ cú phân biệt <pttđ>


vietnamese:
quá khứ trang nghiêm kiếp thiên phật danh kinh <đpb>


vietnamese:
quá khứ trang nghiêm kiếp thiên phật danh kinh <pqđtđ>


meanings:
more than the number of grains of sand in the Ganges river


meanings:
(term) pride in regarding oneself as superior to equals and equal to superiors (ati-māna)


meanings:
Chìa tay ra. Tào Sơn ngữ lục ghi: »師 曰： 過 手 來。 僧 過 手。 乃 點 指 曰： 一 二 三 四 五、 足！ – Sư nói: Hãy chìa tay ra. Tăng chìa tay ra. Sư bèn đếm ngón tay nói: Một, hai, ba, bốn, năm. Đủ!«.


meanings:
Sống. Tiết Linh Tuyền Quy Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »問： 如 何 是 靈 泉 活 計？ 師 曰： 東 壁 打 倒 西 壁。 曰： 憑 箇 甚 麼 過 朝 夕。 師 曰： 折 腳 鐺 子 無 煙 火。 – Hỏi: Thế nào là gia sản của Linh Tuyền? Sư nói: Trong nhà không có một vật. Hỏi: Dựa vào cái gì để sống? Sư nói: Bẻ gãy chân cái chõ không còn khói lửa«.


vietnamese:
quá hiện vị lai nghiệp báo trí lực <pqđtđ>


vietnamese:
quá chư trang nghiêm như lai trang nghiêm chi sở y xứ <pttđ>


meanings:
construction of a house without a patron or donor


meanings:
① Ngăn cấm. Như cấm át loạn manh 禁遏亂萌 cấm tiệt mầm loạn.


meanings:
Cản trở, ngăn chặn, kềm chế, đè nén, dằn: 禁遏亂萌 Ngăn cấm mầm loạn; 怒不可遏 Tức không thể nén được; 勢不可遏 Thế không gì cản nổi.


meanings:
Ngăn cản, đè nén. Thư Đáp Trịnh Côn Nham Trung thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »盖 虛 妄 浮 心、本 無 根 緒、切 不 可 當 作 實 事、 橫 在 胸 中、起 時 便 咄、一 咄 便 消、切 不 可 遏 捺、則 隨 他 使 作、如 水 上 葫 蘆。– Bởi vì tâm trôi nổi hư vọng vốn không có gốc gác, cần nhất là chẳng nên chấp nó là thật, chất chứa trong lòng. Lúc nó khởi lên liền quở, quở nó liền tiêu mất. Nhất định chớ nên đè nén, cứ theo dõi nó một cách tự nhiên như quan sát trái bầu nổi trên mặt nước«.


meanings:
① Xa. Như hà phương 遐方 phương xa, hà nhĩ 遐邇 xa gần, v.v. ||② Cùng nghĩa với chữ hà 何 sao.


meanings:
(văn) ① Xa, xa xôi: 遐方 Phương xa; ② Xa xưa, nhiều năm; ③ (văn) Sao (dùng như 何, bộ 亻).


meanings:
① Kíp, gấp. Như hoàng bách 遑迫 vội vàng. ||② Rỗi nhàn, thư nhàn. Như mạc cảm hoặc hoàng 莫敢或遑 (Thi Kinh 詩經) chẳng ai dám rỗi nhàn một chút nào.


meanings:
(văn) ① Rỗi, nhàn rỗi, rảnh rỗi, rỗi rãi: 不 遑 Không rỗi; 莫敢或遑 Chẳng ai dám nhàn rỗi chút nào (Thi Kinh); ② Kíp, gấp: 遑迫 Gấp rút.


meanings:
① Cấp bách. ||② Sắp hết. Như tuế tù 歲遒 năm sắp hết. ||③ Họp, góp lại. ||④ Cứng mạnh. ||⑤ Bền chắc.


meanings:
① Mạnh, cứng, rắn rỏi, bền chắc; ② (văn) Sắp hết, kết thúc: 歲遒 Năm sắp hết; ③ (văn) Họp, góp lại, tập trung lại.


meanings:
（梵 mārga，巴 magga，藏 lam）原義爲‘道路’、‘途徑’。引申爲方法、法則、原理、境界、階段等義。在佛典，其用法幷不一致。最嚴肅的用法，是指趣向涅槃的修行方法或途徑，如《大智度論》卷二十七雲（大正25·257c）︰‘道名一道，一向趣涅槃。’《俱舍論》卷二十五雲（大正29·132a）︰‘道義云何？謂涅槃路，乘此能往涅槃城故。或複道者，謂求所依，依此尋求涅槃果故。’此以‘趣向涅槃之路’與‘求涅槃之所依（即四諦中之道諦）’，皆可稱爲道。<#>如將‘道’解爲修持方法，則‘道’有人天、三乘之別，如《大智度論》卷八十四雲︰人天爲求世間福樂，故以十善布施爲其道；聲聞及緣覺等二乘爲求涅槃，故以四念處，乃至八正道等三十七菩提分法爲其道；菩薩爲求佛果，故以三十七菩提分法及六波羅蜜爲其道。其中，十善爲世間道，故稱有漏道；三乘法爲出世間法，故總稱無漏聖道。又，三乘中，聲聞乘若詳加分別，則有加行道、見道、修道、無學道。菩薩之六波羅蜜也有資糧道及依止道之別。如陳譯《攝大乘論釋》卷十二雲（大正31·240c）︰<#>‘施等四波羅蜜是資糧道，定波羅蜜是依止道。何以故？從四波羅蜜所生善法，此善法生般若波羅蜜；此般若波羅蜜依止定生。般若波羅蜜即是無分別智。’<#>此外，‘道’亦可解爲修持所得之境界。此如謂‘道’有道前、道中、道後之別者即是。如陳譯《攝大乘論釋》卷十四雲（大正31·258a）︰‘成就真如是無垢清淨，若在道前、道中，垢累未盡，未得名成就；道後，垢累已盡，故名成就。’此中，道前指地前；道中指初地以上、十地中之修習無分別智者；道後指金剛心以上。此外，證得聖道之某一境界，則謂之爲‘得道’。<#>又，《俱舍論》、《瑜伽師地論》等書，將斷除煩惱，證得真理之過程，分爲四種道，亦即四個階段。即(1)加行道︰又稱方便道。即爲求斷除煩惱，而行預備性修行。(2)無間道︰又稱無礙道。即直接斷除煩惱之修行。(3)解脫道︰即已自煩惱中解脫，證得真理，獲得解脫之修行。(4)勝進道︰又稱勝道、三餘道。即于解脫道之後，更進一步實踐其餘之殊勝行，而全然解脫。<#>此外，地獄、畜生、餓鬼之三種生命世界，稱爲三惡道，加上人、天則稱五道，再加阿修羅，則稱六道。此外，又有正道、邪道，內道、外道，難行道、易行道，惑、業、苦三道等各種名目，茲不枚舉。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷一四一；《大智□度論》卷二十六、卷八十六；《佛性論》卷三；陳譯《攝大乘論釋》卷十五；《俱舍論》卷十七；《隨相論》。<#>


meanings:
5620<一>梵語 mārga，巴利語 magga。音譯作末伽。即至目的地之通路，或指踏行之道（軌路）。據俱舍論卷二十五謂，道即通往涅槃（菩提）之路，爲求涅槃果之所依。準此，道乃意謂達成佛教終極目的之修行法則。廣義而言，亦指趣向果之通路，例如大智度論卷八十四謂，有人天、聲聞、緣覺、菩薩等四種道，人、天以十善、布施爲道，而求世間之福樂；二乘以三十七道品爲道，而求涅槃；菩薩以三十七道品、六波羅蜜爲道，而求佛果。此外，惑、業、苦，稱爲三道；惑爲業之通路（通入、能通），業爲苦之通路，苦爲惑之通路，三者如輪，循環不止（輪轉）。復次，所謂三惡道、五道、六道等，即是依善惡業通入天、人、地獄等果，而產生個別之果報（道別）、循環（輪轉）。然欲別於菩提之譯爲道者，乃特稱菩提爲果道，而稱此道爲因道。　爲至涅槃，須制伏煩惱，而在斷此之道中，有「有漏道」與「無漏道」兩種。(一)有漏道亦稱世間道、世俗道，係同於上記的人天之道。又在三界九地中，除有頂地外，爲斷以下八地之修惑，在見道前之加行位（又作加行道）以有漏智實踐六行觀，即是屬此。據俱舍宗之說，如此依有漏道而斷除煩惱，是爲有漏斷，故主張有漏道爲斷道之一。然唯識宗主張，有漏道祇能制伏煩惱現行（顯勢位），並未能斷煩惱之種子（潛勢位），故稱之爲伏道（能伏道）。(二)無漏道亦稱出世間道、聖道，係以未至、中間、四根本、下三無色之九地爲所依，而依無漏智斷煩惱（無漏斷）之道；唯識宗稱之爲斷道，亦稱爲伏道。基於此，斷道意即「能斷除煩惱之道」，故又稱「對治道」或「能治道」。若以有漏道、無漏道配於見、修、無學等三道來說明，則見道與無學道必是無漏道；修道既爲無漏道，亦爲有漏道。　有關斷除煩惱，證得真理之過程，俱舍宗、唯識宗分爲四種道（四道）加以說明：(一)加行道，又稱方便道，即爲斷除煩惱的準備之實踐，然異於加行位稱爲加行道之義。(二)無間道，又稱無礙道，即正斷煩惱之道，同於前言之斷道。此道之後（即無間）即可斷除煩惱；基於無間隔之義，稱作無間。(三)解脫道，即斷除煩惱，證得解脫真理之道。(四)勝進道，又稱勝道，即於解脫道，將進而斷除後品煩惱（此時勝進道成爲將斷後品煩惱之加行道）；或滿足於已斷之煩惱，不再斷後品煩惱；或觀察思惟已斷之法。　道之分類，除上舉之外，另有大乘阿毘達磨雜集論卷九所載之十一種道：觀察事道、勤功用道、修治定道、現觀方便道、親近現觀道、現觀道、清淨出離道、依根差別道、淨修三學道、發諸功德道、遍攝諸道道。大智度論卷二十七舉出：「善道、惡道」、「世間道、出世間道」、「定道、慧道」、「學道、無學道」、「向道、果道」等二種道，「聲聞道、緣覺道、菩薩道」、「波羅蜜道、方便道、淨世界道」、「初發意道、行菩薩道、成就眾生道」等三種道，「天道、梵道、聖道、佛道」等四種道，六神通道、六波羅蜜道等六種道，七覺道、七想道等七種道，八正道、八背捨道等八種道，九次第道、九阿羅漢道等九種道，十無學道、十智道等十種道。　此外，教道、證道、難行道、易行道等皆爲一般所熟知之用語。同時，得聖道或無上道（佛之覺）者，稱爲得道。禪宗亦以道爲辨明之意，由之，並稱參禪、徹悟、開心眼爲辨道或辦道。〔大智度論卷二十六、卷八十六、三無性論卷上、梁譯攝大乘論釋卷十二、卷十四、法華玄義釋籤卷九、大乘義章卷十八〕（參閱「定」3171）　<二>菩提之異譯。


meanings:
① Đường cái thẳng. ||② Đạo lí, là một cái lẽ nhất định ai cũng phải noi đấy mà theo. Như nhân đạo chủ nghĩa 人道主義 cái chủ nghĩa về đạo người, vương đạo 王道 đạo lí của vương giả, bá đạo 霸道 đạo lí của bá giả (nhân nghĩa giả), các nhà tôn giáo đem các lẽ hay trong tôn giáo mình nói cho người biết mà theo gọi là truyền đạo 傳道. ||③ Ðạo nhãn 道眼 thấy tỏ đạo mầu. ||④ Ðạo tràng 道場 nơi tu đạo, nơi tu đắc đạo, nơi làm lễ cầu cúng. ||⑤ Đạo giáo. Tôn giáo thờ ông Lão Tử 老子 làm tiên sư gọi là đạo giáo 道教. ||⑥ Đạo, một tên riêng để chia khu vực trong nước, nhà Đường 唐 chia thiên hạ làm mười đạo, cũng như bây giờ chia ra từng tỉnh vậy. ||⑦ Chỉ dẫn, cùng nghĩa như chữ 導. ||⑧ Một âm là đáo. Nói, nói rõ nguyên uỷ sự gì gọi là đáo. Như tòng thực đáo lai 從實道來 cứ thực kể ra. Nghe lời nói mà hiểu thấu hết gọi là tri đáo 知道.


meanings:
① Nói rõ ra: 從實道來 Nói rõ ra sự thực; ② Xem 知道 [zhidao].


meanings:
① Đường (đi), lối (đi), con đường: 火車道 Đường xe lửa; 這條道不好走 Con đường này khó đi; 大道 Đường lớn; ② Đường (nước chảy): 河道 Đường sông; 下水道 Đường cống; 黃河改道 Sông Hoàng đổi dòng (đường); ③ Đạo, phương pháp, cách (làm), lối (làm): 志同道合 Chung một chí hướng; 養生之道 Cách nuôi dưỡng sức khỏe, đạo dưỡng sinh; ④ Lí lẽ, đạo đức, đạo lí: 得道多助 Có lí lẽ thì được nhiều người giúp (ủng hộ); 道義 Đạo nghĩa; ⑤ Đạo (tôn giáo, tín ngưỡng): 傳道 Truyền đạo; 尊師重道 Tôn sư trọng đạo; ⑥ Đạo giáo, đạo Lão: 老道 Đạo sĩ của đạo Lão; ⑦ Đạo (chỉ một số tổ chức mê tín): 一貫道 Đạo Nhất Quán; ⑧ Gạch, vạch, vệt: 劃一條斜道兒 Vạch một vạch xiên; ⑨ (loại) 1. Con, dòng, tia (chỉ sông ngòi hoặc những vật gì hình dài): 一道河 Một con sông, một dòng sông; 萬道金光 Muôn ngàn tia sáng; 2. Cửa, bức (dùng vào nơi ra vào hoặc tường, vách): 過第一道關 Qua cửa ải đầu tiên; 打了一道圍墻 Xây một bức tường quanh nhà; 3. Đạo, bài (chỉ mệnh lệnh, luật lệ hoặc bài, mục): 一道法律 Một đạo luật; 十道算術題 Mười bài toán; 4. Lần, lượt, phen, đợt...: 上了三道漆 Đã sơn ba lần (lớp); 換兩道水 Thay hai đợt nước; ⑩ Nói, ăn nói: 說長道短 Nói này nói nọ, lời ra tiếng vào; 能說會道 Khéo ăn khéo nói; ⑪ Tưởng, tưởng là, tưởng rằng: 我道是誰打槍， 原來是鄰居的孩子放鞭炮 Tôi cứ tưởng ai bắn súng, dè đâu thằng bé bên cạnh đốt pháo; ⑫ Đạo (đơn vị hành chánh thời xưa, tương đương cấp tỉnh); ⑬ (văn) Chỉ dẫn, hướng dẫn (dùng như 導, bộ 寸).


meanings:
（709～788）唐代著名的禪師，漢州什邡（今四川什邡縣）人，俗家姓馬，後人尊爲馬祖。他幼年依資州處寂出家，從渝州圓律師受具戒。開元中（735年頃），到衡山，結庵而住，整日坐禪。當時南岳懷讓住在般若寺，見他很不凡，便去問他說︰‘大德坐禪圖什麽？’道一說︰‘圖作佛。’懷讓于是拿一塊磚在庵前石上磨。道一說︰‘師作什麽？’懷讓說︰‘磨作鏡。’道一說︰‘磨磚豈得成鏡耶？’懷讓說︰‘磨磚既不成鏡，坐禪豈得成佛耶？’道一因問法要。懷讓給以開示，最後說偈︰‘心地含佛種，遇澤悉皆萌，三昧華無相，何壞複何成。’言下道一豁然契會，侍奉十年，才離南岳。後在江西開堂說法，起初住建陽佛迹嶺，既而遷臨川，又遷南康龑公山，所至聚徒說法，創建禪林，大歷年中（766～779），住鍾陵（今江西進賢縣）開元寺，四方學者雲集，法嗣有百丈懷海、西堂智藏等一三九人，後各爲一方宗主，散布天下。六祖慧能的後世，以道一的門葉最繁榮，禪宗至此而大盛。道一在洪州弘傳懷讓的宗旨，當時稱爲洪州宗。道一的言行，後人輯有《馬祖道一禪師語錄》（又稱《大寂禪師語錄》，收入《古尊宿語錄》卷一）、《馬祖道一禪師廣錄》（收入《四家語錄》卷一）各一卷。<#>道一雖得法于懷讓，但其思想實淵源于曹溪，而對接機方面更有所開展。首先他根據六祖慧能的主張，倡導‘即心即佛’，一切皆真；後來又恐人落于知解窠臼，于是進而倡導‘非心非佛’。有一天他對大衆說︰‘汝等諸人各信自心是佛，此心即是佛心，達摩大師從南天竺國來，躬至中華，傳上乘一心之法，令汝等開悟，又引楞伽經文以印衆生心地，……’後有人問他︰‘……和尚爲什麽說即心即佛？’道一說︰‘爲止小兒啼。’那人又問︰‘啼止時如何？’道一說︰‘非心非佛。’道一有一弟子名叫法常（752～839），聽到他說即心即佛，立即大悟，就到余姚南七十裏大梅山去住。道一想瞭解他領悟的程度，派一個人去問他︰‘和尚見馬師得個什麽便住此山？’法常說︰‘馬師回我道即心即佛。’那人說︰‘馬師近日佛法又別，（中略）又道非心非佛。’法常說︰‘這老漢惑亂人未有了日，任汝非心非佛，我只管即心即佛。’那人回去告訴道一，道一却印可他說︰‘大衆！梅子熟也。’這都是從遮、表兩方面說底生心性與佛性無異的。<#>道一<#>從是心是佛解釋出發，他更認爲‘道不用修，但莫污染’。此即慧能傳懷讓‘即此不污染，諸佛之所護念’的思想進一步發展。他說︰自性本來具足，只要在日常行事上于善惡兩方面都不沾滯，就喚作修道人。又說︰一切衆生，從無量劫以來，長在法性三昧之中，穿衣吃飯，言談應對，六根運用，一切施爲都是法性；只爲不瞭解返本還源，于是隨名逐相，起惑造業；假如能一念回休照，就全體都是聖心；假如能瞭解聖心，更無他事。因此他更具體地主張‘平常心是道’。平常心即是本來具足的聖心。悟得此心則行住坐臥、應機接物都是道，只須護持不染，更無別樣修持。這一思想對于後來修禪定的人起了很大的影響。特別是慧海、法常、惟寬、景岑、從諗等都有平常心是道的一說。<#>又接機的方式，他和慧能有所不同。慧能作風甚爲平實，處處透露真諦，而道一則機鋒峻峭，變化無方，卷舒擒縱，殺活自如。他的作略有打、畫地、竪拂、喝及蹋等。不外乎隨事截斷學人的情解，而使悟得本心。這方式經其弟子西堂智藏等的發展運用，遂開後世臨濟一宗的家風。（黃懺華）<#>◎附一︰乃光〈馬祖禪要〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{3}）<#>禪宗自六祖惠能（638～713）而後，直如春風化雨孕育萬方。六祖生當初唐，大宏頓教法門。此時教下，三論宗則已衰歇，天臺宗亦不絕如綫。義學最盛者當推窺基一系之唯識宗，法藏新創之華嚴宗，以及南山律學而已。祖師禪初啓宏規，傳至馬祖與石頭，禪宗大盛。兩師參學創化正當盛唐開元天寶之際，中經中唐、晚唐、五代，下迄宋初，秉承兩師法系之禪宗則衍成五家，頓形璀璨之象。不惟掩蓋教下義學，且更影響我國傳統的儒學而爲之孕育宋以後之新的‘理學’。馬祖石頭的禪風，精力彌滿，含蓄閎深，實足以代表我國漢地佛教之極致。馬祖嗣南岳懷讓禪師，石頭嗣青原行思禪師，故于六祖同爲法孫；同源異流，各具超方手眼。‘江西主大寂（馬祖謚號），湖南主無際（石頭謚號），古德謂往來憧憧不見二大師者，無知之人也’。即此可知兩師地位之重要。馬祖藉棒喝顯機用，後來百丈、黃檗、睦州、臨濟諸師直下承當，要見便見，真乃‘石火莫及，電光罔通’（臨濟語）。石頭不動聲色綿密有致，後來藥山、道吾、雲岩、洞山諸師亦承擔勿替，回互宛轉，‘半肯半不肯’（洞山語），以啓發學人。當時兩師弟子們是互相參學，後來臨濟、洞山兩家賢俊也是互參其師。唯馬祖、石頭以來的禪風，因各人的才調、悟緣、作風有異而自成格調，幷非天下同風，亦無以言句定宗旨之說，不過爲了成就學人以悟爲則。五家以前，全體作用惟在以本分事接人；五家以後，悟得本分事了，必須體會宗旨方許接人。或體會宗旨，具足頓悟意樂，亦可豁破本分事。宗旨的權說，可以印證修證，也可保任學人的悟境，更重要的必須在日常生活上，勞動作務上，要求見地端正，即事明宗。馬祖、石頭兩師之示教，實乃五家禪道曲立宗旨依據之本母。<#>馬祖傳略及其悟緣<#>馬祖名道一，漢州人。容貌奇偉，俗姓馬，人們尊稱爲馬祖。幼歲于本邑羅漢寺出家，受具于渝州圓律師。開元中，一往南岳住庵，常習坐禪。南岳般若寺懷讓師（594～657），六祖真子，往訪道一問曰︰‘大德坐禪圖什麽？’一曰︰‘圖作佛。’讓乃取一磚于彼庵前石上磨。一曰︰‘磨作什麽？’讓曰︰‘磨作鏡。’一曰︰‘磨磚豈得成鏡耶？’讓曰︰‘磨磚既不成鏡，坐禪豈得作佛？’一曰︰‘如何即是？’讓曰︰‘如牛駕車，車若不行，打車即是，打牛即是？’一無對。讓又曰︰‘汝學坐禪爲學坐佛，若學坐禪，禪非坐臥，若學坐佛，佛非定相，于無住法不應取捨。……’一聞示誨如飲醍醐。禮拜問曰︰‘如何用心即合無相三昧？’讓曰︰‘汝學心地法門如下種子，我說法要譬彼天澤，汝緣合故當見其道。’又問︰‘道非色相云何能見？’讓曰︰‘心地法眼能見乎道，無相三昧亦複然矣。’又問︰‘有成壞否？’讓曰︰‘若以成壞聚散而見道者非見道也。’讓即說偈曰︰‘心地含諸種，遇澤悉皆萌，三昧花無相，何壞複何成。’一蒙開示，心意超然。侍奉數載，日臻玄奧。後得讓師印可，謂‘得吾心，善古今’。馬師初住建陽佛迹嶺，旋遷臨川，次至南康龑公山，所游無滯，隨攝而化。四方學者雲集座下，人才杰出。當馬師闡化江西時，讓師問衆曰︰‘道一爲衆說法否？’衆曰︰‘已爲衆說法。’讓曰︰‘總未見人持個消息來。’衆無對。因遣一僧去，囑曰︰‘待伊上堂時，但問“作麽生”？伊道的言語記將來。’僧去，一如讓旨，回謂讓曰︰‘馬師雲︰“自從胡亂後，三十年不曾少鹽醬。”’讓然之。貞元四年正月馬師示疾。院主問︰‘和尚近日尊候如何？’師曰︰‘日面佛，月面佛。’二月一日沐浴，跏趺入滅。世壽八十，僧臘六十。元和中追謚‘大寂禪師’。包佶爲碑記述，權德輿爲塔銘。<#>馬祖主要的開示和接機<#>(一)體會大道　僧問︰‘和尚爲什麽說即心即佛？’曰︰‘爲止小兒啼。’曰︰‘啼止時如何？’師曰︰‘非心非佛。’曰︰‘除此二種人來如何指示？’師曰︰‘向伊道不是物（此即讓師答六祖‘說似一物即不中’之意）。’曰︰‘忽遇其中人來時如何？’師曰︰‘且教伊體會大道。’<#>此則答話，直截掏出釋迦心腸。說法四十九年撒賴說他未曾說著一字，雖是實供，却無人肯信，也無人證明，真是鈍置黃面老漢，到頭落得一場羞慚。雖在涅槃會上百千種喻說個佛性，亦是惹得人‘眼花撩亂口難言’。不意千百年後被馬師敗露拆穿，不值一文錢。只如馬師說‘且教伊體會大道’，這又是個啥圈兒？學人切忌眼花，被他手法遮掩過去！<#>(二)藏頭白海頭黑　僧問︰‘離四句，絕百非，請師直指西來意。’師曰︰‘我今日勞倦，不能爲汝說，問取智藏去。’僧問西堂（即智藏），堂雲︰‘何不問和尚？’僧雲︰‘和尚教來問。’堂雲︰‘我今日頭痛，不能爲汝說，問取海兄（即百丈）去。’僧又問百丈，丈雲︰‘我到這裏却不會。’僧却回，舉似師，師曰︰‘藏頭白，海頭黑。’<#>佛果勤雲︰‘若以解路蔔度，却謂之相瞞。（中略）這僧將一擔懵懂換得個不安樂，更勞他三人尊宿入泥入水，畢竟這僧不瞥地。（中略）殊不知古人一句截斷意根，須是向正脉裏自看，始得穩當。（中略）若論此事，如當門按一口劍相似，擬議則喪身失命。’又道︰‘譬如擲劍揮空，莫論及之不及，但向八面玲瓏處會取。（中略）要會藏頭白海頭黑麽？五祖先師（名法演，綿州人）道︰“封後先生”。’<#>上面引《碧岩錄》佛果語，足以說明這個淆訛公案當如何參究，今不再剖。只有一點當交代一下，馬師勞倦，西堂頭痛，百丈不會，且道其中有西來意也無？<#>(三)西來意　問︰‘如何是西來意？’師曰︰‘只今是什麽意？’問︰‘如何是西來意？’師便打，曰︰‘我若不打汝，諸方笑我也。’問︰‘如何是西來意？’師曰︰‘近前來向汝道。’僧近前，師劈面便掌，曰︰‘六耳不同謀。’<#>這三個答話，便見馬師機用活脫。言中有路誰人唯唯，說禪打人赤心片片，切莫辜負馬師好。‘西來意’，一般是指達摩從西土來傳個什；和臨濟向黃檗問‘如何是佛法的大意’是同一語義的話頭。後來百丈、黃檗、睦州、臨濟等師，拈一條白棒或一聲喝來回答這問話，果無來由麽？盲加瞎棒亂喝，豈得雷同無過？棒下不知歸，當報恩無極！不是棒，便是喝，且道什麽處是西來意？<#>(四)東湖水　師問僧︰‘什麽處來？’雲︰‘湖南來。’師曰︰‘東湖水滿也未？’雲︰‘未。’師雲︰‘許多時雨水尚未滿？’<#>這個答話，石頭一系全在裏許。後來他家裏人著語對答，個個解游東湖水。道吾雲︰‘滿也。’雲岩雲︰‘湛湛地。’洞山雲︰‘什麽劫中曾欠少。’請看這一絡索禪道，還能分得彼此麽？閑話且置，這般對話一似人情之常，道了也就完了，若是具眼參學的便不然，撞著道伴交肩過，豈不可惜！十室之邑必有忠信，明眼人也不較少，借問一句，那裏是許多時雨水，而今還有雨水麽？<#>(五)傳持何法　有講僧（即教下講經的法師）來，問曰︰‘未審禪宗傳持何法？’師却問曰︰‘未審座主傳持何法？’主曰︰‘忝講得經論二十餘本。’師曰︰‘算是師子兒否？’主曰︰‘不敢。’師作噓噓聲。主曰︰‘此是法。’師曰︰‘是什麽法？’主曰︰‘師子出窟法。’師乃默然。主曰︰‘此亦是法。’師曰︰‘是什麽法？’主曰︰‘師子在窟法。’師曰︰‘不出不入是什麽法？’主無對（百丈代雲‘見麽’）。遂辭出門，師召曰︰‘座主！’主回首。師曰︰‘是什麽？’主亦無對。師曰︰‘這鈍根阿師。’<#>這則問答，將禪宗與教下的密切關係透露了，暗穿針綫不易摸索得著，必須仔細參看。後來禪宗諸師拈提祖意教意是同是別跟這一則公案却有些淵源，不可忽略。在這段話裏，座主問禪宗傳持何法，馬祖却反問座主傳持何法，這裏實在透露了消息。不是見問就反問濟得了事。無奈座主講得經論不明佛意，却成了個擔板漢。心裏想當師子兒，發言呈解却成了野幹鳴。繩索在馬師手裏，調弄得他團團轉，‘出窟’、‘在窟’正是妄想流識，怎識他‘噓噓’、‘默然’之意？被馬師問個‘不出不入是什麽法’，果然烏珠突出說不上來，只得■■告辭。馬祖不辜負他，召了，回首了，要他瞥地，再曰︰‘是什麽？’可惜座主這番又失照也。擔板太重心眼昏昏，非鈍根而何？座主一再錯過且不管他。而今若于百丈代雲‘見麽’處薦得，不妨靈利。若于馬師曰‘是什麽’處薦得，也不爲分外。筆者盡情漏泄了，檢點將來，却還成了個擔板漢。<#>以上選了五段馬祖主要的開示和接機；以下再節錄兩段直說的法語，最便初機。<#>‘一日謂衆曰︰汝等諸人各信自心是佛，此心即是佛心。達磨大師從南天竺國來至中華，傳上乘一心之法，令汝等開悟，又引楞伽經文以印衆生心地，恐汝顛倒不自信此一心之法各各有之，故楞伽經以“佛語心爲宗，無門爲法門。夫求法者應無所求，心外無別佛，佛外無別心，不取善，不舍惡，淨穢兩邊俱不依怙，達罪性空，念念不可得，無自性故。（中略）汝但隨時言說，即事即理都無所礙，菩提道果亦複如是。于心所生即名爲色，知色空故生即不生，若了此意乃可隨時著衣吃飯長養聖胎，任運過時更有何事？汝受吾教，聽吾偈曰︰心地隨時說，菩提亦抵寧，事理俱無礙，當生即不生。’<#>‘一日示衆雲︰道不用修，但莫污染。何爲污染？但有生死心，造作趨向皆是污染。若欲直會其道，平常心是道。何謂平常心？無造作，無是非，無取捨，無斷常，無凡聖，故經雲“非凡夫行，非聖賢行，是菩薩行。”只如今行住坐臥應機接物儘是道，道即是法界。乃至河沙妙用不出法界。若不然者，云何言心地法門，云何言無盡燈。（中略）建立亦得，掃蕩亦得，儘是妙用，妙用盡是自家，非離真而有立處，立處即真，儘是自家體。若不然者，更是何人？一切法皆是佛法，諸法即是解脫，解脫者即是真如，諸法不出于真如。行住坐臥悉是不思議用，不待時節，經雲“在在處處則爲有佛”。（中略）如天起雲忽有還無不留踪迹，猶如劃水成文不生不滅是大寂滅，在纏名如來藏，出纏號淨法身。（中略）性無有異，用則不同。在迷爲識，在悟爲智；順理爲悟，順事爲迷；迷則迷自本心，悟則悟自本性。一悟永悟，不復更迷，如日出時不合于暗，智慧日出不與煩惱暗俱。了心境界，妄想即除，妄想既除即是無生，法性本有有不假修。（中略）若見此理真正合道。隨緣度日，坐起相隨，戒行增熏積于淨業，但能如是，何慮不通。’<#>馬祖印可的弟子<#>馬祖會下得法者衆，據雲出八十四人善知識，法道之盛罕有其匹。時人稱馬祖道場爲‘選佛場’，大冶洪爐鍛煉出許多銅頭鐵額漢，嘆未曾有。嗣法印可諸弟子中，以百丈、南泉、歸宗、大梅、鹽官、盤山等師最爲杰出。（下略）<#>◎附二︰馬祖道一語錄選輯（摘錄自《古尊宿語錄》卷一）<#>馬祖大寂禪師，師諱道一，漢州什邡人也，俗姓馬氏。江西法嗣布于天下，時號馬祖焉。<#>問︰‘如何是修道？’師雲︰‘道不屬修，若言修得，修成還壞，即同聲聞；若言不修，即同凡夫。’雲︰‘作何見解即得達道？’雲︰‘自性本來具足，但于善惡事上不滯，喚作修道人，取善舍惡，觀空入定，即屬造作，更若向外馳求，轉■轉遠，但盡三界心量一念妄想，即是三界生死根本，但無一念即除生死根本，即得法王無上珍寶，無量劫來，凡夫妄想，諂曲邪僞，我慢貢高合爲一體。故經雲︰但以衆法合成此身，起時唯法起，滅時唯法滅。此法起時不言我起，滅時不言我滅。前念後念中念，念念不相待，念念寂滅，喚作海印三昧，攝一切法，如百千異流，同歸大海，都名海水，住于一味，即攝衆味，住于大海，即混諸流。如人在大海中浴，即用一切水。所以聲聞悟迷，凡夫迷悟，聲聞不知聖心本無地位因果階級心量，妄想修因證果住其空定八萬劫二萬劫，雖即已悟却迷。諸菩薩觀如地獄苦，沉空滯寂，不見佛性，若是上根衆生，忽遇善知識指示，言下領會，更不曆于階級地位，頓悟本性。故經雲︰凡夫有反覆心，而聲聞無也。對迷說悟，本既無迷，悟亦不立。一切衆生從無量劫來，不出法性三昧，長在法性三昧中著衣吃飯言談只對，六根運用一切施爲，儘是法性，不解返源，隨名逐相，迷情妄起，造種種業，若能一念返照全體聖心，汝等諸人各達自心，莫記吾語，縱饒說得河沙道理，其心亦不增，總說不得其心亦不减，說得亦是汝心，說不得亦是汝心。乃至分身放光現十八變，不如還我死灰來，淋過死灰無力，喻聲聞妄修因證果，未淋過死灰有力，喻菩薩道業純熟，諸惡不染；若說如來權教三藏河沙劫說不可盡，猶如鈎鎖亦不斷絕，若悟聖心總無餘事，久立珍重。’<#>上堂龐居士問︰‘不與萬法爲侶者是什麽人？’師雲︰‘待汝一口吸盡西江水即向汝道。’又問︰‘不昧本來身，請師高著眼。’師直下覷，士雲︰‘一等沒弦琴，唯師彈得妙。’師直上覷，士禮拜，師歸方丈，居士隨後雲︰‘適來弄巧成拙。’問︰‘如何是佛？’師雲︰‘即心是佛。’<#>［參考資料］　〈唐故洪州開元寺石門道一禪師塔銘〉（《全唐文》卷五０一）；《宋高僧傳》卷十；《景德傳燈錄》卷六；宇井伯壽《禪宗史研究》；鈴木哲雄《唐五代禪宗史》；忽滑穀快天《禪學思想史》上卷。<#>


meanings:
→ giang tây mã tổ đạo nhất thiền sư 江西馬祖道一禪師; → thái tử đạo nhất thiền sư 太子道一禪師


vietnamese:
đạo bất điều thiện cập đạo điều thiện <pttđ>


meanings:
Thiền tăng đời Đường, người xứ Hồng Châu (nay thuộc huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vân Cư Đạo Ưng, tông Tào Động. Sư trụ viện Đồng An, núi Phong Thê, Hồng Châu.


meanings:
Căn lành của chúng sinh phát khởi gọi là Cơ. Tâm đại bi cảm lại gọi là Ứng. Cơ ứng tương xứng gọi là Đạo giao. Pháp Hoa Văn Cú Kí q. 1, thượng (Đại 34, 155 thượng) ghi: »諸 佛 不 來、 眾 生 不 往、 機 應 相 稱、 故 曰 道 交。 – Chư Phật chẳng đến, chúng sinh chẳng đi, cơ ứng tương xứng nên gọi là đạo giao«.


meanings:
(1608-1691) Thiền tăng đời Thanh, họ Trần, tự Trừng Nhất, người xứ Hàng Châu, nối pháp Bản Am Tính Đạo.


meanings:
Lục, 1 quyển, do Diêu Quảng Hiếu (tức Đạo Diễn) soạn vào đời Minh, được xếp vào »Hàm Phân Lâu Bí Cấp«. Mục đích và ý chính của sách này nhằm phản bác lại luận thuyết bài xích Phật giáo của Lí học đời Tống, tác giả cho rằng »Do không nghiên cứu sách Phật nên chẳng biết chỗ uẩn áo của Phật«. Tác giả đứng trên lập trường Hoa Nghiêm Tông, Thiền tông để triển khai phê bình các ông Trình Di, Trình Hạo và Chu Hi.


meanings:
→ tứ tổ đạo tín đại y thiền sư 四祖道信大醫禪師; → vân môn đạo tín thiền sư 雲門道信禪師


meanings:
(580-651) Vị Tổ thứ 4 của Thiền tông Trung Quốc, họ Tư Mã, người xứ Hà Nội (nay là huyện Sấm Dương, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc, nối pháp Tam tổ Tăng Xán. Tổ trụ núi Song Phong. Đệ tử: Hoằng Nhẫn, Pháp Dung. Thuỵ hiệu »Đại Y Thiền sư«.


meanings:
(898-958) Thiền tăng đời cuối Đường đầu Ngũ Đại, họ Lô, người Tân Châu (nay là Tân Hưng, Quảng Đông), Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ trì viện Pháp Tướng ở Long Cảnh Sơn. Hiệu: Tán Thánh Đại Sư.


meanings:
Còn gọi: Đạo thanh. Danh tiếng về đạo pháp của nhà thiền. »Bài minh viết trên tháp« của Phụ Cát Tất trong Mật Am ngữ lục quyển cuối ghi: »自 此 道 價 益 喧。 人 天 推 出。 – Từ đây danh tiếng đạo pháp của nhà thiền càng vang xa, trời người đều tôn sùng«.


meanings:
① Thiền tăng đời Tống, họ Đặng, hiệu Triệt Am, vốn tên là Ngũ Đẩu, người xứ Miên Châu (nay là huyện Miên Dương, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần, tông Lâm Tế, phái Dương Kì. Sư trụ trì chùa Chiêu Giác. ② Còn gọi: Vĩnh Bình Đạo Nguyên (1200-1253). Tổ khai sáng phái thiền Tào Động, Nhật Bản, họ Nguyên, tên Hi Huyền. Sư xuất gia với ngài Lương Hiển ở núi Tỉ Duệ học tập giáo nghĩa Thiên Thai. Năm 1214 sư đến chùa Kiến Nhân ở Kinh Đô yết kiến ngài Vinh Tây. Năm 1223, sư cùng với ngài Minh Toàn (đệ tử của Vinh Tây) sang Trung Quốc, đến núi Thiên Đồng Tây Minh, lần lượt tham lễ các vị Vô Tế Liễu Phái, Triết Ông Như Diễm… nhưng không khế hợp. Sau đó, sư yết kiến ngài Trường Ông Như Tịnh, bỗng nhiên đại ngộ, được ngài ấn khả và trao ca-sa, trúc bề, bạch phất, sách Bảo Cảnh Tam Muội, Ngũ Vị Hiển Quyết do ngài Phù Dung Đạo Giai truyền lại. Sau khi trở về Nhật Bản, sư đến Sơn Áo thuộc Việt Tiền, sáng lập chùa Vĩnh Bình, xiển dương thiền Tào Động, đề xướng pháp môn Chỉ quản đả toạ, đời sau gọi là phái thiền Mặc Chiếu. Thuỵ hiệu: Phật Tính Truyền Đông Quốc Sư, Thừa Dương Đại Sư. Tác phẩm: Chính Pháp Nhãn Tạng 95 quyển, Vĩnh Bình Thanh Quy 2 quyển, Học Đạo Dụng Tâm tập, Vĩnh Bình quảng lục 10 quyển, Phổ Khuyến Toạ Thiền Nghi, Tùy Văn Kí v.v…


meanings:
→ động sơn đạo toàn thiền sư 洞山道全禪師; → hoàng bá đạo toàn thiền sư 黃檗道全禪師


meanings:
(?-894) Thiền tăng đời Đường, họ Tuyên, người xứ Thường Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Động Sơn Lương Giới, tông Tào Động. Sư trụ Trung Sơn ở Tuyển Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, nên được gọi là »Trung Sơn Hoà thượng«.


meanings:
Những đồ dùng mà người tu hành Phật đạo phải có đủ. Thông thường thì có 3 y, 6 vật, 18 vật, 101 vật… cũng là vật mà tăng ni mang theo bên mình. Theo Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. hạ có nêu ra 13 món đạo cụ là: Ba y, quần, cây phất, toạ cụ, cây gậy, chuỗi, áo thiên sam, tích trượng, tịnh bình, áo trực chuyết, bát, đãi lọc nước, con dao.


meanings:
power generated through the practice of a certain path


meanings:
Giáo hoá bằng đạo pháp. Tiết Hoài Nhượng, đời thứ 1 dưới Đại Giám trong CTTNL ghi: »從 吾 向 後、 勿 傳 此 衣、 但 以 法 傳、 若 傳 此 衣、 命 如 懸 絲、 惟 示 道 化。 – Từ đời ta trở về sau chớ truyền y này, chỉ dùng pháp truyền. Nếu truyền y này thì nguy đến tính mạng của người được trao cho, nên chỉ giáo hoá bằng đạo pháp«.


meanings:
→ chiêu khánh đạo khuông thiền sư 招慶道匡禪師


meanings:
(900-966) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lí, người xứ Hồ Châu (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Huệ Lăng ở Tuyền Châu.


meanings:
→ vĩnh an đạo nguyên thiền sư 永安道原禪師; → chiêu giác đạo nguyên thiền sư 昭覺道元禪師


meanings:
Núi nằm ở làng Tập Lí, cách Bắc thành huyện Lưu Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc 10km về phía bắc, là một nhánh trong dãy Mạc Phụ Sơn, cách mặt biển khoảng 800m. Vua Đường Văn Tông từng xuống chiếu chỉ xây dựng »Hộ Quốc Hưng Hoa Đại Thiền Tự« quy mô lớn, cảnh tượng hùng tráng, từng có: Liên Hoa Phật điện, Thuỷ Các hương đình, Phi khứ tháp, Long tỉnh, 100 gian phòng. Trong chùa thờ rất nhiều tượng Như Lai, Bồ tát Quan Âm, Quan thánh đế. Thiền sư Tông Trí là Tổ khai sơn. Về sau, ngài Tuy Kỉ trùng tu lại chùa, nhưng theo năm tháng trôi đi, đến nay chẳng còn gì.


meanings:
① Thiền tăng đời Tống (1057-1124), họ Phan, người xứ Tiên Du (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thiện Bản, tông Vân Môn. 2. Thiền tăng đời Thanh (1634-1707), họ Phương, tự Hát Thiền, hiệu Tại Điềm, người xứ Hải Trừng (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mộc Am Tính Oánh. Sư là người khai sáng chùa Thiện Phúc.


meanings:
→ thanh thái đạo viên thiền sư 清泰道圓禪師; → tuyết phong đạo viên thiền sư 雪峰道圓禪師


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Thanh Thái ở Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Pháp An, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Thê Hiền ở Lô Sơn.


meanings:
5647<一>梵名 Bodhi-maṇḍa。又作菩提道場、菩提場。指中印度菩提伽耶的菩提樹下之金剛座上佛陀成道之處。〔舊華嚴經卷一世間淨眼品、悲華經卷三諸菩薩本授記品〕　<二>指修行佛道之區域；不論堂宇之有無，凡修行佛道之所在，均稱道場。法華經卷六如來神力品（大九‧五二上）：「所在國土，若有受持、讀誦、解說、書寫、如說修行，若經卷所住之處，若於園中，若於林中，若於樹下，若於僧坊，若白衣舍，若在殿堂，若山谷曠野，是中皆應起塔供養，所以者何?當知是處即是道場。」〔維摩義記卷二末〕　<三>指成就菩提動機之發心、修行等。如維摩經卷上菩薩品所說，直心是道場，深心是道場，菩提心是道場，布施是道場，三明是道場，於一念間知一切法是道場。〔華嚴經探玄記卷二、華嚴經疏卷四〕　<四>在密教，修瑜伽妙行時，須先行結界，次則建立本尊道場，以修道場觀。其目的在觀他方世界佛之身土，作爲表示本尊之建立，或即觀自心本來具有的本尊身土，迎他方世界本尊，使其與自心融爲一體。（參閱「道場觀」5649）　<五>一般所謂之道場，係指修習佛法之場所，故道場可作爲寺院之別名。隋煬帝即嘗下詔，明令天下之寺改稱道場。此外，宮中行佛事之場所，稱內道場，或稱內寺。臨濟宗專指供雲水僧修行之場所爲道場。日本天台宗之安然，稱受戒之場所爲道場。〔佛祖統紀卷三十九、續高僧傳卷十一吉藏傳、貞元新定釋教目錄卷十五〕　<六>指某些法會，如慈悲道場、水陸道場等。　<七>北魏僧。籍貫不詳。又作道長。初從慧光出家。北魏永平元年（508），菩提流支來華，譯出十地經論等，師投其門下，後因故觸怒流支，遂遁入嵩山，十年之間精研大智度論，窮盡其旨。不久出洛陽，專講智論。復於鄴都大集寺大張講筵，緇素雲集，時人尊爲「學者之宗」。師平素奉置天竺雞頭摩寺五通菩薩所畫之阿彌陀五十菩薩像，後且以之轉寫於世。生卒年不詳，僅知北齊後主隆化元年（576）時，師尚健在。另據安樂集卷下所載六大德相承之說，依次有道場、曇鸞之記載，準之，曇鸞或爲師之門人。〔大智度論疏卷二十四、續高僧傳卷二十四明瞻傳、廣弘明集卷二〕


meanings:
Đạo tràng có đến 6 nghĩa, đây nói 1 nghĩa theo Thiền tông. Theo tông Lâm Tế, đạo tràng là nơi tu hành của chư tăng hành cước.


meanings:
（術語）真言行者觀所住之道場及所信之佛身，謂為道場觀。其所住之道場，分器界與道場之二段。而就其器界言之。則顯密諸教所明，有三輪五輪之不同。今明其中三輪，則初為風輪，次為水輪，次為地輪。此三輪之種子為हंवंआ 。攝大軌上曰：「最初於下位，思惟彼風輪，賀字所安住，黑光焰流布。歸命欠。次上安水輪，其色如雪乳，囀字所安住。歸命鍐。復於水輪上，觀作金剛輪，忽置本初字，四方通黃色。歸命阿。」但地輪之中，有आ 字र 字अः 字之三重。三重雖為不同，然並是地輪之攝，故總稱為地輪。初आ 字為金輪之種子，次र 字為火輪之種子，後अः 字為八葉蓮華之種子，八葉蓮華者，須彌山也。蘇悉地出現品曰：「行者一緣想八峰彌盧山。」青龍軌曰：「一緣而觀總八峰彌盧山。」略出經曰：「其山眾寶所成而有八角。」大日經疏十二曰：「先想八峰須彌山王，八峰謂四面周匝作於峰。」八峰八角為八葉之標幟，故以須彌山為八葉蓮華。是即於आ 字金輪上瀰滿八功德水，於其中出生大蓮華王，即須彌山也。而於आ अः 兩字之中間觀र 字者，軍荼利軌曰：「為成變化蓮華故，當觀覽字門，流散赤焰而成火輪，其形三角，漸引量同水輪。忽然之間，從金龜背躍出八葉大蓮華，金剛為莖。」是為成蓮華故。觀&DF-87A9;字也。已上為器界，已下為壇場，其八葉蓮華上有八柱之樓閣。千手儀軌曰：「於蓮華上有八大金剛柱，成寶樓閣。」即每葉有一柱，閣內安壇。其壇形量隨行者之意可也。其形隨方圓三角半月等法而不同。其量有大小重重。如攝真經所說。於壇上更觀八葉之白蓮華，已上明所住之道場。已下為能住之佛身。即觀吾身而為佛身也。先於腰下想आ 字，是即地輪黃色也。於腰想वि 字。水輪白色也。於胸想र 字，日輪火輪赤色也。於髮際想हां 字，風輪黑色也。於頂上想&DF-8779;字，虛空輪青色也。阿字是本不生理之種子，落種子於地輪，則待水土之緣始萌，是故地輪上有水輪，雖有水土之緣，然必待日輪之煗氣，莖葉始具，故上有日輪（即火輪），雖有水土日輪之緣，然必待解脫之風而得具足生長，故上有風輪。縱有水土日風，然皆悉堅實，何能使物生長？故最上有空輪。如是觀五字於五處，即所謂五字嚴身也。下自地輪，上至虛空，重重觀置，而五大相互融通矣。此率都婆放光，周徧於法界，為毘盧遮那之身，有種種之莊嚴。坐於白蓮華臺，寶冠有五佛，舍那之身著白紗。我自始至終種種之事亦如是。若以本尊為本，則可以我為影。以吾為本，則可以本尊為影。觀諸佛亦如是相融。是三平等觀之義也。見秘藏記本。道場觀有二種：一理觀，二事觀。於行者之身內觀之，謂為理觀，於身外觀之，謂為事觀。器界及道場觀為事觀，佛身觀乃理觀也。見秘藏記鈔三。為此道場觀，用不空成就之成所作智定。三摩地儀軌曰：「行者次應以成所作智三摩地想，於己身前觀。無盡乳海，出生大蓮華王金剛為莖，量同法界。上想七寶珍寶樓閣殿，如意珠以為莊飾。（中略）毘盧遮那如來身色如月，首戴如來冠，垂妙縠天衣，瓔珞莊嚴，光明普照，無量無數大菩薩眾前後圍繞以為眷屬。」


meanings:
Chùa nằm trong núi Đạo Tràng (tên cũ là Vân Phong), phía Tây nam thành phố Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Trung Hoà (881-885) đời Đường, Như Nột sáng lập. Còn gọi là »Chân Chính Thiền Viện«, »Diệu Giác Tự«, »Hộ Thánh Vạn Thọ Tự«.


meanings:
Từ dùng để gọi các tăng nhân phái nữ, Sư cô. Tiết »Vong danh Đạo bà« trong NĐHN q. 6 ghi: »溫 州 陳 道 婆、 嘗 遍 扣 諸 方 名 宿、 後 於 長 老 山 淨 和 尚 語 下 發 明。 – Sư cô họ Trần ở Ôn Châu, từng tham học với các bậc danh túc khắp nơi, sau ở nơi lời nói của Trưởng lão là Hoà thượng Sơn Tịnh mà phát minh«.


meanings:
(1660-1735) Thiền tăng đời Thanh, họ Thạch, tự Lôi Nham, hiệu Thạch Đầu Hoà Thượng, người xứ Giang Ninh, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thạch Liêm Sán, đời thứ 36 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì am Đào Hoa ở Dương Châu.


meanings:
5625<一>爲東晉佛教（我國初期佛教急遽發展之時代）之中心人物。常山扶柳（河北正定）人，俗姓衛。生於東晉永嘉六年（312），一說建興二年（314）。十二歲出家，敏睿逸倫，研習經論，識志超卓。嗣入佛圖澄之門，其後北方大亂，與其師輾轉避於諸方，而於湖北襄陽講說教化十五年。前秦苻堅聞其名，率兵攻陷襄陽，迎至長安，居五重寺，事之以師禮。道安嘗勸苻堅招請西域之鳩摩羅什，並著手整理漢譯經論，編成綜理眾經目錄一書，所作目錄等雖不存於今，然「出三藏記集」係根據其著作而編成者。此外，復致力於經典翻譯，及諸經序文、注釋之作。共注序二十二部。將經典解釋分爲序分、正宗分、流通分等三科，此法亦沿用至今世。另於僧團儀式、行規、禮懺等，多所制立，且定釋氏爲僧姓，悉爲後世所準。其研究以般若經典爲主，另又精通阿含、阿毘達磨，開拓經文批判之先河。一生功業，於佛教史上貢獻至鉅。太元十年（385）示寂，或說太元元年、太元十四年。　又道安手上有肉瘤隆起，世人每稱爲印手菩薩。其與習鑿齒二人復嘗以「四海習鑿齒」、「彌天釋道安」之語對答，甚爲著名，後世遂以「彌天釋道安」呼之。〔梁高僧傳卷一、卷二、卷五、出三藏記集卷十五、歷代三寶紀卷八、續高僧傳卷九、卷二十九、集神州三寶感通錄卷中、卷下、法苑珠林卷十三〕　<二>北周僧。馮翊胡城（陝西）人，俗姓姚。年少即慕道修禪，後隱於太白山研習定慧，傍通子史。受具足戒後，於渭濱之地宣揚涅槃經及大智度論，爲朝野儒道士子所崇。後奉北周武帝之命，駐錫大中興寺，聲名蜚然。其時世風多崇道謗佛，武帝亦奉道教，師乃書二教論一卷呈上，而後遁於林澤。帝勅令尋訪，既得，賜牙笏綵帛，位列朝廷，辭而不就。後入寂，世壽不詳。門弟子有慧影、寶貴等人。〔廣弘明集卷八、歷代三寶紀卷十一、續高僧傳卷二十三〕　<三>（1617～1688）明末清初僧。福建晉江人，俗姓胡。出家於福建德化之戴雲山。初禮古杭，無大省發，後參學於永覺處，得悟。初住鼓山，復移金陵攝山，大揚教風。康熙二十七年示寂，世壽七十二。有語錄行世。〔增訂佛祖道影卷三（虛雲）〕　<四>（1907～1977）湖南祁陽人。少通經史詞章，嘗以理學家自命，後讀釋迦傳及張商英護法論，始皈依佛教。年二十，披剃於衡陽佛國寺，受具足戒於衡陽大羅漢寺。曾住仁瑞寺參禪三年。後入衡山南嶽龍池岩苦修十八月，禪定功夫日深。又從遊於常悟、禪靜、靈濤、善因諸師，禪教並修。抗戰期間，曾組織僧侶救護隊，救人無數。民國四十二年（1953）來臺，致力於講經宏法。先於汐止彌勒內院講授俱舍論，其後，主持靜修佛學研究班，舉辦大專院校佛學講座，興建松山寺，創立慈航中學，發行獅子吼月刊、文庫，接辦臺灣印經處，並經常出席世界佛教會議。曾任南嶽佛學院院長、國立南嶽師範學院教授、中國文化學院（即今文化大學）教授，及南嶽祝聖寺、臺北松山寺、善導寺、日月潭玄奘寺住持等職。師精研大藏，佛理淵深，復賅通中西哲學，平生最推崇玄奘大師。其著作有中國大藏經翻譯刻印史、中國大藏經彫刻史話、中觀史論及其哲學、乾坤萬古一完人、二力室文集等。民國六十六年示寂，世壽七十一，僧臘五十。〔道安法師七十歲紀念論文集〕


meanings:
① Thiền tăng đời Minh (1340-1416), nối pháp Thiền sư Tùng Ẩn Nhiên, tông Lâm Tế. ② Thiền tăng đời Thanh (1617-1688), họ Hồ, người xứ Tấn Giang (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vĩnh Giác. Sư có ngữ lục lưu hành ở đời. ③ Tăng nhân hiện đại (1907-1977), người xứ Kì Dương, Hồ Nam, Trung Quốc. Sư lần lượt trụ trì các chùa: Chúc Thánh, Phần Sơn, Thiện Đạo, Huyền Trang. Tác phẩm: Trung Quán Sử Luận Cập Kì Triết Học, Càn Khôn Vạn Cổ Nhất Hoàn Nhân, Nhị Lực Thất Văn tập.


meanings:
(1629-1709) Thiền tăng đời Thanh, hiệu Duyệt Sơn, người xứ Tấn Giang (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Ẩn Nguyên Long Kì. Tác phẩm: Nam Nhạc Duyệt Sơn Thiền sư ngữ lục, Hoàng Bá Duyệt Sơn Thiền sư ngữ lục.


meanings:
(1620-1692) Thiền tăng đời Thanh, họ Trịnh, tự Tính Nhất, nối pháp Thiền sư Ẩn Nguyên Long Kì, trụ trì chùa Trấn Hải. Tác phẩm: Huyễn Cư Thảo 1 quyển.


meanings:
① Thiền tăng đời Tống, (1053-1113), họ Chú, người xứ Vụ Nguyên (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Pháp Diễn ở núi Ngũ Tổ, tông Lâm Tế, phái Dương Kì. Tác phẩm: Khai Phúc Ninh Thiền sư ngữ lục. 2. Thiền tăng đời Thanh (1598-?), họ Lí, hiệu Thể Tông, người xứ Lô Châu (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Phá Sơn Hải Minh, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Vân Phong Thể Tông Ninh Thiền sư ngữ lục, 1 quyển.


meanings:
→ trường khánh đạo nghiễn thiền sư 長慶道巘禪師


meanings:
(?-999) Thiền tăng đời Tống, họ Lưu, người xứ Lô Châu (nay là huyện Hợp Phì, tỉnh An Huy) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Quang Hiếu Huệ Giác. Sư trụ viện Trường Khánh ở Thăng Châu (nay là huyện Nam Kinh, tỉnh Giang Tô).


meanings:
Thiền tăng đời Tống, họ Địch, người xứ Ngọc Phong, Tô Châu, nối pháp Thiền sư Đông Trai Khiêm, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Xuyên Lão Kim Cang Kinh Chú.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu, nối pháp Thiền sư Huyền Sa Sư Bị. Sư trụ viện Bạch Long nên người đời gọi sư là »Bạch Long Tổ Sư«.


meanings:
→ bạch long đạo hi thiền sư 白龍道希禪師; → báo ân đạo hi thiền sư 報恩道熙禪師


meanings:
(?-1127) Thiền tăng đời Tống, họ Hứa, hiệu Phổ Dung, người xứ Tiên Đô, nối pháp Thiền sư Đại Quy Mộ Triết, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Trí Hải ở Đông Kinh.


meanings:
(675-743) Thiền tăng đời Đường, họ Chu, người Sâm Châu, Hồ Nam, Trung Quốc. Sư là đệ tử của Lục Tổ Huệ Năng khi ngài về già. Sư tạm ngụ ở Nhân Thọ Đài (nay là chùa Quang Vận thuộc thành phố Thiều Quan). Do đời sư có nhiều điều linh dị nên người đời gọi sư là Phật sống, vua ban thuỵ là Chứng Thệ Đại sư.


meanings:
(?-922) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lưu, người xứ Trường Lạc (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tào Sơn Bản Tịch, tông Tào Động. Sư trụ Động Sơn, đời thứ 4. Thuỵ hiệu »Hồng Quả Đại Sư«.


meanings:
really have (enlightenment) in such a way that one naturally expresses its attainment


meanings:
(thế kỉ XVII) ① Thiền tăng đời Lê trung hưng, không rõ thuộc hệ phái nào, tục danh Vũ Khắc Trường, người xã Gia Phúc, huyện Phúc Khê (nay là thôn Gia Phúc, xã Nguyễn Trãi, tỉnh Hà Sơn Bình) Việt Nam, cháu kêu thiền sư Đạo Chân bằng chú. Sau thay chú trụ trì chùa Đậu vào năm 1639. Sau khi thị tịch sư cũng để lại nhục thân và được tôn thờ ở chùa này. ② Tâm tham ngộ đạo pháp. Minh Chân Tụng trong Phạm Kì ngữ lục q. 18 ghi: »莫 教 一 念 嗔 起、 滅 盡 無 邊 道 心。 – Chớ bảo rằng một niệm sân khởi lên (là không hề gì). Nó có khả năng diệt hết đạo tâm rộng lớn đấy«.


meanings:
(1596-1674) Thiền tăng đời Thanh, họ Lâm, tự Mộc Trần, hiệu Sơn Ông Mộng Ẩn, người xứ Triều Dương (nay thuộc Quảng Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mật Vân Viên Ngộ, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Hoằng Giác Mân Thiền sư ngữ lục 20 quyển, Tấu Thọ lục 3 quyển, Bố Thuỷ Đài Văn tập 32 quyển, Bắc Du tập 6 quyển.


meanings:
(868-937) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sau khi xuất gia, sư du phương đến đất Mân, tham vấn Tuyết Phong Nghĩa Tồn, rất được ngài xem trọng. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Kính Thanh, Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang). Ngô Việt Võ Túc Vương rất kính mộ, thỉnh sư trụ chùa Thiên Long và ban cho hiệu »Thuận Đức Đại Sư«.


meanings:
(916-991) Còn gọi: Đạo Thường. Thiền tăng đời Tống, họ Kha, người xứ Ngạc Châu nối pháp Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư trụ núi Bách Trượng, Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc.


meanings:
5640<一>（738～819）唐代禪師。渚宮（湖北江陵）人，俗姓崔。十五歲出家，二十三歲參謁嵩山律德，其後又謁石頭希遷，參竅二年辭去，又入長安參禮南陽慧忠，後復謁見馬祖道一，於言下大悟。因馬祖之勸言，還至渚宮。寂於元和十三年四月，世壽八十二，僧臘六十三。後世稱爲「天王道悟」，以別於當世之「天皇道悟」。其法統，經龍潭、德山、雪峰，而出雲門、法眼二宗。以上係出自祖庭事苑卷一、佛祖歷代通載卷二十等所載。蓋有關天皇道悟與天王道悟之法統，諸禪籍史傳之記載，出入頗大，迄今未有定論，僅知諸種異說之由來，概源自雲門、臨濟二宗互爭曹溪之正統而起。〔禪林僧寶傳卷四、佛祖統紀卷二十九、教外別傳卷七〕（參閱「五家七宗」1128）　<二>（748～807）唐代禪師。婺州東陽（浙江金華東陽）人，俗姓張。自幼神秀，長而謹愿，十四歲出家，二十五歲受具足戒。未久遊餘杭，參謁徑山國一，從問禪要，服勤五年而蒙印可。後又參訪馬祖道一、石頭希遷，盡得玄旨，乃棲止荊州當陽紫雲山。未久，應荊州天皇寺之請，駐錫而振復之，法席愈盛，世稱「天皇門風」。後寂於憲宗元和二年四月，世壽六十，僧臘三十五。後世稱爲「天皇道悟」，以別於同時代之禪師「天王道悟」。其法嗣爲龍潭崇信，崇信門下爲德山宣鑒；我國雲門、法眼二宗即出自宣鑒之法系。以上係出自宋高僧傳卷十、景德傳燈錄卷十四、傳法正宗記卷七等所載，然自景德傳燈錄以下之諸傳，均認爲天王道悟爲馬祖道一之嫡流，而雲門、法眼二宗則源自師之法系。〔林間錄卷上〕（參閱「五家七宗」1128）　<三>（?～1107）宋代僧。三山秦溪人，俗姓祖。寂於徽宗大觀元年，世壽不詳。〔建州弘釋錄卷下〕　<四>（1151～1205）宋代僧。陝右蘭州人，俗姓寇。號佛光。出家於熊耳山，相傳爲郭子儀後身。時群盜盤踞劫民，道悟率眾盡破其穴，爲說偈，懓髮而釋之，由是數十里間，路不拾遺。大定（1161～1189）年中出主鄭州普照寺，又遷三鄉竹閣庵。寂於寧宗開禧元年，世壽五十五，僧臘三十九。〔補續高僧傳卷十二〕　<五>（1602～1682）清代僧。湖南長沙人，俗姓劉。寂於康熙二十一年，世壽八十一。〔旅泊菴稿卷二〕


meanings:
① Thiền tăng đời Đường (738-819), họ Thôi, người xứ Chử Cung (nay là huyện Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Thường được gọi »Thiên Vương Đạo Ngộ«. ② Thiền tăng đời Đường (748-807), họ Trương, người xứ Đông Dương, Vụ Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Đầu Hi Thiên. Sư trụ chùa Thiên Hoàng ở Kinh Châu (nay là huyện Uông Lăng, tỉnh Hồ Bắc) nên được gọi là »Thiên Hoàng Đạo Ngộ«.


meanings:
(1352-1432) Thiền tăng đời Minh, họ Triệu, tự Thứu Phong, hiệu Tuyết Hiên, người xứ Bảo Định (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thu Giang Khiết, tông Tào Động. Tác phẩm: Đạo Thành ngữ lục.


meanings:
5630梵語 dohā 之音譯。係以中期印度雅利安語系之「阿帕伯朗沙語」（梵 Apabhraṃśa）所記述，具有獨特韻律之文學作品的總稱。通常由富於變化之調子及對句組成，其韻律於北印度之現代語中多有承襲。其文法規則較特殊，如綴字時用ｊ不用ｙ，硬吹氣音（sibilant）統一用ｓ，ｂ與ｖ混用，亦有語頭用ｂ，語間、語尾用 ｖ之說。又與近代印度之雅利安語同，無最後之母音，單語爲二音節以上之情形，中間之母音脫落。[1] 道把作品之主題大多爲民間傳說故事與宗教性作品，前者爲描述人間悲歡喜樂、恩怨情愛之詩句所構成，大多爲吟遊詩人之作品；後者之代表爲耆那教與佛教聖者之著作，此類作品極多。佛教之道把中，最著名者爲行句（梵 Caryā-pada）。哈拉帕拉沙得薩斯特立（梵 Haraprasāda Śāstrī）出版佛教歌曲與佛教道把（梵 Bauddha Gāna O Bauddha Dohā）之道把集（梵 Dohākośa），其中列舉三十三位著名的道把作者之名。另於西藏大藏經中，亦有不可勝計之道把翻譯，其代表者有莎拉訶（梵 Saraha）所作道把藏中之行歌（梵 Doha-kośa-nāma-caryā-gīti），與無盡寶藏優波提舍歌（梵 Doha-kośa-upadeśa-gīti-nāma），前者爲王者之道把，後者爲王妃之道把。[1] 近代，薛希德拉（M. Shahidullah）曾出版梵文原典，附有西藏譯、法文譯之道把集、行句，英國學者史內爾葛羅維（D.L. Snellgrove）亦曾出版莎拉訶道把集之英譯。〔近世印度仏教におけゐ密語文裇と空富爛那（木村苈寬，日本仏教裇袅年報第三年）、P.C. Bagchi: A note on the language of the Buddhist Dohās, Calcutta Oriental Journal I〕


meanings:
(1634-1666) Thiền tăng đời Thanh, họ Lâm, tự Thao Huyền, hiệu Hiểu Đường, người xứ Hưng Hoá (nay thuộc huyện Bồ Điền, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Huệ Môn.


meanings:
5642<一>佛陀所說之教，謂之道教。指佛道、佛教而言。[1]　<二>Taoism。以老莊思想爲中心，加上神仙信仰、通俗之民間信仰，復受儒家與佛教影響而形成之宗教。道教始自東漢之張陵，至其子張衡、其孫張魯乃集大成。其教義係以道家對儒家之反動思想（即「無」之世界觀思想）爲基礎，此外又由於不滿東漢王朝之政治，轉而以宗教表現其志向。道教具有強烈之民間色彩，除各種行事外，復於各地建立義舍，以便利信徒，遂逐漸成爲龐大的反儒家、反佛教之宗教。然不可否認者，其對儒家、佛教之義理又多所吸收。至北魏寇謙之（365～448），完成道教豐富而組織化之教理體系，信徒亦擴展至上階層。經隋、唐、宋三代，儒、佛、道三教之間，互有離合；其間，道教在理論、實際兩方面皆得均衡發展。有宋一代，道教與佛教予儒家哲學以極大之影響。　關於道教之發展，最早係淵源於古代之巫術，及秦漢時之神仙方術，復融合陰陽五行、讖緯、咒術等，成立道教思想系統，並導入佛教思想而發展之。東漢順帝（125～144 在位）時，張陵倡導五斗米道，尊奉老子爲教主，以「老子五千文」爲主要經典，至此道教已逐漸形成。「道教」一詞，則始見於「老子想爾注」一書，其書亦成於東漢之世。漢靈帝（167～189 在位）時，張角之太平道爲早期道教另一重要派別，奉「太平清領書」爲主要經典，以「善道」教化徒眾，並以符水爲人治病，徒眾數十萬，遍布青、徐等八州，與張衡、張魯之五斗米道成爲當時農民起義之基礎。　其後有「老子化胡經」出現，鼓吹老子西遊化胡成佛、佛爲道教弟子之「老子化胡說」，考其內容，其書乃西晉時之偽經。至東晉建武元年（317），葛洪撰「抱朴子」內篇，整理並闡述戰國以來之神仙方術理論，將道教之思想內容體系化，成爲道教之基本典籍。東晉末年，孫恩、盧循等人亦曾利用五斗米道組織農民起義。南北朝時，北魏太平真君年間（440～450），嵩山道士寇謙之於魏太武帝（423～451 在位）支持下，自稱奉「太上老君」意旨，清整道教，除去「三張偽法」，參考佛教之儀禮而制訂樂章，誦誡新法，確立道教之國教化，稱爲「北天師道」，或「新天師道」。未久，南朝宋之廬山道士陸修靜（406～477）與梁之陶弘景（456～536）等人整理經書，編著齋戒儀範，道教之理論與組織形式因之愈臻完備，稱爲「南天師道」。　至唐代，道教之發展愈加隆盛。陶弘景之法孫王遠知融合南北天師道，成爲唐代道教興盛之重要基礎。唐代之歷代君主，廣建老子廟、道觀，並於科舉考試中加入「道德經」一科。貞觀十一年（637），太宗下詔將道教置於佛教之上，此種「道先佛後」之政策乃成爲唐代一貫之方針。唐高宗（650～683 在位）以老子爲唐代王室之祖先，並封以「太上玄元皇帝」之尊號，令諸州各建道觀一所。玄宗（712～756 在位）之時，更進一步令士庶每家皆藏老子一本，推崇玄學，並以老子、莊子、列子等諸典爲「真經」。至唐末五代，杜光庭致力於整理道教典籍，而集道教儀禮之大成。呂洞賓以「慈悲度世」爲成道途徑，又以斷除貪、瞋、癡取代對劍術之研習，對北宋道教教理之發展影響頗大。宋真宗（998～1022 在位）時，勅令王欽若、張君房等人編輯道藏，其中以「雲笈七籤」一二二卷爲代表作，此外亦大建道觀。宋徽宗（1101～1125 在位）曾自命「教主道君皇帝」，詔令天下訪求道教仙經，校定鏤板，刊行全藏，又於太學置道德經、莊子、列子等科之博士，一時道教大盛。　唐宋以後，南北天師道與上清、靈寶、淨明各宗派逐漸合流，至元代歸併於以符籙爲主之「正一派」中。金代大定七年（1167），王重陽於山東寧海創立「全真教」，金元之際又有劉德仁創立「大道教」（後稱真大道教），蕭抱珍創立「太一道」，均行於河北，然歷時不久，唯有全真教仍盛極一時。於當時，全真教與天師道同爲道教之二大主流。王重陽極力調和儒、釋、道三教之說，去除咒術、迷信之要素，而強調佛教（尤以禪宗）之教理與出家主義。其七大弟子稱爲「七真人」，其中以丘處機尤見重於元太祖（1206～1227 在位）。元世祖（1260～1293 在位）時，由老子化胡經而引起一場激烈的佛道論爭，道教失敗，遂於至元十八年（1281）詔令禁斷道教。由是，道教發展大受打擊，教團勢力亦逐漸衰微。此後，道教正式分爲正一、全真兩大教派，明代仍繼續流傳，至清代則漸次式微。在早期，道教勢力興盛時，教團組織每與國家權力相互結合，遂形成特殊階層及專事修道者之宗教；至道教逐漸衰微時，則轉而注重民眾之宗教欲求，處處以民眾生活與日常倫理爲基礎，乃有「民眾道教」之稱，同時大量之善書與寶卷等亦應運而出，即所謂民眾道教之經典。　道教主張人類之根本希望在於獲得現世之幸運、幸福、長壽、繁榮，爲達此一理想，乃積極勸人爲善，舉行除災招福、祈禱咒術等之儀式，故道教信仰特含通俗色彩。由是，不僅其順應性、適應性之幅度擴展，即其信徒階級亦因之增廣。道教之派別雖多，然一般而言，其基本信仰與教義仍在「道」，認爲道乃「虛無之系，造化之根，神明之本，天地之元」，並謂宇宙、陰陽、萬物皆由「道」化生。所崇拜之最高神係由「道」人格化之三清尊神，其中「道德天尊」即老子。然宋代以後之民眾道教則或爲自然星宿之神格化，或爲歷史人物之神格化，如文昌帝君（學問之神）、呂祖（呂洞賓之神格化）、關聖帝君（關羽之神格化）、北斗神君（北斗七星之神格化）、玄天上帝（北極星之神格化）等。又道教修煉之具體方法有：服餌（服用仙藥）、導引（一種柔軟體操）、胎息（又稱服氣、行氣，係將宇宙之元氣吸入體內，以期不老不死之呼吸法）、符籙（符咒等之秘文）、房中（採陰補陽之法）、辟穀（避食由不純之氣所長成之穀類）、內丹、外丹等。宗教儀式有齋醮、祈禱、誦經、禮懺等。現存之道藏共有五四八五卷，係由明正統年間（1436～1449）刊行「正統道藏」五三○五卷之後所追加補成者。此外，另有萬曆續道藏、道藏輯要等均爲現存之道藏總集。（參閱「三教論衡」612、「佛道之爭」2736）


meanings:
(1047-1114) Thiền tăng đời Tống, họ Lê, người đời gọi là »Cổ Phật«, người xứ Tiên Du (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lặc Đàm Ứng Can, tông Lâm Tế, phái Hoàng Long. Sư trụ Quán Khê, thuỵ hiệu »Viên Cơ Thiền sư«.


meanings:
(1089-1171) Thiền tăng đời Tống, họ Ngô, hiệu Nguyệt Đường, người xứ Bảo Khê (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Diệu Trạm Tư Huệ, tông Vân Môn đời thứ 9. Sư trụ trì chùa Đại Cát, Quy Sơn, Tưởng Sơn, Kính Sơn, Linh Ẩn.


meanings:
→ mục châu trần tôn túc 睦州陳尊宿; → mông sơn đạo minh thiền sư 蒙山道明禪師; → nam nguyên đạo minh thiền sư 南源道明禪師


meanings:
① Còn gọi: Huệ Minh (630-718). Thiền tăng đời Đường, họ Trần, là cháu của Trần Tuyên Đế, người xứ Bà Dương (nay là huyện Ba Dương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, từng nhận tước »Tứ Phẩm Tướng quân« nên có hiệu là Tướng quân. Sư nối pháp Lục tổ Huệ Năng, trụ Bố Thuỷ Đài ở Lô Sơn, sau trụ Mông Sơn ở Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây). ② Thiền tăng đời Đường, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất, trụ Nam Nguyên ở Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, Giang Tây). ③ Thiền tăng đời Đường, họ Trần, người đời thường gọi Trần Tôn Túc, nối pháp Thiền sư Hoàng Bá Hi Vận. Lời dạy của sư rất hiểm hóc, khó lãnh hội, chỉ có bậc huyền học bén nhạy mới biết và khâm phục. Do sư đan giày cói để nuôi mẹ nên người đời thường gọi sư là »Trần Bồ Hài«.


meanings:
Danh tiếng về thiền pháp. Tiết Hộ Thánh Cư Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 27 ghi: »年 十 四、 禮 白 馬 安 慧 爲 師。 聞 南 堂 道 望、 遂 往 依 焉。 – Năm 14 tuổi, Sư lễ Bạch Mã An Huệ làm thầy. Sư nghe danh tiếng thiền pháp của ngài Nam Đường (là pháp hiệu của thiền sư Đại Tùy Nguyên Tĩnh), liền đi đến để y chỉ với Ngài«.


meanings:
① Thiền tăng cuối Lê đầu Lí (?-1023), thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 16, nối pháp Thiền sư Pháp Dung. Sư họ Tăng, quê ở Cửu Cao, Chu Diên, Việt Nam. Sư trụ trì chùa Long Vân, làng Siêu Loại, Long Phúc. 2. Thiền tăng đời Đường (741-824), họ Phan, tên Hương Quang, nối pháp Thiền sư Tông Chiếu Đạo Khâm, tông Ngưu Đầu. Người đời thường gọi sư là »Điểu Khoà Hoà thượng«, thuỵ hiệu »Viên Tu Thiền sư«.


meanings:
Quả báo thu được khi tu tập đạo nghiệp. Chương »Ma-noa-la, Tổ thứ 22« trong CĐTĐL q. 2 ghi: »於 是 焚 香 遙 語 月 氏 國 鶴 勒 那 比 丘 曰： 汝 在 彼 國、 教 導 鶴 眾、 道 果 將 證、 宜 自 知 之。 – Khi ấy sư đốt hương từ xa bảo Tì-kheo Hạc-lặc-na ở nước Nguyệt Thị rằng: Ngươi ở nước ấy, dạy dỗ bầy hạc chứng được đạo quả, nên tự biết đó«.


vietnamese:
đạo quả sai biệt kiến lập bổ đặc già la <pttđ>


meanings:
Sự nghiệp tu tập đạo pháp. Tiết »Bạch Dương Pháp Thuận Thiền sư« trong NĐHN q. 20 ghi: »染 緣 易 就、 道 業 難 成。 – Nhiễm duyên dễ theo, đạo nghiệp khó thành«.


meanings:
(1043-1118) Thiền tăng đời Tống, họ Thôi, người xứ Chiết Thuỷ (nay thuộc tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đầu Tử Nghĩa Thanh, thuộc tông Tào Động đời thứ 8. Tác phẩm: Phù Dung Đạo Giai Thiền sư ngữ yếu 1 quyển.


meanings:
(734-825) Thiền tăng đời Đường, họ Văn, người xứ Đường Châu (nay thuộc huyện Bí Dương, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc, nối pháp Đại sư Thần Tú, Thiền tông Bắc Tông. Sư cất am tranh trên núi Tam Phong, Thọ Châu (nay là huyện Thọ, tỉnh An Huy).


meanings:
(?-1271) Thiền tăng đời Tống, hiệu Vô Văn, người xứ Thái Hoà (nay thuộc tỉnh Giang Tây), Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tiếu Ông Diệu Kham, tông Lâm Tế, phái Đại Huệ. Sư trụ Tiến Phúc Thiền Tự ở Nhiêu Châu (nay là huyện Ba Dương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Tác phẩm: Vô Văn Ấn (Thi Văn tập) 20 quyển. Vô Văn Hoà thượng Ngữ lục 1 quyển.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, hiệu Tào Nguyên, người Nam Kiếm Châu (nay là huyện Nam Bình, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mật Am Hàm Kiệt, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Quy Phong ở Tín Châu (nay thuộc huyện Thượng Nhiêu, Giang Tây). Tác phẩm: Tào Nguyên Hoà thượng ngữ lục, Tào Nguyên Sinh Thiền sư Ngữ Yếu.


meanings:
(1298-1378) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Nguyệt Lâm Đạo Kiểu, vào niên hiệu Chí Trị thứ 2 (1322) sang nhà Nguyên (Trung Quốc). Nối pháp Thiền sư Cổ Lâm Thanh Mậu, đời thứ 23 hệ Nam Nhạc, đời thứ 6 tông Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Trường Phúc.


meanings:
(1592-1659) Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, hiệu Giác Lãng, biệt hiệu Trượng Nhân, người xứ Phố Thành (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vô Minh Huệ Kinh, tông Tào Động. Tác phẩm: Phật Tổ Đạo Lưu Tán, Truyền Đăng Chính Tông, Thiên Giới Giác Lãng Thiền sư Toàn lục 33 quyển, Thiên Giới Giác Lãng Thiền sư Gia Hoà Ngữ lục 1 quyển.


meanings:
(thế kỉ XVII) Thiền tăng đời Lê trung hưng, không rõ thuộc hệ phái nào tục danh Vũ Khắc Minh, người xã Gia Phúc, huyện Phúc Khê, Bắc Việt. Sư theo học với Hoà thượng Đạo Long, người xã Thạch Lỗi, huyện Đông Sơn, phủ Thiệu Thiên (nay thuộc tỉnh Thanh Hoá). Sư trụ trì chùa Pháp Vũ, cũng tên là chùa Thành Đạo, địa phương gọi là chùa Đậu (nay thuộc thôn Gia Phúc, xã Nguyễn Trãi, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây). Sư còn để lại nhục thân được tôn thờ ở chùa Đậu.


meanings:
① Sự thông suốt của mắt do tu đạo mà có. Còn gọi: Thiên nhãn thông; ② Chỉ cho con mắt quán sát đạo.


meanings:
(thế kỉ V) Thiền tăng thời Bắc thuộc người Giao Chỉ, sớm xuất gia lập hạnh tinh nghiêm, giới luật trong sạch, chẳng kém các bậc cao đức. Sư giảng dạy kinh điển rất thông, năm 483 đến kinh đô ở chùa Vân Cư Hạ tại Chung Sơn, Trung Quốc, vâng lệnh Vua điều khiển tăng chúng, nổi tiếng vì rộng dùng Luật Thập Tụng… Sư thích sống đạm bạc, miệng không bao giờ nói chuyện phù phiếm. Năm 527, sư mất ở chùa núi, thọ 70 tuổi.


meanings:
→ vệ quốc viện đạo thiền sư 衛國院道禪師; → phổ an đạo thiền sư 普安道禪師


meanings:
(1635-1734) Thiền tăng đời Thanh, họ Cố, tự Duyệt Phong, ban đầu tên Pháp Hiền, người xứ Tiền Đường (nay thuộc tỉnh Hàng Châu) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nhật Bản Độc Trạm Tính Oánh. Tác phẩm: Duyệt Phong Thiền sư ngữ lục 3 quyển.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Linh Ẩn Thanh Tủng, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Quang Hiếu ở Hàng Châu.


meanings:
(868-950) Thiền tăng đời cuối Đường đầu Ngũ Đại, họ Lô, người Ích Dương (nay là huyện Trác, tỉnh Hà Bắc), Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Đạo Ưng, thuộc tông Tào Động đời thứ 3, trụ Vân Cư kế thừa sự nghiệp của Thầy.


meanings:
(760-835) Thiền tăng đời Đường, họ Thôi, người nước Tân La (nay là Triều Tiên). Niên hiệu Hưng Nguyên thứ 1 (784) sư vào Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tây Đường Trí Tạng và được ngài Hoài Hải trao cho Bách Trượng Thanh Quy. Năm 821 sư trở về nước, trụ Ca Trí Sơn và làm Tổ đời thứ 1 ở đây, thuộc hệ Nam nhạc đời thứ 4.


meanings:
Người tu theo đạo Phật. Về sau, từ này được dùng để chỉ cho hành giả trong nhà Thiền hoặc những người vào chùa xin xuất gia nhưng chưa được cạo tóc.


meanings:
(1346-1409) Thiền tăng đời Minh, họ Lục, tự Tổ Phương, hiệu Chuyết Dật Tẩu, người huyện Ngân (nay là huyện Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Tác phẩm: Chuyết Dật ngữ lục.


meanings:
(848-902) Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Ngọc Điền (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Động Sơn Lương Giới, tông Tào Động. Sư trụ chùa Chân Như ở núi Vân Cư nên người đời gọi Sư là »Vân Cư Đạo Ưng«. Thuỵ hiệu »Hoằng Giác Thiền sư«.


meanings:
(1014-1093) Thiền tăng đời Tống, họ Đới, tự Bá Tường, người xứ Cổ Điền (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Phù Sơn Pháp Viễn, tông Lâm Tế. Sư trụ trì chùa Nhân Thánh, chùa Tịnh Nhân ở Đông Kinh (nay là huyện Khai Phong, tỉnh Hà Nam).


meanings:
Thiền tăng đời Tống, vốn tên là Nguyên Tĩnh, về già đổi tên là »Đạo Hưng«. X. Nguyên Tĩnh.


meanings:
Từ dùng để gọi bạn cũ trong nhà chùa. Như Tịnh ngữ lục ghi: »諸 方 道 舊 至、 上 堂：… 咦！ 大 家 顛 倒 舞 春 風、 惊 落 杏 花 飛 亂 紅。 – Bạn cũ khắp nơi đến, sư thượng đường:… Ối! Mọi người múa loạn dưới gió xuân, sợ rụng hoa thơm bay bụi hồng«.


meanings:
(1585-1655) Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Trịnh, tự Cổ Hàng, người xứ Tấn Giang (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nguyên Lai, tông Tào Động.


meanings:
Phong độ của đạo pháp hoặc phong độ của nhà thiền.


meanings:
→ cửu phong đạo kiền thiền sư 九峰道虔禪師; → song tuyền đạo kiền thiền sư 雙泉道虔禪師


meanings:
① Thiền tăng đời Ngũ Đại (?-923), họ Lưu, người Phúc Châu, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. Người đời gọi sư là »Cửu Phong Kiền« vì sư trụ Cửu Phong ở Thuỵ Châu. Thuỵ hiệu »Đại Giác Thiền sư«. ② Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Kê Sơn Chương, tông Tào Động. Sư trụ núi Song Tuyền, Tùy Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc), sau dời về viện Pháp Vân, An Châu (nay là huyện An Lục, tỉnh Hồ Bắc).


meanings:
Thiền tăng đời Tống, tự Cổ Nguyệt, nối pháp Thiền sư Đồ Độc Trí Sách, tông Lâm Tế, phái Hoàng Long. Tác phẩm: Tùng Lâm Thạnh Sự 2 quyển.


meanings:
→ mính khê đạo hạnh thiền sư 茗谿道行禪師; → ô cự đạo hạnh thiền sư 烏巨道行禪師


meanings:
① Thiền tăng đời Lí (?-1115), thuộc thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 12 tục danh Từ Lộ, người làng Yên Lãng, Bắc Việt Nam. Sư trụ trì chùa Thiên Phúc (chùa Thầy) ở núi Phật Tích (nay là núi Sài Sơn, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Sơn Bình). Kệ thị tịch: »秋 來 不 報 雁 來 歸。 冷 笑 人 間 暫 發 悲。 爲 報 門 人 休 戀 著。 古 師 幾 度 作 今 師。 – Thu lai bất báo nhạn lai quy, lãnh tiếu nhân gian tạm phát bi, vị báo môn nhân hưu luyến trước, cổ sư kỉ độ tác kim sư. – Thu về chẳng hẹn nhạn cùng bay, cười lạt người đời luống xót vay, thôi! Hỡi môn đồ đừng lưu luyến, thầy xưa mấy lượt hoá Thầy nay«. ② Thiền tăng đời Đường (741-835), họ Mai, người xứ Cối Kê, Việt Châu (nay thuộc huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. 3. Thiền tăng đời Đường (752-820), họ Dương, người xứ Quế Dương (nay thuộc tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. 4. Thiền tăng đời Tống (1089-1151), họ Diệp, người đời thường gọi »Tuyết Đường«, người xứ Kiền Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp thiền sư Phật Nhãn Thanh Viễn, tông Lâm Tế, phái Dương Kì. Tác phẩm: Tuyết Đường Hạnh Hoà thượng ngữ lục, 1 quyển, Tuyết Đường Hạnh Hoà thượng Thập Di lục, 1 quyển. 5. Còn gọi: Đạo nghiệp. Chỉ cho sự tu hành Phật đạo.


meanings:
① Kĩ thuật của đạo pháp, là pháp thông cả nội ngoại, thế và xuất thế gian. 2. Chỉ cho các pháp thuật làm ra lúc cầu phúc, hàng ma, làm cho hết tai nạn… của Đạo giáo.


meanings:
Yếu chỉ thiền pháp. Tiết Bác Sơn Hoà thượng truyện trong NLQL q. 35 ghi: »走 見 夀 昌、 時 夀 昌 已 從 峨 峰 徒 寶 方 矣。 語 次、頗 離 微 不 合、 遂 居 寶 方、 力 求 道 要。 – Sư chạy tìm Thọ Xương; khi ấy Thọ Xương đã từ Nga Phong dời sang Bảo Phương. Một hôm bàn luận thấy được thể dụng chẳng hợp, sư liền ở lại Bảo Phương, nỗ lực cầu yếu chỉ thiền pháp«.


meanings:
(1490-1568) Thiền tăng đời Minh, họ Trương, tự Thiên Chân, người xứ Kiến An (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Cổ Âm, tông Lâm Tế. Sư trụ trì chùa Đẩu Phong ở Kiến Ninh (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc.


meanings:
(930-985) Thiền tăng đời Tống, họ Lưu, người xứ An Phúc, Kiết Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Diên Thọ Huệ Luân. Sư trụ viện Long Tế ở Cửu Phong.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Báo Ân Huệ Minh, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Bảo Minh, Phúc Châu. Thuỵ hiệu »Thông Pháp Thiền sư«.


meanings:
（梵 mārga-satya，巴 magga-sacca，藏 lam-gi-lden-pa）四諦之一。又作道聖諦、趣苦滅道聖諦、苦滅道聖諦或苦出要諦。指滅除煩惱、趨向涅槃的修行方法。通常是指八正道而言，然經論之中亦有異說。《中阿含》卷七〈分別聖諦經〉雲（大正1·469a）︰‘云何苦滅道聖諦？謂正見、正志、正語、正業、正命、正方便、正念、正定。’《大智度論》卷十九雲（大正25·197c）︰‘三十七品涅槃道，隨衆生願，隨衆生因緣，各得其道。’<#>關于道諦的意涵，《大毗婆沙論》卷七十七傳述諸部間之異說，據其意，阿毗達磨諸論師以學、無學法爲道諦；譬喻者以奢摩他、毗鉢舍那爲道諦；分別論者謂有學之八支聖道是道，亦是道諦，其餘之有學法及一切無學法是道，然非道諦；妙音及如是說者謂用以對治墮自相續或他相續之五蘊法，或用以對治有情數及無情數之諸蘊，皆是道，亦是道諦。<#>此中，分別論者唯以有學八聖道爲道諦，此正與前引《中阿含》經意相合，而阿毗達磨諸論師廣以學、無學法爲道諦，則與《法蘊足論》卷六〈聖諦品〉所說相符。其文雲（大正26·481c）︰<#>‘云何趣苦滅道聖諦？謂若道，若聖行，于過去、未來、現在苦能永斷、能弃舍、能變吐、能盡能離染、能滅能寂靜、能隱沒。此複是何？謂八支聖道。（中略）如是所說八支聖道及餘無漏行名趣苦滅道。’<#>對此，《四諦論》卷四雲（大正32·398c）︰‘當知三十七品是八道內攝，複次正見及正念是毗婆舍那分，由此滅無明，故慧解脫爲果。所餘道分屬奢摩他分，由此離欲，故心解脫爲果。是故略說道有二分︰(一)毗婆舍那，(二)奢摩他。複次藏論說，正言、業、命三爲戒聚，由有此戒，拔除嗔惡根本。正覺、精進、正定三爲定聚，由此拔除貪欲惡根。正見、正念二爲慧聚，由此拔除無妾根，以此義故，道有三分。（中略）此聖道若廣說則有三十七分，若中說則有八分，若略說或三分，或二分。’又，唯識家以道諦爲七真如中之正行真如，如《三無性論》卷上雲（大正31·872c）︰<#>‘正行如如者，所謂道諦，亦有三義︰(一)知道，謂約分別性，此性無體，但應須知無有可滅，故名知道。(二)除道，約依他性，此性有體，是故應知是煩惱類，所以須滅，故名除道。(三)證得道，約真實性，此性是二空故，應知除滅故、應得故，名正行如如也。’<#>此中，‘知道’又名遍知道，謂能知‘遍計所執’無體；‘除道’又名永斷道，能斷‘依他起’假法；‘證得道’又名作證道，能證二空之理，亦即能證‘圓成實性’。此三者即唯識家所立的‘三道諦’。<#>◎附︰水野弘元〈道諦〉（摘錄自《佛教要語的基礎知識》第六章）<#>道是達到涅槃的修行方法。分爲八部份而成爲神聖的八正道。在說明滅諦時謂︰將渴愛滅盡即爲寂滅。因此，將渴愛滅盡的方法，即爲達到‘滅’的方法，這方法共有八項，即八正道。<#>譬如，治療肺病，幷不是將侵犯肺部的結核菌去除就好了，除了直接治療肺部以外，還需要營養、適度的運動與充足的睡眠。心不要不安、勞苦，而要懷有希望與安心。如果這樣，食欲將會增加，自然容易恢復健康。然而，即使用藥，如果心不安靜，身體也不易復原，而藥效也不會十分顯著。<#>醫治心病（苦惱），也和這種情形相同。縱使將苦的原因──渴愛除去，仍是不够的。心也包含肉體，他們是有機的關係。因此，非全面改善身心不可，否則不會達到涅槃健全的狀態。而八正道之種種修行項目被要求的理由，就在于此。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷七十八、卷七十九；《大智度論》卷九十四；《顯揚聖教論》卷二；《辯中邊論》卷中；《俱舍論》卷一、卷二十二、卷二十六；《隨相論》；《大乘阿毗達磨雜集論》卷八；《成唯識論》卷八；《大乘義章》卷三（本）。<#>


meanings:
5660梵語 mārga-satya，巴利語 magga-sacca。又作道聖諦（梵 mārgārya-satya）、趣苦滅道聖諦、苦滅道聖諦、苦出要諦。爲佛教基本教義「四聖諦」之一。道諦，即指欲達苦滅之境而依之修行的八正道。據中阿含卷七分別聖諦經載，所謂苦滅道聖諦，即正見、正志、正語、正業、正命、正方便、正念、正定等八正道。　有關道諦之內容，諸經論所述不一，於原始佛教之根本聖典阿含經中，係以八正道爲道諦，一般亦多採用此說；另如大智度論卷十九、成實論卷二「四諦品」、四諦論卷四分別道諦品之說，則爲廣義之看法，包括三十七覺支，即：四念住、四正斷、四神足、五根、五力、七覺支、八聖道支等。　關於道諦之自性，各論書與諸部派之間頗有異說，據大毘婆沙論卷七十七之說：(一)阿毘達磨諸論師多以有學法與無學法爲道諦。(二)譬喻論師以奢摩他（梵 samatha，止）與毘鉢舍那（梵 vipaśyanā）爲道諦。(三)分別論者以有學法之八正道爲道，亦爲道諦，其餘之有學法及一切無學法僅爲道，而非道諦。(四)說一切有部之大論師妙音（梵 Ghoṣa）及如是說者認爲用以對治墮於自相續或他相續的五蘊之法，或用以對治有情數及無情數的諸蘊之法，皆爲道，亦爲道諦。　此外，唯識家以道諦配於七真如中之正行真如，並以遍、依、圓等「唯識三性」來解說道諦之相：(一)知道，又作遍知道，即能了知遍計所執之無體。(二)除道，又作永斷道，即能斷盡由各種外在因緣而生起（依他起）之假法。(三)證得道，又作證道，即能體證人空、法空二空之理。〔增一阿含經卷十七、法蘊足論卷六聖諦品、三無性論卷上、成唯識論卷八、大乘義章卷三本〕（參閱「四諦」1840）


meanings:
→ lặc đàm đạo khiêm thiền sư 泐潭道謙禪師; → khai thiện đạo khiêm thiền sư 開善道謙禪師


meanings:
(731-813) Thiền tăng đời Đường, họ Hà, người xứ Lô Giang (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Sư trụ núi Tử Ngọc.


meanings:
(895-976) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người Tương Đàm, Hồ Nam, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, làm truyền nhân tông Vân Môn đời thứ 2, trụ trì viện Thuỷ Tây Nam Đài, Đàm Châu (nay là Trường Sa, Hồ Nam). Thuỵ hiệu: Pháp Vân Đại Sư.


meanings:
→ la sơn đạo nhàn thiền sư 羅山道閑禪師; → công thần đạo nhàn thiền sư 功臣道閑禪師; → vạn niên đạo nhàn thiền sư 萬年道閑禪師


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Trường Khê (nay là huyện Hà Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nham Đầu Toàn Khoát.


meanings:
→ hoa nghiêm đạo long thiền sư 華嚴道隆禪師; → chung sơn đạo long thủ toạ 鍾山道隆首座


meanings:
(1213-1278) Thiền tăng sống vào cuối đời Tống-đầu đời Nguyên, họ Nhiễm, tự Lan Khê, người xứ Bồi Lăng (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vô Minh Huệ Tính.


meanings:
① Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Tử Lăng Khuông Nhất, tông Tào Động. ② Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Linh Sơn, người Hàng Châu, nối pháp Thiền sư Tuyết Nham Tổ Khâm, tông Lâm Tế, phái Dương Kì.


meanings:
(1615-1702) Thiền tăng đời Thanh, họ Đinh, tự Vi Lâm, hiệu Lữ Bạc, Phi Gia Tẩu, người xứ Kiến An (nay là huyện Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vĩnh Giác Nguyên Hiền, tông Tào Động. Tác phẩm: Nhân Vương Bát-nhã Kinh Hợp Sớ 3 quyển, Hoa Nghiêm Kinh Sớ Luận Toản Yếu 120 quyển, Lữ Bạc Am Cảo 4 quyển, Thiền Hải Thập Trân 1 quyển, Vi Lâm Đạo Bái Thiền sư Bỉnh Phất Ngữ lục 2 quyển.


meanings:
the insight that discerns what is the true path and what is not the true path


meanings:
(1094-1164) Thiền tăng đời Tống, họ Tiên Vu, hiệu Vạn Am, người xứ Đồng Xuyên (nay là huyện Tam Thai, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo, tông Lâm Tế. Sư từng trụ các chùa: Tiến Phúc, Báo Ân, Bạch Dương, Đông Lâm.


meanings:
guidance that one religious practitioner gives to another


meanings:
when the Way is raised, the demons are aroused


meanings:
① Thiền tăng đời Ngũ Đại (929-997), họ Kim, người Hồng Châu (Nam Xương, Giang Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thái Khâm ở viện Thanh Lương, thuộc tông Pháp Nhãn đời thứ 3, trụ chùa Vân Cư Sơn, Hồng Châu (tại huyện Vĩnh Tu, Giang Tây). Tác phẩm: Sưu Huyền, Niêm Cát, Đại Biệt. 2. Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Kim Sơn Thiện Ninh, tông Vân Môn. Sư trụ chùa Lộc Uyển ở Tú Châu (nay thuộc huyện Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang).


