# tbl_dictionary

vietnamese:
phật vị sa già la long vương sở thuyết đại thừa kinh <pqđtđ>


vietnamese:
phật vị niên thiếu tỉ khâu thuyết kinh <pqđtđ>


vietnamese:
phật vị hải long vương thuyết pháp ấn kinh <pqđtđ>


vietnamese:
phật vị a chi la ca diếp thuyết kinh <pqđtđ>


vietnamese:
phật vị thủ ca trưởng giả thuyết nghiệp báo sai biệt kinh <pqđtđ>


vietnamese:
phật vị hoàng trúc viên lão thuyết kinh <pqđtđ>

meanings:
2726全一卷。南朝劉宋時代譯。譯者佚名。又作佛為黃竹園老婆羅門說學經。收於大正藏第一冊。本經敘說於鞞蘭若有一婆羅門非難佛陀之不尊敬老婆羅門，指責佛陀為無味、無受用、無作為論者、斷見論者、嫌離者、調順者、苦行者、不入胎者等。佛陀答以若受佛之禮敬，將致頭破為七分；並對婆羅門之非難一一辯正，且宣說四禪三明之正義。婆羅門遂歸依佛。　又本經與中阿含經之第一五七經黃蘆園經及 A. VIII. 11 Verañja 為同本單行經。其中，後者較其他兩本之文為長。〔出三藏記集卷四、法經錄卷四、開元釋教錄卷五、貞元新定釋教目錄卷八〕


meanings:
2614即釋迦牟尼佛之牙齒。據傳，世尊荼毘後，全身悉化為細粒之舍利，唯其部分牙齒未損，稱為佛牙舍利（梵 Dantadhātu，巴同）。據大般涅槃經後分卷下所載，世尊荼毘之時，以大悲力之故，碎金剛體為細末舍利，唯留四牙不沮壞。帝釋天於佛口上頷取牙舍利，即還天上，起塔供養。另據觀虛空藏菩薩經所載，忉利天城之北駕御園中有佛牙塔。高僧法顯傳師子國（錫蘭，今斯里蘭卡）條亦載，王城中有佛牙精舍。此外，另有一枚佛牙傳至烏纏國（即烏萇國，位於今印度北部）。據梁高僧傳卷十三、法苑珠林卷十二等載，南朝僧法獻於劉宋元徽三年（475）往西域取經，至于闐，得烏纏國所傳來之佛牙一枚及舍利十五粒。回國後住於南齊王都建業（南京），乃密藏佛牙，自行供養禮拜。永明七年（489），文宣王因感夢，始將此事傳諸道俗。其後佛牙供奉於上定林寺。梁武帝普通三年（522），佛牙一度遭竊，下落不明。　至隋代，佛牙出現，供奉於大興（陝西長安）。唐末五代時，戰亂頻仍，遂將佛牙輾轉送至北方遼之燕京（北京）。據遼史道宗紀所載，道宗咸雍七年（1071，即北宋神宗熙寧四年），將佛牙安奉於靈光寺招仙塔。清光緒二十六年（1900），八國聯軍進犯北京，寺、塔毀於戰火。後經僧眾發掘清理、在塔基中尋獲藏有佛牙之石函，函內復有一沈香木盒，盒上刻有「釋迦牟尼佛靈牙舍利。天會七年四月二十二日記，善慧書」等字。「天會」係五代十國北漢（951～979）之年號。西元一九六四年，當地佛教團體於寺塔舊址重建佛牙舍利塔，以供奉佛牙。　另於宋高僧傳亦載有道宣感得佛牙舍利之經過，宋高僧傳卷十四（大五○‧七九一上）：「於西明寺夜行道，足跌前階，有物扶持，履空無害，熟顧視之，乃少年也，宣遽問：『何人中夜在此?』少年曰：『某非常人，即毘沙門天王之子那吒也，護法之故，擁護和尚，時之久矣！』宣曰：『貧道修行，無事煩太子，太子威神自在，西域有可作佛事者，願為致之。』太子曰：『某有佛牙，寶掌雖久，頭目猶捨，敢不奉獻?』俄授於宣。」　道宣所感得之佛牙，與上記所說之佛牙，兩者是否同一，或具有何等關係，資料所示不詳。此枚佛牙其後奉置於河南開封之相國寺灌頂院，宋太宗嘗幸臨禮拜，並以烈火煆試之，光彩益顯，太宗乃製佛牙讚，並改灌頂院為法華院。其後宋真宗將此佛牙舍利迎至開寶寺塔下供養，亦製一佛牙讚。治平二年（1065），英宗造立佛牙讚碑。崇寧三年（1104），徽宗迎佛牙至宮中供養，亦復製讚，此後亦為歷朝所崇信。　此外，錫蘭坎底市（Kandy）之馬拉葛瓦寺（Malagawa）所珍藏之佛牙舍利，被視為錫蘭之國寶，故該寺又稱佛牙寺。錫蘭佛教界每年八月一日舉行歷時十二天之佛牙節，於每日晚間八時至十一時舉辦場面盛大的佛牙遊行。據佛牙史（巴 Dāṭhāvaṃsa）載，此枚佛牙係於四世紀頃，由印度羯陵伽國（巴 Kaliṅga）傳入錫蘭，並受到最高之禮敬。十四世紀初，南印度塔米爾人（Tamils）入侵，並劫取佛牙。波洛卡摩婆訶王三世（巴 Parakkamabāhu Ⅲ, 1302～1310 在位）時，以和平方式迎回佛牙。其後，錫蘭仍戰亂不止，佛牙亦隨之不斷遷地密藏。　一五○五年，葡萄牙人登陸，極力迫害佛教信仰，王都又輾轉遷至坎底市，於此建佛牙寺以供奉佛牙。一五六○年，葡人將佛牙送至印度果阿地方（Goa）燒毀，然數年之後佛牙再度出現，或謂燒毀之佛牙乃係澚品。　據義淨之西域求法高僧傳卷上載，明遠法師嘗至師子洲（錫蘭），欲密攜佛牙歸國，終為錫蘭人發覺，致遭凌辱，錫蘭人對佛牙之防守益加嚴密。又據明本大唐西域記僧伽羅國附記及錫蘭佛教史（C. Dipayaksorn 之泰文著作）等所載，明使鄭和嘗至錫蘭取得佛牙。又古代錫蘭人稱佛牙為 Dāṭhā-dhātu，現今則稱為 Dalada。〔出三藏記集卷二、卷三、法苑雜錄原始集目錄卷九〕（參閱「佛牙史」2616、「佛牙節」2617）


meanings:
2614巴利名 Dāṭhāvaṃsa, Dantadhātuvaṃsa。凡五章。錫蘭（即今斯里蘭卡）僧達摩揭諦（巴 Dhammakitti）著於十二世紀頃。為南傳上座部佛教三藏經典外之著作。係揭諦受波洛卡摩婆訶王一世（巴 Parakkamabāhu Ⅰ）之請，根據錫蘭文之編年史「大史」（巴 Mahāvaṃsa）及佛教傳說編寫而成。記載印度羯陵伽國（巴 Kaliṅga）佛牙城（巴 Dantapura）王子陀多（巴 Dantakumāra）偕王妃稀摩梨（巴 Hammālī）密藏一枚佛陀左邊聖牙逃難至錫蘭之經過，及與佛牙有關之史事。為優秀之巴利文史詩。佛牙送至錫蘭島時，正逢吉祥雲色王之世（巴 Siri-Meghavaṇṇa, 362～389 在位），佛牙受到最高之禮敬，成為國之至寶。其後歷代國王即位之前，皆須先取得供養佛牙之權，始得人民之擁護，故常引起政治糾紛。此前，印度即有多位王子因爭奪佛牙而導致戰爭。


meanings:
（巴 Daḷadā Māligāva）即錫蘭坎底王朝國王毗摩羅達摩須利安一世（Vimaladharmasuriya I,15 92～1604在位）所建的達拉達·馬利加娃（Dal!ada^ Ma^liga^-va）寺。位于今斯里蘭卡的坎底（Kandy）市。又稱佛齒寺、齒宮殿。<#>此寺建于一座高約六公尺餘的台基上，周圍繞以護寺河。分上下二層，內部結構複雜。主要有佛殿、鼓殿、長廳、大寶庫、誦經廳等建築物。核心爲兩層內宮。整座建築規模雄偉。寺內所供奉之佛陀左犬齒，長約二寸，似■齒，安置于鈴形塔中的黃金蓮臺上。鈴形塔飾有珍珠寶玉。<#>相傳此佛牙原在南印度羯陵伽國彈多補羅城。西元四世紀左右，在該國公主黑瑪拉（Hemama^la^）下嫁錫蘭王西裏·梅加宛那（Siri Meghavaṇṇa，362～409）時，佛牙隨之傳來錫蘭。最初置于舊都阿■羅陀補羅城的塔園寺，幷在無畏山寺舉行盛大的佛公典。爾後，此儀式成爲斯里蘭卡的傳統節慶。另外，唐代爲禮拜佛醜諉往錫蘭的僧侶爲數不少。如法顯、義淨、玄奘之游記皆曾載其事迹。<#>佛醜諛傳入錫蘭後，逐漸成爲王權的象徵。十四世紀初，移至本寺。現今斯里蘭卡于每年八月均在本寺舉行盛大的佛牙節。在慶典中，主事者將佛牙安置在小型佛塔中，再將佛塔放在裝飾華麗的象背上，由一百頭象、男子舞蹈、古典樂隊等行列引導，繞街游行。當地人稱爲‘佩拉黑拉’（Perahera，大游行）節。<#>［參考資料］　《大唐西域記》卷三、卷十一；《大唐西域求法高僧傳》卷上；《小野玄妙佛教藝術著作集》第二册。<#>


meanings:
2616巴利名 Daḷadā Māligāva。即錫蘭（今之斯里蘭卡）坎底市（Kandy）之馬拉葛瓦寺（Malagawa），整個建築規模宏偉，寺院建在一座高約六公尺餘之臺基上，周圍有護寺河。分上下兩層，廳堂套廳堂，結構複雜，主要有佛殿、鼓殿、長廳、大寶庫、誦經廳等，核心乃兩層之內宮，其中，黃金蓮臺之上供奉有佛陀之牙齒，故稱佛牙寺。此佛牙原為印度羯陵伽國（巴 Kaliṅga）所有，四世紀頃傳至錫蘭，初置於王都阿㝹羅陀補羅城（梵 Anurādhapura，巴同）之塔園寺，十四世紀時移至本寺。或謂四世紀在位之吉祥雲色王（巴 Siri-Meghavaṇṇa）於王宮之側新建一佛牙精舍，供養聖牙。此外，現今廣受重視之佛牙節，即以本寺為中心，舉行盛大之遊行儀式。


meanings:
錫蘭（今斯里蘭卡）的佛教節慶。每年八月一日至十二日，由佛牙寺及印度教寺院共同于坎底市（Kandy）舉行。現行儀式創始于西元1775年吉祥稱王師子（Kirti s/ri ra^ja sin%ha，1747～1782在位）時代。游行盛會分三個階段舉行︰(1)一日至六日爲正式游行期。每晚七時開始，首先將神像自各處迎至佛牙寺前，然後游行。佛牙隊在前，其次爲四大神像隊（即保護神像隊、毗6 奴神像隊、戰神像隊、女神像隊），各隊皆有象群。鼓樂歌舞隊隨後，人民手持火炬恭敬禮拜。(2)七日至十一日改以轎子抬著神像與佛牙隊會合，再開始游行，然後返回原處。(3)十二日有兩項較爲特殊的儀式，一爲護送戰神至佛牙寺附近的摩呵吠利恒河（Maha^veliganga^）洗劍，一爲游行隊伍至印度教‘伽那提婆拘婆羅’（Gaṇadevikovila）神廟爲世界祈求和平。信徒幷于節慶期間，盡力布施財物予寺院、僧衆，以求取功德。<#>按錫蘭人自古以來即甚爲尊重佛牙。據《佛牙史》所載，被視爲錫蘭第一國寶與代表佛陀的佛牙，乃西元四世紀時，由南印度羯陵伽國密傳至師子國（錫蘭）者。初置于王都阿■羅陀補羅城塔園寺，每年定期請出供人民膜拜。五世紀初葉由印度抵達錫蘭的東晋·法顯，在其《佛國記》中記載（大正51·865a）︰<#>‘城中又起佛齒精舍，皆七寶作。（中略）佛齒常以三月中出之。（中略）却後十日佛齒當出至無畏山精舍。（中略）種種法事晝夜不息，滿九十日乃還城內精舍。’<#>七世紀時，玄奘的《西域記》卷十一〈僧伽羅國〉（即師子國）條中也曾記載，王宮側有佛牙精舍，王于佛牙日恭敬禮敬之。其後，自西人勢力伸入錫蘭後，王都遷至坎底市，佛牙亦移至坎底新建佛牙寺供養。故佛牙節也稱爲‘坎底大游行’（Kandian Perahera）。<#>［參考資料］　淨海《南傳佛教史》；《佛教文史雜考》（《現代佛教學術叢刊》{100}）。<#>


meanings:
2617錫蘭（今斯里蘭卡）之佛教盛會。每年八月於坎底市（Kandy），由佛牙寺與印度教寺院聯合舉辦佛牙遊行，每晚八時始，至十一時歸寺，自八月一日至十二日，歷時十二天，故又稱坎底遊行盛會（Kandian Perahera）。據佛牙史（巴 Dāṭhāvaṃsa）載，這顆被視為第一國寶與佛陀代表之佛牙，乃四世紀頃，由南印度羯陵伽國（巴 Kaliṅga）密傳至師子國（錫蘭之古名）者。初置於王都阿㝹羅陀補羅城之塔園寺，每年三月舉行一次佛牙遊行儀式，將佛牙送往無畏山寺供養，滿九十日後，還置塔園寺，與目前所行略有不同。十四世紀時王都遷至坎底，佛牙亦移至新建之佛牙寺供奉。　現行之儀式始自西元一七七五年，其時為吉祥稱王獅子王（梵 Kīrti śri Rāja Siṅha）在位期間，遊行隊伍包括聖佛牙隊、保護神像隊（梵 Nāthadevālaya）、毘濕奴神像隊（梵 Viṣṇudevālaya）、戰爭神像隊（梵 Katragamadevālaya）、女神像隊（梵 Patānīdevālaya，即大梵天神之妻）等，最後一日有兩項較特殊之儀式，一為護送戰爭神至佛牙寺附近之摩訶吠利恒河（梵 Mahāveligangā）洗劍；一為遊行隊伍至印度教之伽那提婆拘婆羅神廟（梵 Gaṇadevīkovila），為世界人類祈求和平。信徒於節慶期間，則盡力施捨財物予寺院、僧眾，以求取功德。〔佛國記、大唐西域記卷十一僧伽羅國條、南傳佛教史（淨海）〕


vietnamese:
phật hiện thập chủng thần biến phục ca-diếp <đpb>


meanings:
2727又稱畫像、繪像。即將佛及菩薩等形像繪於壁面、紙絹上，或刺繡於岁布之上。可作為本尊以供養禮拜，或作為傳說、教義之圖解。佛畫與佛像之起源被視為同時，經典之記載亦不少。大寶積經卷八十九（大一一‧五一二下）：「爾時有一比丘，於白岁上畫如來像，眾彩莊嚴悉皆具足。」　據有部毘奈耶雜事卷十七載，佛陀嘗允許於祇洹精舍之諸堂畫諸種變相，並於瞻病堂畫如來親自看病之相。又高僧法顯傳、大唐西域記卷二、卷八等載，謂北印度那竭國之南及中印度前正覺山之石窟有佛之肖像（觀佛三昧海經卷七謂那竭國之佛肖像為佛所留）。巴利文大史（Mahāvaṃsa, 30）謂，錫蘭國王木扠伽摩尼（Duṭṭhagāmanī）於其所建之遺骨堂，命人描繪佛傳及本生譚。　現存遺品除傳於西藏、尼泊爾等梵夾佛菩薩像之外，另於阿旃多（梵 Ajanta）、悉耆利耶（巴 Sīgiriya）等石窟所繪之壁畫，係笈多王朝所製作，然迄今僅剩餘殘蹟。西域之佛畫製作亦興盛，近年從阿富汗之巴米羊（Bamian）、土耳其斯坦之吐木斯庫（Tumsuq）、高昌（Chotscho）、米瑞（Miran）等石窟及廢址發現甚多，尤以米瑞出土之六比丘壁畫斷片，係三世紀頃之作品，為現存之最古遺品。　密教興起後，曼荼羅及諸佛、菩薩、諸天等圖畫流行，如大日經具緣品載有大悲胎藏曼荼羅畫像壇法、金剛頂經載有金剛界曼荼羅畫像法等。又尊勝佛頂修瑜伽法軌儀卷上（大一九‧三七五下）：「先須畫像，擇取吉善好月時日，晨朝起畫。好月者，正、二、三、四、五、六、七、十二月等，此為最上好月；好日者，日月蝕時及地動時、鬼宿日，此為上好勝日，或取白月十五日，或取二十三日等。已擇取日月時節，喚畫師沐浴，與三昧耶戒，或與三昧耶灌頂，每出入洗浴換衣，食三白食，不雜穢食等，亦不還價，其畫物白氈，或好細布、絹等物中，如法畫之。」由此可知畫法之一斑。　我國佛畫於古時已流行，如佛祖統紀卷三十六載，東晉太寧元年（323），明帝於大內樂賢堂繪釋迦佛像，梁高僧傳卷五道安傳載，苻堅遣使至外國，送金縷繡像及織成像各一張。至宋、齊以後，彫像盛行，織刺繡像亦流行。洛陽伽藍記卷一永寧寺條（大五一‧一○○○上）：「繡珠像三軀，織成五軀，作功奇巧，冠於當世。」北齊以後阿彌陀五十菩薩像之繪像甚流行，現敦煌出土之壁畫，存有淨土變相之圖。　日本於崇峻元年（588），百濟之畫工白加等前往朝貢，佛畫始流行。至平安朝，空海等傳入密教，金胎兩部曼荼羅之圖畫流行，其後復有九品來迎圖之流行。　佛畫以所畫之材料分類，可分為壁畫、扉繪、柱繪、天井繪、紙絹畫、繡像、織成像、結珠像、錦像、障子畫等；以畫題之分類有一尊像、三尊像、群像、變相及曼荼羅等，種類繁多。〔般舟三昧經卷上四事品、信力入印法門經卷五、正法念處經卷四十三、大乘造像功德經卷下、慈氏菩薩略修愈誐念誦法卷下、十誦律卷五十六、南海寄歸內法傳卷四灌沐尊儀、Le Coq: Die Buddhistische Spätantike in Mittelasien,vol. Ⅱ〕


vietnamese:
phật nhãn thanh viễn thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
phật nhãn thanh viễn thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Thư Châu Phật Nhãn Hoà thượng ngữ lục. Ngữ lục, 8 quyển, do Thanh Viễn soạn vào đời Tống, Cao Am Thiện Ngộ biên tập, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục từ quyển 27 đến quyển 34, Tục Tạng kinh tập 118, trang 499. Nội dung bao gồm các lời khai đường ở chùa Thiên Ninh, Thư Châu cho đến những ngữ yếu khi sư trụ chùa Bao Thiền núi Long Sơn. Bên cạnh đó là: Kệ tụng, Chân tán, Tiểu tham, Phổ thuyết, Tụng cổ, Dạy bảo trong thất, Thùy đại, chỉ dạy tâm yếu cho thiền nhân, Tam tự tỉnh sát, Giới vấn thoại. Quyển cuối phụ lục 1 thiên »Tống cố Hoà Châu Bao Sơn Phật Nhãn Thiền sư Tháp minh« của Lí Di Tốn.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Huệ Khai do vua Tống Lí Tông ban cho. X. Huệ Khai.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Đái, hiệu Pháp Vũ Lão Nhân, người xứ Tiền Đường (nay là Hàng Châu) Trung Quốc. Năm 14 tuổi, sư nương Thiền sư Tịnh Minh xuất gia; đến 18 tuổi sư theo ngài Châu Hoằng thụ giới cụ túc. Trải qua các pháp hội, sư tu tập giáo quán Thiên Thai. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 22 (1594), đến Nam Kinh yết kiến Thiền sư Tử Bách, được ngài thọ kí, sư trở về Hàng Châu, ở ẩn nơi vắng vẻ thế mà hàng danh sĩ tăng lữ tới lui không ngớt. Một hôm sư đào đất gặp một tấm bia còn sót lại, mới biết đây là nền cũ của chùa cổ Lí An, nên quyên góp của cải để xây dựng lại. Tính sư thích sống cô tịch, về già không tiếp khách, lánh mặt ở trên đỉnh núi.


meanings:
Kinh sớ, 3 quyển, do Vi Lâm Đạo Bái soạn vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 59, trang 339. Từ trước đến nay, Thiền tông xem trọng Tứ Thập Nhị Chương Kinh, Phật Di Giáo Kinh, Quy Sơn Cảnh Sách, gọi chung là Phật Tổ Tam Kinh. Trong ấy 2 quyển kinh đầu là sách nhập môn vở lòng cho người học Phật, là kinh sách cơ bản mà thiền tăng cần phải học tập. Quy Sơn Cảnh Sách là những lời dạy quý báu mà thiền tăng cần phải ghi nhớ và tuân giữ. Xưa nay những bản chú sớ về kinh này rất nhiều, nhưng đều không đủ để thoả mãn nhu cầu của thiền tăng, nên Vi Lâm Đạo Bái mới viết ra sách này để làm chỉ nam cho thiền tăng tu Phật tập thiền.


meanings:
Sách, 8 quyển, do Giới Am Ngộ Tiến biên soạn vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Thuận Trị thứ 11 (1654) và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 667. Tác giả là con cháu đời thứ 15 của Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm. Sách này là bản đồ pháp hệ Thiền tông do Giới Am biên soạn, nêu ra thế phổ truyền đăng của Ấn Độ, 5 tông dưới pháp hệ chư Tổ Trung Hoa là: Lâm Tế, Vân Môn, Quy Ngưỡng, Pháp Nhãn, Tào Động và các chi phái để giải thích sơ luợc về sự phát triển Thiền tông.


vietnamese:
phật tổ chính truyền cổ kim tiệp lục <pqđtđ>


vietnamese:
phật tổ chính truyền cổ kim tiệp lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Cổ Kim Tiệp lục. Lục, 1 quyển, do Tuyết Triệu Quả Tính soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 146, trang 871. Tác giả đọc nhiều kinh sách Phật giáo, biên tập về cơ duyên ngữ yếu của các thiền tăng đời Tống như Mật Am Hàm Kiệt trở về sau mà các quyển Truyền đăng lục của 2 đời Nguyên Minh chưa thu thập. Nội dung sách này gồm có: Sự tích, triều đại, Pháp lạp, Thuỵ hiệu, Pháp tự của các Tổ sư được truyền thừa đời thứ 17, 18 thuộc tông Lâm tế và lược thuật cơ duyên ngữ yếu của chư sư từ Bồ-đề Đạt-ma đến Mật Am Hàm Kiệt để làm rõ pháp hệ của họ. Sau mỗi truyện đều có phụ 1 bài niêm tụng. Quyển cuối phụ lục: Giản yếu về sự truyền thừa của Tứ gia (4 tông phái) là: Tào Động, Quy Ngưỡng, Vân Môn, Pháp Nhãn cho đến »Nhữ Châu Phong Huyệt Diên Chiểu Thiền sư Tháp minh«.


meanings:
Sách, 4 quyển, do Thủ Nhất Không Thành biên tập lại, được ấn hành vào niên hiệu Quang Tự thứ 6 (1880) đời Thanh. Vào khoảng niên hiệu Hồng Võ (1368-1398) đời Minh có vẽ khoảng hơn 100 bức tranh của chư Tổ, được cất giữ ở núi Ngưu Đầu. Đến niên hiệu Vạn Lịch thứ 17 (1589), nhờ Tử Bá Lão Nhân viết tựa để ấn hành. Vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 11 (1638), Nguyên Hiền ở Viện Chân Tịch vẽ thêm 130 bức rồi ấn hành. Niên hiệu Khang Hi thứ 15 (1676) đời Thanh, Tĩnh Hi Khải Công thu thập 166 bức, biên thành »Tông Môn Chính Mạch Đạo Ảnh«. Thủ Nhất Không Thành còn biên tập thêm, gồm 240 bức, chia làm 4 quyển. Quyển 1 là Phật Tổ Chính Tông gồm 39 vị, và phụ lục các chi phái phụ, chi Ngưu Đầu. Quyển 2 là Nam Nhạc Chính Tông gồm 68 vị, nêu ra pháp mạch Lâm Tế và Quy Ngưỡng. Quyển 3 là Thanh Nguyên Chính Tông gồm 85 vị, nêu ra pháp mạch Tào Động, Vân Môn và Pháp Nhãn. Quyển 4 là Giáo Luật Liên Tông gồm 48 vị.


meanings:
Đăng lục, 1 quyển, do Phong Ông Tổ Nhất biên, được ấn hành vào niên hiệu Khang Lịch thứ 3 (1381) Nhật Bản. Quốc tịch cùng thời đại của tác giả không được rõ. Nội dung gom chép lược truyện của Bảy Đức Phật, Tổ sư Ấn Độ, Tổ sư Trung Hoa. Tổ sư Trung Hoa từ Bồ-đề Đạt-ma đến Mật Am Hàm Kiệt gồm 53 vị và tính chung với các Tổ sư Ấn Độ thì được 87 vị. Liệt truyện lấy cơ duyên ngữ cú làm chính và có sự tích sử truyện truyền đăng lục.


meanings:
Gọi tắt: Phật Tổ Thông Tải. Sách, 22 quyển (có thuyết nói 36 quyển), do Niệm Thường biên soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 49, trang 477. Tác giả lấy »Phật Tổ Thống kỉ Pháp Vận Thông Tắc Chí« làm lam bản, lấy Thiền tông làm Phật giáo chính thống, bắt đầu từ Bảy Đức Phật đến niên hiệu Nguyên Thống thứ 1 (1333) đời Nguyên Thuận Đế. Tác giả sưu tập rộng rãi lịch sử Phật giáo, trình bày tình hình hoạt động Phật giáo theo niên kỉ, đem can chi, kỉ niên để phụ chú niên hiệu đế kỉ. Sách ghi ghép về sự tích các vị Hoàng đế, quan lại trải qua nhiều triều đại chấn hưng hoặc tiêu diệt Phật giáo và những văn thư về Phật giáo được soạn thuật; về mối quan hệ giữa các giáo: Nho, Phật, Đạo; những hoạt động của giới tăng lữ Phật giáo như: hoằng pháp, dịch kinh, trước thuật. Nội dung 28 vị Tổ của vài quyển trước lấy tài liệu từ Cảnh Đức Truyền Đăng lục. Hơn 10 quyển ghi chép từ Hán Minh Đế đến đời Ngũ Đại lấy tài liệu từ Long Hưng Phật Giáo Biên Niên Thông luận của Tổ Tú soạn vào đời Tống. Tác giả chủ yếu ghi chép hai đời Tống và Nguyên. Sách này nội dung đôi chỗ hơi bề bộn, về niên đại lịch sử cũng có lầm lẫn.


meanings:
(title) Chronicle of the Buddhas and the Patriarchs


meanings:
Sách, 41 quyển, do Chu Thời Ân soạn vào đời Minh. Tác giả bắt đầu biên soạn vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 38 (1610), đến 21 năm sau mới hoàn thành, được ấn hành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 7 (1634) đời Minh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 146, trang 365. Nội dung lấy các sự tích về hoá đạo, hành nghi của Chư Phật và các Tổ sư Thiền tông trải qua các thời đại làm cương mục. Căn cứ vào thời đại trước sau ghi chép lịch sử phát triển của nó, mỗi thứ sự kiện Phật giáo cùng niên đại đều có thể nhìn qua liền thấy ngay.


meanings:
(title) Chronicle of Buddhas and Patriarchs


meanings:
Chỉ cho Phật giáo cùng Thiền tông. Hám Sơn Lão Nhân Mộng Du tập q. 1 ghi: »是 故 佛 祖 門 中、 教 有 性 相、 宗 有 照 用。 – Thế nên trong Phật Tổ Môn, giáo có tính tướng, tông có chiếu dụng«.


meanings:
（梵 buddha-vaṃśa，巴 buddha-vaṃsa，藏 saṇs-rgyas-kyi rigs）意指佛的本質或成佛的根本原因。有多種說法。略說四種如次︰(1)指衆生本具的佛性︰《法華經》卷一〈方便品〉雲（大正9·9b）︰‘佛種從緣起，是故說一乘。’《法華文句》卷四（下）釋爲（大正34·58a）︰‘中道無性即是佛種。迷此理者，由無明爲緣，則有衆生起。解此理者，由教行爲緣，則有正覺起。欲起佛種須一乘教。’(2)指煩惱爲佛種︰這是就‘煩惱即菩提’的見地而說的。《維摩經》卷中〈佛道品〉（大正14·549b）︰‘以要言之，六十二見及一切煩惱皆是佛種，（中略）譬如高原陸地不生蓮 □華，卑濕淤泥乃生此華。’僧肇注雲（卍續27·491上）︰‘塵勞衆生即成佛道更無異人，夫成佛故是佛種也。’(3)以菩提心爲佛種︰如《華手經》卷二〈發心品〉所載（大正16·140a）︰‘譬如無牛則無醍醐，如是若無菩薩發心則無佛種。（中略）如是若有菩薩發心，則佛種不斷。’(4)以稱名爲佛種︰如《寶雲經》雲（大正16·210a）︰‘譬如種樹，有其種子離于腐敗，具足生芽因緣。（中略）善男子！聞佛名者得其種子具足因緣，便得受記。’<#>此外，《菩薩念佛三昧經》謂，佛種是一切諸佛的體性，舊譯《華嚴經》卷十謂（大正9·461b）︰‘下佛種子于衆生田，生正覺芽。’《華嚴經探玄記》卷十一釋雲（大正35·310a）︰‘菩薩所行名爲佛種。’<#>以上四種之中，前一種是約性德而說佛之本質爲佛種，後三種是約修起而說，是指産生佛果的種性。但是，守護此佛種而不令絕，是菩薩所應努力去做的。《無量壽經》卷上（大正12·266b）︰‘受持如來甚深法藏，護佛種性常使不絕。’《思益梵天所問經》卷一〈四法品〉（大正15·36a）︰‘菩薩有四法不斷佛種，何等四？一者不退本願，二者言必施行，三者大欲精進，四者深心行于佛道。’<#>［參考資料］　《大乘入楞伽經》卷五〈無常品〉；《佛地經論》卷二；《究竟一乘寶性論》；《佛性論》卷二；《大乘莊嚴經論》卷七。<#>


meanings:
（巴 Buddha-vaṃsa）南傳巴利聖典之一。屬《小部》經典。又稱《佛種姓》。系記載過去佛之種姓、經歷，以及釋尊之因行等事的經典。全經由二十八品組成。第一□寶珠經行處品〉叙述︰佛應梵天之請而造寶珠經行處，及應舍利弗之問而說過去世之因行。第二〈燃燈佛種姓品〉至第二十五〈迦葉佛種姓品〉叙述︰燃燈佛等過去二十四佛之三會說法會座得果者之數、都城、父母、弟子、女弟子、常侍男女、菩提樹、身長、壽命、塔等，以及釋尊在各佛住世時的修習、受記等情形。第二十六〈瞿曇佛種姓品〉叙述︰釋尊三會說法及壽命等。第二十七〈諸佛品〉略說︰燃燈佛以前之作愛（Taṇhan%kara）、作慧（Medhan%kara）、作歸依（Sara-ṇan%kara）等三佛，與前述二十四佛、釋尊、未來佛彌勒等，共二十九佛之名稱及出世之劫名。第二十八〈舍利配分譚〉述說︰釋尊滅後，其舍利、資具等物的奉安處。<#>本經所說過去佛中之毗婆尸、尸弃、毗舍浮、俱留孫、拘那含牟尼、迦葉等七佛，也載于《長部》的〈大本經〉（Maha^pada^na-sutta）及〈阿咤曩胝經〉（A^t!a^na^t!iya-sutta），但是二十四佛之說未見于較古之經典。而常侍男女等記述也不見于古經之中。因此，本經被視爲與《譬喻》（Apada^na）及《所行藏》（Cariya^-pit!aka）同是巴利經藏中較晚出的經典。此外，佛音的《長部經注》曾謂︰中部師以此經爲聖典。<#>本經之現行本有西元1882年由巴利聖典協會出版，英國語言學者摩裏斯（R. Morris）整理的原典，以及日本·立花俊道的日譯本（《南傳大藏經》第四十一卷）。注釋書有佛授（Buddhadatta）所撰的《妙義悅意》（Mad-hurattha-vila^sini）。<#>［參考資料］　《善見律毗婆沙》卷一；M.Winternitz 《Geschichte der indischen Literature》；B.C. Law《A History of Pa^li Literature》；G. P.Malalasekera《Dictionary of Pa^li Proper Names》。<#>


meanings:
2744巴利名 Buddha-vaṃsa。凡二十八品。由偈頌合成，闡說過去佛之種姓、經歷，釋尊之因行等。屬小部經（巴 Khuddaka-nikāya）之一。本經所說過去佛中，毘婆尸佛（巴 Vipassī）以下至釋尊等七佛見於長部經之大本經及阿吒曩胝經，然二十四佛等則不存於古經典中，且常侍之男女等說亦為古經典所未見。在巴利文經藏中，本經與譬喻（巴 Apadāna）及所行藏（巴 Cariyā-piṭaka）被認為係最後之編纂。在佛音之長部經註（巴 Sumaṅgala-vilāsinī）謂，中部師以本經為聖典，但長部師則不以為然。本經現有摩理士（R. Morris）之原文出版（P.T.S. 1882），並有立花俊道之日譯（南傳大藏經卷四十一）。注釋書有佛授（巴 Buddhadatta）所著之妙義悅意（巴 Madhurattha-vilāsinī）一書。〔善見律毘婆沙卷一、B.C. Law: A History of Pāli Literature; G.P. Malalasekera: Dictionary of Pāli Proper Names〕


meanings:
Chùa ở núi Ngưu Thủ, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, trong núi có hang đá, người đời gọi là »Bích Chi Phật Quật«. Khoảng niên hiệu Thiên Giám (502-519) đời Lương thuộc Nam Triều, Tư Không Từ Độ dựa theo hang đá mà lập chùa, tên là »Phật Quật Tự«. Lại còn đem của cải ra viết phỏng theo Phật kinh, cất giữ nơi chùa, kẻ tu thiền bốn phương tụ hội. Đầu đời Đường Đại sư Pháp Dung trụ chùa này là nơi để ngài duyệt tạng và khai giáo. Niên hiệu Trinh Quán thứ 19 (645) bị thiêu huỷ bởi lửa rừng, sau đó được xây dựng lại. Về sau nhiều lần thay đổi tên gọi, đời Đường gọi là »Trường Lạc Tự«, »Tư Thiện Viện«, »Phúc Xương Viện«. Đời Nam Đường Hậu Chúa đổi tên là »Hoằng Giác Tự«. Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-984) đời Tống đổi tên là »Sùng Kính Tự«. Đầu niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh, gọi trở lại là »Phật Quật Tự«. Khoảng niên hiệu Chính Thống (1436-1449) lại đổi tên »Hoằng Giác Tự«. Đời Thanh lại gọi »Phổ Giác Tự«, niên hiệu Hàm Phong (1851-1861) chùa bị chiến tranh phá huỷ. Hiện chỉ còn một tháp. X. »Hoằng Giác Tự Tháp«.


meanings:
concentration of the Buddha's appearance


meanings:
(title) Sutra of the Abiding Dharma Recorded Just Prior to Buddha's Nirvana


vietnamese:
phật lâm niết-bàn kí pháp trụ kinh <đpb>


vietnamese:
phật trang nghiêm cảnh giới tam muội <pqđtđ>


meanings:
birth by transformation done by buddhas and bodhisattvas


vietnamese:
phật hoa nghiêm nhập như lai đức trí bất tư nghị cảnh giới kinh <bktt>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đạo Xương, sống vào đời Tống. X. Đạo Xương.


meanings:
指釋迦牟尼佛的誕辰。漢地佛教以農曆四月初八爲佛誕日，而南傳、藏傳佛教則以陽曆五月間的月圓日爲佛陀的誕辰、成道日與涅槃日。西元1955年，世界佛教徒友誼會于緬甸首都仰光召開第三次會議，曾定此日爲世界佛陀日。<#>在佛誕日當天所舉行的慶祝活動，儀式多樣，其中莊嚴隆重而具特色者，首推‘浴佛’。漢地的浴佛儀，在祝香、供養及香湯浴降生像之外，幷有念誦經咒、主法說白及回向發願。和以來，寺院于佛誕日既舉祝誕儀，又行浴佛式，也有寺院將祝誕與浴佛糅在一起舉行。浴佛儀式之外，在印度與中國，另有‘行像’儀式。此即在佛誕日（或其他節慶）用彩車運載佛像以游行各處的活動。<#>又，漢地佛教以釋尊成道日爲農曆臘月初八，涅槃爲二月十五，出家日爲二月初八。寺院往往有簡單的紀念活動。此外，農曆六月初四爲釋尊初轉法輪日，九月二十二日爲釋尊天降節，在漢地佛教中于此二日舉行紀念活動的不多，但在南傳佛教國家中則系重要節慶。由于曆法的差異、文化背景的不同，佛誕日的確定日期及慶祝方式，亦往往隨著國家、民族的差異而有不同。<#>此外，釋迦牟尼以外的其他諸佛菩薩，在我國也往往有誕辰紀念日之設。寺院或信徒在此等日期，亦常有法會或其他慶祝儀式。此等佛菩薩之聖誕，雖非必爲歷史上之確當日期，但自有民俗及信仰上之意義。玆依《禪門日誦》〈聖誕日期〉章所載，摘要表列其他佛菩薩之聖誕如下︰<#>┌────────┬─────┐<#>│聖誕日期（陰曆）│佛、菩薩  │<#>├────────┼─────┤<#>│正月一日        │彌勒菩薩  │<#>│正月六日        │定光佛    │<#>│二月十九日      │觀世音菩薩│<#>│二月廿一日      │普賢菩薩  │<#>│三月十六日      │准提菩薩  │<#>│四月四日        │文殊菩薩  │<#>│四月八日        │釋迦牟尼佛│<#>│四月廿八日      │藥王菩薩  │<#>│六月三日        │韋陀菩薩  │<#>│七月十三日      │大勢至菩薩│<#>│七月三十日      │地藏菩薩  │<#>│八月廿二日      │燃燈佛    │<#>│九月三十日      │藥師佛    │<#>│十一月十七日    │阿彌陀佛  │<#>│十二月廿九日    │華嚴菩薩  │<#>└────────┴─────┘<#>◎附︰印順〈紀念佛誕說佛誕〉（摘錄自《妙雲集》下編{9}）<#>說到佛誕，今年有了三個︰(1)中國佛教舊傳的陰曆四月初八日。(2)臺灣一部分人，奉行日本佛教的舊例，陽曆四月初八日。(3)從今年起，有的遵用南方佛教所傳的，陽曆五月月圓日──陰曆四月十五日。雖然好事不嫌多，不過一年而要過三個佛誕，舉行三次慶祝，到底不大理想！三個佛誕中，日本式的陽曆四月初八日，是近代的日本佛教徒，硬改陰曆爲陽曆，論事論理，都是毫無根據！臺灣一部分信徒，光復來還是沿用不改，這不一定是對他發生興趣，只是習以爲常，奉行故事而已。陰曆四月初八日，或四月十五日（陽曆五月月圓日），問題就不那麽簡單，是值得好好討論一下的。<#>《牟子理惑論》（東漢末年作品）說︰‘佛四月八日生。’這是可考見的最早史料。據此，中國佛教以四月初八日爲佛誕，至少已沿用一千七百多年，這是怎樣的古老傳統！在後來傳譯的經典中，略有二說︰(1)二月八日說，如《佛本行經》卷七，《長阿含》卷四〈游行經〉。(2)四月八日說，如《修行本起經》卷上，《瑞應本起經》卷上，《佛所行贊》卷一，《佛般泥洹經》（末），《般泥洹經》（末）；還有《漢書》□郊祀志〉。對于這二月或四月的不同，古人的解說是錯的。如(1)道安《二教論》注說︰‘春秋（時代的）四月，即夏（曆）之二月也；依天竺用正與夏同。’這是說︰說四月，依中國說。中國的春秋時代，用周正，周正建子，所以四月爲卯月。經中說二月，是依天竺說的。天竺的曆法，與中國夏曆一樣；夏曆建寅，所以二月也是卯月。這樣，依印度說二月，依中國當時說四月，其實是一樣的。但果真如此，那末佛教傳入中國時，中國一向都用夏曆，爲什麽一直以四月初八爲佛誕，而不用二月呢？(2)《北山錄》注說︰‘四月八日生者，據夏正說；以二月八日生，據周正說。’此說的錯誤，尤爲明顯！如據夏正而說四月八日，四月應該是巳月；據周正而說二月，二月應該是醜月。醜月與巳月不同，怎能說一致呢！<#>玄奘《大唐西域記》卷六說︰釋迦‘菩薩以吠舍佉月後半八日，當此三月八日。上座部則曰︰以吠舍佉月後半十五日，當此三月十五日’生。這不但說出了兩個不同的佛誕，還明顯地說到了月名。據印度曆法，一年十二月。每月分二，先是黑月，次是白月，所以等于陰曆的從上月十六日到下月十五日爲一月。十二月中︰一月名制呾羅，二月名吠舍佉，三月名逝瑟咤。據《宿曜經》的解說︰制呾羅月，當中國（陰曆）二月；吠舍佉月，當中國三月；逝瑟咤月，當中國四月。據《西域記》說︰制呾羅月當中國正月十六日到二月十五日；吠舍佉月當中國二月十六日到三月十五日；逝瑟咤月當中國三月十六日到四月十五日。由于近代的交通暢達，彼此年月的對照更爲明確，知道《宿曜經》與《西域記》所說，都還差一點。如不談閏月，那末一月制呾羅，實爲陰曆二月十六日到三月十五日；二月吠舍佉，實爲陰曆三月十六日到四月十五日。佛生于吠舍佉月，爲佛教的一致傳說。吠舍佉月的後半八日（或十五日），在印度是第二月；而依中國夏正的陰曆，是四月初八日（或十五日）。所以，可以肯定的解說︰經中說二月，依印度曆法的吠舍佉月說。說四月，是依中國夏正的陰曆說。這樣，經中說二月，說四月，幷不矛盾。古人對于二月或四月的解說，雖然是錯的，而中國古來一向遵用陰曆四月（卯月）說，却是絕對的正確！<#>剩下來的問題是︰釋迦佛的誕生，到底是中國傳說的四月初八日，還是南方所傳的四月十五日？據玄奘《西域記》所說，知道這是部派的傳說不同︰上座部用吠舍佉月的後半十五日，其他學派用吠舍佉月的後半八日。不但是佛的誕生，佛的出家、成道、入涅槃，上座部都說是吠舍佉月的後半十五日，換言之，都是陰曆四月十五日。而其他學派（除有部對涅槃日有異，也就，却一律是吠舍佉月的後半八日，也就是四月初八日。這如《般泥洹經》說︰‘佛從四月八日生，四月八日舍家出，四月八日得佛道，四月八日般泥洹。’所以，中國舊傳以四月初八爲佛誕，從學派說，這是小乘四大系中，大衆、一切有、犢子等三系，及大乘佛教所共用。而四月十五日，僅是小乘四大系中，上座分別說系的傳說。從教區說，這是中國、韓、日等國家──廣土衆民所共用，而不如四月十五日的，僅是錫蘭、緬、泰所遵用。如從中國佛教來說，這是有著一千七百多年歷史的節日。所以如不是改宗南方小乘佛教，就沒有任何理由來改變四月八日的佛誕節。<#>


meanings:
The ceremony held to commemorate the Buddha's birthday


vietnamese:
phật thuyết ngũ uẩn giai không kinh <cm>


vietnamese:
phật thuyết tác phật hình tượng kinh <cm>

meanings:
Sutra on the Production of Buddha Images


meanings:
(title) Sutra on the Eightfold Noble Path


meanings:
(title) Sutra of the Life of Śākyamuni to His Twelfth Year


vietnamese:
phật thuyết đại thừa vô lượng thọ trang nghiêm kinh <cm>


vietnamese:
phật thuyết đại khổng tước vương chú kinh <đpb>


vietnamese:
phật thuyết đại luân kim cương tổng trì đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
phật thuyết đại kim sắc khổng tước vương chú kinh <đpb>


meanings:
Sutra of the Relaxation of the Crown Prince


vietnamese:
phật thuyết khổng tước vương chú kinh <đpb>


vietnamese:
phật thuyết huyễn đẳng bát dụ sở trị <pttđ>


vietnamese:
phật thuyết cứu bạt diệm khẩu ngạ quỷ đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī Sutra for Saving the Burning-Mouth Hungry Ghosts


vietnamese:
phật thuyết văn thù sư lợi tuần hạnh kinh <cm>


vietnamese:
phật thuyết vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác kinh <cm>


meanings:
2746請參閱 大方廣曼殊室利經請參閱 孔雀王雜神咒經 或 大金色孔雀王咒經請參閱 光明童子因緣經 請參閱 過度人道經請參閱 阿彌陀經義疏 請參閱 鬼子母經請參閱懈怠耕者經請參閱 閻羅王五天使經 全一卷。唐代所作偽經之一。記載佛陀入涅槃之際，應棄諸蓋菩薩之所問，而教示修觀祕要，以解脫生死苦縛。智昇開元錄卷十八偽妄真條下，錄有「禪門經一卷五紙」。大珠慧海之頓悟要門亦引用其文。此外，永明延壽之宗鏡錄卷二、卷十九、卷二十七等，亦引用此經之名，可見其於當時相當流行。　本經曾一度湮沒，直至近世，始於敦煌寫經中得見全文，現則為大英博物館所藏（史坦因第五五三二號），全本首尾極為完備。卷首有沙門慧光序（沙門慧光恐與大乘開心顯性頓悟真宗論之作者為同一人）。由本經之被引用而推測，本經大約成立於七世紀末年，或即武則天時代之禪徒所完成者。〔疑偽仏典及び燉煌出土疑偽古仏典に就いて（矢吹慶輝，鳴沙餘韻解說第二部）、禪宗史研究（宇井伯壽）、禪思想史研究第二（鈴木大拙）〕


vietnamese:
phật thuyết duyên khởi nhân quả câu biệt <pttđ>


vietnamese:
phật thuyết sắc đẳng thập xứ mật ý <pttđ>


vietnamese:
phật thuyết thiết thành nê lê kinh <pqđtđ>


vietnamese:
phật thuyết a di đà tam da tam phật tát lâu phật đàn quá độ nhân đạo kinh <cm>


meanings:
(title) Commentary on the Amitābha Sutra


vietnamese:
phật chứng tịnh nãi chí tăng chứng tịnh <pttđ>


meanings:
（梵 Buddhapālita，藏 Saṅs-rgyas bskyaṅs；約470～540左右）印度中期中觀思想論師，歸謬論證派（Ma^dhyamika-Prasangika）之祖。依《多羅那他佛教史》所載，佛護生于南方坦婆羅國（Tam!bara）的泛沙苦利陀（Ham!sakr!ḍa），師事龍友（Na^gamitra）的弟子僧伽羅苦什達（Sam!gharaks!ita，僧護），學習龍樹中觀思想，獲最上智。曾禮文殊菩薩的聖容，住南方檀多弗利（Dantapuri）伽藍，廣行說法。幷爲龍樹、提婆及聖勇所撰諸論作注釋，遂得梨盧部（Rilbu）悉地。<#>佛護爲根本中論八大注釋家之一，其著作有《佛護根本中論注》（Buddhapa^lita-mūla-madhyamaka-vr!tti）。此書僅存藏譯本。在本書中，佛護以歸謬論證方式（prasan%ga）解釋《根本中頌》的空性理論，但遭主張自立論證（svatantra-anuma^na）的清辯嚴加批判。然至七世紀左右，其主張重獲月稱的支持，中觀哲學遂在歸謬、自立（Sva^tantrika）二派的分裂相爭下，再現黃金時代。而佛護將衰微于四、五世紀的中觀哲學加以振興，在印度中觀思想史中，居重要地位。<#>◎附︰呂澄《印度佛學源流略講》第五講第四節（摘錄）<#>佛護爲《中論》作的注，有藏文譯本（譯文不完全），幷無多少精到的見解，似乎整個地用了傳說是龍樹自注的《無畏疏》。再說，《無畏疏》精彩之處在後一部分，藏文沒有譯出，因而此注就更無可取了。但是，就方法論講，佛護却有明顯的特點。自龍樹、提婆以來，中觀學者都以破而不立爲其趨向，到了佛護時代，因明已有廣泛的運用，他也就吸收了這一方法，與破而不立精神相結合，遂構成‘就敵論隨言出過’這樣一個‘應成’方式。這一方式常用的格式是︰若照你那樣講，應該成爲怎樣怎樣的反面。就是說，從敵論的本身指出它的過錯，自己幷不提出正面主張。<#>［參考資料］　■山雄一（等）《中觀思想》；長尾雅人《西藏佛教研究》；■山雄一著·吳汝鈞譯《中觀與空義》；宮本正尊《根本中の研究》；T. R. V.Mūrti著·郭忠生譯《佛教中觀哲學》（The CentralPhilosophy of Buddhism）；Th. S tcherbatsky《TheConception of Buddhist Nirva^na》；Jeffrey Hopkins《Meditation on Emptiness》。<#>


meanings:
2757梵名 Buddhapālita，西藏名 Saṅs-rgyas bskyaṅs。印度中觀佛教之論師，為中觀具緣派（梵 Mādhyamika-Prāsaṅgika）之始祖。其活躍年代推定約為西元四七○至五四○年間。據多羅那他之佛教史載，佛護出身於南方坦婆羅國（梵 Taṃ bara）之汎沙苦利陀（梵 Haṃsakṛḍa），乃龍友（梵 Nāgamitra）之弟子，並師事僧伽羅苦什達（梵 Saṃgharakṣita，意譯僧護），學習龍樹之中觀思想，得最上智。又禮拜文殊菩薩之聖容，住於南方檀多弗利（梵 Dantapuri）伽藍說法，並為龍樹、提婆等之論書作注釋，遂得梨盧部（梵 Rilbu）之悉地。故被視為根本中論八大注釋家之一，而尊稱為「長老佛護」，在印度中觀思想史上佔有重要地位，曾與清辨論師彼此立於批判之立場。至月稱論師出現時，佛護之地位復被肯定，而成為中論之佼佼者。宗喀巴即稱龍樹、提婆為「根本中觀師」，而將佛護以下稱「隨持中觀師」。　佛護之弟子甚多，其所著中論註，除第一、二、三品以外，均為簡明易解之注釋。〔般若燈論、T.R.V. Mūrti: The Central philosophy of Buddhism; Th. Stcherbatsky：The Conception of Buddist Nirvāṇa、印度哲學研究第五（宇井伯壽）、西藏佛教研究（長尾雅人）〕


meanings:
（梵 buddha-kāya，巴 Ubuddha-kāya，藏 saṅs-rgyas-kyilus）指佛的肉身。或指佛所具有的種種理想的德性，此時的佛身，即與宇宙真理的‘法’或‘法性’同義。在西元一世紀佛像出現之前，釋尊的形像一直間接地只是以法輪、菩提樹等爲象徵。其後，大乘經典中承認除釋尊之外，還有其他諸佛。佛性、絕對性的法與現實衆生的關係，也開始被探討。這種關于佛身的研究，被稱爲佛身論，在佛教思想上有很深入的發展。其中，重要的有下列幾種︰<#>(一)二身說︰如法身與生身、法身與色身、法性身與父母生身。法身，在初期佛教是指佛之教說，或佛教說之體現者。但到了後世，則被視爲與‘法性’同義，故又名法性身。生身，是指佛的父母所生身，有生有死。<#>(二)法、報、應的三身說︰這是大乘佛教內最普遍的說法。法身指法性。報身指證悟後，身體上所具的三十二相等特徵，是修行的結果。應身是指佛爲教化衆生而化現的佛身。<#>(三)自性身、受用身、變化身的三身說︰自性身指法身，是其他二身的根據。受用身指享受證得法性之喜的狀態。此中又分︰佛之自身享受此法樂，稱爲自受用身；爲菩薩說法，令他受此樂，稱爲他受用身。變化身即化身；是爲教化菩薩與凡夫而化現的。此三者即相當于前述的法身、報身、應身。<#>(四)法身、應身、化身的三身說︰這是將法、報、應三身中的法、報身，視爲法身，而將應身二分爲應身與化身。這種情形下的應身是歷史上的釋尊，化身是爲教化而出現的。<#>此外，另有自性身、自受用身、他受用身、變化身的四身說，以及十身說。<#>◎附一︰印順《勝鬘經講記》（摘錄自《妙雲集》上編{3}）<#>因圓果滿的如來有色相呢，還是無色相的？這在中國古代，大有諍論。有人說︰佛是無色的。有人說︰佛是有色的。研究真常妙有的大乘經根本義，是宣說如來有色的。這是針對二乘而來，小乘如說一切有部等，說佛入無餘涅槃，即灰身泯智，不可談有色有心。如上座部等，說佛入無餘依涅槃，色是沒有了，但能斷煩惱的淨智，是有的。這即是有心而沒有物質的。與大乘近似的大衆部說︰‘如來色身實無邊際，（中略）如來壽量亦無邊際’、‘佛遍在’；所以，入無餘依涅槃（也可說不入涅槃的），不但有智，也還有色。大衆部等，和《法華》、《勝鬘》等經的思想極近。常住妙有的大乘，評破聲聞乘者說如來涅槃是無色的，所以特重視‘解脫有色’。本經贊佛的功德中說︰‘如來色無盡，智慧亦複然。’即顯如來有色義。《涅槃經》說︰‘如來舍無常色獲得常色。’又如《涅槃經》卷三說︰‘言非色者，即是聲聞緣覺；言是色者，即是諸佛如來解脫。’《大法鼓經》也說︰‘常解脫非名，妙色湛然住。’又說︰‘諸佛世尊到解脫者，彼悉有色，解脫亦有色。’妙色湛然的如來解脫，顯示了真常大乘的特色。如來的究竟果德，是有心也有色的。這在一切衆生，是本來具足此清淨德相的，名爲如來藏。所以說︰‘如來藏具相三十二。’這是佛法中妙有真常大乘的根本義，後來是多少修正（如《楞伽經》）了，但我們還是應該知道這一問題的真相的。<#>◎附二︰印順〈金剛經講記〉（摘錄自《妙雲集》上編{1}）　《金剛經》︰‘“須菩提！于意云何？可以身相見如來不？”“不也，世尊！不可以身相得見如來。何以故？如來所說身相，即非身相。”佛告須菩提︰“凡所有相皆是虛妄；若見諸相非相，則見如來。”’<#>《講記》︰明心菩提，約七地菩薩定慧均等，現證法性，得無生法忍而說。證法，即‘見法’，‘見法即見佛’。佛之所以爲佛，即在究竟圓覺緣起空寂的中道；離此正覺，更沒有什麽奇特！如能悟徹緣起法相的空寂，即與佛同一鼻孔出氣。所以說︰‘見緣起即見法，見法即見佛。’這才是真切見佛處。上面伏心菩提，廣行利濟衆生，積集了無邊的福智資糧；漸能悲智相扶，定慧均等，‘方便成就’，有力現證無分別法性了。因此，佛特舉‘見佛’，問須菩提道︰取著身相──三十二相、出入來去相、穿衣吃飯相、坐禪說法相，能正見如來嗎？須菩提是過來人，所以說不可。從前，有一次，佛從忉利天來下人間，人間的佛弟子，都歡喜的去見佛。依次序，比丘應在比丘尼之先，但蓮華色尼爲了先得見佛，即化作轉輪王，走在最前面。他以爲最先見佛了，但佛對他說︰不是你先見，‘須菩提先見我身’。原來，那一次，須菩提沒有參加迎佛的勝會。當衆人去見佛時，他想︰佛曾說︰見法即見佛，我何不正觀法相！于是他就觀察諸法的從緣生滅，從無常爲門而悟入諸法無性空，徹見了如來法身。須菩提曾有此體驗，所以佛一提到，他就肯定的說︰不可以身相得見如來。這些身相，都不過是假名如幻的妄相；佛的無盡莊嚴，也一樣的絕無少許法可取可得。所以，佛說的身相，即非有身相的實性。如取著假相爲佛，即不見如實空相，自也不能深見如來的所以爲如來了！<#>須菩提但依身相的虛妄說，如來本此原理，又推進一層說︰不但如來的身相是虛妄的，所有一切的法相，如山河大地器界相，凡外賢聖衆生相，有礙可壞的色相，明瞭分別的心相，這一切無不是依緣起滅，虛妄不實的。虛妄的還他虛妄，如不執妄相自性爲可見可得，即由諸相非相的無相門，契入法性空寂，徹見如來法身了！從緣起的虛誑妄取相看，千差萬別；從緣起本性如實空相看，却是一味平等的。法性即一切法自性不可得而無所不在，所以也不須于妄相外另覓法身，能見得諸相非相，即在在直見如來。所以古人說︰‘山河及大地，全露法王身。’<#>般若道三階︰發心菩提重于願，伏心菩提重在行，明心菩提重在證。又，初是住菩提心，中是修悲濟行，後是悟如實義。初以般若扶大悲願，中以般若導六度行，後是般若現證。雖各有所重，而菩提願、悲濟行與性空見，實是不可離的。（中略）　《金剛經》︰‘“須菩提！于意云何？佛可以具足色身見不？”“不也，世尊！如來不應以具足色身見。何以故？如來說具足色身，即非具足色身，是名具足色身。”“須菩提！于意云何？如來可以具足諸相見不？”“不也，世尊！如來不應以具足諸相見，何以故？如來說諸相具足，即非具足，是名諸相具足。”’<#>《講記》︰色身，是諸法和合的一合相；諸相──如三十二相，是色身上某一部分的特殊形態。如來法身，有相？還是無相？這在佛教界是有諍論的，有的說有相，有的說無相。其實，這諍論是多餘的。如以佛有法身和化身，這法身是有相的。假使說佛有三身（也可以有相）或四身，專以法身爲平等空性，那即可說法身無相。有相的法身，色身無邊，音聲遍滿十方。在大乘（大衆部等同）學初立二身說，法身即本身、真身，悲智圓滿，如智不二，心色無礙，遍法界的毗盧遮那佛，爲大機衆生現身說法。但此法身是無爲所顯的，相即無相，不可思議！龍樹論多用此義。<#>佛問須菩提︰可以從身色、諸相的具足中，正見如來嗎？具足，即圓滿。色身的具足，依玄奘及笈多譯，更有‘成就’的意義，所以即圓成或圓實。凡是自體成就，不待他緣的，即名爲圓成實。法身色相，或稱嘆爲圓成圓實的。須菩提領解佛意說︰不可！如來是不應以具足的身相而正見的。因爲如來說具足身相，是無爲所顯的，是緣起假名而畢竟無自性的，那裏有圓成實體可得。所以，即非具足身相，而但是假名施設的。<#> 本經概括的說諸相具足。常說佛有三十二相，是指印度誕生的釋迦如來化身而說。至于法身，有說具足八萬四千相，或說無量相好。但有論師說︰三十二相爲諸相的根本，八萬四千以及無量相好，即不離此根本相而深妙究竟。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷二十一；《雜阿含經》卷二十六；《分別功德論》卷二；《佛地經論》卷七；《大乘入楞伽經》卷六〈偈頌品〉；《十地經論》卷三；《維摩經》；《首楞嚴經》；《涅槃經》；《華嚴經》；阪本幸男（等）《法華經の中國的展開》；長尾雅人《中觀只唯識》；橫超慧日編著《法華思想》；宇井伯壽《佛教泛論》。<#>


meanings:
2628梵語 buddha-kāya，巴利語同。指佛之身。有關佛陀生身之殊勝及其實身之種種考察，稱為佛身論。溯自釋尊在世或滅後不久，世以釋尊非為常人，其身超越常人而圓滿、清淨（三十二相、八十種好），並具有殊勝之能力（十力、四無所畏）。此後至部派佛教時代，分別論者與大眾部主張佛身無漏之說，其壽量、威力皆具有無限性；此或指佛之肉身（即生身）而言。然有部提出異論，主張佛之生身亦為煩惱之果，故仍屬有漏；但承認佛所成就之十力、四無所畏等功德法，或佛之教法盡屬無漏，此稱為法身（梵 dharma-kāya）。法身者，乃佛之所以為佛之根據，即非肉眼所能見之理佛，如此之法身與生身合稱為二身。有部等稱戒、定、慧、解脫、解脫知見等五者為五分法身，如此之功德法亦稱作法身。　大乘佛教興起後，佛身論隨之急速開展。先是法身內容之變化，謂法性真如為法身。據無著之金剛般若論卷上載，經典即言說法身；對此，依修行證得始示現之法身，稱證得法身。故大乘佛教興起後，始稱真如理體為法身，更進而稱生身為應身（梵 nirmāṇa-kāya），並在兩者之間別立報身（梵 saṃbhoga-kāya），故在十地經論卷三、梁譯攝大乘論卷下等成立法、報、應三身說：(一)法身，又作法佛、法身佛、法性身、自性身、如如佛、如如身、實佛、第一身、真身。大乘佛教雖完全承受有部之法身說，但其特色在以常住真實普遍平等理體之真如法性為法身，指佛陀之本身，或立如來藏為法身。(二)報身，又作報佛、報身佛、受用身、受法樂佛、受樂報佛、食身、應身、第二身。指悟真理而有功德（因行果德）之具體普遍之身。此身既非永遠的真理之身，亦非無常的人格之身。在菩薩因位時所立之願與修行，其結果顯現受樂之佛，即為報身，如阿彌陀佛。報身以大慧、大定、大悲為體，具足無量之色相、功德與樂相，佛之淨土係以此報身為因而成立，菩薩在淨土受法樂，亦以報身為因。大智度論稱之為法性身、真身、法性生身，而梁譯攝大乘論卷上則稱此為應身。(三)應身，又作應佛、應身佛、應身如來、應化身、應化法身。即佛陀之現身，乃為救濟眾生，應眾生之根機（受教者先天之能力與性格）所顯現之人格身，如釋迦牟尼佛，通常其身長為一丈六尺（即丈六）。此三身之關係，如月之體、光、影，稱為一月三身。具體言之，法身之理體是唯一、常住不變，故以月之體為喻；報身之智慧由法身之理體所生，能照明一切，故以月光為喻；應身具變化之作用，從機緣而現，故以月影映現水面為喻。　梁譯攝大乘論釋卷十三謂（大三一‧二四九下）：「如來身亦有二種得：一、自性得，是法身；二、人功得，是應化兩身。為顯異人功所得，故立自性身。依止自性身，起福德智慧二行。二行所得之果，謂淨土清淨及大法樂。能受用二果，故名受用身。於他修行地中，由佛本願自在力故，彼識似眾生變異顯現，故名變化身。」佛地經論卷七分受用身為自受用身與他受用身二種，合前之法身、應身，共稱四身。大乘入楞伽經卷六偈頌品，分法（自性）、報（受用）、化（變化）、變化（等流）之四身說。又楞伽阿跋多羅寶經卷一，分化佛、報佛及如如平等智慧佛等三佛，其他合部金光明經卷一、解深密經卷五等亦各有三身之說。　佛身論之問題，起於佛滅後，至部派時代乃生起論議，上座部基於現實立場而反對，大眾部則尚理想。後大乘佛教興起，更盛行菩薩成佛之說，對佛陀之考察漸次進展，以般若為始，維摩、首楞嚴、法華、涅槃、華嚴、大日等諸大乘經典皆發表深遠之佛陀觀，隨而促進有關佛陀所說法及所住國土之理論，構成佛教教義之重要部分。〔雜阿含經卷二十六、長阿含卷一大本經、增一阿含經卷二、大毘婆沙論卷三十、卷一七三、異部宗輪論、大智度論卷三十四、卷九十三、成唯識論卷十、佛性論卷四、般若燈論釋卷十三〕（參閱「二身」199、「三身」555、「化身」1324、「四身」1699、「生身」2063）


vietnamese:
phật thân vô lậu dữ phật thân hữu lậu <pttđ>


vietnamese:
phật chuyển pháp luân hữu tứ xứ định nhị xứ bất định <pttđ>


meanings:
2756又作佛跡、佛迹。指釋尊之遺蹟。即釋尊誕生至入滅期間，遺留足迹之場所。據傳，釋尊入滅前有四個聖地，即：(一)佛誕生地，指藍毘尼園（梵 Lumbinī）。(二)佛成道地，指伽耶城（梵 Buddhagayā）菩提樹。(三)佛初轉法輪地，指波羅㮈斯仙人鹿野苑（梵 Mṛgad⑩va）。(四)佛涅槃地，指拘尸那揭羅城（梵 Kuśinagara）雙樹林。阿育王即位灌頂第二十一年，曾走訪四聖地，並建塔及石柱，四聖地後即稱為四塔，為佛蹟中之最著稱者。　佛典中另舉舍衛城（梵 Śrāvastī）、僧伽施（梵 Saṅkāśya）、王舍城（梵 Rājagṛha）、毘舍離（梵 Vaiśālī）等釋尊教化因緣最深之四地，與四聖地合稱為八大處（梵 aṭṭha-mahāṭṭhānāni）。此外，祇園、竹林、大林重閣等精舍為釋尊時代教團之中心地。又佛陀入滅後，其舍利分葬於八處，其地亦均被視為聖地。〔大唐西域記卷四至卷七、高僧法顯傳、釋迦譜卷三、釋迦氏譜卷五、釋迦方志遺跡篇第四〕


meanings:
2736自道教初興，佛教東來，初期頗有互相利用之處，因兩者所標義旨，間有相同。佛教傳入之初，譯天竺文為漢字，嘗襲用道家字義，後道家亦有襲用佛教教義者。惟道家對於佛教之輸入中土，因信奉者日多，遂與之發生衝突，歷漢、魏、晉、南北朝迄於隋唐而未衰。　佛教傳入中土，傳統文化之衛道者一則以佛教來自印度，乃夷狄之教，以為夷狄文化低落，不及華夏，故不當信從。二則以華夷地域不同，益證老子序中以東為木，屬陽，為道之所出；西為金，屬陰，為佛之所生。陽尊陰卑，故道教優於佛教。三則以華夷之間，種族不同，夷人始信佛教，華人不當信。四則以佛教之流入中土，每致國家之衰亂，故不應信。　佛道之爭，雖屬宗教衝突，然二者之興替，皆不離帝王之愛惡親仇，結果有力者較易獲勝，失敗者，每遭毀滅之厄運。佛道之爭最早見於東漢，迦攝摩騰與諸道士論難；三國時代，曹植作「辯道論」批難神仙說之詐妄；西晉時，帛遠與道士王浮間亦有佛道之爭，王浮乃作「老子化胡經」，為後世論爭重要材料；然爭論之白熱化則在南北朝以後，北魏太武帝時寇謙之開創新天師道，並使之國教化，確立道教之宗教教團；南朝宋之陸修靜、梁之陶弘景對教學整備及道教經典整理予以體系化，對社會之影響亦相對增加，而足以與佛教相抗衡，其論爭焦點係以「夷夏論」為中心，爭論捨華夏固有宗教而信奉夷狄之教（佛教）之是非；南朝宋明帝泰始三年（467），道士顧歡著「夷夏論」，引致明僧紹著「正二教論」、慧通著「駁顧道士夷夏論」以闢之，又有張融著「門律」，主張道佛一致，而以道教為本，佛教為迹，提倡本迹說，然就二者優劣而言，主張道教居優位。　於北朝，孝明帝正光元年（520），宮中亦有佛道二教之論爭，即清道觀之道士姜斌與融覺寺之沙門曇無最，以老子與佛陀二人之出世先後為對論主題，論爭結果，姜斌被論破，流放至馬邑。其前，甄鸞之「笑道論」與道安之「二教論」二書為當時有關佛道優劣論爭之重要論著，此二書皆以強烈之論點大力論難道教之低劣。然於北朝，佛道之抗爭不僅為雙方之論爭而已，更加上當權者之政策壓迫，此即歷史上著名的「三武滅佛」中，北魏太武帝與北周武帝之摧殘佛教。　三武滅佛即指：(一)北魏太武帝得道士寇謙之清靜仙化之道，及司徒崔浩之慫恿，乃下詔諸州，坑沙門，毀諸佛像。(二)北周武帝欲以符命曜於天下，聽信道士張賓與元嵩之言，決心滅佛。(三)唐武宗寵信道士趙歸真，拆佛寺四千六百餘所，迫僧尼二十六萬五百人還俗，收充兩稅戶。為歷史上佛教徒之大浩劫。　隋代統一南北，唐祚代興，以老子與唐室皆李姓，予道教以特殊禮遇，太宗更明詔道教居於佛教之上，定道先佛後之席次，成為唐朝一貫方針，道教乃得蓬勃發展。武德四年（621），道士傅奕上奏沙汰僧尼十一條，濟法寺法琳撰「破邪論」論道教之虛妄，道教方面李仲卿著「十異九迷論」、劉進喜著「顯正論」，批論佛教，激烈爭論佛道席次之先後問題。八年，定道、儒、佛之順位。高宗顯慶三年（658）三次召集僧道於內殿論議；五年，僧靜泰與道士李榮又就老子化胡經引發論爭；至龍朔二、三年（662～663），論爭猶未止。此等佛道論爭之結果，道教方面攝取佛教經典之教理，製作種種經典以對抗佛教。宋代道教活躍，王重陽創全真教；元時，其第五代教主邱處機之弟子李志常佔有佛寺，破壞佛像，並將「太上混元上德皇帝明威化胡成佛經」及「老子八十一化圖」，刻板刊行，少林寺福裕斥其偽妄，憲宗五年（1255）令二人對論，志常敗論，帝遂勒令燒毀道德經以外老子化胡經、老子八十一化圖等一切偽經；以後二教明爭暗鬥相續不絕；元世祖至元十八年（1281），下詔彈壓全真教，魏晉以來之佛道之爭遂平息。　佛道二教各有其特色與信眾，對立結果往往意氣用事，各成派系，排斥異己，或互相詆毀，如佛徒著笑道論，道流亦作笑佛論以敵之，各揭彼短，以揚己善，極盡對罵之能事。然佛道二教經魏晉南北朝、隋、唐數代之發展而更深入民間，牢不可拔，影響後世學術思想甚巨。如新字體、詞彙之廣及學術領域，儒、釋、道三教融合而產生宋代理學等，可謂思想文藝上之重大刺激。　有關收錄佛道論爭之文獻不少，較重要者有弘明集、廣弘明集、道宣之集古今佛道論衡、法琳之破邪論、神清之北山錄、智昇之續集古今佛道論衡等。


vietnamese:
phật đạo vô thượng thệ nguyện thành <pqđtđ>


vietnamese:
phật đạo vô thượng thệ nguyện chứng <đpb>


vietnamese:
phật hoàn quốc thuỷ kiến la hầu la <đpb>


meanings:
2738又作佛鉢盂。指佛陀所持用之食鉢。佛所持者為石鉢，比丘不得蓄之。據太子瑞應本起經卷下載，佛陀初成道時，四天王各獻頞那山之石鉢，佛受此四鉢，置於左手中，右手按其上，以神力使合為一鉢，故有四際分明。佛鉢 之容量，法苑珠林卷三十所載僧伽耶舍之鉢記謂三斗有餘，高僧法顯傳則載稱容二斗許。　佛陀涅槃後，佛鉢受到供養禮拜。依馬鳴菩薩傳、付法藏因緣傳卷五等載，月氏國王破摩揭陀國華氏城，獲佛鉢及馬鳴而還。又高僧法顯傳弗樓沙國（梵 Puruṣapura，即布路沙布邏）條記載佛鉢在該國，曾有月氏王降伏該國，欲取佛鉢，但以大象、四輪車等載運，均不能移動之，遂於其地建塔與伽藍，供奉佛鉢，稱為佛鉢寺。依此，迦膩色迦王（西元一世紀頃）以前，佛鉢 係流傳於北印度，東晉時則在布路沙布邏國。此外，蓮華面經卷下謂佛鉢曾為罽賓國寐吱曷羅俱邏王所碎，後移往北方，至波羅鉢多國受大供養，由佛力之故，破鉢遂得完好如初。又高僧法顯傳師子國條記述天竺道人之預言，謂佛鉢本在毘舍離國，其時在犍陀衛，而於數百年後，將經由西月氏國、于闐、屈茨、師子、漢地諸國，還中天竺，並上至兜率天，受彌勒供養，其後至龍宮，及至彌勒成道之時，鉢分為四，還移頞那山上。〔過去現在因果經卷三、大品般若經卷一奉鉢品、四分律卷三十一、卷五十二、大智度論卷二十六、卷三十五、出三藏記集卷十五智猛傳、大唐西域記卷八、法苑珠林卷九十八〕


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Sư Trách, sống vào đời Minh. X. Sư Trách.


meanings:
① Hiệu của Thiền tăng Huệ Cần, sống vào đời Tống. X. Huệ Cần. ② Hiệu của Thiền tăng Sư Phạm do vua Tống Lí Tông ban cho. X. Sư Phạm.


meanings:
2638梵名 Buddha，巴利名同。又作佛馱、浮陀、浮頭、沒馱、步他、馞陀、復豆、浮屠、浮圖。意為覺者、知者。佛陀本指釋迦牟尼，後演為覺悟真理者之總稱。　<一>指釋迦牟尼。（參閱「釋迦牟尼」6824）　<二>覺知三世一切諸法者，即自覺、覺他、覺行圓滿者。示現於人類歷史上之佛陀，唯有釋迦牟尼。但依經典所載，則有十方（東、西、南、北、東南、西南、東北、西北、上、下）三世（過去、現在、未來）諸佛。如過去有燃燈佛等諸佛，未來則有彌勒佛等諸佛示現。十方，例如著名之東方阿閦佛、西方之阿彌陀佛等。又攝大乘論釋卷十五有諸佛同一法身，三世十方諸佛亦即一大法身佛之說。又以眾生皆具佛性之故，遂有「心佛及眾生，是三無差別」、「即身成佛」或「即心即佛」等說，進而有「草木國土，悉皆成佛」之說。　<三>五世紀天竺禪僧。初結友六人，同修定業。五僧證果，唯師未獲，後遊歷至平城，受北魏孝文帝禮敬，終於恆安城內證得道果。未久隨帝南遷，於洛陽設靜院以居之。屢往嵩山，高謝人世。太和二十年（496），帝敕就少室山為之立寺，此即著名之少林寺。四海聞風響會者，常達數百。自此嵩山少室，更以禪法馳譽。〔續高僧傳卷十六、魏書釋老志〕（參閱「佛陀禪師」2641）


meanings:
2641梵名 Buddhaguhya。為第八世紀時之印度密教學僧。約和唐代不空三藏同時，乃佛智足（梵 Buddha-jñāna-pāda）之大弟子。從金剛手直接受教，精通事業、修行、瑜伽之三儀軌，並依瑜伽儀軌而得成就。曾與法兄覺寂（梵 Buddha-śānti）共登南天竺之補陀洛山，感見觀自在菩薩，從其指授在開拉沙山（Kailāsa）修行，而得神通力，又歸波羅那斯（今之 Varanasi，即瓦拉那西），宣揚法門。其時，西藏英主吃㗚雙提贊（藏 Khri-sron-Ideḥu-ḥtsan, 728～786）遣使迎請佛陀瞿呬耶入藏，然據西藏大藏經經釋部九十四函載，其乃因年邁之故，而未應請入藏，僅將毘盧遮那經之義、疏二種及祕經義入門交使者帶回。其著作有毘盧遮那成道經集義（梵 Vairocanābhisaṃbodhi-tantra-piṇḍārtha）、毘盧遮那成道經疏（梵 Vairocanābhisaṃ-bodhi-tantra-vṛtti）、說曼荼羅法經（梵 Dharma-maṇḍala-sūtra）、祕經義入門（梵 Tantrārthāvatāra）等。〔多羅那他印度佛教史〕


meanings:
→ bát tổ phật đà nan đề tôn giả 八祖佛陀難提尊者


meanings:
2642梵名 Buddhaghoṣa，巴利名 Buddhaghosa。又作佛鳴、覺音、佛陀瞿沙。五世紀中印度摩揭陀國佛陀伽耶人。出身婆羅門家庭，初學吠陀，精通瑜伽、數論等。其後皈依佛教，精通諸經典，為傳弘佛教作獅子吼，撰著發智論（巴 夊āṇodaya）、殊勝義論（巴 Atthasālinī，法聚論之注）。　西元四三二年，渡海至錫蘭，住於大寺（巴 Mahāvihāra），從僧伽波羅長老（巴 Saṅghapāla Thera）研究該寺所藏之聖典與教義，將之譯為巴利語，撰著清淨道論（巴 Visuddhi-magga）、善見律注序（巴 Samantapāsādikā，律藏之注）等，將上座部佛教教義作較系統之闡述；其中，清淨道論可謂包括三藏經典及論疏之綱要著作。後在阿努拉達普拉（Anurādhapura）之犍陀羅寺（Granthakara parivena），將四阿含經、論藏譯為巴利語，並撰注疏；其解釋長部經者為吉祥悅意論（巴 Sumaṅgalavilāsinī），解釋中部經者為破除疑障論（巴 Papañcasūdanī），解釋相應部經者為顯揚心義論（巴 Sāratthappakāsinī），解釋增支部經者為滿足希求論（巴 Manorathapūraṇī）。至是，巴利三藏始臻於完備。　所作注釋不僅限於本文之語義，實包括歷史、地理、天文、音樂、動植物等各類解說，特別對印度古代之風俗習慣等加以記述，係有關印度研究之重要文獻。錫蘭人讚其學德，崇為彌勒菩薩再來。晚年歸故國終老。然於緬甸佛傳中，謂師乃緬甸人，西元四○○年由金地國入錫蘭，三年後齎還經典，復興緬甸佛教。〔根本佛典の研究、巴利文 Mahāvaṃsa, xxx vii、巴利文 Buddhaghosuppatti; P. Biga-ndet：The Life or Legend of Gaudama; B.C. Law: The Life and Work of Buddhaghosa〕


meanings:
Tháp ở trong chùa A-dục Vương, thị trấn Bảo Tràng, huyện Ngân, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết giang, Trung Quốc. Chùa có một toà Xá-lợi điện cao hơn 15m, mái chồng đỉnh ngói lưu li để che chở tháp này. Trong Xá-lợi điện có một toà xá-lợi tháp bằng đá, trong tháp đá lại có một toà tháp gỗ khảm bảy báu, trong tháp gỗ mới là tháp Phật Đỉnh Quang Minh. Đây là một toà tháp gỗ nhỏ cao vài chục cm, hình dáng và cấu tạo hơi khác với các loại tháp Phật, thể tích nhỏ hơn, chủ yếu dùng để đựng xá-lợi. Thân tháp điêu khắc theo phong cách Ấn Độ rất giống tháp ấn kinh của Ngô Việt Vương tạo dựng.


vietnamese:
phật đỉnh quang tụ tất đát đa bát đát la <đpb>


vietnamese:
phật đỉnh đại bạch tản cái đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
phật đỉnh đại bạch tản cái đà la ni kinh <pqđtđ>


vietnamese:
phật đỉnh tôn thắng đà la ni niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
phật đỉnh tôn thắng đà la ni chân ngôn <pqđtđ>


vietnamese:
phật đỉnh tôn thắng đà la ni kinh <bktt>


vietnamese:
phật đỉnh tôn thắng đà la ni kinh sớ <pqđtđ>


vietnamese:
phật đỉnh phóng vô cấu quang minh nhập phổ môn quán sát nhất thiết như lai tâm đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of the [Immaculate Buddha-Corona's Emitted Light Beaming Through Ubiquitous Portals Contemplated as the] Essence of the Tathāgatas


vietnamese:
phật đỉnh phóng vô cấu quang minh nhập phổ môn quán sát nhất thiết như lai tâm đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
phật đỉnh phóng vô cấu quang minh nhập phổ môn quan sát nhất thiết như lai tâm đà la ni kinh <pqđtđ>


vietnamese:
phật đỉnh phá ma kết giới hàng phục ấn <pqđtđ>


meanings:
① Nhấc lên, như chấn tác tinh thần 振作精神. ||② Làm, làm nên, như phụ tác chi 父作之 cha làm nên.


meanings:
① Hiệu, xưởng (thủ công), nhà làm...: 洗衣作 Hiệu giặt; 瓦作 Xưởng ngói, nhà làm ngói; 石作 Nhà làm đồ đá; ② Như 作 [zuò]. Xem 作 [zuó], [zuò].


meanings:
① Như 作 [zuò]; ② 【作踐】tác tiễn [zuójian] (khn) a. Giày xéo, chà đạp; b. Phung phí, phí phạm. Xem 作 [zuo], [zuò].


meanings:
① Làm náo động, hăng lên, bừng lên: 鑼鼓大作 Chiêng trống rầm rĩ; 精神振作 Tinh thần phấn chấn; ② Làm: 作文 Làm văn; 作會議主席 Làm chủ tịch hội nghị; 作報告 Làm báo cáo; ③ Tiến hành: 向不良傾向鬥爭 Tiến hành đấu tranh với khuynh hướng xấu; ④ Như 做 [zuò]. Xem 作 [zuo], [zuó].


meanings:
Làm Phật. Thiền tông cho rằng mọi người đều có đủ Phật tính, nhận ra tự tính liền có thể thành Phật. Làm Phật là mục tiêu của người tu hành theo đạo Phật. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »慧 能 答 曰： 弟 子 是 嶺 南 人、 新 州 百 姓、 今 故 遠 來 禮 拜 和 尚、 不 求 餘 物、 雖 求 作 佛。 – Huệ Năng đáp rằng: Đệ tử là người Lãnh Nam, quê ở Tân Châu. Hôm nay từ xa đến đây cố tình lễ bái Hoà thượng, chỉ cầu làm Phật chứ không cầu vật khác«.


meanings:
(title) Sutra on the Production of Buddha Images


meanings:
Dụng cụ lao động. Tiết Bách Trượng Hoà thượng trong TĐT q. 14 ghi: »凡 日 給 執 勞、 必 先 於 眾。 主 事 不 忍、 密 收 作 具 而 請 息 焉。 師 云： 吾 無 德、 爭 合 勞 於 人？ 師 遍 求 作 具、 既 不 获、 而 亦 忘 餐。 – Mỗi khi làm công tác sư là người đi đầu trong chúng. Vị Tri sự thấy thế không nỡ, liền ngầm giấu dụng cụ và thỉnh sư nghỉ. Sư bảo: Tôi không có đức, đâu nên đùn việc nặng nhọc cho người? Rồi đi tìm dụng cụ khắp nơi, nhưng không được, và hôm đó sư nhịn ăn«.


meanings:
Lao động, kiếm sống. Thư của Dương Ức gởi Lí Duy trong phần phụ của quyển cuối trong CĐTĐL q. 30 ghi: »不 可 說 禪 道 之 時 便 有 箇 照 帶 底 道 理。 擇 菜 作 務 之 時 不 可 便 無 去 也。 – – Lúc không thể nói thiền đạo liền có cái biết dạy đạo lý. Khi lặt rau không thể không có cái biết này«.


meanings:
(term) four created (established) noble Truths


meanings:
Ngạo mạn tự đại. Tiết Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »誰 肯 作 大、 誰 肯 作 小？ – Ai hay ngạo mạn? Ai hay khiêm tốn?«. Tiết Đầu Tử Đại Đồng trong NĐHN q. 5 ghi: »不 作 大、 無 人 我。 – Không ngạo mạn. Không có chấp ngã«.


meanings:
Làm khách chẳng bằng trở về nhà, tỷ dụ tìm Phật ở bên ngoài chẳng bằng quay về tự tính, nhận ra tự tính liền có thể thành Phật. Huệ Nam ngữ lục ghi: »作 客 不 如 歸 家、 多 虛 不 如 少 實。 – Làm khách chẳng bằng trở về nhà, nhiều giả không bằng ít thật«.


meanings:
Còn gọi: Tác giả. Bậc tu hành tài giỏi có cơ dụng vượt hơn mọi người. Tiết Ngọc Tuyền Tông Liễn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »作 家 禪 客、 天 然 有 在。 – Thiền khách tài giỏi, tự nhiên có mặt«. Bài tán của Thị giả Pháp Cổ trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »古 國 師、 今 上 士、 一 箇 丈 夫 分 彼 此、 毘 耶 作 者 立 下 風、 禿 老 龐 公 甚 茄 子。 – Xưa Quốc sư, nay Thượng sĩ, cùng một trượng phu chia đây kia. Duy-ma tài giỏi còn kém xa, Đạt-ma, Bàng Uẩn như rơm rác«.


meanings:
Khiêm tốn, tự nhún nhường. Tiết Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »誰 肯 作 大、 誰 肯 作 小？ – Ai hay tự đại? Ai hay khiêm tốn?«.


meanings:
Theo tình lí thông thường để giải thích. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »且 道： 雪 峰 意 在 什 麼 處？ 人 多 作 情 解、 道： 心 是 萬 法 之 主、 盡 大 地 一 時 在 我 手 裏。 且 喜、 沒 交 涉！ – Thử hỏi Tuyết Đậu ý ở chỗ nào? Phần đông theo tình lí thông thường giải thích rằng: Tâm là chủ của muôn pháp, cả quả đất một lúc ở trong tay ta. May thay không dính dáng!«.


meanings:
2778梵語 manaskāra, manasi-kāra 或 manaḥ-kāra。心所之名。即突然警覺而將心投注某處以引起活動之精神作用。俱舍七十五法之一，唯識百法之一。為有部大地法之一，亦為法相宗五遍行之一。　俱舍論卷七將作意分為三種：(一)自相作意，謂觀某物有獨自之相（自相）時之作意；如觀色有變礙之相。(二)共相作意，謂觀四諦之十六行相是共通於諸法之相時之作意。(三)勝解作意，即作不淨觀等種種觀想時之作意。又欲界有聞所成、思所成、生所得等三種作意，色界有聞所成、修所成、生所得等三種作意，無色界僅有修所成、生所得等兩種作意。　瑜伽師地論卷三十三載，諸瑜伽師若欲離於欲界之欲而勤修觀行者，須經由下列七種作意方能離欲，即：了相、勝解、遠離、攝樂、觀察、加行究竟、加行究竟果等。　此外，大乘莊嚴經論卷七謂，於根本等六心生起之後，繼之則生起有覺有觀、無覺有觀、無覺無觀等十一種之作意。六門教授習定論則舉出勵力荷負作意、有間荷負作意等四種作意。顯揚聖教論卷三則謂，修無量之三摩地門，會生起有情無量作意、世界無量作意等五種作意，又緣七種徧滿真如，則會生起流轉真如作意、實相真如作意等七種作意。〔成唯識論卷三、大毘婆沙論卷十一、卷十六、瑜伽師地論卷三、顯揚聖教論卷一〕（參閱「三種作意」652）


meanings:
Chú ý, dụng tâm. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »大 眾 作 意 聽、 世 人 自 色 身 是 城、 眼 耳 鼻 舌 身 即 是 城 門。 – Đại chúng chú ý nghe, sắc thân của người đời là thành, mắt tai mũi lưỡi thân tức là cửa thành«.


meanings:
precepts that engage the cultivation of good behavior


meanings:
precepts concerned with cultivation of positive behavior


meanings:
Làm bộ làm tịch, làm ra vẻ. Lâm Tế lục ghi: »大 德。 且 要 平 常 莫 作 模 樣。 有 一 般 不 識 好 惡 禿 奴。 便 即 見 神 見 鬼 指 東 劃 西 好 晴 好 雨。 – Này Đại đức! Cần phải bình thường chớ có làm bộ làm tịch. Có một bọn trọc đầu chẳng biết tốt xấu, làm điều giả dối xằng bậy, chỉ đông vẻ tây, cầu mưa cầu tạnh«.


meanings:
Ý chính là vì mưu sinh mà sống luống uổng. Trong các tác phẩm Thiền Tông phần lớn dùng từ này để tỷ dụ. ① Tỷ dụ thực tế vận dụng thiền pháp. Tiết Nham Đầu Hoà thượng trong TĐT q. 7 ghi: »若 是 得 意 底 人、 自 解 作 活 計、 舉 措 悉 皆 索 索 底、 時 常 恬 恬 底。 – Nếu là người lãnh ngộ thiền ý, tự biết thực tế vận dụng thiền pháp, mỗi hành động thảy đều dứt khoát, trong mỗi thời đều điềm tĩnh«. ② Tỷ dụ nương theo tục tình mà hiểu sai làm bậy. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »所 以 有 作 家 鉗 鎚。 凡 出 一 言 半 句、 不 是 心 機 意 識 思 量 鬼 窟 裏 作 活 計、 直 是 超 群 拔 萃、 坐 斷 古 今。 – Cho nên có phương tiện của bậc thiền sư kiệt xuất. Hễ nói ra một lời nửa câu đều không phải do tâm cơ ý thức, suy nghĩ, không sa vào hành vi hư dối của tục tình vọng niệm; quả tình tài giỏi vượt lên trên mọi người thường, quét sạch xưa nay«.


meanings:
Vận dụng cơ duyên, cử chỉ hành vi ứng cơ tiếp vật của nhà thiền. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »大 凡 扶 竪 宗 教、 須 是 有 本 分 宗 師 眼 目、 有 本 分 宗 師 作 用。 – Nói chung nếu người nào muốn đỡ nâng giáo nghĩa Thiền tông thì cần phải có pháp nhãn và cử chỉ, hành vi ứng cơ tiếp vật của bậc thiền sư lão luyện«.


meanings:
Hành động, hành vi của thiền sư nhằm khải phát tiếp dẫn người học. Tông Môn Võ Khố ghi: »五 祖 謂 四 祖 曰﹕寊 首 座 叢 林 達 士， 何 不 舉 他 首 眾？四 祖 如 其 言，五 祖 亦 上 堂，稱 其 知 見 作 略。– Ngũ Tổ thưa với Tứ Tổ rằng: Thủ toạ Trinh là bậc thông đạt trong tự viện, sao chẳng cử ông ta làm thủ chúng. Tứ Tổ liền thực hiện theo lời nói ấy. Ngũ Tổ cũng thượng đường khen ngợi tri kiến tác lược của ông ta«.


meanings:
The sickness of the belief that one can contrive to gain enlightenment


meanings:
Theo cách suy nghĩ thông thường để nhận thức và giải thích thiền pháp. Thiền pháp là cái siêu việt nghĩa lý, tư duy, còn »Tác tri giải« lại là cách tham học sai lầm. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »情 存 學 解、 却 成 迷 道。 道 無 方 所、 名 大 承 心。 此 心 不 在 外 內 中 間、 實 無 方 所。 第 一 不 得 作 知 解。 – Nếu còn tri thức đạo lí thông thường của thế gian sẽ trở thành mê đạo. Đạo không có chỗ nơi, gọi là Đại thừa tâm. Tâm này chẳng ở trong, ngoài hay chặng giữa, thật không có chỗ nơi. Cần nhất là không được theo cách suy nghĩ thông thường để nhận thức và giải thích thiền pháp«.


meanings:
Còn gọi: Tác giải tác hội. Theo cách suy nghĩ, ý nghĩa thông thường để hiểu rõ hoặc để giải thích. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »後 人 只 管 去 言 句 上 作 解 會。 – Người sau cứ trên lời nói để hiểu hoặc để giải thích«. và: »若 向 言 上 生 言、 句 上 生 句、 意 上 生 意、 作 解 作 會、 不 唯 帶 累 老 僧、 亦 乃 辜 負 雪 竇。 – Nếu nhằm trên lời sinh lời, trên câu sinh câu, trên ý sinh ý, tạo nên sự hiểu biết thì không chỉ làm luỵ lão tăng mà còn cô phụ Tuyết Đậu«.


vietnamese:
tác chư chúng sinh nhất thiết nghĩa lợi <pttđ>


meanings:
to personally experience final enlightenment


meanings:
Có tật thì giật mình. Nguyên có nghĩa là kẻ trộm cướp trong bụng luôn luôn lo sợ bị người ta phát hiện. Về sau rút gọn làm thành ngữ »Tác tặc tâm hư« với nghĩa có tật thì giật mình. Liên Đăng Hội Yếu (Vạn Tục 136) ghi: »重 顯 禪 師 囘 問 侍 者 曰： 適 來 有 人 見 方 丈 麼？ 侍 者 曰： 有。 師 云： 作 賊 人 心 虛。 – Thiền sư Trọng Hiển trở về hỏi thị giả: Vừa rồi có ai đến tìm ta (Hoà thượng) chăng? Thị giả đáp: Có. Sư nói: Có tật thì giật mình«.


meanings:
Sử dụng khái niệm nghĩa lí thông thường theo cách suy luận chặt chẽ liên quan đến việc suy nghĩ hoặc biểu đạt thông thường. Nhà thiền cho rằng cần phải thoát khỏi triệt để khái niệm nghĩa lí nầy và sự trói buộc của cách suy luận chặt chẽ mới có thể đạt được sự tỉnh ngộ. Tiết Đạo Trường Minh Biện Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »佛 眼 問： 從 上 祖 師 方 冊 因 緣、 許 你 會 得。 忽 舉 拳 曰： 這 箇 因 何 喚 作 拳？ 師 擬 對、 眼 築 其 口 曰： 不 得 作 道 理。 於 是 頓 去 知 見。 – Phật Nhãn hỏi: Cơ duyên ngữ cú trên sách vở của Tổ sư từ trước chấp nhận là ngươi hiểu được. Chợt giơ nắm tay lên hỏi ›Cái nầy vì sao gọi là nắm tay?‹ Sư định đáp; Nhãn đánh vào miệng sư, bảo: Chẳng được sử dụng khái niệm nghĩa lí thông thường. Khi ấy, sư chóng bỏ được tri kiến«.


meanings:
Còn gọi: Chẩm ma sinh, tự ma sinh, Tác ma, Tác sinh. Thế nào? Là gì? Vốn là tục ngữ đời Tống được Thiền tông dùng làm từ nghi vấn hoặc cảm thán trong các công án. Phần Khám Biện trong Lâm Tế Huệ Chiếu Thiền sư ngữ lục (Đại 55, 503 thượng) ghi: »後 溈 山 問 仰 山： 此 二 尊 宿 意 作 麼 生？ – Về sau Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn: Ý của hai vị tôn túc này là thế nào?«.


meanings:
【佝僂病】câu lâu bệnh [goulóu bìng] Bệnh gù.


meanings:
① Tài, mình tự nhún mình xưng là bất nịnh 不佞 kẻ chẳng tài này. ||② Ton hót, nịnh nọt, nói khéo phò người gọi là nịnh.


meanings:
① Nịnh: 姦佞 Gian nịnh; ② (cũ) Tài: 不佞 Bất tài.


meanings:
Anh, chị, ông, bà, ngài, ngươi, mày, mi, cậu, bác, con, cháu (đại từ nhân xưng ngôi thứ hai).


meanings:
Hả. Là ngữ khí từ nghi vấn đặt cuối câu, tức nay là chữ »ni 呢«. Tiết Nam Tuyền Hoà thượng trong TĐT q. 16 ghi: »師 問 黃 蘗： 笠 子 太 小 生？ 黃 蘗 云： 雖 然 小、 三 千 大 千 世 界 總 在 裏 許。 師 云： 王 老 師 你？ 黃 蘗 無 對。 – Sư hỏi Hoàng Bá: Chiếc nón nhỏ quá? Hoàng Bá nói: Tuy nhỏ nhưng chứa cả tam thiên đại thiên thế giới. Sư nói: Vậy là Vương lão sư hả? Hoàng Bá không đáp được«.


meanings:
Nễ, là chỉ đại chúng trong pháp hội. Giả, đồng nghĩa với chữ »Giá« (nầy). Hạt hán, chỉ cho kẻ mù. Là thuật ngữ mang ý nghĩa chế giễu, có nghĩa là các ông nhìn xem cái gã không rõ tông chỉ này. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Thuê. 【佣工】 dung công [yonggong] (cũ) Người làm thuê. Xem 佣 [yòng].


meanings:
【佣金】dụng kim [yòngjin] (Tiền) hoa hồng, thù lao. Xem 佣 [yong].


meanings:
Tên dân tộc: 佤族 Dân tộc Va (ở tỉnh Vân Nam, Trung Quốc).


meanings:
【佧佤族】Kha ngoã tộc [Kăwăzú] Dân tộc Ka-va. Nay gọi 佤族 [Wăzú] Dân tộc Va (ở tỉnh Vân Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Ðeo, đeo vàng ngọc làm đồ trang sức là bội, như bội ngọc 佩玉 đeo ngọc, bội đao 佩刀 đeo dao, v.v. ||② Nhớ mãi, như bội phục 佩服 phục mãi. Phục mãi như đeo vào mình không bao giờ quên.


meanings:
① Đeo: 腰佩手槍 Lưng đeo súng lục; 腰帶很多勛章 Đeo rất nhiều huân chương; ② Phục: 精神可佩 Tinh thần đáng phục; 欽佩 Khâm phục.


meanings:
Gã, thằng cha (có ý khinh thường): 闊佬 Lão nhà giàu.


meanings:
① Giả vờ, như dương cuồng 佯狂 giả cách rồ dại.


meanings:
Giả vờ, giả đò, làm bộ: 佯死 Vờ chết; 今之所謂處士者, 無能而雲能者也, 無知而雲知者也, 利心無足而佯無慾者也 Những kẻ gọi là kẻ sĩ ở ẩn (không ra làm quan) ngày nay là những kẻ không làm được mà nói làm được, không biết mà nói biết, lòng ham lợi không chán mà lại giả vờ như người không ham muốn (Tuân tử: Phi thập nhị tử).


meanings:
① Cũng như chữ百, tục gọi là chữ bách kép.


meanings:
① Tốt. ||② Ðẹp, như giai nhân 佳人 con gái đẹp, người đẹp.


meanings:
① Tốt, đẹp: 成績頗佳 Thành tích khá tốt; ② Hay: 佳話 Lời nói hay, giai thoại; 佳作 Tác phẩm hay.


meanings:
(văn) ① Như 並 (bộ 一); ② Vứt bỏ (như 摒, bộ 扌): 併己之私慾 Vứt bỏ điều ham muốn riêng tư (Tuân tử).


meanings:
Trừ bỏ, trừ sạch. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »從 前 所 有 一 切 解 處、 盡 須 併 卻 令 空、 更 無 分 別、 即 是 空 如 來 藏。 – Tất cả chỗ hiểu biết có sẵn từ trước, thảy đều trừ sạch, ngay cái không cũng không còn phân biệt, tức là Không Như Lai Tạng«.


meanings:
Sửa sang, thu thập. Tông Môn Võ Khố ghi: »葉 縣 省 和 尚 嚴 冷 枯 淡、 衲 子 敬 畏 之。 浮 山 遠、 天 衣 懷 在 眾 時、 特 往 參 扣。 正 值 雪 寒、 省 訶 罵 驅 逐、 以 至 將 水 潑 旦 過、 衣 服 皆 濕。 其 他 僧 皆 怒 而 去、 惟 遠、 懷 併 叠 敷 具、 整 衣、 復 坐 於 旦 過 中。 – Hoà thượng Diệp Huyện Tỉnh tính tình nghiêm khắc khô khan, thiền tăng đều kính sợ. Hai vị Phù Sơn Viễn và Thiên Y Hoài lúc còn ở chúng có đến thưa hỏi Ngài về đạo Thiền. Gặp lúc tuyết rơi trời lạnh, Tỉnh quở trách xua đuổi đến nỗi lấy nước dội vào phòng trọ, khiến cho y phục của họ đều ướt sũng. Các vị tăng khác thảy đều nổi giận bỏ đi, chỉ có Viễn và Hoài thu thập toạ cụ, sửa sang áo xống ở lại phòng trọ«.


meanings:
Trừ bỏ, quét sạch. Tiết Ngũ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »於 六 根 門 頭 刮 削 併 當 貪 愛。 – Ở nơi cửa sáu căn nạo gọt, quét sạch tham ái«.


meanings:
(văn) ① Trái lạ, không hợp tình lí; ② Quái lạ, kì quái; ③ Chồng chất; ④ Bất chợt, ngẫu nhiên: 佹得佹失 Lúc được lúc mất.


meanings:
① Bạc, như khinh điêu 輕佻 khinh bạc, cũng đọc là chữ điệu. ||② Một âm là diêu, làm chậm trễ lại.


meanings:
Không trang trọng: 輕佻 Lẳng lơ, không chững chạc; 佻佻 Ung dung.


meanings:
① Đẹp, quyến rũ, duyên dáng: 佼人 Người đẹp; 佼好 Xinh xắn, xinh đẹp; ② Nổi bật: 佼佼者 Người nổi bật.


meanings:
① Hàng dật. Trong lễ định vua Thiên tử được bắt sáu mươi tư người múa bài hát, mỗi hàng tám người gọi là múa bát dật.


meanings:
(văn) Hàng dật (trong cuộc múa hát của thiên tử tổ chức thời xưa, gầm 64 người, mỗi hàng 8 người là một hàng dật): 佾生 Người trai trẻ múa hát thời xưa trong triều đình hoặc đền miếu vào những dịp lễ lớn; 八佾 Lối múa bát dật (thời xưa).


meanings:
① Khiến, sai khiến người ta gọi là sử. ||② Giả sử, lời đặt điều ra, như sách Mạnh Tử nói như sử nhân chi sở dục thậm vu kì sinh 如使人之所欲甚于其生 giá khiến lòng muốn của người hơn cả sự sống. ||③ Một âm là sứ. Ði sứ, như công sứ 公使 quan sứ, sứ quân 使君 chức quan đi sứ, v.v. Chức quan thứ sử cũng gọi là sứ quân.


meanings:
① Dùng: 使勁 Dùng sức, cố sức; ② Sai, cử, cho: 使人前往 Cử người đến; ③ Khiến cho, làm cho, để: 使人高興 Làm cho người ta phấn khởi; ④ Nếu: 使有事故, 請來告我 Nếu có việc gì trục trặc xin đến báo cho tôi biết; 鳴呼！使國可長保而傳于子孫, 豈不樂哉！ Than ôi! Nếu nước có thể giữ được lâu dài mà truyền cho con cháu, thì há chẳng vui ư? (Án tử Xuân thu); ⑤ Sứ: 大使 Đại sứ; 公使 Công sứ.


meanings:
① Tên nước đời cổ; ② 【侁侁】thân thân [shenshen] (văn) Đông đảo.


meanings:
① Cứng thẳng, như khản khản nhi đàm 侃侃而談 cứng cỏi mà nói.


meanings:
【侃侃】khản khản [kănkăn] Thẳng, ngay thẳng, đĩnh đạc: 侃侃而談 Ăn nói đĩnh đạc.


meanings:
① Bền. Tục mượn làm chữ điệt 姪 cháu.


meanings:
Cháu (như 姪, bộ 女): 侄兒 Xem 侄子.【侄子】điệt tử [zhízi] Cháu trai.


meanings:
① Lại. ||② Về sau, như tương lai 將來 về sau này. ||③ Một âm là lãi. Yên ủi, vỗ về yên ủi kẻ đến với mình.


meanings:
① Từ trước đến nay, Tiết Long Đàm Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 （問 尼 僧） 曰： 汝 作 尼 來 多 小 時？ – Sư hỏi ni cô: Ngươi làm ni cô từ trước đến nay bao lâu rồi?«. ② Đặt ở cuối câu, biểu thị hành vi động tác đã từng xuất hiện. Mật Am ngữ lục ghi: »他 曾 見 保 寧 勇、 眞 净 倍 來。 – Ông ta đã từng gặp Bảo Ninh Dũng, Chân Tịnh Bối rồi«. ③ Đặt ở cuối câu, biểu thị ngữ khí nghi vấn. Tiết Pháp Xúc Thượng toạ trong NĐHN q. 19 ghi: »師 曰： 某 祇 將 華 插 香 爐 中、 和 尚 自 疑 有 甚 麼 事 來？ – Sư nói: Ta chỉ đem hoa cắm vào lò hương, Hoà thượng nghi ngờ chuyện gì nhỉ?«.


meanings:
① Đến: 我來北京三年了 Tôi đến Bắc Kinh đã 3 năm rồi; 你來啦！ Anh đã đến đấy à!; ② Xảy ra (sự việc, vấn đề), đã đến: 問題來了 Xảy ra vấn đề rồi đấy; 開春以後, 農忙來了 Sang xuân mùa màng bận rộn đã đến; ③ Làm, chơi, mở... hoặc dùng để thay thế cho một động từ cụ thể: 胡來 Làm bậy, làm bừa; 來一盤棋 Chơi một ván cờ; 來一個競賽 Mở một cuộc thi đua; 你歇歇, 讓我來 Anh nghỉ một tí, để tôi làm; 我們打球, 你來不來？ Chúng tôi chơi bóng, anh có tham gia (chơi) không?; ④ Đặt sau từ “得” hoặc “不” để biểu thị ý có thể hoặc không: 他們倆很談得來 Hai người này nói chuyện rất tâm đắc (ăn ý với nhau); 這個歌我唱不來 Bài này tôi không biết hát; ⑤ Đặt trước động từ để đề nghị sẽ làm một việc gì: 你來唸一遍 Mời anh đọc một lần; 大家來想辦法 Ai nấy đều nghĩ xem; ⑥ Đến... để...: 我們賀喜來了 Chúng tôi đến để chúc mừng; 他回家看爹娘來了 Anh ấy về nhà để thăm cha mẹ; ⑦ Để (mà)...: 你又能用什麼理由來說服他呢？ Anh lấy lí lẽ gì để thuyết phục hắn?; ⑧ Đấy, đâu (đặt sau câu để tỏ sự việc đã xảy ra): 這話我多會兒說來？ Tôi có bao giờ nói thế đâu? ⑨ Tương lai, sau này (hoặc các thời gian về sau): 來年 Sang năm; 來生 Đời sau; ⑩ Từ trước đến nay: 從來 Lâu nay; 二千年來 Hai nghìn năm nay; 春天以來 Từ mùa xuân đến giờ; 二十多年來他一直在農村工作 Hơn hai mươi năm nay anh ấy đều làm việc ở nông thôn. Xem 以來; ⑪ Trên, hơn, ngoài, trên dưới, khoảng chừng: 十來天 Hơn mười ngày; 五十來歲 Ngoài năm mươi tuổi; 三百來人 Trên ba trăm người; 二里來地 Hơn hai dặm đường; ⑫ Đặt sau số từ “一，二， 三” v.v.. để liệt kê các lí do mục đích: 他這次進城, 一來是匯報工作, 二來是修理機器, 三來是採圖書 Lần này anh ấy vào phố, một là để báo cáo công tác, hai là để sửa chữa máy móc, ba là để mua sách vở; 一來工作忙, 二來車子擠, 所以一直沒來看你 Một là bận việc, hai là kẹt xe, nên tôi vẫn không đến thăm anh được; ⑬ [Lái] (Họ) Lai; ⑭ Dùng làm từ đệm trong thơ ca, tục ngữ hoặc lời rao hàng: 正月裡來迎新春 Tháng giêng đón xuân sang; 不愁喫來不愁穿 Chẳng lo chuyện no cơm ấm áo; 磨剪子來搶菜刀！ Mài dao mài kéo đây!; ⑮ (văn) Trợ từ, dùng để nêu tân ngữ ra trước động từ (thường dùng trong Hán ngữ thượng cổ): 不念昔者, 伊余來墍 Chàng không nghĩ đến tình xưa mà giận ta (Thi Kinh: Bội phong, Cốc phong); ⑯ (văn) Trợ từ cuối câu, biểu thị sự cầu khiến, thúc giục (đôi khi dùng kèm với 乎, 兮): 盍歸乎來！ Sao chẳng về đi! (Mạnh tử: Li Lâu thượng); 歸去來兮！田 園將蕪, 胡不歸？ Về đi thôi hề! Ruộng vườn sắp hoang vu, sao chẳng về? (Đào Uyên Minh: Quy khứ lai hề).


meanings:
① Lại, đến: 把鋤頭拿來 Đem cái cuốc lại đây; 托人稍來了一封信 Nhờ người đưa đến một bức thư; ② Đặt sau động từ để chỉ kết quả của động tác: 說來話長 Nói ra dài dòng; 這人看來年紀不小 Người này xem ra tuổi không nhỏ; 你們的春節想來一定過得非常愉快 Tết năm nay chắc các anh vui lắm thì phải.


meanings:
(1319-1391) Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Vương, tự Kiến Tâm, hiệu Bồ Am, Trúc Đàm Tẩu, người xứ Phong Thành (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Năm 1342, cạo tóc làm tăng, sư lễ thiền sư Nam Sở Sư Duyệt ở Song Kính làm thầy. Ít lâu sau sư được ấn chứng nối pháp Ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư từng trụ các chùa: Thiên Ninh ở huyện Ngân, chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu. Vào khoảng niên hiệu Hồng Võ đời Minh (1368-1398), sư 2 lần đến Nam Kinh, thuyết pháp tại cung đình. Hai vị Vương xứ Thục và xứ Tấn theo sư thưa hỏi tâm yếu, đều có chỗ khế hợp. Hàng công khanh tiếng tăm đều có theo học với sư. Tác phẩm: Bồ Am tập.


meanings:
(1881-1953) Thiền tăng hiện đại, họ Lưu, hiệu Tịnh Như, pháp danh Diệu Thọ, người xứ Hoàng Cương, Hồ Bắc, Trung Quốc. Năm 1905, sư đến núi Phổ Đà triều bái, tự mình xuất gia rồi đến núi Bảo Hoa thụ giới cụ túc. Năm 1907, sư đến chùa Kim Sơn tập tham thiền, lấy ngộ làm kì hạn, không ngộ thề không ra khỏi thiền đường. Sư tham câu »Người niệm Phật là ai?«. Buổi chiều ngày 26 tháng 9 năm 1907, sau cây hương thứ 6, sư nghe tiếng bảng xả thiền, bỗng tỉnh ngộ. Sau đó, sư trụ trì chùa Cao Mân. Sau thời gian làm Ban thủ, sư ẩn nơi động Tương Tử trong núi Chung Nam. Năm 1915 trở về chùa Cao Mân và được Trưởng lão Nguyệt Tổ truyền pháp, tiếp nối trụ trì. Sư chỉnh trị quy củ và chế định »Cao Mân tự quy ước«.


meanings:
Chỉ cho hàng học nhân đến tham học. Những người đến chỗ thiền sư tham lễ, căn cơ của họ có thượng, trung, hạ sai khác, vì thế Thiền sư cũng phải tùy theo căn cơ đó mà chỉ dạy giáo pháp không đồng. Cho nên riêng dùng chữ Lai Cơ để gọi học nhân. Lại nữa, học nhân không đồng căn cơ thì gọi là Lai cơ kính đình. Tắc 2, Thung Dung lục (Đại 48, 228 hạ) ghi: »廓 然 無 聖、 來 機 逕 庭。 – Rỗng rang không Thánh, căn cơ khác nhau«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Chỉ cho sự thể ngộ đối với thiền pháp. Chương Ngũ Tiết Hoà thượng trong TĐT q. 15 ghi: »大 師 云： 此 去 七 百 里、 有 一 禪 師 呯 爲 南 嶽 石 頭。 汝 若 到 彼 中、 必 有 來 由。 – Đại sư nói: Cách đây bảy trăm dặm có một Thiền sư gọi là Nam Nhạc Thạch Đầu. Nếu ngươi đến đó ắt sẽ thể ngộ thiền pháp«.


meanings:
① Phí, như xa xỉ 奢侈 tiêu phí quá độ.


meanings:
(văn) ① Lãng phí, xa xỉ: 生活奢侈 Đời sống xa xỉ; ② Khoác, khoác lác, khuếch khoác. 【侈談】xỉ đàm [chêtán] (văn) Nói khoác, nói khuếch, ba hoa.


meanings:
① Lệ, ví. Lấy cái này làm mẫu mực cho cái kia gọi là lệ, như thể lệ 體例, điều lệ 調例, luật lệ 律例, v.v.


meanings:
① Thí dụ: 舉例 Nêu thí dụ; ② Lệ, tiền lệ, thói quen: 援例 Dẫn chứng tiền lệ; 破例 Phá thói quen; ③ Ca, trường hợp: 病例 Ca bệnh, trường hợp bệnh (của những người đã mắc trước); ④ Thể lệ, quy tắc, ước lệ: 條例 Điều lệ; 發凡起例 Giới thiệu ý chính và thể lệ biên soạn (một bộ sách); ⑤ Thường lệ, lệ thường, theo lệ thường.【例會】lệ hội [lìhuì] Hội nghị thường lệ (thường kì);【例行公事】lệ hành công sự [lìxíng gongshì] a. Làm việc công theo thường lệ; b. Lối làm việc theo hình thức; ⑥ (văn) Đều, thảy đều, tất cả đều, toàn bộ: 其兵總飲河水, 例聞水中有酒氣味 Binh của ông ta đều uống nước sông, tất cả đều nghe trong nước có mùi rượu (Ngũ Tử Tư biến văn). 【例皆】 lệ giai [lìjie] (văn) Đều, thảy đều;【例總】lệ tổng [lìzông] (văn) Như 例皆.


meanings:
Toàn bộ, tất cả. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »趨 者 不 敢 入 此 法、 恐 落 空 無 栖 泊 處、 望 崖 而 退、 例 皆 廣 求 知 見。 所 以 求 知 見 者 如 毛、 悟 道 者 如 角。 – Người xu hướng chẳng dám vào cửa này, sợ rơi vào không, không có chỗ nương tựa, trông vách đứng mà thối lui, tất cả là bọn cầu nhiều tri kiến. Thế nên, người cầu tri kiến như lông, người ngộ đạo như sừng«.


meanings:
① Hầu, như thị toạ 侍坐 ngồi hầu. ||② Kẻ hầu, như nội thị 內侍 kẻ hầu trong. ||③ Lời nói nhún mình của kẻ dưới nói với bề trên, như thị sinh 侍生 vào hàn lâm sau người ba khoa thì tự xưng là thị sinh.


meanings:
Hầu hạ, săn sóc: 服侍病人 Săn sóc người bệnh.


meanings:
（梵 ante-vāsi，巴 ante-vāsi，藏 ñe-gnas）僧職名稱之一。指隨侍長老左右，爲長老辦理雜務者。通常多選用利根之沙彌或出家不久之比丘擔任。長老與侍者是師弟關係，比起其他弟子而言，侍者較受器重。因此，侍者繼承衣鉢、法席之事，屢見不鮮。<#>侍者的種類有多種，服侍安置在僧堂的聖僧者，稱聖僧侍者；服侍住持的方丈侍者，有燒香侍者、書狀侍者、請客侍者、湯藥侍者、衣鉢侍者等。此稱五侍者︰<#>(1)燒香侍者︰也稱侍香。隨侍住持上堂、小參、普說、開室、念誦、放參等，幷記錄之。<#>(2)書狀侍者︰也稱侍狀。司住持往來書函、製作文字等職。如寺中闕書記，兼掌寺中所有文翰。<#>(3)請客侍者︰也稱侍客。負責招待住持之內客。若外客則由知客負責。<#>(4)湯藥侍者︰也稱侍藥。朝暮供奉住持之湯藥飲食。多選用年壯而謹願者充任之。<#>(5)衣鉢侍者︰也稱侍衣。掌管住持之錢帛資具。蓋蓄積財物非僧人本志，故諱露言之，而稱衣鉢。貯存之處則稱衣鉢閣。通常多選老成之士擔任此職。使能納忠救過，通利內外庶事。<#>此五侍者中，前三者燒香、書狀、請客等總稱爲三門三大侍者（即山門三大侍者）。或說方丈侍者有巾瓶、應客、書錄、衣鉢、茶飯、幹辦六種，稱六侍者。<#>以上各類侍者，除聖僧侍者與衣鉢侍者外，其他四種因須隨侍于長老之側（稱侍立），日後得繼任西序六頭首中之立班頭首，故稱立班小頭首。而侍者之住處稱侍者寮（又稱侍司或擇木寮），住于侍者寮而不務侍者之職者，稱不厘務侍者。此外，另有秉拂侍者與侍真侍者，前者由聖僧侍者兼任，後者是喪司之侍者，掌侍靈。<#>又，佛弟子阿難隨侍佛陀之側，功勝他人，故也稱阿難爲侍者。據《長阿含經》卷一、《增一阿含經》卷四十五及北本《涅槃經》卷四十記載，過去七佛皆有侍者，如同釋迦牟尼佛之有阿難隨侍于側。毗婆尸佛之侍者名阿叔迦，尸弃如來之侍者名差摩迦羅，毗舍浮佛之侍者名優波扇陀迦羅，鳩村馱佛之侍者名跋提，迦那含牟尼佛之侍者名蘇坻，迦葉佛之侍者名葉婆蜜多，釋迦牟尼佛之侍者即阿難。此七佛之侍者均具足八法，即信根堅固、其心質直、身無病苦、常勤精進、具足念心、心無憍慢、成就定慧、具足從聞生智等，稱侍者八法，故今禪林中擔任侍者之職者，當具足此八種德性。<#>［參考資料］　《釋氏要覽》卷下；《敕修清規》卷四〈西序頭首〉；《禪林象器箋》〈職位門〉；《中阿含經》卷八〈侍者經〉；《七佛父母姓字經》；《七佛經》；《永平清規》；《叢林校定清規總要》卷上。<#>


meanings:
(văn) Ngắn, lùn, lùn tịt, nhỏ xíu, còi cọc.


meanings:
① Giúp, như hựu thực 侑食 khéo mời cho ăn được nhiều thêm.


meanings:
(văn) Giúp: 侑食 Khéo mời để giúp cho ăn được nhiều thêm.


meanings:
(văn) Ngang nhau, bằng nhau: 功勞相侔 Công lao ngang nhau.


meanings:
① Côn lôn 昆侖 tên núi Côn lôn. có khi viết là 昆崙.


meanings:
① Không biết gì. ||② Một âm là thống. Lung thống 儱侗 thẳng mực.


meanings:
【侗族】Động tộc [Dòngzú] Dân tộc Động (ở Quý Châu, Hồ Nam và Quảng Tây Trung Quốc). Xem 侗 [tóng].


meanings:
① Sá sế 侘傺 bơ phờ, tả dáng người thất chí.


meanings:
(văn) ① Khoe khoang; ② Thất chí.【侘傺】sá sế [chà chì] (văn) Bơ phờ, vẻ thất vọng, vẻ thất chí.


meanings:
Cung cấp lương thực nuôi dưỡng tăng chúng trong tự viện. Huệ Năng truyện trong TCTT q. 8 ghi: »愿 竭 力 抱 石 而 舂、供 衆 而 已。 – Nguyện hết sức đeo đá giã gạo để cung cấp lương thực nuôi dưỡng tăng chúng trong tự viện mà thôi«.


meanings:
Trình bày, trần thuật. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »頃 刻 之 間、追 汝 諸 人 作 証 見 也。 且 各 請 依 實 供 通、切 忌 回 避。儻 若 不 實、喪 汝 性 命。 – Trong khoảnh khắc lùa các ông đến làm chứng. Xin mời mỗi vị y theo sự thật mà trình bày, rất kị giấu giếm. Nếu như chẳng thật thì các vị tự vùi chôn tính mạng!«.


meanings:
Còn gọi: Cung quá hành giả. Gọi tắt: Cung đầu, cung tư. Người chuyên coi về việc phân phối cơm canh, trà quả và việc đốt đèn, sắm đặt hương hoa, đánh chuông trong Tăng đường, Phật đường và Từ đường. Từ ngữ Cung quá, chỉ cho chức làm việc ở Quá đường.


meanings:
（梵 pūjanā，巴 pūjanā，藏 mchod-pa）又稱供施、供給，或略稱供。乃供給資養之意，謂以飲食、衣服等供給佛法僧三寶以及父母、師長、亡者。由于供養物的種類及供養的方法、對象有別，故經論中所說之供養也有種種不同，茲略述于下︰<#>(1)二種供養︰(1)《十住毗婆沙論》卷一（大正26·23c）︰‘供養有二種︰一者善聽大乘正法，若廣若略。二者四事供養，恭敬禮侍等。’《集異門論》卷二雲（大正26·372a）︰‘供養云何？答︰供養有二種。(一)財供養，(二)法供養。財供養云何？答︰以可意色、聲、香、味、觸、衣服、飲食、臥具、醫藥及餘資具，于他有情，能惠能施，能隨惠施；能弃能舍，能遍弃舍。是謂財供養。法供養云何？答︰以素呾纜，或毗奈耶，或阿毗達磨，或親教語，或軌範語，或傳授藏，或餘隨一可信者語，于他有情，能惠能施，能隨惠施；能弃能舍，能遍弃舍。是謂法供養。如是二種，總名供養。’此指法供養與財供養。(2)《大日經供養次第法疏》卷上（卍續37·277上）︰‘供養者，理事供養。理者，會理入證，是雲理供養也。事者，盡心竭力營辦香花供養佛海，是言事供養也。’此指理供養與事供養。<#>(2)三種供養︰{1}依《普賢行願品疏》之說，有財供養、法供養、觀行供養等三種。財供養，指以世間的財寶、香華等行供養。法供養，指依佛所說的教法，如實奉行，起菩提心，行二利行。觀行供養，指實踐周遍含容一即一切、一切即一、事事無礙的深觀。財供養若能與法契合，則也可稱爲法供養，若能住于深觀，亦可稱爲觀行供養，而觀行供養又屬大法供養，已畢竟財、法二供養。{2}《十地經論》卷三（大正26·138b）︰‘一切供養者有三種供養︰一者利養供養，謂衣服臥具等。二者恭敬供養，謂香花幡蓋等。三者行供養，謂修行信戒行等。’<#>(3)《不壞假名論》卷上謂，供養有三種，一者給侍左右，二者嚴辦所須，三者咨詢法要。(4)依《法華文句》所說，供養有身業供養、口業供養、意業供養三種，稱三業供養。身業供養指禮拜，口業供養指稱贊，意業供養指憶念相好莊嚴。上述是就通論而言。若爲別論，則身業指恭敬，意業指尊重，口業則指贊嘆，以香華等爲供養。<#>(3)四種供養︰{1}依《大日經義釋》卷十一所言，列舉供養香華、合掌禮敬、慈悲、運心等四種。{2}《增一阿含經》卷十三（大正2·610a）︰‘國土人民四事供養，衣被、飲食、床臥具、病瘦醫藥。’此稱四事供養。{3}《善見律毗婆沙》卷十三（大正24·763b）︰‘恒往至知識家，爲四供養故，飲食、衣服、湯藥、房舍。’<#>(4)五種供養︰《蘇悉地羯羅經》卷中〈供養品〉（大正18·615b）︰‘先獻塗香，次施花等，後獻燒香，次供飲食，次乃燃燈。如其次第，用忿怒王真言。此等物清淨，善悅人心。’《大日經疏》卷八謂（大正39·659c）︰<#>‘若深秘釋者，塗香是淨義，如世間塗香，能淨垢穢息除熱惱。今行者以等虛空閼伽洗滌菩提心中百六十種戲論之垢，以住無爲戒塗之，生死熱惱除滅，得清凉性，故曰塗香。所謂花者，是從慈悲生義，即此淨心種子于大悲胎藏中，萬行開敷莊嚴佛菩提樹，故說爲花。燒香是遍至法界義，如天樹王開敷時，香氣逆風、順風自然遍布。菩提香亦爾。隨一一功德，即爲慧火所焚，解脫風所吹，隨悲願力，自在而轉，普熏一切，故曰燒香。飲食是無上甘露、不生不死之味，若服此果德成熟更無過上味時，即名入證，故說爲食。所謂燈者，是如來光明破暗之義。言至果地時，心障都盡，轉無盡慧，遍照衆生，故說爲燈。’<#>(5)十種供養︰《法華經》卷四〈法師品〉雲（大正9·30c）︰‘于此經卷敬視如佛，種種供養，華香、瓔珞、末香、塗香、燒香、繒蓋、幢幡、衣服、伎樂，乃至合掌恭敬。’《大藏法數》另將繒蓋、幢幡合稱幡蓋，另添加合掌以成十之數。此外，《地持經》及《瑜伽論》也說十供養，即{1}身供養，對佛色身而設之供養。{2}支提供養，對塔婆（窣都波、墳廟）、或窟、或舍、或故、或新等所作之供養。{3}現前供養，得以面見佛身及支提而設供養。{4}不現前供養，對不現前的如來及支提設供養，或于佛涅槃後，爲佛舍利起塔婆而供養之。{5}自作供養，親自供養如來及支提，不因懈惰而令他人代爲供養。<#>{6}他作供養，對如來及支提，不僅自己供養，且能普遍使父母、師友、親屬、在家、出家等悉皆供養。又若有少許物品，能以慈悲心施予貧苦薄福之衆生，使其得以供養如來及支提，而獲安樂。{7}財物供養，以衣食床臥具湯藥及種種雜寶、財物，供養如來及支提。{8}勝供養，對如來及支提行財物供養，或多或勝，或現前、不現前，或自作、他作，皆以淳淨信心專志供養，且以如是善根回向無上菩提。{9}不染污供養，對如來及支提供養時，能親自供養。不輕他人、不放逸、不懈怠、至心恭敬、不亂心、不染 污心，也不于國王諸人前現諂曲威儀以貪求財供養，不以諸不淨物行供養。{1})至處道供養，不待如來出現于世，能以如意自在力往一切佛刹，供養一切佛及十方無量世界之一切衆生，以淨信心、勝妙解心周遍隨喜與大供養，乃至少時，于一切衆生修習四無量心，于一切有爲行起無常想、涅槃安樂想、念佛念法念僧、念波羅蜜，乃至少時，于一切法起少忍、知離言說法、離諸妄想、無相心住，護持禁戒、止觀、菩提分、諸波羅蜜等，此即名至道處供養。此供養爲第一、最勝、無上之供養，比上述之財物供養勝過百千萬倍。<#>又，《瑜伽論》卷四十四〈供養親近無量品〉雲（大正30·533b）︰‘當知供養略有十種，(一)設利羅供養，(二)制多供養，(三)現前供養，(四)不現前供養，(五)自作供養，(六)教他供養，(七)財敬供養，(八)廣大供養，(九)無染供養，(十)正行供養。’此說與上述《地持經》等所言大致相同。<#>此外，就供養三寶而言，供養佛，稱佛供養或供佛；供養法，稱法供養、行供養；供養僧，稱僧供養或僧供。其中，設齋供養百僧稱百僧供，供養千僧稱千僧供，又總稱爲供養會。而有關供養三寶之利益，《大方廣如來不思議境界經》雲（大正10·910c）︰‘供養佛者，得大福德，速成阿耨多羅三藐三菩提，令諸衆生，皆獲安樂。供養法者，增長智慧，證法自在，能正了知諸法實性。供養僧者，增長無量福智資糧，致成佛道。’其中，以法供養爲最勝，如《華嚴經》卷四十〈入不思議解脫境界普賢行願品〉雲（大正10·845a）︰‘諸供養中，法供養最，所謂如說修行供養、利益衆生供養、攝受衆生供養、代衆生苦供養、勤修善根供養、不舍菩薩業供養、不離菩提心供養。善男子，如前供養無量功德，比法供養一念功德，百分不及一。’<#>［參考資料］　《無量壽經》卷下；《理趣釋》卷下；《佛藏經》卷下；《佛本行集經》卷一〈供養品〉；《大方等大集經》卷四十五；《大日經》卷五〈秘密漫荼羅品〉；《菩薩地持經》卷七；《大智度論》卷九十三；《供養儀式》；《法華經玄贊》卷二（本）。<#>


meanings:
3064梵語 pūjanā，巴利語同。又作供、供施、供給、打供。意指供食物、衣服等予佛法僧三寶、師長、父母、亡者等。供養初以身體行爲爲主，後亦包含純粹的精神供養，故有身分供養、心分供養之分。據遺教經論載，飲食、衣服、湯藥等，屬身分供養；不共心供養、無厭足心供養、等分心供養等，屬心分供養。　蓋初期教團所受之供養以衣服、飲食、臥具、湯藥等爲主，稱爲四事供養。施予佛、塔廟、佛像、教法、比丘（尼）、僧團之房舍與土地爲僧團經濟之重要來源。所行之供養除財供養外，尚有法供養，如以恭敬供養、讚歎供養、禮拜供養等精神之崇敬態度亦稱供養。密教則有塗香以洗清罪業、除去煩惱之說，並有供養儀軌（供養法式）之制定。初時甚而有以塔、廟作爲祭祀對象之供養，稱塔供養，至後世，一般對死者亦行塔供養，亦有以其他供物作爲回向之情形。　總括供養物之種類、供養方法與供養對象等，有各種不同之分類：(一)二種供養，據十住毘婆沙論卷一之說，有：(1)法供養，指善於聽聞大乘正法，或廣或略。(2)財供養，指飲食等四事供養。據大日經供養法疏說，有：(1)理供養，指以證入真實之理爲供養。(2)事供養，指供養香花等。(二)三種供養，據普賢行願品疏之說，有：(1)財供養，指供以世間之財寶、香花等之供養。(2)法供養，指起菩提心，而行自利、利他之二利。(3)觀行供養，指行周遍含融觀、事事無礙觀等華嚴觀行供養。十地經論卷三說，有：(1)利養供養，指衣服、臥具等。(2)恭敬供養，指香花、幡蓋等。(3)行供養，指修行信行、戒行等之供養。(三)三業供養，法華文句卷三之一載，有身、口、意三業供養，即：(1)身業供養，身至誠禮敬諸佛菩薩。(2)口業供養，口發言稱美諸佛菩薩功德。(3)意業供養，端心正意，想念諸佛菩薩相好莊嚴。(四)四種供養，(1)據大日經義釋卷十一之說，有香花、合掌、慈悲、運心等四種供養。(2)據理趣釋卷下之說，有菩提心供養、資糧供養、法供養、羯磨供養等四種瑜伽教之供養。(五)四事供養，(1)據增一阿含經卷十三之說，有衣被、飲食、床臥具、病瘦醫藥等四種供養。(2)據無量壽經卷下之說，有懸繒、燃燈、散花、燒香等四種供養。(3)據善見律毘婆沙卷十三之說，有飲食、衣服、湯藥、房舍等四種供養。(六)五種供養，據蘇悉地羯囉經卷下之說，有塗香（持戒）、花鬘（布施）、燒香（精進）、飲食（禪定）、燃燈（智慧）等五種供養；另加閼伽（淨水，忍辱），即爲六種供養。(七)十種供養，據法華經法師品之說，有花、香、瓔珞、末香、塗香、燒香、繒蓋、幢幡、衣服、伎樂等十種供養。　另據大藏法數之說，將繒蓋、幢幡合併爲幡蓋，而加入合掌，成爲十供養。若據菩薩地持經卷七所舉之十種，則爲：身供養、支提供養、現前供養、不現前供養、自作供養、他作供養、財物供養、勝供養、不染污供養、至處道供養等。　此外，佛前之供物稱佛供，神前之供物稱神供。供養梵天、帝釋天、功德歡喜天等，則稱供天或天供。供於亡者，稱追善供養。專供餓鬼者，稱餓鬼供養。慶祝佛像開光者，稱開眼供養。供養經者，稱開題供養，又稱經供養、一切經供養、書寫供養，如書寫維摩經而供養之，稱維摩經供養。叩鐘慶祝者，稱鐘供養。又就佛法僧三寶而言，供養佛，稱佛供養、供佛；供養法，稱法供養、行供養；供養僧，稱僧供養、僧供。其中，招請百僧，設齋以供養者，稱百僧供養、百僧供；招請千僧，設齋以供養者，稱千僧供養，或稱千僧齋、千僧供、千僧會；傳說此種供養之功德無量。又供養之施主，稱供養主。供養眾僧，亦稱供眾、供贍。記載供養意義之諷誦文，稱供養文。爲供養求福所造之佛像，稱供養佛。以燈明供養佛像、塔廟，則稱供燈。於日本，在書寫經典之後，以之供養、宣講，稱爲供講。〔佛藏經卷下、無量壽經卷下、大方廣如來不思議境界經、佛本行集經卷一供養品、大方等大集經卷四十五、大日經卷五祕密漫荼羅品、供養儀式、大智度論卷九十三、金剛般若波羅蜜經破取著不壞假名論卷上、法華經玄贊卷二本、梵網菩薩戒本疏卷二、大日經疏卷八、華嚴經行願品疏鈔卷三、釋氏要覽卷中、禪苑清規卷一赴粥飯法、卷三藏主、大明三藏法數卷七〕（參閱「四種供養」1803）


meanings:
Còn gọi: Hoá chủ. Vị tăng trong chùa chuyên môn làm việc quyên góp tài vật ngoài chợ búa. Tiết Trường Khánh Hoà thượng trong TĐT q. 10 ghi: »來 日 供 養 主 設 齋。 – Ngày mai, Cúng dường chủ thiết trai«.


vietnamese:
cung dưỡng thập nhị đại uy đức thiên báo ân phẩm <đpb>


vietnamese:
cung dưỡng thập nhị đại uy đức thiên báo ân phẩm <pqđtđ>


meanings:
3067梵語 haviryajña。印度婆羅門教、印度教以動植物供奉天神與祖先之各種祭祀儀式之總稱。共分七種：(一)置火禮（梵 Agnyadheya），新婚夫婦於結婚滿月日舉行。(二)火祭（梵 Agnihotra），每日早晚兩次，投牛酪及其他供物於家主火、供養火、祖先祭火等三火中。(三)新月滿月祭（梵 Darśapūrṇamāsa），爲供養祭中最大之祭典，通常在相當於我國農曆之正月十六日舉行。(四)初穗祭（梵 Āgra-yaṇeṣṭi），又作新嘗祭。以時令之作物供養天神或祖先，如秋季獻米，春季或雨季獻麥，夏季獻竹。(五)四月祭（梵 Cāturmāsya），每四個月舉行一次，春分爲一切神祭，雨季爲伐樓拿祭，秋分爲娑迦祭。(六)供獸祭（梵 Nīdhapaśu-bandha），向因陀羅、阿耆尼、蘇利耶、生主等奉獻羝羊供物。(七)塞達羅摩尼祭（梵 Sautrāmaṇi），主要對蘇達羅曼（梵 Sūtraman，即因陀羅）獻祭，兼祭雙馬童（梵 Aśvin）與辯才天（梵 Sarasvatī）。


vietnamese:
cung dưỡng bồ tát tạng dữ thanh văn tạng sinh phúc sai biệt <pttđ>


vietnamese:
cung dưỡng thân cận vô lượng phẩm <pttđ>


meanings:
(văn) ① Nói láo, lừa bịp; ②【侜張】chu trương [zhou zhang] Lừa bịp, giả đò; ③ Che lấp.


meanings:
① Nương, như y khốc 依靠 nương nhờ. ||② Y theo, cứ chiếu cung cách người ta đã định mà làm mà thuận gọi là y. ||③ Y nhiên, vẫn cứ như cũ. ||④ Một âm là ỷ, như phủ ỷ 斧依 một cái đồ như cái bình phong trên thêu chữ như lưỡi búa để cho oai.


meanings:
① Dựa, nương tựa: 依靠群衆 Dựa vào quần chúng; ② Theo: 依次前進 Theo thứ tự tiến lên; 依我的看法 Theo ý tôi, theo nhận xét của tôi; 神, 聰明正直而壹者也, 依人而行 Thần là người thông minh chính trực và nhất tâm nhất ý, luôn làm theo con người (Tả truyện: Trang công tam thập nhị niên); ③ (văn) Theo, dọc theo, tựa theo: 白日依山盡, 黃河入海流 Mặt trời lặn dọc theo núi, nước sông Hoàng Hà chảy vào dòng biển (Vương Chi Hoán: Đăng Quán Tước lâu). 【依舊】y cựu [yijiù] Vẫn như cũ, như cũ: 他依舊坐着看書 Anh ấy vẫn ngồi xem sách như cũ; 桃花依舊笑東風 Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông (Thôi Hộ: Đề tích sở kiến xứ); 【依前】y tiền [yiqián] (văn) Như 依然; 【依然】y nhiên [yirán] Như cũ, như xưa, vẫn...: 依然如故 Vẫn như xưa; 依然有效 Vẫn có hiệu lực; 【依稀】y hi [yixi] Lờ mờ, mang máng: 依稀記得 Nhớ mang máng; 【依約】y ước [yiyue] (văn) Như 依稀.


vietnamese:
y tam tự tính lập tam chủng không <pttđ>


vietnamese:
y bất tịnh quán thú nhập tứ niệm trụ <pttđ>


meanings:
compound words that contain a principle component and qualifying component


meanings:
3052梵語 tat-puruṣa。又作依士釋、即士釋、屬主釋。略稱依主、依士。爲解釋梵語複合詞的六種方法（六合釋）之第二。即連結二個名詞以上之複合詞，其詞性係以前段之詞限定後段之詞。如「中國人」一詞，前段「中國」即限定後段「人」之表達範圍。唯識宗準此而論，謂「依」乃能依，「主」乃所依之法體；亦即從所依之體，而立能依法之名。例如梵語之 rāja-puruṣaḥ，漢譯爲「王臣」，係由梵語之 rājñaḥ puruṣaḥ（王之臣）所組成之複合詞，其中「王」爲所依，「臣」爲能依，則準此依主釋之規則，能依之臣依於所依之王，即成「王臣」一詞。另如「攝大乘論」一書之名，梵名爲 Mahāyānasaṃgrahaśāstra，係由梵語之 prakaraṇasya mahāyānasaṃgrahasya śāstraṃ（大乘攝論，意指解釋阿毘達磨中之攝大乘品之論書）所組成之複合詞，其中「攝大乘」爲所依，指所攝、所詮之理；「論」爲能依，指能詮之教。即藉此依主釋之規則而將「詮顯大乘法門的道理之論書」組成「攝大乘論」之複合詞。又如「眼識」一詞，原指依於眼而生之識，即「眼之識」之意，是以眼爲所依之體，識爲能依之法。　於梵語文法複合詞之中，依主釋又可分爲六種，即於梵語文法變化「八轉聲」中，除去第一之主格與第八之呼格，其餘六項均有依主釋，即：第二轉業聲依主釋，如 deva-dattaḥ（天授，依於天而授之義）；第三轉具聲依主釋，如 yupa-dāru（烏婆木，以烏婆樹之材作成之木柱）；第四轉爲聲依主釋，如 pādodakam（足水，作爲洗足用之水）；第五轉從聲依主釋，如 svarga-patitaḥ（天墮，由天墮下之神─因陀羅）；第六轉屬聲依主釋，如上記之王臣、攝大乘論即屬此例；第七轉於聲依主釋，如上記之眼識即屬此例。　此外，梵語文法家有謂，若於持業釋之前段爲形容詞或副詞，後段爲名詞或形容詞；帶數釋之前段爲數詞等之特殊情況，則此類之持業釋、帶數釋等皆屬於依主釋之範圍。〔大乘法苑義林章卷一總料簡章、俱舍論光記卷一、慧琳音義卷五十、華嚴經探玄記卷三、大明三藏法數卷二十六〕（參閱「六合釋」1255）


vietnamese:
y thừa giả lập phân biệt giải thuyết như thật đại thừa <pttđ>


vietnamese:
y liễu nghĩa kinh bất y bất liễu nghĩa kinh <cm>

meanings:
relying on the fully explained teachings and not on the incomplete teachings


vietnamese:
y liễu nghĩa kinh bất y bất liễu nghĩa kinh <pttđ>


vietnamese:
y nhị chủng đạo thí thiết tứ chủng hành tướng <pttđ>


meanings:
（梵 para-tantra-svabhāva，藏 gshan-gyi dbaṅ-gi mtshn-ñid）唯識三性之一。又作依他起相、緣起自性、因緣法體自相相。略稱依他起或依他。即一切現象依因緣和合而生，因緣若無則滅之性質。由于依他力而生滅，故有而非有，無而非無。此假有法（或名非有似有之法）中，又分二種，即染分依他與淨分依他。<#>《成唯識論》卷八雲（大正31·45c）︰‘依他起自性，分別緣所生。’又雲（大正31·46b）︰‘衆緣所生心心所體，及相見分、有漏、無漏，皆依他起。依他衆緣而得起故。’故此依他起性乃屬有爲法，百法中除六無爲外，其餘九十四法皆該攝于此。<#>此中，所謂‘衆緣’，指因緣、所緣緣、等無間緣、增上緣。四緣具足則生心法，具足因緣與增上二緣則生色法。由此可知，一切有爲之現象乃因緣和合則生，因緣離散則滅，故有而非有，無而非無；此即所以主張‘如幻假有、非有似有、假有實無’之緣故。《成唯識論》卷八雲（大正31·46c）︰‘心心所及所變現，衆緣生故，如幻事等，非有似有誑惑愚夫，一切皆名依他起性。’<#>此依他起性有染、淨二分，染分依他，乃指依虛妄分別之緣而生起的有漏雜染法；淨分依他，則指依聖智之緣而生起的無漏純淨法。其中，淨分依他依別義而言，亦賅攝于圓成實性，故《成唯識論》卷八雲（大正31·46b）︰‘分別緣所生者，應知且說染分依他。淨分依他亦圓成故。或諸染淨心心所法皆名分別，能緣慮故，是則一切染淨依他皆是此中依他起攝。’又說（大正31·46b）︰‘無漏有爲，離倒究竟，勝用周遍，亦得此名。’<#>◎附一︰井上玄真著·白湖無言譯《唯識三十頌講話》第一科（摘錄）<#>依他起性︰色心諸法，都是依托其他的衆緣而生起的，故名爲依他起。衆緣即是四緣，心法通依四緣生起，色法乃依因緣、增上二緣生起；因此把由緣所生的八識心王心所及見相分，都說爲依他起性（約護法意說）。不相應法，雖沒有別體；若在用中立于緣生的色心上時，亦攝于依他起中。‘分別’即是虛妄分別，名爲有漏雜染法。無漏清淨的有爲法，雖也是依他起性，但也有爲後面的圓成實性所攝的意義；現在只說染分的依他起性。或謂分別即是緣慮的異名，總而言之︰不外乎染淨漏無漏的諸心心所。如色法等，雖不是心心所，但也不離心心所，故也是分別中所攝；所以漏無漏的心色諸法，都是分別。廣而言之︰一切染淨諸法，皆可以說是依他起法，而且這個‘分別’二字，若屬于上一句，則是所生之法；若屬于下一句，則是能生之緣。‘緣所生’即是衆緣所生起之略。現在略釋依他起已竟。<#>◎附二︰印順《攝大乘論講記》第三章第一節（摘錄）<#>《攝大乘論》雲︰‘此中何者依他起相？謂阿賴耶識爲種子，虛妄分別所攝諸識。此複云何？謂身，身者，受者識，彼所受識，彼能受識，世識，數識，處識，言說識，自他差別識，善趣惡趣死生識。此中若身，身者，受者識，彼所受識，彼能受識，世識，數識，處識，言說識，此由名言熏習種子。若自他差別識，此由我見熏習種子。若善趣惡趣死生識，此由有支熏習種子。由此諸識，一切界趣雜染所攝依他起相虛妄分別皆得顯現。如此諸識，皆是虛妄分別所攝，唯識爲性，是無所有非真實義顯現所依；如是名爲依他起相。’<#>《講記》雲︰依他起相是什麽？本論用三義來說明︰它的因緣，是‘阿賴耶識爲種子’。它的自性，是‘虛妄分別所攝’︰就是說它以亂識爲自體的。它的別相，是由賴耶功能所現起以妄識爲自性的‘諸識’。識，是明瞭顯現的意思。<#>虛妄分別，唯識學上有不同的解釋︰玄奘傳的唯識，虛妄分別但指依他起；真諦傳的唯識，却通指依他與遍計。他譯的《中邊分別論》說︰虛妄分別是能取，所取，分別；分別是有，能取所取是無。他譯的世親釋，也有這個思想。《莊嚴論》的‘非真分別故（或譯虛妄分別相），是名分別相。（中略）不真分別故，是說依他相’，也是通指依他與遍計爲虛妄分別的。<#>依他與遍計，都可稱爲虛妄分別的，但定義應該稍有不同。依他起是識爲自性的，識生時能顯現種種的顛倒緣相，對這所緣相又認識不清而起顛倒。在這兩方面，識都含有虛妄的成分，所以依他起是能現起虛妄的分別，分別的本身也是虛妄。至于遍計相，它是分別所起的虛妄相；這虛妄相雖似乎離心而有，其實還是以分別爲性的，所以也說是虛妄分別。真諦說︰虛妄是遍計性（他譯作分別性），分別是依他性；有時又說︰虛妄是遍計性，虛妄分別是依他性；有時更進一步的說︰依他是虛妄分別性，遍計也是虛妄分別性。這種見地，是采取《莊嚴論》的。我認爲依他、遍計的本義，是似有的心──分別，無實的境──虛妄。這兩者，從依他看到遍計，從 遍計看到依他，在凡夫位上，是俱有俱無而不能相離的；因此，依他與遍計，都是虛妄分別的；都是似有非實，無實而似有的；也都可以用如幻來比喻的；真實性顯現（清淨法），這兩者都不能存在的。《莊嚴論》的體系，確是這樣。不過從《中邊論》說的‘三界心心所，謂虛妄分別’；本論說的‘虛妄分別所攝諸識’看來，虛妄分別是側重在依他起。<#>◎附三︰印順《攝大乘論講記》第三章第六節（摘錄）<#>《攝大乘論》雲︰‘複次，何緣如經所說于依他起自性說幻等喻？于依他起自性爲除他虛妄疑故。他複云何于依他起自性有虛妄疑？由他于此有如是疑︰云何實無有義而成所行境界？爲除此疑說幻事喻。云何無義心心法轉？爲除此疑說陽焰喻。云何無義有愛非愛受用差別？爲除此疑說所夢喻。云何無義淨不淨業愛非愛果差別而生？爲除此疑說影像喻。云何無義種種識轉？爲除此疑說光影喻。云何無義種種戲論言說而轉？爲除此疑說谷響喻。云何無義而有實取諸三摩地所行境轉？爲除此疑說水月喻。云何無義有諸菩薩無顛倒心，爲辦有情諸利樂事，故思受生？爲除此疑說變化喻。’<#>《講記》雲︰爲什麽要用‘幻等’八‘喻’來說明‘依他起自性’呢？有人‘于依他起自性’的虛妄分別法，生起各種不同的疑惑，‘爲’了要‘除他虛妄’法中的‘疑’惑，所以說幻等八喻。實際上，八喻不一定要這樣各別的除遣疑惑，是可以互相通用的。現在偏據某一點解說這八喻的差別。<#>(1)幻喻︰‘由他于此’依他起性，‘有如是疑’︰似義顯現的遍計執性，就是所遍計的依他起性。這似義既然都無所有，‘實無有義’，怎麽可以‘成’爲心心所‘所行’的‘境界’呢？‘爲除此’種‘疑’惑，就‘說幻事喻’來開示他︰如幻術所變的象馬牛羊，雖不是真實的象馬，但象馬的幻相，能成爲我們認識的對象。依他起性也是這樣，雖沒有像亂識所見的實有的色等境義，但顯現可得，能成爲能遍計心心所法遍計所行的境界。<#>(2)陽焰喻︰有人這樣疑惑︰若依他起‘無’有實‘義’，所見的義相是沒有的，那能認識的‘心心’所‘法’怎能依之而‘轉’起呢？‘爲除此疑’，就‘說陽焰喻’︰如春天的陽光，照耀那上騰的水汽，它雖不是水，但能生起渴鹿的水想。色等依他起也這樣，雖不是實色，但它現起的倒相，能使心心所生起。世親的解釋不同︰依他起法就是心心所，爲什麽心心所法轉現義相呢？這像陽焰一樣，它不是水而生水覺。<#>(3)所夢喻︰又有疑惑︰若依他起‘無’有實‘義’，怎麽會‘有愛’的受用，‘非愛’的‘受用差別’呢？同樣的是沒有，似乎不能有這差別吧？‘爲除此疑’，就‘說所夢喻’︰如夢中所夢見的種種境界，雖都幷無其事，但在夢中却真會生起怖畏或欣喜的心情，勞倦或舒適的生理感覺。依他起也是這樣，雖所現的沒有真實，可是有可愛和不可愛的受用差別現前。<#>(4)影像喻︰又有這樣的疑惑︰若依他起‘無’有實‘義’，那怎麽會有‘淨不淨業’所感的‘愛’果‘非愛果’的‘差別而生’呢？‘爲’鏟‘除此’種懷‘疑’，就‘說影像’的譬‘喻’︰如鏡中的影像，是沒有實質的，因外有本質的關係，鏡中自然現起影像來。依他起的愛非愛果也是這樣，雖沒有愛非愛的實義，但依淨不淨的善惡業因，自有可愛不可愛的果報現起。<#>(5)光影喻︰有人起這樣疑惑︰若依他起‘無’有實‘義’，怎麽會有‘種種識轉’變生起？‘爲除’去‘此’種‘疑’惑，就‘說光影’的譬‘喻’︰如人在燈光下，作種種手勢，墻壁上就有種種的影像現起，所謂‘如弄影者，有其種種光影可得’。這光下所現出的光影，自然是不實在的。依他起的種種識也是這樣，雖沒有真實的種種識，但有種種諸識轉起。這與陽焰喻的心心法轉不同，前者是說沒有實境，可以有心法的生起，此中是說沒有實心却可以生起種種差別識。<#>(6)谷響喻︰又有一種疑惑︰若依他起‘無’有實‘義’，怎麽會有‘種種’（見聞覺知）的‘戲論言說’差別‘轉’起呢？‘爲除此’種‘疑’惑，‘說谷響喻’︰如我們在山谷中呼喚什麽就有什麽迴響。這回聲，本沒有人在說，但聽起來好像實有其事。依他起的言說也是這樣，雖沒有實在的見聞覺知的言說，但可現起種種言說的語業。<#>(7)水月喻︰或者還有人會這樣想︰若依他起‘無義’，爲什麽‘有’真‘實’可‘取’的‘諸三摩地’中‘所行’的‘境’界‘轉’起呢？‘爲’要破‘除此疑’，就‘說水月’的譬‘喻’︰水中本沒有實在的月，然因水的澄靜明淨，能映出相似的月影來。依他起的定中境界，像變水爲地，變地爲水等，也是這樣，雖不是真實的，但由三摩地的力量，就隨種種的勝解不同，現起似乎真實的定境。<#>(8)變化喻︰若依他起‘無’有實‘義’，那發大菩提心的‘菩薩’，以‘無顛倒’的正見‘心’，‘爲’要成‘辦有情’‘利樂’的‘事’業，‘故思’于生死中‘受生’，不是毫無意義嗎？換句話說︰既然沒有真實，有情的生死痛苦，也都不是實有的，何須菩薩示現受生去化度呢？‘爲除此疑’，所以‘說變化’的譬‘喻’︰如善于變化的幻師，以樹葉稻草等，變爲象馬車乘，他明知這象馬車乘是假的，但還是要變，因爲變的東西，也還有用處。菩薩的受生也是這樣，明知諸法無實，但仍變現種種身相，利樂有情。<#>從這種種的譬喻來看，雖然一切無實，但心境、業果、言說、度生等事，都顯現可得。龍樹解釋幻等譬喻，著重在諸法空無實義，就是說雖有種種的相用，而實際却是空無所有。本論的八喻，則說雖不是真實，却顯現可得，把它結歸在有上。幻等喻，本是可通似有與非實的。<#>［參考資料］　《解深密經》卷二；《入楞伽經》卷三；《大乘入楞伽經》卷二；《顯揚聖教論》卷六；《辯中邊論》卷上；陳譯《攝大乘論釋》卷五。<#>


vietnamese:
y tha khởi tự tính dĩ tướng cập thô trọng vi thể <pttđ>


vietnamese:
y tha khởi tự tính chấp vô chấp tướng <pttđ>


vietnamese:
y tha khởi tự tính thành lập đạo lí <pttđ>


vietnamese:
y tha khởi tự tính chân thật tướng <pttđ>


vietnamese:
y tha khởi tự tính năng tác ngũ nghiệp <pttđ>


vietnamese:
y tha khởi tự tính thông giả thật hữu <pttđ>


vietnamese:
y tha khởi tự tính phi nhất thiết vô <pttđ>


vietnamese:
y tha khởi tự tính phi định hữu vô <pttđ>


meanings:
Nương tựa. Bài Trừu thần ngâm trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »從 來 一 物 兮 也 非、 身 生 帶 業 兮 也 是、 如 何 五 蘊 兮 紛 紜、 爲 據 四 大 兮 依 倚。 – Tùng lai nhất vật hề dã phi, thân sinh đới nghiệp hề dã thị, như hà ngũ uẩn hề phân vân, vi cứ tứ đại hề y ỷ. – Xưa nay một vật chừ cũng sai, thân sinh mang nghiệp chừ cũng phải, vì sao ngũ uẩn chừ lăng xăng, bám chặt tứ đại chừ nương tựa«.


vietnamese:
y nội thanh tịnh hữu ngũ lợi hạnh <pttđ>


vietnamese:
y thắng nghĩa lí thú tu tập niệm trụ <pttđ>


vietnamese:
y thắng nghĩa lí thú duyên đế tu tập <pttđ>


meanings:
generated based on causes and conditions


vietnamese:
y tăng thượng tâm tu tăng thượng huệ <pttđ>


vietnamese:
y tăng thượng huệ tu tăng thượng tâm <pttđ>


vietnamese:
y ngoại thanh tịnh hữu ngũ lợi hạnh <pttđ>


meanings:
(?-1213) Thiền tăng đời Lí, họ Nguyễn, quê ở lang Cẩm, tỉnh Nghệ An, Việt Nam. Sư nối pháp Thiền sư Viên Thông, thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 19. Sư dáng người thanh nhã, nói năng hoạt bát. Thuở nhỏ, sư học thông sách sử, về văn chương khoa cử của Nho gia tất hỏi han đến chỗ vi diệu, nhưng đối với kinh điển Phật giáo cũng hết sức lưu tâm. Sư xuất gia năm 30 tuổi với một vị trưởng lão trong làng. Sau đến kinh đô tham học với Quốc sư Viên Thông và nối pháp ngài. Về sau, sư tùy phương hành hoá chí tại lợi người. Nếu được tín thí cúng dường, sư đều để vào Phật sự. Sư có làm câu đối khuyến hoá: »Điếu danh thị lợi, giai như thuỷ thượng phù âu. Thực phúc chủng duyên, tận thị hung trung hoài bảo. – Mến danh thích lợi đều như bọt nước mặt ghềnh, cấy phúc gieo duyên, trọn là trong lòng hoài bão«. Sư trụ trì tại chùa Đại Bi, tràng Đại Thông, hạt Long Phúc. Về già lại dời đến chùa Nam Mô, làng Yên Lãng trụ trì. Kệ dạy chúng: »如 來 成 正 覺、 一 切 量 等 身。 回 互 不 回 互、 眼 情 童 子 神。 *** 眞 身 成 萬 象、 萬 象 成 眞 身。 月 殿 榮 丹 桂、 丹 桂 在 一 輪。 – Như Lai thành chính giác, nhất thiết lượng đẳng thân. Hồi hỗ bất hồi hỗ, nhãn tình đồng tử thần *** Chân thân thành vạn tượng, vạn tượng thành chân thân. Nguyệt điện vinh đan quế, đan quế tại nhất luân. – Như Lai thành chính giác, tất cả lượng bằng thân. Xoay lại chẳng xoay lại, mắt sáng đồng tử thần *** Chân thân thành vạn tượng, vạn tượng thành chân thân. Cung trăng cành quế đỏ, quế đỏ tại một vầng«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


vietnamese:
y từ mẫn quán thú nhập tứ niệm trụ <pttđ>


vietnamese:
y thành biện môn quán sát xứ phi xứ <pttđ>


meanings:
Bậc thầy hướng dẫn của những vị tăng tham thiền học đạo.


meanings:
relying on wisdom and not on the ordinary mind


meanings:
effects that are directly attributable to a certain cause as a basis


meanings:
3051即依存而止住之意；或以某事物爲所依而止住或執著。又一般謂依賴於有力、有德者之處而不離，亦稱爲依止。法華經方便品（大九‧八中）：「若有若無等，依止此諸見。」大乘莊嚴經論卷四述求品，謂依止（梵 āśraya）作意爲十八種作意之一，同經卷八以依止（梵 niśraya）爲八無上之一。　大乘莊嚴經論卷一種性品則列舉菩薩種性之四種依止，即：(一)無量善根依止，(二)無量智慧依止，(三)一切煩惱障、智障得清淨依止，(四)一切神通變化依止。又同經卷七度攝品載菩薩修習諸波羅蜜有五依止，即：(一)物依止（梵 upadhi-saṃniśrita），(二)思惟依止（梵 manasikāra-saṃniśrita），(三)心依止（梵 āśaya-saṃniśrita），(四)方便依止（梵 upāya-saṃniśrita），(五)勢力依止（梵 vibhutva-saṃniśrita）。〔雜阿含經卷二十四、廣義法門經、小品般若經卷二塔品、大乘入楞伽經卷三、金光明最勝王經卷五重顯空性品、善見律毘婆沙卷四、辯中邊論卷上辯相品、止觀輔行傳弘決卷一之一、法華玄義卷五上〕


meanings:
what is followed or accompanied by the nature of the basis


vietnamese:
y chỉ thành biện sở hạnh thanh tịnh tác ý <pttđ>


meanings:
3051五種阿闍棃之一。又作依止師。比丘新剃度後，依止其他先輩比丘，而受其監督學法，此師即稱依止阿闍棃。據釋氏要覽卷上載，師有二種：一爲親教師，即比丘依之出家、受經者；二爲依止師，即比丘依之稟受三藏者。而禪林中，亦稱參禪之師爲依止師。　戒律中有關依止之規定者，稱爲依止法。在五分律卷十六、卷十七之受戒法，四分律卷三十三、卷三十四之受戒犍度，巴利律藏（Vinaya-piṭaka）之大品（Mahā-vagga）第一大犍度（Maha-kkhandhaka）等廣律之受戒篇，及巴利律藏附隨（Parivāra, XV, 1）依止品（Nissaya-vagga）中，均有關於受戒者依止師之詳細記載。　四分律行事鈔卷上之三師資相攝篇就其依止，開立明弟子依止、明二師攝受二門，後者設有依止意、得無師時節、簡師德因明諸師不同、明請師法、師攝受法、明治罰訶責法、明失師法等七門而詳釋之。其中依止意條載，新受戒者初入佛法，萬事無知，動輒違教，故律中制定未滿五歲，或已滿五夏之愚癡者，應依止有德者，咨承法訓。（參閱「阿闍棃」3688）


meanings:
relying on the teachings and not on the person


vietnamese:
y pháp bất y pháp xa ma tha tì bát xá na <pttđ>


vietnamese:
y nhiên chỉ tại cựu khoà quật lí <pqđtđ>


vietnamese:
y hiện hành môn quán sát xứ phi xứ <pttđ>


vietnamese:
y giới sai biệt quán thú nhập tứ niệm trụ <pttđ>


vietnamese:
y duyên tính duyên khởi quán thú nhập tứ niệm trụ <pttđ>


meanings:
relying on the meaning and not on the words


meanings:
3055梵名 Svātantrika。爲印度佛教中觀派之分支。約於西元五、六世紀間，由中觀論師眾護（梵 Saṃgharakṣita，音譯僧伽羅苦什達，又作僧護）之弟子清辯（梵 Bhāvaviveka）所創。中觀派自二世紀頃之龍樹（梵 Nāgārjuna）造立中論、宣揚中道空觀之旨開始，歷經提婆、羅睺羅跋陀羅、青目等論師相繼撰著諸論，闡釋祖意，弘揚真空中道之說。　至六世紀初，有佛護（梵 Buddhapālita）、清辯爲同時代較具影響力之中觀論師，二人皆就學於眾護，研習龍樹之教說，然兩人見解互異，各自撰書立說，並批駁對方之論點，自此，中觀派乃分裂爲二，即以佛護之學說爲主流之具緣派（梵 Prāsaṅgika），及以清辯爲主流之依自起派。　清辯作般若燈論一書以解釋中論之教旨，並於書中對佛護之論說詳加批評，另又著有中觀寶燈論、中觀心論頌、中觀心論頌註、攝中觀義論、大乘掌珍論等書。其後有觀誓論師（梵 Avalokitavrata），著般若燈論註一書以弘揚其師之說。另據唐代地婆訶羅三藏之傳說，謂當時那爛陀寺有智光論師者，稟承提婆、清辯之教說，依般若經、中論之旨，倡立「心境俱有」等之三時教，以對抗當時另一著名論師戒賢之說。準此而言，智光亦屬本派之重要論師。　自七、八世紀開始，中觀派與瑜伽派漸有相互融攝之傾向，而形成中觀瑜伽派，由是，本派與具緣派之對立，及各自流傳之情形，即自然消融於中觀、瑜伽兩大派交流之時潮中。〔大唐西域記卷十、南海寄歸內法傳序、多羅那他印度佛教史、W. Wassiljew：Der Buddhismus; Th. Stcherbatsky: The Conception of Buddhist Nirvāṇa〕（參閱「中觀派」1037、「具緣派」3079）


meanings:
Còn gọi: Y thảo phụ diệp (nương cây gá cỏ). quỷ thần nương gá vào cỏ cây để hiển linh tác quái, Thiền gia dùng từ này dụ chỉ việc không thể lãnh ngộ thiền nghĩa, chỉ một mực bắt chước lời nói của người cho là kiến giải của mình. Tiết Thiên Thai Đức Thiều Quốc Sư trong NĐHN q. 10 ghi: »如 此 見 解、 喚 作 依 草 附 木、 與 佛 法 天 地 懸 隔。 – Kiến giải như thế gọi là nương cây gá cỏ, cùng với Phật pháp cách nhau trời vực«.


vietnamese:
y chứng đắc môn quán sát xứ phi xứ <pttđ>


vietnamese:
y đam thị y xuất li chư pháp sai biệt <pttđ>


vietnamese:
y tà hành xứ dẫn tuỳ phiền não hữu tam chủng <pttđ>


vietnamese:
y a na ba na niệm thú nhập tứ niệm trụ <pttđ>


meanings:
① Khinh nhờn, như khi vũ 欺侮 lừa gạt hà hiếp. ||② Kẻ lấn áp, như ngự vũ 禦侮 chống kẻ đến lấn áp mình.


meanings:
① Khinh nhờn, khinh miệt, hà hiếp, lấn áp, doạ nạt: 夫人必自侮, 然後人侮之 Người ta tất tự khinh mình, rồi sau người khác mới khinh mình được (Mạnh tử); 不可侮 Không doạ nạt được; ② (văn) Kẻ lấn áp: 禦侮 Chống kẻ lấn áp mình.


meanings:
① Tước hầu. Các nhà đế vương đặt ra năm tước để phong cho bầy tôi, tước hầu là tước thứ hai trong năm tước. Ðời phong kiến, thiên tử phong họ hàng công thần ra làm vua các xứ, gọi là vua chư hầu, đời sau nhân thế, mượn làm tiếng gọi các quan sang, như quân hầu 君侯, ấp hầu 邑侯, v.v. ||② Bui, dùng làm lời phát ngữ như chữ duy 唯. ||③ Cái đích bắn, tấm vải căng dài mười thước, trong vẽ cái đích cho kẻ thi bắn, gọi là hầu, có khi viết là 矦.


meanings:
① (cũ) Hầu (chủ của một nước thời xưa), tước hầu (thời phong kiến): 諸侯 Chư hầu; 封侯 Phong tước hầu; ② (văn) Cái đích để bắn tên (dùng cho người thi bắn thời xưa); ③ (văn) Ông, anh (đại từ nhân xưng ngôi thứ hai, dùng như 君 (bộ 口), để xưng hô giữa các sĩ đại phu thời xưa): 李侯有佳句 Anh Lý có làm được những câu thơ hay (Đỗ Phủ); ④ (văn) Sao, vì sao (dùng như 何 (bộ 亻) để hỏi về nguyên nhân): 君乎君乎，侯不邁哉？ Vua ơi vua ơi, vì sao không làm lễ phong thiện (tế núi sông)? (Sử kí: Tư Mã Tương Như liệt truyện); ⑤ (văn) Gì, nào (đặt trước danh từ): 法無限，則庶人田侯田，處侯宅？ Nếu pháp độ không rõ ràng thì nhân dân biết cày ruộng nào, ở nhà nào? (Pháp ngôn: Tiên tri); ⑥ (văn) Vì vậy mà, vậy nên, bèn: 上帝既命，侯于周服 Thượng đế đã ban mệnh xuống, (thì) nhà Ân Thương bèn quy phục nước Chu (Thi Kinh: Đại nhã, Văn vương); ⑦ (văn) Trợ từ ở đầu câu (dùng như 惟 (bộ 忄), 唯 (bộ 口), không dịch): 侯誰在矣？ Còn có ai ngồi trong bữa tiệc? (Thi Kinh: Tiểu nhã, Lục nguyệt); ⑧ [Hóu] (Họ) Hầu. Xem 侯 [hòu].


meanings:
① (văn) Đẹp: 洵直且侯 Thật ngay thẳng mà lại đẹp nữa (Thi Kinh: Trịnh phong, Cao cừu); ② [Hòu] Tên huyện: 閩侯 Mân Hậu (ở tỉnh Phúc Kiến Trung Quốc). Xem 侯 [hóu].


meanings:
① Tiến dần, như xâm tầm 侵尋 dần dà. ||② Ðánh ngầm, ngầm đem binh vào bờ cõi nước khác gọi là xâm. ||③ Bừng, như xâm thần 侵晨 sáng tan sương rồi. ||④ Xâm lấn, không phải của mình mà cứ lấn hiếp gọi là xâm, như xâm đoạt 侵奪 xâm cướp, xâm chiếm 侵占, v.v.


meanings:
① Hiếp, xâm phạm, xâm nhập, tấn công: 強不侵弱 Mạnh không hiếp yếu; 以諸侯之師侵蔡 Dùng quân của chư hầu tấn công nước Thái (Tả truyện); ② Gần, dần dần: 侵曉 Gần sáng; 侵減 Tước giảm dần; 侵尋 Dần dà; ③ (văn) Năm đói kém mất mùa: 五穀不升，謂之大侵 Ngũ cốc không chín, gọi đó là mất mùa lớn (Cốc Lương truyện).


meanings:
(văn) Tướng mạo xấu xí: 田蚡貌侵 Điền Phần tướng mạo xấu xí (Hán thư: Điền Phần truyện).


meanings:
① Bạn, cùng đi cùng ở làm quen với mình gọi là lữ.


meanings:
Bè bạn: 終身伴侶 Bạn trăm năm; 舊侶 Bạn cũ; 情侶 Bạn tình.


meanings:
① Co quắp. Bị vật gì hạn chế, làm cho không duỗi thẳng được, gọi là cục.


meanings:
① Tiện, như tiện lợi 便利. ||② Yên, cái gì làm cho mình được yên gọi là tiện, như tiện điện 便殿, tiện cung 便宮 cung điện nghỉ được yên, v.v.


meanings:
① Giả sử, dù cho. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »若 不 被 他 喚。 住 便 一 百 年。 也 只 恁 麼。 – Nếu chẳng được người khác đánh thức, dù cho trải qua trăm năm cũng chỉ thế ấy«. ② Mà, nhưng, lại, biểu thị điều sắp nêu ra là không phù hợp với điều vừa nói đến. Lâm Tế ngữ lục ghi: »雖 是 五 蘊 漏 質。 便 是 地 行 神 通。 – Mặc dù là thân năm uẩn thô lậu, nhưng là thần thông đi trên đất«. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »千 劫 學 佛 威 儀、 萬 劫 學 佛 細 行、 然 後 成 佛。 他 南 方 魔 子 便 說 即 心 是 佛。 – Ngàn kiếp học oai nghi Phật, muôn kiếp học tế hạnh Phật, rồi sau mới thành Phật. Ma quỷ phương Nam lại nói chính tâm nầy là Phật«.


meanings:
① Thuận tiện, tiện: 方便 Tiện, thuận tiện, tiện lợi; 隨便 Tuỳ ý, tuỳ tiện; ② Thường, xoàng: 便飯 Bữa cơm thường; ③ Lúc thuận tiện: 得便就送去 Được lúc thuận tiện thì đưa đi ngay; ④ Liền, bèn, thì: 只要認眞學，便能學會 Chỉ cần chăm chỉ học, thì có thể học tốt; 說了便做 Hễ nói thì làm; 旬日便退 Mười ngày thì rút lui (Tam quốc chí); ⑤ (văn) Quen thuộc: 布便弓馬 Lữ Bố quen với việc cỡi ngựa bắn cung (Tam quốc chí: Nguỵ thư, Lữ Bố truyện); ⑥ Ỉa, đái: 大便 Đi đồng, đi tiêu, đại tiện; 小便 Đi giải, đi tiểu, tiểu tiện; 糞便 Cứt, phân. Xem 便 [pián].


meanings:
① (văn) Yên ổn: 便宮 Cung điện yên ổn; 百姓皆得暖衣飽食，便寧無憂 Trăm họ đều được ăn no mặc ấm, yên ổn không lo lắng (Mặc tử); ② (văn) Khéo ăn khéo nói, linh lợi hoạt bát: 便言，多令才 Nói năng hoạt bát, có nhiều tài khéo (Cổ thi: Vi Tiêu Trọng Khanh thê tác). 【便便】tiện tiện [piánpián] a. Béo phệ, phệ nệ: 邊教先腹便便，懶讀書 Biên Hiếu Tiên bụng phệ, lười đọc sách (Hậu Hán thư); 大腹便便 Bụng phệ; b. Linh lợi hoạt bát: 其在宗廟朝廷，便便言，唯謹爾 Ở chỗ tông miếu triều đình, khéo ăn khéo nói, lúc nào cũng cẩn trọng (Luận ngữ); ③ [Pián] (Họ) Tiện. Xem 便 [biàn].


meanings:
Giả sử, dù cho. Trung Phong Hoà thượng Hành lục trong TPQL ghi: »便 饒 知 得、 亦 生 死 所 知、 亦 是 生 死。 – Dù cho biết được cũng là cái biết do sinh tử, cũng là sinh tử«.


meanings:
① Buộc, cũng nghĩa như chữ hệ 繫. ||② Lời nói giúp lời, như uỷ hệ 委係, nguyên uỷ là xác hệ 確係 đích xác là, v.v.


meanings:
① Như 繫 [jì] nghĩa ② (bộ 糸); ② (văn) Là: 委係 Nguyên uỷ là; 確係 Quả là, đích xác là; 純係 Thuần tuý là; ③ [Xì] (Họ) Hệ.


meanings:
① Gặt, sự cần kíp đến nơi gọi là xúc, như cấp xúc 急促 vội gấp, đoản xúc 短促 ngắn gặt, xuyễn xúc 喘促 thở gặt, v.v. ||② Thúc dục.


meanings:
① Vội, gấp, ngặt, liền, ngay, thời gian ngắn: 急促 Gấp gáp, thúc bách, gấp rút; 短促 Ngắn gấp; 庚午春，漳州司理叔促赴署 Mùa xuân năm Canh ngọ, quan phụ trách Chương Châu là Lí Thúc đến nhận nhiệm sở ngay (Từ Hà Khách du kí); ② Thúc giục, thúc đẩy: 督促 Đốc thúc; 催促 Thôi thúc, thúc giục; ③ (văn) Kề, gần, sát, (bên) cạnh: 促坐 Ngồi kề bên nhau, ngồi vây quanh. 【促膝談心】xúc tất đàm tâm [cùxi tánxin] Ngồi kề nhau tâm sự, chuyện trò thân mật.


meanings:
Gõ nhịp, gõ ra tiết tấu. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »吹 笛 打 鼓、 唱 歌 促 拍。 – Thổi sáo đánh trống, ca hát gõ nhịp«.


meanings:
Ngồi xích lại gần, là động tác khi nói chuyện hợp ý nhau. Tiết Chiêu Giác Khắc Cần Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »時 張 無 盡 寓 荊 南、 以 道 學 自 居、 少 見 推 許。 師 艤 舟 謁 之、 劇 談 華 嚴 旨 要。 曰： 華 嚴 現 量 境 界、 理 事 全 眞、 初 無 假 法… 公 於 是 不 覺 促 榻。 – Lúc Trương Vô Tận còn ở Kinh Nam, tự cho rằng đạo học của mình là hiếm có. Sư ghé thuyền vào yết kiến ông ta, luận bàn về yếu chỉ Hoa Nghiêm. Sư nói: Hoa Nghiêm là cảnh giới hiện lượng, lí sự toàn chơn, ban đầu không có mượn pháp… Khi ấy, Vô Tận bất giác ngồi xích lại gần«.


meanings:
① Chốc lát, như nga khoảnh 俄頃 thoảng tí. ||② Tên nước Nga, gọi đủ là Nga La Tư 俄羅斯.


meanings:
① Thoáng, chốc lát: 俄見 Thoáng trông thấy. 【俄而】 nga nhi [é'ér] (văn) Chốc lát thì, chưa mấy chốc thì, một lúc sau thì, thoáng một cái thì: 俄而達旅次，東方亦既白矣 Chốc sau thì đến quán trọ, khi ấy nơi hướng đông trời cũng đã sáng (Vương Thời Tường). Cv. 蛾而; 【俄爾】nga nhĩ [é'âr] (văn) Như 俄而 [é'ér]: 走向東北，俄爾不見 Chạy theo hướng đông bắc, thoáng chốc thì không còn thấy nữa (Tấn Thư: Ngũ hành chí hạ);【俄頃】nga khoảnh [éqêng] (văn) Trong chốc lát, thoáng chốc; 【俄然】nga nhiên [érán] (văn) Bỗng, bỗng chốc, bỗng nhiên; ② [É] Nước Nga (gọi tắt).


meanings:
（藏 Ṅog Blo ldan śes rab；1059～1109）西藏佛教後弘期的大翻譯家。爲藏傳佛教噶當派寺院桑浦寺（位于拉薩以南）創建者俄·雷必喜饒的侄子，在俄·雷必喜饒示寂後，繼任桑浦寺堪布。通稱其爲小俄譯師，而稱俄·雷必喜饒爲大俄譯師。<#>師于十七歲（一說十八歲）時，到克什米爾一帶留學，十七年後返回西藏，傳承噶當派，在桑浦寺翻譯典籍，講說論理學、彌勒五法、中觀自立論證派的教義。師爲當時著名的譯師，翻譯不少經典及有關因明的書籍。門徒甚衆，其中，卓[土*龍]巴（原名羅追迥乃）著有《道次第廣論》及《教次第廣論》二書。該二書系根據阿底峽《菩提道炬論》寫成。<#>


meanings:
① Dân tộc Cầu (tên gọi cũ của tộc Độc Long, một dân tộc ít người ở Trung Quốc); ② 【俅俅】cầu cầu [qiúqiú] Kính cẩn vâng theo, cung thuận.


meanings:
① Tài giỏi, tài trí hơn người gọi là tuấn, phàm sự vật gì có tiếng hơn đời đều gọi là tuấn.


meanings:
① Xinh, đẹp: 這個姑娘多俊呀！ Cô này đẹp quá nhỉ!; ② Tài giỏi.


meanings:
Thông minh nhanh nhẹn. Tiết Tuyết Phong Huệ Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂 曰﹕俊 快 底 點 著 便 行、 癡 鈍 底 推 挽 不 動。 便 行 則 人 人 歡 喜、 不 動 則 箇 箇 生 嫌。 山 僧 而 今 轉 此 癡 鈍 爲 俊 快 去 也。– Sư thượng đường nói: Hạng thông minh nhanh nhẹn một phen chạm phải liền hành động, hạng si độn dù có đẩy kéo cũng không nhúc nhích. Hành động thì mọi người đều vui mừng, không nhúc nhích thì ai nấy cũng không thích ý. Hôm nay sơn tăng tôi sẽ chuyển cái si độn này làm thành thông minh nhanh nhẹn«.


meanings:
(1317-1407) Thiền tăng đời Nguyên, họ Chương, tự Cổ Chuyết, người xứ Tùng Lăng, Cô Tô (Ngô Giang, Giang Tô) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Phúc Lâm Trí Độ, đời thứ 25 hệ Nam Nhạc. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 11 (1378) trụ trì chùa Thiên Giới ở Nam Kinh. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
Từ gọi chung các bậc tài trí kiệt xuất. Tiết Tư Thọ Ni Diệu Tổng Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »宗 乘 一 唱、 三 藏 絕 詮。 祖 令 當 行、十 方 坐 斷。 二 乘 聞 之 怖 走、 十 地 到 此 猶 疑。 若 是 俊 流、 未 言 而 諭。 – Thiền Tông một phen cất tiếng thì hàng Giáo tông phải bặt lời. Một khi Tổ lệnh đang được thi hành thì mười phương khoáng đãng. Hàng Nhị thừa nghe qua liền sợ hãi bỏ chạy. Bồ Tát Thập địa đến chỗ này còn nghi. Nếu là kẻ anh kiệt thì chưa nói đã tỏ bày«.


meanings:
(1166-1227) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Bất Khả Khí Tuấn Nhận, người xứ Cửu Châu Phì Hậu. Niên hiệu Khánh Nguyên thứ 5 (1199) sang nhà Tống (Trung Quốc) trước lên núi Thiên Thai học giáo nghĩa Thiên Thai, sau lại đến Kính Sơn, Hàng Châu đắc pháp nơi Thiền sư Nguyên Thông, đời thứ 18 hệ Nam Nhạc. Niên hiệu Gia Định thứ 4 (1211) sư trở về nước mang theo rất nhiều kinh luận chương sớ, sáng lập chùa Tuyền Dũng nơi Kinh Đô. Sư là Sơ Tổ tông Dương Kỳ Nhật Bản.


meanings:
① Cái thớt. ||② Cái mâm dùng để các muông sinh dâng lên lễ. Tục quen viết là 爼.


meanings:
① Cái mâm (để đồ tế thời xưa): 俎豆之事，則嘗聞之矣 Về việc trở đậu (tế lễ), thì tôi đã từng nghe qua (Luận ngữ); ② (Cái) thớt; ③ [Zư] (Họ) Trở.


meanings:
① Đẹp, xinh: 俊俏 Xinh đẹp; 走着俏步兒 Bước đi rất đẹp; ② Hay: 這幾句話說得很俏 Mấy câu này hay thật; ③ Bán chạy: 俏貨 Hàng bán chạy; ④ (văn) Giống (dùng như 肖, bộ 肉).


meanings:
① Nhanh nhẹn sáng suốt, như lanh lị 伶俐 lanh lợi.


meanings:
① Tượng gỗ. ||② Người nào xướng lên thói ác trước nhất gọi là tác dũng 作俑.


meanings:
Tượng, nộm (làm bằng gỗ hay gốm thời xưa để chôn theo người chết): 陶俑 Tượng gốm; 女俑 Nộm nữ.


meanings:
(văn) ① Tỉ dụ, so sánh; ② Lông vũ dùng để xem hướng gió.


meanings:
(văn) ① Dò lén, rình xét; ② Như 睍 (bộ 目).


meanings:
① Phong tục. Trên hoá kẻ dưới gọi là phong 風, dưới bắt chước trên gọi là tục 俗. ||② Tục tằn, người không nhã nhặn gọi là tục. Những cái ham chuộng của đời, mà bị kẻ trí thức cao thượng chê đều gọi là tục.


meanings:
① Phong tục, tục lệ, thói tục: 土俗 Tục lệ địa phương; 移風易俗 Thay đổi phong tục tập quán; ② Đại chúng hoá, dễ hiểu, thông thường, thường thấy: 俗字 Chữ thường viết; 通俗 Dễ hiểu; 俗稱 Tục gọi là, thường gọi là; ③ Tục tĩu, tục tằn, thô tục, phàm tục, nhàm: 這張畫畫得太俗 Bức tranh này vẽ tục tằn quá; 這些話都聽俗了 Những chuyện ấy nghe nhàm cả tai rồi; 俗不可耐 Tục tĩu không chịu được; 庸俗 Tầm thường, dung tục.


meanings:
（梵 ṣaḍ dharmāḥ，巴 cha dhammā）式叉摩那（正學女）所應受持的六種戒法。又稱六法、正學律儀。即︰(1)不染心相觸，(2)不盜人四錢，(3)不斷畜生命，(4)不小妄語，(5)不非時食，(6)不飲酒。受持此六法達二年者，方可受具足戒爲比丘尼。此依《四分律》卷二十七所載。《四分律》卷二十七雲（大正22·756c）︰<#>‘若式叉摩那犯淫，應滅擯。若有染污心，與染污心男子身相觸缺戒，應更與戒。若偷五錢、過五錢，應滅擯。若减五錢缺戒，應更與戒。若斷人命，應滅擯。若斷畜生命缺戒，應更與戒。若自言得上人法者，應滅擯。若在衆中故妄語者缺戒，應更與戒。若非時食缺戒，應更與戒。若飲酒缺戒，應更與戒。’<#>《五分律》卷二十九及巴利律所載與此說相同。但是，其他諸律也有異說。如《十誦律》卷四十五列舉淫欲、偷奪、殺生、妄語、聽任男子裸身摩觸、聽任男子捉手捉衣共語等六事爲六法。即將上列六法中之不染心相觸，開立爲三法，而除不非時食及不飲酒二法。又，《有部苾芻尼毗奈耶》卷十八、《根本薩婆多部律儀》卷十二等謂式叉摩那應持六法及六隨法。六法即︰(1)不得獨在道行，(2)不得獨渡河水，(3)不得觸丈夫身，(4)不得與男子同宿，(5)不得爲媒嫁事，(6)不得覆尼重罪。六隨法即︰(1)不得捉屬己金銀，(2)不得剃隱處毛，(3)不得墾掘生地，(4)不得故斷生草木，(5)不得不受而食，(6)不得食曾觸食。<#>此外，《摩呵僧祇律》卷三十、卷三十八等處說式叉摩那應受二年的學戒，幷隨順十八事，然未舉此六法。<#>［參考資料］　《五分律》卷十三；《四分比丘尼羯磨法》；《有部百一羯磨》卷二；《四分律行事鈔》卷下之四；《俱舍論光記》卷十四。<#>


meanings:
1272梵語 ṣaḍ dharmāḥ，巴利語 cha dhammā。又作六法、正學律儀。乃式叉摩那受持之戒法。即：(一)染心相觸，(二)盜人四錢，(三)斷畜生命，(四)小妄語，(五)非時食，(六)飲酒。為四分律卷二十七所說。能遵守此戒法達二年者，始得為比丘尼，受具足戒。但十誦律卷四十五將前六法中之染心相觸開立為三法，而除非時食及飲酒二法，即列舉婬欲、偷奪、殺生、妄語、聽任男子裸身摩觸、聽任男子捉手捉衣共語等六事為六法。又據有部苾芻尼毘奈耶卷十八、根本薩婆多部律攝卷十二等，式叉摩那所持者有六法及六隨法之說。〔五分律卷十三、卷二十九、摩訶僧祇律卷三十、卷三十八、四分比丘尼羯磨法、有部百一羯磨卷二、四分律刪繁補闕行事鈔卷下四、俱舍論光記卷十四〕（參閱「正學女」2005）


vietnamese:
lục pháp năng đoạn lục chủng tránh căn bản xứ <pttđ>


vietnamese:
lục pháp năng chứng hữu tham vô tham <pttđ>


meanings:
（梵 ṣaṭ pāramitā，藏 pha-rol-tu phyinpa drug）又作六度。爲大乘菩薩道的核心實踐法門。‘波羅蜜’具稱‘波羅蜜多’，譯爲‘到彼岸’或‘度’。此外，在語意上，又有‘絕對的’、‘完全的’、‘完成的’諸義。修此六種法門，則可度生死海，到達涅槃常樂的彼岸，故雲六度。《六度集經》卷一（大正3·1a）︰‘衆祐知之，爲說菩薩六度無極難逮高行，疾得爲佛。何謂爲六？一曰布施，二曰持戒，三曰忍辱，四曰精進，五曰禪定，六曰明度無極高行。’<#>六波羅蜜之說散見于諸經論之中。其中《六度集經》、《六波羅蜜經》等經，全經皆在廣演六度行；其他如《大般若經》卷五七九以下、《大智度論》卷十一以下，也都有詳細鋪述。是大乘佛教極其重要的法門。此六度之意義，略如下述︰<#>(1)布施波羅蜜（dāna-pāramitā）︰又稱檀那波羅蜜、陀那波羅蜜，或布施到彼岸、施波羅蜜、布施度無極。亦可譯爲絕對完全的布施，或布施的完成。有財施、無畏施、法施三種。<#>(2)持戒波羅蜜（śīla-pāramitā）︰又稱尸羅波羅蜜或戒波羅蜜、戒度無極。亦可譯爲絕對的、完全的持戒，或持戒的完成。指持守律儀戒、攝善法戒、饒益有情戒，能對治惡業令身心清淨。<#>(3)忍（辱）波羅蜜（ksānti-pāramitā）︰又稱羼提波羅蜜或安忍波羅蜜、忍辱度無極。亦可譯爲絕對的、完全的安忍，或忍的完成。指修耐怨害忍、安受苦忍、諦察法忍，能對治嗔恚，使心安住。<#>(4)精進波羅蜜（vīrāya-pāramitā）︰又稱惟逮波羅蜜或精進度無極。亦可譯爲絕對的、完全的精進，或精進的完成。有身精進、心精進二種。前者指于身勤修善法、行道、禮誦、講說、勸助、開化，或指勤修布施、持戒的善法；後者指于心勤行善道，心心相續，或指勤修忍辱、禪定、智慧。精進能對治懈怠，生長善法。<#>(5)禪定波羅蜜（dhyāna-pāramitā）︰又稱禪那波羅蜜或靜慮波羅蜜、禪度無極。可譯爲絕對的、完全的禪定，或禪定的完成。指修現法樂住靜慮、引發神通靜慮、饒益有情靜慮，能對治亂意，攝持內意。<#>(6)智慧波羅蜜（prajñā-pāramitā）︰又稱般若波羅蜜或明度無極。又可譯爲絕對的、完全的智慧，或智慧的完成。謂得世俗慧、緣勝義慧、緣有情慧。能對治愚痴，了知諸法實相。<#>《大乘莊嚴經論》卷七舉前後、上下、粗細三由，解六波羅蜜的次第。所謂前後，即由不顧資財故持戒，持戒已能起忍辱，忍辱已能起精進，精進已能起禪定，禪定已能解真法。所謂上下，下是施、上爲戒，乃至下是定、上爲智。所謂粗細，粗是施、細爲戒，乃至粗是定、細爲智。<#>《解深密經》卷四也有立六波羅蜜的二由，其一爲前三是饒益有情。即由布施故，攝受資具，饒益有情。由持戒故，不行損害逼迫惱亂，饒益有情。由忍辱故，能忍受他人所加的損害逼迫惱亂，饒益有情。其二爲後三是對治諸煩惱，即由精進故，一切煩惱雖未調伏，但能勇猛修諸善品，不爲煩惱所傾動。由靜慮故，永伏煩惱。由般若故，永害隨眠。<#>此六波羅蜜爲戒定慧三學所攝。《解深密經》卷四載，施、戒、忍三波羅蜜爲增上戒學所攝，禪波羅蜜爲增上心學所攝，般若波羅蜜爲增上慧學所攝，精進波羅蜜則爲三學所攝。《菩薩地持經》卷十亦載，進波羅蜜爲增上戒學所攝。《解深密經》卷四、《菩薩地持經》卷一載，施、戒、忍三波羅蜜通福德資糧，般若波羅蜜通智慧資糧，進、禪二波羅蜜通福、智兩資糧。《優婆塞戒經》卷二載，施、戒、進三波羅蜜爲福莊嚴，忍、禪、慧三波羅蜜爲智莊嚴。<#>六波羅蜜雖是菩薩修行的方規，爲大乘諸經論所廣說，然于小乘說一切有部唯說施、戒、進及般若四波羅蜜。《大毗婆沙論》卷一七八（大正27·892b）︰‘外國師說有六波羅蜜多，謂于前四加忍、靜慮。迦濕彌羅國諸論師言，後二波羅蜜多即前四所攝，謂忍攝在戒中，靜慮攝在般若，戒、慧滿時即名彼滿故。複有別說，六波羅蜜多，謂于前四加聞及忍。’<#>關于六波羅蜜較詳細的內容及其意義，請參閱附錄二文。<#>◎附一︰《太虛大師選集》下〈菩薩學處講要〉（摘錄）<#>在《瑜伽師地論》中，論及觀察菩薩種性時，即觀察其人能否實踐菩薩道以斷定其菩薩善根之有無。菩薩道，即實踐六度行是。如有類人生來賦有悲心，今聞大乘佛法擴充之引發之以行六度，即成菩薩。亦有悲心薄弱，今聞大乘佛法，學習菩薩道修六度行，亦成菩薩。更有類人悲心本無，今聞大乘佛法，慕菩薩行願，開始雖覺勉强，但久久亦能安其所行，也成菩薩。生有悲心者爲上根，以宿己習學，今更加功用行；悲心薄弱者爲中根，以奮志堅毅，勤策自勵以赴；無有悲心者爲下根，以勝緣現前起慚愧心，强以成之；其爲菩薩行則一。故弘願如海，須有實行大山以填之，六度行山，填實願海，佛果菩提方能圓滿。否則，願便成虛，是假的菩薩，非真菩薩。菩薩之道，是在實行六度。<#>一曰布施度︰布施是有多方面的。有高度的布施，如施頭目腦髓身命的，曰內施；施田園家國財産的，曰外施；內外兼施的，曰一切施。更有說︰惠舍生活資財不使人缺乏的，曰財施；以世間學問樂育人群，乃至以佛教善法化導大衆的，曰法施；世上發生一種威脅人的生命或自由時，以種種方法使其消滅，保障一切令離怖畏的，曰無畏施。故布施方面極爲廣泛，且有常人能力所不及所不易行的。要在已發菩提心的菩薩實踐行布施時，隨己力能行到如何爲如何，初毌須期心高遠。磨練久久，自然即難成易。古今來多少賢哲捨身成仁，立法保民，亦經由長時煆煉中得來，非一朝一夕所能致。故布施不是僅指拿點金錢救濟人的，叫布施。其原則，凡能犧牲自己利益人群的，都是布施。<#>二曰持戒度︰大乘菩薩戒，不專是消極的禁止行惡，而是積極的努力行善。故‘尸羅’的意義，是含有止息惡法實行善法的。舉例如說三聚淨戒︰曰攝律儀戒，偏說禁制惡行，是嚴制消極方面的行爲；曰攝善法戒，廣說勵修善行，是擴充積極方面的行爲；曰饒益有情戒，凡有利益人群無不興崇，更展開從事實際的工作，非口惠而重在實踐。總之，菩薩戒之原則在戒除惡行保持善行，以一顆向上的精神力，使群衆亦趨淨化，增長不退。其策勵惡止善行的精神，可見之于三十七道品中四正勤行。（中略）<#>三曰忍辱度︰菩薩修行，其于四弘誓願之基點，故抱定宗旨實行善事。但在這衆生界中，尤其是像我們這個五濁惡世的時期中，你要做一個善人行一種善事，便有許多違逆的環境來阻礙來破壞；唯菩薩以盡其在我之精神，以忍辱心修忍辱行以赴之。如菩薩于人中立志高潔實修淨化人間的德行，照理應受人贊譽，但邪見之徒必力加歪曲事實，毁謗侮辱。正見菩薩，碰到這種境緣時，悲憫其無知以容忍態度出之，决不于小事小行上計較，以牙還牙。真佛法中人，是以負擔一切衆生離苦得樂之誓願，不唯容忍侮辱，且以德報怨不舍離彼等而使受化。故忍辱决非是卑怯無力的含垢忍怨，而是以一種極大的力量來忍受一切。真能行忍，是出于智力的行爲，大度的容忍，是根據緣生性空的智力，等運同體的悲力。<#>四曰精進度︰精進向被人視爲勤勞的意思。但勤勞固是美德，倘用之不當，適成濟惡的飾詞。如勤勞專爲自我打算或甚至專務害人，則勤勞變成惡行。菩薩的勤勞是在一個精字。精即精純無雜，輕之于舉手投足之勞，重之于負擔天下國家重任，不容許有個私心打算，都在精純無雜中排除懶惰放逸的惡法，勤勞實踐其五波羅蜜之行。故精進度，統指于其他五度行門上的不休息的精神。倘于一度鬆懈，即是荒廢了菩薩所應行之行。菩薩行之難行，能克服許多難關的，便是這個精進。沒有這種精進精神的人，縱使一時發心修大乘行，稍遇逆境的打擊便灰心下來。我們平常說一個人對于他的事業成功，是經過百折不撓奮鬥到底的精神的成果，這可寶貴的精神，擴大開來，即精進度。<#>五曰禪定度︰禪是印度語‘禪那’的簡呼，義爲‘靜慮’，與‘三摩地’的‘定’義相通，故合稱‘禪定’，在佛學的術語上叫做‘梵華兼稱’。靜定的工夫，是健康精神的大補品。平常人精神不健全，處置事情容易顛倒，這是沒有靜定工夫之故。禪定的原義，是在學習菩薩道的人，應須將自己散漫紛亂被環境所擾亂所搖動，不能控制的心境，用禪定的方法使其專注一境；所謂‘制心一處，無事不辦’者即是。故禪定用簡明的語義來表現，曰‘心一境性’。制心一處，是將心力統一集中，不被私欲的境風所動搖，久久純熟，便能蒸發精神上一種潜蓄的光明力量，好像烈火觸物莫不焦爛，這便是最理智的智慧。故智慧是禪定的後果，有禪定工夫的人，他的注意力永遠是保持集中的力量，隨遇一境即凝集于一境，而得解脫。如火之不動搖，永遠能保持其焦物的實力。世人對于禪定的誤解，是枯其形灰其心如木石似的境涯，這只是禪定的消極制止散漫亂心的一面，不是禪定的全面。禪定的全面，是于一切境界中保持其活力而能成辦一切事業。故禪定决不是僅指消極方面，且正是指能承辦一切事業活力之淵源。中國禪宗指那止于消極方面的禪，是‘死水不藏龍’，也正這個意思。佛是力揚那種‘繁興永處那伽定’的禪定，即是于定繁興大用，故禪定有辦事禪。<#>六曰智慧度︰淺言之，世間一切學問知識也是智慧。佛法中的智慧，雖似覺說得過于高深，但是基于能明真理認識事實，則與世間學問知識是一樣的。佛所說的智慧，是指認識真理，且指能把握住這認識真理之中貫通萬法，應用在萬法上所施設的事業行爲沒有絲毫錯謬的，曰智慧。發生智慧的方法，是在求知聞法，聞而後能明辨慎思，思而後能篤行修持。通稱爲聞、思、修三慧。此中思慧，即上面說過禪定致力的唯一工夫。故禪定不是求其無所思，是在制思契合于真理的境界。這在智慧方面曰根本智；到了篤行修持應物施設時，曰差別智。根本智慧，是認識衆生與萬法緣起性空的真理；換言之，即是明瞭宇宙萬有普遍共同不變的原則的事實真相。後得智慧，是從認識真理後發生的智慧，如于衆生知其有種種根性種種病根，應用如何的法藥適合他們的宿好，使其接受拔其病根；于宇宙人生事物界中的一切境緣現前，如何恰能給與適當的安排，于法法中都能發揮其差別的作用而不違反其共通的原理。故前者亦名如理智，而後者亦名如量智。<#>菩薩修六度行，初則勉求其契理之行，後則漸達其無行不適乎真理之境。適乎真理之行，是爲智慧行；換言之，行菩薩之道在求真理，真理之能否現前，是在乎智慧是否獲得。故六度的重心在于智慧，智慧之道即菩提道。度是渡義。修六度行，便可渡過凡夫生死的煩惱大海，到達真理聖人的彼岸。菩薩除根本戒外，以習行六度爲渡海浮囊之大戒，否則即犯戒，如破浮囊永沈于凡夫生死海中。<#>◎附二︰T. R. V. Murti著·郭忠生譯《中觀哲學》第十章（摘錄）<#>六波羅蜜是中觀所采行的修行法門。般若經系的經典花了極大的篇幅來闡述六波羅蜜的精義，特別是六波羅蜜中的般若波羅蜜，《般若經》譽之爲菁華中的菁華，爲‘諸佛之母’。波羅蜜法門與舊有小乘佛教的修行法門有三個重大的不同點︰以菩薩爲理想以代替舊有的阿羅漢；將舊有的戒定慧之學擴充增至六度──布施、持戒、忍辱、精進、禪定與般若；波羅蜜法門更詳細的分析我們心靈生活的層次爲不同的‘地’（bhūmis），而以佛地爲最高。中觀所采行的這種革命性的修行法門與舊有的理想、方法及結果均不相同，這是佛教修行法常所未有的大結合，茲分述如下︰<#>(1)小乘佛教的最高理想是證得阿羅漢果（arhat），到了中觀大乘則以菩薩代之。阿羅漢果是層次較低的理想，因爲它完全是否定的、消極的，那是一種煩惱障之止息（kleśāvar-aṇa-nivṛttiḥ）。小乘行者眼中的涅槃可說幾乎是一種疏離的空虛狀態。菩薩則是在上求佛果、下化衆生，以最究竟的完美──佛果爲目標，戮力以赴，幷以其不忍人之大悲心，救濟群迷、拔苦與樂。一切衆生與佛陀本來是不異的，一切衆生均具如來智慧德相，這是開始修行之前必須瞭解的。複次，阿羅漢自滿于自己的解脫，他幷不一定也不積極的去關心他人的福祉，阿羅漢的理想多少有自私自利的意味。他們甚至于强調‘三界如火宅、衆生是冤家’，深恐停留于世間太久對他們是一種障礙，所以最好是一刻不要停留，這是一種厭離的解脫觀。菩薩則是盡一切之力以救濟衆生。菩薩雖然已有能力、已有資格證得涅槃，但他却願意長久的爲苦難的衆生流血流汗，所謂‘我不入地獄，誰入地獄’、‘不斷煩惱、不修禪定’，一種民胞物與、同其情感的利他主義。但這絕不是說菩薩如不能讓所有的衆生都解脫，他本身即無法得到解脫，因爲這樣落入循環論證（vicious circle）︰菩薩如不先解脫他人，他自己即無法解脫；菩薩自己尚未解脫，他又如何能解脫他人。依筆者之見，菩薩的解脫本身即是圓滿完整的，但是菩薩不因此而自矜自傲，志得意滿，他沒有忘記尚在煩惱圈裏打轉、沉淪生死輪回的衆生，所以菩薩以大悲心、誓願讓衆生都能提升到與他相同的水平上，這是菩薩大悲心的自由化現。如果不是此一非常宗教化的因素被介紹到佛教，則佛教仍然只是一個志行高潔的‘道德自然主義’（moralnaturalism）。菩薩能捐弃一切，毫不保留的奉獻他所有的一切，包括他的生命，以利益他人。（中略）<#>(2)佛教修行法一直不離乎固有的三學──戒、定、慧，波羅蜜法門幷不能算是真正的取代了它的地位，而僅能說是一種修正、增潤、擴充而成爲六度──布施、持戒、忍辱、精進、禪定與般若。佛教修行法門經過此一轉變之後，很明顯的特別注重于準備階段的基礎工程、如强調慈善布施、安忍和穩等等道德，永不退轉的信心，以及念茲在茲、朝斯夕斯、努力不懈的心理。但是般若經系的經典都共認般若是六度中的主導因素、扮演著指揮者的角色。在此以前的諸種修行法門，雖然也承認般若是諸法門中的最高者，但總認爲菩薩的修行歷程，幾乎都是以修定、修福功德爲主。而在此處，則高推般若，以之爲菩薩心路歷程的催生者；各種功德、福德以及修定的功夫無不必須回向于直悟洞見‘真實’，很明顯的，佛教修行觀的重點已從道德轉而以形上學爲主幹。<#>波羅蜜法門改變了佛教對布施、持戒、忍辱、禪定等修行德目的看法，它們不算是各自分離，而是有其連貫性、一致性、整體性；它們幷不是漫無目的的盲修瞎煉，亦不是因囿于傳統或社會壓力而修行。它們有一共同的目的──讓人類能沐浴于最高智慧之中。煩惱心（sakleśa citta）充滿者執著、激情，它絕無法認識真理；‘不定心’（asamāhita citta）無法感受到真理，因爲它缺乏穩定性、注意力不够集中。除般若之外，其餘諸波羅蜜無非是在淨化吾人的心靈，使之能接納‘絕對’之直觀，而以般若波羅蜜來完成此一偉大的工程，使其餘諸波羅蜜能成其爲波羅蜜──完美。任何人想要捨弃一切，連一點眷戀顧自的意思都沒有，那他即必須先從心理放下一切；當我們受到重大的傷害之後，除非我們已在心靈中確信于‘實在’中得失無常、仇敵冤家了不可得，要不然必處心積慮的思有所以報復。如果無法體悟真理，則任何道德的實踐都不能算是圓滿的，所以才說般若爲主導。<#>心靈的文化就是自我的文化（self-culture）。菩薩的修行是一種內心自我的提升，幷沒有外在的壓力來壓迫菩薩，事實上，任何外在的權威在塑造一個人時，其影響力絕無法與菩薩法門相比擬。‘自我文化’的要素即是在于我們自身生起一種變化，而不是在求取環境的改變。改變外在的世界以符合、滿足我們的欲望，那是世俗的方法。<#>［參考資料］　《大乘理趣六波羅蜜多經》卷五～卷十；《優婆塞戒經》卷一、卷四～卷七；舊譯《華嚴經》卷五；《大法炬陀羅尼經》卷十；《大智度論》卷十一～卷十八；《瑜伽師地論》卷三十九～卷四十三；《大乘莊嚴經論》卷八；印順《初期大乘佛教之起源與開展》；■山雄一著，吳汝鈞譯《空之哲學》；《平川彰著作集》第六册。<#>


meanings:
1272梵語 ṣaḍ-pāramitā, ṣaṭ-pāramitā。全稱六波羅蜜多。譯作六度、六度無極、六到彼岸。波羅蜜譯為度，為到彼岸之意。即為達成理想、完成之意。乃大乘佛教中菩薩欲成佛道所實踐之六種德目。即(一)布施波羅蜜（梵 dāna-pāramitā），又作施波羅蜜、檀那波羅蜜、布施度無極。有財施、法施（教以真理）、無畏施（除去眾生恐怖，使其安心）三種，能對治慳貪，消除貧窮。(二)持戒波羅蜜（梵 śīla-pāramitā），又作戒波羅蜜、尸羅波羅蜜、戒度無極。持守戒律，並常自省，能對治惡業，使身心清涼。(三)忍辱波羅蜜（梵 kṣānti-pāramitā），又作忍波羅蜜、羼提波羅蜜、忍辱度無極。忍耐迫害，能對治瞋恚，使心安住。(四)精進波羅蜜（梵 vīrya-pāramitā），又作進波羅蜜、毘梨耶波羅蜜、精進度無極。實踐其他五德目時，上進不懈，不屈不撓，能對治懈怠，生長善法。(五)禪定波羅蜜（梵 dhyāna-pāramitā），又作禪波羅蜜、禪那波羅蜜、禪度無極。修習禪定，能對治亂意，使心安定。(六)智慧波羅蜜（梵 prajñā-pāramitā），又作慧波羅蜜、般若波羅蜜、明度無極。能對治愚癡，開真實之智慧，即可把握生命之真諦。以上六波羅蜜，始於布施，而終於智慧，由此可知大乘菩薩之偉大胸襟。　此六波羅蜜為戒、定、慧三學所攝，據解深密經卷四載，施、戒、忍三波羅蜜為增上戒學所攝，禪波羅蜜為增上心學所攝，般若波羅蜜為增上慧學所攝，進波羅蜜則通為三學所攝。又法相宗將六波羅蜜之智慧波羅蜜開為方便善巧、願、力、智等四波羅蜜，合為十波羅蜜，作為菩薩之勝行，以配菩薩十地，說明修行次第。〔大品般若經卷一序品、菩薩地持經卷一、卷十、六度集經、大般若經卷五七九至卷六○○、大乘理趣六波羅蜜多經卷五至卷十、大智度論卷十一至卷十八、大乘莊嚴經論卷八、法界次第初門卷下之上〕


vietnamese:
lục ba la mật đa hỗ tương quyết trạch <pttđ>


vietnamese:
lục ba la mật đa cập tứ nhiếp sự sở cảm quả <pttđ>


vietnamese:
lục ba la mật đa các hữu tam chủng <pttđ>


vietnamese:
lục ba la mật đa sở đắc thắng lợi <pttđ>


vietnamese:
lục ba la mật đa tướng do lục chủng tối thắng <pttđ>


vietnamese:
lục ba la mật đa chủng tính tướng <pttđ>


meanings:
1278二世紀頃，出現於印度婆羅門教系中六種哲學學派之總稱。即：(一)彌曼差學派（梵 Mīmāṃsā），即對吠陀聖典中所規定的祭祀儀禮之實行及意義，以哲學立場加以研究之學派。其始祖為耆米尼（梵 Jaimini），根本經典則為彌曼沙經。(二)吠檀多學派（梵 Vedānta），於吠陀聖典中，特別是以奧義書為根據，而主張「梵我一元論」之哲學派。此派始祖乃巴達羅耶那（梵 Bādarāyaṇa），其根本聖典為吠檀多經（一稱梵書）。(三)僧佉學派（梵 Sāṃkhya），又作數論學派、刪闍夜學派。從純粹精神與根本原質二原理之關係，來說明現實世界。始祖為迦毘羅（梵 Kapilarsi），根本經典即為僧佉耶經。(四)瑜伽學派（梵 Yoga），即依瑜伽修行而得解脫之學派。始祖為巴丹闍梨（梵 Patañjali），根本聖典則是瑜伽經。(五)衛世師學派（梵 Vaiśeṣika），又作勝論學派。以實體、性質、運動、普遍、特殊、內屬等六項原理，來闡明一切現象。始祖為羯那陀（梵 Kaṇāda），根本聖典則是勝論經（衛世師經）。(六)尼柔學派（梵 Naiyāyika），又作尼夜耶學派、正理學派。其形而上學之說法，與勝論學派大致相同，但特別重視論理學方面之研究。始祖為喬達摩（梵 Gautama），又名足目（梵 Akṣapāda），根本聖典則是尼夜耶經。


meanings:
① Chia. ||② Tách ghẽ, như ngũ cốc bất phân 五榖不分 không phân biệt được năm giống thóc. ||③ Chia rẽ, như phân thủ 分手 chia tay mỗi người đi một ngả. ||④ Phân, mười phân là một tấc. ||⑤ Phút (một giờ sáu mươi phút). ||⑥ Về môn số học, cái số trừ không hết gọi là phân số 分數. ||⑦ Ðồng xu, như bách phân chi nhất 百分之一 một phần trăm của một đồng bạc. ||⑧ Một âm là phận. Như danh phận 名分, chức phận 職分, v.v. ||⑨ Chia phần, như nhất phận 一分, nhị phận 二分, nghĩa là trong toàn số mình được một phần hay hai phần. Tục cũng dùng như chữ phận 份.


meanings:
① Chia: 一年分四季 Một năm chia làm bốn mùa; 一個瓜分兩半 Một quả dưa chia (bổ) làm đôi; 分手 Chia tay; ② Phân công: 這工作分給他做 Việc này phân công cho anh ấy làm; ③ Phân rõ, phân biệt, tách ra: 不分皂白 Không phân biệt trắng đen; ④ Chi nhánh, bộ phận: 分行 Chi nhánh ngân hàng; 分局 Phân cục; ⑤ Phân số: 約分 Phân số giản ước; ⑥ Phần: 三分天資，七分努力 Ba phần thông minh, bảy phần cố gắng; ⑦ Xu: 二分（錢） Hai xu; 一角二分 Một hào hai (xu); 百分之一 Một phần trăm của đồng bạc; ⑧ Phút: 七點二十分 7 giờ 20 (phút); ⑨ Sào (1 phần 10 mẫu Trung Quốc): 兩畝三分 Hai mẫu ba sào (Trung Quốc); ⑩ Điểm: 數學考試得了五分 Thi toán được 5 điểm; 這場籃球賽我們校隊贏了十五分 Trận đấu bóng rổ này đội trường ta thắng 15 điểm; ⑪ Phân, centimét (= 1/100 mét); ⑫ Lợi tức 10%: 年利一分 Lợi tức một năm 10%; ⑬ 【分別】phân biệt [fenbié] a. Chia tay, biệt li, xa cách: 暫時分別，不久又能見面 Tạm thời xa cách, chẳng bao lâu lại được gặp nhau; b. Phân biệt: 分別是非 Phân biệt phải trái; c. Khác nhau: 分別對待 Đối xử khác nhau; d. Chia nhau, mỗi người tự, mỗi loại: 老張和老丁在這次機構調整中分別擔任了正副科長 Ông Trương và ông Đinh trong đợt điều chỉnh bộ máy lần này chia nhau đảm nhiệm chức trưởng và phó khoa; 糧食和棉花的產量，分別比去年增長了四成和三成 Sản lượng lương thực và bông so với năm ngoái mỗi loại tăng 40 và 30 phần trăm. Xem 分 [fèn].


meanings:
① Thành phần, chất: 水分 Thành phần nước; 鹽分 Chất muối; ② Bổn phận, nhiệm vụ: 建設祖國人人有分 Ai cũng có bổn phận xây dựng tổ quốc; ③ Như 份 [fèn]. Xem 分 [fen].


meanings:
Giao phó, truyền cho. Tiết Lạc Phố Nguyên An Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »且 道 那 句 是 賓、 那 句 是 主？ 若 擇 得 出、 分 付 缽 袋 子。 – Hãy nói câu nào là khách, câu nào là chủ? Nếu phân biệt được thì ta sẽ truyền y bát cho«.


meanings:
1315<一>梵語 vikalpa。推量思惟之意。又譯作思惟、計度。即心及心所（精神作用）對境起作用時，取其相而思惟量度之意。俱舍論卷二舉有三分別：(一)自性分別，以尋或伺之心所為體，直接認識對境之直覺作用。(二)計度分別，與意識相應，以慧心所為體之判斷推理作用。(三)隨念分別，與意識相應，以念心所為體，而能明記過去事之追想、記憶作用。六識之中，意識具足上述之三分別，故謂有分別（梵 savikalpa）；前五識僅有自性分別，而無其他二分別，故謂無分別（梵 avikalpa）。阿毘達磨雜集論卷二認為三分別乃意識之作用，故謂自性分別屬現在，隨念分別屬過去，計度分別則共通於過去與未來者。　但在大乘佛教，尤其是攝大乘論認為凡夫所起之分別，係由迷妄所產生，與真如之理並不契合，僅依分別，無法如實悟證真如之理，故凡夫之分別，乃為虛妄分別（簡稱妄分別）。若欲得真如，則須捨離凡夫之分別智，而依無分別智始可。亦即菩薩於初地入見道時，緣一切法之真如，超越能知與所知之對立，始可獲得平等之無分別智。此無分別智分加行（準備階段）、根本、後得三階段，依次稱為加行智、根本智、後得智。〔成唯識論卷七、大毘婆沙論卷四十二、攝大乘論本卷中、顯揚聖教論卷十六、瑜伽師地論卷五十三〕　<二>梵語 vibhaṅga, vibhajya。區分、類別、分析之意。即欲分類、分析教法，而由種種立場來研究考察之意。


meanings:
permeation into the object discriminating consciousness


meanings:
Trong công án được nêu ra đã có lời ứng đối, Thiền sư lại có thêm một lời đáp khác. Tiết Thuỵ Lộc Bản Tiên Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »大 凡 參 學、未 必 學 問 話 是 參 學、未 必 學 揀 話 是 參 學、未 必 學 代 語 是 參 學、未 必 學 別 語 是 參 學。 – Nói chung về việc tham học: Không hẳn là học hỏi, không hẳn là học phân biệt bình luận công án, không hẳn là học đại ngữ (nói thay), không hẳn là học biệt ngữ«.


meanings:
specific explanation; explanation of the details


meanings:
Ngoại trừ bản sơn của một tông, các tự viện được thiết lập ở các nơi khác đều được gọi là Biệt viện. Như Phật Quang Sơn ở Cao Hùng Đài Loan có Biệt viện Phổ Môn Tự ở Đài Bắc, Biệt viện Phổ Hiền Tự ở Cao Hùng.


meanings:
The conflagration of the universe at the end of time


meanings:
① Cái bào: 刨刃子 Lưỡi bào; 牛頭刨 Máy bào đầu trâu; ② Bào: 刨木頭 Bào gỗ; 刨得很光 Bào phẳng lì. Xem 刨 [páo].


meanings:
① Cuốc, bới, đào, cào, giẫy: 刨土 Cuốc đất; 刨坑 Đào hố; 刨出來看是什麼東西 Bới ra xem là cái gì; 刨填 Giẫy mả; ② Trừ, ngoài: 十五天刨去五天，只剩下十天了 Mười lăm ngày trừ mất năm ngày, chỉ còn mười ngày thôi; 他們家刨去老人和孩子，只有三個勞動力 Ngoài người già và trẻ con, nhà anh ấy chỉ có ba sức lao động. Xem 刨 [bào].


meanings:
① Sắc, như lợi khí 利器 đồ sắc. ||② Nhanh nhẩu, như lợi khẩu 利口 nói lém. ||③ Lợi, như ích quốc lợi dân 益國利民, ích cho nước lợi cho dân, lợi tha 利他 lợi cho kẻ khác. ||④ Công dụng của vật gì, như thuỷ lợi 水利 lợi nước, địa lợi 地利 lợi đất. ||⑤ Tốt lợi, như vô vãng bất lợi 無往不利 tới đâu cũng tốt. ||⑥ Tham, như nghĩa lợi giao chiến 義利交戰 nghĩa lợi vật lộn nhau. Phàm cái gì thuộc sự ích riêng của một người đều gọi là lợi. Cao Bá Quát 高伯适: Cổ lai danh lợi nhân, Bôn tẩu lộ đồ trung 古來名利人，奔走路塗中 Xưa nay hạng người danh lợi, Vẫn tất tả ngoài đường sá. ||⑦ Lời, lợi thị tam bội 利市三倍 bán lãi gấp ba. Cho nên cho vay lấy tiền lãi gọi là lợi tức 利息.


meanings:
① Sắc, bén, nhanh nhẩu: 利刃 Lưỡi dao sắc; 銳利 Sắc bén; 利口 Miệng lém lỉnh, lẹ miệng; ② (Tiện) lợi: 形勢不利 Tình thế bất lợi; ③ Lợi (ích), lợi thế: 有利有弊 Có lợi có hại; 水利 Thuỷ lợi; 地利 Địa lợi; ④ Lãi, lợi tức: 暴利 Lãi kếch xù; 連本帶利 Cả vốn lẫn lãi; 利市三倍 Bán lãi gấp ba; 利息 Lợi tức, tiền lãi; ⑤ (Có) lợi: 利己利人 Lợi ta lợi người; 無往不利 Đi đến đâu cũng thuận lợi (tốt đẹp); ⑥ [Lì] (Họ) Lợi.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Đức Minh đời Minh. X. Đức Minh.


meanings:
Tên gọi người từ trước đã từng trợ giúp công việc, tức chỉ cho người đã 3 lần nhậm chức Phó tự trở xuống mà nay đã thôi nghỉ. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Quá khứ, đời trước. Là một trong ba mé (tam tế) mà Phật giáo thường gọi. Uyển Lăng lục ghi: »前 際 無 去、 今 際 無 住、 後 際 無 來。 – Quá khứ không đi, hiện tại không trụ, vị lai chưa đến«.


vietnamese:
tiền tế câu hành bất phóng dật hành <pttđ>


meanings:
Trước mặt, phía bên kia. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 如 諸 方 有 學 人 來。 主 客 相 見 了。 便 有 一 句 子 語。 辨 前 頭 善 知 識。 – Này Đạo lưu, như các thiền viện có người học tìm đến, chủ khách gặp nhau xong, liền đưa ra một câu để phân biệt bậc thiện tri thức trước mặt«.


meanings:
Gọi tắt: Tiền nhân. Người ở trước mặt, đối phương. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »前 頭 人 相 應、 即 共 論 佛 義； 若 實 不 相 應、 合 掌 令 歡 喜。 – Nếu đối phương tương ứng thì cùng luận về Phật nghĩa. Nếu thật chẳng tương ứng thì ta chắp tay để họ được hoan hỉ«.


meanings:
① Dịch âm tiếng Phạm là sát sát, gọi tắt là sát. Cái cột phan. Người tu được một phép, dựng cái phan để nêu cho kẻ xa biết gọi là sát can 刹干. Vì thế cái tháp của Phật cũng gọi là sát. Bây giờ thường gọi chùa là sát. Như cổ sát 古刹 là chùa cổ. ||② Sát na 刹那, một thời gian rất ngắn, chỉ trong một mối niệm có tới 90 sát na.


meanings:
(Gốc tiếng Phạn: Kṣetra) ① (Ngb) Chùa: 古剎 Chùa cổ; ② 【剎那】sát na [chànà] Khoảnh khắc thời gian rất ngắn; 【剎時】sát thời [chàshí] Trong khoảnh khắc, tức khắc, chốc lát, trong chớp mắt. Như 霎時. Xem 霎 nghĩa ② (bộ 雨). Xem 剎 [sha].


meanings:
Phanh lại, hãm lại: 剎住車把 Phanh xe lại; 剎機 Ngừng máy, hãm máy. Xem 剎 [chà].


meanings:
Giết người không chớp mắt, giết người mà không run sợ, chỉ cho người có tư cách cứng cỏi. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho bậc Thầy đã kiến tính tiếp hoá người học bằng thủ đoạn rất khốc liệt, chẳng hề nương tay hay vị nể. Tắc 4, Bích Nham Lục (Đại 48, 144 trung) ghi: »有 殺 人 不 眨 眼 底 手 腳。 方 可 立 地 成 佛。 有 立 地 成 佛 底 人。 自 然 殺 人 不 眨 眼。 方 有 自 由 自 在 分。– Bậc tu hành phải có tư cách giết người không chớp mắt mới có thể lập tức thành Phật. Người lập tức thành Phật tự nhiên có tư cách giết người không chớp mắt mới có phần tự do tự tại«.


meanings:
Đao giết người, kiếm cứu người. Cơ xảo của chư Tổ tiếp dẫn hậu học có cao thấp. Thấp là tiểu cơ tiểu dụng, nghĩa là chỉ biết dùng Đao giết người. Cao là đại cơ đại dụng, vừa khéo dùng Đao giết người vừa khéo dùng Kiếm cứu người. Phần Thùy Thị, tắc 12, Bích Nham Lục (Đại 48, 152 hạ) ghi: »殺 人 刀 活 人 劍。 乃 上 古 之 風 規。 亦 今 時 之 樞 要。 若 論 殺 也。 不 傷 一 毫。 若 論 活 也 喪 身 失 命。 – Thiền giống như đao giết người cũng giống như kiếm cứu người, là quy củ đã có từ xưa và cũng là then chốt của thời nay. Nếu luận về chỗ giết người thì chẳng thương tổn mảy lông, còn luận về chỗ cứu người thì vùi thân mất mạng«.


meanings:
Vốn chỉ cho một chức quan đời Hán, trông coi việc xét xử, dưới quyền Quan huyện, nó tương đương với chức Thẩm phán ngày nay. Trong Phật giáo, mượn dùng để chỉ cho cái ngu tối nguyên thuỷ hay khởi lên bao điều phiền não. Kinh Tứ Nhập Nhị Chương (Đại 17, 713 trung) ghi: »佛 謂 之 曰： 若 斷 陰 不 如 斷 心、心 爲 功 曹、 若 止 功 曹、 從 者 都 息、邪 心 不 止、斷 陰 何 益？ – Phật bảo người ấy rằng: Đoạn âm không bằng đoạn tâm. Tâm như vị Thẩm phán. Thẩm phán nếu nghỉ, thì kẻ tùng sự đều nghỉ. Tà tâm chẳng dứt, đoạn âm ích gì?«.


meanings:
Tác dụng, vận dụng. Lâm Tế lục ghi: »爾 要 與 祖 佛 不 別。 但 莫 外 求。 爾 一 念 心 上 清 淨 光。 是 爾 屋 裏 法 身 佛。 爾 一 念 心 上 無 分 別 光。 是 爾 屋 裏 報 身 佛。 爾 一 念 心 上 無 差 別 光。 是 爾 屋 裏 化 身 佛。 此 三 種 身 是 爾 即 今 目 前聽 法 底 人。 秖 爲 不 向 外 馳 求。 有 此 功 用。– Các ngươi muốn được như Phật Tổ, chỉ đừng tìm bên ngoài. Trên một niệm tâm sáng suốt thanh tịnh của các ngươi là ngôi nhà Phật pháp thân. Trên một niệm tâm sáng suốt không phân biệt là ngôi nhà Phật báo thân. Trên một niệm tâm sáng suốt không sai biệt là ngôi nhà Phật hoá thân. Ba thứ thân nầy là người nghe pháp hiện nay. Có điều là không nên dong ruỗi tìm bên ngoài thì mới có tác dụng nầy«.


meanings:
（梵 samartha，藏 nus-pa）指能生有爲法之果的功用勢力。有關其中義趣，諸論之解說稍有異同。如《大毗婆沙論》卷三十九雲（大正27·200a）︰<#>‘謂有爲法，得勢時生，失勢時滅。得力時生，失力時滅。得士用時生，失士用時滅。得增上時生，失增上時滅。得功能時生，失功能時滅。熾然時生，萎歇時滅。增進時生，衰退時滅。興舉時生，墮落時滅。猛利時生，遲鈍時滅。滋茂時生，枯萃時滅。和合時生，離散時滅。故有轉變。複次轉變有二種，一者自體轉變，二者作用轉變。（中略）若依功能轉變說者，應言諸行亦有轉變。謂未來世有生等功能，現在世有滅等功能，過去世有與果功能。故有轉變。’<#>此謂‘功能’與‘作用’兩者雖然相似，但‘作用’只限于現在、未來；‘功能’却可通于三世。因此兩者幷非完全相同。<#>《阿毗達磨順正理論》卷十四雲（大正29·409c）︰<#>‘謂有爲法，若能爲因，引攝自果，名爲作用，若能爲緣，攝助異類，是謂功能。如前已辯。一切現在，皆能爲因，引攝自果，非諸現在，皆能爲緣，攝助異類。謂暗中眼，或有功能被損害者，便于眼識不能爲緣攝助令起。然其作用非暗所損，定能爲因引當眼故。由斯作用、功能有別。然于同類相續果生有定不定，攝引勢力名爲作用，亦名功能。若于異類相續果生，但能爲緣攝助令起。此非作用，但是功能。’<#>此謂能引生自果的力用稱爲作用，此種作用，也是引生自果的因。能攝助異類的勢力稱爲功能，此種作用是緣，不是因。經部及唯識家將生種子之果的力用稱爲功能。有部所說與此大致相同，也是將生果的一種力用稱爲功能，但因《婆沙論》未說種子，因此無法論述其作用。<#>又，經部與唯識雖皆立種子，但二說不同，然二者皆將種子生果的勢用稱爲功能。如《成唯識論》卷二雲（大正31·8a）︰‘何法名爲種子？謂本識中，親生自果功能差別。’《成唯識論述記》卷二釋雲（大正43·302b）︰<#>‘言本識者，顯種所在。簡經部師色、心等持種。親生自果，簡異熟因。望所生果非種子故。要望自品能親生故。功能差別，簡現行七轉識等。望所生種，雖是因緣亦親生果，是現法故，非名功能。故以功能顯種子相。’<#>◎附︰熊十力《佛家名相通釋》卷下（摘錄）<#>一切心，各各總析爲相見二分。一切心所，亦各各總析爲相見二分。准此，則俗所謂宇宙，實只千差萬別之相分、見分而巳（即心物兩方面）。此無量相見（亦名爲現行界），由何爲因，而得顯現？自世親迄護法諸師，則謂有實功能，得爲諸法因故（諸法即謂無量相見）。雖世親以前，已有功能之說（小乘已言之，大乘亦言之），但其爲說尚寬泛，要自世親而後，則功能之意義，便有實在性，而說爲現行界之原因或本質（因的觀念，《識論》以前之說法亦甚寬泛，至《識論》談因緣，則其意義便固定）。易言之，即一切功能，潜隱于現界之後，而爲現界作根荄（現行界亦省雲現象）。唯建立本識以統攝之，不許其爲離自識而外在之物事，以此完成唯識，其理論亦可謂精密。（中略）《攝論》始立功能，而未詳所由。世親以後，十師迭起，遂以此爲興諍之事。略舉其概︰(一)護月唯本，援附古典，以諸功能，法爾本有，不從熏生。. 二難陀唯新，謂由無始現行，熏習故有。(三)護法師，幷取本有新熏。三師樹義，各引經論證成。《識論》則以護法爲歸。基師所以宗護法者，推其意，蓋謂現行强盛勢用，雖刹那乍現，而勢不休歇，即有所生，還成第八中種。故新熏義，堅立不搖。又此無始能熏之現，必有本有功能，爲其親因。若本有不立，成無因過，由此本新幷建，極爲應理。護法雖分別本新，複以熏習爲此二共依，《識論》述其義雲︰然本有種，亦由熏習，令其增盛，方能得果（種生自後種，及其遇緣生現，名得果。）又雲︰內種，必由熏習生長（《識論》二、第十四葉，內種即功能，以隨俗假說外麥等名外種，故目功能爲內種）。《述記》十四疏法爾種子必由熏長。新熏熏生，法爾種謂本有。此言本有種，依熏習方長，新熏種依熏習方生，故通本新。俱得別名之爲熏習等（此言熏習者，名詞等者，謂習氣氣分諸名），基師以此爲護法最精之誼。<#>［參考資料］　《俱舍論神泰疏》卷四；《俱舍光記》卷四；《俱舍論要解》卷三；《成唯識論演秘》卷二（本）。<#>


vietnamese:
công năng sự trung y chỉ đại thừa thắng quyết trạch <pttđ>


meanings:
Thiếu một tí mà bỏ dở. Theo Thượng Thư Lữ Ngao: »Đắp núi cao 72 thước, chỉ thiếu một sọt đất«. Quỹ là sọt đất đá, đắp một trái núi đã rất cao, nhưng thiếu một sọt đất, núi sẽ không đắp thành. Đời sau dùng thành ngữ này để chỉ cho khi làm việc gì, đôi khi thiếu một chút sức lực cũng không hoàn thành được công việc.


meanings:
Công phu tu hành của chư tăng. Tiết Vân Nham Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »切 囑 第 一 莫 向 舌 頭 上 取 辯、 記 他 了 事 言 語 有 什 麼 用 處？ 這 箇 功 課 從 無 人 邊 得、不 由 聰 明 强 記。 – Tôi hết sức thiết tha căn dặn là chớ nên thông qua ngôn ngữ mà tham cứu thiền pháp. Ghi nhớ lời nói của người đã triệt ngộ có dùng được chỗ nào? Công phu tu hành này không từ người khác mà được, chẳng do thông minh nhớ dai mà được«.


meanings:
① Thêm. ||② Chất thêm, như vũ tuyết giao gia 雨雪交加 mưa tuyết cùng chất thêm lên. ||③ Hơn, như gia nhân nhất đẳng 加人一等 hơn người một bực.


meanings:
① (Phép) cộng: 二加三等於五 2 cộng với 3 là 5; ② Thêm, tăng: 加快 Tăng nhanh; 加錢 Thêm tiền; 加點糖 Thêm tí đường vào; ③ (văn) Chất thêm: 雨雪交加 Mưa và tuyết cùng chất thêm lên; ④ (văn) Hơn: 加人一等 Hơn người một bậc; ⑤ Nhấn mạnh: 特加小心 Hết sức cẩn thận; 大加贊揚 Hết lời khen ngợi; 不加思索 Không chịu suy nghĩ; ⑥ Trút, đổ: 把責任加在他人身上 Đổ trách nhiệm cho người khác; ⑦ 【加以】 gia dĩ [jiayê] a. Tiến hành, để (thường lược đi): 這個問題必須在一定條件下才能加以解決 Vấn đề này phải trong một điều kiện nào đó mới có thể (tiến hành) giải quyết được; 努力加以克服 Cố gắng (để) khắc phục; b. Hơn nữa, thêm vào đó: 他本來就聰明，加以特別用功，所以進步很快 Anh ấy vốn đã sáng dạ, hơn nữa lại rất chăm chỉ, nên tiến bộ rất nhanh; ⑧ [Jia] (Họ) Gia.


meanings:
(term) seventeen dhyāna heavens of the form realm


vietnamese:
thập thất tổ tăng già nan đề tôn giả <nđhn>


vietnamese:
thập thất chủng danh ☸ đại thừa tu đa la hữu thập thất chủng danh <ttps>


vietnamese:
thập thất chủng tăng thượng lực kiến lập công đức <pttđ>


vietnamese:
bắc phương tì sa môn thiên vương tuỳ quân hộ pháp nghi quỹ <pqđtđ>


vietnamese:
bắc phương tì sa môn thiên vương tuỳ quân hộ pháp chân ngôn <pqđtđ>


vietnamese:
bắc phương tì sa môn thiên tuỳ quân hộ pháp nghi quỹ <đpb>


meanings:
hear the same thing and understand it differently


meanings:
conflicts in the simultaneous presence (of opposites)


meanings:
（梵 sabhāga-hetu，藏 skal-ba mñam-paḥi rgyu）六因之一。又作自分因或自種因。意爲生起同類法的因。如《大毗婆沙論》卷十八雲（大正27·90b）︰‘種類等義是同類義，界地等義是同類義，部類等義是同類義。此同類因唯通過去、現在二世，有等流果。’《俱舍論》卷六雲（大正29·31a）︰‘同類因者，謂相似法與相似法爲同類因，謂善五蘊與善五蘊展轉相望爲同類因，染污與染污，無記與無記，五蘊相望應知亦爾。’<#>亦即過去及現在的一切有爲法，以同類相似的法爲因而引等流果。因此，不同界地、部類的法，沒有同類因。又未來法因作用未起，無引果之義，故無同類因。但無漏道不墮于界系，依一地而修九地時，每一地都是其餘八地的同類因。在見修無學三道中，鈍根道是鈍根、利根道的同類因，利根道是利根道的同類因。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷十七；《雜阿毗曇心論》卷三；《入阿毗達磨論》卷下；《順正理論》卷十五；《大乘阿毗達磨雜集論》卷四；《大乘義章》卷三（本）、卷四；《俱舍論光記》卷六；《大乘法相宗名目》卷四（下）。<#>


vietnamese:
đồng loại nhân đẳng hữu tam quá thất <pttđ>


vietnamese:
đồng loại nhân dữ biến hành nhân tứ cú phân biệt <pttđ>


meanings:
（梵 saṁvṛti-satya，巴 sammuti-sacca）日本律宗僧。肥後（熊本縣）人。字不可弃，號我禪房。師在誕生後不久，即被弃于路旁。後爲珍曉撫養長大。十八歲，從真俊剃度出家。翌年，至太宰府觀世音寺受戒。其後，赴京都、奈良學戒律。後返鄉建正法寺弘揚戒律。建久十年（1199）入宋。習天臺、禪、律諸學。建曆元年（1211）返國，携回經典二千餘卷，幷應榮西之請，寓居建仁寺。其後，移居崇福寺。貞應三年（1224），師將京都仙游寺改名爲泉涌寺，使成爲台、禪、律三宗道場。其後，幷爲後鳥羽天皇、後高倉院天皇、順德天皇、北條政子、北條泰時等授戒。時，師深受朝野人士崇敬，其戒律被時人稱爲‘北京律’。嘉祿三年示寂，世壽六十二。敕謚‘大興正法國師’、‘大圓覺心照國師’、‘月輪大師’。著有《三千義備檢》二卷、《佛法宗旨論》一卷、《念佛三昧方法》一卷、《坐禪事儀》一卷等書。<#>◎附︰高雄義堅著·陳季菁譯《宋代佛教史研究》第九章（摘錄）<#>俊■字不可弃，肥後人。三十四歲時，和安秀、長賀兩弟子一起入宋，到達江陰軍（江蘇江陰）時是南宋寧宗慶元五年（1199）五月。從此，他游歷兩浙的名刹，登天臺山，訪雪竇中岩，十月十四日向徑山的蒙庵元聰禪師學習禪法。翌年春赴四明，跟隨景福寺的如庵了宏學律部三年。<#>嘉泰二年（1202）十月五日離開四明，在天臺山赤城寺渡過一冬。翌年，因聽聞北峰宗印和尚的聲名，入華亭（浙西）的超果教院就學八年，究天臺的蘊奧。北峰見俊■學德拔群，便加以推薦，儕輩之中蒙其教導者爲數不少。嘉定元年（1208）游行都臨安，住于下天竺寺，頗受史彌遠、錢象祖、樓昉、楊中良等諸公的推崇。寧宗聽聞俊■擅長書法，便令他書如意輪咒。當時他曾提出律學的五十三個問題，使帝都的律學大德皆啞然，此事將于後詳述。<#>在宋十二年後，他于嘉定四年（1211）二月由明州乘船歸國，三月三日在日本博多登陸。他所帶回的物品有律宗大小部文三二七卷、天臺教宗有關典籍七一六卷、華嚴章疏一七五卷、儒道二教的書籍二五六卷、雜書四六三卷、法帖禦書堂帖等碑文七十六卷、水墨羅漢十八幅及釋迦像碑文等。後來因泉涌寺數度遭火灾而化爲烏有，甚至連請來的目錄也不存，誠令學界痛惜。當時居于防州的榮西聽到俊■歸國，立即馳赴博多，勸他住于京都建仁寺。<#>俊■後于建保六年（1218）住仙游寺，承久二年（1220）向後鳥羽上皇上呈〈泉涌寺勸進疏〉兩份及〈殿堂色目〉一份。嘉祿元年（1225）十月建重閣講堂。翌年春，大殿、山內經堂、祖堂等依次成立，更改額爲泉涌寺。自此安居于此處，幷仿宋制訂警衆之規繩，又開講座，據說聽衆滿堂，名聲遠播。嘉祿三年（1227）三月八日示寂，享年六十二。著有《佛法宗旨論》、《念佛三昧方法》、《坐禪事儀》各一卷、《三千義備檢》二卷等，但皆已散失不傳于今。關于他的門生，《不可弃法師傳》內提到心海、定舜、了真、湛海等人，《本朝高僧傳》內則記載有思宣、心海、思真、承化、思敬、賴尊、尊隆、信圓、定舜等九人。除此以外，似乎另有思允等衆多弟子。<#>俊■天性淡泊、不事浮華，所得施財皆充作修營，一心致力于弘法持律，極受到上下內外的尊信。執政的北條泰時就曾延請他到鐮倉授菩薩戒；藤原道家、德大寺公繼等名流也欽其風，而向他請教。其他如法相宗的穎才貞慶、延曆寺座主慈圓等也向他請益。他所請來的禪月大師貫休所繪水墨羅漢十八幅，給予以後的羅漢像很大的影響。其他東西也促進了日本美術工藝的發展。但在此想將重點放在佛教教學，從學問思想上考察他入宋求法的影響，以瞭解南宋佛教的實態。<#>宋代佛教所完成的使命之一，是搜集整理晚唐時散逸的章疏，將之編入大藏經內。這是將隋唐撰述的佛典章疏與西域印度傳來的佛經等同視之，將之提升爲聖典的地位，表現了對隋唐祖師的尊崇敬慕。因此北宋時已可看到天臺、慈恩兩宗教典的入藏許可，另外《景德傳燈錄》及契嵩的著述等禪宗方面的典籍也被編入藏經中。到了南宋，更有華嚴、戒律的章疏編入大藏。例如紹興十五年（1145）因臨安慧因教院住持義和的奏請，華嚴章疏被允許入藏，不過其部帙等不明。于是，此入藏許可被公告于天下，令設有大藏經版木處流通其鏤板。<#>上述的慧因教院在南宋時代是華嚴教學的根本道場，以此爲中心，東至紹興光相寺，西從華亭普照寺到平江府，盛行著華嚴學的研究。到了淳祐六年（或寶祐六年），如前所述，道宣、元照之有關律學的章疏類七十三卷得到入藏許可。日本俊■入宋的主要目的雖然是請回戒律，但除此之外，他也曾學天臺、禪、淨土教，幷傳入朱子學、儒道二教的典籍。同時，日本的密教也經由他給予南宋佛教徒刺激。如以下將分項論述的，俊■于宋土的名聲頗高一事，可由北宋時代，日本的源信、寂昭推展兩地佛教界的交流，以及當時日本佛教研究的水準相當高的情况得到證明。<#>俊■與律、天臺、密、禪及朱子學<#>前已述及，俊■曾跟隨四明景福寺的如庵了宏律師學律三年。他的律學研究是如何地達到堂奧、充滿自信，此可由嘉定元年（1208）他進入南宋首都臨安，住于下天竺寺，翌年向臨安律學界提出有關戒律的五十三問一事獲得解答。而當時的律師等皆屈服于他的詰難時，有臨安府不空院的住持了然、無相芝岩蘭若淨懷、淨梵院妙音、會稽郡極樂院住持智瑞，以及另外一不知名者等五師加以答辯。<#>但是他們的回答皆不合于所問之意，且流于不徹底。此根據《釋門正統》卷八律宗相關載記的〈道宣傳〉中，鎧庵吳克己就道宣應用成論師的分通大乘說，成立圓宗戒體之事實所作論述一節的注︰‘令被日本法師立問終莫能答。’即可瞭解。意思是說，他們雖然答釋了，其實也等于沒有回答，因此說‘終莫能答’。俊■的後輩守一所編《律宗問答》二卷，是搜集了然、智瑞、妙音三人回答俊■問題的著作，列舉了問與答，可知悉五十三問的全貌。<#>俊■提出如上的詰難後，經過二十餘年，到了紹定三年（1230，即俊■入滅後三年），守一在他著述的《終南日本■法師教觀諸日本■法師教觀諸問’爲題，發表答問；讀其所附前序，可知守一與俊■曾經會過面，以及守一對俊■的學問深表敬意之事。其序如下︰‘日本■師爲法之切，于慶元間，泛舶東來。彼時先師如庵開法景福，■即依學十有餘年，緣異音不解，每別席指教，■乃討論，分陰不廢，大小部文，一宗教觀，無不通達。後游參諸方，彼有不入其門者，妄測堂奧之淺深，于是作疑，而激學者。餘嘗會語，扣知彼懷，而非實疑也。彼文一出，餘二十年，將謂公心義士必能洞之，豈期因此反多妄議，茲以學徒，請與决之，故略爲叙。冗迫夏課，□02義多未安，茍有正者，而我師焉。庚寅中制日山述。’<#>當俊■提出五十三問，欲解决其平素的疑問時，正逢臨安府菩提律院的住持遷化，尚未有繼承人，諸寺律師集會商量，預備向官方上奏任命人選時，席上衆議一致决定不特別選擇有德行的律師，只要能應答■公問題者，則請他擔任住持，這件事雖記述于信瑞的《不可弃法師傳》，但被推定爲《比丘尼鈔》刊行以後的事情。在《比丘尼鈔》的刊記中記載菩提律院住持缺額以及先住持遷化未補任的事實，因此上述任命住持之事值得采信。<#>俊■的佛教學是以戒律和天臺爲其基礎，因此他對天臺的學習是極值得重視的課題。他學習天臺教義所師事的秀州華亭縣超果教院的北峰宗印，是屬于四明明下南屏梵臻系統的俊才，其所持的理論是︰‘講者須備三法︰整威儀以臨大衆，提大綱以盡文義，具宗眼以示境觀。此三者備，依稀駕說。’由于此種用心，其門下英才備出。事實上，四明以後的教觀也未若此時興盛。其著有《金剛新解》一卷、《釋金剛彌勒論》一卷、《北峰教義》二卷、《唯心淨土說》一卷、《楞嚴經釋題》一卷，今僅存《北峰教義》卷上和《楞嚴經釋題》。<#>《釋門正統》卷三〈弟子志〉及卷七〈宗印傳〉中列舉了宗印的門下，其中有日本的俊■和元粹二人的名字。《佛祖統紀》卷十七則列舉出元粹、法照、梵奎、思壽、清杲、文奎、了源、道源、覺先、懷坦、思誠、俊■、如寶、行果、趙彥肅、吳克己等十六名，幷有俊■、趙彥肅、吳克己的略傳。由此看來，■公應是北峰會下的杰出弟子；將此與他在了宏門下律學上的名聲一幷考慮，可想見俊■在南宋佛教界的地位。<#>北峰門下中，元粹著有《四教儀備釋》三卷、《圓覺經集注》四卷、《心經注》。法照被稱爲當時教界獨特的英才，除《三大部讀教記》二十卷的名著外，又著有《別集》，但今已不傳。吳克己也有《科四教義》、《楞嚴綱目》、《止觀大科》、《法華樞鍵》、《釋門正統》等著作，但也都已散逸不傳。又法照門下有無極可度、鼎山時舉二人，前者著有《指要鈔詳解》五卷；後者著有《金錍論釋文》三卷，皆收于《卍續藏》中。俊■值南宋天臺學最盛期，站在戒律圓教一致的立場，經前後八年鑽研，歸日之際，請回天台章疏七一六卷，可以想見對于日本學界有很大的貢獻，只是缺乏判斷的資料，誠屬遺憾。俊■當時的日本天臺學界，正當最澄以來所謂日本天臺持續的時代。到了德川時代，由睿麓開創安樂一派，展開一新紀元，乘此風潮，幷又新加入了四明天台。以俊■的歸日作爲此四明天台傳入的先驅，應不爲過吧！<#>依照信瑞的《不可弃法師傳》，俊■在高野山由理覺房心蓮傳授南院流，接著又向般若房俊覺檢校學中院流，可以想知其對密教造詣必定相當深。據說他入宋以後，在華亭超果教院的會下時，爲周大孺人所修七佛藥師法十分靈驗（《不可弃法師傳》）。又《釋門正統》卷七記述︰‘嗣法俊■先傳密教于日本，慕台道航海來學，開禧逆虜犯順，■欲結壇誦咒如■不空解安西圍者，時論骫靡，扣閽無路，師俾遣徒于日本取五部法，而徒死于海。籲！聖教行否亦有時耶。’<#>依據此記事，可知開禧二年金軍入寇時，俊■仿不空三藏，以密咒之法將之擊退。中國的密教到唐末五代以後幾乎瀕臨衰滅。這種情况可由下面一事得知︰後唐·長興二年（931）日本僧寬補與寬建、超會等十一人赴大陸，將日本密教反輸入，振興瑜伽大教，而接受寬補灌頂者達三十餘人。儘管如此，密教到了南宋末仍步向命脉斷絕的結局。《佛祖統紀》卷二十九〈諸宗立教志〉所謂︰‘其法今盛行日本，吾邦所謂瑜伽者但存法事。’絕非誇張之言。正當此時，俊■入宋，采行密法，自然令中國人驚異，于是促成宋佛教徒期望密教復興的機緣。有關于此，由《釋門正統》卷三的〈弟子志〉贊嘆的話語即可得到證明，其文如下︰‘先是空弟子慧果授與日本空海，傳授不絕。近俊■來雲間，從北峰印學者即其遺派，學術行業真海東翹楚也。’<#>其次就俊■之傳入禪學略作叙述。俊■的禪法是受教于徑山的蒙庵聰禪師。泉涌寺藏本的《不可弃法師傳》中舉出蒙庵聰禪師之名，其下列有‘聰嗣法于晦庵光，臨濟下十四世孫’等十四字的小注。又檢閱明·文琇的《增集續燈錄》卷一，可看到俊■以晦庵法嗣的身份，被收載于杭州徑山蒙庵元聰禪師的傳中，因此■所師事的禪師的確就是此蒙庵元聰。俊■回國的嘉定四年，是榮西回國的紹熙二年的二十年後。他接受榮西的建議，進入建仁寺。榮西和俊■同是圓密禪三宗的兼修者，但他所傳持的禪宗究竟對日本有何種程度的影響，幷不清楚。<#>俊■在宋期間，研究佛學的餘暇，對儒、道二教也寄予關心，此在《不可弃法師傳》內已有言及。日本最早傳入朱子學者可能是俊■。在此之前，榮西雖兩度入宋，却未見傳入唱導朱子學的形迹。俊■入宋的慶元五年，正當朱子卒歿的前一年。俊■在宋土所交往來的人中，有精通朱子學的樓鑰、樓昉及北澗禪師等人。俊■的朱子學即是自這些人，特別是北澗處習得的。今考察樓昉、樓鑰的學系︰<#>程子　呂本中──呂太器──呂祖謙──樓昉<#>    　袁溉──薛季宜──樓鑰<#>可知任何一者皆源于程子之流，樓鑰尤其特別私淑于朱子。北澗禪師名居簡，字敬叟，出家之後與縑誼岩、葉水心、魏鶴山等諸儒交游，其中鶴山是當時第一流的朱子學者，禪師的朱子學可能自魏鶴山處獲益頗多。考察《北澗文集》，其中有言及俊■的語句。例如卷二所收的〈湖州寶雲彬文仲淨業記〉提到︰<#>‘（文仲）五十而修淨業，即寶雲舊環堵建繫念之所，結構象設體制大備，十友會盟一志無移，日課有常風雨不渝，克期熏修，則北峰印爲之主，南翔遠日本■爲之伴，綴輯藏乘，則諸子稽其費，諸孫相其役。’<#>根據此，可看出俊■與北峰及北澗之間的關係。<#>俊■歸朝後住在泉涌寺，接受緇素的歸向。左大臣德大寺公繼尤其對他的新說大爲傾倒，而入門接受他的教導。《不可弃法師傳》曰︰‘左府會面時欣狎曰︰吾蘊疑每艱未值開士，惄如調饑，幸今遇師，庶勿攸隱。法師哂然︰諾。自是筆精之義，宋朝之談，日新月改，不怠。五經三史奧粹，本朝未談之義，法師甫陳，左府聞之，無不嘆異。’文中所謂‘五經三史奧粹，本朝未談之義’，是指日本人士前所未聞的宋儒新注之學，也就是朱子學，而令德大寺公繼驚嘆也是當然之事。<#>［參考資料］　《大日本史料》卷五之三；《泉涌寺不可弃法師傳》；《本朝高僧傳》卷五十八；《延寶傳燈錄》卷三十四；《元亨釋書》卷十三；小笠原宣秀《宋代佛教史の研究〉；村上專精著·楊曾文譯《日本佛教史綱》第三期第五章。<#>


meanings:
① Bắt được, đánh bắt được quân giặc gọi là phu.


meanings:
① Tù binh: 戰俘 Tù binh; 遣俘 Thả tù binh; ② Bắt được (quân địch): 師長被俘 Sư đoàn trưởng bị bắt.


meanings:
① Nhờ, như vô lí 無俚 cũng như nói vô liêu 無聊 không nhờ cái gì cho khuây khoã được. ||② Quê kệch, như lí ca 俚歌 câu hát quê kệch của người nhà quê hát.


meanings:
① Tục, thô tục, thô kệch quê mùa; ② (văn) Nhờ: 無俚Không nhờ cái gì để khuây khoả được; ③ Bản làng.


meanings:
① Cúi, cùng nghĩa với chữ phủ 俯. Một âm là miễn. ||② Gắng, cùng nghĩa với chữ miễn 勉.


meanings:
① (văn) Gắng sức, cố gắng. Như 勉 (bộ 力); ② 【僶俛】mẫn miễn [mênmiăn] a. Gắng gỏi, gắng sức; b. (văn) Miễn cưỡng, gượng: 僶俛從之 Gượng theo; c. (văn) (Thời gian) ngắn ngủi.


meanings:
① Gánh vác, gánh lấy trách nhiệm gọi là bảo, như bảo chứng 保證 nhận làm chứng, bảo hiểm 保險 nhận giúp đỡ lúc nguy hiểm, trung bảo 中保 người đứng giữa nhận trách nhiệm giới thiệu cả hai bên. ||② Giữ, như bảo hộ 保護, bảo vệ 保衛 giữ gìn. ||③ Kẻ làm thuê, như tửu bảo 酒保 kẻ làm thuê cho hàng rượu. ||④ Bầu, như bảo cử 保舉 bầu cử ai lên làm chức gì.


meanings:
① Giữ gìn, chăm sóc: 保家衛國 Giữ nước giữ nhà; ② Bảo đảm, chắc chắn, phụ trách, gánh vác: 我敢保他一定做得好 Tôi dám chắc anh ấy sẽ làm tốt; 保收 Bảo đảm thu hoạch tốt; ③ Người bảo đảm; ④ Người giúp việc, người trông nom: 酒保 Người giúp việc cho quán rượu; ⑤ Chế độ bảo giáp, chế độ chòm xóm. 【保甲】bảo giáp [băojiă] (cũ) Bảo giáp, liên gia, chòm xóm: 保甲制度 Chế độ bảo giáp, chế độ liên gia; ⑥ Chức quan thời xưa ở Trung Quốc: 宮保 Chức quan thiếu bảo hoặc thái bảo; ⑦ Tên nước ngoài viết tắt: 保加利亞 Nước Bun-ga-ri; ⑧ [Băo] (Họ) Bảo.


meanings:
Sau khi ngộ thiền, còn cần phải gìn giữ, bảo vệ gọi là Bảo nhậm. Tiết Hoa Dược Trí Bằng Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »師 豁 然 有 省。乃 曰：元 來 恁 麼 地。成 （指 枯 木 成 禪 師） 曰：汝 作 麼 生 會？ 師 曰： 春 生 夏 長、秋 收 冬 藏。 成 曰：直 須 保 任。師 應 喏。 – Sư liền khế ngộ và nói: Hoá ra thế ấy. Thành (chỉ thiền sư Khô Mộc Thành) bảo: Ngươi hội cái gì? Sư đáp: Mùa xuân gieo hạt, mùa hạ lớn lên, mùa thu gặt hái, mùa đông cất chứa. Thành bảo: Nhất thiết phải bảo nhậm. Sư ứng thanh: Dạ«.


meanings:
Chùa nằm trong thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Được xây cất vào niên hiệu Xích Ô thứ 4 (241) đời Đông Ngô thời Tam Quốc. Thời Nam triều Lưu Tống chùa tên »Kì Viên Tự«. Khoảng niên hiệu Khai Nguyên (713-741) đời Đường đổi tên là »Trường Khánh Tự«. Khoảng niên hiệu Bảo Đại (943-957) đời Nam Đường lại đổi tên là »Phụng Tiên Tự«. Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-984) đời Tống vua ban cho tấm biển »Bảo Ninh Tự«, đương thời trong chùa có những kiến trúc như Phụng hoàng đài, Bạch tháp, Quán Âm điện, La hán đường, Thuỷ lục đường, tăng chúng ước khoảng 500 người. Niên hiệu Chính Hoà thứ 7 (1117) vua ban sắc đổi tên là »Thần Tiêu Cung«. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 1 (1127) khôi phục tên cũ. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 3 (1129) vua Cao Tông làm thành hành cung, chùa bị phá huỷ. Pháp Dung, Tổ của tông Ngưu Đầu đời Đường đã từng trụ ở chùa này hưng thịnh một thời. Về sau các vị cao tăng trụ trì có Phụng Tiên Huệ Đồng, Bảo Ninh Nhân Dũng, Cổ Lâm Thanh Mậu.


meanings:
Chùa ở núi Đại Mai, huyện Ngân, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Thành thứ 1 (836) đời Đường, Thiền sư Pháp Thường kết am tranh ở nơi đây, về sau dần dần trở thành thiền vũ, ban đầu tên là »Kim Văn Viện«. Thời Tống Nhân Tông xây cất lại đổi tên là »Huệ Chiếu Tự«. Thời Nam Tống còn gọi là »Bảo Phúc Tự«.


meanings:
Viện nằm trong núi Bảo Phúc, huyện Long Khê, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Niên hiệu Trinh Minh thứ 3 (917) đời Hậu Lương, Thứ sử Chương Châu là Vương Công Khâm sáng lập. Tổ sư khai sơn là ngài Tùng Triển, pháp tự của Tuyết Phong Nghĩa Tồn trụ ở núi này hơn 12 năm, kẻ học đạo tụ tập thường hơn 700 người. Niên hiệu Thiên Thành thứ 3 (928) Tùng Triển thị tịch. Về sau lần lượt có các vị cao tăng trụ trì như Siêu Ngộ, Khả Trù, Thanh Khoát hoằng dương tông môn.


meanings:
① Phải, vâng, lời nói đáp lại, như phụng chỉ vua đã ưng cho gọi là du duẫn 俞允. Tục viết là 兪.


meanings:
① (văn) (thán) Phải, vâng, dạ (dùng để đáp lời, tỏ ý ưng thuận): 帝曰：俞，予聞，如何？ Nhà vua nói: Vâng, ta nghe, thế nào? (Thượng thư: Nghiêu điển); ② (văn) Đồng ý: 上猶謙讓而未俞也 Nhà vua còn khiêm nhường mà chưa đồng ý (Dương Hùng: Vũ lạp phú).【俞允】du duẫn [yú yưn] (văn) Đồng ý, cho phép; ③ (văn) An, yên ổn: 俞然 An nhiên; ④ [Yú] (Họ) Du.


meanings:
(văn) Đợi: 俟於門外 Đợi ở ngoài cửa; 俟機 Đợi thời cơ. Cv. 竣 (bộ 立).


meanings:
① Hào hiệp, lấy quyền lấy sức mà giúp người gọi là hiệp 俠. Phàm những người vì nghĩa mà cứu giúp người gọi là hiệp, như nghĩa hiệp 義俠, hiệp sĩ 俠士, v.v.


meanings:
① Hiệp khách: 武俠 Võ hiệp; 女俠 Nữ hiệp; ② Hành vi hào hiệp: 行俠作義 Làm những việc nghĩa hiệp.


meanings:
① Tin, không sai lời hẹn là tín, như trung tín 忠信 tin thực. ||② Không ngờ gì, như tương tín 相信 cùng tin nhau, tín dụng 信用 tin dùng, tín thí 信施 người tin đạo Phật biết đem của bố thí cúng dường. ||③ Ngủ trọ đến hai lần gọi là tín. ||④ Dấu hiệu để làm tin, như ấn tín 印信, tín phiếu 信票 cái vé làm tin về tiền bạc. ||⑤ Tin tức, như thư tín 書信 cái thư hỏi thăm. ||⑥ Tin tức, như phong tín 風信 tin gió, sương tín 霜信 tin sương, nghĩa bóng là tin tức ở ngoài đưa đến. ||⑦ Tên thứ đá độc, như thạch tín 石信 tức thứ đá ăn chết người, sản ở Tín châu, ta thường gọi là nhân ngôn.


meanings:
① Thư, thư tín, thư từ: 寫信 Viết thư; 公開信 Thư ngỏ; ② Tín, tín nhiệm: 威信 Uy tín; 守信 Giữ tín nhiệm; ③ Tin, tin cậy, tin tưởng: 此人不可信 Anh này không thể tin tưởng được; ④ Giấy ủy nhiệm, vật để làm tin, dấu hiệu để làm tin: 印信 Ấn tín (cái dấu đóng để làm tin); 信票 Tín phiếu; ⑤ Tín ngưỡng, tin (theo): 信徒 Tín đồ, con chiên; 信佛教 Theo đạo Phật; ⑥ Tin, tin tức: 這事還沒信呢 Việc đó chưa có tin tức gì cả; ⑦ Sự xuất hiện theo từng kỳ đều đặn; ⑧ Buông trôi, tuỳ tiện, để mặc; ⑦ Nhân ngôn, thạch tín; ⑨ (văn) Thật, thật là, quả (thật): 子皙信美矣 Tử Tích thật là đẹp (Tả truyện Chiêu công nguyên niên); 聞大王將攻宋，信有之乎？ Nghe đại vương sắp đánh nước Tống, quả (thật) có việc đó không? (Lã thị Xuân thu: Ái loại); ⑩ [Xìn] (Họ) Tín.


meanings:
3716 又作仰信。信心瞻仰之意。相當於信仰一詞之梵語有 śraddhā, prasāda, adhimukti, bhakti 等，譯作信心、正信、淨信、信解。謂對佛、法、僧三寶之崇信欽仰。佛道修行之初，須立堅固之信心，令不動搖，進而探求智慧，達開悟之境。


vietnamese:
tín thắng giải chuyển căn tác hiện chí <pttđ>


vietnamese:
tín thắng giải chuyển căn tác hiện chí hữu lục sự bất cộng <pttđ>


meanings:
to receive (the teachings) with confidence


meanings:
to receive the Buddha's teaching with conviction and understanding and then truly practice these teachings


meanings:
(?-1190) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Đạo Huệ. Sư họ Tô, quê ở làng Chu Minh, phủ Thiên Đức, miền Bắc Việt Nam. Gia đình chuyên nghề khắc bản kinh. Thuở nhỏ sư theo học với thầy Thành Giới, không thích giao du. Năm 32 tuổi, sư thọ giáo nơi thiền sư Đạo Huệ ở núi Tiên Du. Sư hầu thầy được 3 năm, nhận sâu ý chỉ Thiền và nối pháp ngài. Sư chống gậy du phương, đến chùa Quán Đảnh núi Không Lộ huyện Thạch Thất, Sơn Tây dừng lại trụ trì. Sư chuyên tu tam quán theo trong kinh Viên Giác, ngày chỉ ăn một bữa, đến nỗi hình dung tiều tuỵ, trải nhiều năm như thế mà chẳng thối chí. Do đây thâm đắc chính định tam quán. Công khanh sĩ thứ ngưỡng mộ đến học rất đông. Kệ thị tịch: »山 林 虎 豹。 橫 文 班 駁 。 若 欲 甄 別。 子 啐 母 啄。 – Sơn lâm hổ báo. Hoành văn ban bác. Nhược dục chân biệt. Tử thốt mẫu trác. – Núi rừng cọp beo. Vằn vện lẫn lộn. Nếu muốn phân rành. Con kêu, mẹ mổ«. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
（梵 Sindhu）西印度古國名。相當于信度河中游地方，旁遮普西南之地。玄奘往訪時，首都爲毗苫婆補羅（Vicavapura）。盛行小乘佛教，伽藍數百所，僧徒萬余人，物産豐，多産赤、白、黑等各種鹽類，諸國多取爲藥用而頗加珍視。相傳如來在世時常游化此國；阿育王亦曾在此建塔；烏波■多（Upagupta）亦止此施行教化。據考證，其首都即今印度河右岸的阿羅爾（Alor）。<#>［參考資料］　《大唐西域記》卷十一；《大慈恩寺三藏法師傳》卷四；《南海寄歸內法傳》卷一；《釋迦方志》卷下；《解說西域記》；A. Cunningham《The Ancient Geography of India》；S. Beal《Buddhist Records of The Western World》。<#>


meanings:
3718 信度，梵名 Sindhu。本爲西印度古王國之名，後爲全印度之泛稱。大唐西域記卷十一（大五一‧九三七上）：「信度國周七千餘里，國大都城號毘苫婆補羅，周三十餘里。宜榖稼，豐宿麥，出金銀鮱石，宜牛羊橐駝騾畜之屬。橐駝卑小，唯有一峰。多出赤鹽（色如赤石）、白鹽、黑鹽及白石鹽等。異域遠方以之爲藥。人性剛烈而質直，數鬥諍，多誹讟，學不好博。深信佛法，伽藍數百所，僧徒萬餘人，並學小乘正量部法，大抵懈怠，性行弊穢。」如來在世時屢遊化該國，阿育王於其聖跡建窣堵婆。烏波毱多亦嘗止此國，演法教化，建立寺塔。至玄奘時，其寺塔猶存。又據大唐西域記所載，自擲枳陀國北行，至摩醯濕伐羅國，更遠達西南瞿折羅國，向北行千九百里，渡信度河，即可達該國。大慈恩寺三藏法師傳卷四則稱，自擲枳陀國訪西方阿點婆翅羅國、狼揭羅國，更經東北臂多勢羅國、阿輂荼國，可至信度國。因所載不同，故推定此國之位置亦頗困難。康林罕（A. Cunningham）以西域記爲本，推定今信地州（Sind）之上信地（Upper Sind）爲其舊地，而玄奘時之領域則推定爲西至夕喀浦（Shikā-rpur）及拉卡那（Larkāna），東則至沙塞科特（Sabzalkot）及開爾浦（Khai-rpur）等地。關於其都城毘苫婆補羅之名稱，朱利安（S. Julien）視爲是 Vichava-pura，馬爾丁（St. Martin）則主張是 Vichālapura 之字。康林罕主張將「信度」一詞還原爲其原語，而據古來之史書及傳說爲主，以其地爲今之阿羅爾（Alor），並謂玄奘所謂之毘苫婆補羅僅爲其一名而已。阿羅爾係位於海達拉巴得（Haidarabad）之北一一五公里餘，印度河右岸，而與薩迦爾（Sakkar）相對之小邑。但如依玄奘所記，自該市赴茂羅三部盧國，再渡信度河，則知毘苫婆補羅在印度河之左岸，其後此河之流域變更，以至成爲右岸。又如大唐西域求法高僧傳卷上所載，玄照從迦畢試國經信度至羅荼之情形，則略與今說吻合。〔南海寄歸內法傳卷一、釋迦方志卷下、解說西域記、A. Cunningham: The AncientGeography of India; S. Beal: Buddhist Records of The Western World; T. Watters：On Vuan Chwang; H.L. Dey: The Geographical Dictionary of Ancient and MediaevalIndia.〕


meanings:
3718 信度，梵名 Sindh 或 Sindhu，巴利名同。印度西北部之大河。又稱印度斯河、新陶河、拉楚河、新頭河、辛頭河，即現今之印度河。其意爲驗河、聆河。古來至印度之交通，不論中國、希臘、波斯等諸國皆必先經此河，遂以此爲國名，稱身毒或印度。此河發源於我國西藏岡底斯山脈西之僧格喀巴布山（師子口），與薩特勒日河（Sutlej）並西北流，流經喀喇崑崙、喜馬拉雅二山谷中，入印度之喀什米爾區，折而西南，於旁遮普地區與其他河流匯流，經巴基斯坦而注入阿拉伯海，全長約二八九八公里。大唐西域記卷三鉢露羅國（大五一‧八八四中）：「南渡信度河，河廣三四里，南流，澄清皎鏡，汨淴漂流；毒龍惡獸窟穴其中，若持貴寶奇花果種及佛舍利渡者，船多漂沒。」據此可知其上流之地險峻，古稱此爲懸度，或稱大頭痛嶺、小頭痛嶺。信度河中流流經的旁遮普之地，土地豐饒，爲古印度文化之據點。〔長阿含經卷十八、大毘婆沙論卷五〕


meanings:
3720 佛教教團之信眾。廣義而言，指下列七眾：(一)比丘（梵 bhikṣu，巴 bhikkhu），出家受二百五十具足戒之男子。(二)比丘尼（梵 bhikṣunī，巴 bhikkhunī），出家受三四八具足戒（或謂五百戒）之女子。(三)式叉摩那（梵 śikṣamāṇā），未受具足戒之女子，於十八至二十歲兩年間特別持守不婬、不盜、不殺、不虛誑語、不飲酒、不非時食等六法者。(四)沙彌（梵 śrāmaṇera，巴 sāmaṇera）。(五)沙彌尼（梵 śrāmaṇerikā，巴 sāmaṇerā, sāmanerī）。以上兩者，爲出家受持十戒之幼年僧尼。(六)優婆塞（梵 upāsaka）。(七)優婆夷（梵 upāsikā）。以上兩者，爲受持三歸、五戒之在家男女。狹義而言，信徒乃專指優婆塞與優婆夷。


meanings:
Thi ca, 1 thiên, do Tam Tổ Thiền tông là Tăng Xán soạn, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 376. Toàn văn gồm 146 câu, 584 chữ, làm theo thể thơ tứ ngôn. Nội dung ca tụng cảnh giới Tín tâm bất nhị, Bất nhị tín tâm, nhấn mạnh chỗ xa lìa tất cả vọng niệm đối lập sai biệt, phải trái được mất, chính là chỗ bình đẳng tự tại. Tác giả đề xướng tư tưởng Hoa Nghiêm »Nhất tức nhất thiết, tương hỗ dung thông«. Thiên này cùng với »Tâm Vương Minh« của Phó Đại sĩ, »Tâm Minh« của Pháp Dung, Tổ tông Ngưu Đầu, đại ý gần giống nhau. Thiên sách này có ảnh hưởng rất lớn đối với sự hình thành tư tưởng Thiền tông vào thời kì đầu. Sách chú thích về thiên này có: Tín Tâm Minh Niêm Cổ của Thanh Liễu. Tín Tâm Minh Nghĩa Giải của Minh Bản.


meanings:
faith is the source of the path and the mother of merit


vietnamese:
tín du già hữu nhị hành tướng cập nhị y xứ <pttđ>


meanings:
→ giác thành viện tín thiền sư 覺城院信禪師; → hương lâm tín thiền sư 香林信禪師; → phúc xương tín thiền sư 福昌信禪師


vietnamese:
tín đẳng ngũ căn ư thanh tịnh phẩm tăng thượng <pttđ>


vietnamese:
tín đẳng tâm sở dữ biệt cảnh tâm sở giai đắc tương ưng <pttđ>


meanings:
（梵 adhimukti，巴 adhimutti，藏 mos-pa）(一)謂依信而得勝解︰乃小乘佛教修行階位之名。又名信勝解。七聖之一，十八有學之一，二十七賢聖之一。即鈍根者入修道位之名。《大毗婆沙論》卷五十四雲（大正27·280a）︰<#>‘問︰何故名信勝解？答︰由彼依信得信勝解，故名信勝解。謂依見道所攝信，得修道所攝信勝解，依向道所攝信，得果道所攝信勝解。複次，由彼補特伽羅以信爲先，心脫三結，是故名信勝解。’《俱舍論》卷二十三雲（大正29·122c）︰‘至住果位捨得二名，謂不復名隨信、法行，轉得信解、見至二名，此亦由根鈍利差別。’此謂于見道位中，諸鈍根者原名隨信行，後至修道住果之位，則改名信解。<#>(二)起信生解之意︰又作勝解。《占察善惡業報經》卷下雲（大正17·909a）︰‘能于究竟甚深第一實義中，不生怖畏，遠離誹謗，得正見心，能信解故。’《大日經》卷一雲（大正18·2a）︰‘住此除一切蓋障菩薩，信解力故，不久勤修，滿足一切佛法。’<#>［參考資料］　(一)《大毗婆沙論》卷九十三；《瑜伽師地論》卷二十六；《顯揚聖教論》卷三；《俱舍論》卷二十五；《俱舍論光記》卷二十三、卷二十五。(二)《華嚴經探玄記》卷二；《大日經疏》卷一。<#>


meanings:
3720 梵語 adhimukti，巴利語 adhimutti。音譯阿毘目底。<一>依信而得勝解者。又作信勝解。爲鈍根者修行階位之名，乃七聖之一，十八有學之一，二十七賢聖之一。與「見至」相對。俱舍論卷二十三（大二九‧一二二下）：「至住果位捨得二名，謂不復名隨信、法行，轉得信解、見至二名，此亦由根鈍利差別。」此謂諸鈍根者於見道位中，本稱爲隨信行，及至修道住果之位，則稱信解。〔大毘婆沙論卷五十四、卷九十三、瑜伽師地論卷二十六〕 <二>起信生解之意。占察善惡業報經卷下（大一七‧九○九上）：「能於究竟甚深第一實義中，不生怖畏，遠離誹謗，得正見心，能信解故。」〔大日經卷一、華嚴經探玄記卷二〕


meanings:
faith, understanding, practice, and realization


meanings:
Tin sâu hiểu rõ. Thượng sĩ hành trạng trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »其 談 玄 說 妙、 明 月 風 清、 當 時 諸 方 碩 德、 咸 謂 上 士 信 識 深 明、 逆 行 順 行、 實 爲 難 測。 – Ngài bàn huyền nói diệu như gió mát trăng thanh, những hàng thạc đức đương thời đều bảo Thượng sĩ tin sâu hiểu rõ, thuận hạnh nghịch hạnh thật khó lường được«.


meanings:
① Sửa, sửa cho hay tốt gọi là tu, như tu thân 修身 sửa mình, tu đức 修德 sửa đức, tu lí cung thất 修理宮室 sửa sang nhà cửa. ||② Dài, như tu trúc 修竹 cây trúc dài. ||③ Tu-đa-la 修多羅 dịch âm tiếng Phạm, nghĩa là kinh. Ðem những lời Phật đã nói chép lại thành sách, gọi là kinh. Nói đủ phải nói là khế kinh 契經 nghĩa là kinh Phật nói đúng lí đúng cơ, không sai một chút nào vậy. Có bản dịch là Tu-đố-lộ 修妒路. ||④ Tu-la 修羅 một loài giống như quỷ thần, là một đạo trong lục đạo thiên, nhân, Tu-la, súc sinh, ngã quỷ, địa ngục.


meanings:
① Sửa chữa, sửa sang, tu sửa: 修車Sửa xe; 修橋補路 Sửa cầu chữa đường; ② Xây dựng: 新修一條鐵路 Xây dựng mới một tuyến đường sắt; ③ Cắt gọt, sửa gọn, tỉa: 修指甲 Cắt móng tay; 修樹枝 Tỉa nhánh cây; ④ Nghiên cứu (học tập): 自修 Tự học, tự nghiên cứu; ⑤ Viết, biên soạn: 修史 Viết sử; ⑥ (văn) Dài: 修竹 Cây tre dài; ⑦ 【修多羅】tu đa la [xiuduoluó] (tôn) Kinh (Phật) (dịch âm tiếng Phạn); 【修羅】tu la [xiuluó] (tôn) Tu la (một loài tương tự quỷ thần, nằm trong lục đạo: Thiên, nhân, tu la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục); ⑧ [Xiu] (Họ) Tu.


meanings:
Thuỵ hiệu của thiền tăng Viên Trí, sống vào đời Đường. X. Viên Trí.


vietnamese:
tu thế xuất thế trí lược hữu tứ đạo <pttđ>


vietnamese:
tu nhập xuất tức giả hữu nhị quá hoạn <pttđ>


vietnamese:
tu thập chủng thiện pháp như sư tử vương <pqđtđ>


meanings:
precepts related to the cultivation of good phenomena


vietnamese:
tu đại phương quảng phật hoa nghiêm pháp giới quan môn <bktt>


vietnamese:
tu đại phương quảng phật hoa nghiêm pháp giới quán môn <pqđtđ>


meanings:
4039請參閱 法界觀門 或華嚴法界觀門 據北本大涅槃經卷二十一載，涅槃，大滅度之義。大，即法身；滅，即解脫；度，即般若。若修習此大乘涅槃之法，則可獲得下列五種益處，即：(一)不聞得聞，謂一切眾生心中無不具足大涅槃甚深微妙之義，然因曠大劫來為無明覆蓋而不得聞知，故修習大涅槃法，以達於如來性常之理，使往昔所不聞者而能得聞。(二)聞已利益，謂聞知大涅槃微妙之義後，復能思惟、書寫、讀誦而為他人廣說，令其開解，自利利他，如是，則為一切天人所敬仰，不久即能得證佛果菩提。(三)能斷疑惑，謂聞知大涅槃甚深之法，能斷除疑名、疑義之心。即聽聞此經者，能斷疑名之心；若能思惟者，則斷疑義之心。(四)慧心正直，謂聞知大涅槃甚深之法，則智慧增明，造理真實，心無邪曲。(五)能知如來密藏，謂聞知大涅槃微妙之法，則知一切眾生皆有佛性，甚 至造極大惡業、謗法之一闡提（信不具）亦能得成於佛道，如是等之祕密深義皆能了知。


meanings:
the study and cultivation of enlightenment


vietnamese:
tu định năng chứng thắng phân biệt huệ <pttđ>


vietnamese:
tu định năng chứng thù thắng trí hiện <pttđ>


vietnamese:
tu định năng chứng hiện pháp lạc trụ <pttđ>


vietnamese:
tu định năng chứng chư lậu vĩnh tận <pttđ>


vietnamese:
tu đắc sinh đắc nhị chủng biến hoá sai biệt <pttđ>


meanings:
afflictions countered in the path of cultivation


meanings:
correct wisdom that is attained through practice


vietnamese:
tu sở thành huệ câu quang minh tưởng sở trị thất pháp <pttđ>


vietnamese:
tu sở đoạn phiền não hữu thập lục <pttđ>


meanings:
to practice according to, and cleave to a certain scripture


meanings:
密教用語。指依儀軌而修習各種密法。在密教相關經典中，大多載有供養法（即儀軌）及其作法。依其目的而有息灾、增益、敬愛、調伏（降伏）等四種行法，或加鈎召爲五種行法。此外，也有依道場的鋪設而分爲一壇法、兩壇法、五壇法；或依從事的人數分爲大法、中法、小法；以及依性質所分的秘法、普通法等區別。行者須口唱真言，手結印契，心觀本尊，而且，行者的三密須觀想與本尊的三密相合。其次第區別，東密有金剛界立、胎藏界立、十八道立、別行立、如意寶珠立等名稱。而藏傳佛教則另有無上瑜伽法門，爲東、台二密所無。<#>藏傳佛教所修的法門，依各派不同而有差異。主要密法儀軌，可參閱《密乘法海》書中之所載。至于日本東密、台密兩家的大法與准大法則略如下列︰<#>    ┌大法─孔雀經法、仁王經法、請雨經法<#>東寺┤<#>    └准大法─如法愛染法、如法尊勝法、大北斗法、普賢延命法<#>    ┌大法─熾盛光法、七佛藥師法、普賢延命法、大安鎮法<#>山門┤<#>    └准大法─法華法、六字河臨法、如法北斗法、如法佛眼法<#>    ┌大法─尊星法、法華法<#>寺門┤<#>    └准大法─大北斗法<#>◎附︰〈修法壇〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>修法壇，修法所用的壇。壇是梵語曼荼羅（maṇḍala）之譯。即修法時，安置佛像或三昧耶形，以及配備供物與供具的壇。印度專用土壇，幷依照七日作壇法而建制。有大壇、護摩壇、小壇之別。大壇爲修法本尊的主壇。護摩壇是安置火爐、修火供的壇。小壇是用于灌頂的別壇。<#>關于大壇，《陀羅尼集經》卷十二雲（大正18·886b）︰<#>‘若作大壇，如前結界，四角竪標。標記已竟，喚人掘地出其惡土，若得上地掘去一磔，若得次地掘出一肘，若得下地掘出三肘。悉除其中骨發炭灰瓦礫礓石樹根草木糠等惡物。盡諸惡物到好實地，然後將好土來。發底一度，以香水潑一度。著土，即用杵築，築令平滿，必須堅硬，若得基高最爲第一。’<#>《陀羅尼集經》卷三記述般若壇法的畫法雲（大正18·808a）︰‘其壇中心安釋迦牟尼佛華座，座上安像。其座東面複安華座，座上安般若波羅蜜身，左手把經。其壇北方複安華座，座上安大梵天，左手把君遲。南方安華座，座上安帝釋天，右手把跋折羅。中心著一香爐水罐，四角各一香爐水罐，五枚水罐內各盛淨水五穀七寶，幷以柏葉梨枝塞口，于上各以生絹三尺而系束之，種種果食及上好果一十二盤，燈十六盞。’<#>關于壇的形狀，隨四種修法而各有不同，如《大日經》卷七〈持誦法則品〉，及《金剛頂瑜伽千手千眼觀自在菩薩修行儀軌經》卷下所說，息灾法當用圓壇，增益法當用方壇，降伏法當用三角壇，攝召敬愛法當用蓮花壇。又壇的廣量不一定，有種種。據《諸佛境界攝真實經》卷下〈修行儀軌品〉所述，壇的廣狹大小有三千五百種。最大的是一千由旬，其次是五百由旬、一百五十由旬、十由旬等，最小的是掌中爪甲之量。《供養儀式》說最大的是三十六肘，其次是二十八肘、十六肘、八肘、六肘、四肘，極小的是二肘。《尊勝佛頂修瑜伽法軌儀》卷下〈大灌頂曼荼羅品〉說是方八肘，或十二肘，或三十八肘，若爲衆生而造的是四肘或七肘等；以此可知其大小不同。<#>在日本，相傳最澄初依七日作壇法建立土壇，但後來不設土壇。在東密，由于空海請來木壇，因此爾後專用木壇。又，大壇一般是用增益法的方形壇，有華形壇、箱壇、牙形壇等類別。華形壇指壇的四面刻蓮華；箱壇指單作四角，其狀似箱；牙形壇是在壇的下部附上延曲于外面的足。就中，華形壇的四面各刻八葉二重的蓮華，其上下區間附五色綫。向上的八葉二重表慧門十六大菩薩，向下垂的八葉二重表定門十六大菩薩。華葉向上是上求菩提之義，下垂是下化衆生之義，五色綫表五智。意即四方四智各具足五智三十七智。<#>其次護摩壇，指修護摩法時用的壇，也依照七日作壇法建制。即在大壇的中央或一邊穿火爐，其爐形由于增益等四種修法而有方圓等不同。《大日經》卷二〈具緣品〉雲（大正18·11b）︰<#>‘如是令弟子，遠離于諸過，作寂然護摩，摩依法住，初自中胎藏至第二之外，于漫荼羅中，作無疑慮心，如其自肘量，陷作光明壇，四節爲周界，中表金剛印。師位之右方，護摩具支分，學人住其左，蹲踞增敬心。’<#>《陀羅尼集經》卷一雲（大正18·792a）︰<#>‘七日作法，至第四日種種飲食果子供養，西門安淨寶火爐，燒于淨柴，至心奉請釋迦文佛，于火爐中坐蓮華上，當取乳酪酥蜜飲食果子胡麻人油等，咒三七遍，各取少許，咒一遍一擲火中。’<#>又如在急需治病時，可不依七日作壇法，而只采用《唯略儀》所說，以灑水建壇，稱之爲水壇。《陀羅尼集經》卷二雲（大正18·796b）︰‘若知有鬼病者，作四肘水壇，中心著火爐，燒柏樹枝，數數誦咒即差。’同書卷十二又雲（大正18·886b）︰<#>‘若懺悔壇及治病壇皆作水壇，四肘以下一肘以上悉得通用，其肘長短隨其咒師臂肘長短以爲量數，其地皆須方面齊等。若作水壇，亦不須擇日月時節，其地隨得，淨處即作，平正地面，即須香[泥/土]塗其地上，即成壇法，仍須四角竪標爲記。’<#>小壇，指用于灌頂或供神之別壇。就中，用于灌頂的稱爲灌頂壇，又依令登正覺之意而稱正覺壇，《大日經》卷二〈具緣品〉雲（大正18·11c）︰‘師作第二壇，對中漫荼羅，圖畫于外界，相距二肘量，四方正均等，內向開一門，安四執金剛，居其四維外。’《金剛頂瑜伽中略出念誦經》卷四雲（大正18·251a）︰<#>‘其灌頂壇應在大壇帝釋天方門外，下至二肘，畫粉作。四方正等，面開一門，于四隅內畫執跋折囉像。自在天方名住無戲論，火天方角名虛空無垢，羅刹方名清淨眼，風天方名持種種綺麗衣，中央畫大蓮華，其花八葉，台蕊具足，花外周圍畫月輪相，光芒外出，正方四葉畫四菩薩，各乘昔願殊勝力者。帝釋方葉名陀羅尼自在王，琰羅方名發正念，龍方名樂利衆生，夜叉方名大悲者。四隅葉上畫四使者，自在天方名修轉勝行，火天方名能滿願者，羅刹方名無染著，風天方名勝解脫。于花臺上想有婀字，于婀字上想一圓點，餘供養旛花莊嚴，一如大壇法式。應作是念︰我今爲某甲善男子灌頂。’<#>在日本，通常胎藏界法是在道場東南隅安灌頂壇，金剛界法則安在西北隅，置椅子或禮盤作爲阿闍梨之座，又于壇前中央敷座爲受者之座，座上畫八葉蓮華，四隅畫小蓮華。又，《諸佛集會陀羅尼經》說修壽命經法時，設二種小壇。其文雲（大正21·859c）︰‘其壇上作二十一小壇，其一處中名如來壇，餘二十壇名金剛王壇，又于壇外作四小壇，名四天王壇。’<#>［參考資料］　《大日經》卷七〈持誦法則品〉；《金剛頂瑜伽中略出念誦經》卷一；《仁王護國般若波羅蜜多經道場念誦儀軌》卷上；《七俱胝佛母所說准提陀羅尼經》；《金剛頂瑜伽千手千眼觀自在菩薩修行儀軌經》；陳健民《曲肱齋全集》；《■尾祥雲全集》第二册。<#>


meanings:
4044又作行法、祕法、密法。在密教所修之加持祈禱等法，即奉上各種供物而修護摩，依所定規則，口唱真言，手結印契，心持念本尊，行者與本尊融成一體，以獲得所期望成果之作法。根據其目的而有如下四種行法：(一)增進壽命福德之增益法（梵 puṣṭika）。(二)去除災害與苦難之息災法（梵 śāntika）。(三)獲得佛菩薩與君主之愛護，而令親友眾人互相生起慈愛心之敬愛法（梵 vaśīkaraṇa）。(四)降伏惡人惡心之調伏法（梵 abhicāraka）。以上四種加召請本尊之鉤召法（梵 ākarṣaṇī），成為五種修法，甚至可將彼一一分開，成六或九種，此等修法之目的包括由低淺的世俗境界乃至佛教究極之最高境界。為因應各種修法，遂有壇之形式與作法之制定。復次，息災、調伏、增益配於胎藏界中佛、金剛、蓮華等三部；同時，息災、調伏、增益、敬愛、鉤召等五者則配於金剛界中佛、金剛、寶、蓮華、羯磨等五部。在修法中，由其行法組織可分為金剛界立、胎藏界立、十八道立、別行立、如意寶珠立等類。自其結構觀之，有大法、祕法、普通法之分；自本尊及其眷屬之數觀之，則有五尊立、十七尊立、三十七尊立之分；又自其修壇法之數觀之，則有一壇立、二壇立、三壇立之分；自其重複之次數觀之，則有一座、三座、七座、二十一座等種類。從參加修法的僧眾人數而言，復可分為大中小三等。當壇數為一，伴僧為五人至十人時，稱為小法。壇數未滿五壇，伴僧多至十六人，則稱為中法。壇數為五壇以上，而伴僧為十七人乃至二十人時，則稱為大法。在日本諸流派中，對於稱為大法之主要修法各持異說。修法必備之物品（支度）甚多，如本尊、經、曼荼羅、祕密壇、壇具二十種物、供養物、相應物、燒料、加持物、雜具等。修法之前，安置壇之法，稱為作壇法；結束後除壇之法，稱為破壇法。　此外，於修法之始，行者為保護身心，並完成所修法，而先行護身法或護身加持，亦即結印、誦真言，以加持身心。此時所用之真言、印契是十八道契印中之淨三業、三部三昧耶（佛、蓮華、金剛）、被甲護身等五者，統稱為五護身。〔大日經卷七持誦法則品、金剛頂瑜伽中略出念誦經卷一、仁王護國般若波羅蜜多經道場念誦儀軌卷上、七俱胝佛母所說准提陀羅尼經〕


vietnamese:
tu tướng sai biệt hữu thập bát chủng <pttđ>


vietnamese:
tu tập lực sở nhiếp căn luật nghi <pttđ>


vietnamese:
tu tập lực nhiếp bất tịnh tưởng trung thất pháp vi sở đối trị <pttđ>


vietnamese:
tu tập luật nghi tốc đắc viên mãn <pttđ>


meanings:
（梵 Bhāvanākrama）書名。印度後期中觀派學者蓮華戒的著作。蓮華戒在西藏桑耶寺宗論（794）時，破斥中國的禪僧摩呵衍，本書即爲其對摩呵衍之說所作的强力的批判。是研究桑耶寺宗論思想的資料。全書分爲三編，主要論述慈悲心、菩提心與實踐（方便、知）。西藏是以手抄的方式傳承本書，其中，初編曾由施護漢譯爲《廣釋菩提心論》。初編與後編的梵本曾刊行出版。敦煌文獻中的初編，與《西藏大藏經》所收者不同，是舊譯寫本。戴密微（P. De-mie/ville）著、耿升譯的《吐蕃僧諍記》附錄，有《修習次第》第一部與第三部的翻譯。其中之第三部，爲歐洲著名佛教學者拉莫特（E/.Lamotte）神父自藏文譯爲法文，我國學者耿升再依法文譯爲中文。此下所摘錄之譯文，即爲其中之一部份。<#>◎附︰《修習次第》第三部（摘錄）<#>第一部分︰止和觀<#>(1)止和觀之性質<#>對接受大乘佛教經典的信徒來說，修習次第是一件極爲簡單的事。世尊說，菩薩的靜心之道是無邊無際的；然而，因爲止和觀二者包含了一切靜心之法，所以這裏提出的將是和止觀相關聯的入門之道。世尊說︰當某一生靈信奉止觀之論時，他將可以擺脫其心理上煩惱之鐐銬，擺脫其本身特點之束縛。同樣，當某一生靈爲了衝破一切障礙，就必須信奉止觀。借助止之力，觀念就如同避風處之明燈永不離其體；借助觀之力，再考慮到符合事物客觀之現實，真正的智慧之光芒就如同旭日東升，而一切障礙亦將隨之一掃而光。<#>(2)止觀之實體<#>正因爲這樣，世尊才通過瑜伽行者提出四個觀點要考慮︰{1}無想念之反映，{2}加雜心想之反映，{3}終點，{4}事業之成功（參看《解深密經》第八卷。止和觀是菩薩加行的兩個主要特徵。獲得終點本身便是來自止觀的途徑︰菩薩直觀所感覺到的終點，是個體之不存在和外界之不存在。菩薩之觀要經歷十洲之地，自始至終把精力集中于終點之上，其止觀也就進一步潔淨，而每潔淨一步，又標志自身的一次激變。當止觀之念完央瑙現，菩薩便到達終點，此終點幷非別的而是佛陀之狀。具體內容可參看E. 奧貝米萊《般若波羅蜜多經教義》）。<#>①無想念之反映︰這是說被止發覺時一切法之反映，佛陀之顔色等。這些反映說的是‘無想念’，因爲關係到本身真實價值之精神概念是貧乏的；然而這又是一些‘反映’，因爲止承認幷發現了法的反映，就如同已經看到幷抓住了這些反映一樣。<#>②當瑜伽行者試圖懂得這些反映之真實價值時，便開始用觀解釋這些反映，這樣，出于臆想，發現實體的觀之幻相就出現了，也就具有了‘加雜心想’之反映。<#>③認識了這些反映的性質，瑜伽行者便根據各自的性質得到了所有法。當瑜伽行者知道，這些反映自身獨立産生時，關係到‘我’的不純潔之處及其他特徵則表現于‘他’身。當瑜伽行者認識到具有終點特徵之真正性質時，他便達到了這個終點，而且在第一塊地上，他感覺到了這個終點。<#>④隨後，如同服用了仙草妙丹，酒效漸發一樣，在觀道中的其他地方，在不斷潔淨（罪過）的過程中，瑜伽行者的個性也就逐漸得到革新。而當他排除各式各樣障礙，大功告成時，他得到的唯一之物是認識了佛陀。<#>這一切說明了什麽呢？這一切說明︰瑜伽行者信奉止觀，懂得了終點，成功地完成了以排除各種障礙爲特徵的事業。這就是佛陀之狀况。所以說，欲得到佛陀之狀况者，就必須信奉止觀之說，不信奉止觀之說者，就不懂得終點，也就不會有其事業之成功。<#>世尊在《聖寶雲經》等著作中確定了止觀之特徵，他說︰‘若住無記即勤觀察惟記正念。’<#>第二部分︰修習次第<#>(1)修習的前序<#>爲了把純潔之品德用于止觀，給衆生以慈悲之情，爲菩薩作出决斷，瑜伽行者必須修習聽、修習心、修習觀。<#>在修習觀之前，瑜伽行者做完大解小淨，完成一切所要做的事情，隨後便置身于一個安靜舒適之處，無聲無擾，决定讓衆生置于其道場之中。他對一切有罪之徒均表現出極大的慈悲，用其五體向位于十域之佛陀和菩薩深表敬仰，將佛陀和菩薩之身軀畫卷供養于身前或身旁，對佛陀和菩薩之功德深表頌揚；他懺悔自身之過錯，頌揚一切造世主之功德；他以優雅舒適之姿態端坐，（中略）雙腿交叉或半交叉；雙目注視鼻尖，既不圓睜也不緊閉；身軀直坐，既不歪斜也不過于硬直；精力集中，全神貫注。然後，他放平雙肩，頭部一動不動，既不高抬也不低垂；他固定鼻之位置，兩眼凝視；穩住唇齒，舌尖緊抵；呼吸均勻，不停止、不加速、不衝動，而是保持其自然節奏。<#>(2)止的第一道修習<#>從開始起，瑜伽行者便信奉止，把自己之心集中于如來佛之形體，如同他已看到或感覺到一樣。隨著觀之深入，如來佛之形體似金水閃光，加以各式各樣之裝飾，正在輪咒之中，千方百計造福于衆生。想到如來佛的如此之美德，瑜伽行者便排除其分心和雜念，靜坐養心，任憑如來佛軀體之光輝照耀，就好像如來佛之軀體就在眼前。<#>(3)觀的第一道修習<#>隨後，瑜伽行者思念如來佛的來臨和離去，進行觀的修習。他這樣推斷︰如來佛的軀體來去無踪，乃本性之虛幻，是無‘我’之反映。同樣，一切法也是本性之虛幻，如同感官之反映，來去無踪，亦無實體之存在。<#>(4)止的第二道修習<#>如此推斷之後，瑜伽行者便端坐在那裏，既無概念，也無推理，以獨特之神態，將實體進入觀道之中。這一修習方法局限于《大方等大集經賢護分》之中，其本性的具體細節，亦包括在同一經卷之內。不論法之外觀有多少種，瑜伽行者總是把自己之心集中在同一外觀，消除分心，平息呼吸，以達到止。<#>(5)觀的第二道修習<#>同樣，法可細分爲兩種︰有形法和無形法。有形法包括在物質體中而無形法則是感覺中之結合體，即來自意識、變幻和感官之形體。然而，某些愚蠢之徒，只信仰存在，思想混亂，迷誤在轉生途中。爲了消除這些蠢人之謬誤，瑜伽行者對他們寄予極大的慈悲之情。當止實現之後，瑜伽行者便開始進行觀，以理解實體。觀是一種正確之分解方法，因爲觀不相信個體之存在，也不相信法之存在。人之個體所以是存在的，主要是因爲一切結合體是‘無我’的；法之不存在則表明，一切法就如同妖術一樣。<#>(a)補特伽羅的産生<#>首先，瑜伽行者必須用如下方法體察一切問題︰除去色和其他結合體之外，人體是不存在的，因爲這是物質等的自身表現，而‘我’的觀念産生于該物質之中。同樣，人體也不享有物質結合體之本性。因爲當人體孕于他人而成爲不息的幷具有特性時，這種色則是無常的、多性的。而且也不能說，人體是結合體的同一物，或者說是和結合體不同的，因爲實際存在之狀况是不能分離的。<#>(b)法之産生<#>當瑜伽行者清楚地懂得，‘我’和‘我的’等世俗觀念只不過是一些謊言和錯覺時，他便盡力要弄明白法之不存在，幷自問有形法是否存在，是否是除了思想之外以勝義的方式存在，還是思想本身表現爲物質，這些法和夢乃是完全不同的兩回事。當觀進入物質之極細塵，幷一部分一部分地作了最終解析時，瑜伽行者便什麽也看不見了，從而消除了存在與不存在的概念。三界不存在于別處，而只存在于生靈的臆想之中。《楞伽經》說︰一有形物化爲細塵不能被認爲是物質；但是由于錯覺，唯有思想之實體不包括在其中。（中略）<#>瑜伽行者自言自語道︰由于對不存在物質之錯誤信念，在無限的時間裏，對蠢人來說，思想就如同一個外界物質，而事實上這一物質完全是夢中之物，因此，三界只能是思想本身。<#>(c)臆想<#>這樣一來，瑜伽行者開始如此認識問題︰一切被稱之爲法的東西只不過是思想而已。對一切法的性質作了這種解析之後，瑜伽行者便認識到，應該解析觀念的性質了。他這樣推斷︰從勝義之觀看，觀念也如同妖幻，自己不能産生。一旦錯誤地抓住色的各方面時，而實際上觀念本身又是以各種形式自我表現，那末除去迷誤的本性之外，觀念則不復存在，難道這個觀念比這個物質會有更大的價值嗎？同樣，不同性的物質既不是唯一的，也不是多種多樣的。所以，除了物質之外，不存在的觀念之性質也同樣既不是唯一的，也不是多種多樣的。在觀念産生之際，不是來自某一地方，而在觀念消失之際，也無消失之處。從勝義觀點來看，觀念不可能産生于自身，也不可能産生于他身，更不可能同時産生于自身和他身之中（見《雜阿含》第二卷；《經部》注釋）。所以說，觀念本身就是一個幻覺。和觀念一樣，所有的法同樣是一個幻覺，因此結論只能是︰法是不會産生的。<#>(d)無特徵之物<#>當瑜伽行者作觀念解析時，看不到自身之性質，同樣也看不到一切有形體的性質，觀念出現于這些有形體上，而這些有形體的本性又是世俗臆想出來的。也許，當瑜伽行者習慣地看見這些有形體的本性時，而他又理解爲一切有形體均是臆想之物，就如同香蕉樹幹都是空心之體一樣。這樣，瑜伽行者就回避了自己的臆想。從得到存在的概念時起，他便擁有了無發展、無特徵之瑜伽。《聖寶雲經》中說︰從前進中解脫出來，便盡其力對虛幻進行其觀。透過對虛幻之觀，尋找一切依據之本性，在那裏，思想既存在而又互爲補充，然而瑜伽行者却發現一切均爲空無。隨後，瑜伽行者想到思想本身，亦是空幻。從思維而來的這樣那樣的感想，瑜伽行者也尋其本性，而且也是空幻之感。這樣明理一切之後，瑜伽行者便進入無任何特徵之由迦。如此說來，無論是誰，只要不是這樣看見的一切，就不能進入無特徵之由迦。當用這樣的方法看見法的本性時，就不會認爲所看不到的東西是‘存在的’。但又不能認爲是‘不存在的’，因爲不存在的觀念也不總是出現在思維之中的。如果看到一個這樣那樣的有形體，爲了拔除它，就應該認爲它是‘不存在的’。最後，當判斷由迦的智慧時，再沒有任何有形體出現，爲了再次拔除這一烏有之感，應該認爲它是‘不存在的’（瑜伽行者既不肯定也不否定看見還是沒有看見什麽東西；他用勝義觀否定其相對觀所見之物，他肯定萬物之存在，但又不能把虛無之物實體化，幷把虛無之物化爲實物。衆所周知，虛無之物在其被使用之後將被拋弃，就如同過河後被拋弃一木筏，病愈後一藥品，取其寶後的一條蛇，佛陀聲稱曲解虛無之物者，即勝義論者是不可救藥的。）如同一切概念均包括存在與不存在雙重概念一樣，任何其它的概念再不會産生，因爲如果外境不存在，內心亦不存在。<#>在這樣的條件下，瑜伽行者進入不動不想之境，再不依附于物質等；而因爲具有了般若，一切有形體之本性則是不存在的，他處于最高智慧之禪定之中。這樣，瑜伽行者便進入我法二空之境，因爲所見之物和所妄想之物之間幷無差異，通過自生精神之自然進程，不需要做什麽努力，瑜伽行者便明澈這一實體，幷身居其中。<#>(6)達到‘止觀’之分心、衝動及其他障礙<#>這樣坐定之後，思維過程便再也不應被攪擾。<#>如果沉思偶遇外界某物之干擾而出現分心，瑜伽行者就要考慮此物之本性，幷制止其分心，重新聚其神。當沉思中遇到某種不順心之事，瑜伽行者就要考慮這一沉思之好處，盡力對其有喜愛之心，幷想到分心之害處，盡其力而鎮靜平息之。<#>一旦由于自身的頽唐和麻木之痛苦在其行動中造成意識朦朧，沉思出現分心或將要出現分心，瑜伽行者就要想一些愜意之物，比如佛之顔色或觀珊若等，從而使分心平息，全神貫注依附于實體。<#>當瑜伽行者生來爲一盲人，一個落入黑暗之深淵的人，或者是一個雙目緊閉的人，無法清晰地掌握實體，則是由于分心和無‘觀’所致。在某些情况下，當瑜伽行者對其過去曾享受某實物有所懷念，而沉思出現衝動或即將出現衝動時，他就要想某一非持續之物，以抵銷衝動，使之平息，幷讓其沉思毫不費力地回到實體上來。<#>當其思維如同翻騰之火焰或如同好動之頑猴一樣難以平靜，是因爲衝動和止的原因。<#>但是，當排除了一切分心和衝動，思維以發自內心的協調方式而進行，則心底明亮，瑜伽行者停止其克制的努力，不動聲色地端坐，因爲這時他已達到進入止觀之途徑。<#>在觀的進程中，當般若占據優勢，止的力量消减，思維衝動，猶如大風中之燈光，實體則無法看清，正是在這個時候信奉止。如果止占據優勢，好似進入沉睡之狀，而實體也不能很好地感覺到，那麽就要行使般若之力。但是，止觀兩者，猶如套在一起的兩頭公牛，步調一致，幷駕齊驅時，瑜伽行者則要在其身軀和思維沒有痛苦的情况下，儘量長久地靜止端坐，紋絲不動。<#>同時，聚神時經常出現六毒︰{1}懶惰，{2}忘記實體，{3}分心，{4}衝動，{5}無力，{6}盡力。爲了沖消這六大欠缺，應該采取八種相反的行︰{1}信念，{2}熱情，{3}盡心，{4}滿意，{5}記憶，{6}注意力，{7}思考，{8}無動于衷。<#>前四種‘行’可抵銷懶惰。事實上，通過聚精會神中的信念或堅信，瑜伽行者便可以得到聚精會神的願望。有了這一願望，他便可以增長毅力。以毅力爲基礎，他便在‘行’上具有了肉體的和精神的才幹。隨後，因爲肉體上和精神上得到滿足，懶惰便隨之被排除。這樣一來，懶惰被信念所拔除。因此，應該進行這四種‘行’。<#>記憶可以沖消對實體的忘記。<#>注意力可以抵銷分心和衝動。<#>當衝動和分心處于平息的時候，無力便成了一大欠缺，應通過思考而抵銷之。<#>然而，當衝動和分心平息之後，沉思進展平靜，盡力便成爲欠缺，而應該用無動于衷去抵銷。<#>當沉思已經集中，如果再盡力做這樣那樣的努力，沉思將會受到分心的影響；但是當沉思不集中，而又不盡力做出努力，沉思如同盲人一樣受到分心，因爲觀沒有成功。從此刻起，排除萎靡不振之情緒，平息衝動之心情，當觀穩定之後，應做到無動于衷。這樣一來，如果瑜伽行者樂意，便可以不做任何行，而對實體進入觀道之中。<#>(7)聚精會神之中的精神休息<#>當其肉體和心感到疲倦，瑜伽行者不時地想到整個世界，幷覺得整個世界如同‘幻’，如同夢境，如同水中之月，如同眼花撩亂之狀。《佛說入無分別法門經》中說︰透過出世間之知識，宇宙間一切法均是相似的，而後來的知識則認爲一切法就猶如虛幻之物或猶如陽焰樓。把一切創世之物看做一種虛幻，瑜伽行者對衆生産生極大的慈悲之心，自語道︰庸才之民，不懂深奧之法，將自始安靜之法歸因于存在等，在其謬誤之中，夾雜各種業和嗜好，其結果是，迷誤在輪回途中；因此，我應該千方百計把迷誤之衆生引導到深奧之法中。同樣，休息之後，瑜伽行者重新進入到沉思之中，這時再沒有任何法出現，而如果其精神仍有厭倦，他可以重新休息，以達到再次進入觀道之目的。瑜伽行者進行這一系列修習，按其所能，可長達一個時辰，一個半時辰或三個時辰。<#>(8)脫離沉思<#>(a)最後，當瑜伽行者想脫離三昧，他應該交叉雙腿，自言自語道︰從勝義之觀來看，儘管這些法沒有降生，然而如同在虛幻之中，根據各種複雜的原因和條件，形形色色的愜意之物和非愜意之物實際上已經産生。這樣做，瑜伽行者可避開化爲烏有之觀念。但他也不會墬入極端的武斷非難之泥淖，因爲當他以般若之光檢驗萬物時，他什麽也看不到，他盡力避開一切極端空虛之念和武斷非難之觀。<#>某些沒有般若目光之人和某些理智不清之徒，相信‘我’之存在，做出各種‘業’︰他們迷誤于輪回之途中。<#>也有一些人，雖有輪回之機，但缺乏極大的慈悲之情，沒有把恩賜完善地造福于衆生，而只考慮自己本身之自抑︰因爲不具備得救之秘訣，他們只能落入聲聞和緣覺的靈感之中。<#>最後還有一些人，一方面認爲一切本性之不存在，在其極大的慈悲之心中，又决心保證超度一切造世之物。這些人和那些不被自己的魔術表演所欺騙的魔術師一樣，他們的精神絲毫不受普天下虛幻論之擾亂，自信擁有巨大的才幹和知識︰這些人到達如來佛之地，用各種形式求得輪回，以保證造福于一切世物。這些人用其知識之力，排除一切嗜好，鏟除輪回；但因爲對衆生具有了巨大無限的才能，他們也不會落入涅槃︰他們成爲衆生之恩主。况且，因爲他們行善造福于衆生，意欲得到無餘涅槃，他們應該永遠致力于實現其具備才幹和知識的條件。《如來不可思議經》說︰‘若修智行，能爲一切有情善說法要，令生喜悅。世尊，是故諸菩薩摩呵薩，福仿智行二應和合。’《聖如來誕生經》同樣寫道︰如來之降生有千萬條道理。爲什麽呢？噢，最勝子，衆如來是由于千千萬萬有效之道才得以實現。是哪些呢？其中一條有效之道便是他一點也不滿足于自己的淵博知識和無限才幹。最後，《維摩詰所問經》之中也寫道︰如來法身非思欲身，佛爲世尊過諸世間佛，身無漏諸漏已盡，佛身無數衆行已除。<#>(b)做完這一切之後，瑜伽行者慢慢抬起交叉之雙腿，向位居十方之佛陀和菩薩致以敬意，向衆佛陀和菩薩上供幷頌詩，决心永遠遵循崇高神聖之信念。就這樣，瑜伽行者具備了‘空’和慈悲等五體之實體，然後將盡力得到各種才能──恩賜等──從而到達最高之靈感。<#>［參考資料］　■山雄一（等）著·李世杰譯《中觀思想》第六章；上山大峻《敦煌佛教の研究》。<#>


vietnamese:
tu tập chỉ quán toạ thiền pháp yếu <bktt>


vietnamese:
tu tập chỉ quán toạ thiền pháp yếu <đpb>


vietnamese:
tu tập chỉ quán toạ thiền pháp yếu <pqđtđ>

meanings:
4046全一卷。隋代智顗述。略稱坐禪法要、童蒙止觀、小止觀。今收於大正藏第四十六冊。為初學者敘止觀坐禪之要門，相傳乃智者大師為其俗兄陳鍼所作。計分具緣、訶欲、棄蓋、調和、方便、正修、善發、覺魔、治病、證果等十章。前五章詳述止觀之前所應加行之二十五方便，第六正修章設立坐時修、歷緣對境修兩項，作為止觀修習之法，第七善發章揭示修習止觀所發之內外善根之相，第八覺魔章論述覺知種種魔障時如何以止觀破斥之，第九治病章舉出以止觀對治種種病患之法，第十證果章宣示由修習止觀而得證果之理。蓋入涅槃之門雖有多途，然論其便捷，不出止觀二法，止為愛養心識之善資，觀即策發神解之妙術。本書即摩訶止觀之梗概，為入道之樞機，歷來天台家極為推重，視之為新學四書之一。注書有修習止觀坐禪法要鈔三卷（元政）、止觀坐禪法要帳中記四卷（宣順）等。一八七一年，比爾（S. Beal）英譯本書前四章，收入“A Catena of Buddhist Scriptures from the Chinese”一書。〔大乘起信論義記卷下末（法藏）、起信論疏筆削記卷十九、法華經三大部補注卷十一、佛祖統紀卷六、卷二十五、大唐內典錄卷五、大明三藏聖教目錄〕


vietnamese:
tu tập bát-nhã ba la mật bồ tát quán hạnh niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
tu hoa nghiêm áo chỉ vọng tận hoàn nguyên quán <pqđtđ>


meanings:
4040含有實習、修養、實踐之意。宗教生活中，欲實現生活上之統制、調節、規定等，則須藉修行以完成之。宗教本即有信仰與修行雙重之要求，以佛教而言，行者自身欲實現佛陀體驗之境界，而專心精研修養，故特別重視修行方面，亦因而發展成各種詳細之戒律條文、生活規範與精神之修養方法。如戒、定、慧等三學，正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定等八正道，苦、集、滅、道等四諦。此外，四禪天、四念處等修行階段亦極發達。佛教有所謂「八萬法門」之稱，然其主要者，即上述分類之修行德目。至大乘佛教，雖特別強調信仰方面，然亦以禪定、觀法，及其他密教修法作為教義與組織之基礎。實行修行功夫者，一般稱為行者。聲聞、緣覺、菩薩之修行至最後果位，其修行時間各有不同；聲聞須三生六十劫，緣覺須四生百劫，菩薩須三祇百劫。　(一)三生六十劫，聲聞至阿羅漢果，最快亦須三度生於人間，最遲則須經過六十劫（劫指刀兵等一小劫）。三生中之第一生或最初之二十劫，修順解脫分；第二生或次之二十劫，以未至定起順決擇分；第三生或最後之二十劫，以根本定再起順決擇分之慧，入於見道，而終證無學果。但亦有認為第三生始起順決擇分之慧之說。又速者乃指利根而言，遲者指鈍根而言。反之，亦可謂遲者乃是能忍耐長期之修行者，故為利根。　(二)四生百劫，緣覺至辟支佛果，最快亦須四度生於人間，最遲則須經過百劫。據俱舍論卷十二載，麟角喻獨覺必修百大劫，而不說四生。　(三)三祇百劫，又作三僧劫百大劫。三祇乃三阿僧祇劫，又作三僧劫、三祇劫；百劫乃百大劫之簡稱。菩薩於三阿僧祇劫修波羅蜜，於最後百大劫修佛所具足之三十二相、八十種好之相好業，此種修行即為三祇修行。又因須經此種修行，始可成佛，故稱為三祇成佛。　大毘婆沙論卷一七八謂，菩薩於初阿僧祇劫侍奉七萬五千佛，於第二阿僧祇劫侍奉七萬六千佛，於第三阿僧祇劫侍奉七萬七千佛，積集資糧而後於九十一劫再侍奉六佛，修異熟果生於王宮，斷結三十四心成道。大智度論卷二十七亦有三祇百劫之說；攝大乘論卷下則僅言三祇，而未說百劫。　法相宗認為，於最初阿僧祇劫為五位中之資糧、加行二位，在此於一行中修一行。於第二阿僧祇劫為通達位及修習位之一部分，即自初地至七地，在此於一行中修一切行。於第三阿僧祇劫為前修習位所剩餘之部分，即自八地至十地之滿心，在此於一切行中修一切行。而後於十地滿心登上等覺位，在此為成佛而修方便之行，相當於百劫之行。又於三祇修行之間，專心精進，可超越中間階位，而至最高之修行階位，稱為超劫。然亦有說初地以上無超劫者。　華嚴宗與天台宗認為，三祇百劫之說乃屬小乘及下根之方便教法。故兩宗均認為，若由圓教教法而言，眾生本來即佛，故三祇之長時間不成問題。又真言宗有以一念超越三劫妄執之說，而淨土教亦認為，依彌陀本願之力即可往生成佛，故不言三祇之修行。〔法華經卷三藥草喻品、新華嚴經卷五十八、修行道地經卷一〕（參閱「三賢」679、「五位」1087、「四善根位」1767）


meanings:
(title) Sutra of the Stages of Practice of the Meditation on Impurity


meanings:
(title) Sutra of the Cultivation of Expedient Meditations


vietnamese:
tu hành vô quả cập tu hành hữu quả <pttđ>


vietnamese:
tu hành nhãn căn luật nghi nãi chí ý căn luật nghi <pttđ>


vietnamese:
tu hạnh bồ tát hạnh chư kinh yếu tập <đpb>


meanings:
(title) Sutra of the Path of Stages of Cultivation


meanings:
4042請參閱 達摩多羅禪經 請參閱 修行道地經  梵名 Yoga-cārya-bhūmi-sūtra。凡七卷。略稱修行經。印度僧伽羅剎（梵 Saṃgharakṣa）作，西晉竺法護譯。收於大正藏第十五冊。本書纂集眾經所說有關瑜伽觀行之大要。現行本共三十品，品目如下：集散、五陰本、五陰相、分別五陰、五陰成敗、慈、除恐怖、分別相、勸意、離顛倒、曉了食、伏勝諸根、忍辱、棄加惡、天眼見終始、天耳、念往世、知人心念、地獄、勸悅、行空、神足、數息、觀、經學地、無學地、無學、弟子三品修行、緣覺、菩薩。三十品中，最後三品乃據法華經而來，古本無。六朝初期，即鳩摩羅什入關以前，已盛行講究本經。異譯本有後漢安世高譯道地經一卷、後漢支曜譯小道地經一卷。〔僧伽羅剎所集經序、出三藏記集卷十道地經序、法經錄卷三〕


vietnamese:
tu chư đối trị sai biệt phần vị hữu thập bát chủng <pttđ>


vietnamese:
tu chư niệm trụ các hữu tam chủng <pttđ>


meanings:
the identity of practice and realization


vietnamese:
tu bạt nã bà phả bà uất đa ma nhân đà la già duyệt na tu đa la <đpb>


meanings:
（梵 bhavanā-mārga，巴 bhāvanā-magga，藏 bsgom-paḥi lam）又稱有學道。三道之一，即修行三階段（見道、修道、無學道）的第二階段。指在完成見道位之對事惑的斷除後，進入爲斷除一切情惑而修習的階段；也指已斷情惑的境界。<#>關于修道，依修行者之能力及其修行程度可分成許多階段。對此，小乘以爲修道是指在見道位起無漏智，初證四諦真理之後，于此真理中更加修習之謂。修道之終極，可斷盡三界八十一品之修惑。《大毗婆沙論》卷五十一雲（大正27·267a）︰‘修道是不猛利道，數數修習，久時方斷九品煩惱。’在四向四果中，相當于預流果、一來向、一來果、不還向、不還果、阿羅漢向。<#>大乘則以初地住心以後至第十地之金剛無間道爲修道。《成唯識論述記》卷十（本）雲（大正43·573b）︰‘今此修道除初入地心出相見道已住，出地心乃至第十地終金剛無間道來，幷名修道。’<#>在修道位期間，可廣斷見道所斷（分別起的二障）以外的餘障，也就是斷除一切俱生的所知障之種子，爲證得二轉依的妙果，屢屢修習無分別智。此相當于資糧位等五位中，第四的修習位。又相當于三僧祇修行中，第二、第三僧祇的泰半。<#>此外，《大乘義章》卷六曾論及大小乘修道之差別雲（大正44·584b）︰‘次分見修，如毗曇中苦忍已去，十五心來名爲見道，須陀已上，終至無學名爲修道。若依成實總相觀諦，不得說言苦忍已去，但得說言無想位中名爲見道，修道如前。大乘法中初地見道，二地已上名爲修道。’<#>［參考資料］　《俱舍論》卷二十三；陳譯《攝大乘論釋》卷七；《雜阿毗曇心論》卷五；《順正理論》卷六十四、卷七十四；《阿毗達磨藏顯宗論》卷三十一；《大乘阿毗達磨雜集論》卷九、卷十四；《四教義》卷三；木村泰賢《小乘佛教思想論》。<#>


meanings:
4047請參閱 妄盡還源觀 梵語 bhāvanā-mārga。數數修習道之意。又作有學道。三道之一。(一)於小乘中，修道乃於見道位時，起無漏智，初證四諦之真理，於此真理中更加修習，乃至斷除三界八十一品之修惑。道，即遊履、通入之義；既遊履於無漏智與四諦真理之中，並漸而通入涅槃，故稱為修道；相當於四向四果中之預流果、一來向、一來果、不還向、不還果、阿羅漢向等六者。　(二)於大乘唯識之中，初地之住心以後，至第十地最後修金剛無間道，稱為修道。於其中間，廣為斷除見道之時所斷滅者以外之餘障，亦即斷除一切俱生的所知障之種子，為證得二轉依之妙果，而屢屢修習無分別智；相當於資糧位等五位中之第四位（修習位）；亦相當於三僧祇之修行中，第二與第三僧祇之大半。又如十地之中，修行斷證之順序乃在於：先修十波羅蜜，次斷十重障，再證十真如；此亦為一般修道之次第。上記之外，凡於宗教生活中，循其教義教理而反覆實踐修行者，皆稱修道。〔大毘婆沙論卷五十一、俱舍論卷二十一、卷二十二、卷二十三、梁譯攝大乘論卷七、成唯識論述記卷十本、大乘義章卷六〕


meanings:
[afflictions] eliminated in the path of cultivation


vietnamese:
tu tĩnh lự giả tĩnh lự cảnh giới bất khả tư nghị <pttđ>


meanings:
① Cúi, như ngưỡng quan phủ sát 仰觀俯察 ngửa xem cúi xét. ||② Lời kẻ dưới đối với người trên cũng gọi là phủ, như phủ sát 俯察 rủ lòng xét xuống, phủ duẫn 俯允 rủ lòng ưng cho, v.v.


meanings:
① Cúi... xuống: 俯首 Cúi đầu; 俯視 Cúi nhìn; ② Đoái, rủ lòng (thương kẻ dưới): 俯允 Rộng lòng cho phép; 俯念 Đoái thương; 俯察 Rủ lòng xét xuống.


meanings:
① Ðều, như phụ mẫu câu tồn 父母俱存 cha mẹ đều còn.


meanings:
① Đủ cả, đều: 父母俱在 Cha mẹ đều còn cả; 百廢俱興 Mọi việc bị phế bỏ đều sửa sang lại; 贓證俱在 Tang chứng đều có cả; ② (văn) Đi theo, đi cùng; ③ [Jù] (Họ) Câu.


meanings:
（梵 ubhayāsiddha，藏 gñis-ka-la ma-grub-pa）因明學用語。因明三十三過的似同喻五過之一。是同喻與因法（能立法）和宗法（所立法）都不相合，從而失去助成作用的過失。共有兩種︰一種是有體喻犯俱不成過，一種是無體喻犯俱不成過。故《因明入正理論》雲（大正32·12b）︰‘俱不成者，複有二種︰有（有體）及非有（無體）。若言如瓶，有（有體）俱不成；若說如空，對無空論，無（無體）俱不成。’這是仍以前量爲例，用改變同喻的方法來說明有體和無體兩種俱不成。我們先來看有體俱不成的例子︰<#>聲常，（宗）<#>無質礙故，（因）<#>如瓶。（喻）<#>這‘瓶’立敵都許其爲有體，但却是有質礙和無常性的，因而不能作爲能立法和所立法的同品。這就是有體喻而犯俱不成過。再看無體俱不成的例子，如對無空論立如下比量︰<#>聲常，（宗）<#>無質礙故，（因）<#>如空。（喻）<#>‘虛空’是無質礙而且常住的，這是印度大多數哲學派別所共認的，因此以虛空爲同喻本來應該是無可非難的；但如果對無空論者立量也以虛空爲同喻的話，情况就完全不同了，因爲無空論者不同意虛空爲實有，虛空既非實有，又怎麽能作爲因宗二法的同喻呢？由此也可知道，同喻决不能是無體的，同喻若是無體，必有俱不成之過。<#>據《因明入正理論疏》的劃分，有體俱不成又有兩俱、隨一、猶豫、所依四種分別，其中隨一又分自、他兩種，茲列表說明如下︰<#>┌────┬────────────┬─────────────┐<#>│過    名│舉                    例│說                      明│<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│兩俱有體│如《因明入正理論》所舉例│                          │<#>│俱不成  │：聲常，無質礙故，如瓶  │                          │<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│自隨一有│如聲顯論對勝論立：瓶是無│聲顯論認爲‘聲’是常住和非│<#>│體俱不成│常，所作性故，如聲      │所作的，因此不能用‘聲’來│<#>│        │                        │作所作和無常的同品；但勝論│<#>│        │                        │以‘聲’爲所作和無常之物，│<#>│        │                        │故是自隨一有體俱不成      │<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│他隨一有│如勝論對聲顯論立：瓶是無│從立者一方來看雖然可以如此│<#>│體俱不成│常，所作性故，如聲      │說，但在敵者一方通不過，因│<#>│        │                        │此是他隨一有體俱不成      │<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│猶豫有體│如說彼厨等中必有火，以現│同喻‘山等’，或烟或霧猶存│<#>│俱不成  │烟故，如山等處          │疑惑，故是猶豫有體俱不成  │<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│所依有體│如數論師對薩婆多立：思是│此量宗因二法均是隨一無體，│<#>│俱不成  │我，以受用二十三諦故，如│同喻雖是有體，但無所助依  │<#>│        │瓶盆等                  │                          │<#>└────┴────────────┴─────────────┘<#>在以上四種（自、他隨一算作一種）有體俱不成中，自隨一有體俱不成照一般的理解應該就是他隨一無體俱不成，他隨一有體俱不成應該就是自隨一無體俱不成。因爲按因明的規定，宗依、因法和喻依必須立敵共許極成，如果有一方不極成，就是隨一無體（亦即隨一有體）。可以舉一個《因明入正理論疏》中的現成例子來說明︰<#>聲常，（宗）<#>所聞性故，（因）<#>如空。（喻）<#>這個比量如果是聲論師對無空論立的，就是自隨一無體俱不成；也是他隨一有體俱不成。如果是無空論對勝論立的，就是他隨一有體俱不成；也是自隨一無體俱不成。由此可見，自隨一有體與他隨一無體，他隨一有體與自隨一無體，原來是重複的。那麽是不是可以說，有了隨一有體俱不成以後，就可以省去隨一無體俱不成了呢？我們認爲這要作具體分析︰像上述的隨一有體和隨一無體既然是一回事，那就大可不必分作兩起說；但竊意這裏的隨一有體俱不成，除了相對于隨一無體俱不成之外，還有另一層意思，就是我們在上表中舉例說明的，同喻‘聲’立敵雙方雖然共認其是有體，然而由于雙方對其屬性的理解不同（常與無常、非所作與所作），按一方的理解可爲宗因二法的同喻，而另一方却不同意它作爲同喻，由此産生的隨一有體俱不成，其‘隨一’的重點就不在有體或無體上，而在能不能成其爲助因上面，像這樣的隨一有體俱不成與隨一無體俱不成幷不重複，當然就是不可或缺的了。<#>另外，所依不成分自體依不成和所助依不成兩種。所依有體俱不成屬于所助依不成一類，因爲同喻既是有體，就不會是自體依不成，自體依不成指的是同喻自身爲無體。所以下面要講的無體俱不成才是屬于自體依不成一類。<#>其次，關于無體俱不成，《因明入正理論疏》卷下雲（大正44·135b）︰‘無（體）俱不成亦有兩俱、隨一、猶豫及所依不成。’但在實際劃分中，却只有兩俱、隨一及所依不成三種，缺猶豫無體俱不成。所以《因明入正理論疏》卷下又雲（大正44·135b）︰‘猶豫無（體）俱不成者，既無喻依，决無二立，疑决既不異分，故闕此句。’這就是說同喻既是無體，就不再存在或此或彼猶疑不决的問題了，因而只有當同喻是有體時才有猶豫的可能。茲據《因明入正理論疏》的劃分，列表說明如下︰<#>┌────┬────────────┬─────────────┐<#>│過    名│舉                    例│說                      明│<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│兩俱無體│如聲論對勝論立：聲常，所│《因明入正理論疏》雲：‘二│<#>│俱不成  │聞性故，如第八識        │俱不立有第八識故’        │<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│自隨一無│如聲論師對大乘者立：聲常│《因明入正理論疏》雲：‘彼│<#>│體俱不成│，所聞性故，如第八識    │自不許有第八識故，是自隨一│<#>│        │                        │’                        │<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│他隨一無│如聲論師對無空論雲：聲常│《因明入正理論疏》雲：‘舉│<#>│體俱不成│所聞性故，如空          │喻如空，對空無論，即他隨一│<#>│        │                        │’                        │<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│所依無體│數論師對無空論者雲：思是│‘虛空’是無體，因而不能作│<#>│俱不成  │我，以受用二十三諦故，如│爲宗因二法的同喻          │<#>│        │虛空                    │                          │<#>└────┴────────────┴─────────────┘<#>上述三種（自、他隨一算作一種）無體俱不成的同喻既然都是無體的，便同時又有自體依不成的過失。<#>前面說過，所依有體俱不成只有自體依不成一種；但所依無體俱不成却可以是自體依和所助依都不成的，如上表所舉的例，除了自體依不成外，由于宗因二法都是隨一無體，因此還有所助依不成的問題。（沈劍英）<#>［參考資料］　《因明入正理論疏》卷下（末）；《因明論疏明燈抄》卷二（本）；《明本抄》卷十；《因明鈔》卷五；《因明入正理論疏瑞源記》卷七；《因明三十三過本作法纂解》卷下。<#>


meanings:
（梵 ubhaya-vyāvṛtta，藏 gñis-ka ldog-pa med-pa）因明學用語。因明三十三過中之似異喻五過之一。即指異喻不能遠離宗因的過失。亦即立者所用的異喻，其實是同喻，因而不能遣除所立與能立。如《因明入正理論》雲（大正32·12b）︰‘俱不遣者，對彼有論說如虛空；由彼虛空不遣常性無質礙，以說虛空是常性故，無質礙故。’《因明入正理論疏》卷下釋雲（大正44·136c）︰‘即聲論師對薩婆多等立聲常，無礙，異喻如空。（中略）兩宗俱計虛空實有，遍常無礙，所以二立不遣也。’<#>印度說一切有部持有論，它與聲論一樣，以‘虛空’爲實有，而且是常住不滅，無形無礙。‘虛空’既爲常住而且無礙，就與上述比量的宗因二法正好相合，因此聲論用它來作異喻，便有‘二立不遣’之失。‘俱不遣’可劃分爲兩俱、隨一、猶豫三種，茲列表說明如下︰<#>［參考資料］　《因明入正理論疏》卷下（末）；《因明論疏明燈抄》卷六（本）；《因明鈔》卷二；《因明入正理論疏瑞源記》卷七；呂澄《因明入正理論講解》。(《呂澄佛學論著選集》卷三)<#>┌───┬──────────┬─────────────┐<#>│過  名│舉              例  │說                      明│<#>├───┼──────────┼─────────────┤<#>│兩俱俱│如雲：聲常，無質礙  │如聲論對薩婆多部立此比量  │<#>│不遣  │故，異喻如空        │                          │<#>├───┼──────────┼─────────────┤<#>│隨一俱│如雲：乳房是哺乳動物│如果歸納萬能論者對動物學家│<#>│不遣  │的標記，因爲要給幼獸│立此比量，就有隨一俱不遣之│<#>│      │哺乳，異喻如鴨嘴獸  │失                        │<#>├───┼──────────┼─────────────┤<#>│猶豫俱│如雲：遠山有火，似有│如果某人沒真正弄清究竟是霧│<#>│不遣  │烟故，異喻如霧      │是烟就作此比量，那麽異喻如│<#>│      │                    │霧也有可能是因的同品。如果│<#>│      │                    │因法有可能不是烟，那麽遠山│<#>│      │                    │也可能無火，異喻便又是宗的│<#>│      │                    │同品了。如此，則異喻有猶豫│<#>│      │                    │俱不遣之失                │<#>└───┴──────────┴─────────────┘<#>


vietnamese:
câu tác luận cập câu phi tác luận <pttđ>


vietnamese:
câu phần giải thoát bổ đặc già la <pttđ>


vietnamese:
câu lợi già la bất động minh vương <đpb>


vietnamese:
câu lợi già la đại long thắng ngoại đạo phục đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
câu phẩm nhất phần chuyển bất định <đpb>


vietnamese:
câu phẩm nhất phần chuyển bất định quá <pqđtđ>


vietnamese:
câu thời tuỳ hành bất phóng dật hành <pttđ>


meanings:
4032<一>梵名 Kumbīra。又作鳩鞭羅、金毘羅、宮毘羅。意譯作蛟。即蛟龍，指有鱗之龍。〔玄應音義卷五、大唐西域記卷七〕　<二>梵名 Kubera。意譯作不好身。乃毘沙門天王之別名。原為印度教之財神。係世上一切財富之守護者，北方之保護神，又為夜叉與緊那羅之王。住於吉羅娑山（梵 Kailāsa），形貌醜陋，具有三腿一眼，另有一眼僅為一黃色痕記。佛教以之為護法四天王之一。〔阿育王經卷六、毘沙門天王經〕（參閱「多聞天」2331）　<三>梵名 Kumbhīra。又作金毘羅。藥師如來十二神將之一，般若守護十六善神之一。主領夜叉，誓願守護佛法的夜叉神王之上首。十二神將與十二地支相配，日夜十二時守護佛法。依阿娑縛抄藥師卷中所述，其色黃標，駕虎，執獸荼劍，左手握拳，屈押於腰間，呈暴惡狀。或謂虎頭人身，右手持棒。〔大寶積經卷三十六、金光明最勝王經卷九、藥師琉璃光七佛本願功德經卷下〕（參閱「金毘羅」3530）


meanings:
4032俱毘陀羅，梵語 kovidāra 或 kudāra，巴利語 koviḷāra，意譯作地破。又作拘鞞陀羅樹、拘毘羅樹。學名 Bauhinia variegata。黑檀之一種，產於喜馬拉雅山西麓，我國與緬甸亦有分布。枝葉相覆，常綠不凋，能耐風寒。繖形花序，花瓣白裏透紅，有黃色斑點。筴長三十二公分，堅而滑，內有種子十至十五粒。〔起世經卷六、北本大般涅槃經卷一、慧琳音義卷二十五〕


vietnamese:
câu sinh biên hiện thông ư đoạn thường <pttđ>


meanings:
（梵 koṭī，巴 koṭī，藏 bye-ba）（1）印度的數量詞。音譯又作拘致、俱致。相當于中土所稱之‘千萬’、‘億’。然歷代所譯殊異，圓測《解深密經疏》卷六列舉三種不同傳譯，即（卍續34·887上）︰‘一者十萬，二者百萬，三者千萬。’此外，《華嚴經疏鈔》卷十三以之爲‘百億’。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷一七七；《大智度論》卷四；《玄應音義》卷二十三、卷二十四。<#>


meanings:
（梵 Abhidharma-kośa，藏 Chos-mṅon-paḥi mdsod）說一切有部論典。三十卷。印度·世親造，唐·玄奘譯。全稱《阿毗達磨俱舍論》。收在《大正藏》第二十九册。是世親早年還未信仰大乘佛教時的著作。世親爲西元第五世紀頃北印度犍陀羅人，在佛教有部出家。那時北印度一帶的有部學徒以迦濕彌羅地方的毗婆沙師爲正宗。他們獨尊《大毗婆沙論》，世親起初也從而學習，後又采取當時比較進步的經部學說，作了一部含有批評毗婆沙師意味的通論有部學說之書，這就是《阿毗達磨俱舍論》。他先作本頌六百頌，隨後又作長行注解八千頌。因爲在這部論書裏包括了有部的重要阿毗達磨論如《發智》、《身論》和《法蘊》等六足論以及《大毗婆沙論》的要義，同時也即以這些論書爲所依，所以此論題名爲阿毗達磨的《俱舍》，‘俱舍’具有篋藏和刀鞘之義。<#>據玄奘門下普光、法寶等的傳說，世親起初爲了要使批判《毗婆沙論》徹底之故，曾經化裝去迦濕彌羅跟著悟入學習了四年，後來被悟入識破了，才回轉犍陀羅來。他隨即爲衆人講《毗婆沙論》，每日講完一段，即概括其義作一頌。這樣他講完了全論，作成六百頌，即是《俱舍論本頌》。《本頌》最初傳到迦濕彌羅之時，當地學徒還以爲幫助己宗宣揚《毗婆沙論》的主張，等到續請世親寫出了注解之後才明白是批評《毗婆沙》的。傳說雖然如此，但現在學者們大都承認《俱舍論本頌》是以犍陀羅流行的《阿毗達磨雜心論》爲基礎，更廣泛地吸取《婆沙》資料改編而成，所以將它當作純粹的《毗婆沙論》提要之作，幷不符合于事實。<#>《俱舍論本頌》和《釋論》的梵本，在印度早已散失，只余有稱友所作《俱舍論釋疏》裏還保存著一些引用文句，但不完全。1934至1938年間，印度人在中國西藏地區寺院裏陸續發現了約在十二、三世紀頃寫的《俱舍論本頌》和《釋論》的梵文原本（《本頌》系從《釋論》錄出，故有衍文），攝影携回。1946年更由印度學者戈克爾校勘其《本頌》發表。<#>《俱舍論本頌》的底本是《雜心論》，因而它的結構也同《雜心》一樣，貫穿著犍陀羅有部學說‘以四諦爲綱’的傳統精神。全論分爲八品，開頭兩品總論。第一品，分別界，說四諦法的自體，有四十八頌。其中除去帶有序分性質的三個頌而外，全頌總標有無漏法後，即以蘊、處、界三類範疇統攝諸法，詳解其名義，幷就‘界’用‘見非見’等二十二門詳細分別。第二品，分別根，從諸法在染淨兩方面能作助力即增上的意義，詳說其功用，有七十三頌。先依增上義說二十二根。次依緣起道理說各法的俱起，此有色法、心法、心所有法及不相應行法，在這裏有本論的簡別、廢立，中國的俱舍論師即據以建立俱舍七十五法之說。最後說諸法緣起所依的六因、四緣。以下各品分說染淨即流轉和還滅的兩方面各法的因果，先果後因，與四諦相當。第三品，分別世間，說染法的果，相當于苦諦，凡有一０二頌。先說有情生位的三界、四生、五趣乃至十二緣起等，次說有情住位的四食，再次說有情歿位的舍受乃至斷末摩等。最後說有情所居世界的體量、成壞、所經劫數等。第四品，分別業，說染法的親因，相當于集諦的一部分，有一二七頌。先說諸業的自性和諸門分別，次說表業、無表業，再次解釋經中散說各業以及業的雜義。第五品，分別隨眠，說染法的疏緣，相當于集諦的另一部分，有七十頌。先說隨眠即根本煩惱的體性及其諸門分別，次說漏等煩惱異門，後說煩惱的斷滅。第六品，分別道及賢聖（補特伽羅），相當于滅諦，有七十九頌。先說聖道的體性，聖道所證的四諦等，次約人（即補特伽羅）說聖道的加行、位次，乃至四果、四向等。第七品，分別智，說淨法的親因，相當于道諦的一部分，有五十六頌。先說十智的不同及其諸門分別，次說智所成就的功德等。第八品，分別定，說淨法的疏緣，相當于道諦的另一部分，有四十三頌。先說四靜慮等諸定，次說四無量等定的功德，其後連帶說明佛教正法如何住在世間。另外有四個頌屬于流通分的性質，說明本論乃依據《毗婆沙論》解釋阿毗達磨，而略有批評，幷傷嘆佛教正法垂滅，勸勵學道。<#>在本論的長行解釋裏，更表現了不拘成說但憑理長爲宗的態度。原來《本頌》對于《毗婆沙論》的議論不滿意之處，或者已用‘傳說’字樣作了表示，又或比較含蓄地只舉疑難仍結歸《婆沙》本宗，文辭簡略，其用意不大看得出來。到了長行解釋，就盡情披露，常常詳引經部學說反覆辯論，必闡明了道理的是非而後已。甚至《婆沙》對于有部最根本的主張‘三世實有’的解釋，也予以徹底批判，最後只說‘法性甚深’，不可因其疑難不通即認爲舊說不能成立（見本論第五品）。這無疑是表示《婆沙》學徒只單純地保守舊說而不管道理是非，其立說的短長也不言而喻了。不過世親之重視經部的學說，也非全盤接受，他還是以理長爲宗的精神來作處理的。有如分析蘊、處、界三類法的假實。經部只說界法是實，世親則主張處也是實在，這含有尊重經說‘十二處攝一切法’之意。至于在各別法相方面，如欲等大地法、無明、命根等，經部說爲假有的，世親則從有部主張，許有實物。<#>《俱舍論》的《釋論》在解釋《本頌》八品而外，還添了分別人我一品，詳細破斥了佛教中犢子部和非佛教的數論（一說是語典學者）、勝論所執實在的人我。如果以這一品配合其前側重于說明諸法法相的各品來看，則《釋論》全體九品的結構，很圓滿地顯示了佛教‘諸法無我’這一根本主張。此品除末尾有四個總結的頌文以外，都是長行。文中也引用了一些經典裏的和經部師所作的頌文，幷自撰數頌；但其性質完全和《本頌》不同，是不待說的。戈克爾校刊的《本頌》梵本，有第九品十三頌，純是後人從《釋論》抄出，非原本所有。<#>《俱舍論》解說有部的重要宗義，都極其簡明扼要，故能在短短的六百個頌文裏概括無遺。這比較以前同類的撰述表現方法要善巧得多，因而獲得‘聰明論’的稱號，而風行各地，發生種種影響。一方面引起了迦濕彌羅有部學徒激烈的反對。如杰出的論師衆賢費了十二年工夫，對《俱舍論本頌》重新做了解釋，爲婆沙師辯護，幷駁斥經部各說，其書即題名爲《俱舍雹論》，後經世親代爲改名《阿毗達磨順正理論》。此論還有節本，訂正了《俱舍論》原來的頌文，題名《顯宗論》。這些論算是重新闡明了有部正宗的主張，但基本上既然接受了世親所作的頌文，立說自難免對有部有些修正，因而後人也稱衆賢的學說爲新有部。另一方面，《俱舍論》也受到世親門人的重視。他們都以爲此論破斥婆沙師的偏執，說‘有’善巧，可作爲通到大乘的階梯之用。因此，他們競作注疏，與大乘論書兼宏。如安慧作《真實義疏》，陳那作《要義明燈疏》，隨後還有安慧的弟子增滿作《隨相疏》（一說是德慧所作）。又有世友作《論疏》，稱友作《明瞭義疏》，靜住天作《要用疏》（一稱《會經疏》）。這些注書只有稱友之作梵本還存在，日人荻原雲來曾校訂其全部印行。<#>《俱舍論》傳譯于中國時期較早。陳·天嘉四年（563），真諦在廣州制旨寺譯出《俱舍論偈》一卷，五九七頌，今佚。又譯出《阿毗達磨俱舍釋論》二十二卷，通稱舊論。唐代永徽二年（651），玄奘又重新譯出《阿毗達磨俱舍論本頌》一卷，六０四頌。五年（654），又譯出《阿毗達磨俱舍論》三十卷，通稱新論。舊論比較保存了梵本的面目，新論則頌文頗多開合，又在長行裏牒引頌文的部分也都沒有顯明區別出來。至于印度的注書譯出很少，只真諦譯了德慧《隨相疏》中一片段，題作《隨相論》一卷。玄奘譯出《阿毗達磨順正理論》八十卷，《阿毗達磨顯宗論》四十卷。其餘注疏玄奘均未翻譯，僅口傳一些說法散見于奘門各家《俱舍論》注之中。其後，另有佚名的譯者節譯安慧《真實義疏》頭兩品的一部分，題作《俱舍論實義疏》五卷，系從敦煌卷子中發現。<#>《俱舍論》及其注疏的西藏文譯本有以下各種︰(1)《阿毗達磨俱舍論頌》。(2)《阿毗達磨俱舍論釋》，三十卷。(3)衆賢造《俱舍論疏釋》，即《顯宗論》，四千五百頌，失譯。(4)陳那造《俱舍論疏要義明燈論》，四千頌。(5)安慧造《俱舍論大疏真實義論》。(6)增滿造《俱舍論疏隨相論》，一萬八千頌。(7)稱友造《俱舍論疏明瞭義論》，一萬八千頌。(8)靜住天造《俱舍論疏要用論》。這些譯本都收在西藏文大藏經《丹珠爾》之內。<#>在《俱舍論》未經傳譯之前，中國佛教學者研究阿毗達磨的毗曇師都以《雜心論》爲主，所以也稱做雜心師。及至《俱舍論》譯出之後，他們逐漸改宗《俱舍》，遂有俱舍師。幷撰出了好些注疏。最初是在真諦譯論的當時，真諦爲了刊定譯文，曾爲譯衆反覆解說，即由慧愷寫成《義疏》五十三卷。後來道岳得著遺稿，删爲二十二卷。次有慧淨，憑自己的理解，著《疏》三十餘卷。這些都是重要的著作，但現已一部不存。從玄奘重譯論文而後，因其解釋法相簡明完備，可作研究唯識學說的階梯，很受當時學人的重視，遂又形成研究新論的風氣。玄奘門下好多人都作了新譯《俱舍》的注疏，最著名的三家，神泰作《疏》，普光作《記》，法寶又作《疏》各三十卷，現都存在（惟神泰《疏》只存數卷）。其後開元中（約在722～727之時）圓輝又節略光、寶各家疏義，只解《本頌》（幷附釋第九〈破執我品〉中的各頌），撰成《俱舍論頌疏》十卷，簡要便覽，大爲流行。後爲崇廙著《金華鈔》十卷解釋此疏，今佚失。只有惠輝的《頌疏義鈔》六卷、遁麟的《頌疏記》十二卷都還存在。另外散佚了的舊注，還有基師的《俱舍論鈔》十卷、懷素的《疏》十五卷、神清的《義鈔》數卷、玄約的《金華鈔》二十卷等。<#>其次，在中國西藏地區，佛教前宏期傳譯《俱舍論》的勝友，即是安慧的再傳弟子，所以學有淵源，宏傳頗力，但中經朗達瑪王的毀佛便一時停滯了。佛教後宏期中學者的研究，直到第十三世紀末才由迦當派的弟子奈塘寺集此學研究之大成，著了《對法莊嚴疏》，抉擇西藏所傳各家之說，奠定了此論研究的規模。其後格魯派更重視此論的學習，置之于顯教課程的最後。歷代大師均撰有《俱舍論》的注解，爲學徒所遵用。<#>另外，《俱舍論》的研究也盛行于日本。遠在唐代，日本的學僧道昭、智通、智達、玄昉先後來華，從玄奘和智周學習《俱舍》，歸國傳授，因而成立了俱舍宗。這到後來雖然附屬于法相宗，但此論仍受重視，成爲必修的基本典籍，學者注疏競出。近世學者如源信、珍海、宗性、秀翁、湛慧、普寂、林常、法幢、旭雅等的著作，都爲研究《俱舍》常用的參考書。現代學者更有運用梵藏文資料來作種種研究的。（呂澄）<#>◎附一︰印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第十三章第一節（摘錄）<#>造《俱舍論》的傳說與實况<#>世親（Vasubandhu）《俱舍論》的內容與性質，略如《俱舍論（光）記》卷一所稱嘆（大正41·1a）︰‘斯論（中略）采六足之綱要，備盡無遺；顯八蘊之妙門，如觀掌內。雖述一切有義，時以經部正之。論師據理爲宗，非存朋執。遂使九十六道，同玩斯文；十八異部，俱欣秘典。（中略）故印度學徒，號爲聰明論也。’<#>這是一部空前的論書，即使世親不轉而弘揚唯識，世親在佛教思想界的光榮，也會永遠存在的。《俱舍論》的造作，是震動當時的大事。所以傳有戲劇化的造論因緣；說得最爲詳備的，如《俱舍論頌疏》（圓輝）卷一說（大正41·814a）︰<#>‘五百羅漢既結集（大毗婆沙論等）已，刻石立誓︰唯聽自國，不許外方。勒藥叉神守護城門，不令散出。’<#>‘然世親尊者，舊習有宗，後學經部，將爲當理。于有宗義，懷取捨心，欲定是非。恐畏彼師，情懷忌憚，潜名重往，時經四歲。屢以自宗，頻破他部。時有羅漢，被詰莫通，即衆賢師悟入是也。悟入怪異，遂入定觀，知是世親，私告之曰︰此部衆中未離欲者，知長老破，必相致害。長老可速歸還本國。’<#>‘于時世親至本國已，講毗婆沙。若一日講，便造一偈，攝一日中所講之義。刻赤銅葉，書寫此偈。如是次第成六百頌，攝大毗婆沙，其義周盡。標頌香象，擊鼓宣令曰︰誰能破者，吾當謝之。竟無一人能破斯偈。’<#>‘將此偈頌，使人賫往迦濕彌羅。時彼國王及諸僧衆，聞皆歡喜，嚴幢幡蓋，出境來迎標頌香象。至國尋讀，謂弘己宗。悟入知非，告衆人曰︰此頌非是專弘吾宗，頌置傳說之言，似相調耳。如其不信，請釋即知。于是國王及諸僧衆，發使往請，奉百斤金以申敬請。論主受請爲釋，本文凡八千頌。寄往，果如悟入所言。’<#>這段文，可分四節︰(1)《大毗婆沙論》不許流傳外方，(2)世親隱名前往學習，(3)還國造論頌，(4)造釋論。迦濕彌羅（Kaśmīra）不許《大毗婆沙論》流傳外方，《大唐西域記》也有此說。世親去迦濕彌羅，學習《大毗婆沙論》，論理是極有可能的。但這一傳說，實爲另一不同傳說的改寫，如《婆藪槃豆法師傳》說（大正50·189a）︰<#>‘刻石立制雲︰今去，學此法人，不得出罽賓國。八結文句，及毗婆沙文句，亦悉不得出國。’<#>‘阿逾闍國，有一法師，名婆沙須跋陀羅。聰明大智，聞即能持；欲學八結毗婆沙文義，于余國弘通之。法師托迹爲狂痴人，往罽賓國，恒在大衆中聽法。而威儀乖失，言笑舛異。（中略）于十二年中，聽毗婆沙得數遍，文義已熟，悉誦持在心。欲還本土，去至門側。諸夜叉神高聲唱令︰大阿毗達磨師，今欲出國。即執將還，于大集中，衆共檢問。言語紕繆，不相領解。衆鹹謂爲狂人，即便放遣。（中略）法師既達本土，即宣示近遠，咸使知聞。雲︰我已學得罽賓國毗婆沙，文義具足；有能學者，可急來取之。（中略）罽賓諸師，後聞此法已傳流餘土，人各嗟嘆！’<#>潜往迦濕彌羅學《大毗婆沙論》的，是須跋陀羅（Subhadra），不是世親。將《大毗婆沙論》文義，傳入外方，而得婆沙須跋陀羅的稱號，這是應有部分真實性的。迦濕彌羅，不許《大毗婆沙論》文義的流入外方，而允許外人來迦濕彌羅修學，這是什麽意思呢？不久前，西藏佛教，以拉薩爲中心。第一流的佛教學者，不得達賴的特許，是不能擅自到別處去的。所以佛教的名學者，集中在拉薩，拉薩確保西藏佛教的最高權威。四方學者，以拉薩爲景仰的目標，不斷來留學。比對這種情况，迦濕彌羅不願《大毗婆沙論》外傳──精熟毗婆沙文義者到外方，相信極可能是基于這樣的同一理由。而且，《發智論》的研究發達，使阿毗達磨論成爲說一切有部正宗。而《大毗婆沙論》的集成，使迦濕彌羅毗婆沙師，成爲說一切有部，阿毗達磨的正宗。要確保這一教義的權威，不許精熟毗婆沙文義者外流，是一項有效的方法。《大毗婆沙論》集成，阿毗達磨系的西方師、外國師等，說一切有部的譬喻師，上座別系分別論者的一切異義，都被評破，表示佛法的正義，屬于迦濕彌羅。阿毗達磨西方系、譬喻師、分別論者，當然都不能毫無反感的。但《大毗婆沙論》，不但文廣──十萬頌，義理也非常精深。三世恒有的一切法性，决不如一般所想像的實有而已。尤其是廣引衆說，沒有評定的不少；毗婆沙師的真意，是不能輕易决了的（從衆賢與世親諍毗婆沙義，可以發見這種情形）。不滿毗婆沙師的評黜百家，而不能深徹的理解毗婆沙義，也就無可如何了！從《阿毗曇心論》以來，說‘無作假色’，但沒有予無表實色以深徹的評破，而提供業力的更好說明。初期的經部師──鳩摩邏多（Kumarārāta）、呵黎跋摩（Harivarman），也還是這樣。這與不許毗婆沙文義的外流，應有多少關係的。自精熟毗婆沙文義者外流，毗婆沙師的真意義，也就日漸明顯。迦濕彌羅的權威性，開始衰退。‘偏斥毗曇’的經部，也就發展爲一時的思想主流。世親精熟于毗婆沙文義，將迦濕彌羅的毗婆沙義，流行東方的經部義，展轉立破，而明確的對舉出來。總結說一切有部與經部的精義，而期待正確與合理的開展。<#>世親講《大毗婆沙論》，每天攝成一頌，圓輝是引述《婆藪槃豆法師傳》的。姑不論其他，但從《大毗婆沙論》的組織次第來說，也與《俱舍論》的次第不合。每日造一頌的傳說，是决無其事的。受迦濕彌羅的禮請，世親才造論釋，也出于《婆藪槃豆法師傳》。世親爲了精究《大毗婆沙論》義，曾到迦濕彌羅修學，大致與事實相近（Tāranātha《印度佛教史》，說世親依衆賢修學‘毗婆沙’，不足信）。造論的實際情形，不會如傳說那樣的。但依《俱舍論頌》，與毗婆沙義不合處，幷不太明顯，要等釋論才明白表達出來。《婆藪槃豆法師傳》說︰‘論成後，寄與罽賓諸師。彼見其所執義壞，各生憂苦。’當時迦濕彌羅論師的激動，是可以想見的；這就是衆賢（Sam-ghabhadra）造《順正理論》的緣起了。<#>爲了說明《俱舍論》造作的實際情形，先略述《俱舍論》的傳譯與品目。《俱舍論》曾經二譯︰(1)陳·天嘉四年（563），真諦（Pa-ramārtha）在番禺與南海郡，繼續譯出《俱舍論偈》一卷、《阿毗達磨俱舍釋論》二十二卷。(2)唐·永徽二年至五年（651～654），玄奘在長安大慈恩寺譯出，名《阿毗達磨俱舍論》，凡三十卷。又別出《阿毗達磨俱舍論本頌》一卷。陳唐二譯，都分爲九品︰<#>┌───────┬─────────┐<#>│唐          譯│陳              譯│<#>├───────┼─────────┤<#>│１、分別界品  │１、分別界品      │<#>│２、分別根品  │２、分別根品      │<#>│３、分別世品  │３、分別世間品    │<#>│４、分別業品  │４、分別業品      │<#>│５、分別隨眠品│５、分別惑品　　  │<#>│６、分別賢聖品│６、分別聖道果人品│<#>│７、分別智品  │７、分別慧品      │<#>│８、分別定品  │８、分別三摩跋提品│<#>│９、破執我品  │９、破說我品      │<#>└───────┴─────────┘<#>第九〈破執我品〉，實爲世親的另一論書。前八品都稱‘分別’，第九品稱‘破’，是立名不同。前八品舉頌釋義，第九品是長行，是文體不一致。《順正理論》對破《俱舍論》，而沒有〈破我執品〉。這都可以證明爲另一論書，而附《俱舍論》以流通的。《俱舍論法義》，舉六證以明其爲別論，早已成爲學界定論了。《俱舍論》（八品）的造作實情，《俱舍論廣法義》首先指出︰‘世親論主，依法勝論（心論）立品次第，少有改替，對閱可知。’《阿毗達磨論之研究》廣爲論列，以說明世親的《俱舍論》是依《心論》、《雜心論》爲基礎，更爲嚴密、充實，與整齊的組織。受經部思想的影響，所以出于批判的精神，而論究法義的。究竟這是相當正確的見解。<#>《阿毗達磨俱舍論》，義譯爲《對法藏論》。如《論》卷一說（大正29·1b）︰‘由彼對法論中勝義，入此攝故，此得藏名。或此依彼，從彼引生，是彼所藏，故亦名藏。是故此論名對法藏。’<#>本論──《發智論》，釋論──《大毗婆沙論》，足論──六足論，是阿毗達磨論──對法論。《俱舍論》能攝對法論的一切勝義，所以名《對法藏論》。在名稱上，顯然是阿毗達磨論的一部。所說的‘依彼，從彼引生’，决非每天講《大毗婆沙論》的攝頌，而是在攝《發智》、《毗婆沙》論義的。在《阿毗曇心論》、《雜阿毗曇心論》的基礎上，廣攝六足、《發智》、《婆沙》的勝義而成。本書第十章，已說過︰《大毗婆沙論》集成後，妙音（Ghoṣa）首先類集阿毗達磨要義，成《甘露味論》十六品。西方論師法勝（Dharmaśreṣthī）將《甘露味論》改組爲十品，幷製造偈頌，名《阿毗曇心論》。阿毗達磨的精要，易誦易持，因而爲阿毗達磨論，奠定了製作的新規模。由于《心論》的過于簡略，所以大家爲《心論》作釋，廣引《大毗婆沙論》義。這裏面，就有古世親的六千頌本。但這麽一來，頌文與釋義，不一定相稱，失去了容易受持的優點，被譏爲‘智者尚不了’的‘無依虛空論’。《雜心論》主法救（Dharmatrāta）出來，將其他的阿毗達磨要義，也制爲偈頌，間雜的編入《心論》各品。對于當時多諍論的論義，別立一〈擇品〉，成爲《雜心論》。世親的《俱舍論》，就是在這一系列的論書上，重爲造作的。<#>《心論》的〈界品〉、〈行品〉，明一切法的體用。〈業品〉、〈使品〉、〈賢聖品〉、〈智品〉、〈定品〉，別明雜染法與清淨法。這是一項良好的組織次第。但法勝受《甘露味論》的組織影響，又立〈契經品〉、〈雜品〉，加一〈論問品〉──後三品仍不免雜亂無緒。《雜心論》間雜了更多的論義，又別立〈擇品〉，在組織上，更爲雜亂。世親的《俱舍論》，對品目作了重要的改革。別立〈分別世間品〉于〈業品〉之前，容攝《施設論》、《大毗婆沙論》，有關器世間與有情世間的衆多法義，及一向被編入〈契經品〉的十二緣起、七識住等論義。〈分別世間品〉與〈業品〉、〈隨眠品〉，別明有漏法的生、業、煩惱──三雜染。《雜心論》的後四品，徹底廢除；將各品所有的論義，隨義而一一編入前八品中。《俱舍論》八品的組織、條理與次第，在所有阿毗達磨論書中，可稱第一。<#>《心論》二五０頌，《雜心論》擴編爲五九六頌，有改作的，有增補的。世親進一步的嚴密論究︰對于內容，阿毗達磨的重要論義，以能儘量含攝爲原則。對于頌文，無論是修正、增補，都以文字簡略而能含攝法義爲原則。所以五九六頌的《雜心論》，在《俱舍論》中，被保存而簡練爲三百餘頌；另又增補二百餘頌，總爲六百頌。論頌數，與《雜心論》相近；而內容的充實，不是《雜心論》所能比了！《俱舍論》不愧爲阿毗達磨論的杰作，《俱舍論》不再是《心論》那樣的阿毗達磨概要，而是阿毗達磨的寶藏。後來衆賢略改幾頌，成《阿毗達磨顯宗論》本頌。所以世親的《俱舍論》頌，對說一切有部的阿毗達磨論宗，是有重要貢獻的！<#>然而，《俱舍論》幷不等于《發智論》、《大毗婆沙論》的勝義集成。早在法勝造《心論》，已表示出一項傾向──對迦濕彌羅的毗婆沙師，存有不滿的情緒。這在《心論》的論義中，可以清楚地看出來的。《雜心論》雖接近毗婆沙師正義，而也說‘無作假色’。這是西方、健馱羅一帶的阿毗達磨論師，不滿毗婆沙師的一貫表示。本來，上座系的阿毗達磨，是重思考，重理性的，所以自稱爲‘正理論者’、‘如理論者’、‘應理論者’。以理爲準則，解說一切契經；契經的是否了義，盡理不盡理，以正理爲最高的判斷，而不是依賴傳統的信仰。《發智論》是上座、說一切有系，古聖先賢，所有教證的累積成果；由迦旃延尼子（Kātyāyanīputra）綜合整理編成，這確實是偉大的。《發智論》的研究發展，造成說一切有部阿毗達磨的隆盛。迦濕彌羅論師，推重《發智論》爲佛說，看作阿毗達磨的最高準則。集成《大毗婆沙論》，評破百家，以迦濕彌羅師說爲正義，不容少有異議。毗婆沙師的精神，雖重于理論的評判；而在精神的深處，爲《發智論》的權證所脅制，所以態度是專斷的。阿毗達磨的西方系，不滿毗婆沙師，雖說‘無作假色’，偶有枝末異義，而在傳統的阿毗達磨思想中，不能提出根本而有力的不同意見。說一切有部譬喻師，斷然的放弃三世一切有的根本理念，思想的拘束一去，立刻開拓出新的境界，這就是種子熏習說。這對于三世有的阿毗達磨，是有嚴重威脅性的。世親有西方系阿毗達磨的傳統，對于阿毗達磨論義，是非常崇敬的。所不能同意的，只是迦濕彌羅論師所說──‘阿毗達磨是佛說’的權威性。因爲這是足以腐蝕阿毗達磨──重理性、重思考的精神，而流爲宗派成見的點綴物。所以首先喝破︰‘因此傳佛說對法。’撤除了思想上的束縛，然後讓不同的思想表露出來。從相互的立破中，瞭解彼此間的真意義，彼此的差別所在。充分發揮自由思考──阿毗達磨的真精神，也就是世親的治學精神。生當經部流行的時代，與說一切有部，形成尖銳的對立；世親所以多舉經部義，與說一切有部相對論。在某些問題上，世親是贊同經部的；但說他‘密意所許，經部爲宗’是不對的。贊同說一切有部的，多著呢！以阿毗達磨的正理爲準則，所以《論》末說（大正29·152b）︰‘迦濕彌羅議理成，我多依彼釋對法，少有貶量爲我失，判法正量在牟尼。’<#>◎附二︰Th. Stcherbatsky著·巫白慧譯〈關于阿毗達磨俱舍論破我品〉（摘錄自《現代佛教學術叢刊》{22}）<#>《阿毗達磨俱舍論》最後一章〈破我品〉，蘇聯著名學者徹爾巴茨基（Th. Stcherbats-ky，1866～1924）以爲是一篇十分重要的佛教哲學論文。根據他的研究，〈破我品〉是《俱舍論》的一篇後加的附錄；不過，它的時間幷不比本論晚得多少。〈破我品〉之所以被做爲《俱舍論》的最後一章，正因爲它對全論的中心思想作了最概括的和最有總結性的表述，就是說，〈破我品〉實際上就是《俱舍論》的結論。<#>1919年，徹爾巴茨基根據《俱舍論》藏文譯本，把〈破我品〉轉譯成英文，以〈佛教徒的靈魂理論〉（The Soul Theory of theBuddhists）爲題發表于《俄羅斯科學院公報》。翻譯時，他還參考了稱友（Yasomitra）的《阿毗達磨俱舍論疏》（Abhidharmakośavyākhya，梵本），核對了真諦和玄奘的翻譯本。他還寫了一篇短序冠于譯文之前，表示自己對阿毗達磨哲學的一些重要看法。這兒，就將他的這篇短序以〈關于阿毗達磨俱舍論破我品〉爲題，譯出介紹，以後如有機會，當再介紹他的〈佛教徒的靈魂理論〉──〈破我品〉的譯文。（譯者識）<#>在西元第五世紀末，聲振遐邇的世親，編纂了一部題爲《阿毗達磨俱舍論》的佛教教理的宏傳綱要。在這部著作裏，我們發現一篇特別的附錄，綴于最末的一章，作爲全書的一種結論，專門討論了關于佛教否認靈魂存在（我的存在──譯者）這個爭論很多的問題。<#>《俱舍論》一開頭就聲明︰爲了取得解脫，對于活動在生命過程中的各種元素（dhar-ma，法），作一個透徹的辨別，是必要的；然後，進行闡明這些元素，它們的分類和特徵（第一、第二品）。在第三品，詳細叙述各類不同的生物或世界，它們是由于剛才所講的元素力量的作用而産生的。隨後的兩品（第四、五品）則集中考察使世界運動的一般原因和維持生命過程的特殊原因（karma，業行；anu-saya，隨眠）。這樣，這五品說明被稱爲普通世界進程的靜力和動力（duhka，苦；samudaya，集）。剩下的三品是關于生命的淨化，或者，更確切地說，是關于生命運動的靜止化（nirodha，滅；mārga，道）。第六品描寫一幅佛教聖者（āryapudgala，聖人）的圖畫，最後兩品（第七、八品）討論聖位的一般和特殊的原因，就是，純潔的智慧（prajñāamalā，無垢慧）和超越的沉思（samādhi，禪定）。在所有被分析的存在元素裏，都沒有提到靈魂，即沒有談及有代表某種在生命各個元素之間的統一體。那是真的，意識（vijñā-na，識）占著一個中心位置，但是，它同樣是無常的，它的作用，同樣被定爲最後將歸于消失。有些元素必然地一個跟著一個産生，有些元素必然地共同存在，即經常同時出現。這個過程構成它們‘彼此相互依賴産生’（pra-titya samutpāda，緣生），或者，生命被看作是相互依賴的元素力量的一種作用。在結束他的闡述時，世親自覺要求在一篇特別附錄裏，對于整個體系的否定部分，即靈魂的否定（破我──譯者）作某些考慮。<#>佛教被視爲印度哲學思想發展中的一環，而在它之前，數論體系很可能已在印度學術（sastra）的嚴密而完全一致的形態裏達到一種高度發展的形式。我們還不知道有任何使人信服的議論提出來懷疑這一傳說︰佛陀在兩位著名的數論導師的指導下，研究過系統的哲學。從同樣的傳說來源，我們推測這些大師們很可能已經拒絕了物質的三種原始成分的教義。佛陀對靈魂的否認，在走向更高度的一致性的同一方向中邁進一步。一個永恒被動的靈魂和一個主動的，但無知覺的知覺在一起的局面，的確是數論體系中一個很弱的論點──一個招致批評的論點。數論的這一表現在不斷變化過程中（nitya pariṇāmi，變易）的永恒物質，被佛陀改變爲不同的元素；這些元素出現于生命中像一些瞬息的閃現，沒有任何永恒的實在物所支持。數論和佛教這兩種教義這有時候被稱爲激進體系（ekāntadārsana，片面見解），因爲，一種只執定永恒存在的教義（sarvamnityam，一切是常），另一種則主張普遍變易（sarvam anityam，一切無常）。<#>這裏，沒有必要對這兩個體系作更詳細的比較，但是，它們兩者之間的密切聯繫幷沒有逃過學者們的注意。我在這裏要堅持的是這一事實︰一種密切的關係，不僅可以用相同的論點來表示，而且可以用反對，不用抗議來表示。當佛陀把有一個永恒的‘我’的教義叫做‘愚者之教’的時候，那是清楚的，他是向一種已確定了的教義作鬥爭。任何時候，他的說法都强調‘沒有靈魂’（無我──譯者）或者錯誤的人格主義（satkāyadrsti，身見）；在他的話裏，人們會很清楚地感覺到有一種反對，或甚至敵對的意思。佛陀的這種教義和它的積極的相應部分──活動在生命中，不同的元素和它們的活動一定會逐漸地被制止，直到取得永恒的寂靜──是全部佛教的中心論點。戴維斯夫人（Mrs. Caroline Rhys Davids）正確地評述︰‘這種反實體主義（antisubstantialist）的宗旨是如何謹慎地和忠實地被信奉和維護著！’我們還可以補充，佛教哲學史可以描繪爲更深地悟入佛陀的這種原始直覺（他自己相信那是他最偉大的發現）的一系列努力。<#>當考慮到佛教哲學的晚期發展的總的方向時，人們會無意地想起一位近代思想領袖曾經說過關于哲學的話︰‘我們越是試圖鑽進哲學家的主要概念……我們感到它不知不覺地在我們手裏走了樣。’一位哲學家的原始直覺可能是很簡單，但他要花整個生命來使它成爲一個清楚的公式。正當他表示了他因感到有責任去修改他的公式而在心裏想到些什麽的時候，他立刻修改這種剛想到的修改等等。‘他的教義可以這樣無限地發展，而所有它的複雜性不外乎在他原始直覺與他運用表現方法之間的一種不可共通性。’教團中最早的分裂已曾涉及這些玄妙的哲學問題。<#>‘論事’（Kathāvattu）就是用關于靈魂的可能的真實性問題的冗長討論來開始闡述各種不同的觀點。聖正量部（Aryasammityas）和犢子部（Vatsiputriyas）這兩派傾向在一種承認人格的元素裏有某種、但很微弱的統一體的意義上來解釋‘沒有靈魂’的教義。他們的反對者，一切有部（Sarvāstivādin）甚至否認這一點。一切有部主張，不同的元素真實地存在于所有三個時間︰就是說，不僅構成現在的一些元素的短暫閃現真實地存在，就是過去和未來的閃現也這樣存在著。對他們說來，‘沒有靈魂’等于是過去、現在和未來的全部無限的元素群。龍樹進一步把‘沒有靈魂’，或‘空’，提升爲一種類似的實在。結果是︰諸元素的相互依賴是一個公認的事實，但它們被否認有任何實體的存在（nihsvabhāva，無自性）。這種‘空’以一種不可思議的方式發展爲（vivarta）現象生命的多樣性。馬鳴把‘沒有靈魂’看作一種總的意識（ālayavijñaṇa，阿賴耶識），它有屬于多方面的不同元素；這樣，給予原始教義，一種唯心主義的詮釋，由于世親，佛教哲學又一次受到唯心主義的解釋，最偉大的佛教哲學家陳那和法稱帶著微細的修改而遵循這種解釋。後來，‘沒有靈魂’被理解爲一種多神主義的意義，同時，人格化而爲最初的法身佛毗盧遮那（Vairocana），至于這種有神概念人格化而爲阿彌陀佛（Ami-tābha），幷由崇拜他而産生一種新的宗教，都可以作同樣的看法。<#>佛教在現在和過去表現出所有不同的形式，可以看作是要以和諧的直覺達到教主的原始觀念的許多努力。所有這些努力都先以對生命的諸元素的分析作爲必需的條件。世親寫他的論文，不是按照他自己的觀點，而是遵循喀什米爾的毗婆沙師（Vaibhāsikas）的教示。他計劃在一部較晚的作品裏來闡明自己的觀點，而這部作品他只完成其便于記誦的頌文部分。上邊提到的附錄似乎是一種中間部分──介于這兩部作品之間的一種聯絡。<#>目前，似乎應該把附錄譯出來，不必等待《阿毗達磨俱舍論》全書的翻譯和出版。這個附錄討論了全部佛教的中心論點，同時，是一篇組織嚴謹，風格優美的杰作，而世親正以這種寫作風格而著稱于佛教界。<#>歐洲學者將會看到他們的偉大印度前輩在作詮釋教義中的困難論點的同樣工作，而在這些工作上，他們也曾花過很多力氣。他們將會看到他恰好提及他們引用來支持他們的解釋的、佛陀說法中的相同章節。他們將會發現在‘沒有靈魂’的科學教義和見于說法的通俗方式中的‘靈魂輪回’之間，幷沒有‘顯著的矛盾’。他們將會把功績歸于有學問的佛教徒的這個普遍的信念︰佛陀在他的說法裏，常常采用形象的語言，以便接近未受教育的人民的樸素心靈。正如我希望的，在阿毗達磨中，他們將會找到那些他們曾徒勞地在許多風格紛繁的流行著作中尋覓的東西。<#>［參考資料］　《俱舍論研究》下（《現代佛教學術叢刊》{51}）；李世杰《俱舍學綱要》；呂澄《印度佛學源流略講》；佐伯旭雅《冠導阿毗達磨俱舍論》（《大藏經補編》{6}）；西義雄《國譯俱舍論》（《國譯一切經》〈毗曇部〉{25}、{26}）；福原亮嚴（監修）《阿毗達磨俱舍論本頌の研究》；深浦正文《俱舍論概論》；平川彰、平井俊榮（等）《俱舍論索引》。<#>


meanings:
4030請參閱 阿毘達磨順正理論 請參閱 俱舍論頌釋疏 請參閱 俱舍論記 凡十卷。日本淨土宗僧普寂撰。共分七門：(一)明論之緣起，(二)明教起之意，(三)辯論之宗旨，(四)明藏之所攝，(五)明翻釋之異，(六)釋論之題目，(七)隨文解釋。本要解對婆沙論，及俱舍論光記、寶疏等之解釋加以批評，然無引文與原文對照，使用上頗多不便。


meanings:
4031請參閱 俱舍論頌釋疏 請參閱 俱舍論頌釋疏  請參閱 俱舍論頌釋疏 凡二十九卷或三十卷。全稱阿毘達磨俱舍論頌疏論本。又作俱舍論頌疏論本、俱舍頌疏、俱舍論頌疏、俱舍論頌釋。略稱頌疏。係解釋俱舍論六百行頌之作。唐代圓暉撰。收於大正藏第四十一冊。撰者圓暉受晉州刺史賈曾之請，就俱舍論之頌，去其繁雜，針對要點，加以註釋，故行文簡易，頗盡其要，為研究俱舍論之重要入門書。自序（大四一‧八一三中）：「課以庸虛，聊為頌釋，刪其枝葉，採以精華。文於廣本有繁，略敘關節；義於經律有要，必盡根源。」由此以見其志。此書出於普光、法寶二疏之後，可謂俱舍論釋諸家中之後來居上者，當時即盛行於兩河、兩京、江表、燕、齊、楚、蜀等地。本書原依據俱舍論本頌之形態，不含破我品；後由後人對破我品所引之頌作注釋，追補而成第三十卷。〔諸宗章疏錄卷一、宋高僧傳卷五〕


vietnamese:
câu giải thoát cập huệ giải thoát <pttđ>


meanings:
(văn) ① Cuộc biểu diễn nhiều môn, hài kịch; ② Không thành thật; ③ Đi đi lại lại.


meanings:
(văn) ① Cạn; ② Mỏng; ③ Chỉ mặc áo đơn không có áo giáp.


meanings:
① Chia cho. Ta đem cái gì cho ai gọi là biếu, có lẽ cũng noi chữ này.


meanings:
① Mới, trước từ. ||② Chỉnh tề, như thục trang 俶装 sắm sửa hành trang chỉnh tề. ||③ Một âm là thích. Cũng nghĩa như chữ thích 倜, thích thảng 俶儻 lỗi lạc.


meanings:
(văn) ① Mới, bắt đầu; ② Sắp xếp hành lí để đi, chỉnh sửa: 俶裝 Sắm sửa hành trang; ③ Dựng nên, lập nên; ④ Dày; ⑤ Tốt.


meanings:
(đph) Tôi, chúng tôi: 俺那裡出棉花 Quê tôi sản xuất bông.


meanings:
① Khiến, như tỉ nhĩ xí nhi xương 俾爾熾而昌 khiến cho mày tốt mà thịnh. ||② Theo, như võng bất xuất tỉ 罔不出俾 không ai không noi theo.


meanings:
(văn) ① Khiến cho: 俾爾熾而昌 Khiến cho mày mạnh mẽ mà sáng sủa; ② Để, cốt để; ③ Noi theo: 罔不率俾 Không ai không noi theo.


meanings:
① Lông bông, như trành trành vô sở tri 倀倀無所知 lông bông chẳng có đường lối nào. ||② Ngày xưa bảo rằng hổ ăn thịt người, hồn người không biết đi đâu, lại theo con hổ, để đưa hổ về ăn thịt người khác, vì thế những kẻ giúp kẻ ác làm ác đều gọi là trành.


meanings:
① Ma cọp, hùm tinh: Xem 爲虎作倀 [wèihư zuò chang]; ② Đi bậy không biết đến đâu, đi bông lông: 倀倀無所知 Đi bông lông chẳng biết đi đâu.


meanings:
① Chức phó, chức phó giúp việc quan chính gọi là thừa thối 丞倅. ||② Một âm là tốt. Phép nhà Chu trăm người lính gọi là tốt.


meanings:
① Kĩ lưỡng 伎倆 tài khéo, như kĩ lưỡng dĩ cùng 伎倆已窮 không còn tài khéo gì nữa.


meanings:
(khn) ① Hai (người), đôi: 咱倆 Hai chúng mình, đôi ta; 你們倆 Hai anh (chị); ② Chút ít, vài ba: 有倆錢兒 Có chút ít tiền; 只有這麼倆人 Chỉ có vài ba người thế này. Xem 倆 [liăng].


meanings:
① (văn) Như 來; ② 【倈兒】lai nhi [láir] Đứa bé hầu trong tạp kịch đời Nguyên; ③ 【倈子】lai tử [láizi] kĩ nữ.


meanings:
① Cái bịch đựng thóc. ||② Một âm là thảng. Như thảng thốt 倉猝 vội vàng hấp tấp. ||③ Có khi dùng như chữ thương 滄, như thương hải 滄海 bể xanh.


meanings:
① Kho, vựa: 穀倉 Kho lúa, vựa thóc; 糧食滿倉 Lương thực đầy kho; ② (văn) Xanh (dùng như 滄, bộ 氵): 倉海 Biển xanh; ③ [Cang] (Họ) Thương.


meanings:
① (loại) a. Cái, quả, câu... (đặt trước danh từ): 三個蘋果 Ba quả táo; 一個故事 Một câu chuyện; 兩個星期 Hai tuần lễ. b. Đứng trước con số ước chừng: 這點活兒有個兩三天就幹完了 Công việc này chừng hai ba ngày sẽ làm xong; 他一天走個百兒八十里也不覺得累 Anh ấy một ngày đi độ trăm dặm đường cũng không thấy mệt; c. Đứng sau động từ có tân ngữ: 他洗個澡就得半個鐘頭 Anh ấy tắm một cái là mất nửa tiếng. d. Đứng giữa động từ và bổ ngữ: 雨下個不停 Mưa không ngớt; 砸個稀巴爛 Đập tan tành; 吃個飽 Ăn cho no; 跑得個乾乾凈凈 Chạy mất hết; ② Riêng lẻ: 個別 Cá biệt; 個體 Cá thể; ③ (văn) Xem 个 (2) (bộ 亅); ④ (văn) Xem 个 (3). Xem 個 [gâ].


meanings:
① Quan nhân 倌人 chức bầy tôi nhỏ coi việc đóng xe ngựa cho vua. Tục gọi kẻ làm thuê cho nhà hàng cơm là đường quan 堂倌.


meanings:
① (cũ) Người ở làm việc vặt: 堂倌 Người hầu (điếu đóm nước nôi), người phục dịch, bồi; ② (cũ) Người giữ ngựa (thời xưa), người chăn gia súc (ở nông thôn): 牛倌 Người chăn bò; 羊倌 Người chăn cừu; 倌人 Viên quan nhỏ coi việc đóng xe ngựa cho vua; ③ (Tiếng nói trại để chỉ) gái điếm.


meanings:
① Gấp, như bội nhị 倍二 gấp hai, bội tam 倍三 gấp ba, v.v. ||② Phản bội, là trái lại, như sư tử nhi bội chi 師死而倍之 thầy chết mà phản lại ngay.


meanings:
① Gấp, lần: 產量增加一倍 Sản lượng tăng gấp đôi; 二的五倍是十 Năm lần hai là mười; ② (văn) Chống đối, không phục tùng.


meanings:
① Quật cường 倔強, cứng cỏi ương ngạnh.


meanings:
【倔強】quật cường [juéjiàng] Quật cường, không chịu khuất phục. Xem 倔 [juè].


meanings:
Cục cằn: 說話太倔 Ăn nói rất cục cằn. Xem 倔 [jué].


meanings:
① (văn) Nặng; ② [Chuí] Tên một người có tài khéo đời cổ (thời Hoàng Đế và Đường Nghiêu, Trung Quốc).


meanings:
① May, như kiểu hãnh 僥倖 cầu may. Cũng cùng nghĩa như chữ hạnh 幸 may.


meanings:
① (lt) Nếu, giả sử, ví phỏng: 倘努力定能成功 Nếu cố gắng thì nhất định thành công; 樂毅倘再生，于今亦奔亡 Nếu Nhạc Nghị tái sinh, đến nay cũng phải chạy trốn (lí Bạch: Tặng Giang Hạ Vi thái thú lương tể). 【倘或】 thảng hoặc [tănghuò] Xem 倘若; 【倘然】thảng nhiên [tăngrán] Xem 倘若; 【倘若】thảng nhược [tăngruò] Nếu, giá như; 【倘使】 thảng sử [tăngshê] Xem 倘若; ② (pht) (văn) Có lẽ, có thể: 蓋周文，武起酆，鎬而王，今費雖小，倘庶幾乎！ Vua Văn vua Võ đời Chu dấy lên ở đất Phong đất Cảo mà thống nhất thiên hạ, nay đất Phí tuy nhỏ, có lẽ có hi vọng được chăng! (Sử ký: Khổng Tử thế gia).


meanings:
① Dò ngóng, như vấn hậu 問候 tìm hỏi thăm bạn, trinh hậu 偵候 dò xét, đều là cái ý nghĩa lặng đợi dò xét cả. ||② Chực, như đẳng hậu 等候 chờ chực. ||③ Khí hậu. Phép nhà lịch cứ năm ngày gọi là một hậu, ba hậu là một khí tiết, vì thế nên tóm gọi thì tiết trời là khí hậu 氣候, tiết hậu 節候, v.v. ||④ Cái tình trạng của sự vật gì cũng gọi là hậu, như hoả hậu 火候 thế lửa, chứng hậu 症候 tình thế, chứng bệnh.


meanings:
① Đợi, chờ chực: 你稍候一會 Anh hãy đợi một lúc; ② Thăm, hỏi thăm, thăm hỏi: 致候 Gởi lời thăm (hỏi thăm); 問候 Hỏi thăm; ③ (Thời) gian, (khí) hậu: 時候 Thời gian; 氣候 Khí hậu; ④ Tình hình, tình hình diễn biến, tình thế: 症候 Tình hình diễn biến của bệnh tật; 火候 Thế lửa.


meanings:
① Nhân, như hoạ hề phúc sở ỷ 禍兮福所倚 vạ kia là cái nhân sinh ra phúc. ||② Dựa, ngồi nằm dựa vào cái gì, hay để cái gì ghé vào cái gì, đều gọi là ỷ, như trác ỷ 卓倚 cái đẳng dựa, ỷ kỉ 几倚 ghế dựa. ||③ Cậy, như ỷ thế lăng nhân 倚勢陵人 cậy thế lấn người.


meanings:
① Dựa, tựa: 倚門 (Đứng) tựa cửa; 禍兮福之所倚 Hoạ là chỗ dựa của phúc (Lão tử); ② Cậy: 倚勢欺人 Cậy thế nạt người; ③ (văn) Nghiêng, ngả: 不偏不倚 Không thiên vị bên nào.


meanings:
Thanh gươm rất bén, nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc, Thiền tông dùng nó để dụ cho cơ phong sắc bén của thiền sư. Tắc 10, Bích Nham Lục q. 1 (Đại 48, 140 hạ) ghi: »雪 竇 似 倚 天 長 劍。 凜 凜 全 威。 若 會 得 雪 竇 意。 自 然 千 處 萬 處 一 時 會。 – Tuyết Đậu giống như thanh Ỷ thiên trường kiếm, oai phong lẫm liệt. Nếu lãnh ngộ được ý Tuyết Đậu, thì tự nhiên ngàn chỗ muôn chỗ đồng thời lãnh ngộ«.


meanings:
① Thích thảng 倜儻 lỗi lạc, không ai bó buộc được.


meanings:
(văn) 【倜儻】thích thảng [tìtăng] (văn) ① Chững chạc, hào phóng; ② Nhẹ nhàng thong thả, thong dong.


meanings:
Thật là rõ ràng. Tiết Tư Thọ Ni Diệu Tổng Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »不 動 步 游 彌 勒 樓 閣、 不 返 聞 入 觀 音 普 門。 情 與 無 情、 性 相 平 等。 不 是 神 通 妙 用、 亦 非 法 爾 如 然。 於 此 倜 儻 分 明、 皇 恩 佛 恩、 一 時 報 足。 – Không cất bước mà vẫn đến lầu gác của ngài Di-lặc, không phản văn mà vẫn vào phổ môn của ngài Quán Âm. Tình cùng với vô tình, tính tướng bình đẳng. Không phải là thần thông diệu dụng, cũng không phải là pháp nhĩ như nhiên. Nếu thấy được chỗ này thật là rõ ràng thì ân Phật ân vua đồng thời báo đáp«.


meanings:
(văn) ① Xa; ② Sáng sủa (dùng như 亮, bộ 亠); ③ Đòi hỏi, yêu cầu.


meanings:
① Vay mượn, mình vay của người hay mình cho người vay đều gọi là tá. ||② Mượn, cái gì vốn không có mà mượn dùng thì gọi là tá.


meanings:
① Mượn, vay: 借書回來讀 Mượn sách về đọc; 借錢 Vay tiền; ② Cho mượn, cho vay: 我借給你一本好小說 Tôi cho anh mượn một cuốn tiểu thuyết hay; ③ Mượn cớ, viện cớ, lợi dụng, thừa cơ, nhân cơ hội.【借故】tá cố [jiègù] Viện cớ, mượn cớ: 他借故走了 Anh ấy viện cớ đi mất rồi.


meanings:
① Hát, làm thơ làm ca, ai làm trước gọi là xướng 倡 kẻ nối vần sau gọi là hoạ 和, vì thế nên ai làm gì trước nhất đều gọi là đề xướng 提倡. ||② Một âm là xương. Xương ưu 倡優 con hát. ||③ Xương cuồng 倡狂 rồ dại (sằng bậy), có khi viết là 猖.


meanings:
(văn) Con hát: 倡優 Con hát, đào hát; ② Điên cuồng, điên rồ: 倡狂 Rồ dại.


meanings:
① Bắt chước, cũng viết là phỏng 仿.


meanings:
① Cầm, như trị kì lộ vũ 値其鷺羽 cầm thửa cánh cò. ||② Ðang, như trị niên 値年 đang năm, trị nhật 値日 đang ngày, nghĩa là phải làm mọi việc năm ấy, ngày ấy vậy. ||③ Ðánh giá (giá tiền với đồ xứng đáng nhau). ||④ Gặp.


meanings:
① Giá trị: 二物之値相等 Giá trị hai vật ngang nhau; ② Giá, đáng giá, trị giá: 値多少錢 Đáng bao nhiêu tiền?; 分文不値 Không đáng một xu; 春宵一刻値千金 Đêm xuân một khắc đáng giá ngàn vàng (Tô Thức: Xuân dạ); ③ (toán) Trị, trị số, số: 定値 Trị số xác định; 化引値 Số suy dẫn; 近似値 Trị số gần đúng; ④ Gặp: 相値 Gặp nhau; ⑤ Nhân dịp, gặp lúc, giữa khi: 正値國慶 Nhân dịp Quốc khánh; 去拜訪他，正値他外出 Đến thăm anh ấy thì gặp lúc anh ấy đi vắng; ⑥ Trực, thường trực: 値日 Trực nhật, thường trực; 値夜 Trực đêm. Xem 値 [zhì].


meanings:
(văn) Cầm: 値其鷺羽 Cầm lông cò kia (Thi Kinh: Trần phong, Uyển khâu). Xem 値 [zhí].


meanings:
① Không đồng 倥侗 vội vàng sấp ngửa.


meanings:
【倥偬】không tổng [kôngzông] (văn) ① (Công việc) khẩn cấp, cấp bách, vội vàng; ② Nghèo túng, quẫn bách.


meanings:
① Mệt, mỏi: 疲倦 Mệt mỏi; 誨人不倦 Dạy người không biết mỏi (Luận ngữ); ② Chán: 壓倦 Chán nản.


meanings:
(văn) Ngạo nghễ, ngông láo: 前倨後恭 Trước thì hùng hổ, sau thì khúm núm.


meanings:
① Xinh đẹp, như xảo tiếu thiến hề 巧笑倩兮 khéo cười tươi đẹp làm sao. ||② Rể, như muội thiến 妹倩 em rể, điệt thiến 姪倩 cháu rể. ||③ Một âm là sai . Mượn thay như sai đại 倩代 nhờ người đó thay hộ.


meanings:
(văn) Vẻ cười tươi đẹp, xinh đẹp: 巧笑倩兮 Khéo cười tươi đẹp hề (Thi Kinh).


meanings:
(văn) ① Rể: 妹倩 Em rể; 姪倩 Cháu rể; ② Nhờ người khác làm giúp: 倩代 Nhờ người thay hộ; 笑倩傍人爲正冠 Cười nhờ người bên cạnh đội giúp mũ cho ngay ngắn (Đỗ Phủ); 倩人辦事 Nhờ người khác làm giúp.


meanings:
Cô Thanh lìa hồn. Công án này được thấy trong Vô Môn Quan như sau: »五 祖 問 僧 云、 倩 女 離 魂、 那 箇 是 眞 底。 – Ngũ Tổ (Pháp Diễn) hỏi tăng: Cô Thanh lìa hồn, cái gì là con người thật?«. Cô Thanh lìa hồn vốn là một truyền thuyết đời Đường, kể rằng khoảng niên hiệu Thiên Thọ có một thiếu nữ là nàng Thanh thương nhớ một chàng tên Vương Trụ. Vì bị cha nàng ngăn cản cuộc tình duyên này nên nàng sầu não mang bệnh, hồn lìa khỏi xác, cùng với Vương Trụ âm thầm kết nghĩa vợ chồng. (Theo truyện »Nhân Trụ« trong Thái Bình Quảng kí q. 358). Công án này gợi ý người học đạo cần biết rõ cái »ngã« trong sắc thân này là không thật, phải nhận ra cái »ngã« xưa nay, cũng chính là chân ngã.


meanings:
① Bé nhỏ, trẻ con gọi là nghê. ||② Chia cõi, như đoan nghê 端倪 mối khoé (nói chỗ chia rõ đầu mối mánh khoé của một sự gì).


meanings:
① Xem 端倪 [duanní]; ② (văn) Bé nhỏ, trẻ con; ③ [Ní] (Họ) Nghê.


meanings:
① Thường, như luân lí 倫理 cái đạo thường người ta phải noi theo. ||② Loài, bực, như siêu quần tuyệt luân 超群絕倫 tài giỏi hơn cả các bực.


meanings:
① Nhân luân, luân thường: 倫常 Luân thường; 五倫 Ngũ luân; ② Nền nếp, thứ tự: 倫次 Thứ tự; ③ Sự so sánh, người ngang hàng, cùng loại, ngang nhau: 不倫不類 Không đâu vào đâu; 無與倫比 Không gì sánh bằng; 絕倫 Tuyệt luân; ④ [Lún] (Họ) Luân.


meanings:
4052（Nithi Dharma or Ethical Religion）印度聖雄甘地（Mohandas Karamchand Gandhi, 1869～1948）以古加拉特（Gujarat）方言所撰。甘地有感於世人漸罔顧宗教之本質，且偽善與不誠實橫行，故撰本書闡述其對宗教、道德等之見解。內容包括：道德之義務、最高道德、道德之定義、超越萬法之法則、道德與普遍之善等項目。甘地指出：不斷的真誠內省，乃人之所以為人的第一義務。無所希求之自發性善行，才是最高之善行。道德一如太陽，具有超越時空、人種之普遍價值性。又主張宗教與道德之間並無明顯界分；期勉世人辨別真理與偽善，並認同達爾文之進化論，以為最後適存於世界者必為道德之適應者。其結論為：唯有堅持不為自我污染之真性、實踐絕對奉獻之生活，才得享受真正之幸福。〔B.R. Nanda: Mahatma Gandhi, A Biography, 1958）


meanings:
Cùng loại, đồng loại. Chương Tổ thứ 27 Bát-nhã-đa-la trong CĐTĐL q. 2 ghi: »行 化 至 南 印 度。 彼 王 名 香 至。 崇 奉 佛 乘 尊 重 供 養 度 越 倫 等。 又 施 無 價 寶 珠。 – Sư đi giáo hoá đến Nam Ấn Độ, vua nước ấy tên là Hương Chí tôn sùng Phật thừa, tôn trọng cúng dường hết mức, và còn ban cho viên ngọc vô giá«.


meanings:
① Uy trì 倭遲 xa thăm thẳm. ||② Một âm là oa. Lùn, người Nhật bản thấp bé nên xưa gọi là oa nhân 倭人. Tục quen đọc là chữ nuỵ.


meanings:
① Lùn; ② (Tên gọi) nước Nhật Bản thời xưa.


meanings:
① Trần trục, người không mặc quần áo là khoã thân 倮身.


meanings:
(văn) ① Lười biếng; ② Hèn yếu; ③ 【倯人】 tùng nhân [songrén] Kẻ hèn yếu; ④ Xem 𠌖.


meanings:
Địa danh tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc: 倴城 Bôn Thành.


meanings:
simultaneously arising cause, coexistent cause


meanings:
innate grasping at the self of a phenomenon


meanings:
Rùa mù gặp phải bọng cây nổi, dụ cho cơ hội khó gặp vô cùng. Tiết Trác Châu Chỉ Y Hoà thượng trong NĐHN q. 11 ghi: »擬 犯 吹 毛 劍、 還 如 值 木 盲。 進 前 求 妙 會、 特 地 斬 精 靈。 – Muốn chạm vào kiếm thổi lông cũng như rùa mù gặp phải bọng cây nổi, bắt chước người xưa cầu diệu hội khác nào chém loài tinh linh«.


meanings:
① Nép, xếp, như yển kì 偃旗, nép cờ xuống. ||② Nằm. ||③ Nghỉ, như yển vũ tu văn 偃武修文, nghỉ việc võ sửa việc văn. ||④ Yển kiển 偃蹇 kiêu ngạo. Cũng có nghĩa là bị bẹp.


meanings:
(văn) ① Ngửa: 偃臥 Nằm ngửa; ② Ngừng, nghỉ: 偃武修文 Bỏ việc võ lo việc văn; ③ Nép, xếp.【偃旗息鼓】yển kỳ tức cổ [yănqí-xigư] a. Cờ im trống lặng. (Ngb) Bí mật hành quân, ngừng chiến; b. Im hơi lặng tiếng (thôi công kích hoặc phê phán).


meanings:
4376無實體之意。或作虛、權、方便之意。乃真、實之對稱。並無實體而僅有其名者，稱為假名有；不直接就實體而假運想念，稱為假想觀；世俗所認空之真理，稱為假諦；內心與外相不符，稱為虛假行；權假方便之法門，稱為假門；進入凡夫迷妄之世界，稱為入假；出於凡夫迷妄之世界，稱為出假。對假之現象界諸法，復有二假、三假、四假等之別。　(一)二假：即窺基之成唯識論述記卷一本、延壽之宗鏡錄卷六十七中所說之無體隨情假與有體施設假二種。(1)無體隨情假，即因凡夫之迷情而將本無實體之存在，錯認為有實體之執著。(2)有體施設假，即一切現象之諸法，皆由因緣所生而假有，並無實體，此假有乃是聖者證悟諸法實相（真理）之後而假設之名詞。此外，宋代四明知禮之金光明玄義拾遺記卷五舉出生死假（妄假）、建立假（施設假）二假，與前之二假意義略同。　(二)三假：(1)據大品般若經卷二「三假品」載，諸法雖無自性，但為破凡夫之妄執，故設有受假、法假、名假等三假，三假又稱為三波羅攝提（梵 prajñapti）、三攝提、三假施設。晉朝慧遠之大乘義章卷一根據大智度論卷四十一之解釋為基礎，再衍生三義，即：1.受假，由眾多因緣合成一物，該物由一切因緣所成，故無實體。2.法假，法由因緣而生，即空而無自性、無實體者。3.名假，萬物皆無自性而為「空」，故僅有假名而無實體。智顗之仁王般若經疏卷二解釋仁王經卷上序品之三空觀門為「三假」，即法假為色陰，受假為受、想、行、識之四陰，名假是受假與法假二名為假。(2)成實論假名相品所列舉三假：1.因成假，一切有為法由因緣成立，故為假。2.相續假，一切有為法，前念與後念相續不斷而存在，此相續並無實體，剎那生滅，故稱假。3.相待假，一切諸法各有對待，如大小、長短之相對，並無一定標準，故稱為假。如此 T假皆空幻如夢，故稱為「三假虛浮」。智顗之摩訶止觀卷五下以為此是藏、通二教之說法。(3)成唯識論卷八載，依他起性之法有假與實之分。假則有聚集假、相續假、分位假等三假，大致與成實論之三假同義。分位假如不相應行法，視其作用程度之異，而錯覺有另一物之存在，故稱為「假」。(4)十八空論列舉分別假、依他假、真實假等三假，此乃根據「三無性」而設之說。　(三)四假：(1)普光之俱舍論記（光記）卷二十九等引成實論所舉之「因生假、緣成假、相續假與相待假」，此四假實與三假同義，其分別乃將因成假分為因生假與緣成假。又因生假相當於三假中之法假，緣成假相當於三假中之受假。(2)吉藏之三論玄義、大乘玄論卷五等根據大智度論卷一「四悉檀」之說，並繼承南朝梁代僧法朗之主張而立「因緣假、隨緣假、對緣假、就緣假」四假之說。此中所說之「假」，有說明法門施設之意，亦即指法門隨應機緣而有種種不同。四假可分別配當於第一義、為人、對治、世界四種悉檀。


meanings:
① Giả, như giả mạo 假冒, giả thác 假詑, v.v. ||② Ví, như giả sử 假使 ví khiến. Một âm là giá. ||③ Nghỉ tắm gội, vì thế nên xin phép nghỉ gọi là thỉnh giá 請假, thưởng cho nghỉ gọi là thưởng giá 賞假, v.v.


meanings:
① Giả: 眞假 Thật và giả; 假髮 Tóc giả; ② Nếu, ví phỏng: 假如 Nếu như; 假若 Nếu như; 假使 Nếu như; ③ Mượn, lợi dụng: 久假不歸 Mượn lâu không trả. Xem 假 [jià].


meanings:
Nghỉ: 請假 Xin phép nghỉ; 寒假 Nghỉ rét, nghỉ đông: 暑假 Nghỉ hè. Xem 假 [jiă].


meanings:
4376梵語 prajñapti，巴利語 paññatti。意指假他而得之名。略稱假。亦即立於眾緣和合而生之法上假施設之名詞。成實論卷十三滅盡定品分假名為二種：(一)如人乃五陰之因緣和合，稱為因和合假名。(二)諸法從眾緣而生，無定性，但有名字，稱為法假名。蓋大乘雖有淺深之別，而人、法並皆假名無殊。至如中觀派，則認為於緣生之法在俗諦之上雖為假有，然於真諦之上則是皆空。另瑜伽派主張，如依聚集之義，所集成者，有聚集、相續、分位之性，故稱為假有，而心、心所、色等能集成者，由緣而生，則為實有，依此實有之法，得論假有，故依他起性乃通假、實。　大乘義章卷一假名義就假名設四義（大四四‧四七七下）：「言假名者，釋有四義：一、諸法無名，假與施名，故曰假名，如貧賤人假稱富貴，如是等也。二、假他得名，故號假名，如假諸陰得眾生名，假棟梁等得屋宅名，如是一切，又復大小長短等事，假他得名，大假小故，得其大名，小亦如是。（中略）三、假之名，稱曰假名，世俗諸法，各非定性，假他而有，名為假法，樹假之稱，故曰假名。四者諸法假名而有，故曰假名，是義云何?廢名論法，法如幻化，非有非無，亦非非有，亦非非無，無一定相可以自別，以名呼法，法隨名轉，方有種種諸法差別，假名故有，是故諸法說為假名。」　此外，大乘義章同卷又舉出一假、二假、三假、四假之別，即：(一)一假，謂一切法皆因緣集起，故為假名。(二)二假，(1)就生、法分別，有眾生假名、法假名。(2)就因和、法和分別，有因和合假、法和合假。(三)三假，即名假、受假、法假。⑷四假，即因生假、因成假、相待假、相續假。然摩訶止觀卷五下則僅列舉因成假、相續假、相待假等三假之名。又假名之法非實有，故稱為假名有、假有；其性為空，故稱為假名空；緣假名之法，則稱為假名心；觀照之，則為假觀、假想觀；主張一切法假有無性，則稱為假名宗；無實德，唯有名號者，稱為假名比丘、假名菩薩。〔大品般若經卷二、菩薩地持經卷一、卷二、大智度論卷四十一、成實論卷十一立假名品、成唯識論卷八、成唯識論述記卷九本〕（參閱「假」4376）


meanings:
schools that hold to the doctrine that all naming is provisional


meanings:
undue denunciation of a good monk by an indirect and allegorical method


meanings:
provisional, temporary existence or thing


meanings:
provisionally establish; that which is provisionally established; a metaphor, example


vietnamese:
giả thác dư sự phương diện nhi thoái <pttđ>


meanings:
provisionally explain, provisional explanation; metaphor


meanings:
Chỉ cho ý nghĩa bắt chước tiếng gà gáy để nguỵ trang gạt người. Điển tích này rút ra từ truyện Sử kí Mạnh Thường Quân, sách chép rằng: Nửa đêm Mạnh Thường Quân muốn đi qua cửa ải Hàm Cốc, các môn khách giúp ông bắt chước tiếng gà gáy. Vị quan giữ cửa ải tưởng gà gáy sáng bèn mở cửa, Mạnh Thường Quân an nhiên đi qua, không bị toán quân Tần đuổi theo giết hại. Thung Dung lục q. 2 (Đại 48, 239 hạ) ghi: »假 雞 聲 韻 難 謾 我、 未 肯 模 胡 放 過 關。 – Giả tiếng gà gáy khó lừa được ta, chưa cho kẻ giả dạng qua cửa ải«.


meanings:
4382有廣狹二義，廣義之偈，包括十二部教中之伽陀（梵 gāthā）與祇夜（梵 geya），兩者均為偈頌之體，然兩者之意義互異：偈前無散文（長行），而直接以韻文記錄之教說，稱為孤起偈，即伽陀；偈前有散文，而尚以韻文重複其義者，稱為重頌偈，即祇夜。然諸經論中或有混用此二者之情形。狹義之偈則單指梵語之 gāthā。音譯伽陀、伽他、偈陀、偈他。意譯諷誦、偈頌、造頌、孤起頌、不重頌偈、頌、歌謠。為九部教之一，十二部經之一。此文體之語句，則稱偈語。梵文文獻中由特定音節數與長短組成之韻文，通用於佛教經律論。偈之種類極多，佛典中最常用者為兩行十六音節（兩句八音節）所組成，稱首盧迦（梵 śloka），又稱通偈。另一種為兩行二十二至二十四音節（兩句十一至十二音節）所組成，稱為 triṣṭubh（音律之一種）。此外，不限音節數者為兩行八句（四個短音量有七句與一音節）所組成，稱為āryā（音律之一種）。　以下為一行首盧迦之例：ǎnīty⑵ bǎtǎ sāṃsk⑵r⑵, ūtp⑵dāvyǎyǎ-dhārmǐṇǎḥ（﹀記號為短音節，─記號為長音節）。此一偈之漢譯有四字與五字各兩句兩行，自外形觀之，如同漢詩，但無韻律。長偈中未必為一頌二行，而每有一至四行者，原典中偈之音節數與漢譯後之偈句，其字數並無直接關係。此外，一般首盧迦不限制音節之長短。另有為表示散文之長度，而將各段散文逐一分別為三十二音節者。例如漢譯大般若經最初四百卷相當於四百卷之梵本，稱作十萬頌般若。　漢譯經典中，多處提及偈頌，然各經所說不一，順正理論卷四十四謂，偈有二、三、四、五、六句等。大智度論卷三十三謂，一切之偈，稱為祇夜，亦稱伽陀，有三句、五句、六句等。成實論卷一謂，祇夜（偈）有伽陀、路伽兩種，路伽又分順煩惱、不順煩惱兩種，十二部經中之伽陀即屬不順煩惱之類。百論疏卷上謂，偈有兩種，一種稱通偈，即首盧迦，為梵文三十二音節構成；一種稱別偈，由四言、五言、六言、七言，皆以四句而成。又佛教之詩文稱為偈莂；偈即作詩，莂為作文之意。〔顯揚聖教論卷六、大毘婆沙論卷一二六、玄應音義卷二十四、大乘法苑義林章卷二本〕（參閱「十二部經」344、「孤起偈」3142、「祇夜」3918）


meanings:
① Lời kệ, các bài thơ của Phật gọi là kệ.


meanings:
Gọi tắt của âm chữ Phạn: Kệ-đà, có khi cũng được dịch là tụng, là một thể thơ mà nhà Phật thường dùng. Thông thường mỗi bài có 4 câu, mỗi câu có số chữ bằng nhau. Pháp Diễn ngữ lục, q. hạ có ghi: »乃 擲 下 竹 杖、 合 掌 說 偈 云：虛 空 無 有 邊、 佛 功 德 亦 然、 若 有 能 量 者、 窮 劫 不 可 盡。 – Sư liền ném cây gậy, chắp tay, nói kệ rằng: Hư không thật vô biên, công đức Phật cũng thế. Nếu có thể đo lường, suốt đời không hết được«.


meanings:
① Dũng mãnh; ② Chạy nhanh; ③ (tôn) Bài kệ (bài thơ tóm tắt ý chính của một thiên trong kinh Phật).


meanings:
① Lạ, lớn, như tú vĩ 秀偉 tuấn tú lạ, vĩ dị 偉異 lớn lao lạ, v.v. đều là dùng để hình dung sự vật gì quý báu, hiếm có, và hình vóc cao lớn khác thường cả. Người nào có công to nghiệp lớn đều gọi là vĩ nhân 偉人.


meanings:
To lớn, vĩ đại: 雄偉 Hùng vĩ; 豐功偉績 Công lao to lớn.


meanings:
① Như thế, như nhạ đại 偌大 lớn như thế.


meanings:
Đến thế kia: 偌大 Lớn đến thế kia; 偌多 Nhiều đến thế.


meanings:
① Thân gần, như ôi ỷ 偎倚 tựa sát bên mình.


meanings:
① Tựa, dựa, ghé, ngả, kề: 小孩偎在母親懷裡 Đứa trẻ ngả vào lòng mẹ; ② (văn) Thân gần, thân thiết, gần gũi; ③ Ôm ấp, âu yếm.


meanings:
① Lệch, mếch, ở vào hai bên một cái gì gọi là thiên, nặng về một mặt cũng gọi là thiên, như thiên lao 偏簩 nhọc riêng về một bên, thiên ái 偏愛 yêu riêng về một bên. Cái gì không đúng với lẽ trung bình đều gọi là thiên. ||② Lời nói giúp lời, sự gì xảy ra không ngờ tới gọi là thiên, như thiên bất thấu xảo 偏不溱巧 rõ thật khéo khéo sao!


meanings:
Rất, đặc biệt. Tiết Minh Châu Bố Đại Hoà thượng trong NĐHN q. 2 ghi: »是 非 憎 愛 世 偏 多、 子 細 思 量 柰 我 何？ 寬 卻 肚 腸 須 忍 辱、 豁 開 心 地 任 從 他。 – Thị phi tắng ái thế thiên đa, tử tế tư lương nại ngã hà? Khoan khước đổ trường tu nhẫn nhục, khoát khai tâm địa nhậm tùng tha. – Phải trái ghét yêu đời rất nhiều, xét suy kĩ lưỡng phải làm sao? Mở rộng lòng ra cần nhẫn nhục, tâm hồn cởi mở mặc người ta«.


meanings:
① Lệch, trệch: 打偏了 Bắn trệch; 偏戴了帽子 Đội mũ lệch; 無偏無陂 Không lệch không nghiêng (Hậu Hán thư); ② Nghiêng: 太陽偏西 Mặt trời đã nghiêng bóng; 這個照片是偏臉兒 Ảnh này chụp nghiêng; ③ Thiên vị, thiên: 偏左 Thiên về bên tả; ④ Nhích lên, lui sang: 把桌子偏左放 Kê bàn lui sang bên trái; ⑤ (văn) Bên: 東偏 Bên phía đông; ⑥ (văn) Một bên, một phần, riêng: 君之所以明者，兼聽也，其所以闇者，偏信也 Bậc vua chúa sở dĩ sáng suốt là nhờ nghe ý kiến từ nhiều phía, sở dĩ tối tăm là vì chỉ nghe có một bên (Vương Phù: Tiềm phu luận); 萬物爲道一偏 Vạn vật là một phần của đạo (Tuân tử); 老聃之役有庚桑楚者，偏得老聃之道 Học trò của Lão Đam chỉ riêng có Canh Tang Sở hiểu được đạo của Lão Đam (Trang tử); ⑦ (văn) Rất, đặc biệt, hết sức: 武烈太子偏能寫眞 Võ Liệt Thái tử rất giỏi vẽ hình người (Nhan thị gia huấn: Tạp nghệ); 張家伯仲偏相似 Anh em nhà họ Trương (mặt mày) rất giống nhau (Bạch Cư Dị); ⑧ (văn) Xa xôi, hẻo lánh: 偏國寡臣幸甚 Kẻ bề tôi ở nước xa xôi hẻo lánh thật lấy làm may lắm (Sử ký: Biển Thước truyện); ⑨ Cứ, vẫn, lại: 叫你注意，你偏不信 Đã bảo anh chú ý, anh lại không nghe; 你不讓我幹，我偏要幹 Anh không cho tôi làm, tôi vẫn làm; 勸他不要去，他偏要去 Đã khuyên nó đừng đi, nhưng nó cứ đi.【偏偏】thiên thiên [pianpian] (pht) a. Khăng khăng, khư khư, cứ một mực: 他偏偏不聽 Anh ta cứ một mực không nghe; b. Nhưng... lại, lại: 昨天他來找我，偏偏我不在家 Hôm qua anh ấy đến tìm tôi, nhưng tôi lại không ở nhà; c. Riêng... lại: 別人都能完成定額，爲什麼偏偏我們不能完成 Mọi người đều hoàn thành định mức, tại sao riêng chúng ta lại không hoàn thành được?


meanings:
Chấp nghiêng về một phía, lệch một bên. Chương Tín Tâm Minh của Tam Tổ Tăng Xán Đại Sư trong CĐTĐL q. 30 ghi: »一 空 同 兩、 齊 含 萬 象、 不 見 精 粗、 寧 有 偏 黨。 – Nhất không đồng lưỡng, tề hàm vạn tượng, bất kiến tinh thô, ninh hữu thiên đảng. – Một không đồng với hai, cùng bao hàm vạn tượng, chẳng thấy tinh tế thô sơ, đâu có thiên lệch một bên«.


meanings:
Trình bày hệ thống thiền pháp của tông Tào Động (được khai sáng bởi Lương Giới và Bản Tịch), cũng là phương pháp đặc biệt của tông này dùng để tiếp dẫn người học. X. Ngũ vị quân thần. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »曹 洞 宗 就 語 接 人、 隨 機 應 物、 示 以 偏 正 五 位、 功 勛 五 位、 五 臣 五 位、 王 子 五 位、 辨 明 體 用、 掃 蕩 情 塵、 使 其 物 我 雙 忘、 人 法 俱 愍 而 已。 – Tông Tào Động tùy theo lời nói mà tiếp người, tùy căn cơ mà ứng vật, chỉ dạy bằng Thiên chính ngũ vị, công huân ngũ vị, ngũ thần ngũ vị, vương tử ngũ vị, phân biệt rõ thể dụng, quét sạch tình trần khiến cho vật ngã đều quên, nhân pháp đều bặt mà thôi«.


meanings:
to bare the right shoulder and turn it toward (the Buddha)


meanings:
4374梵語 ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā，巴利語 ekaṃsaṃuttarāsaṅgaṃ karoti。又作偏露右肩、偏袒一肩、偏露一膊。略稱偏袒。為「通肩」一詞之相對語。即披著袈裟時袒露右肩，覆蓋左肩。原為古代印度表示尊敬之禮法，佛教沿用之，即於比丘拜見佛陀或問訊師僧時，須偏袒，以從事拂床、灑掃等工作，故偏袒右肩即意謂便於服勞、聽令使役，亦即以偏袒為敬禮之標幟。佛像中，有偏袒右肩形及通肩形，於密教胎藏界曼荼羅中臺八葉院之天鼓雷音如來、寶幢如來、釋迦院之釋迦牟尼如來、阿難、迦栴延等均作偏袒右肩形。〔舍利弗問經、無量壽經卷上、大比丘三千威儀卷上、釋氏要覽卷中、慧琳音義卷十〕


meanings:
4374巴利名 Ekaṃsikanikāya。緬甸上座部佛教之派別。形成於十八世紀初。起源於緬甸東部登那村（Tunna）一位名為瞿那毘楞伽羅（巴 Guṇābhilañkāra）之上座，依據自錫蘭返國之妙法行長老（巴 Saddhammacāra）之教導，命沙彌們出寺或入市邑時，著衣當偏袒右肩，不必持多羅葉遮頭，但可用多羅扇遮陽，人稱其僧團為登那派（巴 Tunna-guṇa）　此派側重阿毘達磨（論），對於經、律及注釋均不多研究。此舉引起該地其他上座如佛陀拘羅（巴 Buddhaṅkura）、質多（巴 Citta）、須難多（巴 Sunanta）、迦耶那（巴 Kalyāṇa）等之非難，彼等主張偏袒右肩僅可行之於對佛陀及僧長禮敬之時，除此必須被覆兩肩，尤其在出佛寺之外時。遂形成對立之兩派，論爭不已，歷久不得解決。後至孟雲王（Bodawpaya, 1782～1819 在位）時，著衣之論爭復趨激烈，王遂下令雙方進行辯論，結果偏袒派所據論典不實，遂為王所禁，此派乃逐漸衰亡，結束歷時七十五年（1708～1783）之爭。


meanings:
① (văn) Cấp bách, gấp rút; ② [Wò] (Họ) Ốc; ③ 【偓佺】Ốc Thuyên [Wòquán] Tên một vị tiên trong truyền thuyết đời cổ.


meanings:
Làm: 說了就要做 Đã nói thì phải làm; 敢做 Dám làm; 做一個箱子 Làm một cái rương; 做父母 Làm cha mẹ; 做演員 Làm diễn viên; 做朋友 Làm bạn.


meanings:
Làm những việc quỷ quái để mê hoặc người khác khiến cho họ mất sáng suốt, lầm lẫn. Mật Am ngữ lục ghi: »有 箇 不 識 好 惡 漢… 復 回 熊 耳 峰 前。 做 許 多 鬼 怪。 – Có một gã chẳng biết tốt xấu… trở về trước núi Hùng Nhĩ làm nhiều việc quỷ quái để mê hoặc người khác«.


meanings:
① Ðứng, nửa chừng đứng lại gọi là đình, như đình lưu 停留 dừng ở lại, đình bạc 停泊 đỗ thuyền lại, v.v. ||② Cư đình 居停 khách trọ. ||③ Tục cho số người đã có định là đình, như thập đình trung khứ liễu cửu đình 十停中去了九停 trong mười đình mất chín đình rồi (cũng như ta nói một nhóm một tốp vậy).


meanings:
① Dừng, ngừng: 一輛汽車停在門口 Một chiếc xe hơi dừng trước cửa; 不停 Không ngừng; ② Tạnh, im, đứng, ngưng chạy: 雨停了 Mưa tạnh rồi; 風停了 Im gió rồi; 鐘停了 Đồng hồ chết rồi; ③ (khn) Phần: 十停兒中去了九停兒 Trong 10 phần đã trừ đi 9.


meanings:
① Khỏe, như dũng kiện 勇健 khỏe mạnh. ||② Khỏe khoắn, như khang kiện 康健 sức vóc khỏe khoắn.


meanings:
① Sức khỏe: 健康 Sức khỏe, khỏe mạnh; ② Bổ, làm mạnh: 健腦 Bổ óc; 健身 Làm cho thân thể khỏe mạnh; ③ Giỏi, khỏe, có tài: 健談 Nói giỏi (tài) lắm.


meanings:
meditative stabilization going as a hero


meanings:
meditative stabilization going like a hero


meanings:
Đầy ắp, sung mãn. Huệ Nam ngữ lục ghi: »如 聾 如 啞、偪 塞 乾 坤、知 痛 知 痒、能 有 幾 箇？ – Như điếc như câm đầy ắp hư không, biết đau biết ngứa có được mấy người?«.


meanings:
① Trái, như mạn quy việt củ 偭規越矩 cử động trái phép. Cũng đọc là chữ diện.


meanings:
(văn) ① Trái: 偭規越矩 Làm trái khuôn phép (quy củ); ② Hướng về phía.


meanings:
Lải nhải tự ti (cho rằng mình thấp kém). Tiết La Hán Quế Sâm Hoà thượng trong CĐTĐL q. 28 ghi: »汝 向 什 麼 處 下 口。 試 道 看。 還 有 一 法 近 得 汝。 還 有 一 法 遠 得 汝 麼。 同 得 汝 異 得 汝 麼。 既 然 如 是 爲 什 麼 卻 特 地 艱 難 去。 蓋 爲 不 丈 夫 男 子。 㒝 㒝 偰 偰 無 些 子 威 光。 慼 慼 地 遮 護 箇 意 根。 恐 怕 人 問 著。– Ngươi nhằm chỗ nào mở miệng? Thử nói xem có pháp nào gần với ngươi, có pháp nào xa với ngươi chăng? Có pháp nào đồng hay khác với ngươi chăng? Đã như thế, vì sao lại quá khó khăn? Bởi vì ngươi chẳng có chí trượng phu, lải nhải rằng mình thấp kém, không có lấy một chút oai phong, cứ lo bảo thủ lấy ý đó, còn sợ người động đến«.


meanings:
① Ti ti 偲偲 cùng răn dỗ nhau (gắng gỏi). ||② Một âm là tai rậm râu, râu xồm xoàm.


meanings:
【偲偲】ti ti [sisi] (văn) Cùng gắng gỏi (bạn bè khuyến khích nhau).


meanings:
① Bên, như trắc diện 側面 mặt bên, trắc thất 側室 vợ lẽ. ||② Lóng, như vô trắc thính 無側聽 chớ nghe lóng. ||③ Nghiêng, như trắc mục 側目 nghé mắt, trắc thân 側身 nghiêng mình. ||④ Hèn dốt, như trắc lậu 側陋 hèn kém.


meanings:
① Phía, cạnh, bên: 公路的兩側 Hai bên đường cái; 孔子過泰山側 Khổng tử đi qua bên núi Thái Sơn (Lễ kí); ② Lệch về một phía, nghiêng, vểnh: 側臥 Nằm nghiêng; 側身而入 (Nghiêng người) lách vào; 側耳細聽 Vểnh tai nghe; ③ Đầu óc nhỏ hẹp, hèn dốt, có định kiến: 側陋 Hèn kém. Xem 側 [zhai], [zè].


meanings:
(đph) Nghiêng: 車在山坡上側訩開 Xe chạy nghiêng trên đồi. Xem 側 [cè], [zè].


meanings:
① Rình xét, như trinh thám 偵探 dò xét.


meanings:
Điều tra, thám thính, rình rập (để xem xét): 進行偵柦 Tiến hành điều tra.


meanings:
① Chợt, như ngẫu nhiên 偶然 chợt vậy, không hẹn thế mà lại thế là ngẫu nhiên. ||② Ðôi, là số chẵn, phàm số chẵn đều gọi là ngẫu. ||③ Pho tượng, như mộc ngẫu 木偶 tượng gỗ. ||④ Bằng vai, như phối ngẫu 配偶 sánh đôi.


meanings:
① Đôi, kép, chẵn, cặp, lứa đôi, bạn đời, vợ chồng: 佳偶 Đẹp (xứng, tốt) đôi; ② (văn) Nhau, đối mặt nhau: 偶視而先俯，非恐懼也 Nhìn nhau mà cúi mình xuống trước để chào, thì không phải vì sợ (Tuân tử: Tu thân); ③ Tình cờ, ngẫu nhiên, bất ngờ: 偶遇 Tình cờ gặp nhau.【偶而】ngẫu nhi [ôu'ér] Như 偶爾 [ôu'âr]; 【偶爾】ngẫu nhĩ [ôu'âr] Thỉnh thoảng, đôi khi, đôi lúc, ngẫu nhiên, tình cờ: 他偶爾也來一趟 Thỉnh thoảng anh ấy cũng đến một chuyến; 偶爾有之 Đôi lúc (khi) có xảy ra; 這是我偶爾想起來的 Đó là điều tôi tình cờ nghĩ ra; 【偶或】ngẫu hoặc [ôuhuò] Như 偶爾;【偶然】ngẫu nhiên [ôurán] Ngẫu nhiên, tình cờ, bất ngờ: 偶然相遇 Gặp gỡ tình cờ; 偶然想起 Tình cờ nghĩ ra; 偶然的事 Việc ngẫu nhiên; 偶然値林叟談笑無還期 Tình cờ gặp ông lão giữ rừng, (cùng nhau) nói cười mãi không còn biết lúc về (Vương Hữu Thừa: Chung Nam biệt nghiệp); ④ Pho tượng: 木偶 Tượng gỗ.


meanings:
① Trộm cắp, rình lúc người ta không phòng mà thò lấy gọi là thâu. Dòm trộm người ta gọi là thâu khán 偷看 đều là nghĩa ấy cả. ||② Cẩu thả, trễ nhác. ||③ Bạc bẽo.


meanings:
① Ăn trộm, ăn cắp: 偷東西的人 Kẻ cắp; ② (Vụng) trộm, ngầm, lén lút: 偷看 Nhìn trộm; 偷換 Lén đổi; 偷聽 Nghe trộm; ③ Tạm bợ, qua loa, cẩu thả.【偷安】thâu an [tou'an] Ăn xổi ở thì, yên ổn qua ngày, sống tạm bợ; ④ Tranh thủ thì giờ. 【偷空】thâu không [toukòng] Tranh thủ thời gian.


meanings:
4384巴利語 thullaccaya 或 thūlaccaya。又作偷蘭遮耶、偷羅遮、薩偷羅、土羅遮、窣吐羅。略稱偷蘭。梵語為 sthūlātyaya，音譯窣吐羅底也。意譯大罪、重罪、粗罪、粗惡、粗過、大障善道。為佛制戒六聚之一，七聚之一。乃觸犯將構成波羅夷、僧殘而未遂之諸罪；不屬於波羅夷等五篇之罪，除突吉羅罪外，其餘一切或輕或重的因罪、果罪皆總稱為偷蘭遮。可分獨頭、方便之正、從二種，即：(一)獨頭偷蘭，又作自性偷蘭、根本偷蘭。即已成就罪過，能斷善根。(二)方便偷蘭，又作從生偷蘭。欲犯波羅夷罪或僧殘罪而行方便，終不成立之因罪。另有次於僧殘重罪之偷蘭遮，與次於提舍尼輕罪之偷蘭遮等兩種。　有關此罪之懺悔法，依四分律刪補隨機羯磨卷下、薩婆多毘尼摩得勒伽卷三、僧羯磨卷中等可分三品，破法輪僧、盜四錢、盜僧食等為上品罪；破羯磨僧、盜三錢以下、互有衣相觸為 井~罪；惡心罵僧、盜一錢、使用人髮、食生肉血、裸身著外道衣為下品罪。上品之罪須於結界內對一切大眾懺悔，中品罪須出界外對四比丘懺悔，下品罪僅對一比丘懺悔即可。又有關犯此罪之業報，據目連問戒律中五百輕重事五篇事品（大二四‧九七二中）：「犯偷蘭遮，如兜率天壽四千歲，墮泥犁中，於人間數五十億六十千歲。」又善見律毘婆沙卷九謂，犯此罪後墮惡道，蓋特就偷蘭遮中之重罪而言。〔毘尼母經卷七、四分律卷五十八、四分律刪繁補闕行事鈔卷中一〕（參閱「律」3789）


meanings:
Tâm trộm cắp; trong Thiền lâm chỉ tâm hướng ngoại phân biệt. Hư Đường lục q. 3 (Đại 47, 1011 thượng) ghi: »僧 云： 學 人 今 夜 借 大 眾 威 光、 別 置 一 問 得 麼？ 答 云： 偷 心 鬼 子 得 人 憎。 – Tăng nói: Học nhân đêm nay nhờ oai lực của đại chúng xin hỏi một câu được chăng? Đáp: Thằng quỷ có tâm trộm bị người ghét«. Ngoài ra đối với tâm hướng ngoại tìm cầu không dừng thì gọi là Thâu tâm vị chỉ, Thâu tâm du vị chỉ.


meanings:
① To lớn, vạm vỡ. ||② Quái lạ. ||③ Một âm là khổi, như khổi lỗi 傀儡 tượng gỗ.


meanings:
① (văn) To lớn; ② (văn) Quái lạ; ③ 【傀儡】 khổi lỗi [kuêlâi] Bù nhìn, tượng gỗ, búp bê: 傀儡政府 Chính phủ bù nhìn.


meanings:
① Giúp rập, như sư phó 師傅 quan thầy dạy vua chúa khi còn nhỏ tuổi. ||② Một âm là phụ, liền dính, như bì chi bất tồn, mao tương yên phụ 皮之不存毛將安傅 da đã chẳng còn, lông bám vào đâu.


meanings:
① Phụ, giúp; ② Thầy dạy; ③ Bôi lên, dính vào, bám vào: 傅粉 Bôi phấn; 皮之不存，毛將安傅 Da đã không còn, lông bám vào đâu; ④ [Fù] (Họ) Phó.


meanings:
【傈僳族】Lật lật tộc [Lìshùzú] Dân tộc Li-su (một dân tộc ít người ở tỉnh Vân Nam, Trung Quốc).


meanings:
① Bên, cũng như chữ bàng 旁. ||② Một âm là bạng, tựa như y bạng 依傍 nương tựa.


meanings:
① Tựa, kề: 依山傍水 Giáp sông tựa núi; ② (đph) Gần, sắp: 傍黑兒 Như 傍晚； ③ (văn) Bên (như 旁, bộ 方).


meanings:
Chư tăng hành cước đến các Thiền viện khác để tham bái. Văn Ích ngữ lục ghi: »諸 上 座 傍 家 行 脚、也 須 審 諦、著 些 精 彩、莫 只 藉 少 智 慧、過 却 時 光。 – Các Thượng toạ hành cước đến các Thiền viện khác để tham bái, cũng phải xét kĩ, phải có chút đỉnh xuất sắc, chớ ỷ vào một ít trí huệ mà bỏ mất thời gian«.


meanings:
Lời dạy thêm, nói thoáng qua để thổ lộ yếu chỉ của thiền sư đối với người học. Tắc 30, Bích Nham lục (Đại 48, 169 hạ) ghi: »遠 錄 公 云： 此 是 傍 瞥 語。 – Viễn Lục Công nói: Đây là lời nói thoáng qua để thổ lộ yếu chỉ«.


meanings:
(văn) ① Điên đảo lộn xộn; ② Điên rồ (như 癲, bộ 疒).


meanings:
① Giỏi lạ. Trí khôn gấp mười người gọi là kiệt, như hào kiệt chi sĩ 豪傑之士 kẻ sĩ hào kiệt. Phàm cái gì khác hẳn đều gọi là kiệt, như kiệt xuất 傑出 nói người hay vật gì sinh ra khác hẳn mọi loài. Nguyễn Trãi 阮廌: Hào kiệt công danh thử địa tằng 豪傑功名此地曾 (Bạch Ðằng hải khẩu 白藤海口) Hào kiệt đã từng lập công danh ở đất này.


meanings:
① Xuất sắc, kiệt xuất, lỗi lạc: 豪傑 Hào kiệt; ② Trội hơn hẳn.


meanings:
① Ðời Lục triều chê người Giang hữu gọi là người hề.


meanings:
(cũ) Người hề (tiếng gọi chê của đời Lục triều Trung Quốc đối với người Giang hữu).


meanings:
① Kẻ hầu. Phép nhà Ðường quan Chánh sứ, quan Phó sứ đều có người hầu, mà gọi là khiểm nhân 傔人 cũng như chức thừa sai bây giờ.


meanings:
(văn) ① Kẻ hầu, người hầu: 傔人Người hầu (cho quan Chánh, Phó sứ thời xưa); ② Phụ thuộc, tùy thuộc; ③ Đầy đủ.


meanings:
Thằng cha (tiếng gọi khinh bỉ). Xem 寒傖 [hánchen].


meanings:
① Ô, dù: 雨傘 Chiếc ô che mưa; 陽傘 Chiếc ô che nắng; 降落傘 Chiếc dù nhảy; 跳傘 Nhảy dù; ② [Săn] (Họ) Tản.


meanings:
① Ðủ. ||② Dự sẵn, như dự bị 預備 dự sẵn cho đủ dùng.


meanings:
① Hoàn toàn, đầy đủ, chu đáo: 關懷備至 Săn sóc chu đáo; 農具都齊備了 Nông cụ đã đủ cả rồi; ② Đề phòng, chuẩn bị, phòng bị, dự bị, sửa soạn, sẵn sàng: 有備無患 Phòng bị thì tránh được tai ương; 准備好了 Đã sẵn sàng; ③ Thiết bị: 裝備 Trang bị; 軍備 Quân bị, binh bị.


meanings:
Thiền tăng Sư Bị đời Ngũ Đại, tu hạnh đầu-đà: mặc áo vải mang dép cỏ, ăn ít, suốt ngày ngồi yên, người đời gọi sư là »Bị Đầu-đà«. X. Sư Bị.


meanings:
① Bắt chước. Thường dùng chữ hiệu 效.


meanings:
(văn) ① So le, không bằng thẳng, không chỉnh tề; ② 【傞俄】thoa nga [suoé] Say bí tỉ, say luý tuý; ③【傞傞】thoa thoa [suosuo] a. Múa may sau khi say; b. Lắc lư; c. So le không đều.


meanings:
① Gia hoả 傢伙 các đồ dùng trong nhà.


meanings:
Đồ đạc, đồ dùng (trong nhà): 傢具 Đồ đạc (trong nhà).


meanings:
Tên một dân tộc ít người ở Trung Quốc. 【傣族】 Thái tộc [Dăizú] Dân tộc Thái (ở tỉnh Vân Nam Trung Quốc).


meanings:
① Giục, thúc giục: 催他早點動身 Giục anh ấy sớm lên đường; ② Thúc (đẩy), đẩy nhanh: 催芽 Thúc mầm.


meanings:
① Như 佣 (1); ② Người làm thuê, người giúp việc nhà.


meanings:
Kiêu ngạo, kiêu căng, xấc láo, tự cao tự đại, khinh người: 驕傲 Kiêu ngạo, làm phách.


meanings:
① Truyền. Ðem của người này mà trao cho kẻ kia là truyền, như truyền vị 傳位 truyền ngôi, truyền đạo 傳道 truyền đạo, v.v. ||② Sai người bảo, như truyền kiến 傳見 truyền cho vào yết kiến. ||③ Một âm là truyện. Dạy bảo, như Xuân Thu Tả thị truyện 春秋左氏傳 họ Tả giải nghĩa kinh Xuân Thu để dạy bảo người. ||④ Truyện kí, như Liệt nữ truyện 列女傳 truyện các gái hiền. ||⑤ Một âm nữa là truyến, nhà trạm. Nhà để đưa kẻ đi, đón kẻ lại cũng gọi là truyến.


meanings:
Truyền (bá): 頻傳 Truyền tới dồn dập; 傳消息 Truyền tin; ② Truyền lại, trao cho: 傳球 Truyền bóng; 傳藝 Truyền nghề; ③ (luật) Gọi, đòi: 傳證人 Gọi người làm chứng; 傳見 Gọi vào yết kiến; ④ Dẫn: 傳熱 Dẫn nhiệt, truyền nhiệt; ⑤ Lây, truyền nhiễm: 這種病傳人 Bệnh này hay lây (truyền nhiễm); ⑥ Truyền thần, truyền cảm: 傳神之筆 Cây bút truyền thần; ⑦ Truyền (lại cho): 家傳祕方 Môn thuốc gia truyền; ⑧ (văn) Con dấu để làm tin, bằng chứng: 詐刻傳出關歸家 Khắc giả con dấu làm tin ra khỏi cửa ải về nhà (Hán thư: Ninh Thành truyện). Xem 傳 [zhuàn].


meanings:
① Truyện (tác phẩm văn học, tiểu thuyết): 《水滸傳》Truyện Thuỷ hử; ② Truyện (sách giải thích kinh văn): 經傳 Kinh truyện; ③ Truyện kí, tiểu sử: 興道大王傳 Tiểu sử Hưng Đạo Đại Vương; 自傳 Tiểu sử, tự truyện; ④ (văn) Nhà trạm, nhà khách: 作義舍，如今之亭傳 Lập nhà khách miễn phí, giống như nhà trạm thời nay (Tam quốc chí); ⑤ (văn) Xe trạm (loại xe ngựa thời xưa dùng để truyền đạt mệnh lệnh): 遽傳不用 Không dùng xe trạm (Hàn Phi tử: Dụ lão); ⑥ (văn) Xe chở người cho phủ quan (thời xưa). Xem 傳 [chuán].


meanings:
Truyền bá đạo pháp, giáo hoá chúng sinh. Chương »Phú-na-da-xa, tổ thứ 11« trong CĐTĐL q. 1 ghi: »如 來 記 云： 吾 滅 度 後 六 百 年、 當 有 賢 者 馬 鳴 於 波 羅 柰 國 摧 伏 異 道。 度 人 無 量 繼 吾 傳 化。 – Như Lai thọ kí rằng: Sau khi ta diệt độ 600 năm, sẽ có hiền giả Mã Minh ở nước Ba-la-nại (Bārānasi) hàng phục ngoại đạo, độ người vô lượng, tiếp nối ta truyền hoá«.


meanings:
（藏 sMon lam chen po）西藏佛教的法會。又名傳大召、大神變節、大祈願法會、元宵供。西元1409年，宗喀巴所創。<#>此法會系宗喀巴爲紀念釋尊、祝禱佛法流通，國家安穩，作物豐收而倡行的法會。法會期間，近郊的二萬余名僧侶，聚集在拉薩的大昭寺，舉行二十一日的法會，且宣講、辯論佛法。其主辦權原屬格魯派，十六世紀格魯派與噶瑪噶舉派對抗，其後十九年由噶瑪噶舉派主辦。後由于達賴二世根敦嘉措的關係，格魯派再度獲得主辦權。到達賴五世洛桑嘉措時，法會中開始有辯經（辯論佛經之法義）之活動，幷藉此活動自三大寺之僧徒中選取頭等格西。<#>◎附︰周敦友〈傳召法會沿革簡介〉<#>‘默朗’，俗稱傳召，意爲發願或祈願。有默朗欽摩和充曲之分，即傳大召和傳小召，意爲大祈願法會和會供法會。<#>默朗欽摩，始自西元1409年（明·永樂七年），爲藏傳佛教格魯派始祖宗喀巴所創辦。<#>宗喀巴，系青海宗喀地方人（現青海塔爾寺），青年時期游學前後藏，廣學顯密教法。爲維護佛教戒律，針對當時藏傳佛教的流弊，倡導僧尼必須少欲知足，嚴守禁戒，從而深受地方政權的帕主、闡化王扎巴堅贊的崇敬。爲了更有效地實現振興佛教，嚴明戒學的目的，宗喀巴于明·永樂五年（1407）同扎巴堅贊商議，决定于1409年藏曆元月在拉薩大昭寺舉行大發願法會，集各教派僧衆共同發願振興佛法。扎巴堅贊特委派內烏齊宗本（縣官）朗嘎桑布負責維修大昭寺各殿堂、佛像等，重繪壁畫，製作各種幢幡寶蓋、法器、供器等。宗喀巴本人亦爲大昭寺‘覺臥佛’（即文成公主下嫁時從長安帶進西藏的釋迦牟尼十二歲等身像）製作‘五佛金冠’等莊嚴法物，費黃金五百兩。各種籌備工作于1408年全部完成。同年底，各教派僧衆一萬多人，信教群衆數萬，雲集于拉薩。1409年藏曆元月初一至十五日在宗喀巴主持下，舉行了隆重的‘大發願法會’。扎巴堅贊及其僚屬，每天輪流爲法會作施主。宗喀巴除每天帶領僧俗教徒念發願文、祈禱經等，還講《佛本生經》一座，以其博學多聞，辯才無礙的智慧，針對當時各教派的弊端，誘導信衆奉行十善，少欲知足，清淨自活，修戒定慧，爲與會僧俗所敬信。<#>藏曆元月十五日傳說爲釋迦牟尼‘示現神變’節，是法會的最後一天。當晚舉辦了‘舉阿曲巴’（意爲元宵供，俗稱花燈節），大昭寺周圍的八廓街上，陳列著酥油製作的各種供品，以示紀念。此後相沿成習，每年這天，八廓街三十多處擺滿了各類花燈供品。每樣供品都有牛皮雕刻著各種圖案，幷用五彩調製的酥油，塑造成佛、菩薩形像，以及天女、護法神王、人物故事、鳥獸花草及充滿民族特色的圖案。千姿百態，造型優美、栩栩如生。其中最大的花燈高達十米。花燈之夜，群衆繞佛、觀燈，載歌載舞，通宵達旦，徹夜不眠。數百年來相沿成習，已成爲拉薩人民的傳統節日。<#>由于首次法會的成功，奠定了格魯派的基礎，所以後來‘格魯巴’就以這次法會作爲創派之始。這個法會，一直堅持舉行，幾百年來未曾間斷。<#>這個法會，起初是藏傳佛教各教派都可自願參加，後來格魯派成立，即主要由該派僧俗教徒舉行。二世達賴時期，後藏大貴族仁本巴·頓珠多吉，對格魯巴采取敵視政策。1498年武力占據拉薩後，即將傳召法會交由嘎瑪嘎舉派（俗稱白教）主持，達十九年之久，幷禁止三大寺及拉薩所有格魯派僧侶參加。1517年，帕竹法王將仁本巴勢力驅出拉薩後，1518年起，二世達賴更頓加措又主持這一傳召活動，以後一直爲格魯派主持。<#>宗喀巴發起舉辦的拉薩傳召法會，原來是純宗教性。但自從五世達賴羅桑加措于1642年建立甘丹頗章的‘政教合一’政權以後，純宗教性的傳召法會逐漸增加了其他方面的內容。首先是將原來從藏曆元月初一至十五的傳召時間，改爲藏曆元月初三至二十四日。爲鼓勵僧人學經和從中選拔有學識的僧人充實寺廟上層僧職，規定了三大寺學僧在傳召期間考取格西（善知識，類似現代的博士）學位，每年錄取十六名‘格西拉讓巴’（頭等格西），列入前七名的由甘丹赤巴（格魯派承傳宗喀巴衣鉢的法主）率領游行以示榮耀。<#>在元月二十四日傳召法會結束時增加‘默朗朵甲’，意爲除祟驅鬼儀式。規定由甘丹赤巴主持，領同布達拉宮的朗杰扎倉和哲蚌寺阿巴扎倉的密教僧衆念驅鬼經，及由當時蒙古固始汗軍隊的元帥率領五百騎兵列隊游行，燃燒‘朵馬’，向拉薩河南岸鳴放火銃以示驅逐魔鬼。後來舉行這一儀式時，五百蒙古騎兵和元帥則由貴族的奴隸們來扮演。<#>元月二十五日清晨，參加傳召的僧衆還要舉行迎請未來佛（彌勒佛）强巴通真儀式。即︰將大昭寺內的銀質强巴佛像抬出繞八廓街，接受信衆朝拜。儀式完畢僧衆們即回各寺。<#>五世達賴規定在整個傳召法會期間，由哲蚌寺措欽協敖（俗稱鐵棒喇嘛）從元月三日起接管拉薩市政大權。在這一特權中又規定了各種烏拉差役，給農奴們增加了不少額外的苛捐雜稅。<#>‘充曲’，即會供法會，俗稱傳小召。始于1682年。系第巴桑杰爲五世達賴羅桑加措舉辦的年祭。在每年藏曆二月下旬舉行，最初爲期五天，後來每一世達賴圓寂，即將法會延長一天。傳小召亦在大昭寺舉行，由哲蚌寺鐵棒喇嘛主持。除舉行各種佛事活動外，還要通過辯經，對措讓巴格西（二等格西）進行復試。最後一天舉行‘充曲舍章’，意爲供寶會（即藏曆二月三十日）。這一天，布達拉宮要抬出錦緞綉成的、三十多丈高的大佛唐卡，供信衆朝拜。三大寺的僧侶們也要在這一天抬著珍藏的歷史文物、樂器、祭器、幢幡寶蓋等珍貴法物，列隊從大昭寺出發，繞拉薩古城一周，經布達拉宮、小昭寺重返大昭寺，表示以珍貴的寶物供佛，以招來一切祥瑞。供寶儀式完畢，會供法會即告結束。<#>


meanings:
→ thừa thiên truyện tông thiền sư 承天傳宗禪師


meanings:
Truyền bá. Lâm Tế ngữ lục ghi: »獨 出 城 外 自 入 棺 内。 倩 路 行 人 釘 之。 即 時 傳 布。 市 人 競 往 開 棺。 乃 見 全 身 脱 去。 只 聞 空 中 鈴 響 隱 隱 而 去。 – (Thiền sư Phổ Hoá) đi ra ngoài thành một mình, tự chui vào trong áo quan, nhờ người đi đường đậy nắp lại. Tức thì tin ấy được truyền bá, người trong chợ đua nhau đến mở nắp quan tài lên thì thấy toàn thân sư biến mất, chỉ nghe tiếng linh văng vẳng trên không, xa dần rồi mất«.


meanings:
Truyền bá thiền pháp. Thiền tông còn gọi là Tâm Tông nên truyền bá thiền pháp được gọi là truyền tâm. Tiết Lâm Tế Hoà thượng trong TĐT q. 19 ghi: »師 因 此 侍 奉 大 愚、 經 十 餘 年。 大 愚 臨 遷 化 時 囑 師 云： 子 自 不 負 平 生、 又 乃 終 吾 一 世。 已 後 出 世 傳 心、 第 一 莫 忘 黃 蘗。 – Sư nhân đây hầu hạ Đại Ngu, trải qua thời gian hơn 10 năm. Đại Ngu lúc sắp thị tịch, dặn dò Sư rằng: Con chẳng phí cuộc đời của mình lại theo ta cho đến hết một đời ta. Sau này khi ra hoằng pháp truyền tâm, cần nhất là con chớ quên ngài Hoàng Bá«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Sư Hạo, đời Tống. X. Sư Hạo.


meanings:
Dharma Essentials for Mental Transmission


meanings:
① Yếu chỉ tham thiền do Tổ sư của Thiền tông truyền cho thiền giả. ② Lục, 1 quyển, do Thiền sư Hi Vận ở núi Hoàng Bá thuộc Hồng Châu tùy cơ thuyết pháp, được đệ tử của ngài là Bùi Hưu gom góp ghi chép lại vào năm 857. Quyển lục này được xếp vào Đại Chánh Tạng tập 48.


meanings:
設立法壇，爲出家的僧尼或在家的教徒傳授戒法的一種宗教儀式。亦稱開戒或放戒。就求戒的人說是受戒、納戒或進戒。佛教大、小乘的戒法有︰五戒、八戒、十戒、具足戒和菩薩戒五種。比丘、比丘尼戒，必須具足一切條件──即一定僧數（中國十人、邊地五人）、一定範圍（結界立標）、一定程序（白四羯磨，即會議式），才能授受，故稱爲受具足戒，略稱受具。<#>佛教初入中國時，幷無傳戒儀式。據佛教史籍記載，當時度人出家，只爲剃髪披服縵條，即無條相袈裟（見《釋氏要覽》卷上），以不滿五人，不能受具。大概只用三皈、五戒、十戒迭相傳授而已。到了曹魏·嘉平二年（250）時，曇摩（柯）迦羅（《高僧傳》卷一譯雲法時）來到洛陽，見衆僧未秉戒法，乃就白馬寺譯出《僧祇戒心》（戒本）以備用。幷請梵僧立羯磨法受戒。這是中國依律傳戒之始。魏·正元中（254～255）安息國沙門曇帝在洛陽譯出《曇無德羯磨》，才具備羯磨儀式。中國僧徒之受具足戒，一般傳說以朱士行爲首（《僧史略》卷上），或即在此時。<#>東晋時（317～420），出家僧尼漸多，道安始提倡嚴肅戒律。他以爲佛法東流未久，譯人對于受戒之法考校者少，先人所傳相承自以爲是，至佛圖澄乃多所改正（見道安〈比丘大戒序〉）。道安時值喪亂，轉徙四方，常率弟子數百人，往來襄陽、長安等地。他所制定的僧尼軌範，有布薩（說戒）、悔過等法，可見其重視戒律弘傳之一斑。<#>中國尼衆之受具足戒實始晋代。晋穆帝升平元年（ 357），僧建請曇摩竭多于洛陽，依《僧祇尼羯磨》及《戒本》建立戒壇傳戒。當時沙門道場以《戒因緣經》爲難，認爲他傳戒結果不合法。曇摩竭多遂浮舟于泗河結壇，洛陽竹林寺淨檢尼等四人同于此壇從大僧受具足戒，這是中國尼衆受戒之始，稱爲船上受戒（寶唱《比丘尼傳》卷一）。<#>其後劉宋·元嘉六年（429），有師子國（今斯里蘭卡）比丘尼八人至宋京（今南京）。當時景福寺尼慧果、淨音等以先所受戒不如法，戒品不全；適罽賓沙門求那跋摩經南海至宋，于南林寺建立戒壇，因請求重受。求那跋摩引證佛姨母波闍波提最初爲尼因緣，謂戒本本從大僧而發，雖無僧尼二衆，無妨比丘尼的得戒。又以當時師子國八尼年臘未登，不滿十人，且令學宋語；求那跋摩另托西域船主難提于元嘉十年（433）複載師子國比丘尼鐵薩羅等十一人至，而先來諸尼已通達宋語；但這時求那跋摩已經去世，恰巧同年僧伽跋摩到達宋京，慧果尼等始在二衆俱備的形式下，于元嘉十一年在南林寺戒壇，重受具足戒。這時次第受尼戒者達三百餘人（《比丘尼傳》卷二、卷三）。世傳漢代婦女阿潘出家但受三皈，晋時淨檢尼只在一衆邊得戒，都未爲全戒；故中國尼衆于二衆邊受具足戒的，以慧果、淨音等爲始（《僧史略》卷上）。<#>五世紀初，《十誦律》（404年譯）、《四分律》（410年譯）、《僧祇律》（416年譯）、《五分律》（423年譯）諸律部次第譯出，中國戒律典籍遂大體完備。最初盛行者爲薩婆多部（即說一切有部）之《十誦律》，其次《僧祇律》、《五分律》次第流行，隋、唐時代，《四分律》始廣行于世。<#>南朝宋、齊時代（420～501），律學巨匠志道、法穎等，皆盛弘《十誦》。志道（412～484）住鍾山（南京）靈曜寺，特長律品。北方先時（446）魏太武滅法，後雖復興，而戒授多闕。志道乃携同契十有餘人至河南虎牢（今汜水縣北），于引水寺集合洛、秦、雍、淮、豫五州僧衆，講律明戒，更申受法。北魏僧戒獲全，實得其力（《高僧傳》卷十一）。法穎（416～482），敦煌人，精研律部，元嘉末（453）至宋都居新亭寺，受命爲都邑僧正；齊時複爲僧主。他于宋、齊二代在金陵盛弘《十誦》，被推爲七衆宗師。著有《十誦羯磨》幷《尼戒本》（《高僧傳》卷十一）等。其門下出智稱和僧祐，都是後來知名律師。<#>梁、陳二代，受菩薩戒風氣盛行。梁武帝、陳文帝等均稱菩薩戒弟子。菩薩戒之弘傳始于羅什。敦煌寫本中有題羅什撰《受菩薩戒儀軌》一卷。至于受戒的作法則以曇無讖（385～433）在姑臧（今甘肅武威）爲道進等十余人受菩薩戒爲嚆矢。梁武帝以戒典東流，人各應受，但所見偏執，妙法猶漏。乃掇采群經，更造圓式戒壇，幷詔慧超授菩薩戒。天監十八年（519）四月八日，自發弘誓，暫屏袞服，受福田衣（袈裟）于等覺殿從慧約受菩薩戒，太子公卿道俗男女從受者四萬八千人（《續高僧傳》卷六〈慧超及慧約傳〉）；一說武帝將受菩薩戒，命僧正推選戒師。僧正略舉法深、慧約、智藏三人，武帝意在智藏，遂從他受菩薩戒（《續高僧傳》卷五〈智藏傳〉）。後至隋代，文帝楊堅從曇延受菩薩戒，煬帝楊廣從智顗受菩薩戒，均稱菩薩戒弟子（《廣弘明集》卷二十二）。<#>北方在元魏時，多行《十誦》及《僧祇》。魏·法聰本學《僧祇》，後依曇無德羯磨得戒，始弘《四分律》；然是口傳，未載簡牘。門人道覆繼之，始制《疏》六卷（《僧史略》卷上）。北齊時代，慧光始弘《四分律》。他在北齊任天下僧統，世稱光統律師，著有《四分律疏》，幷删定《羯磨戒本》，盛行傳戒（《續高僧傳》卷二十一）。慧光弟子有法上、道憑、僧達、曇隱、道雲、道輝等十人。爲魏、齊二代僧統四十年，常爲衆僧授戒（《續高僧傳》卷八）。北周沙門慧遠，依法上僧統受具，光統律師十大弟子幷爲證戒，時以爲榮（《續高僧傳》卷八）。<#>晋、宋以來，南方所立戒壇很多。東晋·法汰先于楊都（今南京）瓦官寺立壇，支道林于石城、沃州（今浙江新昌縣境）各立一壇，支法存于若耶（今浙江紹興）謝傅隱處立壇，竺道一于洞庭山（今江蘇吳縣太湖）立壇，竺道生于吳中虎丘立壇，宋·智嚴于上定林寺（在今南京）立壇，慧觀于石梁寺（在天臺山）立壇，求那跋摩于南林寺立壇，齊·僧傅于蕪湖立壇。又有三吳戒壇（似與法獻有關）。梁·法超于南澗（在今南京）立壇，僧祐于上雲居、栖霞、歸善、愛敬四寺（俱在今南京）立壇。到唐初爲止，自渝州（今重慶）以下至江淮（江蘇、安徽）之間，通計戒壇有三百餘所（道宣《關中戒壇圖經》）。這些戒壇形制如何已不可考。至唐·幹封二年（667）道宣于長安淨業寺建立戒壇，始有定式。其制凡三層，下層縱廣二丈九尺八寸，中層縱廣二丈三尺，上層畟方七尺。其高度下層三尺，中層四尺五寸，上層二寸，總高七尺七寸；周圍上下有獅子神王等雕飾（《戒壇圖經》）。<#>戒場本無建築屋舍之必要，只要隨處有結界標示即成。道宣《四分律行事鈔》卷上之二雲（大正40·17c）︰‘外國戒場多在露地，如世祭壇郊祀之所。’但爲防風雨起見，古來大抵是堂內受戒與露地結界受戒幷行的。道宣以後，戒壇的建立遍于全國，如廣州扔寺、嵩山少林寺（義淨重建）、長安實際寺、嵩山會善寺（一行建）、洛陽廣福寺（金剛智建）、羅浮山延祥寺、廬山東林寺、長安大興善寺、洪州龍興寺、撫州寶應寺、交城石壁寺、魏州開元寺、五臺山竹林寺、泉州開元寺、吳郡開元寺等都有戒壇。戒壇名稱亦有種種不同︰嵩山會善的名‘五佛正思惟戒壇’（《金石萃編》卷四十九）、洛陽廣福寺的名‘一切有部石戒壇’（《不空三藏表制集》卷三）、交城石壁禪寺的名‘甘露義戒壇’（《金石續篇》卷九）、建安乾元寺的名‘兜戒壇’（《宋高僧傳》卷十二〈大安傳〉）。<#>唐代宗永泰元年（765），命長安大興善寺建方等戒壇，所需一切官供。又命京城僧尼各置臨壇大德僧人，永爲常式。臨壇大德之設始此（《僧史略》卷下，此十臨壇大德，即後世受戒時之三師七證）。其後會昌、大中年間（841～859）臨壇大德見于僧傳者有長安聖壽寺慧靈及福壽寺玄暢等。當時還有內臨壇（宮中戒壇）、外臨壇（一般寺內戒壇）大德及內外臨壇大德之稱。玄暢即當時有名的內外臨壇大德（《宋高僧傳》卷十六、卷十七）。<#>宣宗大中二年（848）、懿宗鹹通三年（862）又各命建方等戒壇。此與聲聞小乘教法有異。求戒者不拘根缺緣差，幷皆得受；但令發大心領綱而已。此以禀順方等之文而立戒壇，故名方等戒壇。宣宗又以會昌法難時，僧尼被迫還俗者達二十六萬零五百人，在俗期間不免犯過，現欲再受出家，必先懺衆罪，後增戒品，若非方等，豈容重入？取其能周遍包容，故稱方等戒壇（《僧史略》卷下）。大中二年命上都、東都、荊、楊、汴、益等州建寺立方等戒壇，即爲僧尼再度者重受戒法（《佛祖統紀》卷四十二）。到了大中十年（856），又命僧尼受戒給牒。這是中國僧尼受戒給牒之始（《釋氏稽古略》卷三）。<#>宋·太平興國三年（978）永智于杭州昭慶寺立萬壽戒壇，後允堪重建，爲江南著名戒壇（俞樾〈杭州昭慶寺重建戒壇記〉）。允堪自慶曆、皇祐（1041～1053）以來，還于蘇州開元寺、秀州（今嘉興）精嚴寺建造戒壇傳戒（《稽古略》卷四）。真宗大中祥符二年（1009），命升州（今南京）崇勝寺建壇，名承天甘露戒壇。翌年又在京師（開封）太平興國寺立奉先甘露戒壇。天下諸路皆立戒壇，凡七十二所。京師慈孝寺，別立大乘戒壇。使先于諸方受聲聞具足戒（比丘戒），後至此地僧受菩薩戒（《佛祖統紀》卷四十四）。此爲後世三壇次第傳戒的開端。<#>明代中葉，封閉戒壇，受戒軌則遂遭廢弛（《百丈清規證義記》卷七）。至萬曆間，如馨于南京靈穀寺，重興南山，開壇傳戒，三昧寂光繼之，重立規制，開律宗道場于南京寶華山。弟子見月讀體參照古規，撰輯《傳戒正範》、《毗尼止持會集》，遂爲近代傳戒的典則。同時三峰法藏撰有《弘戒法儀》一卷，盛傳戒法于江南；清初終南山超遠加以補充，成《傳授三壇弘戒法儀》一書。見月弟子書玉弘律于杭州昭慶寺，撰《二部僧授戒儀式》及《羯磨儀式》，有了這些著作，傳戒的體制乃漸備。又清初廣東弘贊，著有《比丘受戒錄》和《比丘尼受戒錄》；樂山老人著有《增删毗尼戒科》、智旭著有《重治毗尼事義集要》等書，俱行于世，爲各地傳戒時所依用。到了清末，湘僧長松以各地傳戒遵守戒科不一，謂‘遵三峰者不少，亦因樂山頗多，集吳越間專遵華山更廣矣’（〈戒科删補集要叙〉）。因依毗尼删補合輯《弘戒法儀》、《增補毗尼戒科》、《傳戒正范》諸本，成《戒科删補集要》，盛行于湘鄂之間（葦舫〈中國戒律宏傳概論〉，見《海潮音》第十五卷第七號）。<#>古代傳戒唯屬律宗寺院之事，近世禪寺、教寺亦相率開壇傳戒。有些不定期傳戒的寺院，常于數月前分寄‘報單’，實貼各寺山門，使遠近周知。<#>一般備戒之法都是連受三壇。凡新戒入寺求戒須交一定戒金，以充戒堂燈燭香花、戒牒、同戒錄等費用。登記後男女新戒分別編入戒堂。以三人爲一組（叫做‘一壇’），次第編號，登壇受比丘戒時，即依此序而行；初壇沙彌戒和三壇菩薩戒，皆另集體授受。每傳一壇戒法，事先都要經過隆重演習，稱爲演儀，然後正式傳戒。據《傳戒正範》所載︰初壇授沙彌戒前請戒懺悔儀，有淨堂集衆法、通啓二師法、請戒開導法、驗衣鉢法、露罪懺悔法、呈罪稱量法等。二壇授比丘戒前請戒懺悔儀，有明習儀法、請戒開導法、通白二師法、教衣鉢法、審戒懺悔法等。三壇授菩薩戒前請戒懺悔法，有通白二師法、請戒開導法、開示苦行法等。<#>初壇傳戒儀式，于法堂或其他適當場所舉行。至時鳴鍾集衆，待新戒齊集法堂，引禮作白教新戒請師開示。傳戒和尚即爲開導受十戒意義，幷行三歸羯磨。次爲說沙彌十戒戒相（沙彌尼同），一一問以盡形壽能持否？衆答‘依教奉行’，初壇告畢。<#>二壇傳戒儀式，在戒壇舉行。即爲比丘、比丘尼授具足戒。受戒之時，鳴鍾集新戒于法堂，迎請戒師入戒壇。十師入壇拈香禮佛畢，繞登壇上就座。傳戒和尚依律命羯磨師作單白羯磨，差教授師下壇與諸沙彌詢問遮難。教授師對新戒先說衣鉢名相，隨問‘今此衣鉢是汝自己有否’？新戒答‘有’，即向師白受衣法，再口誦偈咒，身著袈裟。然後教授師次第詢問十三重難，及十六輕遮；新戒必須一一肯定回答。這是在受戒前實施審查受具者是否犯有衆罪以决定允許加入僧團的遺制。這時問的遮難，在戒律程序上爲預審，壇上正式受戒時，據此一一重問。<#>問畢，傳戒和尚即開導明授戒體法。次依白四羯磨（三讀表决法）儀式，爲諸沙彌授比丘戒。受具足戒已，傳戒和尚又舉四重禁即淫、殺、盜、妄四重戒或四不應作事，說明任犯一禁即失去比丘資格。比丘本（依用《四分律》）有二五０條戒相，比丘尼有三四八條戒相，俱以四重戒爲根本，故戒壇上只宣四重戒，其餘枝葉戒相，命受具者下壇後學習。<#>三壇傳戒儀式，一般多就佛殿舉行（若新戒多，丹墀中亦可）。正中敷一高座，供本師釋迦牟尼佛位，左上高座供尊證師十方諸佛，羯磨師文殊菩薩，教授師彌勒菩薩及同學等侶十方菩薩位。右上高座候所請菩薩戒法師。受戒之日，鳴鍾集新戒于佛殿，請師入壇儀式與二壇略同。以前一般在受菩薩戒之前，和尚爲已受比丘、比丘尼戒者開示之後，即令每人燃香于頂，或九炷（菩薩優婆塞、優婆夷），或三炷（菩薩沙彌），或十二炷（菩薩比丘），謂之燒香疤（編按︰臺灣之在家衆，多燃于臂而不燃于頂）。燒香于頂之起源，相傳始于元世祖至元二十五年（1288），釋志德主天禧寺，每與七衆授戒燃香于頂，指爲終身誓。此爲中國漢族佛徒燒香疤之始（見談玄《中國和尚受戒燒香疤考證》）。但燃頂之法爲羯磨所無。<#>大衆齊集，菩薩戒師即開導三聚淨戒，即菩薩戒法︰攝律儀戒、攝善法戒、饒益有情戒。次起座拈香作梵，二阿闍黎同音，教受戒者奉請釋迦如來爲得戒和尚，文殊師利菩薩爲羯磨阿闍黎，彌勒菩薩爲教授阿闍黎，十方一切如來爲尊證。繼之教以懺悔三世罪業及發十四大願。最後依《梵網經》宣說菩薩十重四十八輕（若授在家菩薩，六重二十八輕）戒相，授受問答方式與受比丘戒時略同。儀式完畢，戒師作禮下座，新戒歸堂，三壇完畢。<#>戒期完畢，由傳戒寺院發給‘戒牒’及‘同戒錄’。從前宋代僧尼出家時領取度牒（出家僧籍證明書），受戒時領取戒牒（受戒證明書，具有法律效力），都由政府頒發。傳戒寺院只發一種‘六念’。受戒時須呈驗度牒，才能受戒（《慶元條法事類》卷五十道釋令）。<#>到了明·洪武、永樂間（1368～1424）三次下令，許僧俗受戒之人，抄白牒文隨身執照，凡遇關津把隘之處，驗實放行（見明·如馨《經律戒相菩薩軌儀》）。戒牒的作用遂成爲僧尼旅行的護照。清初廢止度牒，僧尼出家漫無限制，各地亦傳戒頻繁，而戒牒改由傳戒寺院發給，其內容和形式遂極不一致了。（林子青）<#>◎附一︰王景琳〈寺院的傳戒與受戒〉（摘錄自《中國古代僧尼生活》二）<#>(一)傳戒受戒前的準備<#>寺院的傳戒，像《水滸傳》中文殊寺那樣爲魯智深單獨選擇吉日良時傳戒剃度的情况，幷不普遍，顯然是由于趙員外乃文殊寺大施主，長老不願駁其面皮，才這樣破例的。一般來說，寺院的傳戒一年中有兩次，一次在春季，一次在冬季。春季多在二月初八開堂，冬季多在十月十八日開堂，但也有些寺院的傳戒是不定期的。<#>在傳戒之前，寺院往往要事先發出文告，公布舉行傳戒儀式的日期，這個文告稱作‘報單’，其格式及內容大致是這樣的︰<#>本寺謹擇□月□日，開新戒堂，傳授千佛大戒。凡欲求戒者，預備三衣、鉢具、經律等，宜早來山，進堂演習律儀，毌使臨期倉促。特此預聞。<#>□□寺監院某甲告白<#>這是一張寺院傳戒的‘宣民告示’。所謂‘開新戒堂’，即是吸收新人入寺受戒爲僧。這張報單常于傳戒前數月就張貼于寺院山門之外了。也有的寺院爲了廣招僧徒，擴大本寺的影響，避免讓那些因不知開新戒堂日期的人們誤了受戒，還把報單遠近張貼，廣爲宣傳。有的報單還寫上傳戒住持的法名。當然，也有的報單寫得十分簡約，僅注明‘今冬傳戒’或‘今春傳戒’等字樣，下屬‘XX寺’。<#>凡新求戒入寺者，除了按照報單的要求，須準備三衣、鉢具、經律等寺院生活必需品，即《水滸傳》中寫到的趙員外爲魯智深訂作的僧帽、僧衣等，還要交納一定的戒金。戒金主要用于戒堂燈燭香花、戒牒等項開支，如清代入寺就須交納銀子一兩五錢六分。戒金，也就是老百姓所說的‘攢單銀’。如果受戒前已經在寺院中充當過‘行者’，服過雜役，‘攢單銀’可以减半。寺院要求出家人自籌三衣等物，幷交納攢單銀，既有經濟上的原因，同時也含有考察求戒者皈依佛門之心誠與不誠、堅與不堅的意思在內。據說，戒金是不能用現成銀兩置辦或由他人代辦的，而需由求戒者親身乞化得來。《一夢漫言》說，華山見祖未出家前，聽說獅子岩大力、白雲二位高僧，精修淨業，持守戒律，德行甚高，極爲嚮往，遂親至獅子岩苦求二僧爲自己傳戒。大力爲其誠心所感，命其置辦衣鉢等物。華山見祖友人暗初得知，欣然幫他籌備。不想白雲以爲如此出家，受戒太易，惟恐日後持戒不堅，故一定堅持要華山見祖去沿門乞化。這個故事說明‘攢單銀’本是作爲對求戒者的一種考驗而産生的，但在流傳過程中，却漸漸失却了這一層意義，只剩下經濟因素了。<#>對于欲求戒出家的人來說，自籌了衣鉢等物，肯交攢單銀，幷不意味著就一定可以受戒爲僧，寺院在傳戒之前，還要進行一定的甄別與選擇。<#>按照佛教教義，除地獄中諸鬼因作惡太多，只能終日受苦，無暇皈依之外，其他一切願意皈依佛門的衆生皆可成爲僧團成員。可是這種不分各色人等，三教九流一律不加區分的傳戒受戒之法在現實中幷不能行得通，往往會造成寺院人員的混雜，難免遭受社會的譏嫌。所以，在普度衆生的原則下，寺院還需進行出家資格的審查。其審查內容大致包括︰小于七歲，七歲以上但生活不能自理者，不予傳戒；年過七十，起臥需人照料者，不予傳戒。一般奴隸、賊、負債人不予傳戒。但如果奴隸征得了主人的同意，賊人痛改前非，負債人還清債務，便不再屬于‘禁令’所禁之列，仍然可以出家受戒。<#>(二)傳戒受戒的程序<#>傳戒，是相對寺院而言的；受戒，則是就求戒出家者說的。但從儀式上來看，二者實爲一回事。傳戒與受戒在寺院生活中都屬于莊嚴隆重的大事之一，其間的每一程序都極有講究。<#>傳戒之前，寺院首先要設立戒場，對于傳戒的場所進行裝飾。如果戒場設在露天，就需在繞場四周設立結界標示，幷在四角懸旛，地面上噴灑香水。但更多的情况還是設在大殿、法堂或僧堂。戒場上除了佛像外，最主要的器物有香案、香燭、香花、各種法器以及住持、戒師、收弟子的師父等的座位。從晋代時起，不少大寺院還專門修建用于傳戒的戒壇，如唐·幹封二年，道宣于長安淨業寺建立戒壇。據《戒壇圖經》所載，其戒壇共建三層，最下層縱廣二丈九尺八寸，高三尺；中層縱廣二丈三尺，高四尺五寸；上層畟方七尺，高二寸；建築四圍上下還雕飾有獅子神王等圖紋。此後戒壇的建築，多以道宣所建爲定式。<#>傳戒受戒的具體程序，因時代的不同，地域的不同，頗有差異。如唐宋時，出家人往往先要到寺院中服各項勞役，此時可以垂髪而不剃髪，幷可從師受沙彌戒。待政府規定的度僧之日到來，經過審查、甄別，得到官方給予的度牒，就取得了僧人資格，可以剃度爲僧，以後還可接受比丘戒。這套程序到元代就被廢弛了，明末則開始有了連受三壇的所謂‘三壇同受’制度，幷一直延續下來。不過，需要指出的是，這些差異僅僅體現在傳戒步驟的先後不同及一些細枝末節上，傳戒中一些重要的步驟仍是大體相同的。<#>寺院的傳戒基本分爲四類，即居士戒（包括‘五戒’、‘八戒’兩種）、沙彌戒（又稱‘十戒’）、比丘戒（又稱‘具足戒’）、菩薩戒（又稱‘三聚淨戒’）。其中惟居士戒屬于寺院爲在家修行的男女信徒舉行的傳戒儀式，其他三戒即所謂出家僧人‘三壇同受’的戒律。初壇傳沙彌、沙彌尼十戒，二壇傳比丘、比丘尼具足戒，三壇傳菩薩戒，一般傳戒皆連受三壇。<#>剃度<#>在初壇傳戒儀式之前，還有一項必須先行舉行的儀式，這就是剃度，即俗稱的‘削髮’。剃度是出家僧人與居士、俗人外貌上最爲不同的顯著標志。只有經過剃度的人，才具有可以接受三壇之戒的資格。剃度也意味著一個人已被僧團所接受，故而佛門中對削髮剃度看得甚重，一般都在隆重的場合下進行。<#>剃度，標志著出家人告別紅塵，遁入空門之始，由塵世──君主統治之世出世──進入寺院，在封建家天下的社會裏，被認爲是君主對自己臣民的極大恩賜。所以出家人在削髮剃度的儀式上，首先要拜謝君主的‘開啓功德’。這時，寺院中的衆僧與新出家人要面北而立，由主持傳戒的戒師（又稱戒和尚）祝頌道︰<#>‘皇帝萬歲臣統千秋，天下太平法輪常轉。伽藍土地增益威光，護法護人無諸難事。十方施主福慧莊嚴，合道場人身心安樂。師長父母道業趨隆，剃頭沙彌修行無障。三途八難鹹脫苦輪，九有四生俱等覺岸。’<#>然後衆人一起念佛號，新出家人則向戒師唱念道︰‘大德一心念︰我某甲今請大德爲剃頭受戒阿闍黎。願大德爲我作剃頭受戒阿闍黎。我依大德故，得剃頭受戒，慈湣故。’這番唱念，一般要念得字正腔圓，音調悠長。唱念之後，才可由戒師爲之主持剃除鬚髮。<#>人的身體在成年後仍不斷生長的，惟有鬚髮。佛教認爲，不斷生長的鬚髮具有競爭之意，能誘發人的競爭之心，使人內心不得清淨，故而做僧人先要剃去鬚髮。而鬚髮，尤其是頭髮，在中國傳統觀念中却是受之于父母，萬不可摧殘毀壞之物。《三國演義》中曹操馬踐青苗，爲嚴肅策紀，曾以削髮代頭。可見頭髮在漢民族心目中的重要價值了。佛教要求剃去鬚髮，自然也不能漠視這一漢民族特有的心理定勢與習俗，而要益發把儀式搞得正式、莊重。削髮之前，戒師要先手鳴引磬，率受戒者走出堂外，向北三拜，辭謝君主；複三拜，辭謝父母，以示自己從此即將脫離塵世，一心修行了。佛門稱削髮爲剃度，意即剃髪使人得以超度，由此岸度往彼岸，故要在辭別此岸之君主、父母之後，才能動刀爲受戒者削去鬚髮。<#>削髮時，受戒者當換上僧服，先向戒師合掌跪拜。戒師則手持淨瓶，以手指沾香湯，輕輕在受戒者頭頂滴上三滴，據說這樣可使受戒者心底清凉，煩惱不侵，摒除去俗人的氣味。剃度和今日剃光頭不僅意義不同，方式亦有差別。在戒師動刀前，先要將受戒者頭頂中心的少許頭髮挽成一個小髻，然後舉刀從下周旋剃上。待僅存頭頂小髻時，戒師將再次手持淨瓶，口念偈語，每念一句，在場的僧衆即隨聲應和一句。如此念和三遍之後，戒師當對受戒者道︰‘我已爲你削除頭髮，唯有頂髻猶存，你可最後慎重考慮再下决心。如不能忘身進道，忍苦修行，少發猶存，仍與俗侶相同，放你歸家，尚不爲晚。’如果受戒者回答︰‘决志出家，後無悔退。’戒師就將受戒人引至他日後的師父（教授阿闍黎）面前，合掌跪下，幷把戒刀交其師父，由師父執刀道︰‘最後一結謂之周羅，唯師一人乃能斷之，我今爲汝除去，汝今許否？’答雲︰‘可爾。’隨之，師父手起發落，誦‘落發偈’，幷授其袈裟。受戒者應頂戴而受，受了再交還師父。經過三次授與，受戒者在師父幫助下，穿著袈裟，即行禮佛，幷繞壇三匝。最後禮謝僧衆及戒師與師父。這樣，就可以正式登壇受戒了。<#>初壇傳戒<#>新受戒者，在寺院中也叫‘新戒’。新戒經過剃度，寺院一般先傳沙彌戒（如新戒爲女性，則爲沙彌尼戒），也就是‘三壇傳戒’中的第一戒──初壇傳戒。初壇傳戒儀式，多于露天設戒場或于法堂內舉行。開壇時，要鳴鍾集合衆僧，含新戒齊集戒場，由新戒請師開示。這時，戒師即爲新戒開導受十戒的意義，然後迎請十方三寶一切菩薩及護法龍神，這叫‘請聖’。請聖時，戒師要當堂鳴尺道︰<#>‘善男子，汝既能依教奉行，欲受此根本十戒者，理須迎請三寶，慈悲證盟，次屈萬靈，威神鎮衛。汝起立合掌，隨我言音，作觀遠想，一心啓請。’<#>于是，戒師一一道所請之聖，新戒應以十分虔誠的口吻，答‘弟子ＸＸ一心奉請’。請聖畢，即令新戒進行懺悔。懺悔後，由羯磨師（法事的主持僧）或戒師（亦可由師父）向新戒問‘遮難’。佛教以爲俗世有十三重難，十六輕遮，在傳戒時，當依次向新戒詢問，新戒則必須如實回答。所謂十三重難、十六輕遮的具體內容，不同的寺院、不同的教派有不同的說法，但其中不少重要的內容，却各派皆同。一般在傳沙彌戒中，不必將十三重難、十六輕遮一一問道，而只問其中重要的即可，如︰<#>  汝曾盜現前僧物否？<#>  汝曾于六親男女中行淫否？<#>  汝曾污破僧尼梵行否？<#>  汝曾于父有病時舍去不顧否？<#>  汝曾于母有病時舍去不顧否？<#>  汝曾于師長有病時舍去不顧否？<#>  汝曾殺害發菩提心衆生否？<#>  ……<#>戒師發問時，新戒須長跪在地，雙手合十，低頭凝目，答以‘是’或‘否’。<#>經過問遮難，下一項便是‘授皈依’。‘授皈依’也叫‘受三歸’，即歸依佛，歸依法，歸依僧。‘佛’指佛祖，‘法’指佛門教義，‘僧’指繼承、宏揚佛教教義的高僧。‘歸依’意爲投靠，表示自己從此將以全部身心投靠于佛、法、僧。授皈依的本質實爲信仰問題，但也須通過儀式加以體現。授皈依時，新戒仍須合掌長跪，戒師則面對新戒，舉唱︰<#>‘皈依佛，皈依法，皈依僧。皈依佛無上尊，皈依法離欲尊，皈依僧衆中尊。皈依佛竟、皈依法竟、皈依僧竟。如來至真等正覺，是我大師，我今皈依。從今以往，稱佛爲師，更不皈依邪魔外道。慈湣故。’<#>戒師每唱念一遍，新戒也要隨聲唱念一遍，幷隨禮一拜。這樣反覆三遍之後，即算是完成皈依了。<#>如果說剃度主要是從人的外貌上標志著由俗人到佛教徒的轉變，那麽，‘受三皈’則主要是從人的精神、信仰上標志著這一轉變的完成。受過三皈之後，新戒才算是真正取得了登堂入室的門票，可以進一步受各種戒律了。也就是說，直到此時，才算正式開始進行初壇傳戒。這時，戒師要手持戒尺，以莊重沉緩的聲調，向新戒宣說沙彌的十戒戒相︰<#>‘善男子，汝既舍邪歸正，戒已周圓，若欲識相護持，應受十戒︰<#>盡形壽不殺生，汝今能持否？<#>盡形壽不偷盜，汝今能持否？<#>盡形壽不淫欲，汝今能持否？<#>盡形壽不妄語，汝今能持否？<#>盡形壽不飲酒，汝今能持否？<#>盡形壽不塗飾香油，汝今能持否？<#>盡形壽不聽視歌舞，汝今能持否？<#>盡形壽不坐高廣大床，汝今能持否？<#>盡形壽不食非時食，汝今能持否？<#>盡形壽不蓄金銀財寶，汝今能持否？’<#>‘盡形壽’即終生的意思。每當戒師宣讀完一條戒相，新戒亦須應聲回答‘能持’或‘依教奉行’。<#>待十戒宣畢，初壇傳戒即完滿結束了，新戒將在衆僧帶領下，彼此慶賀寺院中又增添了新鮮血液。<#>受沙彌戒者，大都爲七歲以上，二十歲以下的年輕人。他們通過受戒建立起和戒師、教授阿闍黎（師父）的師徒關係，不僅在課誦修行上要接受二師的教誡，而且師徒間還有情如父子的相互敬重、事奉的關係。一般沙彌、沙彌尼年滿二十以後就可受具足戒，成爲比丘或比丘尼了。往往授其具足戒之師，仍然由原來爲之剃度的戒師和教授師父擔當。除非傳沙彌戒時的師父還俗或離寺，或圓寂，或師資無緣，才另請授具足戒之師。（中略）<#>


meanings:
5387指傳授戒律予出家之僧尼或在家居士之儀式。又稱開戒、放戒。就求戒者而言，則稱受戒、納戒、進戒。戒分五戒、八戒、十戒、具足戒、菩薩戒等。具足戒爲授於比丘、比丘尼者；十戒爲授於沙彌、沙彌尼者；八戒及五戒爲授於在家之優婆塞、優婆夷者；菩薩戒則不論出家、在家皆可傳授。　佛教初入我國時，並無傳戒儀式。至曹魏嘉平二年（250）始有曇摩迦羅（曇柯迦羅）於白馬寺譯出僧祇律戒本，此爲我國依律傳戒之始。曹魏正元年間（254～255），安息國沙門曇諦譯出曇無德羯磨，傳戒始具備羯磨儀式。東晉道安始提倡嚴肅戒律，制定布薩、悔過等僧尼軌範。東晉曇摩竭多曾浮舟結壇於泗河之上，洛陽竹林寺淨檢尼等四人於此壇從大僧受具足戒，稱爲船上受戒，此爲我國尼眾受戒之始。或謂淨檢尼等之受戒，未具備僧尼二眾，故戒品不全，僅爲一眾邊得戒；而尼眾於二眾邊受具足戒者，應以劉宋元嘉十一年（434），景福寺尼慧果、淨音於南林寺從獅子國（錫蘭）之僧、尼得戒爲始。　關於傳戒所依據之戒本，於五世紀初，十誦律、四分律、僧祇律、五分律等次第譯出，我國戒律典籍遂大致完備。最初盛行十誦律，僧祇律、五分律次第流行，至隋、唐時代，四分律始廣行於世。隨著傳戒之流行，精研律部之風亦盛，戒壇、戒場設立甚多。至明代中葉，封閉戒壇，受戒軌則遂遭廢弛。明萬曆年間（1573～1619），如馨於南京靈谷寺復興戒律，開壇傳戒；三昧寂光繼之重立規制，開設律宗道場於南京寶華山。清代見月讀體（1601～1679）且參照古規，撰輯傳戒正範、毘尼止持會集，遂爲近代傳戒之典則。同時又有三峰法藏撰弘戒法儀，超遠復加補充成傳授三壇弘戒法儀一書。復有見月之弟子書玉撰羯磨儀式、二部授戒儀式。諸多戒律典籍之撰出，已使傳戒之體制漸趨完備。又智旭著有重治毘尼事義集要等書，弘贊著有比丘受戒錄、比丘尼受戒錄，樂山老人著有增刪毘尼戒科，皆流行於世，爲各地傳戒時所依用。至清代末年，長松見各地傳戒所遵守之戒科不一，故依毘尼刪補合輯弘戒法儀、增補毘尼戒科、傳戒正範諸本，揉成戒科刪補集要，盛行於湖南、湖北一帶。　傳戒之事於古代唯屬於律宗寺院，近世禪寺、教寺亦相率開壇傳戒。一般傳戒之法皆爲連受三壇。據傳戒正範記載，初壇授沙彌戒前之請戒懺悔儀，有淨堂集眾法、通啟二師法、請戒開導法、驗衣鉢法、露罪懺悔法、呈罪稱量法等。二壇授比丘戒前之請戒懺悔儀，有明習儀法、請戒開導法、通白二師法、教衣鉢法、審戒懺悔法等。三壇授菩薩戒前之請戒懺悔儀，有通白二師法、請戒開導法、開示苦行法等。　初壇傳戒儀式，於法堂或其他適當場所舉行。受戒之時鳴鐘集眾，待新戒齊集法堂，引禮即作白，後由新戒請師開示。傳戒和尚即開導受十戒意義，並行三歸羯磨；次爲說沙彌十戒戒相（沙彌尼亦同）。一一問以「盡形壽能持否」，眾答「依教奉行」，初壇告畢。　二壇傳戒儀式，於戒壇舉行，即爲比丘、比丘尼授具足戒。受戒時鳴鐘集新戒於法堂，迎請戒師入戒壇。十師和尚（三師七證）入壇拈香禮佛畢，繞登壇上就座。傳戒和尚依律命羯磨師作單白羯磨，後差教授師下壇與諸沙彌說衣鉢名相，並次第詢問十三重難及十六輕遮，以決定是否允許加入僧團；此爲戒律程序上之預審，壇上正式受戒時，復據此一一重問。問畢，傳戒和尚即開導明授戒體法。次依白四羯磨（三讀表決法）儀式，爲諸沙彌授比丘戒。受具足戒已 ，傳戒和尚復舉四重禁戒，警示任犯一禁即失去比丘資格。　三壇傳戒儀式，一般多就佛殿舉行，若新戒多，於丹墀中舉行亦可。正中敷一高座，供本師釋迦牟尼佛位，左上高座供尊證師十方諸佛、羯磨師文殊菩薩、教授師彌勒菩薩及十方諸菩薩位。右上高座候所請菩薩戒法師。受戒時鳴鐘集新戒於佛殿，請師入壇儀式與二壇略同。一般於受菩薩戒之前，和尚爲已受比丘、比丘尼戒者開示後，即爲每人燃香於頂，或三炷，或九炷，或十二炷，稱爲燒香疤。其後，菩薩戒師爲眾開導三聚淨戒（即菩薩戒法）：攝律儀戒、攝善法戒、饒益有情戒。次起座拈香，二阿闍棃同音作梵。之後，受戒者奉請釋迦如來爲得戒和尚，文殊師利菩薩爲羯磨阿闍棃，彌勒菩薩爲教授阿闍棃，十方一切如來爲尊證。繼之教眾懺悔三世罪業及發十四大願。最後依梵網經宣說菩薩十重四十八輕（若授在家菩薩，則爲六重二十八輕）戒相，授受問答之方式與授比丘戒略同。儀式後，戒師作禮下座，新戒歸堂，三壇結束。戒期完畢，由傳戒寺院發給戒牒及同戒錄。〔釋氏要覽卷上、大宋僧史略卷上、比丘尼傳卷一、續高僧傳卷六、卷八、釋氏稽古略卷三、佛祖統紀卷四十四〕（參閱「三壇大戒」682）


meanings:
Truyền trao và nhận giữ. Tiết Đạo Nhất, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 ghi: »有 講 師 來 問 曰： 未 審 禪 宗 傳 持 何 法？ 師 卻 問 曰： 座 主 傳 持 何 法？ – Có vị giảng sư đến hỏi rằng: Chưa biết Thiền tông truyền trì pháp gì? Sư vặn lại: Giảng sư truyền trì pháp gì?«.


meanings:
① Thuỵ hiệu của Thiền tăng Như Hội, đời Đường. X. Như Hội. ② Thuỵ hiệu của Thiền tăng Thiện Hội, đời Đường. X. Thiện Hội.


meanings:
(1638-1685) Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, người xứ Kim Lăng (nay là Nam Kinh) Trung Quốc. Năm 23 tuổi xuất gia. Một hôm, sư xem sách »Trượng Nhân lục« của thiền sư Giác Lãng Đạo Thạnh, đến câu nói »Buông dao xuống liền thôi, đâu cần bảo ta là một trong ngàn đức Phật« trong truyện Đồ tể Quảng Ngạch, sư liền đốn ngộ, thân tâm sảng khoái. Sau đó, sư tham yết Hoà thượng Thê Hà Y được đại ngộ, nối pháp ngài, thuộc tông Tào Động. Ban đầu sư đến Mộng Bút Sơn tại Phúc Kiến khai pháp, rồi dời đến chùa Hồ Tâm. Niên hiệu Khang Hi thứ 14 (1685), sư trụ chùa Báo Ân ở Kiến Châu (nay là huyện Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến).


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Kinh Châu (nay là huyện Kinh Xuyên, tỉnh Cam Túc) Trung Quốc. Sư thờ Thiền sư Lạc Phố Nguyên An làm thầy và đắc pháp nơi ngài. Khi ra hoằng pháp, sư trụ viện Thanh Phong tại Phong Tường, người học bốn phương tụ hội, tiếng tăm lan xa. Về sau sư truyền pháp cho Thanh Miễn rồi thị tịch.


meanings:
→ u châu truyện pháp thiền sư 幽州傳法禪師; → u châu truyện pháp thiền sư 幽州傳法禪師


meanings:
Gọi tắt: Chính Tông Ký. Đăng lục, 9 quyển, do ngài Khế Tung viết vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 51, trang 715. Sách này là kế tiếp sau Cảnh Đức Truyền Đăng lục, kể về truyện kí các Tổ sư từ Ấn Độ đến, thứ tự trao pháp kế thừa nhau của các Thiền sư Trung Quốc. Quyển 1: Kể truyện Phật Thích ca Mâu-ni. Quyển 2-6: Kể truyện từ Tổ Ca-diếp đến Tổ Huệ Năng. Quyển 7-8: Kể vắn tắt truyện của 1304 vị đệ tử của Tổ Huệ Năng. Quyển 9: Sự tích của 205 vị thuộc hệ phái phụ thuộc, từ ngài Huệ Năng trở về trước. Ngoài ra, còn có phần phụ lục sau sách này gồm: Truyền pháp Chính Tông Định Tổ Đồ, 1 quyển. Truyền pháp Chính Tông Luận, 2 quyển.


meanings:
Luận, 2 quyển, do Khế Tung soạn vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 51, trang 773. Tác giả tra cứu để sửa lại cho đúng pháp thống chính mạch của Tổ sư Thiền môn, trình bày và phân tích vấn đề truyền trao trực tiếp giữa thầy trò, kế thừa thiền pháp. Sách này là chị em với thiên »Truyền Pháp Chính Tông Ký«. Đại ý này nhằm làm sáng tỏ pháp thống của 33 vị Tổ đích truyền pháp hệ kể từ Đức Thích-ca Mâu-ni đến Tổ Huệ Năng và trả lời những câu chất vấn về Thiền tông như: »Dĩ tâm truyền tâm«, »Giáo chứng nhất như« v.v…


meanings:
5392<一>與傳法同義。謂法脈展轉相傳而不絕，如燈火相續而不滅。大般若經卷四○六（大七‧二九上）：「諸佛弟子凡有所說，一切皆承佛威神力。何以故?舍利子！如來爲他宣說法要，與諸法性常不相違。諸佛弟子依所說法，精勤修學，證法實性，由是爲他有所宣說，皆與法性能不相違，故佛所言，如燈傳照。」　又以佛法猶如明燈，能照破世界之冥暗，故將傳法稱爲傳燈。北宋道原於景德年間所編之禪宗史書，即取「燈火相續」與「照破黑暗」之譬喻而稱爲「景德傳燈錄」。其後，歷代之禪宗史傳亦多援引其例而續作各種「燈錄」，如宋代之天聖廣燈錄、聯燈會要、建中靖國續燈錄、嘉泰普燈錄、五燈會元，明代之五燈嚴統、續傳燈錄、繼燈錄、禪燈世譜，清代之五燈全書、續燈正統、錦江禪燈、黔南會燈錄、續燈存稾 等。　又日本真言宗於灌頂時，稱大阿闍棃爲傳燈大阿闍棃；淨土宗傳法時，能化之師稱傳燈師，所化之眾稱傳燈佛子。又爲日本僧位之稱號，設有傳燈大法師位、傳燈法師位、傳燈滿位、傳燈住位、傳燈入位等五位。〔釋氏要覽卷中、祖庭事苑卷八〕（參閱「傳法」5389）　<二>明代僧。生卒年不詳。浙江西安人，俗姓葉。號無盡。少投進賢映庵剃染，後隨百松學天台教法。明神宗萬曆十年（1582），問百松楞嚴大定之旨，見百松瞪目周視，忽而契入，得授金雲紫袈裟。十五年，卜居天台山幽溪高明寺，立天台祖庭，教授學徒，兼研習禪及淨土。其所撰淨土生無生論，融會天台宗三觀之旨，闡揚淨土法門。二十五年，撰楞嚴經玄義四卷，續出天台山方外志三十卷、楞嚴經圓通疏十卷、性善惡論六卷、阿彌陀經略解圓中鈔二卷、維摩經無我疏十二卷、天台傳佛心印記註二卷。師常開講席，嘗於新昌大佛前任「豎義」一職時，闔眾齊聞天樂之鏗鏘。又屢修法華、大慈、光明、彌陀、楞嚴等諸懺，每歲行四種三昧。臨終手書「妙法蓮華經」五字，高唱經題二回，泊然而寂，世壽七十五。〔 法華經持驗記卷下、淨土聖賢錄卷五〕　<三>北宋道原所編景德傳燈錄之略稱。（參閱「景德傳燈錄」5008）


meanings:
Còn gọi: Truyền pháp. Trong Thiền tông, chư Tổ tiếp nối truyền thừa, giống như cây đèn này mồi qua cây đèn kia, một ngọn đèn có thể mồi được rất nhiều ngọn đèn, các ngọn đèn ấy đều sáng tỏ. Ngọn đèn đầu tiên không vì thế mà giảm bớt một tí ánh sáng nào. Truyện Thiền sư Thuỷ Nguyệt Thông Giác trong Thiền Sư Việt Nam ghi: »桂 巖 吹 馥 續 傳 燈、 秋 入 長 空 桂 壁 曾、 特 爾 遠 來 開 寶 鏡、 辭 予 歸 去 是 金 繩。 – Quế nham xuy phức tục truyền đăng, thu nhập trường không quế bích tằng, đặc nhĩ viễn lai khai bảo kính, từ dư quy khứ thị kim thằng. – Rừng quế phun hương tiếp mồi đèn, thu về đâu đấy ngát hương thêm, vì người xa đến bày tự tính, giã biệt ta về chỉ đạo Thiền«.


meanings:
Thiền tông Trung Quốc từ Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma đến Lục tổ Huệ Năng đều được gọi là »Đơn truyền« (chỉ truyền cho một người). Đồng thời với việc truyền trao thiền pháp, còn giao cho y (casa) để làm pháp tín, sự kiện này gọi là »Truyền y«. Trùng Tẩm Tào Khê Nguyên Bản Pháp Bảo Đàn Kinh Duyên Khởi: »考 祖 （指 六 祖 慧 能） 二 十 四 傳 衣、 三 十 九 祝 髮、 說 法 利 生 三 十 七 載。 – Khảo tổ (chỉ Lục Tổ Huệ Năng) 24 tuổi được truyền y, 39 tuổi được cạo tóc, thuyết pháp lợi sinh 37 năm«.


meanings:
Loại hình văn học, tập trung vào việc trần thuật một số nhân vật trong nhà Thiền. Trong truyện kí tổng hợp của Phật Giáo Trung Quốc luôn luôn bao gồm truyện kí của thiền tăng. Như Cao Tăng truyện do Thiền tăng Huệ Kiểu (sống vào đời Lương, Nam Triều) soạn, gom chép 10 khoa truyện kí của Phật tăng, trong đó có một khoa »Tập Thiền« ghi lại truyện của 12 vị thiền tăng nổi tiếng. Tùy theo sự phát triển của Thiền tông, trong truyện kí tổng hợp vào những thời kì sau, số thiền tăng chiếm tỷ lệ tăng dần. Như trong Tục Cao Tăng truyện do Đạo Tuyên (vị tăng sống vào thời sơ đường) soạn, khoa »Tập Thiền« gồm có truyện kí của 98 vị thiền tăng. Về sau, Thiền tông phát triển mạnh, liên tục xuất hiện các tác phẩm chuyên viết về truyện kí của Thiền tăng, như Thiền Lâm Tăng Bảo truyện do Huệ Hồng (vị tăng sống vào đời Tống) soạn, ghi được 81 vị, Tăng Bảo Chính Tục truyện do Tổ Tú soạn, ghi được 28 vị. Ngoài ra còn có một loại tác phẩm chuyên viết về truyện kí của một người, như Tào Khê Đại Sư Biệt truyện do Vô Danh soạn, Minh Châu Định Ứng Đại Sư Bố Đại Hoà thượng truyện do Vô danh soạn. Cho đến nay, nếu nhận xét bằng nhãn quang của nhà nghiên cứu lịch sử Thiền tông thì các tác phẩm Truyện kí trong văn hiến Thiền tông dường như chỉ là một số ít, đại đa số thiền tăng bao gồm một số thiền tăng quan trọng đều không có truyện kí chuyên biệt.


meanings:
【傴僂】ủ lũ [yưl=] (văn) Gù lưng, còng lưng.


meanings:
① Vết đau. ||② Hại, như trúng thương 中傷 bị kẻ làm hại. ||③ Thương, như thương cảm 傷感 cảm thương.


meanings:
① Vết thương: 輕傷 Vết thương nhẹ; ② Tổn thương: 傷腦筋 Nhức óc; 傷其十指不如斷其一指 Làm bị thương mười ngón tay không bằng làm cụt một ngón tay; ③ Mắc bệnh: 傷風 Cảm, cảm gió; 傷寒 Thương hàn; ④ Ngấy: 吃糖吃傷了 Ăn đường nhiều thấy ngấy quá; ⑤ Cản trở, trở ngại, gây hại: 何傷乎 Có gì cản trở?; ⑥ Đau đớn: 悲傷 Đau đớn, đau buồn; 傷感 Xúc cảm, buồn rầu, thương xót; ⑦ Tổn hại, làm hại, hại: 傷衆有罪 Làm khổ dân là có tội; 開口傷人 Mở miệng hại người.


meanings:
① Cản trở, gây trở ngại; ② Chán ngán, thất vọng. Xem 侘傺.


meanings:
① Láu lỉnh, u mê không biết cái gì cũng gọi là xoạ.


meanings:
① Nghiêng, như khuynh nhĩ nhi thính 傾耳而聽 nghiêng tai mà nghe. ||② Nghiêng đổ, con gái đẹp gọi là khuynh thành 傾城 nghĩa là cái đẹp có thể làm nghiêng nước đổ thành vậy. ||③ Ðè úp, như khuynh hãm 傾陷 dùng mưu kế hại người cũng như dùng vật gì để úp chết người vậy. ||④ Dốc hết, như khuynh nang 傾囊 dốc túi. ||⑤ Kính phục người hết sức cũng gọi là khuynh đảo 傾倒 nghĩa là kính phục quá không còn dấu diếm gì trong lòng.


meanings:
① Nghiêng: 傾耳而聽 Nghiêng tai mà nghe; 身子向前傾着 Nghiêng mình về phía trước; ② Khuynh: 左傾 Tả khuynh; 右傾 Hữu khuynh; ③ Đổ, dốc, làm đổ, nghiêng đổ: 大廈將傾 Toà nhà sắp đổ; 傾全力 Dốc toàn lực; 傾城 Làm nghiêng đổ thành trì; 傾囊 Dốc túi; ④ Khâm phục, thán phục.【傾心】khuynh tâm [qing xin] a. Say mê, khâm phục, bội phục trong lòng; b. Chân thành: 傾心交談 Chân thành tâm sự với nhau.


meanings:
① 【僂儸】 lâu la [lóuluó] Thuộc hạ của trộm cướp, lâu la; ② Xem 佝僂病 [goulóu bìng]. Xem 僂 [l=].


meanings:
① (văn) Gù lưng. Xem 傴僂 ② (văn) Nhanh chóng, ngay: 不能僂指 Không thể vạch ra ngay. Xem 僂 [lóu].


meanings:
(đph) ① Thân thể tráng kiện; ② Dáng vẻ tươi tắn.


meanings:
Mới, chỉ, (không) những: 他僅用了五天的工夫就完成了工作 Chỉ trong 5 ngày anh ấy đã làm xong việc. 【僅僅】cẩn cẩn [jênjên] Chỉ, mới, chỉ mới: 僅僅夠吃 Chỉ đủ ăn thôi; 僅僅一個月 Chỉ mới một tháng. Xem 僅 [jìn].


meanings:
(văn) Ngót: 士卒僅萬人 Ngót một vạn quân. Xem 僅 [jên].


meanings:
(văn) ① Giết chết; ② Nhục nhã, hổ thẹn; ③ Công tác, hợp lực.


meanings:
(văn) ① Đều, tất cả đều: 儉曰：伯禹作司空 Đều nói: Bá Vũ làm chức tư không (Thượng thư: Thuấn điển); 朝廷僉以爲當，遂改法 Cả triều đình đều cho là đúng, bèn sửa lại luật pháp (Hán thư: Hà Tằng truyện); ② Mọi người, của mọi người: 宜登中樞，以副僉望 Nên lên chỗ chính quyền trung ương, để hợp với điều mong muốn của mọi người (Bạch Cư Dị: Trừ Bùi Kí Trung thư lang đồng Bình chương sự chế).


meanings:
① Tự mình vận động gọi là động, như lao động 勞働.


meanings:
① Ðủ, thường dùng như chữ soạn 撰. Chính âm là chuyến.


meanings:
① Hình tượng, như tố tượng 塑像 tô tượng. ||② Giống, như sau khi Phật tịch, chỉ còn thờ tượng giống như lúc còn, gọi là đời tượng pháp 像法.


meanings:
① Tượng, tranh: 佛像 Tượng phật; 塑像 Tượng nặn; 繡像 Tranh thêu; ② Giống, giống như, trông như: 這小女孩很像她的媽媽 Khuôn mặt con bé này trông rất giống mẹ nó; ③ Như, y như, ví như: 像這樣的英雄人物將永遠活在人民的心中 Những con người anh hùng như vậy sẽ sống mãi trong lòng nhân dân.


meanings:
(title) Sutra of Resolving Doubts During the Age of the Semblance Dharma


meanings:
① Ở nhờ, đi ở nhờ làng khác hay nước khác gọi là kiều cư 僑居, kiều dân 僑民.


meanings:
① Ở nhờ nơi khác (hay nước khác); ② Kiều dân: 華僑 Hoa kiều; 外僑 Ngoại kiều.


meanings:
① Ðầy tớ. ||② Kẻ cầm cương, ngày xưa có chức Thái bộc tự 太僕寺 coi về việc xe ngựa cho vua. ||③ Kẻ hèn này, lời thư từ nói nhún mình gọi là bộc. ||④ Lóc cóc, như phong trần bộc bộc 風塵僕僕 đi lại lóc cóc, nghĩa là phải xông pha gió bụi, không được nghỉ ngơi.


meanings:
① Đầy tớ; ② (văn) Tôi, kẻ hèn này (từ dùng để khiêm xưng trong thư từ qua lại): 聞足下遇火災，僕始聞而駭，中而疑，終乃大喜 Nghe ông bị cháy nhà, tôi lúc mới nghe qua thì giật mình, giữa chừng thì nghi ngờ, cuối cùng lại mừng (Liễu Tôn Nguyên: Hạ thất hoả thư); ③ (văn) Đi khắp, chạy khắp: 僕僕風塵 Xông pha gió bụi khắp nơi.


meanings:
(văn) ① Như 勞 (bộ 力); ② Tiếng để chửi: 呆僗 Đồ ngốc.


meanings:
① Người bằng vai, là người bạn cùng làm việc, như quan liêu 官僚 người cùng làm quan với mình, cũng gọi là đồng liêu 同僚. ||② Anh em rể cũng gọi là liêu tế 僚婿.


meanings:
(Quan) liêu, bạn, đồng nghiệp: 官僚 Quan liêu; 同僚 Đồng liêu, bạn cùng làm quan với nhau; 僚婿 Anh em bạn rể.


meanings:
① Nêu tỏ. ||② Một âm là sàn, sàn sậu 僝僽 lời mắng rất tệ.


meanings:
(văn) ① Nêu tỏ; ②【僝僽】sàn sậu [chánzhòu] (văn) a. Phiền não, tiều tuỵ; b. Khổ sở; c. Trách móc; d. Tiêu khiển, giải sầu.


meanings:
① Dối trá. ||② Trộm giữ lấy, như kẻ loạn thần lên cướp ngôi của chúa gọi là nguỵ triều 僞朝.


meanings:
① Giả, giả vờ: 僞造 Giả tạo; 去僞存眞 Bỏ cái giả lấy cái thật; 然則舜僞喜者與？ Thế thì ông Thuấn là người giả vờ vui vẻ đó ư? (Mạnh tử: Vạn Chương thượng); ② Nguỵ, không chính thống: 僞朝 Triều ngụy.


meanings:
5754又作疑偽經。假借佛說而偽造之經典，稱爲偽經；來歷可疑而被懷疑爲偽經者，則稱爲疑經。一般經錄中常將二者合稱爲疑偽經或偽疑經。蓋自印度即有不少假托佛說之經典，蓄意混亂佛陀所說之教理。然今所謂偽經，則唯指中國、日本等模仿經論製作，並假托爲譯自西域胡本、印度梵篋之經文，或混入外來思想、參雜其他宗教，乃至民間信仰之經典，視之爲由印度及西域傳來之「真經」而攝入三藏中。　對疑經最初提出問題者乃爲經錄之編者，認爲疑經會使真經紊亂，亦會令佛所說之真理晦澀，故將一切翻譯經皆視爲佛所說，非翻譯經則貶爲妄說，並視之爲偽妄亂真。南朝梁代僧祐之出三藏記集卷五引述前秦道安綜理眾經目錄中之「疑經錄」謂（大五五‧三八中）：「經至晉土，其年未遠，而熹事者，以沙標金，斌斌如也，而無括正，何以別真偽乎?」　出三藏記集舉出綜理眾經目錄所列舉之疑經，如寶如來經等，共二十六部三十卷，僧祐以本身所集輯作成新集疑經偽撰雜錄，如比丘應供法行經等，共二十部二十六卷，另加上僧法尼所誦出經入疑錄，如寶頂經等，共四十四部，總計即有七十部疑偽經目；歷代三寶紀卷十五所引眾經別錄舉出疑經有十七部二十卷，同卷李廓之魏世眾經目錄揭出非真經六十二部、非真論四部、全非經愚人妄稱經十一部；大唐內典錄卷十歷代所出疑偽論錄揭出一八三部三三四卷；大周刊定眾經目錄卷十五之偽經目錄列有二二八部四一九卷；開元釋教錄卷十八疑惑再詳錄揭有十四部十九卷，同錄偽妄亂真錄有三九二部一○五五卷等。　疑偽經通常隨時代而續增，在道安時原僅二十六部三十卷，至僧祐時則增爲四十六部五十六卷，增加約二倍；隋代彥琮時又增爲二○九部四九○卷；據唐代智昇之記錄，又倍增爲四○六部一○七四卷。經錄所傳之卷數雖未必十分正確，但可作爲計算疑偽經隨時代增加之大致標準。又依智昇開元錄所傳唐代疑偽經有四○六部，卷數超過一千卷，是值得注意的。以開元錄爲例，入藏經一○七六部五○四八卷，其與前述疑偽經數相比，則可得知當時大量疑偽經被製造出及流行之情形。隋唐時代被認爲是中國佛教之全盛期，亦是疑偽經之盛行期。自研究之立場而言，勢必追究有那些疑偽經，及爲何有如此多之疑偽經等問題，凡此，皆爲疑偽經研究之重要課題，亦是了解民間信仰之有效方法。但智昇之開元釋教錄將被判定爲疑偽經者全部擯出大藏經之外，因此前述之四○六部一○七四卷不許入藏，故當時盛行民間之疑偽經至今大部分僅餘名稱，甚至散佚。雖然如此，現藏之中仍收錄少數疑偽經。　然而近世以來，從敦煌發現大量之佛典，其中很多係已散佚之疑經。日本昭和初年，矢吹慶輝調查史坦因本及伯希和本，自其中選出重要疑經五十餘卷，收錄於大正藏第八十五冊（疑似部）。其後半世紀間疑經之研究遂有長足之進步。近年來研究疑經頗有成果者，首推牧田諦亮之「疑經研究」，其中收錄未被收錄於大正藏第八十五冊之疑經原典三十卷。此外，提倡大乘起信論爲中國撰述說的望月信亨，將疑經分爲有關道教及俗信者、有關護國及大乘戒菩薩修道階位者、有關如來藏密教者、馬鳴所造之大乘起信論，及假托馬鳴龍樹之諸論而論述者。牧田諦亮更考察撰述疑經之意圖，而將疑偽經歸納爲下列六類：(一)疑經乃爲符合統治者之意而造，如武則天時之大雲經等。(二)爲批判統治者之施政，如仁王般若經、三階教之經典像法決疑經、瑜伽法鏡經等。(三)考慮符合我國傳統五倫思想，如父母恩重經、盂蘭盆經、須彌四域經、清淨法行經等。(四)鼓吹特定之教義信仰，如大佛頂首楞嚴經、大般涅槃經後分、大通方廣經、觀世音三昧經等。(五)標示有現存特定個人之名，如高王觀世音經、僧伽和尚入涅槃說六度經、勸善經等。(六)爲療病、祈福等類之迷信者，如四天王經、占察善惡業報經、天地八陽神咒經、佛說延壽命經、佛說七千佛神符經。其中，尤以第六類之疑經爲最多。此外，亦有道教徒盜用佛經教義或章句而妄作者。　有關禪宗之疑經，有法句經、金剛三昧經、禪門經、法王經、圓覺經，其中金剛三昧經及圓覺經係被視爲翻譯經而入藏之疑經。〔鳴沙餘韻、昭和法寶總目錄卷一、佛書解說大辭典佛典總論第二部第五章（小野玄妙）〕


meanings:
指幷非譯自梵本或西域原本，而是在中國、朝鮮、日本、西藏等地模仿經論而撰成之佛經。有時將疑僞之論典或其他以佛典面貌出現的典籍，也泛以‘僞經’二字稱之。相對于翻譯經典之稱爲真經，此類經論即稱爲僞經，也稱疑經或疑僞經、僞疑經。一說謂凡非佛所說者，名爲僞經，而真僞一時難辨，尚需考證者，稱爲疑經。其內容大多夾雜有當地傳統的民間信仰，或其他宗教的思想等成分，對佛教之弘傳于當地，有一定程度的影響力。<#>印度早有僞經之說，如小乘教徒認爲大乘經典爲後世僞作、非佛說，又如謂阿含經典乃後人添加改造者、《法華經》〈提婆品〉系提婆達多一派所作。日本之僞經有《佛說無量壽佛名號利益大事因緣經》、《十王經》等。龍樹之《釋摩呵衍論》，古來被認爲是新羅國月忠所撰。西藏僞經，則以前弘期寧瑪派諸怛特羅較爲有名。<#>中國漢地在東晋以前即出現僞經。對僞經首先提出問題的經錄編輯者，對僞經的態度是輕視的。他們認爲僞經是‘飾虛構之說，亂經典之真善者。’一般而言，僞經隨著時代而續增，隋唐時代是中國漢地佛教的完成期，同時也是僞經的全盛期。依智升《開元釋教錄》所記，唐代僞經有四百部一千餘卷；而入藏之真正經典有一０七六部、五０四八卷，兩者相較，不難看出當時僞經被大量製作及流行的情形。<#>由于經錄之編輯者皆不承認僞經有入藏的必要，因此除少數例外，僞經在寺院經藏中幾無迹可尋。因此，僞經之流傳唯靠民間傳抄。到宋代木版大藏經刊行後，民間傳抄、流布之僞經逐漸散佚。如此一來，除斷簡殘篇偶可觸及之外，僞經乃成爲僅留名在經錄之中的佛典而已。所幸敦煌文獻中，含藏不少僞經，爲僞經之研究開創了新契機。<#>敦煌本僞經的調查由日人矢吹慶輝著手從事，《大正藏》第八十五册〈疑似部〉、《鳴沙餘韵》與《三階教之研究》的刊行，即其研究成果。〈疑似部〉搜錄的僞經有五十六部，大多依照斯坦因本。吉勒斯（L. Giles）後來爲斯坦因本編制‘目類’（Descriptive Cata-logue of the Chinese Manuscripts fromTunhuang in the British Museum. London□1957），列入Apocryphal sūtra的計二六七部，列入Unidentified fragments of Apoc-ryphal sūtra的有十四部。此外，牧田諦亮〈疑經研究〉（京大人文科學研究所，昭和五十一年）中，收錄《大正藏》第八十五册所未收的僞經原典計三十部之多，爲近年研究僞經學者中之成果最著者。<#>◎附︰小野玄妙著·依觀譯〈疑僞經概說〉（摘譯自《佛教經典總論》第二部第五章）<#>在中國傳譯的經典中，內容正確的固無問題，然內容不正確的，有些會令人懷疑是否真爲‘佛典’，有些則是後人故意模仿‘佛典’而製作的‘僞妄經’。由于這種經典幾乎在佛教傳入中國不久之後即已流傳，具有相當久的歷史。因此，有關此等‘疑經’、‘僞經’之調查研究，乃極爲棘手。<#>大體而言，‘佛教’即指‘佛之所說’。如果將佛陀所說之集錄當作‘真經’，則不是佛所說的，就可說是‘非真經’了。如果‘真經’與‘非真經’的不同，僅以此即能區別開來，問題就簡單多了。然而事實幷非如此。<#>向來佛家認爲大小乘經律皆爲佛所說，系釋尊入滅時由佛弟子加以結集編纂，而貯藏于某地之山洞中。其後，經過數百年，陸續傳入中國幷被譯成中文云云。如果此說屬實，則‘真經’、‘非真經’之區別，亦非難事。<#>然而歷史事實完全與此相反，記錄佛說之‘梵本’，事實上完全不存在。實則佛陀所說法的流傳只是經由衆人之口耳相傳而已。換句話說，傳說中曾被貯藏于山洞中的梵本，其實一本也沒有。將口耳相傳之佛說用筆墨記載，已經是相當後期的事了。而且，也不是同時就出現所有經典，而是一部接一部，與日俱增的。經典成立後，即被携入中國翻譯。亦即中國一地的經典傳譯歷史真相是︰幷無所謂記錄佛說而曾被貯藏的梵本，而是經典甫一成立，隨即陸陸續續傳至中國。<#>雖然經典卷首有‘聞如是’，卷末有‘信受奉行’之形式，但這也只是在形式上假托此經爲佛所說而已。事實上，它完全是一篇創作。由于一再地改訂删補，因而有重譯本出現，此外，也有原先只是篇幅甚小的經典，到後來却編輯成大經的例子。這在人類史上幷非不可能之事。總之，事實上幷沒有既成的、記載佛說的梵本，而是後代逐漸完成的。以此歷史事實爲基礎，來對‘疑經’、‘惑經’作研究，則能作出與向來佛家所說完全不同角度的觀察。<#>持平而論，從史實看來，將佛陀所說完全筆錄下來的典籍，一部也沒有。佛陀本身幷無著作，吾人只能透過後世佛教徒之述作，才能知道佛陀之教說。後世佛教徒的述作，其實就是其個人的著作。這樣的著作，由于是由歷代佛教徒在不同的地方所完成，因此其內容也各有不同。而大乘小乘之差異，也是由于彼等所持看法有別，故有相異之著作問世。<#>然而，若是如此，則‘真經’、‘非真經’又該如何界定？其判定的標準又是如何？在同樣是祖述釋尊教法的佛教徒之間，對小乘佛教而言，大乘經典幷非佛所說，然而大乘佛教則力辯其爲佛說。如此，即産生‘真經’、‘非真經’之爭論。但是這種爭論，一直是沒有結論的。因爲幷沒有當初佛陀說法之記錄的‘標準真經’存在于世。<#>所謂的‘真經’、‘非真經’，原則上不能由首尾有否‘聞如是’等字句來作决定。所有的經典，既然都是成于後世佛教徒之手，因此只要是叙述佛教教說的，無妨都可視爲佛教‘真典’。但是，這也只是說它是佛教的著作，幷非即以爲這是出生于西元前五、六世紀的釋尊本人的教說。因爲自始就沒有那樣的著作存在。<#>這些容易被懷疑爲是否系佛教真經的典籍，早在東晋·道安以前就已流傳于世。書中所說的，都與佛教的標準學說相違。筆者認爲︰自後漢三國以後，與佛教相關的大陸文化傳入中國。同一時期，摩尼教、拜火教、婆羅門教、基督教等其他宗教的教典，也被當作外國文學之一而被傳譯進來。這些典籍大概也有些被混入到佛教經典中吧！在道安之前即已流行于世的《寶如來三昧經》、《善王皇帝經》等，應該就有這種情形。若某一經典是譯自外國語文，且其內容可疑，可能就是與外教相混的了。近世在敦煌發現、譯于唐代的基督、摩尼教等漢譯聖典，也都可以歸入這一類。<#>此外，在這些‘疑經’之中，同樣是與佛教有關的著作，因製作者製作的年代、地點的不同，因此偶而會有所變化，這是必然的。而認爲佛典原系藏在印度之某地，而後始陸續出土、携入中國、譯出等等，則純系笑話。佛教經典的製作地未必僅限于印度一地。其中當然含有從中亞到西域之間各地學者的著作。這些著作有可能結合了外來思想，也有可能提倡新說。在大乘經典之中，原就存在著內容與根本佛教不同的問題，而《梵網》、《仁王》、《本業瓔珞》等經在大乘經典中，亦被投以懷疑的眼光。這些經典，必是某些人的創作，然而其作者究竟是印度人、西域人或中國人，却無從得知，這也是說它是‘疑經’之緣由。<#>關于這些問題，將另作詳論，在此且略過不談。大體而言，認爲佛教經典全系出自印度，這是錯誤的觀念。猶如前文所述，傳來的經典幷非系原先貯藏的，而是新的著作。佛教流行之地，非僅限于印度。中亞、西域等地皆有，幷無時、地、人的限制。尤其在西域，系各種外國思想交流之地，因此必然會有變形的著作出現。此種變形的著作也可視之爲‘疑經’之一。道安曾別列‘凉土異經’、‘關中異經’二者，而分立目錄，或許即基于某種考量吧！<#>又，所謂‘僞經’，是指幷非外國傳入，而是中國的佛教學者模仿聖典所製作的典籍，幷假裝是由西域胡本或印度的梵策而傳入的。這類經典，也是相當早以前，即已混在傳譯的經典中一起流傳。它們也是由歷代的、各地的無名氏完成的。經中所包含的謬誤，雖極容易辨認，但諸如智顗、善導等隋唐佛學大家，亦不在意地援用，因此坊間自是盛行不已。在隋·仁壽二年（602）勘定大藏經時，雖已將此等‘疑經’、‘僞經’，連同‘抄經’都擯除于藏外，而不予抄寫。但由于彼等已猶如民間信仰，根深蒂固，因此雖知其爲僞妄，但是現行之《大藏經》仍收有若干。前所舉之《仁王》、《梵網》等姑且不論，即如《佛名經》、《占察經》、《釋摩呵衍論》等書也都屬此類。<#>收錄在現行的《大藏經》中的經典，雖被編入正錄，但事實屬于‘疑經’、‘僞經’的，約有數十部。這些以中文書寫的經典，乍看之下似與其他佛經無異，但若仔細地勘察其內容，自可發現其中含有種種雜物，有玉有石，真假混雜。<#>關于佛經真僞之辨認，若嚴格劃分，則如上述。但是若將有關佛教的佛教徒的著作，依地域而作區分，則印度人的著作、中國人的著作、日本人的著作，究竟其價值差異有多少？往昔曾經由于是印度、西域的著作，或由于是譯自于胡語、梵語，因此被視爲真經；由于不是譯自梵策，就被編入‘疑僞經’中。這樣的觀念與處理方式不無道理，但現今在純正的歷史批判觀點之下，只能說二者有外國作品之翻譯、與中國內地著作之不同。其價值應是無分高下的。<#>被稱爲‘疑惑經’、‘僞妄經’的經典，在佛教中幷非主流。但是，對于那些混入外來思想，或吸收民間信仰而作出的聖典，若冷靜地站在局外者的立場，以學術的觀點來作研究，它們將是極爲有用的資料。一般似乎認爲假托佛教之名而制作僞經，是一件極爲可惡之事，但是，事實上大小乘經典也幷非全然是佛陀教法之筆錄。雖有‘聞如是’列于經典之中，然彼等既非吾等所親聞，亦非當時佛陀金口所說之錄音。總之它們也都是托爲佛說的著作。若說有所不同，則是印度、西域人撰述的，是透過譯人而譯成的；而中國人的著作，則是一開始就以中文書寫而成。<#>僞書的製作，未必僅限于佛典。它們都是因應需要而出現的。例如道、佛二教爭議最盛時，即有關于此問題的僞經出現；而地藏信仰盛行時，即出現敷演地藏菩薩利生功德的僞經。從這些僞經的製作中，很能看出其製作時代思想界之實際動態。在《開元釋教錄》卷十八中，記載︰三階教僧師利于唐·景龍三年（709），僞造《瑜伽法鏡經》二卷，幷于該經序文謂︰此經乃菩提流志與寶思惟等同在崇福寺所譯出，梵本在菩提流志手中云云。《開元錄》的撰者智升曾特地親往菩提流志住所，咨詢此事。菩提流志曰︰‘吾固無此梵策，亦不曾譯此經。’<#>總而言之，歷代曾出現不少僞經，這是事實。而且，不僅有經典的僞造，甚至于還有《朱士行漢錄》等僞撰目錄乃至新著新編的種種僞書。<#>僞經的製作，不僅在中國爲數甚多，即使朝鮮、日本亦可見及。這些僞經雖被禁止入藏以及流傳，但是由于民間的私相傳抄，迄今仍存有若幹部。（中略）<#>在《出三藏記集》等經錄中，所列的疑僞經數量幷無太大的差別，總數約爲四八九部（中略）。<#>疑僞經雖非佛說之真正記錄，但亦無須對它過度嫌惡。其中優良的作品也不少。只要能認清楚其非印度、西域人所撰，亦非譯自梵策，而是中國（或西域等地）人的著作，就不成問題。<#>疑僞經的研究，雖極爲困難，然正由于難度高，所以也就更爲有趣。諸如較早期的《仁王》、《梵網》、《本業瓔珞》、《起信》、《占察》，較晚期的《圓覺》、《大佛頂首楞嚴》等經論一方面被視爲‘疑經’，一方面又備受尊崇。至于菩提流支的《金剛仙論》、龍樹的《釋摩呵衍論》雖也被視爲‘僞論’，但有時候其所扮演的角色，還比其他‘真論’更爲重要。這些典籍有些是經錄所不載的。例如《金剛仙論》與《釋摩呵衍論》等書，在唐代之前的經錄中，一次也不曾出現。<#>［參考資料］　望月信亨《佛教經典成立史論》；宇井伯壽《西域佛典の研究──敦煌逸書簡譯──》、《淨土教の起原及發達》；矢吹慶輝編著《鳴沙餘韵解說》。<#>


meanings:
① Thiết thoát giảo hoạt, tục mượn làm chữ tiếm 僭.


meanings:
① Tiêu nghiêu 僬僥 người lùn. ||② Một âm là kiểu, kiểu hãnh 僥倖 cầu may, tả cái dáng cầu lợi không chán.


meanings:
【僥倖】 kiểu hãnh [jiăoxìng] May mắn, hoạ may: 你眞僥倖 Anh thật may mắn. Cv. 傲倖, 微倖.


meanings:
① Sư nam, đàn ông đi tu đạo Phật gọi là tăng. Nguyên tiếng Phạm gọi là Tăng già 僧伽 nghĩa là một đoàn thể đệ tử Phật, trong luật định bốn vị sư trở lên mới gọi là Tăng già.


meanings:
① Thầy tu, sư (tiếng gọi tắt của từ 僧伽 [seng jià]): 僧多粥少 Sư nhiều cháo ít.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. Sư ở núi Nam Tế thuộc Hà Trung (nay là huyện Vĩnh Tế tỉnh Sơn Tây), về sau vào đất Mân, cuối cùng ở viện Trường Khánh. Thự hiệu: Bản Tịnh Đại Sư.


meanings:
(898-955) Còn gọi: Đạo An. Thiền tăng đời cuối Đường đầu Ngũ Đại, họ Lí, tên Phi, người Trường An (Tây An, Thiểm Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Đạo Ưng, thuộc tông Tào Động đời thứ 3, trụ thiền viện Đồng An, núi Phụng Thê, Hồng Châu (gần sát huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây). Người đời gọi sư là Tổ Đồng An. Vua ban hiệu Quảng Trí Đại Sư. Có ngữ lục truyển bá ở đời.


meanings:
the Buddha does not exist within the saṃgha


meanings:
（梵 saṃgha，巴 saṅgha，藏 dge-ḥdun）（1）三寶之一。音譯又作僧佉，或略稱爲僧。意譯爲衆、和合衆。梵漢語合稱爲僧衆、和合僧、僧團。古代印度，無論是政治上的共和制團體，或職業性的組織團體，或宗教性的團體，皆稱爲saṃgha或gaṇa，因此，佛教也加以沿用。如來成道後，首至鹿野苑，度阿若憍陳如等五比丘；此爲佛教僧伽之濫觴。一般而言，三人以上始稱爲僧伽（saṃgha），三人或二人則稱別衆（gaṇa）。<#>依原始經典所釋，出家剃髪，從佛學道，具有戒、定、慧、解脫、解脫知見等性德，而住于四向四果的聖弟子，即是僧伽。彼等在世間應受供養、恭敬、布施、禮敬，是無上福田。而律藏及傳統佛教界，則以爲僧伽是指受過比丘戒、比丘尼戒的出家男女團體而言。《大智度論》卷三雲（大正25·80a）︰‘僧伽，秦言衆；多比丘一處和合，是名僧伽。譬如大樹叢聚，是名爲林，一一樹不名爲林，除一一樹亦無林。如是一一比丘不名爲僧，除一一比丘亦無僧，諸比丘和合故僧名生。’<#>另依《大乘法苑義林章》卷六（本）所載，僧伽有理和、事和、辨事等三種。(1)就理和之義言，一人即可稱爲僧伽；(2)就事和之義言，所和之體約三人始稱爲僧伽；(3)就辨事之義言，則四人、五人，乃至二十人以上，方可稱爲僧伽。又，四人僧伽除自恣、受大戒、出罪之外，可作其餘一切如法羯磨；五人僧伽除受大戒、出罪外，得作其餘一切如法羯磨；二十人僧伽以上得作一切羯磨。在中國，則單獨一位出家人也稱爲僧或僧侶，而與‘沙門’同義。<#>在佛陀住世時代，僧伽之成員即良莠不齊。依《十誦律》卷三十〈瞻波法〉所載，僧有五種︰(1)無慚愧僧︰破戒比丘。(2)羯羊僧︰鈍根無智慧比丘。(3)別衆僧︰一界內處處別作羯磨的比丘。(4)清淨僧︰能持戒及較優秀的凡夫比丘。(5)真實僧︰指學、無學人。有關僧伽之種類，在經律論諸典中，除上述各種說法外，尚有其他異說。<#>此外，依《大乘本生心地觀經》卷二、《大智度論》卷三十四所載，彌勒、文殊等菩薩也可稱爲菩薩僧，以別于此上所述之聲聞僧或凡夫僧。《五分律》卷十六中，更將佛列在僧伽之中，如（大正22·110b）︰‘佛言︰但以施僧，我在僧中。’然而，《成實論》〈辯三寶品〉則主張佛幷非爲聲聞衆，且佛法僧三寶之間乃有差別，故不將佛列于僧伽中。<#>僧伽原爲比丘、比丘尼之通稱，但在中國及日本，則稱比丘爲僧，比丘尼爲尼。迨至後世，則不只限于比丘、比丘尼，尚有沙彌、沙彌尼等亦稱僧或尼。比丘等稱爲大僧，沙彌等則稱爲小僧。<#>◎附一︰水野弘元〈僧伽〉（摘錄自《佛教要語的基礎知識》第二章）<#>‘僧伽’一辭的起源<#>所謂僧伽也譯爲僧衆。是‘集團’的意思。又稱爲和合衆。在佛教以前，這個詞彙也用來形容印度一般社會上商工團體及政治團體。此外，也用來形容當時的宗教團體，也就是教團。或許就是因爲這個原因，所以佛教也采用這個名稱來稱呼佛教教團。所謂僧伽的佛教團體，到底所包含的內容範圍是什麽？依據傳統立場來講，包含了比丘僧伽（比丘衆）與比丘尼僧伽（比丘尼衆）。也就是指受過比丘戒、比丘尼戒的出家男女團體而言。<#>四衆與七衆<#>本來佛教徒的團體可分爲出家與在家兩大部份，在家衆有優婆塞與優婆夷；出家衆有比丘、比丘尼、沙彌、沙彌尼、正學女等。出家與在家合稱爲‘七衆’。而優婆塞、優婆夷、比丘、比丘尼則合稱爲‘四衆’。<#>優婆塞（upāsaka，信士、信男）︰是男性的在家信徒。他們皈依佛法僧三寶，幷誓守在家五戒。在家五戒是︰不殺生、不偷盜、不邪淫、不妄語、不飲酒。過著這種家庭生活的男子就稱爲優婆塞。<#>優婆夷（upāsikā，信女）︰是女性的在家信徒。和男性信徒一樣，是皈依三寶、守在家五戒的人。<#>除了皈依三寶，遵守在家五戒之外，在家信徒還須守八齋戒。就是每月有六天（一日、八日、十四日、十五日、二十三日、三十日）或者四天（除去六天中之十四與三十兩天）做爲齋日。在齋日中全天都要嚴守近乎出家人那種禁欲生活的八齋戒。所謂八齋戒就是除去下述沙彌十戒的第十戒（不受金銀戒），幷合幷七、八兩戒爲一戒所成的八條戒律。但實際上是包含了九戒。後代對于這八齋戒也有不同的說法。<#>比丘（bhikṣu、bhikkhu，苾芻、除饉）︰是受過具足戒（二五０戒）的出家男子。須年滿二十歲才可受具足戒。<#>比丘尼（bhikṣuṇī、bhikkhunī，苾芻尼、除饉女）︰是受過具足戒（三四八戒）的出家女子。年滿二十歲才可受具足戒，但是已婚女性在二十歲以前，若已經過‘正學女’這個階段的話，也可受具足戒。<#>沙彌（śrāmaṇera、sāmaṇera，勤策）︰就是候補沙門的意思，是指已經出家但尚未受比丘具足戒的男子。因爲必須滿二十歲才能受具足戒，所以其身分就僅止于沙彌而已。沙彌必須遵守以下十戒︰(1)不殺生戒，(2)不偷盜戒，(3)不淫戒（禁止男女間的性關係），(4)不妄語戒，(5)不飲酒戒，(6)不非時食戒（禁止在中午以後進食），(7)不塗飾香鬘戒（禁止裝飾打扮），(8)不歌舞觀聽戒（禁止觀賞歌舞音樂），(9)不用高廣大床戒（禁止使用奢侈舒適的臥床），(10)不受金銀戒（禁止接受金銀等錢財）。<#>沙彌尼（śrāmaṇerī、sāmaṇeri，勤策女）︰已出家但尚未受比丘尼具足戒的女子。與沙彌一樣，未滿二十歲的出家女子就稱爲沙彌尼，也必須遵守十戒。<#>正學女（śikṣamānā、sikkhamānā，式叉摩那）︰已出家但尚未受比丘尼具足戒的已婚婦人。由于不知道這位已婚婦人是否懷有身孕，因此須先以兩年的時間爲‘正學女’。若已懷孕，則生産育兒至少須時兩年。兩年之後，幼兒離開母親，這位母親便可正式受戒出家。爲了方便正學女生産育兒，所以戒律不像沙彌尼、比丘尼般嚴謹，比較寬鬆，但也必須遵守以下的六法戒︰(1)不淫戒，(2)不偷盜戒，(3)不殺生戒，(4)不妄語戒，(5)不飲酒戒，(6)不非時食戒。<#>僧伽的範圍<#>從原始佛教以來到部派佛教爲止，在這個傳統的立場下，所謂僧伽，是指在佛教全體七衆與四衆之中之比丘與比丘尼的出家團體而言。尤其比丘僧伽，更是僧伽的主體；比丘尼僧伽則是比丘僧伽的附屬團體。因此像出家的沙彌、沙彌尼、正學女，以及在家的優婆塞、優婆夷等信衆，都不包括在僧伽範圍裏。<#>比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷合稱爲四衆，此處，‘衆’的原語是pariṣad、parisā，幷不是saṅgha。saṅgha這個字只用來形容比丘與比丘尼僧團而已。<#>［近代日本佛教的僧伽］　在今天的日本佛教中，僧伽（saṅgha）一語，指的是包含出家與在家之佛教信徒的團體。像這種用法，從釋尊時代開始，到部派佛教時代，以及今天的南方佛教，還有日本明治以前中國與日本的佛教，都不曾使用過。<#>爲什麽今天日本的佛教僧團中包含出家與在家兩種佛教信徒呢？其原因有二︰(1)從理想的僧伽情况來看，出家在家是不應有區別的。將在家信徒納入僧伽範圍是很恰當的。(2)將佛教的僧伽看作是相當于基督教的教會，把它當成是信徒的團體。因此在佛教中教會也可以稱爲僧伽（明治初年開始使用）。日本僧團之所以會有前述的現象，大概就是由于這兩個原因吧！<#>在日本因爲僧伽包括了出家與在家兩種人，所以像南方佛教那種純粹的出家團體（僧伽），在日本是不存在了。今天日本的出家人也多半都過著家庭生活，因此沒有必要去分別出家或在家，將全體佛教徒（不論出家在家）合稱爲僧伽，這種方式也許比較適當吧！<#>本來大乘佛教的理想是沒有出家在家之別的。其目的是能一面過著世俗生活，同時也能站在佛教聖諦第一義的立場。所有的治生産業都是布施行，這就是宏法。我們幷不知道歷史上印度大乘佛教中，是否存在有出家在家不予分別的時代。然而從大乘的理想來看，分教團爲出家在家的二重組織是沒有必要吧？可是事實上，如果沒有那種專門的出家信徒的話，也會産生許多不便，因此大乘佛教後來也有了出家在家的區別。在中國與日本的大乘佛教就是繼承這樣的傳統。<#>僧伽的定義<#>在原始經典中，說明僧伽（三寶之一的僧寶）的固定定義如下︰‘佛的弟子僧伽，具備妙行、具備質直行、具備如理行、具備正行。也就是四雙八輩。這個佛弟子僧伽在世間應被供養、被恭敬、被布施、被合掌禮拜，是無上福田。’<#>這定義可見于巴利阿含經，在漢譯阿含經中也幾乎完全相同。但漢譯阿含經增加了一些僧伽應具備的戒、定、慧、解脫、解脫智見等德。<#>在上述定義中，所謂四雙八輩指聲聞的聖者。<#>根據以上的定義，我們可以知道僧伽原本是指佛弟子的聖者團體。尚未開悟的凡夫幷沒有包含在內。而且根據這個定義也可以知道︰僧伽幷不只限于出家者，在家聖者（在家也有可能是‘有學’的聖者）也可包含在其中。但實際上在家人即使開悟成爲聖者，也不須過僧伽的團體生活，因此這裏就單指出家的聖者而言。總之，根據前面的定義，僧伽就是四雙八輩的聖者，應該接受人們的供養、恭敬、布施、合掌禮拜，是無上福田。也就是說僧寶是可供信徒絕對皈依信奉的對象。<#>可是律藏中，或傳統的、一般所說的僧伽，是指受過具足戒的出家團體而言。依照團體人數的多寡，可分爲四人僧伽、五人僧伽、十人僧伽、二十人僧伽、過二十人僧伽等種。在大都市有二十人以上的僧伽，小都市有十人僧伽，偏僻地方則有五人、四人的僧伽。三人以下則决不能稱爲僧伽，三人或兩人稱爲別衆（gaṇa），而與僧伽有別。理想的僧團成員最好是開悟的聖者，而實際上，受過具足戒的人都成爲聖者，這在釋尊時代就已不可能，更遑論包含有凡夫僧的現代。那爲什麽還希望僧伽成員是聖者呢？關于這點，如果我們考察一下僧伽的意義與機能就可以明白了。<#>僧伽的意義與機能<#>如同前面所舉的定義，僧伽是值得世人尊敬供養的無上福田。僧伽的目的是在世人的信仰與實踐之下，去指導教化世人、救濟世人。也就是說，僧伽這個團體的任務就是代替佛陀去指導救渡世人。<#>所謂僧伽的意義與機能，我認爲有以下三種︰(1)僧伽是佛教的專家，(2)僧伽是信仰的指導者，(3)僧伽是正法的承續者。<#>對于這三點，分別詳述如後︰<#>(1)佛教的專家︰僧伽必須具備正確的佛教信仰，能正確的理解佛教的世界觀、人生觀等教理學說，由正確的實踐修行，而得到深切的、體驗的開悟。在原始經典中，認爲僧伽是具備妙行、質直行、如理行、正行等四雙八輩的聖者，這裏所指的就是佛教的專家。<#>(2)民衆信仰的指導者︰僧伽必須是上述所說的佛教專家，同時也是民衆信仰的指導者。必須具有救渡苦難的教化能力與手段方法，且具有教化意願，而專心致力于救渡衆生。在前項定義中之所以說僧伽應該接受世間的供養、恭敬、合掌禮拜，是無上福田，就是這個緣故。另外像阿羅漢具有三明六通等神通奇迹的靈異能力，這些都可作爲教化的手段，因此阿羅漢也應該算是符合這一個項目。<#>(3)正法的承續者︰使‘正法久住’是僧伽的重要任務之一。這就是說，要正確的傳持正法，勿使斷絕。直到後世永遠傳承持續下去。因此所謂‘僧伽’這樣的團體，就是正法的承續者。<#>僧伽本來的使命，其來源是這樣的︰釋尊在鹿野苑初轉法輪，教化了五比丘。最初受教的是耶舍（Yaśas、Yasa），後來是他的四個朋友。繼之又有五十位鹿野苑青年，受釋尊教導而證得阿羅漢果。六十人的弟子僧伽于焉成立。佛陀就命令這些弟子們各自到四處去游行教化衆人。當時佛的教訓是這樣的︰<#>‘比丘啊！我已經脫離人天的一切（煩惱與業苦）系縛。比丘啊！你們也脫離了人天的一切系縛。比丘啊！爲了世人的利益、爲了世人的安樂、爲了憐憫世間、爲了人天的利益福祉與安樂，你們游行去吧。你們各自前往，不要結伴同行。比丘啊！初善、中善、後善、具備義（內容）和文（形式），就這樣的去說法吧。將完全圓滿、清淨的梵行（佛道修行）說明出來吧！’<#>釋尊這段話說明瞭兩件事︰第一、比丘已證得阿羅漢果位，解脫了一切煩惱業苦的束縛。第二、爲了世人的利益與安樂，要游行各處幷宣說殊勝的教法，幷指導實踐修行的方法。這說出了僧伽之意義與機能的前二項，與經典中僧伽的定義是一致的。<#>此外，爲了使佛法正確地傳續于後世，那麽具有前兩項條件的後繼者就必須不斷出現。在佛教歷史中，佛教興盛時代，僧伽的三項機能必是充實完整；佛教衰弱滅亡的時代地域，這些機能必定也就消失瓦解。<#>［制戒十利］　在律藏所說的‘制戒十利’中，可看出對于僧伽三機能的一些暗示。這是佛陀爲了要正確經營僧伽而設立的十種戒律規定。制定這些戒律規定有十種利益，稱爲‘制戒十利’。依巴利律藏所說的十利是︰(1)爲了僧伽的良好，(2)爲了僧伽的安樂，(3)爲了抑止無耻無慚的人們，(4)爲了善良比丘的樂住，(5)爲了防護現世諸漏（煩惱），(6)爲了防範，祛除未來諸漏，(7)爲了使未信的衆生生信，(8)爲了使已信的衆生堅信，(9)爲了正法的存續，(10)爲了戒律的攝受。其中(1)至(6)是爲了培養佛教專家而設，也就是僧伽機能的第一項。(7)至(8)是爲了信仰的指導教化而設，也就是僧伽機能的第二項。(9)至(10)是爲了‘法與律’教法的存續而設，也就是僧伽機能的第三項。<#>［四種沙門］　釋尊入滅的前一天，最後一餐是接受鐵匠周那（Cunda，純陀）的供養。飯後，周那請教佛陀世間共有幾種沙門（比丘）？佛陀說世間共有四種沙門，分別是︰(1)勝道沙門，(2)說道沙門，(3)活道沙門，(4)污道沙門。<#>(1)勝道沙門︰是指具有非常卓越的道行，而證得阿羅漢果最高悟境的沙門，這個人的存在是世人的燈塔，是要救渡世人的。<#>(2)說道沙門︰是指正確了知佛教的學說理論，在信仰與學解方面都已確立了的有學聖者，也就是能適當地宣說道法的沙門。<#>(3)活道沙門︰是指那些依循道法而生活、善守戒律、努力學業修道，但尚未得開悟的凡夫沙門。<#>(4)污道沙門︰是指雖然出家受戒，却沒有正確的信仰與學解、不守戒律、怠惰修道的出家人，是玷辱正道的沙門。<#>第一、二種沙門可使佛教繁榮興盛。第三種沙門最多只可使佛教維持現狀。第四種沙門如果爲數一多，就會導致佛教的衰敗滅亡。理想的僧伽是第一、二種沙門的集合，僧伽中若有了第四種污道沙門，那麽僧伽機能就會被攪亂了。<#>總之，僧伽幷不僅是信徒的集團，在信仰與修行的同時，也必須向民衆弘法，因而才成爲民衆信賴尊敬以及皈依的對象。依據南方佛教的習慣，在僧團裏出家受戒的年輕人，可以接受一切在家信徒，甚至包括國王大臣的皈依禮拜，這是因爲僧伽包含有僧寶的緣故。<#>◎附二︰〈三種僧〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>(一)指犯戒雜僧、愚痴僧、清淨僧。《大般涅槃經》卷三〈金剛身品〉雲（大正12·624b）︰<#>‘衆有三種，一者犯戒雜僧，二者愚痴僧，三者清淨僧。破戒雜僧則易可壞，持戒淨僧利養因緣所不能壞。云何破戒雜僧？若有比丘雖持禁戒，爲利養故，與破戒者坐起行來，共相親附，同其事業，是名破戒亦名雜僧。云何愚痴僧？若有比丘在阿蘭若處，諸根不利，暗鈍瞪瞢，少欲乞食，于說戒日及自恣時，教諸弟子清淨懺悔，見非弟子多犯禁戒，不能教令清淨懺悔，而便與共說戒自恣，是名愚痴僧。云何名清淨僧？有比丘僧百千億魔所不能壞，是菩薩衆本性清淨，能調如上二部之衆，悉令安住清淨衆中，是名護法無上大師善持律者。’<#>《大智度論》卷三又將第一種分爲有羞僧、無羞僧二種，而成四種僧。<#>(二)指菩薩僧、聲聞僧及凡夫僧。《大乘本生心地觀經》卷二雲（大正3·299c）︰<#>‘世出世間有三種僧︰(一)菩薩僧，(二)聲聞僧，(三)凡夫僧。文殊師利及彌勒等是菩薩僧；如舍利弗、目犍連等是聲聞僧；若有成就別解脫戒真善凡夫，乃至具足一切正見，能廣爲他演說開示衆聖道法，利樂衆生，名凡夫僧。雖未能得無漏戒定及慧解脫，而供養者獲無量福，如是三種名真福田僧。’<#>◎附三︰〈四種僧〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>(一)有羞僧、無羞僧、啞羊僧及實僧等四種。語出《大智度論》卷三。<#>(二)勝義僧（第一義僧）、世俗僧（淨僧）、啞羊僧及無慚愧僧等四種。語出《大乘大集地藏十輪經》卷五與《法苑義林章》卷六（本）等。此說類似《大智度論》所謂的四種僧，但稍有不同。<#>(三)菩薩僧、聲聞僧、凡夫僧、一類凡夫僧等四種。語出《大乘本生心地觀經》卷二。(1)菩薩僧者如文殊、彌勒等大士；(2)聲聞僧者如舍利弗、目犍連等聖者；(3)凡夫僧即前述之有羞僧或世俗僧，指有智的凡夫僧，成就別解脫戒，具足一切正見，能爲有情開示演說聖道法門。由于供養此三種僧者可獲無量福，所以此三種僧又稱三種真福田僧。(4)一類凡夫僧是戒品雖然不全，但能恭敬三寶不生邪見，深信因果，贊咏一乘微妙法而隨犯隨悔除業障的凡僧。此類僧人正見不壞，勝過其餘一切衆生，因此，也稱福田僧。供養此僧所得福德與供養前三僧所得福德相等。此四種僧總稱爲四類聖凡僧寶或世間良福田。<#>(四)勝道沙門、說道沙門、活道沙門、壞道沙門。語出《瑜伽師地論》卷二十九、《大毗婆沙論》卷六十六等。其譯名與解釋互有不同，茲列其譯名對照表如下︰<#>┌───────┬──────┬───────┬──────┬──────┐<#>│《瑜伽》二十九│《俱舍》十五│《涅槃》三十四│《長阿含》三│梵        名│<#>├───────┼──────┼───────┼──────┼──────┤<#>│勝  道  沙  門│勝 道 沙 門 │畢  竟  利  道│行 道 殊 勝 │margajinah  │<#>├───────┼──────┼───────┼──────┼──────┤<#>│說  道  沙  門│示 道 沙 門 │示  道        │善 說 道 義 │margadesikah│<#>├───────┼──────┼───────┼──────┼──────┤<#>│活  道  沙  門│命 道 沙 門 │受  道        │依 道 生 活 │margajivi   │<#>├───────┼──────┼───────┼──────┼──────┤<#>│壞  道  沙  門│污 道 沙 門 │污  道        │爲 道 作 穢 │margadusi   │<#>└───────┴──────┴───────┴──────┴──────┘<#>(五)預流、一來、不還、無學等四聖者。又稱四沙門，合其因位、果位也稱四向四果。四果，又稱四果聖者或四沙門果。語出《大毗婆沙論》卷六十六。<#>(六)指形服沙門、威儀欺誑沙門、貪求多聞沙門、實行沙門等四種。語出《大寶積經》卷一一二〈普明菩薩會〉。<#>(七)即名字比丘、自言比丘、爲乞比丘、破煩惱比丘四種。語出《十誦律》卷一等。<#>◎附四︰〈五種僧〉（編譯組）<#>依道業深淺不同而分的五種僧侶。《阿毗達磨藏顯宗論》卷二十雲（大正29·870a）︰‘僧伽差別略有五種︰(一)無耻僧，(二)啞羊僧，(三)朋黨僧，(四)世俗僧，(五)勝義僧。’此依經論之不同，而名義亦略有差異，如《十誦律》卷三十〈瞻波法〉列舉無慚愧僧、羯羊僧、別衆僧、清淨僧、真實僧等五種，複雲（大正23 ·220a）︰<#>‘無慚愧僧者，破戒諸比丘是名無慚愧僧。羯羊僧者，若比丘凡夫鈍根無智慧，如諸羯羊聚在一處無所知，是諸比丘不知布薩，不知布薩羯磨，不知說戒，不知法會，是名羯羊僧。別衆僧者，若諸比丘一界內處處別作諸羯磨。清淨僧者，凡夫持戒人及凡夫勝者，是名清淨僧。真實僧者，學無學人，是名真實僧。’<#>［參考資料］　宇井伯壽《佛教思想研究》、《根本佛教における僧伽の意義》；菅沼晃（等）編《佛教文化事典》〈僧伽只寺院〉；佐佐木教悟《戒律と僧伽》；冢本啓祥《初期佛教教團史の研究》；平川彰《原始佛教の研究》；宮本正尊編《大乘佛教の成立史的研究》；Sukumer Dutt《Buddhist Monks and Monaster-ies of India》；E/. Lamntt法文原著·Sara Webb-Boin英譯《History of Indian Buddhism》chapter one。<#>


meanings:
5718請參閱 金七十論 或 數論頌 [1]請參閱 金七十論<一>梵語 saṃgha，巴利語同。略稱僧。意譯爲和、眾。乃和合之意，故又稱和合眾、和合僧、海眾（眾僧和合如海水一味，故以海爲喻，而稱海眾）。又取梵語與漢語合稱爲僧侶。此外，亦有僧家、僧伍等稱。爲三寶之一。即指信受如來之教法，奉行其道，而入聖得果者。亦即出家剃髮，從佛陀學道，具足戒、定、慧、解脫、解脫知見，住於四向四果之聖弟子。或指信受佛法，修行佛道之團體。蓋如來成道後，首至鹿野苑，度阿若憍陳如等五比丘，爲僧伽之濫觴。　唐代道宣律師認爲構成僧伽須有二種條件：(一)理和，即遵循佛教教義，以涅槃解脫爲目的。(二)事和，有六種，即：戒和同修、見和同解、身和同住、利和同均、口和無諍、意和同悅。此外，僧原爲比丘、比丘尼之通稱，我國及日本，則稱比丘爲僧，比丘尼爲尼。然至後世，則不只限於比丘、比丘尼，尚有沙彌、沙彌尼等亦稱僧或尼，比丘等稱爲大僧，沙彌等則稱爲小僧。又僧侶之稱呼，亦自古以來即有之，如大乘義章卷十（大四四‧六五六上）：「住聖菩薩，單一無侶，只不成僧。」此即說明侶爲伴侶之意，亦即與眾同義。又將比丘、比丘尼、沙彌與沙彌尼，合稱四眾；廣義而言，僧伽包含在家眾之佛教教團全體，即七眾。此外，比丘僧伽與比丘尼僧伽，合稱兩僧伽，又作二部眾、二眾。於觀念上包含四方一切之比丘、比丘尼者，稱爲四方僧伽；而現前所見之比丘、比丘尼教團，則稱現前僧伽。　現前僧伽必須四人以上集會和合，方可舉行羯磨（戒律之作法）秉法；若爲四人以下，則僅單稱爲「群」。又由於羯磨之種類不同，故集會之比丘人數亦不同，據四分律卷四十四瞻波揵度載，有四種分別，即四人僧、五人僧、十人僧、二十人僧。據五分律卷二十四、巴利律藏大品（Mahāvagga IX, 4）載，若超過二十人，則屬無量比丘僧，而總有五種。又四人僧除自恣、受大戒、出罪外，可作其餘一切如法羯磨；五人僧除受大戒、出罪外，得作其餘一切如法羯磨；乃至二十人僧得作一切羯磨。　據大乘法苑義林章卷六本載，僧有理和、事和、辨事等三種。(一)就理和之義而言，則一人即可稱爲僧。(二)就事和之義而言，所和之體約三人始稱爲僧。(三)就辨事之義而言，則四人、五人乃至二十人以上，方可稱爲僧。在我國，則單一人亦稱爲僧或僧侶，且僧之名與出家「沙門」同義；而「僧」者，在三寶中被稱爲僧寶，均以比丘爲主，然亦有指比丘尼者。若比丘、比丘尼合稱，則稱爲僧尼。　此外，有關僧之種類，於諸經典中記載不同。佛世時，即有破戒僧或鈍根僧等。據十誦律卷三十瞻波法列舉五種僧，即：(一)無慚愧僧，指破戒諸比丘。(二)羺羊僧，指凡夫之比丘鈍根而無智慧，猶如諸羺羊聚集一處而無所知，此等比丘不知布薩、布薩羯磨、說戒、法會等。(三)別眾僧，指諸比丘於一界內，處處別作諸羯磨。(四)清淨僧，指於凡夫中能持戒者及凡夫中較優秀者。(五)真實僧，指學、無學者。薩婆多毘尼毘婆沙卷二、阿毘達磨藏顯宗論卷二十等所出均同。大乘大集地藏十輪經卷五有依行品、大方廣十輪經卷五、法苑珠林卷十九違損部等，均無別眾僧，僅言四種僧而已。大智度論卷三亦無別眾僧，只列舉四種：(一)實僧。(二)有羞僧，指雖受持戒律以修道，然仍犯罪而後悔之僧。(三)啞羊僧，指愚昧、不分善惡之僧。簡稱羊僧，有時亦爲比丘自謙之辭。(四)無羞僧，又作無慚愧僧、無恥僧，指無恥之破戒僧。其他如雜阿毘曇心論卷十等舉出第一義僧、等僧二種；大乘理趣六波羅蜜多經卷一說有第一義僧、聖僧、福田僧三種；大乘義章卷十有假名僧、真實僧二種，假名僧、清淨僧、真實僧三種，以及破戒雜僧、愚癡僧、清淨僧三種等說法。其中，真實僧、清淨僧即僧寶，其他無慚愧僧等則不列爲僧寶。　又大智度論卷三十四，於聲聞僧之外別立有菩薩僧。另於大乘本生心地觀經卷二列舉世間、出世間有三種僧，即：(一)菩薩僧，文殊師利及彌勒等爲菩薩僧。(二)聲聞僧，如舍利弗、目犍連等爲聲聞僧。(三)凡夫僧，若有成就別解脫戒之真善凡夫，乃至具足一切正見，能廣爲他人演說、開示眾聖道法，利樂眾生，稱凡夫僧。雖未能得無漏之戒、定及慧、解脫，而供養者可獲無量福。又比丘應供法行經（法藏菩薩戒本疏卷三所引）載，次第僧中有佛化僧、四道果僧、菩薩僧、七賢僧、凡夫僧等。此即說明菩薩亦可稱爲僧。又五分律卷十六曾將佛列爲僧數中，如（大二二‧一一○中）：「佛言：『但以施僧，我在僧中。』」又摩訶僧祇律卷三將塔物與僧物區分爲二，如（大二二‧二五一下）：「若塔有物，眾僧無物，便作是念：供養僧者，佛亦在其中，便持塔物供養眾僧，摩摩帝用者得波羅夷。」然關於上述說法古來亦有異說，如成實論卷三辯三寶品主張佛非爲聲聞眾，且佛法僧三寶之間乃有差別等，故不將佛列於僧伽中。〔雜阿含經卷二十二、長阿含經卷二、增一阿含經卷二廣演品、卷十四高幢品、毘尼母經卷六、有部毘奈耶破僧事卷六、薩婆多部律攝卷九、大毘婆沙論卷三十四、異部宗輪論、法華經文句卷一上、維摩經文疏卷三、諸經要集卷二、翻梵語卷二、四分律行事鈔卷上一、卷下三、四分律含注戒本疏卷一上、四分律刪補隨機羯磨疏卷一、四分律開宗記卷二、圓覺經大疏釋義鈔卷十三上、翻譯名義集卷四、釋氏要覽卷上、卷中、禪林象器箋稱呼門〕（參閱「六和敬」1269）　<二>（628～710）唐代西域僧。葱嶺北何國人，一說碎葉（Suy-āb）人，俗姓何。唐龍朔（661～663）初年，來西涼府，又遊歷江淮之地，居止於楚州龍興寺。後於泗州臨淮縣（安徽省）信義坊得金像一尊，上有古香積之銘記及普照王佛之銘，遂建臨淮寺。師屢次顯現神異，嘗現十一面觀音形，人益信重，世稱觀音大士化身。景龍二年（708），受中宗之詔入內道場，被尊爲國師。未久，即住京師薦福寺，因治眾病、祈雨有驗，蒙賜「普光王寺」之額於臨淮寺。景龍四年三月二日示寂於薦福寺，世壽八十三。中宗深爲哀悼，送其遺骸還本處。弟子惠儼、木叉等爲之建塔院。懿宗咸通二年（861）賜號「證聖大師」。宋真宗大中祥符六年（1013）勅賜「普照明覺大師」之諡號。〔宋高僧傳卷十八、太平廣記卷九十六、全唐文卷二六三〕


meanings:
(samgha)###佛教僧尼共同遵守的制度、規定及傳統習慣。######出家 佛教信徒為求解脫而出家修行。這種制度原非佛教所創始，古印度早有此風尚。佛教徒出家，先要剃發，這是取得僧人資格的必要條件。一般出家人不留鬍鬚，但中國出家僧人剃後仍有複留者。南方國家和中國傣族地區僧人一律不留須。僧人不是充當人、神之間的仲介的神職人員，也不能代人祈福禳災或代神降福免罪。藏傳佛教中噶舉派、薩迦派等的傳法者在家和出家的都有。格魯派堅持出家制度，寺院有嚴格的宗教生活。泰國、緬甸和中國傣族地區佛教的出家制度有所不同，男子一生中或者在未成年以前都要出家一次，到寺廟中過僧團生活，接受佛教教育，過了一段時間再還俗。出家時間長短不一，有的只有三個月，有的數年或數十年，終生為僧的極少。######受戒 佛教徒出家，成為沙彌和沙彌尼，必須受持十戒：不殺生、不偷盜、不淫、不妄語、不飲酒、不塗飾香鬘、不視聽歌舞、不坐高廣大床、不非時食、不蓄金銀財寶。以後不須受具足戒。對比丘和比丘尼要求更嚴格。中國漢地實行曇無德部《四分律》，比丘戒有250條，比掭經戒為348條。藏傳佛教實行說一切有部律，比丘戒為258條。東南亞佛教比丘戒為227條，出家人依戒法規定受持此戒，即取得正式僧尼資格。中國漢族僧尼，由於信仰大乘，除受上述兩種戒外，還規定須受菩薩戒。在受此戒時有在頭頂上燒香疤的習慣。據說至元代已形成制度。1983年12月，中國佛教協會在《關於漢族佛教寺廟剃度傳戒問題的決議》中，認為這種習慣，“並非佛教原有的儀制，因有損身體健康，今後一律廢止。”其他民族僧人受戒，原無此項規定。######安居 亦稱夏安居、雨安居。古印度在雨季的三個月裏，禁止僧尼外出，認為此時萬物滋生，外出行走，易傷草木小蟲，應定居於一處，坐禪修學，接受供養。這段時間稱為安居期。在中國，安居期為農曆四月十六日至七月十五日。稱夏坐或坐夏。安居前一日稱結夏，安居終了舉行自恣羯磨，稱解夏。######羯磨 意為“會議辦事”。僧團按戒律規定，處理僧團或僧侶個人事務時，必須由一定範圍內的全全僧眾集會決定。一般表決方式為口頭問答，徵求同意。同意的不說話，不同意的表示意見。大家不說話，羯磨師（執行主席）就說：“僧人默然故，是事如是持。”有受戒羯磨、布薩羯磨、自恣羯磨以及臨時商辦某事而舉行的羯磨等。######素食制度 中國漢族僧尼特有的禁止肉食的制度。比丘戒律中原無此項規定，是梁武帝蕭衍根據《大般涅槃經》等的教義提倡而普遍實行的。中國蒙藏族喇嘛一般都吃肉；中國傣族和南方國家僧人一樣，他們托缽乞食或受人供養，也不排除肉食。大小乘戒律規定僧人不准吃葷，乃禁食大蒜、大蔥等氣味濃烈、刺激性較強的食物，不是禁止肉食。######叢林清規 叢林，原稱“阿蘭若”意為森林、叢林。印度原用以稱僧眾住處。佛教建立寺院後，泛指佛寺。清規即僧眾日常應遵行的規定。在古印度，佛教原規定“三衣一缽，日中一食，樹下一宿”。佛教開始傳入中國時，原也仿效“依律而住”，但這種不事生產的乞食制度，同中國社會生活不相適應，因此逐漸建立了僧人日常行持、說法、普請（勞動）等的規則。中國最早是東晉道安立下的規範。唐代百丈禪師根據禪宗僧伽發展的需要，制定了著名的《百丈清規》，其中規定僧侶在修道的同時，必須參加農業生產，自食其力，“一日不作，一日不食”，過農禪的生活。但《百丈清規》久已失傳。現全國僧眾遵行的《敕修百丈清規》，是元德輝禪師參照唐宋諸家清規，依託百丈之名修訂的。######寺院管理制度 古印度僧團中原只有執掌、監督進食等事項的上座，稱為維那，此外別無他職。傳入中國後，逐漸形成嚴格的寺院管理制度。唐以前僧職有上座《全寺之長）、寺主（主管一寺事務）、維那（管僧眾庶務），稱為“三綱”。唐以後禪宗寺院職位繁多，主管一寺的稱住持，亦稱方丈、堂頭和尚。下設執事僧，一般有西序頭首和東序知事。西序有前堂首座和後堂首座（統領全寺僧眾）、書記（執掌文書）、知藏（掌佛教經籍）、知客（負責接待處來賓客）、知浴（掌管浴室）、知殿（管佛殿、法堂的香燈）等。東序有都監事（總管寺務）、維那（領眾熏修，執掌僧眾威儀進退綱紀）、副寺（掌管財務、總務）、典座（管理飲食、住宿等）、直歲（管理寺內勞務）等。######藏傳佛教的寺院，有執堂全寺僧眾紀律的協敖；管劄倉內僧眾紀律的格貴；劄倉主持人勘布；領僧從集體誦經的翁則；管理劄倉行政事務和財產等的強佐；管理劄倉內學經事務的雄賴巴等。蒙族地區寺院僧職大體與西藏相同。######傣族聚居地區，佛教僧制最高領袖為松迪阿伽摩尼（大僧正長老），其下有松迪（僧正長老）、帕召祜（闡教長老）、僧伽羅闍（僧王，僧主長老）、沙密（沙門統長老）、祜巴（都統長老）、都（比丘）、帕（沙彌）等。######東南亞一些流行佛教國家的寺院組織和僧伽制度，甚為複雜。泰國僧伽是按行政區劃分的，在中央設有僧王、大長老會、僧侶法庭、教學監督部等，地方設有僧長、僧官等，僧侶還劃分各種品位等級，分別負責寺廟的管理工作。######佛教傳入歐美後，寺院組織為了適應西方社會生活方式，有了很多變化。有些佛教派別的寺院稱為教會，和基督教一樣劃分為若干教區，每個教區轄有若干教會和附屬團體，教區和教會都設有專職僧侶，如美國佛教會還附有佛教青年會、婦女會等。######


meanings:
crimes for which one may not necessarily be excommunicated


meanings:
5722（460～524）梵名 Saṃghavarman 或 Saṅghapāla。南齊譯經僧。意譯僧養、僧鎧、眾鎧。扶南國人。幼而穎悟，十五歲出家，專學阿毘曇，稱譽海南之地。受具足戒後廣習律藏，志於遊方。聞齊國弘法，隨舶至楊都，住於正觀寺。後爲天竺沙門求那跋陀羅之弟子，精研方等經，博涉多通，並解數國書語。後值齊亡，佛法陵夷，乃潔身，絕外交，閑養素質。梁武帝天監二年（503），曼陀羅仙自扶南國來，師奉勅與之共事譯經。五年奉勅於楊都壽光殿、華林園、正觀寺、占雲館及扶南館等五 B譯經，至普通元年（520），有寶唱、慧超、僧智、法雲等名僧參與筆受。師於壽光殿譯經時，武帝曾親自列座，筆受其文，後付託譯人盡其經本。帝待師甚厚，引爲家僧。師不蓄私財，以嚫施經營住寺。普通五年示寂於正觀寺，世壽六十五。師所譯之經論，據歷代三寶紀卷十一載，有阿育王經十卷、孔雀王陀羅尼經二卷、文殊師利問經二卷等十餘部。〔梁高僧傳卷三求那毘地傳、歷代三寶紀卷三、續高僧傳卷一、大唐內典錄卷六、開元釋教錄卷六〕


meanings:
5721僧伽施，梵名 Sāṃkāśya, Saṃkāśya，巴利名 Saṃkassa。係位於中印度恆河流域之古國。又作僧伽尸沙國、僧迦施國、僧迦奢國、僧迦舍國、僧柯奢國、桑迦尸國。別稱劫比他國（巴 Kapitha）、泥嚩曢多國（梵 Devāvatāra）。高僧法顯傳（大五一‧八五九下、八六○上）：「從此東南行十八由延，有國名僧迦施。佛上忉利天三月爲母說法來下處，（中略）此處僧及尼可有千人，皆同眾食，雜大小乘學。」此外，另於大唐西域記卷四載，此國周圍二千餘里，國大都城周長二十餘里，氣序土宜與毘羅那拏國大致相同，風俗淳和，人多學藝，有伽藍四所，僧徒千餘人，並學小乘正量部法。天祠十所，異道雜居，共同遵事大自在天。高僧法顯傳等又載，此處有佛從忉利天至人間時洗浴之舊址、優鉢羅比丘尼初禮佛之處、過去三佛及釋尊坐處經行處、天帝釋及梵天王隨佛從天下來之地，及收藏佛髮、爪等之塔等。關於都城位置，康林罕（Cunningham）謂，即恆河上流南岸阿特蘭基（Atranji）與卡諾基（Kanoj）中間之桑開薩（Sankisa）；華特士（Watters）與戴伊（Dey）等學者亦贊同此說，然英國印度學學者史密斯（Smith）卻否定此說，而認爲應即埃坦（ītā，或 Etah）地方東北隅之皮堤亞利（Pitiālī）附近。〔雜阿含經卷十九、阿育王經卷三、阿育王傳卷二、解說西域記、A. Cunningham: Ancient Geography of India; T. Watters: On Yuan Chwang; S. Beal: Buddhist Records of the Western World; N.L. Dey: The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India〕


meanings:
（梵 Saṃghāṭī，巴 saṇghāṭī，藏 snam-sbyar）印度僧人服裝之一種。音譯又作僧伽胝、僧伽致。三衣之一；即九條以上之衣。另有多名，如以其必須割截後始能製成，故又稱重衣、複衣、重複衣；以其條數多，又稱雜碎衣；因其爲比丘入王宮、聚落時所須穿著，故稱入王宮聚落衣；爲諸衣中之最大者，故稱大衣；以其共有下中上三位九品之別，故有‘九品大衣’之稱；一般就其下下品，而通稱爲九條衣。<#>比丘入聚落，除五種特殊情况外，一律皆須著僧伽梨。《四分律》卷四十一雲（大正22·863a）︰‘佛言︰不應不著割截衣入聚落，有五事因緣，留僧伽梨。若疑恐怖、若雨若疑雨、若作僧伽梨未成、若浣若染、若壞色若堅舉，有如是五事因緣，留僧伽梨。’<#>關于其種別及制法，《四分律》卷四十只列下、中六品，文雲（大正22·855b）︰‘應九條，不應十條；乃至十九條，不應二十條，若過是條數不應畜。’《薩婆多毗尼毗婆沙》卷四則列下、中、上三位九品之不同。其文雲（大正23·527b）︰<#>‘又僧伽梨，下者九條，中者十一條，上者十三條；中僧伽梨，下者十五條，中者十七條，上者十九條；上僧伽梨，下者二十一條，中者二十三條，上者二十五條。下僧伽梨，二長一短；中僧伽梨，三長一短；上僧伽梨，四長一短。若下僧伽梨三長一短，得受持得著行來，得突吉羅；中僧伽梨四長一短、二長一短，得受持著行來，得突吉羅；上僧伽梨二長一短、三長一短，得受持著行來，得突吉羅。’<#>僧伽梨之衣長、衣寬，《薩婆多毗尼毗婆沙》卷四中亦有規定，而依《有部毗奈耶》卷十七載，上僧伽梨，衣長三肘，衣寬五肘；下僧伽梨，衣長二肘半，衣寬四肘半；中僧伽梨之衣長、衣寬，介乎上、下僧伽梨之間。<#>［參考資料］　《四分律》卷四十八；《五分律》卷二十、卷二十一、卷二十九；《摩呵僧祇律》卷九、卷三十八；《十誦律》卷二十七、卷二十八；《有部苾芻尼毗奈耶》卷七；《根本薩婆多部律攝》卷五、卷六；《有部百一羯磨》卷一、卷十；《大智度論》卷一；《四分律疏飾宗義記》卷五（末）；《南海寄歸內法傳》卷二。<#>


meanings:
Gọi tắt: Già-lê. Áo ngoài của tăng sĩ Phật giáo, ca-sa. Tiết Thích -ca-mâu-ni Phật trong NĐHN q. 1 ghi: »世 尊 至 多 子 塔 前、 命 摩 訶 迦 葉 分 座 令 坐、 以 僧 伽 梨 圍 之。 – Thế tôn đến trước tháp Đa Tử, bảo Ma-ha Ca-diếp phân toà để ngồi, rồi dùng Tăng-già-lê phủ lên mình Ca-diếp«.


meanings:
5725（256 B.C.～198 B.C.）巴利名 Saṃghamittā。阿育王之女，摩哂陀（巴 Mahinda）之妹，爲最早於錫蘭建立比丘尼僧團者。阿育王初爲太子時，統治阿盤提國（巴 Avanti），赴鬱禪尼（巴 Ujjenī）途中，至卑提寫城（巴 Vedisa），與其地一長者之女戴薇（巴 Devī）結婚，後於鬱禪尼生摩哂陀，又二年，生蜜多。及長，嫁阿育王之甥阿耆（巴 Aggi）婆羅門。阿育王即位第四年，阿耆出家，蜜多亦欲出家，遂留其子脩摩那（巴 Sumana）在家。以阿由波羅（巴 Āyupālī）爲阿闍梨，曇摩波羅（巴 Dhammapālī）爲和尚，與兄摩哂陀俱出家，蜜多時年十八，即阿育王即位後之第六年。　後摩哂陀至錫蘭布教，國王天愛帝須（巴 Devānaṃpiyatissa）之夫人阿㝹羅欲出家，王遂遣其外甥阿利咤（巴 Ariṭṭha）至波咤利弗城（巴 Pāṭaliputta）迎請蜜多前來。時阿育王取大菩提樹之枝供養，蜜多持之由多摩栗港（巴 Tāmalitti）入錫蘭，先抵閻浮俱那（巴 Jambukolapaṭṭana），未久，即入首都阿㝹羅陀城（巴 Anurādha），天愛帝須王之夫人阿㝹羅與五百侍女即出家得度，證阿羅漢果。蜜多此行不僅建立錫蘭第一個比丘尼僧團，且將印度菩提伽耶之菩提樹苗移入阿㝹羅陀，將早期印度佛教徒禮拜菩提樹作爲尊敬與紀念釋迦牟尼佛之儀式正式傳入錫蘭。後王爲其建繫象柱寺（巴 Hatthāḷhaka），迎請蜜多安住。王歿後，欝帝臾（巴 Uttiya）即王位，第九年蜜多於該精舍示寂，世壽五十九。〔善見律毘婆沙卷一至卷三、大史（巴 Mahāvaṃsa）5, 13, 18, 19, 20〕


meanings:
→ thập thất tổ tăng già nan đề tôn giả 十七祖僧伽難提尊者


meanings:
5727又稱法師武者。即執兵杖從事爭鬥之僧侶或其集團。釋門中向來禁止僧眾習讀兵書，糾眾擾亂。梵網經卷下即明載不得蓄諸刀、杖、弓、箭等戰鬥、殺生之器具；亦不得以利養惡心，合會軍陣，興師相伐，而殺害無量眾生。然寺院因有莊園領地，爲保護領地，故有僧兵之存在。僧兵之起源始於北魏時代。據魏書釋老志第二十載，北魏世祖西伐至長安，見寺內藏有弓、矢、矛、楯，大怒，遂誅長安之沙門，焚毀佛像。即爲寺院中擁有武裝之史實記載。又唐初曾招募少林寺僧入伍，然於我國並未形成僧兵組織。　另據樵書二編卷九載，於明代僧眾有保疆衛土之舉，如嘉靖三十二年（1553），倭兵入犯蘇淞海濱，該地兵民起而禦之，不克，操江蔡克廉更募僧眾，彼等勇猛善戰，大破倭寇。　又日本 郎w時代（794～1192），寺院之領地漸大，而得度之制紊亂，乃產生私度之弊，無賴之徒剃髮入寺內，從事雜務者多，遂執武器，聚爲兵，且寺院爲保護領地財產或攻伐其他宗派，亦組成武裝集團，如天台宗大本山延曆寺之僧兵，因以比叡山爲據點，故號稱山法師；法相宗大本山興福寺之僧兵，因在奈良，故號稱奈良法師，即使朝廷亦難以制服彼等。鎌倉時期（1192～1333）後，佛教大宗派一般皆擁有武裝僧兵，其中淨土真宗組織農民信徒，曾與當政者織田信長長期發生衝突，史稱「一向宗起義」。慶長十三年（1608）八月德川家康始訂比叡山之條目，禁止眾徒之不勤學者住山。至此，自平安朝以來七百年間，跋扈橫行之僧兵遂告根絕。　又朝鮮自高麗朝以後，亦有僧兵存在。如辛缮王十四年（1388），辛缮與崔瑩共謀，發中外之僧徒以攻遼。又仁祖憲文王二年（1624）設有僧軍，十四年清兵攻之，數千僧兵將之擊退。此乃朝鮮有僧兵之證，然朝鮮之僧兵，多爲官兵，以抵禦外侮之用，與日本之僧兵大異其趣。〔日本紀略後篇卷三、卷十一、卷十四、朝野群載卷三、卷十一、卷十六、元亨釋書卷二十五、卷二十六〕


meanings:
5749<一>東晉僧。魏郡長樂（河南安陽）人。生卒年不詳。爲關中四聖之一。少有出塵之志，十八歲剃髮，依僧賢爲師，二十歲即博通經論。嘗聽僧朗講放光般若經，常質疑，僧朗歎其才。二十四歲，遊歷諸國講說，聽者成群。常慨禪法未傳，及姚秦弘始三年（401）十二月鳩摩羅什至長安，即隨受禪法；且請羅什出禪法要解，日夜修習，精練不怠。司徒姚嵩深相禮敬，秦主姚興亦稱其才器。曾與僧肇等共參訂羅什之譯經。後人稱之爲羅什四大弟子（道生、僧肇、道融、僧叡）之一。　當羅什譯法華經時，至五百弟子授記品，爲「天見人，人見天」一語之經文漢譯，頗費思量，時僧叡建議改譯爲「人天交接，兩得相見」，羅什甚喜之，一時傳爲佳話。後羅什出成實論，令僧叡講說，其旨甚合羅什之意。僧叡平生願求往生安養淨土，每行住坐臥不敢正背西方。後自知命終，當眾告別，入房洗浴，燒香禮拜，面向西方，合掌而寂，世壽六十七。此外，由僧叡自撰之大品經序中，得知僧叡嘗師事道安。　僧叡另製小品經序、法華經後序、大智度論序、中論序、十二門論序、思益經序、毘摩羅詰提經義疏序、自在王經後序、關中出禪經序（以上現存）、成實論序、百論序、思益經義疏序（以上散佚）等經序。　又歷代三寶紀卷十五、法華經文句記卷八之四、新編諸宗教藏總錄卷一、佛典疏鈔目錄卷上等，分別舉出僧叡撰有二秦錄一卷、二十八品生起、注法華經七卷、法華經疏若干卷等，此類記載恐非事實。　法華經文句卷八下、法華傳記卷二等則稱僧叡曾科判法華經，作九轍，故時人呼爲「九轍法師」，此事恐與道融之事迹混同。〔出三藏記集卷八、卷十、梁高僧傳卷六、佛祖歷代通載卷八〕　<二>（1753～1826）日本安藝國山縣郡河內村人，真教寺圓諦之子。號石泉或鷹城。年十二，與大瀛同入慧雲之門求受真宗學。未久，即相攜列於諸方講席，修天台宗學。文政九年三月四日示寂，世壽七十五。明治四十四年（1911）本派本願寺鏡如追贈「勝解院」及「勸學」之號。門下有淨眼、僧鎧、慧海、圓識、泰巖等，後稱其學風爲石泉轍。著有助正釋問一卷、助正芟柞二卷、柴門玄話一卷、無量壽經義疏四卷、無量壽經丁丑記二卷等數十部。〔本願寺派學事史、真宗全史、學苑談叢後編〕


meanings:
5743梵名 Siṃhapura。位於北印度之古國。大唐西域記卷三載，僧訶補羅國周三千五、六百里，西臨信度河（印度河）。此國之大都城周十四、五里，依山據嶺，堅峻險固。農務少功，地利多獲。氣序寒冷，人性猛烈。俗尚驍勇，又多譎詐。國無君長、主位，役屬迦濕彌羅國。其都城約爲占拉姆（Jhelam）地方沙魯羅（Salt Range）山脈北部之克塔斯（Ketās）。玄奘旅遊時，城南與城東南均有阿育王建立之窣堵波，池沼十數，左右輝映。窣堵波之側，有耆那教教祖成道後，最初說法之故址，其徒晝夜苦行，精勤不息。〔古今圖書集成邊裔典第七十四、解說西域記、A. Cunningham: Ancient Geography of India; T. Watters：On Yuan Chwang, vol. I〕


meanings:
Còn gọi: Thiền đường, Vân đường. Căn phòng lớn trong ngôi thiền tự để cho chư tăng toạ thiền. Trong tăng đường có chia làm: Tiền đường và hậu đường. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »一 日 侍 立 次、 問 云： 絕 對 待 時 如 何？ 眼 曰： 如 汝 僧 堂 中 白 椎 相 似。 – Một hôm sư đang đứng hầu ngài Phật Nhãn, hỏi rằng: Khi bặt hết đối đãi thì sao? Phật Nhãn đáp: Giống như ngươi bạch chùy trong tăng đường«.


meanings:
(title) Sutra of the Regulations for Monks


meanings:
5731由政府任命，統領全國寺院僧尼以維持教法之官職。印度之僧團雖有上座及負責敲鳴犍稚、監督進食等事之維那，又有寺主、直日及直月、直歲等職，然無官職之制；僧尼若觸犯戒律，多由僧團自行裁決處分。我國僧尼多受政府庇護，不得實行自治制度，故有僧官之設；本制始於魏晉南北朝時代，其後歷朝皆因襲其制，惟僧官之職位名稱隨朝代遞嬗而迭有變更。梁高僧傳卷六僧荜傳載，北方初立僧官者爲後秦姚興（393～416在位）立僧荜爲僧正，僧遷爲悅眾，法欽及慧斌爲僧錄，以掌管僧尼。北魏時，道武帝於皇始年間（396～397）勅任沙門法果爲道人統，以統攝僧徒。文成帝於太武帝毀佛法難之後繼位，即大力復興佛教，設立一元化之僧官制，以統御僧團；中央設置監福曹，主事僧官以道人統爲正，都維那爲副。興安元年（452）以罽賓沙門師賢任道人統。師賢示寂後改稱沙門統，以沙門曇曜繼任。地方設僧曹，以州沙門統治事。和平元年（460），改監福曹爲昭玄寺（據魏書釋老志所載孝文帝時改爲昭玄寺），置大統一人、統一人、都維那三人，並置功曹及主簿員等職。其中大統之職似未正式任命。又昭玄寺得審理殺人罪以下之僧尼罪犯。孝文帝太和十七年（493），制定僧制四十七條。宣武帝永平年間（508～511），於各州郡諸寺設三綱（三官），以上座、寺主、維那等任之。其後，北魏分裂爲東魏、西魏。東魏稱昭玄寺之昭玄統爲國統，昭玄都維那爲國都。西魏文帝大統元年（535），以大中興寺之道臻爲魏國沙門大統，未幾增置昭玄三藏，勅任周國三藏爲中央僧官，夏州三藏及安州三藏爲地方僧官，掌理僧團內之儀禮、教學等。北齊時，文宣帝天保二年（551）設立昭玄十統，以十位高僧擔任；沙門法上爲十統之首，稱昭玄大統，又稱昭玄統，其他九人則稱通統。又據續高僧傳卷二十一洪遵傳載，洪遵曾任斷事沙門，裁治誤蹈法網之僧尼。　南方僧官，約以東晉安帝時（397～417）之蜀郡僧正爲嚆矢，乃益州刺史毛璩所設，由沙門僧恭任之，然此係地方僧官。至劉宋武帝年間（420～422），始設中央僧官，以瓦官寺法和爲僧主。孝武帝大明年中（457～464），勅任沙門道溫爲都邑僧正。明帝泰始元年（465）任沙門僧瑾爲天下僧主。南朝歷代僧官即繼續沿用僧正或僧主之稱，然地方之僧主、僧正較中央之僧主、僧正更有實權。泰始二年，首次任命比丘尼爲僧官，以寶賢爲都邑尼僧正，法淨爲都邑尼都維那。南齊武帝永明年間（483～493），同時勅任定林上寺之法獻、長干寺之玄暢爲僧主、二人分治江南、江北。其後僧官又有東西之分，據梁高僧傳卷八載，沙門慧基曾任東土僧正，統領吳會間十城之僧眾。沙門慧球則於和帝中興元年（501）任荊土僧正。至梁武帝普通六年（525），勅令光宅寺之法雲任大僧正，是爲大僧正之始設。法雲又立僧制，以爲後代之規範。陳文帝天嘉元年（560），以大彭城寺之寶瓊爲京邑大僧正，又稱京邑大僧統。陳後主至德元年（583），沙門慧暅任京邑大僧都，後轉任大僧正。　隋代承襲魏齊等制，僧官以「統」爲正，「都」爲副，亦沿用僧主、僧正之稱；改昭玄寺爲崇玄署，置於鴻臚寺（接待外賓、朝貢者之官衙）之下。文帝開皇元年（581），大興善寺之僧猛任隋國大統，聖沙彌任國僧都。開皇十年，中央置昭玄大統、昭玄統、外國僧主等官職。據隋書百官志第二十三載，煬帝大業三年（607），將佛寺改稱道場，於各道場及道觀設置監丞；又立平等沙門之職，由曇延、智聚等任之。或謂隋代僧官無統一掌理之機構，係依慣例或權宜方便而設職。至唐代，亦於鴻臚寺之下設崇玄署。高祖武德三年（620）又於慈悲寺任命僧官十人，稱爲十大德。數年後，中央官制漸趨完備，遂廢除中央僧官制，另以俗官治理僧團之籍隸、事務等，如漆園監、祠部、左街大功德使、右街大功德使、東都功德使等。武后時，以祠部（司祠祀、天文、醫藥等）掌理佛教事務，崇玄署掌理道教事務。玄宗時曾一度恢復崇玄署之職權。中唐時，再設中央僧官，如澄觀、惟英所任之僧統，然僅係尊號，並無實權。憲宗元和（806～820）初年，於左右兩街功德使之下增設僧錄，爲掌理中央僧尼事務之僧官；以雲术邃任右街僧錄，端甫任左街僧錄。宣宗大中三年（849），靈晏任兩街僧錄。昭宗乾寧年間（894～897），覺暉任兩街副僧錄，爲副僧錄之初例。此外，唐初即有僧統，爲地方之最高僧官。憲宗元和二年又置僧正，職位與僧統同，二者共相輔佐相當於「知事」之都督、節度使、刺使等官員治理教團。於天下諸寺，則置三綱之職，由上座僧尼任之。五代亦有僧錄職稱，據宋高僧傳卷十七道丕傳載，後晉高祖天福三年（938），增置左街副僧錄。　兩宋時代，於首都開封設立左街僧錄司及右街僧錄司，掌理僧院帳籍、補授僧官等；其中設有僧錄、副僧錄、講經首座、講論首座等（南宋時廢止後二者）；僧錄之下設庶務員，稱爲鑑義，南宋時另增立額外鑑義。依大宋僧史略卷中所載，太宗太平興國六年（981）已設有右街副僧錄之職。又西京河南府亦別設僧錄司。此外，地方僧官沿用唐制，於各州設僧正一名，其下置副僧正、僧判等。其後漸產生若干特殊僧職，如特定州之上加設都僧正，五臺山仿唐朝十寺僧長制而立十寺僧正司，天台山則置有都僧正、副僧正、僧司等。至元代，以宣政院統領全國僧團，內置總統、僧錄、正都綱、副都綱等僧官。成宗大德六年（1302），勅令僧官、僧人犯罪由御史臺及內外宣政院共同審理。於各州設置僧正司，其下置僧正及副僧正，各縣則設都綱。文宗至順二年（1331），於各地設立十六所廣教總管府，所設之地包括京畿山後道、兩准江北道、廣西兩海道、甘肅諸路等。大都宣政院在江南之分支機構爲釋教總統所，以監督地方僧官。　明代初年，太祖於金陵天界寺設置善世院統領教團，置有統領、副統領、讚教、紀化等職。洪武十五年（1382）設置在京僧錄司及在外僧錄司。在京僧錄司中又設正六品左善世、右善世，從六品左闡教、右闡教，正八品左講經、右講經，從八品左覺義、右覺義等。在外僧錄司下設有：(一)府級之僧綱司，內置都綱、副都綱各一名。(二)州級之僧正司，內置僧正一名。(三)縣級之僧會司，內置僧會一名。各機構之職責爲：(一)清點僧尼人數，做成簿冊。(二)甄選寺院住持。(三)頒發度牒。(四)監督、指導僧尼行事。至清代，僧官制依明制而設，然已無統攝僧尼之實權。　韓國僧官制始於新羅真興王十一年（550），其時設大書省一人，由安臧法師任之。其後又增設小書省二人。翌年以高句麗之惠亮法師爲國統（寺主），以寶良法師爲大都維那。善德女王之時（632～646），以慈藏法師德高望重，任命爲大國統。元聖王三年（787），任命惠英、梵如二人爲小書省。又置州統九人、郡統十八人。至高麗朝，亦有僧統、僧錄之制。據高麗史卷八、卷十六、卷十七、卷三十九、朝鮮通鑑卷三十七等載，高麗文宗二十一年（1067），興王寺落成，勅命右街僧錄道元等，揀擇戒行優良者一千人赴會常住。仁宗十二年（1134），以淨心爲「三重大統」。毅宗二年（1148），以法尊玄曦爲「極世僧統」。恭愍王五年（1356），封普愚爲「王師」。至李朝世宗六年（1425），將朝鮮佛教歷來並傳之七宗合併爲禪教二宗，同時廢除僧錄司之官。宣祖二十六年（1592），又置僧統，募集僧兵，而以西山任「都總攝」，以松雲任「副總攝」。本制爲後世所沿用。　日本之僧官又稱僧綱，其制始於推古天皇三十二年（624），以觀勒爲僧正，鞍部德積爲僧都，何曇連爲法頭。天武天皇十二年（684）改爲僧正、僧都、律師等職，合稱三綱。天平十七年（745）正月，始授行基爲大僧正。後以制度漸次弛廢，冗員日多，遂於承和二年（835）禁斷諸雜職。至貞觀六年（864），新置法印、法眼、法橋等僧位，並授予僧官之階位；法印爲僧正階，法眼爲僧都階，法橋爲律師階。其後數百年間，僧官之權力迭有盛衰。至足利義滿時，復倣唐宋之制，設立僧錄官職，掌理五山十剎諸禪宗寺院。明治初年，僧官制終遭廢止。十七年（1884），各宗獲得政府認可，自訂宗制及寺法，各立僧正、僧都等，以統領教團。〔梁高僧傳卷七、卷十一、卷十三、比丘尼傳卷三、續高僧傳卷九、卷十、卷二十三、宋高僧傳卷六、卷二十九、佛祖統紀卷三十六、卷四十一、卷四十二、卷五十一、卷五十四、大清會典卷二四八、古今圖書集成神異典第五十九至第六十五〕


meanings:
由世俗政權任命僧侶爲各級僧官，以管理僧尼事務、統禦佛教的制度。僧官，即受命管理全國佛教事務的僧人，又稱僧綱。主要任務爲︰掌管僧籍，以僧律統轄僧尼，幷充當朝廷與教團間的協調者，在官方有關機構統領之下，處理有關佛教事務。<#>印度僧團中原設有上座、維那、寺主、直日、直月、直歲等僧職，然系僧團之自治制度，幷非官方所設。僧官之設置，始于中國東晋十六國時期，此後各朝沿襲，代有變革。朝鮮、日本兩地從中國傳入佛教後，亦加以仿置。<#>根據《大宋僧史略》、《佛祖統紀》等史料記載，自漢代至西晋之間，爲中國佛教之初傳期，寺院、僧尼不多，譯事與法事尚屬初創，當時來華傳教的沙門都由朝廷安置在負責接待各國來賓的鴻臚寺，因此當時有關僧尼事務就由鴻臚寺直接掌管。<#>兩晋十六國時期佛教已發展成一股强大的社會勢力，寺院和僧尼數量猛增，僧尼從事經濟經營、參預社會事務的現象相當普遍，僧尼僞濫穢雜、違戒犯律的情况日益嚴重。針對這種狀况，教團本身和封建官府都在積極尋求有效治理僧尼的辦法，經過一段時間的探索嘗試，約略于西元四、五世紀之交，中國南北兩方分裂政權中的東晋、拓跋魏和姚秦先後正式設置了僧官。其中，東晋的僧官創設于安帝隆安五年（401）以前，中央僧官機構泛稱爲僧司，亦可稱爲僧局、僧省，主管僧官可能稱爲僧主、僧端，副職爲都維那，還有若干屬吏。其時地方僧官也已産生。拓跋魏的僧官始設于太祖皇始年間（396～397），最高僧官稱爲道人統，但其下沒有副職，也沒有獨立的僧務機構，僧官作爲世俗政權附庸的色彩特別鮮明。姚秦的僧官制度大約在弘始三年（401）正式設立，略遲于東晋和拓跋魏，但內容比東晋、拓跋魏的僧官制度完備。中央僧官共有三員，主官稱國內僧主，或稱僧正；副職稱悅衆、僧都、僧錄。下設吏員若干。彼此職責分明，辦事效能較高。<#>南朝的僧官制度直接承繼東晋，但又適應南朝政治的特點和佛教發展狀况，而有所發展和變化。僧官分中央、地方和基層三級。中央僧官是統領全國佛教事務的最高一級僧官，官衙仍稱僧司、僧局或僧省，大概由皇帝直接統轄，幷不隸屬于任何一種俗官機構；主官亦稱僧主或僧正，常冠以‘天下’、‘國’的字樣以示尊崇，幷區別于地區性僧官。副職稱都維那、大僧都、悅衆等。地方性僧官層次較多，有的按照世俗行政區劃分設州、郡僧官，有的根據佛教傳播特點設立跨州、郡的區域性僧官，縣級僧官唯見陳代曲阿縣僧正一例。州、郡、縣僧官的主官皆稱僧正或僧主，副職稱維那或僧都，或設或缺，隨宜而定。基層僧官即寺院的僧職，包括寺主、上座、維那三種，合稱爲三綱。<#>在東晋以前，寺主等僧職只是僧衆推舉出來協調寺院宗教生活的辦事人員，幷無淩駕于寺衆之上的政治權力，也無自己特殊的政治、經濟利益，此時寺主尚不具備僧官的基本特徵。<#>東晋以降，寺院由純粹宗教共同體演變爲含有政治、經濟性質的社會組織，寺主等僧職逐漸由代表僧衆意願的公職人員演變爲代表官府統制寺院的官員。至南朝時，寺主、上座、維那等僧職便正式成了基層僧官。其産生辦法也由寺衆推舉，過渡爲官府委派，甚或由皇帝敕任。中央、地方和基層僧官都享有俸秩，有一定的詮選、任免辦法。<#>南朝的僧官制度已經有了上述內容，但還不很定型，不很成熟。南朝具有獨立的尼僧僧官，梁武帝時又一度出現了由世俗人士任僧正的情况，稱爲白衣僧正，與僧人擔任的僧正幷存。這兩點是南朝僧官制度中的新鮮內容，具有時代和地域特色。<#>北朝佛教發展迅速，僧尼達到數百萬，寺院多至數萬座，其教團的規模遠遠超過了南朝。與此相適應，北朝各政權爲了加强對佛教的統禦，建立了龐大而强有力的中央僧官機構，初稱監福曹，後改名昭玄寺，設置大昭玄統一員，昭玄統、都維那若干員，亦置功曹、主簿員，以管諸州、郡、縣沙門曹。北朝寺職也已納入到僧官系統中，所以僧官也分中央、地方和基層三級。<#>北朝僧官在教團內部具有巨大的統制權力，然而對于封建王權則主動依附、順從，遂使僧官制度成爲封建政權統治教團的工具。北周一朝曾對僧官制度進行改革，改僧統爲三藏，同時縮小僧官的職權，三藏只管僧尼的教化，此外的僧籍管理、度僧造寺、寺院經濟等佛教管理權轉由司寂上士、中士、典命等俗官執掌。<#>隋唐時期國家重新歸于統一，政教關係進入了教權服從于王權，幷積極配合王權進行教化的新階段。僧官制度適應政教關係的新特點，出現了一些新的內容，展示了新的面貌。要而言之，中央僧官在隋文帝時達到全盛，此時中央僧官權力巨大，機構完備，僧官素質較高，純負教學責任的學官也應運而生，對于佛教的傳播和佛學的發展作出了重大貢獻。但自隋煬帝後，僧官權力大大削弱，中央僧務交由俗官辦理，國家還向各寺院派出監丞，自中央到基層的僧務都處在世俗政權的監督下，僧官成了俗官的附庸。<#>唐以後沿此趨勢發展，曾一度將中央僧官取消，唐憲宗時雖然又在功德使下設立左、右街僧錄作爲中央僧官，其實僧務管理權仍由祠部和功德使分掌，僧錄不過是功德使的屬員而已。地方僧官制度起初與中央僧官制度的演變方向和步調基本一致，但自安史之亂後，在中央權力衰落、地方權力增强的背景下，地方僧官制度重建起來，甚至出現了如五臺山、天臺山那樣佛化壯盛區域的僧官系統。地方僧官機構龐大、分工細密，但教團的事務在很大程度上得聽命于俗官，僧官進一步淪爲俗官的附庸。因而僧官機構逐步喪失了爲教團謀獨立發展的作用，徹底淪爲官府操縱、統禦佛教的工具。<#>宋代以降，僧官制度在前代基礎上有因有革。宋代僧官制度中最有特色的是各地寺院多采用禪寺僧職規制，廢三綱而置住持，形成了住持獨尊的局面，住持屬下有很多執事僧，其中最主要的是叢林兩序。西序稱六頭首，依次是上座（或稱首座）、書記、知藏、知客、知沐（又稱浴主）、知殿；東序稱六知事，依次是都寺、監寺、維那、悅衆、典座、直歲。<#>遼、金僧官制度多因唐制，間有損益，主要特點是僧人廣任俗官，成爲當時吏治上的一大弊端。<#>及至元代，在蒙古貴族的扶持下，僧官的權力又一次發展到足以與俗官抗衡的地步。僧官可以軍民通攝，即不僅管理僧務，而且主政管軍。僧官的選任則是僧俗幷用，僧務機構與俗官官署交叉。其中政教通管的僧司，在中央一級有釋教總統所、總制院、宣政院、功德使司等。地方僧署基本與路、府、州、縣行政體制相適應，設有各級僧錄司、僧正司、都綱司。個別時期又設有廣教總管府，頭陀禪錄司、崇教所、白雲宗總攝所，另外又有專管寺産的太禧宗禋院、總管府、提舉司、提領所等各級官員，一律由國家委任，有品有秩。<#>明代僧官制度更爲嚴密、更系統化，從中央到各府、州、縣，建立了與行政體制相適應的四級僧官體系，幷把僧司機構推行到青海、新疆、雲南、西藏等邊疆地區，從漢傳佛教推行到藏傳佛教中。各級僧官有明確的品階、俸祿規定，僧官的銓選任免成制，考課有常，遷轉有序，衣飾傘蓋有別，在在體現了專制主義中央集權極端强化的時代特點。其中央、府、州、縣的僧司分別稱爲僧錄司、僧綱司、僧正司、僧會司；中央僧官有善世、闡教、講經、覺義；府、州、縣僧官分別爲都綱、僧正、僧會。<#>清代僧官制度大體沿襲明制，略有損益，較有特色的是在僧官中實行了正副印制度和候補制度。另外，明清兩代在西北、西南等藏傳佛教地區實行‘番僧僧綱司’制度，自成一個獨立體系，成爲明清統治者對該地區實行羈縻政策的工具。總之，僧官制度作爲中國歷史上一種特殊的職官制度，存在了一千五百多年，至中華民國成立，才被廢除。（謝重光）<#>朝鮮于新羅（西元前57～938）中葉以後即有僧官之制；至高麗朝有僧統、僧錄之制；李朝世宗時，將舊有之七宗，合幷爲禪教二宗，幷廢僧錄司；宣祖二十六年（1592），曾置僧統，募集僧兵。此制至後世仍然沿用。<#>日本之僧官始置于推古天皇三十二年（624），以觀勒爲僧正，鞍部德積爲僧都，何曇連爲法頭。天武天皇十二年（684）改爲僧正、僧都、律師等職，合稱三綱，在平安時代佛教居領導地位。鐮倉時代置寺社奉行以管理僧尼寺院，僧綱唯有其名而無實職。明治維新時僧官之制始廢，各宗派自設宗制，各立僧正、僧都等職以統領教團。<#>◎附一︰〈僧錄司〉（摘譯自《亞細亞歷史事典》）<#>僧錄司，統制佛教的官署。遠自後（姚）秦時代即有僧錄官之設置，唐代時隸屬于祠部，統領天下僧尼。宋代則置左右街僧錄司，在鴻臚寺掌轄下，主持僧尼帳籍及僧官補授等事宜。明初，改其名爲善世院，洪武十五年（1382）又改爲僧錄司，統率天下僧綱司、僧正司、僧會司，以負責僧籍名簿之製作、住持缺額之補充、度牒之發給、僧尼之戒行統制等爲主要任務。但至明代中期，由于僧官買賣之惡風盛行，導致其運作機能低下而喪失本來意義。<#>此外，朝鮮也仿效中國之制，于高麗朝時設置僧錄；日本則在室町時代置統率禪寺的僧錄司。<#>◎附二︰〈僧錄〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>僧錄，指掌理僧尼名籍、僧官補任等事宜之僧職。姚秦時初創。《高僧傳》卷六〈僧■傳〉載，僧■爲國內僧主，僧遷爲悅衆，法欽、慧斌共掌僧錄。此爲僧錄職稱之嚆矢。僧錄原在僧正之下，掌管僧衆之人事等，至唐代則置其在僧正之上，統領全國寺院、僧籍，以及僧官補授等事宜。《大宋僧史略》卷中〈左右街僧錄〉條（大正54·244a）︰‘錄公乃是僧曹總錄，猶言錄事也。（中略）有唐變態，正乃錯諸錄則用矣。’又，日僧圓仁《入唐求法巡禮行記》卷一〈開成四年正月十八日〉條載︰‘凡此唐國有僧錄、僧正、監寺三種色。僧錄統領天下諸寺，整理佛法；僧正唯在一都督管內；監寺限在一寺。’<#>唐憲宗元和（806～820）初年，于兩街功德使下設僧錄，雲邃爲右街僧錄，端甫補左街僧錄；其後，文宗、宣宗、懿宗、僖宗各帝，皆曾勒任僧錄之職。昭宗乾寧年間（888～904），以覺輝補兩街副僧錄，此爲設置副僧錄之始。爾後，後晋高祖、後周太祖、北宋太宗、北宋真宗、南宋孝宗等亦皆設置左、右街僧錄、副僧錄之職。元代時州郡有僧錄、判正、副都綱等職。明代于京師置僧錄司、道錄司，掌管天下之僧道。清代沿用明制。<#>朝鮮高麗朝之時也用僧錄之制，依《高麗史》卷八載，文宗二十一年（1067），右街僧錄道元奉命擇選千位戒行清淨者，常住于興王寺。迨至李朝世宗六年（1424）始廢此職。<#>日本在室町時代以後，受中國宋代之影響，于禪林間設有僧錄。康曆元年（1379）十月（一說二年正月）足利義滿奉勒任春屋妙葩爲僧錄；此爲日本僧錄之始置。永德三年（1383），改二年所建之安聖院爲鹿苑院，充作僧錄司，掌管五山十刹入院出世之事，以及有關幕府之政治外交等文書之撰作。足利義教時，于鹿苑院之南，建蔭凉軒爲僧錄司。僧錄之選任，主要選自相國、天龍兩寺之尊宿，如絕海中津、無求周伸、空海明應等；另如由東福寺選出的芳鄉光鄰，則爲特例。<#>德川幕府時代，曾于元和元年（1615）及五年二度下令，遷僧錄司于南禪寺金地院，幷以崇傳任僧錄之職。當時崇傳因受幕府之禮遇信任，不僅掌管五山十刹及其他寺社之寺政，亦兼參與國政外交事宜。寬永十二年（1635），由于寺社諸務愈加繁劇，故另行設置寺社奉行之職。其後，僧錄司之職權遂在寺社奉行之下，唯掌五山十刹之事。<#>此外，如淨土宗之增上寺，稱爲錄所或總錄所，掌理宗門法度之實施、本山檀林等住持之推薦、檀林所化之進退黜陟等，幷非幕府所定之公職。<#>◎附三︰〈僧正〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>僧正，僧綱之一。即僧團中之最高職官，掌統領教團兼糾繩僧衆行爲之職。《大宋僧史略》卷中〈立僧正〉條載（大正54·242c）︰‘所言僧正者何？正，政也；自正正人，克敷政令故雲也。蓋以比丘無法，如馬無轡勒，牛無貫繩，漸染俗風，將乖雅則，故設有德望者，以法而繩之，令歸于正，故曰僧正也。’<#>中國僧正之設置，始于姚秦·弘始之初（399～415），姚興以僧■（道■）爲僧主，統管秦地僧尼。其後，劉宋孝武帝大明年中（457～464），敕令道溫爲都邑僧主（《僧史略》、《佛祖統紀》卷五十一作都邑僧正）；明帝泰始元年（465），以僧瑾爲天下僧正；二年（466）以比丘尼寶賢爲都邑尼僧正；順帝升明元年（477）任命法持爲天下僧正；南齊高帝（479～482）時，以法穎爲僧正；武帝永明年中（483～493），以定林上寺法獻及長幹寺玄暢爲僧主，分治江南江北。<#>由此可知，此職原稱僧主，後來則僧主、僧正幷用。梁武帝普通六年（525）始置大僧正，敕令光宅寺法雲任之；陳文帝天嘉元年（560）以大彭城寺寶瓊爲都邑大僧正；宣帝太建十一年（579），以智琳爲曲阿僧正；陳後主至德四年（586）以慧■爲大僧正。<#>關于僧主之稱號，《大宋僧史略》卷中又載（大正54·243a）︰‘所雲僧主者，猶僧官也。蓋偏地小正小統之名也。’例如《續高僧傳》卷五法申之附傳載，道達于齊·永明年中任南兗州僧正；《高僧傳》卷十二慧彌之附傳載，定林寺法仙還吳任僧正；《續高僧傳》卷五〈僧若傳〉載，僧若于梁·天監八年（509）任吳郡僧正；此即表示偏地亦使用僧正之名稱。總之，至梁陳時代，專用僧正之號，以對抗北魏之僧統制，唐以後，僧正多爲地方僧官，中央另設僧職機構。<#>日本于推古天皇三十二年（624）始設僧綱，幷以觀勒爲僧正，此爲日本僧正之濫觴。其後，天平十七年（745）行基初任大僧正；貞觀七年（865）超升寺壹演新任權僧正。蓋平安初年以前，僧正之職皆由南都諸大寺僧中選任，後來真言、天臺、禪、淨各宗興起，各宗之僧人也被叙任爲僧正。<#>僧正之相當官階，或准從四位，或准參議，隨朝代而有不同。關于僧正之隨從，《延喜式》定從僧五人，沙彌四人，童子八人；建曆二年（1212）三月定從僧四人，中童子二人，大童子六人。僧正之員數，則由初制時的一位，逐次增至十數員。<#>德川時代，于天臺、真言、淨土、真宗、日蓮等各宗派設僧官，幷規定其服裝，且依寺格而永遠叙任僧正或大僧正。至明治五年（1872）廢止僧官之制後，各宗派仍各定其制，由管長叙任。如今法相宗、真言宗及新義真言宗各派、律宗、淨土宗西山派、真宗高田及興正派、時宗等皆設六階，即︰大、中、少僧正，各分正、權；天臺宗各派、真宗大穀派、日蓮宗各派（本妙法華宗、日蓮正宗除外），則于大僧正、僧正，各分正、權而成四階；淨土宗設大、正、權僧正三階；華嚴宗、融通念佛宗、本妙法華宗及日蓮正宗立大僧正、僧正、權僧正三階；醍醐派修驗道設僧正、權僧正二階。<#>◎附四︰〈僧都〉（編譯組）<#>僧都，即統率僧尼而階位次于僧正或僧統之僧官。北魏孝所時（515～528），慧光首于京洛任國僧都，後入鄴轉任國統。其後有︰陳後主至德元年（583）慧■任京邑大僧都，四年轉任大僧正；至德二年智琳補徐州僧都。隋代仿魏齊之制，以統爲正，都爲副。《大宋僧史略》卷中〈僧統〉條（大正54·243b）︰‘又號聖沙彌者，初在洛任國僧都（都即沙門都也），後召入鄴，綏緝有功，轉爲國統（一國之僧統也）。’又，同書〈沙門都統〉條（大正54·243b）︰‘然都者，雖總轄之名（九官曹多以都字爲其總攝也），而降統一等也。（中略）高齊之世，何統與都多耶？答曰︰時置十員，一統一都爲正爲副，故多也。’<#>日本仿中國之制，于推古天皇三十二年（624）敕令鞍部德積任僧都。此爲日本僧都之濫觴。後分大、少、權大、權少之別，大僧都始于文武二年（698），道昭首任；權大僧都始于仁壽三年（853），真濟初任；少僧都始于天武天皇二年（674）義成擔任；權少僧都始于承和十四年（847），道雄膺任。僧都之人數，弘仁十年（819）定爲大、少僧都各一人，爾後代有增加。大僧都之任命人選，則僅限于東大寺、興福寺、延曆寺、園城寺之僧人。<#>◎附五︰村上專精著·楊曾文譯〈日本的佛教制度〉（摘錄自《日本佛教史綱》第一期第十四章、第二期第二十六章）<#>(一)<#>關于佛教的官職，可分從事于世俗事務的和從事于佛法事務的兩種。從事世俗事務的官職專由俗人擔任。推古朝時設有法興寺司，由蘇我馬子之子善德臣擔任。這是設置有關佛法官職的開始。寺司僅從事一寺的事務。而關于佛教全體的事務，檢校僧尼寺院之數和管理田園事務的，稱爲‘法頭’。在日本歷史上，只是在推古、孝德二朝各見過一次‘法頭’之名。<#>受任佛教法務官職的是僧侶。有僧正、僧都、律師三個官階，總稱爲僧綱。僧正有大僧正、僧正、權僧正的區別；僧都有大僧都、權大僧都、少僧都、權少僧都的區別；律師也有律師、權律師的區別。在此三階九級的僧官之中，權官在奈良朝以前未見，全都是以後設置的。因此當時僧官只有三階五級，即所謂大僧正、僧正、大僧都、少僧都、律師。律師雖有大律師、中律師的名稱，但這只是在稱德天皇朝道鏡執政時爲了起用他的同黨基真、圓興而設置的，此後到了桓武天皇的延曆十三年（794），就全都廢掉了。這樣，存在大、中律師之名的時間僅有二十七年，其前後都未見此稱。<#>日本首次設置僧官是在推古天皇的三十二年（624）。無疑，是由于佛教傳入以後，寺院漸漸增多，僧尼也增加了，隨著數量的增大勢必要進行統一管理。據傳說，在推古朝，有一個僧人以斧毆打祖父。天皇聽說大怒，告臣下說︰‘今僧尼居于持戒之地，反作惡逆。凡住諸寺之僧，悉召而訊問之。凡有犯戒者，皆予重罰不貸。’當時百濟僧觀勒上奏天皇，以爲佛法傳到皇國還不到百年，僧尼中不習戒律的人很多，因此才犯了惡逆之罪，希望天皇對其他僧侶皆赦罪不論。天皇采納了他的奏言，才開始任命僧正、僧都，檢校僧尼。幷命觀勒爲僧正，鞍部德積當上了僧都。此後數十年間，其任命斷續無常，天武天皇朝在僧正、僧都之下設置律師，但其名字沒傳下來。在以上僧官之外，還另設立了僧位。首次設置僧位是在淳仁天皇天平寶字四年（760），依照僧綱所奏而設置的。僧位分傳燈大法師位、傳燈法師位、傳燈滿位三種，名叫師位，由天皇敕授，其下還設有十三階，按奏請任命。<#>┌───┬─────────────────────┐<#>│僧  官│                                          │<#>├───┴─────────────────────┤<#>│    ┌大僧正（聖武天皇天平十七年行基首任）        │<#>│僧正┤僧  正（推古天皇三十二年觀勒首任）          │<#>│    └權僧正                                      │<#>├─────────────────────────┤<#>│    ┌大僧都（文武天皇二年道昭首任）              │<#>│僧都┤權大僧都                                    │<#>│    │少僧都（天武天皇二年義成首任）              │<#>│    └權少僧都                                    │<#>├─────────────────────────┤<#>│    ┌律師（天武天皇十二年設置）                  │<#>│    │  │┌大律師（稱德天皇天平神護二年基真首任）│<#>│律師┤  └┤                                      │<#>│    │    └中律師（同年圓興首任）                │<#>│    └權律師                                      │<#>└─────────────────────────┘<#>◎德積之後未見單稱僧都的。奈良朝以前無權官之名。<#>┌───┬─────────┐<#>│僧  位│                  │<#>├───┴─────────┤<#>│傳燈大法師位              │<#>├─────────────┤<#>│傳燈法師位                │<#>├─────────────┤<#>│傳燈滿位（以上三師位敕授）│<#>├─────────────┤<#>│十三階（名稱不詳，奏授）  │<#>└─────────────┘<#>大寶令發布以來，關于寺塔僧尼的事務都總歸治部省玄蕃寮管理，僧綱必須在治部省具狀，才可行事。僧綱最初在擔任者住的地方處理其所管的綱務，後因事務繁多延宕，以藥師寺定作綱所。而關于僧綱的任命，統一依據大寶令的規定。大寶令的第七章是僧尼令，由七十二條組成。從僧尼的品行到衣服、飲食、住所等，都有詳細的法規，其他關于僧綱的任免選定以及賞罰，也都有明法規定。其刑法包括‘還俗’和‘苦役’，苦役是從十天到一百天，勞役以上的處罰是還俗。此後爲了體現朝廷對僧尼的優待，又加上關于對出家人都不施行通常刑罰的條文。<#>(二)<#>大寶令制定以後，關于佛教的制度雖說大體上是完備了，但不久以後又相繼産生了新的弊害，幷且爲了補充其不足，因事，或臨時增補了不少新的。其中奈良時代初期，由于諸地豪族兼幷的影響，就必須禁止私度出家，嚴格授給公驗的制度，規定發給度緣、戒牒之後以資證明其得度受戒。然而到了天平勝寶年間（749～756），又加以修改，凡毀壞了在受戒之日所發得度的度緣者，沒收其公驗；治部省停止授與受戒公驗，對出家者只授與十師戒牒。以後到了延歷年間初期，公度私度混亂，不可辨別。光仁、桓武兩天皇，都想對此加以整頓，延曆十七年規定，對于欲得度者，需選擇三十五歲以上，智德兼優，幷且通曉漢音和真正適合出家者，然後由僧綱部門就其所習的經論，設大義十條加以考試，凡通達五義以上者才可錄取；得度以後，在受戒之日進行復試，必須通達八義以上者方可受戒。到延曆二十年時，根據人的性質有利鈍之別，不一定要限于壯年才可得度，規定二十歲以上者可以得度，其試問只是讓辨別法相、三論的教義，在受戒之日再進行復審。延曆二十五年傳教大師奏請，各佛教宗派年分受度者也應加上天臺法華宗，試課的書目是《法華》、《金光明》二經，錄取通曉此經的漢音、訓讀者，幷設大義十條，需要通達五條以上。弘仁年間（810～823）以後，度緣上用太政官印，比丘尼則用所屬官廳司之印，貞觀年間（859～876）以後，年分度者限于二年以上嚴持沙彌戒者，而臨時度者需嚴持三年以上沙彌戒者，還規定要進行考試，凡是兼通《法華》、《最勝》、《威儀》三部經者方可錄取，每年四月在東大寺戒壇（東國在下野藥師寺，西國在築紫觀世音寺）舉行授戒儀式。唯獨天臺宗，設立止觀、遮那二業作爲學生必修課業，學生按規定逐級考試，于睿山的戒壇授受大乘戒。但到了平安朝末年，這種制度也荒廢了。<#>僧綱仍如以前，有僧正、僧都、律師三僧官；真言宗之僧在灌頂後經過傳燈法師位、大法師位，由有祈禱加持效驗者，可進升僧綱，其他各宗都要在擔任三會講師以後才可擔任僧綱，此已是常例。弘仁十年（819）對僧綱的人數加以限制，規定僧正和大少僧都各一人、律師四人以下，此後逐漸超過了限制，另外又設各種權官（臨時官），在貞觀六年（864）由真雅僧正的奏請，制定了法印、法眼、法橋三階位，授給僧綱，但後來不是僧綱的也可受此階位。參與僧綱事務的人員不僅越來越增加了，而且任命的制度也自動鬆弛了，連佛師、經師也可列于其位。加之凡出身于高貴家族的人，一開始便可擔任僧都、法眼、一身阿闍梨，而不問其學德如何，最後，僧綱的人數竟達一百餘人。把僧位僧官配以俗位的做法，是從光仁天皇的寶龜三年（772）開始的，此後雖多少有些變化，但根據醍醐天皇延喜年間（901～922）的制度，僧位在傳燈滿位以上由天皇敕授，傳燈入位以上由僧綱評定授給；關于位記的裝束，僧都以上准三位，律師准五位；賻物（贈物，俸祿），僧正准照從四位，僧都准照正五位，律師准照從五位。<#>┌─────┬──────────────┬─────┬─────┐<#>│僧      位│僧                        官│相當的賻物│相當的俗位│<#>├─────┼──────────────┼─────┼─────┤<#>│法印大和尚│大僧正                      │          │          │<#>│（延久三年│僧正                        │    從四位│          │<#>│信覺初授）│權僧正（貞觀七年壹演初任）  │          │          │<#>├─────┼──────────────┼─────┤      三位│<#>│法眼和尚位│大僧都                      │          │          │<#>│（天長三年│權大僧都（仁壽三年真濟初任）│    正五位│          │<#>│崴榮初叙）│少僧都                      │          │          │<#>│          │權少僧都（嘉祥三年道雄初任）│          │          │<#>├─────┼──────────────┼─────┼─────┤<#>│法橋上人位│律師                        │          │          │<#>│（長和二年│權律師（天長三年崴初任）    │    從五位│      五位│<#>│覺空初叙）│                            │          │          │<#>├─────┴──────────────┴─────┴─────┤<#>│傳燈大法師位┐                                                  │<#>│傳燈法師位  │天皇敕授                                          │<#>│傳燈滿位──┘                                                  │<#>│傳燈住位、傳燈人位（僧綱評判授）                                │<#>└────────────────────────────────┘<#>除上述以外，還有大威儀師、威儀師、從儀師以及法務、權法務等僧職。已講、內供奉、阿闍梨這三職稱之爲‘有職三綱’。常常在宮中值宿爲天皇聖體的安康進行祈禱的叫做‘護持僧’，最初的數字是在三人以內，後逐漸增加到八、九人之多。所謂‘已講’就是做過三會講師的僧侶，‘內供奉’就是十禪師。‘阿闍梨’有阿闍梨、大阿闍梨二級，又有七高山阿闍梨（比睿山、比良山、伊吹山、愛宕山、神峰、金峰、葛城山）、傳法阿闍梨、一身阿闍梨的區別。統管各寺寺務的有座主、長者、別當、長吏、檢校等。管寺中諸事務的有上座、寺主、都維那的三綱。在地方上，有講師、讀師。讀師最初是從國分寺的僧中選拔任命。延歷年間規定，在受戒以後能背誦一卷《羯磨四分律鈔》，幷且在關于本業十條的考試中通達七條以上者才可以任命爲諸國的講師。但後來在天臺宗、真言宗興盛時，這二宗的僧侶都爭這樣的職位，便又規定，凡是在東寺、西寺擔任過一任‘三綱’的職位者（以四年爲限）可直接被任爲各地講師、讀師；凡是在延曆寺擔任過一任上座、寺主者，可任命爲講師，擔任一任都維那者，可以擔任讀師。<#>［參考資料］　《魏書》卷一一四〈釋老志〉；《中國佛教史》（上）第六章；賀光中〈歷代僧官制度考〉（《現代佛教學術叢刊》{39}）；謝重光、白文固合編《中國僧官制度史》。<#>


meanings:
Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Vân Nham Đàm Thạnh. Khi ra hoằng pháp, sư trụ Thần Sơn thuộc Đàm Châu (nay là Trường Sa tỉnh Hồ Nam), giảng dạy cho học trò dù lạnh nóng thế nào cũng chẳng nghỉ.


meanings:
Truyện ký, 7 quyển, do Thạch Thất Tổ Tú viết vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 137, trang 569. Sách này là truyện các danh tăng trong thiền lâm vào đời Tống. Tác giả sưu tập truyện và ngữ yếu tông thừa của 30 vị như: La Hán Tố Nam, Viên Thông Đạo Yển, Đâu Suất Huệ Chiếu, Hoàng Long Đạo Chấn, Đức Sơn Mộc Thượng Toạ, Lâm Tế Kim Cương Vương, và dưới truyện của mỗi người phụ 1 thiên tán ngữ. Quyển cuối phụ lục Đại Cổ Tháo Chủ Dữ Hồng Giác Phạm Thư, chỉ ra bộ Tăng Bảo truyện do Giác Phạm viết bị mất 3 quyển, và có thêm lời chất vấn.


meanings:
the first rank in the Buddhist hierarchy


meanings:
（梵 saṃghāvaśeṣa，巴 saṃghādisesa，藏 dgeḥdun-lhag-ma）音譯又作僧伽婆施沙、僧伽伐尸沙或僧伽胝施沙，意譯衆餘、衆决斷或僧初殘。五篇七聚之一。系僅次于波羅夷的重罪；若犯此戒，須于清淨大衆之前懺悔，才能繼續留在僧團中。所以名爲僧殘。乃以犯此罪者，猶有殘餘的法命，故得此名。<#>在《四分律》中，比丘僧殘有十三條，故又名‘十三僧殘’；比丘尼有十七條，故又名‘比丘尼十七僧殘’。比丘十三僧殘爲︰(1)故出精戒，(2)摩觸女人戒，(3)與女人粗語戒，(4)向女嘆身索供戒，(5)媒人戒，(6)過量房戒，(7)有主僧不處分房戒，(8)無根重罪謗他戒，(9)假根謗戒，(10)破僧違諫戒，(11)助破僧違諫戒，(12)污家擯謗違諫戒，(13)惡性拒僧違諫戒。<#>此中，前九戒不俟僧羯磨，所業若訖即得罪；後四戒是僧衆舉呵諫羯磨時，犯者若不順從，始告成犯。呵諫羯磨共計有四羯磨，但犯僧殘者，如于三羯磨竟仍不從順，即告得罪。<#>按，諸部所出大抵同此，但《彌沙塞五分戒本》、《摩呵僧祇律大比丘戒本》、《巴利律藏比丘戒本》等書之僧殘，其第十二條、第十三條之順序與前述相反。<#>又依《四分律》所載，比丘尼之僧殘有十七條，即︰(1)媒人戒，(2)無根重罪謗他戒，(3)假根謗戒，(4)言人戒，(5)度賊女戒，(6)界外輒解三舉戒，(7)四獨戒，(8)受漏心男食戒，(9)勸受染心男子衣食戒，(10)破僧違諫戒，(11)助破僧違諫戒，(12)污家擯謗違諫戒，(13)惡性拒僧違諫戒，(14)習近住違諫戒，(15)謗僧勸習近住違諫戒，(16)嗔心舍三寶違僧三諫戒，(17)發起四諍謗僧違諫戒。<#>此中，第一、第二、第三、第十、第十一、第十二、第十三等七戒與比丘僧殘相同，故比丘、比丘尼不共之僧殘只有十戒。又，比丘尼十七僧殘中，初九戒不俟羯磨，所業若訖，即得罪；後八戒是受羯磨之後仍不順從者，始告成犯。<#>巴利《律藏》所出之比丘尼僧殘與上述相同，但其順序有異。《摩呵僧祇比丘尼戒本》開其中第五戒爲兩戒，第七戒爲三戒，而缺第十二戒，故總共有十九僧殘。《有部苾芻尼戒經》開此中第七爲四戒，但缺第四戒，另外再加‘自爲己索亡人物’，而成二十戒。<#>僧殘是在清淨大衆前懺悔才可除滅的罪，據《毗尼母經》卷七所述，若無清淨大衆，則罪不得滅。又，關于懺悔滅罪之法，據《彌沙塞五分戒本》、《十誦比丘尼波羅提木叉戒本》所述，比丘若犯此僧殘且故意覆藏，則隨其覆藏之日數而令其別住（波利婆沙）。別住期限已竟，行六夜七日間之摩那埵，其後依清淨比丘二十人行出罪羯磨（阿浮呵那），如此其罪始滅，可重返僧團。唯若無覆藏，隨即髮露，則可直接行摩那埵。但比丘尼若犯此戒，則應于比丘、比丘尼二部僧各二十人前懺悔方可除罪。<#>◎附︰聖嚴〈十三僧殘法〉（摘錄自《戒律學綱要》第四章第三節）<#>所謂十三僧殘者，便是︰(1)故失精，(2)摩觸女人，(3)與女人粗語，(4)嘆身索供，(5)作媒人，(6)無（施）主僧不處分（而造）過量（超過長佛十二■手內廣七■手）房舍，(7)有（施）主僧不處分（而造）房舍，(8)無（犯戒）根（據而以犯）重（戒之罪）謗他，(9)（以）假（的犯戒）根（據）謗他，(10)破（和合）僧（而又）違（逆僧團之勸）諫，(11)助破僧違諫，(12)污（他）家（爲白衣送禮等，致被僧團驅）擯（離此他去，心存不服），謗（毀僧團）違（逆）僧（團的勸）諫，(13)惡性拒（絕）僧（團的忠告，幷）違（逆僧團的勸）諫。<#>實際上，十三僧殘之中，在今日的中國佛教來說，只有摩觸女人、與女人粗語及作媒人的三戒，比較是顯著而重要的。至于故失精，是個人的事，出家人犯手淫是不可以的，但却不致因此而招到外人的譏謗，故弄陰出精的方法雖多，但總不致明目張膽地公開弄給人家看的。同時，若不出于故意弄陰，雖失精，也不犯戒；凡夫失精是難免的，縱然欲心生起而致失精，若不出于有心使之失精者，也不犯戒。至于女子的性器分泌，情形也是一樣。至于自嘆有德而索淫供，我想是絕難發生的事，因爲這是顛倒之見，絕少有人敢以說出口來的。至于造房舍，現在根本不可能再受此一限制了。至于無根謗與假根謗，相信是會有的，但在今日的社會裏，若沒有確切的人證與物證，殊少能够取信于人的。至于破僧及協助破僧，在不行羯磨法的中國佛教裏，根本無從破起。至于污他家，出家人給信徒拜節送禮，在末法時代的中國，凡是一個道場的住持，已難絕對不走這樣的路了，雖當重視這一條戒，然而中國寺院的住持人，若給俗人送了禮物，又有誰會驅擯他們，命令他們離此他往呢？至于惡性不受僧諫，在不行羯磨法的環境中，自然也是用不上的。其實在十三條的僧殘法中，六、七兩條，須以羯磨法求得僧衆同意處分，十、十一、十二、十三的四條，須在僧衆中三諫三番羯磨，才能成立；在不行羯磨法的環境裏，十三僧殘法，至多只能實踐七條而已。<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷十一〈聖行品〉；《五分律》卷二、卷三；《十誦律》卷四；《薩婆多毗尼毗婆沙》卷三、卷四；《有部毗奈耶》卷十一～卷十六；《善見律毗婆沙》卷十三、卷十四；《鼻奈耶》卷三～卷五；《有部苾芻尼毗奈耶》卷五～卷七；《解脫戒經》；《優波離問佛經》；《五分戒本》；《五分比丘尼戒本》；《四分律比丘戒本》；《十誦比丘尼波羅提木叉戒本》；《有部苾芻尼戒經》；《四分律比丘尼鈔》。<#>


meanings:
(?-606) Thiền tăng đời Tùy, Trung Quốc, Tam Tổ Thiền tông. Đời Đông Nguỵ niên hiệu Thiên Bình thứ 2 (535) tham kiến Huệ Khả được khai ngộ. Lúc Bắc Chu Võ Đế diệt Phật pháp, sư qua lại núi Tư Không, núi Hoàn Công thuộc Thơ Châu (Tiềm Sơn, An Huy). Đời Tùy, niên hiệu Khai Hoàng thứ 12 (592) Đạo Tín đến cầu pháp, theo học với sư 9 năm. Tác phẩm: Tín Tâm Minh. Đường Huyền Tông ban thuỵ »Giám Trí Pháp Sư«.


meanings:
（梵 saṃkakṣikā，巴 saṃkacchika，藏 rṅul-gzan）僧衣之一。即掩腋之襯衣。又作僧脚崎迦、僧竭支、僧却崎、僧脚差、僧迦支，或略作只支、竭支。意譯掩腋衣、掩腋襯衣、覆腋衣、覆肩衣。此僧祇支即一長方形內衣，長四修伽陀■手，寬二■手（《摩呵僧祇律》卷三十八），著于袈裟之下，從左肩纏至右腋之下。如《南海寄歸內法傳》卷二〈著衣法式〉雲（大正54·215b）︰‘其僧脚崎衣即是覆膊，更加一肘，始合本儀。其披著法，應出右肩交撘左膊。’《大唐西域記》卷二雲（大正51·876b）︰‘僧却崎，覆左肩，掩兩腋，左開右合，長裁過腰。’<#>據《五分律》卷二十所載，有比丘露現胸臆以入聚落，諸女人見而笑弄，故佛制入聚落應著僧祇支，犯者爲突吉羅。比丘尼著用僧祇支之由來亦同于此。《南海寄歸內法傳》卷二謂房中恒披著之衣，唯此僧祇支與裙，出外禮尊任加餘服。<#>又，《南海寄歸內法傳》卷二〈尼衣喪制〉述及一種僧脚崎服，謂南海諸國尼衆別著一衣，長二肘，寬二肘，兩頭縫合，留一尺許，角頭刺著一寸，舉上穿膊貫頭，拔出右肩，更無腰帶，掩腋蓋乳，下齊過膝，其制雖異于西方，但皆稱僧脚崎服。<#>此外，道宣《四分律行事鈔》（卷下之一）認爲，只支之外另有覆肩衣，幷以三衣、只支與覆肩合爲五衣。關于此僧祇支與覆肩衣之異同，各家說法頗爲紛歧。<#>［參考資料］　《四分律》卷二十七、卷四十、卷四十一；《摩呵僧祇律》卷九；《十誦律》卷四十六；《根本薩婆多部律攝》卷六；《有部百一羯磨》卷二；《行事鈔資持記》卷下之一；《四分律疏飾宗義記》卷五（末）；《四分律名義標釋》卷二十。<#>


meanings:
5737梵語 saṃkakṣikā，巴利語 saṅkacchā, saṅkacchika。爲五衣之一。意譯掩腋衣、掩腋襯衣、覆腋衣、覆肩衣。又作僧腳崎迦、僧竭支、僧迦支、僧卻崎、僧腳崎、僧腳差。略稱祇支，或竭支。在印度僧團所規定比丘尼之三衣外，尚有穿在三衣裏面之覆蓋兩腋、胸部及左肩，長至腰下之長方形內衣，稱爲僧祇支。亦可另加著裙，而與三衣合稱比丘尼之五衣。其後，比丘僧亦准用之。今七條袈裟所用之覆肩，可能爲此衣形式之象徵。其著法爲自右方之腋下，交搭於左肩之上。於房中僅著僧祇支及裙。　關於僧祇支與覆肩衣之同異，古來異說紛紜。據義淨之有部百一羯磨卷二之夾注載，可知僧祇支與覆肩衣原爲一物，而覆肩衣，律中無其名目。又義淨當時所行之僧祇支，當指比丘尼之下裙厥蘇洛迦（梵 kusūlaka，厥修羅）。然四分律卷二十七及卷四十八於三衣之外，另舉僧竭支及覆肩衣；故四分律刪繁補闕行事鈔卷下一遂據此而謂十誦律卷四十六所列出之覆肩衣即四分律之覆肩衣，而厥修羅即僧竭支。此說即以僧祇支與覆肩衣爲別物，而僧祇支與厥修羅則相同。然據考證爲梵語、漢語之二種名稱，非指不同之二物。〔四分律卷四十一、摩訶僧祇律卷三十八、南海寄歸內法傳卷二著衣法式條、四分律疏飾宗義記卷五末〕（參閱「三衣」551、「五衣」1087、「法衣」3346）


meanings:
5753<一>梵名 Saṅgharakṣita，巴利名 Saṅgharakkhita。舍利弗弟子之名。據因緣僧護經載，僧護曾與五百商人共入大海，歸途與同伴失散，乃獨行，於海邊歷見五十三地獄，見眾生隨各自之罪業而受苦，歸而問之於佛陀，佛陀一一答之。　<二>南朝梁代僧。嘗住揚都建元寺。精通毘曇論，於齊梁之際享有盛名。　<三>南朝梁代僧。嘗住剡中石城山隱獄寺。齊明帝建武年中（495～497），師於寺後山崖鑿石造像。梁天監（502～519）初年，造像尚未完成，師即示寂。僧淑繼之，後以資力不足又輟。梁天監六年，武帝遣僧祐律師續成之。


meanings:
5737 請參閱 摩訶僧祇律爲十二頭陀行之一。即一日一食。係伊迦僧泥（梵 aikāsanika，巴 ekāsanika 之音譯）之誤傳。〔正法眼藏行持上〕（參閱「十二頭陀行」346）


meanings:
Thiền tăng sống vào thời Bắc Nguỵ, họ Mã, người xứ Đông Hải (nay là cảng Liên Vân, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc. Ban đầu sư theo nghiệp Nho, thông Tam lễ, Chu dịch, có vài trăm đệ tử. Về sau đến Tương Châu (nay là huyện An Dương tỉnh Hà Nam), nghe Huệ Khả thuyết pháp, chóng sinh chính tín, liền dẫn 10 vị đệ tử theo Huệ Khả xuất gia, tu hạnh Đầu-đà, khất thực nơi xóm làng chứ không vào thành thị. Sư cùng với đệ tử là Huệ Mãn được truyền chung 4 quyển kinh Lăng-già. Sư từng đến Lạc Dương, gặp ngài Đàm Khoáng ở chùa Thiện Hội. Chẳng rõ về cuối đời sư ra sao.


meanings:
5750掌理登錄僧尼名籍與僧官補任等事宜之僧職。推行此類職務之官署則稱僧錄司。又有以僧錄、僧錄司通用，併指掌管僧尼事務之職稱。姚秦時初設此職名，據梁高僧傳卷六僧荜傳載，後秦姚興以僧荜爲僧主（僧正），僧遷爲悅眾，法欽、慧斌共任僧錄，此即僧錄職稱之嚆矢。其位原居僧正之下，掌理僧眾之人事等。至唐代，則置僧錄於僧正之上，統領全國寺院、僧籍，及僧官補授等事宜。憲宗元和年間（806～820），於兩街功德使下設僧錄，以靈邃、端甫分任右街、左街僧錄。文宗開成年間（847～859），以雲端爲兩街僧錄，此係將左右僧錄司併爲一職，而由一人任之。其後宣宗大中三年（849）、八年、懿宗（860～873 在位）、僖宗（874～889 在位）之時，皆曾勅任僧錄之職。昭宗乾寧年間（894～897），以覺暉補兩街副僧錄，是爲設置副僧錄之始。其後，五代之後晉高祖、出帝、後周太祖，及北宋太宗、真宗、南宋孝宗等諸帝亦皆設置左右街僧錄、副僧錄之職。　宋代之左右街僧錄司併屬鴻臚寺，後廢止鴻臚寺，遂將左右僧錄併入禮部。北宋時，僧錄司中，除僧錄、副僧錄之外，尚有講經首座、講論首座；僧錄之下，又設置鑑義，管理庶務。南宋時，廢止講經、講論首座，增設額外鑑義。元代時，州郡有僧錄、判正、副都綱等職。至明代，京師設置僧錄司、道錄司，掌管天下之僧道。僧錄司設於洪武十五年（1382），其內置正六品左善世、右善世，從六品左闡教、右闡教，正八品左講經、右講經，從八品左覺義、右覺義，掌理佛教各種事務。各直省中，府屬置僧綱司，內設都綱一人、副都綱一人；州屬置僧正司，內設僧正一人；縣屬置僧會司，內設僧會一人，皆選精通經典、戒行端潔者任之。至清代，太宗天聰六年（1632）始設僧官，順治年間（1644～1661），沿襲明代舊法定品制，然除善世、闡教、講經、覺義各有左右二人之外，另有正印一人、副印一人。　日本受我國之影響，室町時代以後，禪林間設有僧錄。後圓融天皇康曆二年（1380），以相國寺之春屋妙葩爲僧錄。足利義滿時（永德三年，1383）改鹿苑院充僧錄司，掌理禪剎大小諸事，及有關幕府政治外交，乃至文書簡牘等，權勢日大。足利義教時，僧錄司移至鹿苑院旁側之蔭涼軒，先後有絕海、無求、容谷、芳鄉、光鄰等尊宿任此職。然至文安二年（1445）以後，大德寺、妙心寺、總持寺、永平寺等諸大寺陸續脫離僧錄司之管轄。元和元年（1615），德川幕府下令將僧錄司遷至南禪寺之金地院，並以崇傳任此職，由於崇傳受幕府之禮遇信任，故於一時之間，僧錄之職不僅掌管禪剎，權力亦旁及一般之寺社。直至寬永十二年（1635），由於另行任命「寺社奉行」之職，僧錄之職權遂逐漸式微，而僅掌理臨濟宗五山派之事務。　於高麗，有關僧錄任命之情形，據高麗史卷八記載，文宗二十一年（1067）曾任命道元爲右街僧錄，其時並揀擇戒行清嚴者常住興王寺。直至李朝世宗六年（1424），始廢止僧錄司之職。〔大宋僧史略卷中左右街僧錄條、釋門正統卷四、佛祖統紀卷十七、卷四十一、入唐求法巡禮記卷一、唐書百官志注、宋史職官志第一一八鴻臚寺條、明史職官志第五十、第五十一、清會典禮部祠祭清吏司注〕（參閱「左右街僧錄司」1898）


meanings:
① Ðổ ngã, hỏng như phẫn sự 僨事 hỏng việc.


meanings:
(văn) Đổ ngã, hỏng: 僨事 Hỏng việc, rách việc.


meanings:
【僬僥】tiêu nghiêu [jiaoyáo] Người lùn (theo truyền thuyết xưa).


meanings:
① Ðịnh lấn, kẻ dưới giả thác lấn ngôi người trên gọi là tiếm, như tiếm thiết 僭窃, tiếm việt 僭越, v.v.


meanings:
(văn) Lạm quyền, vượt quyền, lấn quyền, giả mạo.


meanings:
Người hầu nhỏ: 書僮 Thư đồng, chú bé theo hầu.


meanings:
① Ngã. ||② Cứng, như đống cương 凍僵 giá rét cứng đờ ra, có khi viết là cương 殭.


meanings:
① Ngã sóng soài, ngã sấp; ② Cứng đờ, ngay đơ: 凍僵 Lạnh đến cứng đờ; ③ Bị dồn vào thế bí, bị bế tắc: 她把事情弄僵了 Cô ta đã làm cho sự việc bị bế tắc.


meanings:
① Giá cả, giá cái gì đáng bao nhiêu gọi là giá.


meanings:
① Giá tiền, giá cả, giá trị: 物價 Giá hàng; 漲價 Lên giá; 無價之寶 Của quý vô giá, của báu không kể giá trị được; ② (hoá) Hoá trị. Xem 價 [jie].


meanings:
① (đph) Đặt sau phó từ phủ định để nhấn mạnh: 不價 Không được; ② Đặt sau một số phó từ: 成天價忙 Bận suốt ngày; 震天價響 Tiếng nổ vang trời. Xem 價 [jià].


meanings:
① Hẹp, cái gì không phải là các bực chính đính thông đạt cùng noi gọi là tích 僻, như hoang tích 荒僻 nơi hoang huỷ hẹp hòi, văn chương dùng chữ điển tích quái quỷ người ta ít biết gọi là quái tích 怪僻, tà tích 邪僻, v.v.


meanings:
① Vắng, vắng vẻ, hẻo lánh: 偏僻的山村 Bản làng hẻo lánh; 窮鄉僻壤 Nơi hoang vu hẻo lánh, nơi hẻo lánh xa xôi; ② Ít thấy, hiếm thấy, tính kì quặc: 僻字 Chữ ít thấy; 性情乖僻 Tính nết kì quặc.


meanings:
【僾然】ái nhiên [àirán] (văn) Phảng phất, lờ mờ.


meanings:
① Dáng, như uy nghi 威儀 có cái dáng nghiêm trang đáng sợ. ||② Làm mẫu, làm phép, như nghi khí 儀器 đồ để cho người bắt chước. ||③ Ðồ lễ, hạ nghi 下儀 đồ lễ mừng.


meanings:
① Vẻ, dáng, dáng điệu, phong thái; ② Nghi thức, lễ nghi: 行禮如儀 Chào theo nghi thức; ③ Lễ vật, đồ lễ: 賀儀 Đồ lễ chúc mừng; ④ Nghi khí, dụng cụ, máy: 地震儀 Máy ghi địa chấn; ⑤ [Yí] (Họ) Nghi.


meanings:
(876-990) Thiền tăng đời Tống, họ Hứa, người xứ Ngô Hưng (nay thuộc Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư du phương tham vấn khắp nơi, cuối cùng nối pháp Thiền sư Kính Thanh Đạo Phó. Sư ở chùa Ô Cự, Hành Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang), được Ngô Việt Trung Ý Vương rất khâm kính ban hiệu »Khai Minh Thiền sư«. Tống Thái Tông xuống chiếu mời sư vào cung, thưa hỏi về thiền định. Sư đối đáp ngắn gọn, khế hợp với ý Vua. Sau đó sư được rước về núi, xe cộ hộ tống đầy nghẹt cả đường.


meanings:
5958梵語 kalpa sūtra。原指密部本經所說諸佛、菩薩、天部等，於祕密壇場之密印、供養、三昧耶、曼荼羅、念誦等一切儀式軌則，後轉爲記述儀式軌則之經典的通稱。全稱祕密瑜伽觀行儀軌、念誦儀軌、祕密儀軌、三摩地儀軌。或稱修行法、念誦法、供養法、三摩地法、密軌。　密部諸尊在諸經中多有規定其行法儀軌，如欠缺規定者，則依通用之儀軌。於婆羅門經典中，各有其供養法、供祭法之書，此亦相當於密教之儀軌。儀軌行法如與經合則稱經軌，由於諸尊甚眾，且修法各異，故其經軌亦多，不下數百卷，宋元以後之大藏經雖均有收錄，然至今多數已不流通於中國，唯獨在日本流傳。　日本之最澄、空海、常曉、圓行、圓仁、惠運、圓珍、宗叡等八人相繼來華，傳寫許多儀軌返日，世稱八家相承，其書目則載於各師之請來錄中。江戶時代，日本黃檗山開版之錄內儀軌有一八七部三二四卷；另有黃檗山、江戶靈雲寺、大和長谷寺等地刊行之儀軌，總稱爲錄外儀軌，計一三三部一八○卷（其中亦含若干經典）。明治後之縮刷大藏經、大正新修大藏經，均收有錄內、錄外及其他各種儀軌，前者收錄五七○部九三一卷，後者收錄六一二部九六一卷。又藏譯大藏經亦收有各類儀軌。密教圖像之所以複雜，係由儀軌繁複之故。　我國儀軌之述作係由印度傳來，印度之儀軌則由龍樹誦出。主要之譯者爲善無畏、金剛智、不空等大師。〔諸儀軌傳授聞書卷九、諸儀軌稟承錄卷七、佛教聖典概論、入唐新求聖教目錄〕


meanings:
① Tục tự xưng nông là ta đây, đất Ngô gọi người là nông, nên gọi người đất Ngô là nông nhân 儂人. Tục thường đọc là nùng.


meanings:
① (đph) Anh, ông... (đại từ ngôi thứ hai); ② Tôi, ta (đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất dùng trong văn thơ cũ): 道子頷曰：儂知儂知 Đạo Tử Hạm nói: Ta biết, ta biết (Tấn thư: Võ Thập Tam Ngũ truyện).


meanings:
① Ức, mười vạn là một ức. ||② Liệu lường, như ức tắc lũ trúng 億則屢中 lường thì thường trúng. ||③ Yên, như cung ức 供億 cung cấp cho đủ dùng, cho được yên ổn.


meanings:
(văn) ① Không hợp; ② Chấm dứt, kết thúc; ③ Xem 伄.


meanings:
(văn) ① Thông minh và khinh bạc; ② Gian nịnh; ③ Mau mắn, nhanh lẹ, mẫn tiệp.


meanings:
① Người đứng lên hội họp người trong chợ gọi là nha quái 牙儈, tục gọi là thị quái 市儈, như người lái người mối ở chợ vậy.


meanings:
Người mối lái, người môi giới (trong việc mua bán), người trung gian (giới thiệu, mách mối hàng): 市儈 Con buôn trục lợi.


meanings:
① Tằn tiện, có tiết chế mà không phung phá láo gọi là kiệm. ||② Thiếu, như bần kiệm 貧儉 nghèo thiếu, kiệm bạc 儉薄 ít ỏi nhỏ mọn. ||③ Năm mất mùa cũng gọi là kiệm tuế 儉歲.


meanings:
① Tiết kiệm: 勤儉 Cần kiệm; ② (văn) Thiếu kém, ít ỏi: 貧儉 Nghèo thiếu; 儉歲 Năm mất mùa.


meanings:
① Gánh vác, bây giờ thường dùng chữ đảm 擔.


meanings:
(văn) ① Gánh vác (dùng như 擔, bộ 扌); ② Gánh nặng hai tạ (gạo).


meanings:
① Kiêu hãnh 儌倖 cầu may, dòm nom ngấp nghé cái không chắc được, thường dùng như chữ kiêu 徼.


meanings:
① Ngu dốt, ngốc, dại khờ: 說儍話 Nói chuyện ngây ngô buồn cười; 嚇儍了 Sợ quá, ngớ ngẩn cả người ra; 我太儍了 Tôi dại quá; ② Quần quật, ngang ngạnh, cứng đầu: 別一個勁兒儍幹，要講究方法 Không thể cứ làm quần quật thế mãi, mà phải nghiên cứu cách làm; 這樣好的事你都不幹，眞有點犯儍 Những việc tốt như vậy mày đều không làm, thật cũng là ngang ngạnh.


meanings:
① Người giúp lễ, như tấn tướng 儐相 người tiếp đãi khách khứa. Có khi đọc là tân.


meanings:
① Sắp xếp; ② Tiếp khách; ③ Người tiếp khách.


meanings:
① Học trò. Tên chung của những người có học, như thạc học thông nho 碩學通儒 người học giỏi hơn người. ||② Nho nhã. Phàm cái gì có văn vẻ nề nép đều gọi là nho. Như nho phong 儒風, nho nhã 儒雅, v.v. ||③ Ðạo Nho, bây giờ thường gọi đạo học của đức Khổng là Nho giáo 儒教 để phân biệt với Ðạo giáo 道教, Phật giáo 佛教 vậy.


meanings:
① Nho, người có học thức, học trò (chỉ chung người học sâu hiểu rộng thời xưa): 大儒 Đại nho; ② [Rú] Đạo nho, nho học (một học phái do Khổng Tử sáng lập thời Chiến quốc ở Trung Quốc): 儒家 Nhà nho.


meanings:
6205指儒家之教化。亦即孔子（552 B.C.～479 B.C.）言教之傳統思想。一般以儒家、儒學、儒教三者為同義詞，而儒、釋、道並稱為「三教」之說，由來已久。蓋儒家有祭天、拜祖、祀孔等宗教性活動，於傳統社會中產生極大之功能；歷來大儒如董仲舒、韓愈、康有為等，亦致力於將儒家變成儒教。儒家修己治人之倫理說，含有濃厚之政治思想。其思想中心為「仁」，廣義言之，仁為一切德目之總稱；狹義而言，仁即愛人。仁與義、禮、智、信，合為五常，又稱五德。孔子在春秋時代末期，曾周遊列國，欲匡正漸趨敗壞之政治與道德風氣，遊說諸侯效法堯、舜、文、武，力行仁政，恢復西周時之社會秩序，其思想、教說詳載於論語。戰國時代，孟子承襲孔子之學說，力倡仁義之道，省察人內在之本性而主張性善說，闡揚善德本性之王道論。荀子則倡言性惡說，認為必須以聖人所制定之教化、禮儀，約束人之行為，使其向善。其後，奏始皇焚書坑儒之舉，則對儒家及其他學派構成打擊。　至漢代，武帝採董仲舒獻策，獨尊儒術，於建元五年（136 B.C.）設置詩、書、易、春秋、禮等之五經博士，五經遂成為政治階級之必學科目。故漢代以降，至於清代，儒家之思想傳統為王朝禮制有力之支柱，亦為國人生活之軌範。董仲舒有關陰陽五行、災異，及天人感應等思想，則導致原有儒學之變質。漢儒因研究經典，又產生兩派對立之今文經學古文經學，當時通行之隸書所輯錄之經書稱今文經，西漢中期陸續發掘之先秦古籍則為古文經。後漢儒者致力於注釋經典，以訓詁功夫探究經文真義，一掃今文學家陰陽讖緯之說，此一風氣延續至唐代。東漢末年，鄭玄注釋群經，以古文經為本，兼採今文經，集經學之大成，而成為一代大師。魏晉之世，士人重視老、莊、易之玄理，稱三玄學，產生將老子與易經合論之風氣，解釋儒典時亦受老莊思想所影響，如王弼注周易，何晏作論語集解等，均富含老莊思想色彩。至南北朝時，儒學有南北之分，北學以徐遵明為代表，著有春秋義章三十卷；南學以皇侃為代表，著有禮記義疏五十卷、論語義疏十卷等。　至唐代，孔穎達等作五經正義，多採南學之義，為統一南北經學之作，成為科舉考試之標準本。歷南北朝、隋、唐之世，佛道二教興盛，儒教勢力趨弱。韓愈崇信孟子，撰「原道」一文，力陳先王之道，欲建立儒教之道統觀，以對抗佛道二教。其思想可謂開啟宋代儒學之先河。宋代儒學稱宋學、道學、理學、理氣學、性理學、朱子學、程朱學、新儒學等，矚目宇宙本體論與心性問題，並由理與氣之形而上與形而下，討論修身為人之道，以期確立人類之道德倫理。對於傳統儒學而言，宋學添加宗教性與哲學性，所述之理、心性、宇宙問題等，皆為先儒所罕言；雖欲中興儒學，扺制佛道二教，然無形中已蹈襲佛、道之理論及方法，尤受佛教華嚴、禪宗思想，及道家之天道觀等影響，故一方面強烈批判他教之說。另方面亦與他教之說調和。周敦頤首開理學之風，著太極圖說，明示宇宙萬物由太極本體衍生，人為萬物之靈，具五行善性，適當之發揮即為仁義。繼之，程顥、程頤、張載等闡揚理、氣之學，成為北宋理學三派。南宋朱熹集理學之大成，主張「道」屬形而上，無形無影，乃抽象之原理或概念；「器」屬形而下，有情有狀，為具體之事物。又「理」為形而上之道，乃生物之本；「氣」為形而下之器，乃生物之具，故主張「理、氣」二元論。此外，以大學、中庸、論語、孟子合為「四書」，著四書集註，四書之名由此而起。陸九淵反對朱子學說，提倡「心即理」一元論。元代儒者金履祥、許衡等，崇尚程朱之學。明代王守仁承襲心即理學說，創立陽明學派，與朱子之說抗衡。　至清代，儒家欲探究孔學之真貌，紛紛揚棄宋學，而從事考證、訓詁等工作，成為當代學術之重心。顧炎武首開風氣，閻若璩、胡渭等承此徵實之風，以嚴謹之考據批判朱子學。其時考證學者輩出，對經典義理之闡明頗有貢獻。然考證之學，每以一字一句之考據工夫作基礎，長久發展之下，缺乏探討整體思想之性質，無法建立其獨立之思想系統，乃至被譏為「支離破碎」之學。　至近代，思想界亦有排孔、尊孔之論諍，民國初年康有為於上海組織孔教會，主張定孔教為國教。另一方面，在五四運動全盤西化之口號下，儒家思想備受嚴苛之批判，而部分儒家學者則將儒學解釋為一種人文宗教，試圖挽救江河日下之儒家道統價值。然社會結構隨時代而變遷，以往傳統儒教之社會條件，業已逐漸消失，勢難再恢復昔時具有宗教功能之角色。惟近年來，海內外之中國哲學界，於西洋文化之強烈衝擊下，面臨整體文化總反省之時刻，對傳統儒家、儒教之價值乃有重新詮釋、評估之傾向。此外，在當代新儒之典型人物唐君毅、牟宗三、張君勱、方東美、錢穆、徐復觀等人之孤憤為學，會通中西哲學之精神，致力闡揚儒家哲學，而肯定儒家思想價值之下，頗能起振二十世紀震盪衰頹之儒家道統於一時，且激發新一代之風氣，此即當今士林所謂之新儒家。然至此，古昔用以規約人倫之儒教，亦已丕變為一種指導哲學生活之精神信念。〔人文主義與宗教（牟宗三）、新原道（馮友蘭）、中國哲學辭典（韋政通）〕


meanings:
(title) Treatise on Questions Between Confucianism and Buddhism


meanings:
(văn) ① Kẻ nô lệ làm những việc hèn hạ thời xưa; ② Như 臺 (bộ 至).


meanings:
① Lũ, như trù lữ 儔侶 người cùng bọn.


meanings:
(văn) Bạn, đồng bạn: 儔侣 Người cùng bọn, bạn đời.


meanings:
① Hàng, bọn, như ngô sài 吾儕 hàng ta, lũ ta, chúng ta, v.v.


meanings:
(văn) Bọn, cùng bọn (những người cùng một lứa tuổi): 吾儕 Chúng tôi, chúng ta, bọn ta.


meanings:
① Hết tiệt. ||② Hết cữ, như tẫn số 儘數 hết số, tẫn trước 儘著 tính hết nước.


meanings:
① Tận, hết, hết sức, cố gắng: 儘力幫助你們 Hết sức giúp đỡ các anh; 我們儘快做吧 Chúng ta cố làm cho thật nhanh; 儘數Hết số; 儘著 Tính hết nước; ② Trong vòng, dưới mức: 儘着三天做 Làm trong vòng 3 ngày; ③ Nhường... trước; ④ Mãi... cùng, tít... cùng: 坐在儘前邊 Ngồi ở tít trên cùng; 儘低下 Ở mãi dưới cùng; 儘裡邊 Mãi tận trong cùng; ⑤ (đph) Mãi: 儘責備他也不對 Cứ trách anh ấy mãi cũng không ổn. Xem 盡 [jìn].


meanings:
Buồn bã. Chương Duy Khoan Thiền sư trong CĐTĐL q. 7 ghi: »唯 寬 禪 師 … 年十 三 見 殺 生 者、 儘 然 不 忍 食。 – Thiền sư Duy Khoan… Năm mười ba tuổi thấy người khác sát sinh, sư buồn bã không nỡ ăn«.


meanings:
① Múa, cũng như chữ vũ 舞.||② Một tên núi. Núi Triều vũ 朝儛.


meanings:
① Như 舞 (bộ 舛); ② [Wư] Tên núi: 朝儛 Núi Triều Vũ.


meanings:
① Ðền, như thường hoàn 償還 đền trả. Bù, như đắc bất thường thất 得不償失 số được chẳng bù số mất.


meanings:
① Đền, bù, trả lại, hoàn lại: 賠償 Đền, bồi thường; 無償援助 Viện trợ không hoàn lại; 得不償失 Được không bù mất, lợi không bù hại; ② Phỉ, phỉ nguyền, thoả thích, thực hiện: 如願以償 Phỉ nguyền, thoả lòng mong muốn; 得償夙願 Thực hiện được ước nguyện.


meanings:
① Túc chực, như bạo túc 儤宿 chức quan lại chầu chực luôn luôn.


meanings:
(văn) Túc trực: 儤宿 Chức quan túc trực (thời xưa).


meanings:
① Hết, muốn nói không biết gọi là bất tứ 不儩, thường viết chữ tứ 賜.


meanings:
① Nhiều, như ưu ác 優渥 thừa thãi. ||② Thừa, như ưu vi 優為 thừa sức làm. ||③ Hơn, như ưu thắng liệt bại 優勝劣敗 hơn được kém thua. ||④ Phường chèo.


meanings:
① Tốt đẹp, ưu việt, trội, khá, thừa, hơn: 品學兼優 Phẩm hạnh và học hành đều tốt; ② (cũ) Đào kép, phường chèo.


meanings:
6410優填，梵名 Udayana。又稱優陀延王、嗢陀演那王、鄔陀衍那王。全稱嗢陀演那伐蹉（梵 Udayana-vatsa）。意譯日子王、出愛王。為佛世時憍賞彌國（梵 Kauśāmbī）之王。因王后篤信佛法，遂成為佛陀之大外護。據增一阿含經卷二十八載，佛陀曾昇至三十三天，為生母說法，彼時，優填王未能禮佛，憂苦愁病，群臣遂以牛頭栴檀（牛頭山所產之香木）造一尊五尺佛像，王乃痊癒。此為印度造佛像之濫觴。另於大方便佛報恩經卷三、觀佛三昧海經卷六、大乘造像功德經卷上等皆述及此事。然於造立形像福報經、作佛形像經，則謂王十四歲時，至佛所請問造像功德，而未提及佛至三十三天之事。相傳此佛像之模像曾傳來我國，且於三國時期，以此模像再雕之佛像東傳日本，嵯峨清涼寺之栴檀瑞像即是。　此外，關於優填王是否為憍賞彌國王，諸經論所說不一。如增一阿含經卷二十八，並舉出優填王為拔嗟國王，優陀延王為南海之主。〔法句譬喻經卷四、優填王經、大乘日子王所問經、瑜伽論記卷十七上、大唐西域記卷五、卷十二〕


vietnamese:
ưu điền vương tác phật hình tượng kinh <cm>


vietnamese:
ưu điền vương tác phật hình tượng kinh <đpb>


meanings:
（梵 upāsaka，巴 upāsaka，藏 dge-bsñen）指在家之男性佛教徒。又作烏婆塞、伊蒲塞、伊婆塞、烏波索迦、鄔波索迦，或作優波娑迦、優婆娑柯。意譯近事男、近善男、近宿男、善宿男、清信士、清信等。爲在家二衆之一、四部弟子之一。即指親近三寶、受持五戒之在家男子。<#>按，此詞原爲印度各宗教所通用之名稱，原義爲‘侍奉者’、‘服事者’，指侍奉或服事出家修行者之人。佛教取之以爲男性在家佛教徒之專用語。<#>據《佛本行集經》卷三十二所載，世尊成道後，至差梨尼迦樹林結跏趺坐時，自北天竺而來之兩位商主帝梨富娑（Trapusa，又譯提謂）與跋梨迦（Bhallika，又譯波利），曾以■、酪、蜜所和之食物供養佛，幷受三歸依（即歸依佛、歸依法、歸依僧。然《五分律》等則說歸依佛、歸依法之二歸依）。此外，《五分律》卷十五、《過去現在因果經》卷三及南方所傳巴利《律藏》〈大品〉等書皆有此記載。據此可知，帝梨富娑及跋梨迦二人當系佛教教團中最初之優婆塞。<#>又據《優婆塞戒經》卷三所載，若受三歸而受持一戒者，名爲一分優婆塞；受持二戒者，名爲少分優婆塞；又若破一戒者，名爲無分；受持三、四戒者，名爲多分；受持五戒者，名爲滿分優婆塞。然《有部律》不允許五戒分受，故不立上述之五種區別。<#>◎附一︰〈優婆夷〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>優婆夷（梵upāsikā，巴upāsikā，藏dge-bsñen-ma），指在家之女性佛教徒。又作憂婆夷、優婆斯、鄔婆斯迦、優婆私柯、優婆賜迦、烏波斯迦。意譯近事女、近善女、近宿女、善宿女、清信女等。爲在家二衆之一、四部弟子之一。即指親近三寶、受持五戒之在家女子；其所受三歸、持五戒之相，與優婆塞所持者無異。有關其淨行及齋戒之法、功德等，在《優婆夷淨行法門經》、《優婆夷墮舍迦經》等經皆有所說明。又，《增一阿含經》卷三舉出佛在世時之優婆夷三十人，而以難陀陀婆羅爲上首。南方所傳巴利《律藏》〈大品〉則謂第一位優婆夷爲耶舍之母云云。<#>◎附二︰〈近事律儀〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>近事律儀（梵upāsaka-saṃvara，藏dge-bsñen-gyi sdom-pa），即優婆塞所受之五戒。又作近事擁護。爲別解脫律儀之一。親近諸善法、諸善士、諸佛法而承事之，名曰近事；能防身語之過，故稱律儀。據《俱舍論》卷十四雲（大正29·72c）︰‘謂受離五所應遠離，安立第一近事律儀，何等名爲五所應離？一者殺生，二不與取，三欲邪行，四虛誑語，五飲諸酒。’此五戒爲在家優婆塞所受持，故舊稱優婆塞戒。若男子受此戒謂之爲近事男律儀，女子受之稱爲近事女律儀。又，說一切有部主張，若離近事律儀則不得稱近事，必受五戒方名近事。經量部則謂，僅受三歸即成近事；而《優婆塞戒經》卷三則以爲，受一戒乃至四戒即可稱爲優婆塞。<#>［參考資料］　《俱舍論》卷十四；《大智度論》卷十三；《維摩經略疏》卷二；《大唐西域記》卷九；續明《戒學述要》下篇。<#>


meanings:
6408梵語 upāsaka 之音譯。又作烏波索迦、優波娑迦、伊蒲塞。意譯為近事、近事男、近善男、信士、信男、清信士。即在家親近奉事三寶、受持五戒之男居士。為在家二眾之一，四眾之一，七眾之一。與優婆夷同係在家之信仰佛法者。依佛本行集經卷三十二載，佛陀成道後，至差梨尼迦樹林結跏趺坐，其時，來自北天竺之提謂（梵 Trapuṣa）、波利（梵 Bhallika）二商主以麨、酪，蜜所和之摶供養佛陀，而受三自歸，是為最初之優婆塞。又依優婆塞戒經卷三載，若受三歸並受持一戒者，稱一分優婆塞；受持二戒者，稱少分優婆塞；受持二戒已，若破一戒，稱為無分優婆塞；若受持三、四戒者，稱多分優婆塞；受持五戒者，則稱滿分優婆塞。蓋有部律允許分受五戒，有此五種之別。〔俱舍論卷十四、大智度論卷十三、大唐西城記卷九、南海寄歸內法傳卷三〕（參閱「優婆夷」6407）


meanings:
（梵 Upāsaka-śīla-sūtra，藏 Dge-bsñen-gyi tshul-khrims-kyi-mdo）七卷。北凉·曇無讖譯。又稱《善生經》、《優婆塞戒本》。系佛爲善生長者說大乘優婆塞戒（在家戒）的經典。收在《大正藏》第二十四册。全經內容分集會、發菩提心、悲、解脫等二十八品。其中，〈受戒品〉爲本經的重心。其中，除提出在家菩薩應受的五戒外，更提出六重、二十八失意等大乘獨有的戒條。‘六重法’，即不殺生、不偷盜、不虛說、不邪淫、不說四衆過、不酤酒；‘二十八失意’則包含不供養師長、飲酒、不照顧病人等條文。此外，亦說及八齋戒與十善戒。<#>此經系以《中阿含經》卷三十三之《善生經》爲基礎所推衍、發展而成。與《長阿含》卷十一〈善生經〉，及《善生子經》、《尸迦羅越六方禮經》，皆述及六方供養及在家信徒之持戒生活。<#>本經與《善戒經》（一卷）亦有若干相似之處。《善戒經》揭示出家衆之八重四十二犯，本經則叙述在家信徒之六重二十八失意罪。二經之相通處，另有︰關于‘出家八重’及‘在家六重’之語、名字與實義菩薩的區分。此外，在四十二犯與二十八失意罪中也有相同律條。<#>經中引用的經典，有《法華經》、《大城經》、《智印經》（〈悲品〉）、《鹿子經》（〈五戒品〉）等。〈悲品〉中幷提及與大乘《涅槃經》有關的生因了因說，〈業品〉又舉出曇無德部、彌沙塞部、薩婆多部有關五逆罪的異說。凡此在經典成立史上皆具有重要的意義。又，此經對于後來的經典頗有影響，如《仁王經》〈受持品〉中有六重八輕之言，《梵網經》的十重禁戒也可能是《善戒》之八重與此經六重的糅合。<#>◎附︰太虛〈優婆塞戒經在佛法中之位置〉（摘錄自《優婆塞戒經講錄》卷首）<#>甲、五乘共法與大乘不共法︰佛法可分三類︰(1)五乘共法，即人、天、聲聞、緣覺、菩薩共法；此五乘共法中，人天善法爲出世三乘之基礎。(2)三乘共法，同爲了脫生死超出輪轉之法，即聲聞之四諦，緣覺之十二因緣。(3)大乘不共法，即發菩提心、廣度衆生、修學六度萬行成佛之法。此經在三大類中，以名優婆塞戒故，可爲五乘共法；以明發菩提心、修學六度、廣度衆生故，又可爲大乘不共法。所以此經可謂爲五乘共法與大乘不共法；因之受持此經之戒者，即爲菩薩優婆塞。<#>乙、在境行果中特重在行︰此經在佛法境、行、果中，以說明何者爲主？佛經凡說明諸法性相者，爲境；說明持戒、修六度行者，爲行；說明佛果福智莊嚴功德者，爲果。諸經中，有特重明境者，有特重明行或果者，有兼重若二若三者。此經重在說明受持戒行，故于境、行、果中爲特重在行之經。<#>丙、優婆塞戒中心之佛法︰以此經在明優婆塞戒，所以爲優婆塞戒爲中心之佛法。優婆二字爲譯音，譯意有翻爲清信者，有翻爲近事者，有翻爲善宿者；總而言之，可謂清淨正信近事佛法之弟子。塞字，亦爲譯音，意指男性。在家弟子有男性，有女性，此經因爲男弟子善生所問起而說，故題爲優婆塞戒經。論其性質，亦可題爲優婆夷戒經；夷者，女性也，以優婆戒男女無分別故。此經所明佛法，關涉佛所證所說之一切法；但以優婆塞戒爲中心，故應以之爲綫索而貫通之也。由此點觀之，自〈發菩提心〉至〈受戒品〉，爲明由能優婆塞戒之人而受戒；自〈淨戒品〉至〈般若波羅密品〉，爲明受優婆塞戒人所應修之行，故名之曰優婆塞戒經。<#>丁、在家菩薩中心之佛法︰《優婆塞戒經》，最好題爲《在家菩薩經》。蓋〈觀集會品〉所明︰在家之人發菩提心，勝于阿羅漢、辟支佛等果。又每品末，皆謂︰在家之人發菩提心，種種之難于出家人。是此經雖貫通于一切佛法靡不窮盡，然究以在家菩薩爲其中心。而其贊嘆在家之人發菩提心，從四天王乃至阿迦尼咤諸天，皆大驚喜，尊得人天之師。又以出家之人不事生産，受人天供養，于布施波羅密反難圓滿；故此經乃特爲在家菩薩之所宗也。<#>［參考資料］　大野法道《大乘戒經の研究》。<#>


meanings:
6409請參閱 優婆塞五戒相經 請參閱 優婆塞五戒經 梵名 Upāsaka-śīla-sūtra。凡七卷，或五卷、六卷、十卷。又稱善生經、優婆塞戒本。北涼曇無讖譯（426）。收於大正藏第二十四冊。現唯存漢譯本。係善生長者為大乘在家信者（優婆塞）說三歸五戒等。乃由長阿含及中阿含中之善生經（六方禮經），敷演成為一部大乘經典。　本經分二十八品，說明菩薩之發心、立願、修學、持戒、精進、禪定、智慧等。特別在受持品中，除說明在家菩薩應受五戒之外，更提出六重、二十八失意等，通於梵網經所說十重四十八輕戒之大乘獨有之戒法。六重法即不殺生、不偷盜、不虛說、不邪淫、不說四眾過、不酤酒。二十八失意即包含有關不供養師長、飲酒、不看護病患等條文。經中除引用法華、大城、智印、鹿子等經外，並述及北本涅槃經卷二十六所說之生因了因說，更舉出曇無德、彌沙塞、薩婆多等部派之名，故在經典成立史上佔有重要地位。尤其以本經闡說大乘戒，因此特別受我國重視。〔出三藏記集卷二、卷九、開元釋教錄卷四、大乘戒經之研究（大野法道）〕


vietnamese:
ưu bà di tịnh hành pháp môn kinh <pqđtđ>


meanings:
6407梵名 Upagupta。為付法藏第四祖，異世五師之一。又作憂波毱多、優波笈多、優波崛多、鄔波毱多、優波毱提、憂波毱、優波崛。略稱崛多。意譯作大護、近藏、近護、小護。以阿育王之帝師而知名，為中印度摩突羅國（梵 Mathurā）毱多長者之子。　優婆毱多性慈愍聰慧，具辯才。付法藏第三祖商那和修知是法器，乃教以繫念之法；若起惡心，則於左邊著黑石，若生善念，則於右邊著白石。優婆毱多依教攝念，最初黑石多，漸漸黑白石相等，至滿七日唯見白石時，商那和修遂為說四諦法，優婆毱多當下證得須陀洹果。又觀諸法苦、空，無常，證得阿那含果，至出家受具足戒時，得阿羅漢果。　其時阿育王聞優婆毱多於摩突羅國優留曼荼山之那羅拔利阿蘭若處為眾說法，欲往觀之，優婆毱多以其居處狹隘，遂率眾一萬八千人至華氏城為王說法，並告之佛陀諸舊跡，指示起塔供養，並建舍利弗、目犍連、大迦葉、阿難等諸大弟子之塔以供養之，據傳共造八萬四千塔。　據阿育王傳卷三載，佛陀曾於摩突羅國對阿難言（大五○‧一一一中）：「我百年後，摩突羅國有毱多長者之子名優波毱多，教授禪法。弟子之中最為第一，雖無相好，化度如我。」優婆毱多大弘法化，度眾無數，化緣事畢，付法於提多迦，遂取滅度。俱舍論光記卷五謂優婆毱多著理目足論，然事實難詳。上記所說係北傳典籍所載，南傳則缺其名。　據近代學者研究，阿育王之師目犍連子帝須（巴 Moggaliputta-tissa），與優婆毱多或為同一人。推測目犍連子帝須其名，係取佛陀弟子目犍連之名與舍利弗之姓帝須而成，疑係優婆毱多兼具此二大弟子之德行，故後人賦與此一敬稱。〔雜阿含經卷二十三、卷二十五、善見律毘婆沙卷一、大智度論卷十、俱舍寶疏卷五、阿育王經卷八至卷十、阿育王傳卷四至卷六、付法藏因緣傳卷三、卷四、大唐西域記卷四〕


meanings:
（梵 uśīra，巴 usīra）植物名。又作憂尸羅、嗢尸羅、烏尸羅、烏施囉、烏施藍。意譯飲第篪、茅根香。爲冷藥草之一。印度盛夏時節，多以其粉末塗身，可袪除苦熱而得清凉。《正法念處經》卷二十三雲（大正17·131a）︰‘見比丘僧以扇布施，令得清凉如憂尸羅。’《順正理論》卷三十二雲（大正29·523b）︰‘謂于熱際，烈日逼身，雖用旃檀、烏施羅末及冰雪等而爲對治，便有增上身安樂生。爾時忽遭小刺所刺，頓忘衆樂，唯覺有苦。’<#>此植物之學名爲Andropogon muricatus，屬禾本科蜀黍類。其根有香氣，莖高達四、五尺，葉長一、二尺，呈劍狀平行脉。莖、葉均含有大量矽質，性頗剛强。産于喜馬拉雅山麓、恒河流域、緬甸、錫蘭、爪哇、非洲等地，多分布在海拔一千三百公尺以上之區域。《金光明最勝王經》卷七〈大辯才天女品〉中，曾列舉三十二味香藥，優尸羅即爲其中之第二十四味。<#>［參考資料］　《玄應音義》卷二十五；《十誦律》卷十一；《四分律》卷十二；《蘇悉地羯囉經》卷上；《蕤呬耶經》卷中；《佛教植物辭典》。<#>


meanings:
6401 【優尸羅草】梵語 uśīra，巴利語 usīra。又作憂尸羅草、烏施羅草、嗢尸羅草。意譯為茅根香。亦稱飲第箎、香菜。冷藥草之一，屬於蜀黍類，其根有香氣。學名 Andropogon muricatus。產於喜馬拉雅山麓、恆河流域、緬甸、斯里蘭卡、爪哇、非洲等地，分布在海拔約一千三百公尺以上之區域。於印度，在盛夏時節，以其粉末塗身，可袪除苦熱而得清涼。〔最勝王經卷七、正法念處經卷二十三、蕤呬耶經卷中、十誦律卷十一〕


meanings:
（梵 uḍumbara，巴 udumbara）樹名。音譯又作烏曇婆羅、優曇婆邏、烏曇麽囉，或稱優曇鉢、優曇、烏曇。其學名爲Ficus glomerata，屬桑科，多産于喜馬拉雅山麓、德幹高原及斯里蘭卡等暖濕之地。樹高丈余，葉似梨，其果大者如小兒拳，小者如拇指，十數顆聚生于樹幹。生、熟皆可食，然味不佳。其花爲隱于花托之中，人眼難見其花，故乃有種種臆說，如《慧琳音義》卷八雲（大正54·351c）︰‘優曇花，梵語古譯訛略也。梵語正雲烏曇跋羅，此雲祥瑞靈異。天花也。世間無此花。若如來下生、金輪王出現世間，以大福德力故，感得此花出現。’諸經論中，多以此花比喻值佛出世之難。《大般若波羅蜜多經》卷五七一雲（大正7·951a）︰‘人身無常，富貴如夢，諸根不缺，正信尚難。况值如來得聞妙法，不爲希有如優曇花？’又據《長阿含經》卷一載，此樹系過去七佛中之第五佛拘那含牟尼佛之道樹。<#>此外，此樹之葉有滑、粗二種。其中之粗者又稱yajñādumbara，自《吠陀》時代以來，此木即常被取來做爲‘護摩’（火供）時所燒之木材。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷四；《中阿含經》卷二十六；《佛般泥洹經》卷下；《法華經》卷一、卷三、卷七；新譯《華嚴經》卷八十；《法華義疏》卷三；《玄應音義》卷二十一；《翻梵語》卷九。<#>


meanings:
6413優曇跋羅，梵語 uḍumbara 或 udumbara，巴利語 udumbara。又作烏曇盋羅花、憂曇波花、鄔曇鉢羅花、優曇花、鬱曇花。略稱曇花。意譯作靈瑞花、空起花、起空花。屬於桑科中之隱花植物，學名 Ficus glomerata。產於喜馬拉雅山麓、德干高原及斯里蘭卡等地。樹幹高三公尺餘，葉有二種，一平滑，另一粗糙，皆長十至十八公分，尖端細長。雌雄異花，花托大者如拳，小者如拇指，十餘個聚生於樹幹，雖可食用而味不佳。　據慧琳音義卷八記載，此為祥瑞靈異之所感，乃天花，為世間所無，若如來下生，以大福德力故，能感得此花出現。又以其希有難遇，佛教諸經中以此花比喻難值佛出世之處極多，如無量壽經卷上（大一二‧二六六下）：「無量億劫難值難見，猶靈瑞華時時乃出。」蓋因其花隱於壺狀凹陷之花托中，故常被誤以為無花植物，由此而產生各種傳說。　印度自吠陀時代至今，用其粗葉作護摩木，亦即作為祭祀時之薪木。又在佛教，過去七佛成道之菩提樹各有不同，優曇跋羅樹為第五佛拘那含牟尼如來成道之菩提樹。〔雜阿含經卷二十六、大般若波羅蜜多經卷一七一、新華嚴經卷八十、蘇悉地羯囉經卷中、善見律毘婆沙卷三、法華文句卷四上、玄應音義卷二十一〕


meanings:
（梵 Ulūka，巴 Ulūka，藏 Ḥug-pa）印度勝論外道之祖。又作優婁佉、嗢露迦、優樓迦、優樓歌、漚樓僧迦、優樓僧迦。意譯鵂鶹、休留、休侯、鵂角、獯狐子。別稱羯拿仆（Kaṇabhuj）、蹇拏陀（Kaṇāda）；意譯食米濟（米屑）仙人。<#>《成唯識論述記》卷一（末）雲（大正43·255b）︰<#>‘成劫之末，人壽無量，外道出世，名嗢露迦。此雲鵂鶹。晝避色聲，匿迹山藪，夜絕視聽，方行乞食。時人謂似鵂鶹，因以名也，謂即獯猴之異名焉。舊雲優婁佉，訛也。或名羯拿仆。羯拿雲米濟，仆翻爲食。先爲夜游驚他稚婦，遂收場碾糠■之中米濟食之，故以名也。時人號曰食米濟仙人。’<#>《玄應音義》卷二十三雲︰<#>‘此外道修行苦行，合手大指及第二指以物縛之，往至人家舂谷簸米處，以彼縛指拾取米屑，聚置掌中，隨得少多，去以爲食。若全粒者即不取之。恐多所取，故縛兩指。’<#>此上所述皆爲傳說，事實難可盡信。其中所謂此師生于成劫之末（《百論疏》卷上則謂其生于佛陀之前八百年頃），當系後世該派學徒爲强調自派成立之早所作之附會。依史實推測，此學派當成立于佛滅之後。此外，據傳其人嘗著《勝論經》（Vaiśeṣika-sūtra），該經爲勝論派之根本典籍。<#>又，一說謂‘優樓佉’幷非人名，而系種族之名稱。《金七十論》卷下曾列舉數論派之傳承，其中第五祖之名爲優樓迦。有謂此人即系優樓佉，然亦有人以爲二者幷非同一人。<#>［參考資料］　《成實論》卷二；《摩呵止觀》卷十之上；《因明入正理論疏》卷中；黃心川《印度哲學史》第十一章。<#>


meanings:
6412梵名 Ulūka，巴利名同。印度六派哲學中勝論派之祖。又作優樓迦、憂流迦、嘔廬迦、嗢露迦、優婁佉、羯拏僕（梵 Kaṇabhuj）、蹇拏僕（梵 Kaṇāda，又譯蹇尼陀、迦那陀）。意譯為鵂鶹、獯猴子。或稱鵂鶹仙人、鵂角仙、食米齊（米屑）仙人。據成唯識論述記卷一末載，其人生於成劫之末，然百論疏卷上之中則謂其生於佛陀之前八百年頃。據傳，曾著勝論經（梵 Vaiśeṣika-sūtra），成為勝論學派之根本要典。其論旨係對宇宙萬物作空間之分析，屬唯物多元論，將諸法之範疇分別為實、德、業、同、異、和合六種，稱六句義。一說優樓佉非人名，而係種族名稱。又在金七十論卷下，列舉數論派之傳承，所列第五祖之名為優樓迦，然恐非上文之優樓佉。〔成實論卷二、四宗論、摩訶止觀卷十上、因明入正理論疏卷中、玄應音義卷二十四、印度六派哲學〕（參閱「勝論學派」4869）


meanings:
（梵 Uruvilvagrāma，巴 Uruvela-gama，藏 Lteṅ-rgyaḥi groṅ）又作郁鞞羅斯那聚落、優爲羅縣。位于中印度摩揭陀國佛陀伽耶城南方尼連禪河沿岸，相當于今烏瑞爾（Urel）地方。佛陀嘗于此地修苦行六年，接受少女須闍多乳糜供養，而于附近菩提樹下靜坐冥想，悟得正道。此外，該地亦爲佛弟子優樓頻螺迦葉之出生地。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷四十四；《中阿含經》卷八、卷三十三、卷五十六；《五分律》卷十五。<#>


meanings:
6412梵名 Uruvilvāgrāma，巴利名 Uruvelā gāma。又作鬱鞞羅斯那尼（巴 Uruvelā-senāni）、優為羅縣、漚樓頻螺聚落。位於佛陀伽耶（梵 Buddha gayā）南方尼連禪河（梵 Nairañjanā）沿岸，約係現今烏里爾（Urel）地方。佛陀曾於其地修苦行六年。大智度論卷三十四（大二五‧三一一上）：「釋迦文佛，於漚樓頻螺樹林中，食一麻一米。」後佛陀於該地乞食，接受長者斯那之女須闍多供養飲食。　梵語 uruvilvā 係由 urvāru（瓜名，學名 Cucumis usitatissimus）轉化之語，因其地遍生此瓜樹，故以之為名。法華文句卷一下（大三四‧一一中）：「優樓頻蠡，亦優樓毘，亦優為，此翻木瓜林。」此外，該聚落亦為優樓頻螺迦葉之出生地。〔雜阿含經卷四十四、中阿含經卷八、卷三十三、卷五十六、五分律卷八、大智度論卷三、玄應音義卷二十五〕


meanings:
（梵 Uruvilvā-kāśyapa，巴 Uru-ve la-kass%apa，藏 Lteṅ-rgyas-ḥod-sruṅ）佛弟子之一。又作烏盧頻螺迦葉波、優樓毗蠡迦葉、漚樓頻騾迦葉、郁俾羅迦攝。或稱耆年迦葉、上時迦葉。又以頭上結髮如螺髻形，故亦稱螺發梵志。與二位胞弟伽耶迦葉（Gayā-kāśyapa）、那提迦葉（Nadī-kāśyapa）合稱三迦葉。兄弟三人在未歸佛以前，皆信奉事火外道，爲摩揭陀國少數耆宿之一，深受四方歸信。佛陀游化摩揭陀時，曾借宿于優樓頻螺迦葉家中，幷示現種種神通，迦葉因而崇仰佛德，乃與弟子五百人俱成爲佛弟子。其後，二位胞弟知其歸佛緣由，亦各領弟子歸佛。今印度山崎（Sanchī）大塔塔門之浮雕中，即雕有佛陀教化此三迦葉之事迹。<#>［參考資料］　《中本起經》卷上；《太子瑞應本起經》卷下；《普曜經》卷八；《中阿含經》卷十一；《過去現在因果經》卷四。<#>


meanings:
6412梵名 Uruvilvā-kāśyapa，巴利名 Uruvela-kassapa。佛陀弟子三迦葉之一。優樓頻螺（梵 Uruvilvā）為位於佛陀伽耶南方尼連禪河畔之地名，迦葉（梵 Kāśyapa）為其姓。又稱耆年迦葉、上時迦葉。未歸依佛陀之前，與二位胞弟伽耶迦葉（梵 Gayā-kāśyapa）、那提迦葉（梵 Nadī-kāśyapa）皆信奉事火外道；以其頭上結髮如螺髻形，故又稱螺髮梵志（梵 Jaṭila）。　三兄弟領弟子千人住於摩揭陀國時，為有名望之長老，故四方歸信雲集。後佛陀示現種種神通度化，遂成為佛弟子，將祭火器具皆投入尼連禪河。今印度山琦（Sanchī）大塔塔門之浮雕中，即有佛陀教化三迦葉之事蹟。　在密教中，位居胎藏界曼荼羅遍知院之三角智印左方。形像為全身肉色，現比丘形，合掌坐於座具上。密號善巧金剛。〔中阿含經卷十一、普曜經卷八、中本起經卷上、佛所行讚卷四、五分律卷十六、四分律卷三十二、青龍寺儀軌卷中、大唐西域記卷八、玄應音義卷二十五、慧琳音義卷二十六〕


meanings:
6403梵名 Upatiṣya，巴利名 Uptissa。印度小乘論之比丘。又作優婆提舍、優波替舍。意譯為大光。與舍利弗從其父所得之名 Upatiṣya 相同。據推定生於摩哂陀（紀元前三世紀阿育王之子）之後。著有解脫道論，係依坐禪人得脫之階段，分別解釋戒、定、慧等解脫法門。其餘事蹟不詳。〔參閱「舍利弗」3498）


meanings:
（梵 Upadeśa，藏 Gtan-la phab-pa）十二部經之一。又作優婆提舍、優波替舍、優婆題舍、烏波第鑠、鄔波題鑠。意譯論議、法義、說義、法說、廣普、論義經、注解章句經。系爲使佛陀所說教法之意義更爲顯明而作的注釋或衍義。佛經中之問答論議即屬此類。<#>關于優波提舍之性質，諸家所說幷不一致。《大毗婆沙論》著重在‘論議’，如該論卷一二六雲（大正27·660b）︰<#>‘論議云何？謂諸經中，决判默說，大說等教。又如佛一時略說經已，便入靜室，宴默多時。諸大聲聞共集一處，各以種種異文句義，解釋佛語。’<#>《大智度論》則重在‘解義’。該書卷三十三謂（大正25·308a）︰‘論議經者，答諸問者，釋其所以。又複廣說諸義，如佛說四諦，何等是四？（中略）如是等問答廣解其義，是名優波提舍（中略）。複次，佛所說論議經，及摩呵迦旃延所解修多羅，乃至像法凡夫如法說者，亦名優波提舍。’<#>《瑜伽師地論》則以之爲一切論書的通稱。該書卷二十五雲（大正30·419a）︰‘云何論議？所謂一切摩呾理迦、阿毗達磨，研究甚深素怛纜義，宣暢一切契經宗要，是名論議。’<#>此外，詮釋某一經典之書，亦有以‘優波提舍’爲名者，如《妙法蓮華經優波提舍》、《無量壽經優波提舍》等即是。<#>◎附︰印順〈優波提舍〉（摘錄自《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第一章第三節）<#>論書的性質與意趣，是複雜而又多變的，這可以從論書的通名去理解出來。一般論書，古來有優波提舍、摩呾理迦、阿毗達磨──三名。這不同名稱的論書，到底是怎樣的呢？先說優波提舍︰<#>優波提舍（Upadeśa），或音譯爲優婆提舍、鄔波第鑠；義譯爲說義、廣演、章句等，以‘論議’爲一般所通用。優波提舍爲十二分教（十二部經）的一分；他的性質，《大毗婆沙論》重在論議；《大智度論》重在解義；《瑜伽師地論》作爲一切論書的通稱。<#>(1)《大毗婆沙論》卷一二六說（大正27·660b）︰<#>  論議云何？謂諸經中，决判默說、大說等教。’<#>‘又如佛一時略說經已，便入靜室，宴默多時。諸大聲聞共集一處，各以種種異文句義，解說佛語。’<#>《大毗婆沙論》有二解︰第一解爲‘决判默說、大說等教’，意義極不明顯。考《增一阿含經》，‘有四大廣演之義’。與此相當的《增支部》，名爲Mahāpadesana（摩呵波提舍）。這是决判經典真僞的方法︰如有人傳來契經，不論是一寺的傳說，多人或某一大德的傳說，都不可輕率的否認或信受。應該集合大衆來‘案法共論’，判决他是佛說或非佛說，法說或非法說，以維護佛法的純正。《毗尼母經》作‘大廣說’，幷說︰‘此法，增一經中廣明。’漢、巴共傳的《增一經》，及《毗尼母經》所說的‘大廣說’，就是摩呵優波提舍。說一切有部的傳說，略有不同，如《薩婆多部毗尼摩得勒伽》卷六說（大正23·598a）︰<#>‘何以故名摩呵漚波提舍？答︰大清白說。聖人所說依法故，不違法相故，弟子無畏故，斷伏非法故，攝受正法故︰名摩呵漚波提舍。與此相違，名迦盧（黑）漚波提舍。’<#>說一切有部，分爲白廣說、黑廣說，也見于《毗尼母經》︰‘薩婆多說曰︰有四白廣說，有四黑廣說。以何義故名爲廣說（優波提舍）？以此經故，知此是佛語，此非佛語。’《顯宗論》也說︰‘內謂應如黑說、大說契經，所顯觀察防護。’這可見，優波提舍是决判大（白）說及黑說的。所以《大毗婆沙論》的‘决判默說、大說等教’，‘默說’顯然是‘黑說’的訛寫。這是大衆的集體的詳細論議，所以稱爲‘廣說’──優波提舍。<#>第二解的意義，極爲明顯。佛的大弟子們，‘共集一處’，對于佛的略說，各各表示其意見。在《阿含經》中，這種形式的論議，也是常見的。前一解是共同論議，决判是非；這是共同論議，發表各人的意見。雖然性質不同，而采取集體論議的方法，是一樣的。這種集體論議的方式，可以上溯到佛的時代；而爲初期佛教集成經律的實際情形。共同論定的，多方解說而公認爲合于佛意的；這種集體論議的契經，名爲優波提舍。<#>(2)《大智度論》對于優波提舍的解說，有次第的三說，如《論》卷三十三說（大正25·308a）︰<#>‘論議經者，答諸問者，釋其所以。’<#>‘又複廣說諸義，如佛說四諦，何等是四？……如是等問答廣解其義，是名優波提舍。’<#>‘複次，佛所說論議經，及摩呵迦旃延所解修多羅，乃至像法凡夫如法說者，亦名優波提舍。’<#>第一說，優波提舍是問答解義。這不是一般的問答，而是‘釋其所以’然。如佛說‘法無有吾我’偈，某比丘起而請問，佛就爲他釋義。第二說，是‘廣解其義’。第三說，不但佛說的論議經──上說的二類，就是摩呵迦旃延（Mahākātyāyana）所造的解經論，以及末世凡夫所有的如法論說，都是優波提舍。摩呵迦旃延的解經，是一向被佛教界推重的。《成實論》也說︰‘摩呵迦旃延等諸大智人，廣解佛語。有人不信，謂非佛說。佛爲是故說論（議）經，經有論故，義則易解。’‘廣解佛語’，應就是《昆勒》之類。這第三說，是總攝佛所說的論議，佛弟子說的、末世論師說的，一切都屬于優波提舍了。<#>(3)《瑜伽師地論》對優波提舍的解說，近于《大智度論》的第三說，而範圍更廣。如《論》卷二十五說（大正30·419a）︰<#>‘云何論議？所謂一切摩呾理迦、阿毗達磨，研究甚深素怛纜藏，宣暢一切契經宗要，是名論議。’<#>《瑜伽師地論》，分論書爲摩呾理迦、阿毗達磨；而這二類，又總稱爲鄔波第鑠。這樣，鄔波第鑠是一切論書的通稱了。<#>優波提舍的本義，是共同論議、共同釋義。共同論議，經與律都稱之爲‘摩呵漚波提舍’──大論議。共同釋義，漸被解說爲個人的解釋佛說。或是文句的解釋，或是經義的闡釋。《大智度論》與《成實論》，特別提到‘論議第一’的大迦旃延，也就是重于解說契經。如《大智度論》說︰‘脅比丘……作四阿含優波提舍，于今大行于世。’《大唐西域記》說︰‘五百賢聖，先造十萬頌鄔波第鑠論，釋素怛纜藏。次造十萬頌毗奈耶毗婆沙論，釋毗奈耶藏。後造十萬頌阿毗達磨毗婆沙論，釋阿毗達磨藏。’毗奈耶與阿毗達磨的解釋，稱爲毗婆沙；而經的解釋，却稱爲鄔波提鑠（優波提舍）。優波提舍是契經的釋論，成爲西元二、三世紀的一般意見。<#>說一切有部，是重阿毗達磨的；經部是重摩呾理迦的。大乘瑜伽者，從說一切有部、經部的思想中脫穎而出，取相總貫和會的態度。這應該是《瑜伽師地論》，以鄔波第鑠統攝阿毗達磨、摩呾理迦的原因吧！<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷十五；《顯揚聖教論》卷六；《大乘阿毗達磨集論》卷六；《大乘義章》卷一；《玄應音義》卷十七。<#>


meanings:
6404<一>梵語 upadeśa 之音譯。十二部經（佛經之十二種體裁或形式）之一。即隨（梵 upa）、示（梵 diś）之義。又作優婆提舍、優婆題舍、優波替舍、烏波第鑠、鄔波第鑠。意譯作指示、教訓、顯示、宣說、論義、論義經、注解章句經。即對佛陀所說之教法，加以注解或衍義，使其意義更加顯明，亦即經中問答論議之一類。　然大智度論卷三十三謂，佛自己就四聖諦、六波羅蜜等一一順次解說其義者，或摩訶迦旃延解說修多羅者，及像法時代之論師如法所說者（指阿毘達磨等論書），悉皆名為優波提舍。又阿毘達磨順正理論卷四十四、瑜伽師地論卷二十五等，以摩呾理迦（梵 mātṛkā）、阿毘達磨皆為優波提舍之異名，其義已廣為敷衍。稱妙法蓮華經優波提舍、無量壽經優波提舍者，即係本經隨文義釋之義。〔北本涅槃經卷十五、瑜伽師地論卷八十一、顯揚聖教論卷六〕（參閱「阿毘達磨」3641、「摩呾理迦」6071）　<二>梵名 Upatiṣya。印度小乘論之比丘，著解脫道論。（參閱「優波底沙」6403）


meanings:
（梵 Upāli，巴 Upāli，藏 Ñe-bar-ḥkhor）□.又作鄔波離、優婆離、優波厘、優波梨、憂波利。意譯近取、近執。佛陀十大弟子之一，以‘持律第一’著稱。《增一阿含經》卷三〈弟子品〉雲（大正2·557c）︰‘我聲聞中第一比丘，（中略）奉持戒律無所觸犯，優波離比丘是。’<#>優波離在印度社會的種姓制度中，屬于最下等的首陀羅階級。他原是釋迦族的理髮匠。在佛陀成道的第六年，釋迦族的阿那律、阿難、難陀等貴族隨佛陀出家，當時的優波離由于自己出身的階級低賤，不能參與聖衆集團，故內心頗爲悵然。佛陀察其心意，乃允其與諸釋種貴族一齊出家。幷宣示出家後的地位完全平等，不得用出家前的社會階級來分別。這次優波離的加入僧團，是佛教僧團之四姓平等化的第一步。<#>優波離的一生行事，最受矚目的就是結集律藏。在佛滅後的第一次結集時，阿難誦出的是法藏，而律藏則由優波離誦出。在後世律藏的傳承史上，優波離具有不可磨滅的歷史地位。<#>優波離的行持，是‘自從依佛受戒以來，未曾犯戒如毫厘。’但是，他也幷不是一位固執戒條、不通情理的人。有一次，祇園精舍一位比丘，得病六年不愈。須要五升酒爲藥治病，却又不敢犯飲酒戒。優波離知道這事之後，立刻去請示佛陀是否可以開許。得到佛陀准許之後，終于將該病比丘治愈。爲了這事，佛陀還特別稱贊他是‘真能持律之人’。幷且勉勵他要‘爲將來比丘說禁法，使知輕重，得濟危厄。’<#>◎附︰印順〈王舍城結集之研究〉（摘錄自《華雨集》第三册）<#>五百結集的另一重要人物，是優波離。優波離本爲釋迦王族的理髮師，屬于當時的賤民。釋尊站在平等的立場，攝受他出家。優波離是著名的‘持律第一’，經常‘與持律者俱’。持律與持戒不同；持戒是受持學處（戒），清淨不犯，是每一出家者的本分。持律是通二部毗尼，精識開遮持犯，熟悉于僧伽的一切作法──羯磨。舉喻說，持戒如國民的奉公守法；持律如法學者、法官、大法官。持律者，才被稱爲律師。<#>優波離是著名的大德，流傳的事迹幷不太多，尤其是有關法義的。他曾向佛要求，住阿蘭若。佛告訴他︰修學應契合機宜。你先應成就戒，守護根門，正念正知。末了告訴他說︰‘汝宜僧中住，安穩。’當然，優波離是大阿羅漢，但在起初修學過程中，釋尊明察機宜，要他漸次而入；先要著重戒律的陶冶，成就法器。優波離的持律，特重僧伽律制，應與這一教授有關。<#>優波離持律第一，對于戒，當然是清淨不犯；謹嚴的風格，是可以想像到的。他與女衆的關係，不知爲了什麽，也不大友好。傳說他與持律者外出游行，尼衆多沿路嗔駡他，使他乞食難得。爲了毀壞一座尼塔（或說是尼的兄長），爲尼衆所毀駡。好在事先避開，否則會被痛毆一頓。優波離與尼衆的關係，與大迦葉一樣，所以在結集大會上，大迦葉對阿難的連串責難，如小小戒可舍，度女衆出家，優波離與大迦葉采取了一致的立場。<#>說到大迦葉與優波離的關係，先應該瞭解三類出家人︰<#>(1)依戒而住的律行︰這是住在僧中，也就是大衆共住，納入僧團的。即使爲了專修，住阿蘭若，也一定參與半月布薩。對于衣服，可以糞掃衣（從垃圾堆等，撿別人所丟掉的破衣破布，拿來洗洗縫縫，作成衣服），也接受信衆布施的新衣。而且在淨施制度下，還可以保留法定三衣以外的更多衣服。飲食方面，一定是受布施的。或者乞食，或者受請。受請中，或僧次受請；或個人受信衆的供養；或受某一信衆的長期供養──每日托鉢去受食，也可以著人去把飲食取回。在特殊的節日，還可以受別衆請食。受請的飲食，通常比乞食所得的好得多。住處方面，游行時也偶然樹下坐等，但經常住在僧坊。住阿蘭若時，也大抵住在小屋中。這是佛世比丘最一般的情形。<#>(2)修頭陀行︰這是少數人。不住僧中，過著個人的生活（頭陀行者與頭陀行者，就是住在附近，也不相組合），但也可以半月來僧中布薩。衣服方面，一定是糞掃衣，不受布施，而且是限于三衣。飲食方面，一定是常乞食，不受信衆的別請。住處方面，一定是阿蘭若，不住城邑村落，而且是不住房屋的。<#>(3)一切糞掃者︰這是極少數的。不入僧中；不但不住房屋，不受施衣，而且飲食也不受布施。山林曠野，拾些無主的樹果、農夫遺落的穀類、祭祀所拋弃的飲食。一切糞掃者，是‘不受施派’，是極端少數。大迦葉也曾一切糞掃，拾所弃的食物而生活，受到佛的呵責。不受施而食，《五分律》說犯突吉羅，《銅鍱律》說波逸提。這些極少數的一切糞掃者，附于佛法而實違反佛法。<#>‘少欲知足，易養易滿’，爲頭陀行與律行的共同原則，而實際行持不同。戒行有彈性，能容納多數人修學，頭陀行僅能爲少數所接受。優波離爲律行者，但他曾要求住阿蘭若（佛命他‘僧中住’），可爲同情頭陀行，而爲了尊重佛的意思，安住律行的明證。優波離同情頭陀行，生活謹嚴，與尼衆的關係不佳，這與大迦葉相近。這所以能互相和合，主持王舍結集。然從當前情况及未來佛教的影響來說，優波離學團是真正的成功者！大迦葉是頭陀行者，對僧事、僧伽制度，素不關心。對說法教化，也幷無多大興趣。只自覺德高望重，而不爲舍利弗、目犍連、阿難門下所尊敬；不滿智慧、多聞的佛教傾向；又常受尼衆所輕慢，而免不了不滿阿難（舍利弗等已入滅了）。優波離尊者推重大迦葉，不但是教內的耆年大德，而更是一向尊敬苦行的（如提婆達多）、阿闍世王所尊敬的大德。在大迦葉的主導下，優波離學系成爲實質的佛教中心。<#>依傳說，不僅《銅鍱律》、《五分律》、《四分律》，就是有部舊傳的《十誦律》，都說先由優波離集出毗尼（阿難後出法藏）。有關五百結集的記錄，廣律雖已標題爲‘五百集法’、‘五百集法毗尼’、‘結集三藏法品’，而古典的毗尼本母，是稱爲‘五百集毗尼’的。所以王舍結集，實以集毗尼爲首要任務（出經爲次要的）。大迦葉發起結集的原因，爲了毗尼；首先誦出的，是毗尼；大會責難阿難的，也有關毗尼。在這次結集中，毗尼取得了優先的地位。對戒法，否决佛命的小小戒可舍，而確定了輕重等持的原則，逐漸完成嚴格而瑣碎的規律。對尼衆，采取嚴管教的態度，樹立尼衆絕對尊敬男衆的制度。上座的權威也提高了；被稱爲正統的上座佛教，是在這樣的情况下完成的。<#>而大迦葉的頭陀行呢，在真正重律學派中，幷未受到特別尊重（因爲頭陀行不重律制），但頭陀行因大迦葉而更深的與律行結合。如《增一阿含經》，顯出了頭陀行的特別尊重。有部舊傳的《鼻奈耶》，竟說如來的因事制戒，都出于頭陀行者（‘十二法人’）的提供意見了！以戒律爲主，加深頭陀精神的佛法，也就是所說的小乘了！<#>［參考資料］　《五分律》卷三、卷三十；《中阿含經》卷五十二〈優婆離經〉；《四分律》卷四、卷十四；《大智度論》卷二；《注維摩詰經》卷三。<#>


meanings:
6404<一>梵名 Upāli，巴利名同。佛陀十大弟子之一。又作優婆離、鄔波離、憂波利。意譯作近執、近取。印度迦毘羅衛國人。出身首陀羅種，為宮廷之理髮師。佛陀成道第六年，王子跋提、阿那律、阿難等七人出家時，優波離亦隨同出家。實為佛陀廣開門戶，四姓平等攝化之第一步。 優波離精於戒律，修持嚴謹，譽為「持律第一」；後於第一次經典結集時，誦出律部。有關其前生功德、出家因緣，載於佛本行集經卷五十三至卷五十五。又中阿含卷五十二優婆離經，記述優婆離就律向佛陀請問；而同經卷三十二之優婆離居士，與師乃同名異人。　在密教，為胎藏界曼荼羅釋迦院中諸聲聞之一，居於釋迦左方上列第七位。其形像，全身呈肉色，現比丘形，趺坐於荷葉上。〔增一阿含經卷三弟子品、四分律卷四、卷五、五分律卷三十、摩訶僧祇律卷三十二、大智度論卷二〕　<二>巴利名 Upāli。又作優婆離。十八世紀泰國僧。奉泰國大城王朝波隆科斯王（Borom Kos）之命，組織僧團，至錫蘭傳授泰國式戒法。西元一七五三年，依泰國僧團儀式，為薩羅難迦羅及五位錫蘭沙彌授比丘戒，開創錫蘭暹羅派（Syāma-vaṃsa）之始，後入寂於錫蘭。


meanings:
（梵 utpala，巴 uppala，藏 ut-pa-la、chu-skye-sṇon-po）又作烏鉢羅花、漚鉢羅花、郁鉢羅花、優鉢剌花、優婆羅花、嗢擊羅花。即睡蓮。學名Nymphaea tetragona。此花屬睡蓮科，似蓮而小，葉浮在水面上，廣卵形全緣，表面爲有光澤的暗綠色，葉背是淡綠色，邊緣爲赤色且有不規則的暗赤紫色斑點。花由多數花蓋組成。根與種子可食用。<#>佛典中，也有在‘優鉢羅’之前冠上意指‘青色’（nīla）的‘泥廬’、‘尼羅’之語，而稱之爲‘泥廬鉢羅華’的用例，漢譯作‘青蓮華’。如《慧苑音義》卷上雲（大正54·436c）︰<#>‘優鉢羅花，具正雲尼羅烏鉢羅。尼羅者，此雲青；烏鉢羅者，花號也。其葉狹長，近下小圓，向上漸尖，佛眼似之，經多爲喻。其花莖似藕，稍有刺也。’<#>此外，也有附上形容詞‘赤’（rakta）的用例，漢譯紅蓮花。《法華玄贊》卷二（本）雲（大正34·676a）︰‘優鉢羅者，此雲紅蓮華。’又，《玄應音義》卷三稱之爲黛花。此外，《大日經疏》卷十五雲（大正39·734a）︰‘優鉢羅，亦有赤、白二色，又有不赤不白者，形似泥盧鉢羅花也。’<#>［參考資料］　《玄應音義》卷二十一～卷二十三、卷二十五；《翻梵語》卷七、卷十；《翻譯名義集》卷二、卷三；中村元編《佛教植物散策》。<#>


meanings:
6411優鉢羅，梵語 utpala，巴利語 uppala。即睡蓮。學名 Nymphaea tetragona，屬睡蓮科。又作烏鉢羅花、漚鉢羅花、優鉢剌花、殟鉢羅花。意譯作青蓮花。若冠青色（梵 nīla）之形容詞，則作泥廬鉢羅花（梵 nīlotpala）。法華玄贊卷一載，殟鉢羅華為青蓮華。玄應音義卷三稱之為黛花。大日經疏卷十五謂優鉢羅有赤白二色，又有不赤不白者，形似泥廬鉢羅花。依之，或係優鉢羅花以青色者居多，且青色者為殊勝，故通常稱為青色。　考之梵本，其附加赤（rakta）、青（nīla）等形容詞之語不少。梵文佛所行讚經作 raktātpala，法華經藥王品（大九‧五四下）「應以青蓮花盛滿末香」、妙音品（大九‧五五下）「目如廣大青蓮華葉」等處，則使用 nīlotpala 一語。〔起世經卷二、無量壽經卷上、翻譯名義集卷八〕（參閱「尼羅烏鉢羅華」1896）


meanings:
（梵 Udraka-rāma-putra，巴 Ud-daka-rāma-putta，藏 Raṅs-byed-kyi bu lhag-spyod）釋尊成道以前所從學的禪定師父。又作郁陀羅羅摩子、郁頭藍弗、郁頭藍子、優藍弗、烏特迦摩羅子；略稱爲嗢達洛迦、郁陀羅伽、鬱陀伽、鬱陀。意譯雄杰、猛喜、極喜等。住于王舍城附近一阿蘭若林中，系一以修持‘非想非非想定’聞名的修行者。<#>釋尊出家後，先隨阿羅邏仙受教。後至王舍城，拜此仙人爲師，幷證得‘非想非非想定’之最高境界。然釋尊仍不以爲足，乃辭別離去。其後，終于證得無上正等正覺。時，釋尊有意度化此一仙人及阿羅邏仙，惜二人俱已辭世。<#>［參考資料］　《佛本行集經》卷二十二、卷三十三；《中阿含》卷二十八〈優陀羅經〉、卷五十六〈羅摩經〉；《雜阿含經》卷二十三；《佛所行贊》卷三；《衆許摩呵帝經》卷六；《普曜經》卷五；《大般涅槃經》卷二十一、卷三十八；《大乘大集地藏十輪經》卷三；《阿育王經》卷二。<#>


meanings:
6406請參閱 優婆夷墮舍迦經 [1]梵名 Udraka-rāma-putra，巴利名 Uddaka-rāma-putta。乃住於王舍城附近阿蘭若林中，說非想非非想定之外道仙人。又稱鬱頭藍子、鬱頭藍弗、鬱陀羅伽。意譯作雄傑、猛喜、極喜。釋尊出家後，先訪阿羅邏迦藍，次就此仙人求法。〔佛本行集經卷二十二答羅摩子品〕


meanings:
（梵 Udāna，巴 Udāna，藏 Ched-du brjod-paḥisde）又作憂陀那、烏拖南、鄔拖南、鄔馱南、嗢陀南、嗢拖那、嗢托南、嗢托、優擅那、鬱陀那。有下列三義︰<#>(一)爲九分教之一，十二部經之一︰意譯自然、法句、嘆、撰錄、自說、無問自說。即佛陀自有所感，不待人問而自行說出的經典。《瑜伽師地論》卷八十一雲（大正30·753a）︰‘自說者，謂無請而說，爲令弟子得勝解故。爲令上品所化有情安住勝理，自然而說，如經言世尊今者自然宣說。’<#>udāna，原爲‘氣息’之義，轉指由感興而自然發出之聲，後又引申爲佛由感興而說出之語（多指偈頌）。《大毗婆沙論》卷一二六雲（大正27·660a）︰‘自說云何？謂諸經中因憂、喜事，世尊自說。’又，《大智度論》卷三十三將之分爲三種，即(1)佛之自說，(2)如諸天對須菩提的贊頌，(3)佛涅槃後，抄集佛弟子與婆羅門之偈而成的〈無常品〉、〈婆羅門品〉等，謂此等皆名優陀那。<#>又，據覺音在巴利文《長部經注》（Su-maṅgalavilāsiṇī）序中所說，‘優陀那’系指含具由喜智所成偈頌的八十二經；此即現今南方三藏《小部》所收的〈自說經〉（Udāna）。<#>(二)指氣息︰即ud-āna，原爲氣息之義。《大智度論》卷六雲（大正25·103a）︰‘如人欲語時，口中風名憂陀那，還入至臍，觸臍響出，響出時觸七處退，是名語言。’此中之七處，指頸、腭、唇、舌、咽、胸。然而，《圓覺大鈔》卷十一之下認爲，臍下一寸名爲憂陀那，此指丹田。<#>(三)印、總略、總攝、標相之義︰《大乘義章》卷二雲（大正44·507b）︰‘優檀那者，是中國語，此名爲印。故大智度論明法無常、無我、涅槃，名三法印，成實亦爾。法相楷定，不易之義名印也。’<#>［參考資料］　(一)《大毗婆沙論》卷一二六；《大般涅槃經》卷十五；《大乘義章》卷二；《大乘法苑義林章》卷二；《俱舍論光記》卷一。<#>


meanings:
6405梵語 udāna。又作烏拕南、嗢拕那、鄔陀南、優檀那、憂陀那、鬱陀那。<一>十二部經（佛經之十二種體裁或形式）之一。舊譯為無問自說經。乃指佛因自己感悟，不待人問而自然宣說之經典。覺音三藏於巴利文長部經註序中謂優陀那有八十二經，即現今巴利三藏雜部所收之 udāna。俱舍論光記卷一釋此為（大四一‧一一上）：「若言鄔陀南，此云集散，集散說故；或言集施，集所說義，施有情故。」上引所說「集散」義，或將 udāna 與梵語 uttāna（散布）混同之故；或謂係將「集」與梵語 uddāna（攝頌）之「攝」義混同而成。又大智度論卷三十三（大二五‧三○七上）：「優陀那者，名有法，佛必應說，而無有問者，佛略開問端。」（參閱「鄔陀南」5685）　<二>指氣息。大智度論卷六（大二五‧一○三上）：「如人欲語時，口中風名憂陀那，還入至臍，觸臍響出，響出時觸七處（頸、齶、齒、唇、舌、咽、胸）退，是名語言。」然宗密之圓覺經大疏鈔卷十一下，以臍下一寸稱為優陀那，指丹田而言。　<三>印、總略、總攝、標相之義。大乘義章卷二（大四四‧五○七中）：「優檀那者，是中國語，此名為印。故大智論明法無常、無我、涅槃，名三法印，成實亦爾。法相揩定，不易之義名印也。」


meanings:
【儱倲】lung đông [lóngdong] (văn) Tồi, dở, tệ, không tốt.


meanings:
【儱侗】lũng thống [lôngtông] (văn) ① Chung chung không cụ thể; ② Hàm hồ, không rõ ràng; ③ Nguyên vẹn chưa được sửa sang, thô.


meanings:
① Trữ, tích chứa, để dành: 儲金 Tiền gởi ngân hàng, tiền tiết kiệm; ② Người đại diện, người thay mặt, người thay thế; ③ [Chư] (Họ) Trữ.


meanings:
(văn) ① Hỗn tạp, không chỉnh tề; ② Nhanh: 儳路 Đường tắt; ③ Tướng mạo xấu xí.


meanings:
① Ðôi. Kháng lệ 伉儷 vợ chồng (đôi lứa).


meanings:
① Thành đôi, thành cặp: 駢儷 Sánh đôi; 伉儷 Đôi lứa, vợ chồng; ② Vợ chồng: 儷影 Ảnh đôi vợ chồng.


meanings:
Lễ rước thần để xua đổi tà ma (theo tục xưa).


meanings:
① Thảng. Thích thảng 倜儻 lỗi lạc. ||② Hoặc giả thế, không kì thế mà lại thế gọi là thảng. Thường viết là thảng 倘, như thảng lai chi vật 倜來之物 vật đến bỗng dưng.


meanings:
① Như 倘 [tăng]; ② (văn) Ngẫu nhiên, tình cờ, bất ngờ: 物之儻來，寄者也 Vật ở ngoài đến bất ngờ, đó là vật tạm gởi vậy (Trang tử: Thiện tính); ③ Xem 倜儻 [tìtăng].


meanings:
① Tả cái dáng kinh sợ, như vọng chi nghiễm nhiên 望之儼然 coi dáng nghiêm trang đáng sợ.


meanings:
【儼然】 nghiễm nhiên [yănrán] (văn) ① Trang nghiêm, nghiễm nhiên: 望之儼然 Trông rất trang nghiêm (uy nghiêm); ② Chỉnh tề, gọn gàng, ngăn nắp: 屋舍儼然 Nhà cửa chỉnh tề; ③ Giống hệt, giống đặc: 這孩子說起話來儼然是個大人 Đứa bé này nói chuyện giống hệt người lớn.


meanings:
① (văn) Rộng rãi; ② Nhu nhược, mềm yếu; ③ Như 齉 (bộ 鼻).


meanings:
① Người. Chữ nhân 人 giống người đứng, chữ nhân ㄦ giống người đi.


meanings:
① Chữ 人 thời xưa; ② Một trong những vận mẫu làm chú âm phù hiệu, tương đương với âm EI.


meanings:
① Cao mà bằng đầu. Bây giờ quen gọi là cao chót, như đột ngột 突兀 chót vót. ||② Ngây ngất, như hằng ngột ngột dĩ cùng niên 恆兀兀以窮年 thường lo đau đáu suốt năm. ||③ Lại là lời trợ ngữ, trong các bài từ nhà Nguyên họ hay dùng. ||④ Ngột giả 兀者, kẻ bị chặt gẫy một chân.


meanings:
【兀禿】ô ngốc [wutu] ① Nước âm ấm; ② Không sảng khoái.


meanings:
(văn) ① Chặt chân: 兀者 Người bị chặt một chân; ② Cao mà phẳng ở phần trên, cao chót vót: 兀立 Đứng thẳng; 突兀 Chót vót; 蜀山兀，阿房出 Núi Thục cao phẳng, cung A Phòng hiện ra (Đỗ Mục: A Phòng cung phú); ③ Ngây ngất, ngớ ngẩn, lơ mơ không biết gì cả: 臨文乍了了，徹卷兀若無 Vừa đọc tới bài văn thì chợt hiểu, đọc xong thì ngớ ngẩn như không có gì (Liễu Tôn Nguyên: Độc thư); ④ Này; ⑤ Đầu ngữ, kết hợp với 誰，那，thành 兀誰 (ngột thùy) (= ai?), 兀那 (ngột na) (= kia) (thường dùng trong thể từ và kịch khúc đời Nguyên): 古今別離難，兀誰畫蛾眉遠山？ Xưa nay li biệt khó, ai vẽ mày ngài núi xa? (Lưu Yên: Thái thường dẫn); 兀那彈琵琶的是哪位娘娘？ Kia đàn tì bà là vị nương nương nào? (Hán cung thu, hồi 1).


meanings:
(1197-1276) Thiền tăng sống vào cuối đời Tống-đầu đời Nguyên, pháp danh Phổ Ninh, người xứ Tây Thục. Trung Quốc. Thuở bé xuất gia ở Tưởng Sơn, ban đầu học Duy Thức, sau du phương tham khắp các bậc lão túc chốn thiền lâm, nối pháp Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm, thuộc tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Sư Phạm viết 2 chữ »Ngột Am« để tặng sư nên sư lấy đó làm hiệu. Về sau, sư dời đến núi Linh Ẩn, núi Thiên Đồng làm Đệ nhất toạ. Sau đến chùa Linh Nham ở Mông Sơn để hoằng pháp. Năm 1260, sư nhận lời mời sang Nhật Bản, đến chùa Thánh Phúc (Shōfuku-ji) ở Bác-đa để chỉnh lí thiền quy. Sư còn trụ trì chùa Kiến Trường (Kenchū-ji) ở Liêm Thương. Năm 1265 sư trở về nước theo đường biển, trụ chùa Song Lâm ở Vụ Châu. Thuỵ hiệu »Tông Giác Thiền sư«. Tác phẩm: Ngữ lục 3 quyển.


vietnamese:
ngột am phổ ninh thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
ngột am phổ ninh thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Tông Giác Thiền sư ngữ lục, Ngột Am Ninh Hoà thượng ngữ lục, Ngột Am Hoà thượng ngữ lục, Ngột Am lục. Ngữ lục, 3 quyển, do Ngột Am Phổ Ninh soạn vào đời Tống, nhóm ông Tịnh Thiều… biên tập, được ấn hành vào khoảng niên hiệu Hàm Thuần (1265-1274) đời Tống và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 123, trang 1. Nội dung thu thập các ngữ lục của Phổ Ninh khi ở: Linh Nham Quảng Phúc Thiền Viện tại Tượng Sơn phủ Khánh Nguyên, Kiến Trường Hưng Quốc Thiền Tự tại Cự Phúc Sơn và các pháp ngữ, Phật Tổ tán, Tiểu Phật sự… thu thập các pháp ngữ của sư khi ở: chùa Thánh Phúc, chùa Kiến Trường tại Nhật Bản. Sách này dùng làm tư liệu tham khảo để biết được mối quan hệ giữa thời kì Tống Nguyên Minh với Bắc Điều Thời Lại, chính quyền Thời Tông cho đến mối quan hệ giữa Thiền với các võ sĩ thời đại Liêm Thương.


meanings:
① Thành thực. ||② Ðáng, như bình duẫn 平允 xử đoán phải chăng.


meanings:
① Cho phép, ưng cho: 不蒙察允，遽以慚歸 Không được xét cho phép, liền thẹn bỏ về (Hàn Dũ: Thượng Trịnh Thượng thư tướng công khải); ② Công bằng, phải chăng: 案法平允 Xử án công bằng (phải chăng) (Hậu Hán thư); 公允 Công bằng; ③ (văn) Thực, thành thực, chân thực, đích xác, xác thực: 夙夜出納朕命，惟允 Đêm ngày ban bố mệnh lệnh của ta, đều phải thành thực (Thượng thư: Thuấn điển); 允矣君子！ Thành thực thay người quân tử! (Thi Kinh: Tiểu nhã, Xa công); 豳居允荒 Nơi đất Bân này thật là to lớn (Thi Kinh: Đại nhã, Công lưu).


meanings:
① Mới, đầu năm vua mới lên ngôi gọi là nguyên niên 元年 năm đầu (thứ nhất). Nửa chừng muốn đổi niên hiệu khác, cũng gọi là cải nguyên 改元. Lịch tây, lấy năm chúa Gia-tô giáng sinh, để ghi số năm, nên gọi năm ấy là kỉ nguyên 紀元, nghĩa là số một bắt đầu từ đấy. Phàm đầu số gì cũng gọi là nguyên. Như tháng giêng gọi là nguyên nguyệt 元月, ngày mồng một gọi là nguyên nhật 元日. ||② To lớn, như là nguyên lão 元老 già cả. Nước lập hiến có nguyên lão viện 元老院 để các bậc già cả tôn trọng dự vào bàn việc nước. ||③ Cái đầu, như dũng sĩ bất vong táng kì nguyên 勇士不忘喪其元 kẻ sĩ mạnh thường nghĩ chết mất đầu cũng không sợ. Vì thế người đại biểu cả một nước gọi là nguyên thủ 元首. Phàm người thứ nhất đều gọi là nguyên. Như trạng nguyên 狀元 kẻ thi đỗ đầu khoa thi đình. ||④ Nguyên nguyên 元元 trăm họ, dân đen gọi là lê nguyên 黎元 Nhà tu đạo cho giời, đất, nước là tam nguyên 三元 tức là ba cái có trước vậy. ||⑤ Phép lịch cũ định ngày rằm tháng giêng là thượng nguyên 上元, rằm tháng bảy là trung nguyên 中元, rằm tháng mười gọi là hạ nguyên 下元, gọi là ba ngày nguyên. Như thượng nguyên giáp tí 上元甲子, hạ nguyên giáp tí 下元甲子, v.v. ||⑥ Nhà Nguyên, giống ở Mông cổ vào lấy nước Tầu, nối đời làm vua hồi năm 1275. ||⑦ Ðồng, tục thường dùng chữ nguyên (cũng như chữ viên 圓) để gọi tên tiền, như ngân nguyên 銀元 đồng bạc. ||⑧ Tên huý vua nhà Thanh là Huyền 玄, nên sách vở in về đời ấy đều lấy chữ nguyên thay chữ huyền.


meanings:
① Đầu tiên, thứ nhất: 元年 Năm đầu, năm thứ nhất; ② Đứng đầu: 國家元首 Người đứng đầu Nhà nước; 元惡不待教而誅 Kẻ đứng đầu tội ác thì không cần dạy dỗ mà giết đi (Tuân tử); ③ Nguyên tố: 化學元素 Nguyên tố hoá học; ④ Đồng (đơn vị tiền): Như 圓 [yuán] nghĩa ③, ④: 人民幣一百元 Một trăm đồng Nhân dân tệ; ⑤ (văn) Đầu người: 勇士不忘喪其元 Kẻ dũng sĩ chết mất đầu cũng không sợ; 狄人歸其元 Rợ địch mang trả đầu của ông ta lại (Tả truyện); ⑥ (văn) Giỏi: 天子之元士 Người tài giỏi của thiên tử (Lễ kí: Vương chế); ⑦ (văn) To, lớn; ⑧ (văn) Nguyên là, vốn là: 使君元是此中人 Sử Quân vốn là người ở trong đó (Tô Thức); ⑨ (văn) Xem 元; ⑩ (cũ) Dùng thay cho chữ 玄 (huyền) (vì kị huý vua nhà Thanh); [Yuán] Đời Nguyên (Trung Quốc, 1271-1368); (Họ) Nguyên.


meanings:
(1575-1630) Thiền tăng đời Minh, họ Sa, tự Đại Nghĩ, hiệu Vô Dị, người đời gọi là »Bác Sơn Thiền sư«, người xứ Thơ Thành (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Thuở bé học Nho, giỏi văn chương, đến Nga Hồ yết kiến Thiền sư Huệ Kinh. Một hôm, sư đi cầu xí thấy người leo cây bèn ngộ chí đạo, đối đáp không trệ ngại, được truyền tâm ấn và nối pháp Huệ Kinh, thuộc tông Tào Động. Năm 1602, sư ra hoằng pháp trụ Bác Sơn, từng trụ các chùa: Đổng Nham, Đại Ngưỡng, Ngọc Cổ Sơn, Thiên Giới. Tác phẩm: Quảng lục 35 quyển, Tập Yếu 1 quyển, Bác Sơn Tham Thiền Cảnh Ngữ 2 quyển.


meanings:
(1290-1367) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Tịch Thất Nguyên Quang, họ Đằng Thị. Vào niên hiệu Diên Hựu thứ 7 (1320) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc). Nối pháp Thiền sư Cổ Mai Chính Hữu, đời thứ 25 hệ Nam Nhạc, đời thứ 8 tông Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Vĩnh Nguyên. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
→ thiên chương nguyên thiện thiền sư 天章元善禪師


meanings:
(834-898) Thiền tăng đời Đường, họ Đàm, người xứ Lân Du (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc. Năm 20 tuổi sư xuất gia ở chùa Hoài Ân, thụ giới cụ túc và thông hiểu kinh luận, hỏi đạo ngài Lâm Tế Nghĩa Huyền và làm thị giả Ngài. Về sau tham Giáp Sơn Thiện Hội, dưới lời nói liền tin phục Ngài, nương ở giáp năm, ngộ được tâm yếu. Sư dời đến núi Lạc Phố, Lễ Châu rồi dời đến Tô Khê (nay thuộc Hà Nam), tiếp hoá tăng chúng bốn phương, thù đáp thỉnh ích. Lời nói hoa mỹ, có rất nhiều câu nói cảnh sách được lưu truyền rộng rãi. Có công án »Lúc lâm chung tiếp hoá Thượng toạ Ngạn Tùng« rất nổi tiếng.


meanings:
(713-777) Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Lâm Chiết (nay thuộc tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc. Sư mồ côi từ bé. Năm 15 tuổi làm đạo sĩ, sau đó trở về với đạo Phật. Năm 741, sư theo Thiền sư Toàn ở chùa Ngoã Quan thưa hỏi về tâm yếu. Năm 757, du lịch các danh thắng trong nước. Sư kết bạn với Vương Duy, Tiêu Hân, suốt ngày bàn luận cao xa, việc gì khó và sâu kín cũng tìm ra mà chẳng biết mệt mỏi. Về già sư ẩn núi Chung Nam, Kim Lăng (nay là Nam Kinh) hơn 20 năm rồi thị tịch.


meanings:
(1292-1372) Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Vô Ẩn Nguyên Hối, vào niên hiệu Chí Đại thứ 3 (1310) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc). Đắc pháp nơi Thiền sư Minh Bản, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông Lâm Tế Nhật Bản. Lần lượt trụ các chùa Thánh Phúc, Viên Giác, Kiến Trường.


meanings:
→ thiên chương nguyên sở thiền sư 天章元楚禪師


meanings:
(1578-1657) Thiền tăng đời Minh, họ Thái, tự Vĩnh Giác, người xứ Kiến Dương, Phúc Kiến, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Huệ Kinh chùa Đổng Nham, đời thứ 32 hệ Thanh Nguyên. Trước trụ chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn, sau trụ chùa Khai Nguyên ở Tuyền Châu. Tác phẩm: Bổ Đăng, Kế Đăng, Thiền Dư, Nguyên Hiền quảng lục.


meanings:
(1577-1630) Thiền tăng đời Minh, họ Mã, tự Hối Đài, hiệu Kiến Như, Trạm Linh, người xứ Kiến Dương (nay thuộc Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 1064, sư cạo tóc làm tăng, đọc kinh Lăng Nghiêm có sở đắc nên đến chùa Thọ Xương yết kiến ngài Huệ Kinh, phấn chí tham cứu. Một hôm, sư đọc Duy Ma Cật Sở Thuyết Kinh hoát nhiên đại ngộ, đọc lại Kinh Viên Giác nghi tình hết sạch. Sư từng trụ chùa Đông Uyển núi Vũ Di. Năm 1620, sư khai pháp ở Nhất Chi Am, rồi quay về ẩn nơi hang Thạch Bình, núi Vũ Di. Tác phẩm: Phác Viên tập, Ngữ lục, mỗi thứ 1 quyển.


meanings:
(1284-1357) Thiền tăng đời Nguyên, họ Đổng, tự Vô Minh, hiệu Thiên Nham người xứ Tiêu Sơn (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé xuất gia, 19 tuổi thụ giới cụ túc, nối pháp Thiền sư Trung Phong Minh Bản. Năm 1327, Sư trụ chùa Thánh Thọ núi Phục Long ở Nghĩa Điểu, người học khắp nơi vân tập, sư thuyết pháp chẳng ngừng. Thuỵ hiệu: Phật Huệ Viên Giám Thiền sư.


meanings:
(1065-1135) Thiền tăng đời Tống. Về già đổi tên là Đạo Hưng, họ Triệu, tự Nam Đường, người xứ Lãng Châu (nay là huyện Lang Trung tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư bác thông Kinh truyện, giỏi văn chương. Xuất gia năm 23 tuổi, nối pháp Thiền sư Ngũ Tổ Pháp Diễn, thuộc tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Sư khai sáng viện Nam Đường ở núi Đại Tùy, Bành Châu (nay là huyện Bành, tỉnh Tứ Xuyên) nên được người đời gọi là »Nam Đường Nguyên Tĩnh«. Sư từng trụ các chùa Chiếu Giác, Năng Nhân. Bậc thức giả cho rằng Nguyên Tĩnh truyền đạo pháp Đông Sơn sâu sắc và rõ ràng.


meanings:
Con rùa lớn. Ngày xưa thường dùng mai rùa để bói việc cát hung. Ở đây chỉ cho khuôn phép muôn đời vậy. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1021 thượng) ghi: »善 惡 同 類 端 如 貫 珠。 興 廢 象 行 明 若 觀 日。 斯 歷 代 之 元 龜 也。 – Thiện ác cùng một loại, chính xác như xâu hạt chuỗi. Thịnh suy theo phép tắc tuần hành, tỏ rõ như xem mặt trời vậy. Đó là khuôn phép muôn đời mà người làm Trụ trì cần phải biết«.


meanings:
① Anh. ||② Cùng chơi với nhau cũng gọi là huynh, như nhân huynh 仁兄 anh bạn nhân đức (tiếng tôn xưng bạn).


meanings:
① Ðầy, như tinh thần sung túc 精神充足 tinh thần đầy đủ. ||② Sung số 充數 đủ số, v.v. ||③ Lấp chặt, như sung nhĩ bất văn 充耳不聞 lấp chặt tai chẳng nghe. ||④ Ðương gánh vác chức việc của mình gọi là sung đương 充當.


meanings:
① Đầy, tràn: 充滿着信心 Tràn ngập niềm tin; 補充 Làm cho đầy đủ, bổ sung; ② Làm, gánh vác. 【充當】sung đương [chongdang] Làm, gánh nhiệm vụ, giữ chức: 充當譯 Làm phiên dịch; 充當秘書Giữ chức thư kí; ③ Giả làm: 充能幹 Giả làm bộ tài giỏi; 充好人 Giả làm người tốt; ④ Chất vào, trữ vào, lấp đầy, nạp: 充飢 Ăn cho đỡ đói, lót lòng; 充電 Nạp điện; 充耳不聞 Lấp đầy tai không nghe; ⑤ [Chong] (Họ) Sung.


meanings:
① Ðiềm, đời xưa dùng mai rùa bói, đốt mai rùa, rồi coi những đường nứt mà đoán tốt xấu gọi là triệu. Phàm dùng cái gì để xem tốt xấu đều gọi là triệu. Như cát triệu 吉兆 điềm tốt. ||② Hình tượng, như trẫm triệu 朕兆 sự gì đã phát ra hình tướng mắt trông thấy được. ||③ Triệu, mười ức là một triệu, tức là một trăm vạn. ||④ Huyệt, như bốc triệu 卜兆 bói tìm huyệt chôn.


meanings:
① Điềm. 瑞雪兆豐年 Nhiều tuyết là điềm được mùa; 吉兆 Điềm tốt; ② (cũ) Triệu: 一兆人 Một triệu người; ③ (cũ) Ngàn tỉ: 一兆 Một ngàn tỉ; ④ (văn) Huyệt: 卜兆 Bói tìm huyệt chôn; ⑤ [Zhào] (Họ) Triệu.


meanings:
2185請參閱 光讚般若波羅蜜經請參閱光讚般若波羅蜜經請參閱光讚般若波羅蜜經謂無限久遠之時間。兆、載，均為極大之數目名稱；劫，為古代印度表示極大時限之時間單位。依據翻譯名義集卷三載，兆，梵語 atilakṣa（度洛叉）；載，梵語 mahāprayuta（大鉢羅庾多）。慧琳音義卷二十七依「算經」之說，舉出黃帝數法之十等分別，即：億、兆、京、姟、壤、秭、溝、澗、正、載，而兆生京，京生姟，乃至正生載。同書並舉出世俗通用之數法，即：十千為萬，十萬為億，十億為兆等。　又兆載永劫一語亦意謂修行時間之無量無數，如無量壽經卷上所說（大一二‧二六九下）：「於不可思議兆載永劫，積植菩薩無量德行。」故阿彌陀佛在未成佛果以前，亦即尚在「因位」為法藏菩薩時，為救濟眾生，發起四十八願，為成就此誓願，而經無量時間之修行，稱為兆載永劫行，或永劫修行。〔無量壽經連義述文贊卷中、無量壽經義疏（吉藏）〕


meanings:
① Sợ hãi. ||② Dữ tợn, như hung đồ 兇徒 quân hung tợn.


meanings:
① Trước. ||② Người đã chết gọi là tiên, như tiên đế 先帝 vua đời trước, tiên nghiêm 先嚴 cha xưa. ||③ Một âm là tiến. Làm trước, như tiến ngã trước tiên 先我著鞭 liệu thế làm trước ta.


meanings:
① Trước: 先難後易 Trước khó sau dễ; 我已有約在先 Tôi đã có hẹn từ trước. 【先後】 tiên hậu [xianhuò] a. Trước sau: 先後互相矛盾 Trước sau mâu thuẫn với nhau; 先後發生的事件 Những sự việc xảy ra trước và sau; b. Tuần tự, lần lượt: 先後展出 Lần lượt triển lãm;【先行】tiên hành [xianxíng] a. Đi trước, đi đầu; b. Tiến hành trước, làm trước: 這些新產品將在本省先行供應 Những sản phẩm mới này sẽ cung cấp trước cho tỉnh nhà; ② Tổ tiên, ông cha.【先人】tiên nhân [xianrén] a. Tổ tiên; b. Người cha đã qua đời; ③ (Tôn xưng) những người đời trước đã khuất: 先嚴 Người cha đã khuất; 先烈 Các vị tiên liệt; 先帝 Vua đời trước; ④ Trước kia: 他的技術比先前強多了 Kĩ thuật của anh ta giỏi hơn trước kia rất nhiều; ⑤ [Xian] (Họ) Tiên.


vietnamese:
tiên sở thụ hành thứ đệ tuỳ niệm tưởng <pttđ>


vietnamese:
tiên thời sở tác bất phóng dật hành <pttđ>


meanings:
Prior action (karma) and subsequent effect


meanings:
not accepting food after having risen from one's seat


meanings:
(1265-1334) Thiền tăng đời Nguyên, họ Diệp, tự Vô Kiến, người xứ Tiên Cư Thai Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư ham thích đọc sách, chỉ cần nhìn qua là nhớ và đọc lại được. Sư theo ngài Cổ Điền Hậu xuất gia rồi tham học nơi Phương Sơn Bảo. Một hôm sư đang làm công tác, chợt băng tan sạch không (đốn ngộ). Phương Sơn dùng kệ ấn chứng rằng: »此 心 極 廣 大、 虛 空 比 不 得。 此 道 只 如 此、 受 持 休 外 覓。 – Tâm này rất rộng lớn, hư không chẳng sánh nổi. Đạo này chỉ như thế, gìn giữ thôi tìm ngoài«. Sư vâng lời thầy xây dựng Thất Hoa Đảnh, ở chùa 40 năm chân không bước ra khỏi cổng. Người học nương ở, cất am che lều khiến nơi đây trở thành tùng lâm. Tác phẩm: Ngữ lục 2 quyển.


meanings:
Sách, 5 quyển, do Ngộ Phong Viên Tín hiệu đính, Quách Ngưng Chi biên tập lại, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 455. Sách này là từ »Tiên Giác tập« 2 quyển do Đào Minh Tiềm soạn vào đời Minh, được Quách Ngưng Chi cải biên mà thành. Nội dung thu thập cơ duyên ngữ yếu của 111 vị cư sĩ được chính thức truyền thừa và 73 vị cư sĩ vô danh. Trình bày một cơ một cảnh, một lời một câu của các bậc tiên giác để làm gương sáng cho người học đời sau. Sách này là tư liệu quan trọng để tham cứu về đạo nghiệp của giới cư sĩ.


meanings:
(1788-1875) Thiền tăng đời cuối Lê đầu Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 37, nối pháp Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc. Sư tên Nguyễn Tâm Đoan, quê ở Gia Định, miền Nam Việt Nam. Năm sư 15 tuổi được cha dẫn vào chùa Từ Ân ở Gia Định làm lễ xin Hoà thượng Phật Ý Linh Nhạc cho xuất gia tu hành. Hoà thượng giao sư cho Thiền sư Tổ Tông Viên Quang trụ trì chùa Giác Lâm dạy dỗ. Thiền sư Tổ Tông đặt pháp danh cho sư là Tiên Giác, hiệu Hải Tịnh. Tại hai chùa Giác Lâm và Từ Ân sư dốc tâm tu học, nên sau một thời gian đã sớm trở thành một danh tăng uyên bác. Năm 1825, vua Minh Mạng cho dời sư ra trụ trì chùa Thiên Mụ ở kinh đô Huế. Năm 1841, sư được bổ trụ trì chùa Long Quang. Năm Tân Mùi (1871), sư cùng chư Hoà thượng các tỉnh Nam Kỳ tổ chức Đại giới đàn ở chùa Tây An, tại núi Sam, Châu Đốc (An Giang). Năm Ất Hợi (1875), sư lại tổ chức Giới đàn ở chùa Thiên Ân (Gia Định). Đến ngày 8 tháng 11 năm Ất Hợi, năm Tự Đức thứ 29 (1875), sư thị tịch, thọ 88 tuổi, tháp của sư được xây trong khuôn viên chùa Giác Lâm. Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.


meanings:
① Sáng, các nhà khoa học bây giờ nghiên cứu cái nguyên lí về bóng sáng, chất sáng gọi là quang học 光學. ||② Vẻ vang, như quang lâm 光臨, quang giáng 光降 người ta tới đến mình là vẻ vang cho mình. ||③ Rực rỡ, như quan quang thượng quốc 觀光上國 xem cái văn minh của nước giỏi. Như đã đoạ vào nơi tối tăm lại khôi phục lại rực rỡ, đã thua mất thành mất nước lại đánh lấy lại được gọi là quang phục 光復. ||④ Bóng, vật gì mài giũa kĩ sáng bóng gọi là quang. ||⑤ Hết nhẵn.


meanings:
① Ánh sáng: 日光 Ánh sáng mặt trời; 燈光 Ánh đèn; ② Quang cảnh: 城市風光 Quang cảnh thành phố; ③ Vẻ vang, rực rỡ: 爲祖國爭光 Mang lại vẻ vang cho Tổ quốc; 光臨 Đến dự làm cho được vẻ vang; 光復 Khôi phục lại sự rực rỡ ngày trước; ④ Để trần: 光腦袋 Đầu trần; 光膀子 Cởi trần; ⑤ Trọc, trụi: 剃光了 Cạo trọc, cạo trụi; ⑥ Hết, hết nhẵn, hết ráo, hết sạch, hết trơn, hết trọi: 吃光了 Ăn hết (ráo, sạch) cả; 精光 Hết trơn, hết trọi; ⑦ Bóng: 光滑 Trơn bóng; ⑧ Chỉ, vã, toàn, thường hay, luôn, cứ mãi: 光吃不做 Chỉ ăn không làm; 光吃菜 Ăn vã (thức ăn); 上海是個大城市，光一個區就有一百萬人 Thượng Hải là một thành phố lớn, chỉ một khu thôi đã có trên một trăm vạn người; 別光說空話 Đừng cứ nói suông mãi.


meanings:
Hoằng dương, làm cho vinh quang rạng rỡ. Mật Am ngữ lục ghi: »一 言 劄 住 萬 機 通、 自 然 光 壯 少 林 風。 – Nhất ngôn trát trụ vạn cơ thông, tự nhiên quang tráng Thiếu Lâm phong. – Một câu thống thiết, muôn cơ thông, tự nhiên rạng rỡ mạch Thiền tông«.


meanings:
① Chùa ở đường Quang Hiếu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Nền chùa nguyên là chỗ ở của Triệu Kiến Đức, cháu của Nam Việt Vương Triệu Đà đời Tây Hán. Vào thời Tam Quốc Ngu Phiên dạy học nơi đây, còn cải tạo và xây dựng lại làm »Ngu Uyển«, sau đó đổi nhà thành chùa gọi là »Chế Chỉ Tự«. Thời Đông Tấn tăng nhân Ấn Độ là Đàm Ma Da Xá đến Quảng Châu truyền giáo, tại đây xây cất Vương Uyển Triều Đình Tự, còn gọi »Vương Quốc Tự«. Theo truyền thuyết Đạt-ma từng ở chùa này giảng kinh truyền pháp. Niên hiệu Trinh Quán thứ 19 (645) đời Đường đổi tên là »Càn Minh Pháp Tính Thiền Viện«, cũng gọi là »Pháp Tính Tự«. Niên hiệu Nghi Phụng thứ 1 (676) Lục Tổ Huệ Năng cùng tăng tranh luận gió phướn tại chùa này, cạo tóc dưới cây Bồ đề. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 7 (1137) đời Tống đổi tên là »Báo Ân Quảng Hiếu Thiền Tự«. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 21 (1151) sắc tứ »Quang Hiếu Thiền Tự«. Niên hiệu Thành Hoá thứ 2 (1466) đời Minh bắt đầu gọi »Quang Hiếu Tự«. Về sau bị quân Thanh phá huỷ. Đầu khoảng niên hiệu Khang Hi (1662-1722) đời Thanh, Thiền sư Nguyên Chí xây cất lại, quy mô hùng vĩ tráng lệ, trở thành tùng lâm hạng nhất ở Lĩnh Nam. Trong chùa xưa có 12 điện, 6 đường, còn có Chung lâu, Cổ lâu, Diên thọ am, Đâu suất các, Bút thọ hiên, Ngu Phiên từ. Hiện còn Đại hùng bảo điện, Lục Tổ điện, Già lam điện, Thiên vương điện, Môn lâu, ngoài ra còn có Thùy Phật các, Ế phát tháp, Đông Tây thiết tháp, Pháp trang, Đại Bi tràng, Đạt-ma tỉnh. Đây là thắng cảnh nổi tiếng của Phật giáo. ② Còn gọi: Báo Ân Quang Hiếu Thiền Tự. Nằm trên sườn núi Thiết Sư, phía nam huyện Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Xây dựng vào niên hiệu Cảnh Vân thứ 1(710) đời Đường, niên hiệu Thiệu Hưng thứ 7 (1137) đời Tống bị chiến tranh phá huỷ. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377) đời Minh xây dựng lại. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) lại bị lửa thiêu huỷ. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 48 (1620) tái thiết, đời Thanh lại trùng tu. Tự viện kiến trúc hùng vĩ, đứng hàng đầu các chùa ở Mân Bắc. Cổng chùa treo tấm biển chữ vàng, điện đầu tiên là Thiên vương điện thờ Phật Di Lặc và bốn Đại Kim Cang, hình dáng uy nghi. Phía sau là Đại hùng bảo điện có rường vẽ hoa lầu chạm trổ, mái toả góc vểnh. Điện đường cao lớn rộng thoáng, bên trong thờ Tam Bảo Như Lai, hai bên là 18 vị La hán, trước điện có Đàn tăng chúng bái Phật, có thể chứa vài trăm người. Sau đại điện là Quán Âm điện, bên trái bên phải đại điện là lầu chuông lầu trống, cùng với Phương trượng thất, Tàng kinh các.


meanings:
Tháp trong khuôn viên chùa Quang Hiếu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Đông thiết tháp nằm ở phía đông ao Bạch Liên, chùa Quang Hiếu, niên hiệu Đại Bảo thứ 10 (967) Nam Hán chúa Lưu Sưởng quyên tạo. Tháp hình vuông 7 tầng cao 6,35m, có toà Tu-di bằng đá khắc, cao 1,34m. Toàn tháp có hơn 900 cái khám thờ Phật, trong mỗi khám đều có một tượng Phật nhỏ, công nghệ tinh xảo, lúc mới thành toàn thân thếp vàng, được gọi là »Đồ kim thiên Phật tháp«. Xung quanh có điêu khắc »Hành long hoả châu«, »Thăng long giáng long hoả diệm tam bảo châu«, tạo dáng sinh động. Tháp nguyên đặt tại chùa Khai Nguyên, Quảng Châu (đã bị phá huỷ), khoảng niên hiệu Đoan Bình (1234-1236) đời Tống do tăng trụ trì di dời đến chùa Quang Hiếu, xây điện che phủ. Tháp này dùng kỉ nghệ đúc luyện và điêu khắc cao siêu, là một trong những tháp sắt hoàn chỉnh nhất, cổ xưa nhất hiện còn ở Trung Quốc. Tây thiết tháp nằm ở phía tây Đại điện chùa Quang Hiếu. Niên hiệu Đại Bảo thứ 6 (963) Thái giám của Lưu Sưởng là Cung Trừng Khu và người vợ thứ 33 họ Đặng liên danh quyên tiền đúc tháp. Hình thức cùng quy mô giống như Đông thiết tháp (trên thực tế thì Đông thiết tháp phỏng chế theo Tây thiết tháp), xung quanh thân tháp là tượng Phật và điêu khắc bảo liên hoa. Trong thời kháng chiến, tháp điện bị sụp đổ 4 tầng trên, hiện chỉ còn 3 tầng.


meanings:
(person) the establishment of the doctrine of one vehicle (fourth vehicle) by Guangzhai


meanings:
Bóng sáng, dụ chỉ vật hư huyễn chẳng thật. Lâm Tế ngữ lục ghi: »古 人 云： 身 依 義 立。 土 據 體 論。 法 性 身 法 性 土 明 知 是 光 影。 – Người xưa nói: Thân nương nơi nghĩa mà lập, độ căn cứ vào thể mà bàn. Pháp tính thân, pháp tính độ đều biết rõ là vật hư huyễn chẳng thật«.


meanings:
Chỉ cho hành vi, ngôn ngữ, tình thức hư vọng. Tiết Dục vương Đoan Dụ Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »上 堂： 盡 大 地 是 沙 門 眼、 遍 十 方 是 自 己 光、 爲 甚 麼 東 弗 于 逮 打 鼓、 西 瞿 耶 尼 不 聞、 南 贍 部 洲 點 燈、 北 鬱 單 越 暗 坐。 直 饒 向 箇 裡 道 得 十 全、 猶 是 光 影 裡 活 計。 – Thượng đường: Cả mặt đất đều là con mắt của sa môn, khắp mười phương đều là ánh sáng tự kỉ, tại sao Đông thắng thần châu đánh trống, Tây ngưu hoá châu không nghe, Nam thiệm bộ châu thắp đèn, Bắc cu lô châu ở trong tối? Đến chỗ này cho dù ông nói được toàn vẹn vẫn là hành vi, ngôn ngữ, tình thức hư vọng«.


meanings:
Sự lí hư huyễn chẳng thật. Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »最 怕 得 少 爲 足、 切 忌 墮 在 光 影 門 頭。 – Rất sợ được ít cho là đủ, tối kị là rơi vào trong sự lí hư huyễn chẳng thật«.


meanings:
2173<一>指光（梵 ātapa）與明（梵 āloka）為十二顯色中之二色。據俱舍論卷一載，太陽所發之焰，稱為光；月、星、火藥、電等所發之焰，稱為明。光有黃、赤二色，明有青、黃、赤、白四色。〔大毘婆沙論卷十三、順正理論卷一〕（參閱「顯色」6922）　<二>指佛菩薩之發光。梵語 prabhā。又作光。若由佛菩薩自身發出之光輝，稱為光；而照射物體之光，則稱為明。光明具有破除黑暗、彰顯真理之作用。此由佛菩薩身上所發出之光，又稱色光、身光、外光；對此而言，智慧具有照見事物真相之作用，故稱為心光、智光、智慧光或內光。佛之光明可分為常光（圓光）與現起光（神通光、放光）二種，前者指恆常發自佛身，永不磨滅之光；後者指應機教化而發之光。常光一般為一尋或一丈之圓光。　此外，依發光處之不同，復分為二種。一種為發自全身之舉身光；另一種為發自某一處之隨一相光，如由白毫相（眉間）發出之光，稱白毫光、毫光、眉間光，由毛孔發出之光，稱毛孔光等。色光與心光，或常光與現起光，合稱二種光明。除上述外，魔光與佛光之分別，乃在於魔光導致人心浮動、恍惚，而佛光令人心鎮靜、清淨，此二種光有時亦合稱二種光明。另據瑜伽師地論卷十一所舉，外光明（日月等之光）、法光明（智慧光等）、身光明，合稱三種光明。　佛之光明能遍照一切處而無所障礙，故亦稱無礙光明。無量壽經卷上以無量光等十二種光形容阿彌陀佛之光明。大寶積經卷三十則載釋迦牟尼佛有決定光明等四十一種光明。曇鸞於讚阿彌陀佛偈中，列舉出光輪、光曉、光觸、光雲、光澤等名稱，以讚歎光明之功德。就佛光之作用而論，佛之光明具有不可思議之作用，故稱神光；佛光富於恩惠，故稱慈光；同時佛光代表智慧之相貌，故稱光明智相。此外，從佛之光明而受到利益者，稱光益；由光明而帶來之幸福，稱光瑞；光明能普遍照耀全世界，廣大如海，故稱光明廣海。〔法華經卷一、觀佛三昧海經卷三、大智度論卷七、卷八、卷三十四、卷四十七、往生論註卷上、華嚴經探玄記卷三、觀念法門、往生要集卷中本、無量壽經鈔卷五〕（參閱「三種光明」651）


vietnamese:
quang minh định định nan sai biệt thập nhất chủng <pttđ>


meanings:
2175<一>位於陝西西安（長安）。關於本寺之創建，由各僧傳與方志所記載，有下列四說：(一)據續高僧傳卷八曇延傳載，初由曇延於廣恩坊之賜地（後之長壽坊）創建延眾寺，至隋文帝開皇四年（584），改稱延興寺。當時因文帝所敕賜之蠟燭未曾點燃即自放光焰，帝聞之稱奇，遂更名為光明寺，並由曇延之奏請而另立一寺，亦稱光明寺。(二)據長安志卷十載，光明寺位於廣恩坊南邊之懷遠坊，係隋開皇四年，為沙門法經所建。(三)據酉陽雜俎續集卷五寺塔記長安長樂坊安國寺條中載，此寺位於懷遠坊，寺中之當陽彌勒像常常放光，故稱光明寺。(四)據新修往生傳載，唐代淨土教高僧善導曾住於此寺，因常念佛而口中放出光明，唐高宗感之，遂賜以「光明寺」之額。至武則天時，改稱「大雲經寺」，並在其寺境內建設三階院，成為三階教在京師的五所道場之一，與化度、慈門、慧日、弘善等四寺同為三階教弘布之道場。又依唐代張彥遠所撰歷代名畫記卷三光明寺條之記載，可知初唐以後，光明寺中形成淨土與三階兩宗對峙之勢。此外，據長安志卷七之說，長安開明坊中亦有一光明寺。〔續高僧傳卷十六、卷二十六、卷二十七、金石續編卷五、淨土往生傳卷中、宋高僧傳卷二十五、善導大師別傳纂註卷上、卷下〕　<二>位於日本丹波國何鹿郡奧上林村大字睦寄。為日本之古寺。相傳為推古天皇七年（599），聖德太子所創建。至大永七年（1527）遭回祿之災，後漸衰微。於明治三十七年（1904）二月，被指定為日本國寶之一。　<三>位於日本伊勢國宇治山田市岩淵町前田。屬於日本臨濟宗。別稱金鼓山。係於天平年間（729～749）依聖武天皇之敕願而建。曾遷移寺址，後寺運漸衰，至元應年間（1319～1321）住持惠觀修築伽藍，改為禪宗道場。寬文年間（1661～1673）又遷至今址。寺內之古鐘，原本禁止叩撞，後經寺僧訴之於豐臣秀吉，遂得以撞之，世稱光明寺之一鐘。　<四>位於日本京都府長岡京市粟生。屬於日本淨土宗西山派之本山。別稱報國山念佛三昧院。日本淨土宗宗祖法然（1133～1212）之廟所本在東山大谷（知恩院之地），由於比叡山（日本天台宗大本山）徒眾之襲燒，遂告荒廢，故移至西山，此地係一風景勝地。法然荼毘後，其遺骨納於廟所內。　<五>位於日本鎌倉市材木座。屬於日本淨土宗。本稱蓮華寺。為北條經時所創，開山初祖為然阿良忠。該寺為淨土宗關東十八檀林之一。寺內之當麻曼荼羅繪卷二卷為鎌倉期之作品，為日本國寶之一。


meanings:
密教陀羅尼之一，爲大日如來之真言、一切諸佛菩薩之總咒。又名不空大灌頂光真言、大灌頂光真言，略稱光言。即‘唵、阿謨伽、尾盧左曩、摩呵母捺囉、麽抳、鉢納麽、入縛■、鉢囉■哆野、吽’（om! amogha vairaca-na maha^mudra maṇi padma jvala pravart-taya hum%）。其中，‘唵’表歸命。‘阿謨伽’表不空之義。‘尾盧左曩’表大日遍照之義。‘摩呵母捺囉’表大印之義。‘麽抳’表寶珠之義。‘鉢納麽’表蓮華之義。‘入縛■’表光明義。‘鉢囉■哆野’表發生或轉義。‘吽’表金剛不壞之義。全句詳釋爲‘由彼大日如來之不空真實大印，衍生寶珠、蓮華、光明等功德，以如來大威神力，照破無明煩惱，轉地獄之苦，令生于淨土。’<#>此陀羅尼流傳甚早，如新羅·元曉《游心安樂道》及契丹·道■《顯密圓通成佛心要集》皆有引用。《不空罥索毗盧遮那佛大灌頂光真言經》（略稱《光季言經》）述其功德雲（大正19·606b）︰‘若有衆生隨處得聞此大灌頂光真言。二三七遍經耳根者，即得除滅一切罪障。（中略）身壞命終墮諸惡道，以是真言加持土沙一百八遍，尸陀林中散亡者尸骸上，或散墓上。（中略）神通威力加持土沙之力，應時即得光明及身除諸罪報，舍所苦身，往于西方極樂國土，蓮華化生乃至菩提更不墮落。’<#>另外，亦能除現世病障、鬼嬈、眼病、毒蟲之害等。關于此真言之本尊，異說紛紜。或謂大日，或言不空罥索觀音，或言阿彌陀佛等等。<#>在日本，自明慧上人（高弁）依據《光季言加持土沙義》，宣揚光季言信仰以來，真言、天臺及其他諸宗常用于施餓鬼會與日常法會。甚至塔婆亦有刻記，迄今仍然盛行。<#>又，依此法儀軌以修之密法，謂之‘光季言法’。如依此法加持土沙以散布亡者墓上，則謂爲‘土沙加持作法’。以光季言之每一梵字排列成字輪之曼荼羅，謂爲‘光明真言曼荼羅’或‘光季言破地獄曼荼羅’。<#>［參考資料］　《不空罥索神變真言經》卷二十八〈灌頂真言成就品〉；《毗盧遮那佛說金剛頂經光季言儀軌》；《圖像抄》卷二；《覺禪鈔》〈修法表白卷〉；《阿娑縛抄》卷二一五〈諸法要略抄卷〉；《大灌頂真言經鈔》；《光季言經鈔》。<#>


meanings:
（真言）陀羅尼之名。誦此陀羅尼，則得佛之光明，除諸罪報，故云光明真言。出不空羂索毘盧遮那佛大灌頂光真言經。&DF-87AD;唵आ 阿&DF-877B;謨&DF-8753;伽वि 尾&DF-87F1;盧&DF-8755;左&DF-875F;曩&DF-87CF;摩&DF-87B8;訶&DF-87E4;母&DF-87E5;捺羅म 麼&DF-8773;扼प 鉢&DF-87E6;納麼&DF-87E7;入嚩&DF-876B;攞&DF-87E8;鉢囉&DF-87C9;&DF-87E9;哆韈&DF-8769;野हां 吽。經曰：「身壞命終，墮諸惡道。以此真言，加持土沙，一百八徧。尸陀林中，散亡者死骸上。（中略）神通威力，加持沙土之力，應時即得光明及身，除諸罪報，捨所苦身，往於西方安樂國土。」又於息災法用之。明者真言之異名，煩惱為闇，真言為明。明闇相違，故以慰我及病者魔鬼等，則除闇而瘉病。光明真言儀軌曰：「若摩訶迦羅神作病惱者，亦能治遣。」摩訶迦羅者大黑也。此真言者光明也，為相違之法，故能除遣之。


vietnamese:
quang minh chân ngôn nhất minh thất ấn khẩu quyết <đpb>


meanings:
（圖像）又曰光明真言破地獄曼荼羅。以光明真言二十三字，自右方旋書為圓形者。或於圖之中央書आ वि र हां खं 之五字及वं（大日）&DF-87E8;（隨求）&DF-87EA;（滅惡趣）&DF-87CB;（金輪）之種子，又有記亡者之戒名者。是蓋取光明真言一一字所放之光明，徧照眾生界，破無明煩惱黑暗之意。為此真言之字輪觀時，畫此曼荼羅於心內順逆旋轉觀其字義等。又於此曼荼羅中書阿等五字者，以光明真言為大日如來之大咒，五字為其心咒，又阿字為心中咒，故示一切字攝於五字，五字攝於一阿字也。見光明真言觀誦要門等。


vietnamese:
quang minh đồng tử nhân duyên kinh <đpb>


vietnamese:
quang minh đồng tử nhân duyên kinh <pqđtđ>


vietnamese:
quang minh biến dị vô thường chi tính <pttđ>


meanings:
(850-938) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Chương, người xứ Phong Thành (nay thuộc Giang Tây). Thuở nhỏ học sách Nho, năm 13 tuổi có thể giảng giải nghĩa kinh. Đến khi trưởng thành, đi dạo chùa Khai Nguyên gặp dị tăng giao cho chỉ quyết kinh Duy Ma, liền đến chùa Thạch Đình ở Hồng châu nương Thiền sư Ngưỡng Sơn Huệ Tịch xuất gia, 19 tuổi thọ giới cụ túc. Sư từng tham vấn Lâm Tế Nghĩa Huyền, y theo lời dạy mà trở về hầu hạ Huệ Tịch. Sau được tâm ấn, nối pháp làm truyền nhân tông Quy Ngưỡng. Khi Huệ Tịch mất, Quang Dũng đốt ngón tay cúng dường, và ở lại Nam Tháp Ngưỡng Sơn phát dương tông phong. Niên hiệu Thiên Hựu thứ 1 (904) đến Hồng Châu trụ trì chùa Thạch Đình, 14 năm sau từ biệt trở lại Ngưỡng Sơn.


meanings:
Biệt hiệu của Thiền tăng Di Quang đời Tống. X. Di Quang.


meanings:
(928-998) Thiền tăng đời Tống, họ An người Chiết Giang, Trung Quốc. Đến núi Thanh Thành, Ích Châu (Thành Đô, Tứ Xuyên) sư tham kiến Thiền sư Trừng Viễn được tâm ấn, nối pháp làm truyền nhân tông Vân Môn. Ban đầu trụ Song Tuyền, Tùy Châu (Hồ Bắc) rồi dời sang chùa Trí Môn truyền bá tông phong, người đời gọi là »Trí Môn Quang Tộ Thiền sư«. Đệ tử nối pháp hơn 30 người như Tuyết Đậu Trọng Hiển v.v… Tác phẩm: Trí Môn Tộ Thiền sư ngữ lục 1 quyển.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, họ Chương, tự Dật Thế, hiệu Tây Tháp, người Cao An, Giang Tây, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Huệ Tịch, thuộc tông Quy Ngưỡng đời thứ 3. Sau khi thầy tịch, sư kế tiếp trụ trì Ngưỡng Sơn. Sư dùng 36 phép đối của Lục Tổ để tiếp dẫn thiền cơ, hết sức tuyệt vời.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, tham vấn Huyền Sa Sư Bị và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp ở viện Vân Phong, núi Thiên Thai. Ngô Việt Vương rất hậu đãi sư, ban cho hiệu »Chí Đức Đại Sư«.


meanings:
(Từ tôn kính để gọi) những người khách đến thưa hỏi. Tiết Chính Pháp Hi Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »諸 方 善 人 得 得 光 訪。 – Người lành các nơi đặc biệt đến thưa hỏi«.


vietnamese:
quang tán bát nhã ba la mật kinh <pqđtđ>


meanings:
→ báo từ quang vân thiền sư 報慈光雲禪師; → diệu trí quang vân thiền sư 妙智光雲禪師


meanings:
① Hay, như bất khắc thành hành 不克成行 không hay đi được. ||② Ðược, đánh được gọi là khắc, như khắc phục 克復 lấy lại được chỗ đất đã mất, như khắc kỉ phục lễ 克己復禮 đánh đổ lòng muốn xằng của mình để lấy lại lễ. Các nhà buôn bán giảm giá hàng cũng gọi là khắc kỉ. ||③ Hiếu thắng, như kị khắc 忌克 ghen ghét người, thích hơn người.


meanings:
① Được, có thể: 不克分身 Không chia mình ra được; 吾不克救也 Ta không thể cứu được (Tả truyện: Tương công tam thập nhất niên); ② Thắng, chiến thắng, hạ được, chiếm được: 我軍克敵 Quân ta thắng địch; 連克數城 Chiếm luôn được mấy thành; 操遂 能克紹 Tào Tháo bèn đánh thắng được Viên Thiệu (Gia Cát Lượng: Thảo lư đối); ③ Khắc phục, chế phục, đạp bằng: 克服困難 Khắc phục khó khăn; ④ Hạn định, ước định, hẹn (thời gian): 克期動工 Hạn định thời gian khởi công; 乃與克日會戰 Bèn cùng hẹn ngày ra đánh nhau (Tam quốc chí); ⑤ Gam (gramme): 每盒有五百克 Mỗi hộp nặng 500 gam; ⑥ Khơ (tiếng Tây Tạng, một khơ bằng 25 cân T.Q. hoặc 12 kilô rưỡi); ⑦ Khơ (tiếng Tây Tạng, một khơ bằng 1 mẫu Trung Quốc hoặc 1/15 hecta).


meanings:
(1063-1135) Thiền tăng đời Tống, họ Lạc, tự Vô Trước, hiệu Phật Quả, người xứ Sùng Ninh Bành Châu (nay thuộc phía tây huyện Bành tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Ngũ Tổ Pháp Diễn, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 11. Dòng dõi nhà Nho, thuở bé thông minh vượt bậc, cả nhà đều kì vọng vào sư. Một hôm ngẫu nhiên đến chùa Diệu Tịch thấy được kinh Phật như thấy được vật mình từng quen biết, sư liền vào chùa cạo tóc, nương ở với thiền sư Tự Tỉnh. Kế đó, sư từng tham học với các vị: Văn Chiếu, Mẫn Hành, Giác Thắng, Kim Loan Tín, Đại Quy Triết, Hoàng Long Tâm. Cuối cùng đến tham vấn Thiền sư Pháp Diễn ở núi Ngũ Tổ, sư mới triệt ngộ và nối pháp ngài. Kệ ngộ đạo: »金 鴨 香 鎖 錦 繡 幃。 笙 歌 叢 裏 醉 扶 歸。 少 年 一 段 風 流 事。 只 許 佳 人 獨 自 知。 – Kim áp hương tiêu cẩm tú vi, sinh ca tòng lí tuý phù quy, thiếu niên nhất đoạn phong lưu sự, chỉ hứa giai nhân độc tự tri. – Lò hương bên trướng khói vừa tan, say khướt dìu về nhạc vấn vương, một đoạn phong lưu thời trai trẻ, chỉ có giai nhân mới hiểu chàng«. Sư ra hoằng pháp trụ chùa Chiêu Giác, xiển dương tông chỉ Lâm Tế. Khi triều Nam Tống đã lập, sư trụ chùa Kim Sơn, được Tống Cao Tông ban hiệu là Viên Ngộ Thiền sư, kế đó sư trụ trì Thiền viện Chân Như trên núi Vân Cư. Thuỵ hiệu »Chân Giác Thiền sư«. Tác phẩm: Bích Nham lục 10 quyển, Viên Ngộ Phật Quả Thiền sư Ngữ lục 20 quyển.


meanings:
2783（Keshab Chandra Sen, 1838～1884）梵名 Keśavachandra Sena。十九世紀印度教改革派主要人物之一。加爾各答人。年二十入梵教會，於特朋特拉泰戈爾（Devendranath Tagore）領導下，致力於教會之推展工作。但彼倡導基督教義，主張激進改革印度社會制度，例如宣布廢除種姓階級制度、提倡婦女解放運動、振興教育等。其傾向於基督教及急進之作風與特朋特拉不合，遂於一八六六年，另立「印度梵教會（Brāhma Samāj of India）」。融合印度教、錫克教、基督教等教義，制訂新教義、教規，高唱「為上帝服務，即為人服務」，繼續從事社會改革工作。一八七○年，提出「印度殖民制度起源於神」之理論。關於當時婚姻制度，則主張打破繁瑣之傳統陋習，於一八七二年制立「婆羅門婚姻法（Brāhma Marriage Act）。」後因其女兒之婚姻違反自己所定教條，引起教會再分裂。對於後來印度宗教運動影響甚鉅。主要著作為 Lectures in India, 1901。〔J.N. Farquhar: Modern Religous Movements in India, 1929〕


meanings:
新疆最大的石窟。又作赫色爾石窟、克子爾石窟、克孜爾千佛洞。位于新疆拜城縣克孜爾鎮東南約十公里的弋壁懸崖上，有‘弋壁明珠’之稱，東西綿延約二公里。由于是庫車（即古龜茲國）周圍最具代表性的石窟寺，故又稱‘龜茲千佛洞’。<#>根據1953年的調查，整座石窟群有二三五三個窟洞。但窟形、壁畫比較完整的，只有七四三窟。由于這些石窟沒有明確的文字記載，故其詳細年代已不可考。但從壁畫的風格推斷，其開鑿時間大約是在東漢末年；全盛時期則在西元四至八、九世紀。至宋、元時代（十三世紀），因爲西域的回教勢力日益强大，佛教日漸式微，石窟寺院也趨于沒落。<#>德國的東方學者瓦多·史密特曾將石窟加以編年，區分爲三類。即西元五百年前後所造的印度和伊朗式的石窟爲第一樣式；六百年至六五０年混合二者特色建造的西域風格石窟爲第二樣式；八至九世紀的中國式石窟，是第三                        樣式。克孜爾石窟的洞形以長方洞居多，系仿印度支提堂而造。在主室內側塑造塔柱幷開鑿石龕，周圍建造隧道形的回廊。這些長方洞建造年代較其他洞窟爲晚，主要出現在第二、三] 式的石窟內。<#>洞窟中的佛像多屬塑造。壁畫則幾乎全以白色爲底。第一樣式是以粉紅、黃、白、綠色爲主，色調比較穩重。第二樣式的明暗對比十分强烈，最常使用的顔色是鮮藍色，幷在佛像邊緣著上濃厚的色彩。<#>德國探險隊曾依照壁畫內容，將該壁畫所屬洞窟分別命名爲畫家洞、孔雀洞、航海家洞、財寶洞、摩耶洞、像洞、菩薩天井洞、十六騎士洞及音樂洞等等。顧名思義，這些壁畫幷不只是以佛教爲主題，其中尚摻雜人物、風俗、裝飾、花紋，而展現出世俗種種形態。這些主題多半受到印度犍陀羅、希臘、波斯薩桑等壁畫風格的影響。<#>至于以佛教爲主題的壁畫，則多以佛傳及本生圖爲重點。例如在主室或方柱側壁，大規模地描繪說法圖、涅槃圖、荼毗圖及分舍利圖。這種形式也是此石窟群壁畫的最大特色。主室的窟頂，則以日天、月天、風天、羅漢或共命鳥爲繪畫重心。窟頂周圍則描繪五十至六十種的本生、譬喻說法圖。本生圖是畫在獨特棱形中的一圖一景式壁畫，其中以象、猿、兔、獅子、龜等動物畫爲主要內容的本生譚，特別具有初期本生圖的清新風格。此外，燈明王本生及捨身飼虎圖，雖然構圖簡單，但也能有效地表現出犧牲與求道的艱苦過程。<#>若依樣式分類，畫家、孔雀及財寶洞應屬最古的第一樣式。菩薩天井洞、音樂洞，由于其中安置的佛、菩薩的表情極爲篤定，可判斷其爲六世紀末葉過渡時期的樣式。至于摩耶及十六騎士洞，則是藍色調强烈的第二樣式，安置于其中的佛菩薩表情較爲嚴肅。此外，在摩耶洞中也描繪了庫車的吐火羅族人像。從中可以發現到畫風已漸趨向風土、人物，以及西域地方色彩的描繪。<#>◎附︰金唯諾〈新疆的佛教藝術〉（摘錄自《中國美術史論集》下編）<#>于闐、鄯善的佛教美術遺物，爲我們揭示了佛教美術傳入新疆的部分早期面貌，而龜茲克孜爾石窟等地的佛教美術，則比較全面地揭示了佛教美術在新疆形成獨特的民族面貌的情况。這正像不少在新疆集、譯的佛教經典一樣，它已經滲透著當地民俗的與文字的特點，不單純是梵文原本機械的直譯了。不少古語言學家的研究，就證實了漢譯某些佛典中有龜茲等地方因素。<#>克孜爾石窟在拜城縣克孜爾地區東南約十公里的戈壁山崖下。石窟群背依明屋達格山。下臨渭幹大河，隔河南望是雀爾達格山，沿渭幹河東溯便可到達庫木吐喇石窟。克孜爾河、木扎提河也在明屋達格山下彙入蜿蜒東流的渭幹大河。雀爾達格山，被認爲是古代的龜茲北山，在石窟群山脚下彙集爲一的克孜爾河、木扎提河和渭幹大河，被認爲是古代龜茲的西川水上游。維吾爾語言中克孜爾是紅色的意思，河水流經戈壁，沙石俱下，河水呈紅色，克孜爾石窟也就是因克孜爾河而得名。<#>克孜爾石窟群已編號的洞窟有二三六個。這些洞窟羅列在東西約三華里的沙石山中。洞窟以蘇格特溝爲界分爲東西兩區，溝東區包括後山的洞窟在內有一百一十多個，溝西區的洞窟有一百二十餘個。在蘇格特溝西部第十窟山頂上有寺廟遺址一處，在溝東區後山二二０窟前也有一座寺廟遺址。在編號的二三六個洞窟中，有七十五個洞窟窟形完整，壁畫保存也比較完好。許多洞窟中有龜茲文題記，個別洞窟殘存塑像。<#>這裏的石窟大體可分爲三種類型︰六重鬥四窟頂的洞窟有七個，這種石窟明顯是模仿木石結構；還有十二個穹頂方形窟；占克孜爾石窟重要位置的，是分前後室的、富有本地特色的長方形窟。共有五十九個。這種洞窟，多半前室爲券 1頂，在前室之後結合刹心（中心柱）有間壁，把前後室分割開。間壁通道與中心柱，形成可以環繞進行宗教儀式的‘右旋’。後室奧壁有涅槃像。這種窟形，從今天所瞭解的情况看，是這兒特有的建築樣式，可以稱爲龜茲型窟。<#>龜茲型窟，一方面適合佛教進行宗教儀式的要求（如右旋等）；一方面又符合這裏質地疏鬆的山岩的鑿造要求，中部有柱，使窟頂不易倒塌。但，這種石窟的特色，更重要的是在建築、壁畫、雕塑三者間的有機結合。龜茲藝術家們創造出這種形式，顯然是注意到了宗教各種題材的不同性質，以及當地人的經驗與好尚，長期摸索而成功的。這類石窟在長期發展過程中，雖然不斷地有局部的改變，但是，石窟中建築、雕塑、壁畫等的配置，都貫穿著有機結合的原則。一般都是在明亮、高敞的前殿，畫著釋迦牟尼出生前與在世時的故事與形像；而在陰暗、低窄的後室，則是釋迦牟尼入涅槃前後的情景。利用建築的前後、高低、明暗、曲折等部位以及造型上的特點，安置適合于表現的雕塑或壁畫，使雕塑或壁畫的主題內容與建築本身所體現的藝術效果有機結合，這樣的相互的影響下，往往增加了主題內容所要求的氣氛。這在設計上是一種創造，這使互相密切組合在一起的三種不同的藝術，不是各自獨立的拼凑在一起，而是因爲有機的組合，相互加强了藝術效果。當然，我們還必須看到，藝術家的這一創造，和其它許多藝術成果一樣，離不開宗教色彩。<#>在窟內，壁畫的布置，大體作這樣的安排︰在前室正壁中部壁龕爲佛塑像；龕上部半月形的壁畫，畫佛傳故事的主要場面，如說法圖等；在龕周圍畫供養天人及伎樂；前室兩側壁及入口上方，畫佛傳圖，這種以佛說法爲中心的佛傳故事畫，只是在釋迦牟尼左右，配置不同活動的脅侍人物，以區別其情節。券頂上，則是在許多菱形區劃中，表現佛本生故事或譬喻故事。在中心柱左右通道的兩側，畫有天王像，中心柱側壁多作八國國王分舍利圖，中心柱後壁多作焚舍利圖。後室奧壁作佛涅槃像與涅槃變。<#>這些出現于壁畫上的武士及其他世俗形像，給我們提供了瞭解當時龜茲人的習俗風貌的重要資料。以綫描構輪廓，薄薄施以彩繪的表現手法，極爲細緻而又寫實地描繪了當時現實的僧俗男女。雖然人物面部還有類型化的傾向，而手勢動態却有較多的變化。在某些方面同樣可以揭示當時習俗風貌的，是後殿涅槃變的有關圖畫。環繞著涅槃塑像的後壁所畫弟子舉哀圖，是現實僧侶生活的縮影，而對面龕壁上的分舍利圖，表現釋迦入寂以後，諸國爭欲分其舍利，阿闍世王率四種兵到拘尸城門外的光景。在城門的另一方是描繪在城內分舍利的狀况。馬和武士是以朱褐色綫描輪廓。肉體薄施暈染，面貌與姿態富于表情，這些馬上的武士使我們想見到當時的那些龜茲勇士。‘八國分舍利圖’是中原畫家曾經一再表現的題材，早在晋代，畫家顧愷之就畫過‘分舍利圖’，但是無一遺存。龜茲的這些作品，却爲我們提供了瞭解這一題材的重要綫索與資料。在內地，整個涅槃變壁畫的出現較晚。這裏的弟子舉哀、焚舍利等，圍繞涅槃塑像組成的涅槃變，是內地壁畫涅槃變的先驅，幷且這些變相，也確實使我們清楚地瞭解到敦煌等地涅槃變創作的依據和在藝術上的發展。<#>在前殿四壁，表現釋迦降生後事迹的佛傳圖，是大型的連續性壁畫。這些畫幅表現不同情節，常常采取以釋迦爲中心的相近似的構圖。只有極少部分，選擇不同的處理方法。如有的洞窟正壁畫的是娛樂太子。上部是太子悉達多在樂伎舞女的圍繞中，心頭仍然悶悶不樂，下部是宮女侍太子就寢。這幅畫是就原有壁面作的構圖，精密細緻。同時因爲是單獨處理的畫面，不以相對稱的說法圖形式出現，所以較自由，可以看成是當時風俗畫的代表。兩壁的佛傳圖，却以釋迦修道與說法爲中心，只依靠佛或其他人物的變化，來區別各自不同的內容，這種故事性壁畫作爲建築裝飾來看也是一種創造，它使整個洞窟達到極爲統一的裝飾效果。這種形式也爲內地石窟寺院所吸取，幷進一步有所發展。如敦煌早期某些佛傳圖就是這種形式的直接繼承。而以後敦煌及中原的各種經變采取對稱的相近似的形式，也實際上是這種創造的影響。這種形式的故事畫雖然有較好的裝飾效果，很對稱，很統一。也有著很大的局限性。但是在表現不同情節時，某些較近似的場合，所顯示的內容就極不明確。有的，甚至難以肯定究竟表現的是釋迦一生的那一段事情。<#>這裏的涅槃圖、佛傳圖，都極爲明顯的透露了新疆早期壁畫與敦煌壁畫之間的聯繫。而這方面的聯繫也表現在本生圖上。<#>本生圖是龜茲壁畫中最常見的題材，它主要描繪在窟頂上。也有的畫在四壁。窟頂本生圖大多畫在菱形區劃中，本生故事包含了許多印度古代民間傳說。這些故事表現在這裏的繪畫上。是采取單幅構圖，一個完整的故事，要通過一個場面就能明確地表現出來，這就給畫家提出了艱钜的構思任務。而龜茲的古代藝術家却創造性地完成了這一任務。<#>［參考資料］　閻文儒〈新疆最大的石窟寺遺址──拜城克子爾石窟〉（《現代佛學》）。<#>


meanings:
（Johan Hendrik Casper Kern; 1833～1917）荷蘭之印度學者、佛教學者。生于爪哇。曾于柏林大學，從韋伯（Albrecht F. Weber□1825～1901）學習梵語。1865年以來，任荷蘭萊頓（Leiden）大學教授。<#>氏不僅精通梵文、巴利文學，對于馬來·玻裏尼西亞語之比較研究及古代爪哇語的研究，也有豐碩成果。此外，亦致力于佛學研究。嘗將《莎昆妲蘿》（Sakuntala^）譯成荷蘭語，複監修《印度研究》雜志。1881至1883年出版《印度佛教史》（Geschiedenis van betBuddhisme in Indie|）。1891年，校訂出版梵文《本生鬘》（Ja^takama^la^）原典，1896年，以英文出版《印度佛教手册》（Manual ofIndian Buddhism）；幷與日人南條文雄共同校訂出版《妙法蓮華經》之梵文原典，其後又出版英譯本。其所有論文均收于《論文彙編》（Verspreide Geschriften，十七卷，1913～1936）中。<#>克恩對于佛教的看法，頗多非常可怪之論。在其所撰《印度佛教史》書中，他以爲佛陀是太陽神，十二因緣即一年的十二月，六師外道是環繞太陽的行星。由于佛陀在‘中夏’初轉法輪，因此‘中道’乃成爲說法的主題云云。<#>


meanings:
2784（Kern, Johan Hendrik Caspar; 1833～1917）荷蘭之印度學學者及佛教學者。生於爪哇。師事韋伯（Weber）學習梵語，一八六五年以來，任萊頓（Leiden）大學教授。出版印度天文學之原典，並致力於爪哇古詩之研究，又將古典梵文學作品譯成荷文，且監修「印度研究」雜誌。特致力於佛教研究，其有名之著作有印度佛教史（Geschiedenis de van het Buddhisme in Indi⑽, 1881～1883）及 Manual of Indian Buddhism。一八九六年開始，與日本之南條文雄共同校訂出版妙法蓮華經（Saddharmapuṇḍarīka-sūtra）之梵文原典，其後並出版英譯本。另有佛傳梵文學作品本生鬘（Jātakamālā）之校訂出版（1891）。


meanings:
(1025-1102) Thiền tăng đời Tống, họ Trịnh, hiệu Vân Am, người xứ Thiểm Phủ (nay là Thiểm Huyện tỉnh Hà Nam) Trung Quốc. Năm 25 tuổi theo Bắc Tháp Quảng Công xuất gia, thông nội ngoại điển. Ban đầu sư tham học nơi Hoàng Long Huệ Nam chẳng khế hợp nên đến Hương Thành (nay là Triêu Ấp Thiểm Tây) gặp Hoà thượng Thuận. Ngài hỏi ngược lại những lời lẽ của Hoàng Long, Khắc Văn nghe qua và có tỉnh, mới biết dụng ý của Hoàng Long liền trở về Hoàng Long và nối pháp ngài. Sư ban đầu trụ Động Sơn, sau dời đến Bảo Phong ở Hưng Long. Sư khai đường thuyết pháp rất siêng năng và dẫn dắt thiền tăng các nơi, được Vua ban hiệu Chân Tịnh. Tác phẩm: Tuyết Am ngữ lục.


meanings:
Thật khó nhẫn chịu, thật là đáng ghét! Tiết Quốc Thanh Hành Cơ Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »五 日 一 參、 三 八 普 說、 自 揚 家 醜。更 若 問 理 問 事、 問 心 問 性、 克 由 叵 耐。 – Năm ngày tham vấn 1 lần, 24 ngày mới phổ thuyết, tự nêu cái xấu nhà mình. Lại còn hỏi sự hỏi lí, hỏi tâm hỏi tính thì thật là đáng ghét?«.


meanings:
Thiền tăng đời Đường; nối pháp Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền thuộc tông Lâm Tế. Về sau sư trụ Trác Châu (nay thuộc Hà Bắc), thường mặc áo giấy, người đời gọi là Chỉ Y Hoà thượng. Sư làm rất nhiều kệ tụng được người đời ưa thích và truyền bá. Sư thị tịch vào khoảng Đường Chiêu Tông và Đường Ai Đế (889-907).


meanings:
（梵 Kṣe!mendra）十一世紀喀什米爾著名詩人。生卒年不詳。雖被認爲是毗濕奴派的詩人，但也傾心于佛教，曾創作許多贊佛詩篇，其中，以《Avada^nakalpalata^》最爲著名。該書系集錄本生譬喻故事ka^vya調之詩集，由一０八篇構成。後被譯成藏文（Byaṇ-chub-sems-dpah!i□rtogs-pa-brjod-pa dpag-bsam-gyi h!khri-s/in%），頗受尊崇。此外，克雪曼德拉尚有不少作品流傳于世。有關詩論的著書尤多，大多收于《Harda^s Sanskrit Series》和《Ka^vyama^la^Series》中。按，近人金克木在其《梵語文學史》第四章中，譯此人爲‘安主（讖門陀羅）’。幷謂此人著有《大故事花簇》（Br!hatka-tha^man~jari^）云云。<#>


meanings:
2786西藏名 Khri-gtsug lde-brtsan。又作可黎可足、徠巴贍（藏 Ral-pa-can）、熱巴中。西元八一五年至八三六（一說八三八）年在位之西藏王。文治武功極盛，曾擴張其領土為西藏史上版圖最大者。文化史上之成就有採行印度之度量衡、引入唐朝之史官制度以編纂實錄、致力振興佛教。其中尤以翻譯佛典與統一教義，具有不可磨滅之功，西藏大藏經（約於十四世紀完成）泰半於其時譯出，奠定大藏經之基礎，且欲將傳入西藏之各種佛教教義純粹化、簡明化，然對於外來文化之攝取較緩。此外每欲致力於佛教保護政策，而常感心有餘力不足，此皆因受到「棒教」一派傳統勢力之牽制。其後為弟朗達磨（藏 Glaṅ dar-ma，八三六年至八四一年在位，為彈壓佛教之王）暗殺。與棄宗弄讚王、乞㗚雙提贊王，並稱西藏護教三王。


meanings:
① Quẻ đoái, một quẻ trong tám quẻ (bát quái). ||② Ðổi, như đoái hoán 兌換 đổi tiền. ||③ Thẳng, như tùng bách tư đoái 松柏斯兌 cây tùng cây bách ấy thẳng. ||④ Suốt, như hành đạo đoái hĩ 行道兌矣 làm đạo được suốt vậy.


meanings:
① Đổi, đoái: 匯兌 Hối đoái, đổi tiền nước ngoài; ② Pha: 這酒是兌了水的 Rượu này đã pha nước; ③ Quẻ đoài (trong bát quái); ④ (văn) Hướng tây; ⑤ (văn) Qua lại được: 行道兌矣 Đường đi qua lại được (Thi Kinh: Đãi nhã, Miên); ⑥ (văn) Hang động: 塞其兌，閉其門 Lấp hang đóng cửa lại (Lão tử).


meanings:
① Bỏ, như miễn quan 免冠 trật mũ. ||② Khỏi, như miễn tử 免死 thoát khỏi chết. ||③ Truất, cách, như miễn quan 免官 cách chức quan. ||④ Một âm là vấn, như đản vấn 袒免 áo tang để trầy tay ra.


meanings:
① Miễn, bỏ, bãi, truất, cách: 免稅 Miễn thuế; 俗禮都免了 Mọi lễ tục đều bỏ hết; 免官 Bãi (cách) chức quan; ② Khỏi phải: 事前做好准備以免臨時手忙腳亂 Phải chuẩn bị kĩ càng, trước khi làm để khỏi phải bối rối.【免不得】miễn bất đắc [miănbude] Không tránh khỏi (được), thế nào cũng: 在前進的道路上，免不得會有困難 Trên con đường tiến tới, thế nào cũng gặp phải khó khăn; 剛會走的孩子免不得要摔交 Con nít mới biết đi, khó tránh khỏi bị ngã; 【免不了】 miễn bất liễu [miănbuliăo] Như 免不得；【免得】miễn đắc [miănde] Để khỏi phải, để tránh khỏi: 多問幾句免得走錯路 Hỏi thêm vài câu, để khỏi phải đi nhầm đường; 我再說明一下，免得引起誤會 Tôi xin nói lại lần nữa, để khỏi hiểu nhầm; ③ Không được, đừng: 閑人免進 Không có việc xin đừng vào; 免開 尊口 Xin đừng mở mồm.


meanings:
① Trẻ con. Trẻ giai gọi là nhi 兒, trẻ gái gọi là anh 嬰. ||② Con. Con đối với cha mẹ tự xưng là nhi 兒. ||③ Lời nói giúp câu, tục ngữ hay dùng, như hoa nhi 花兒 cái hoa. ||④ Một âm mà nghê. Họ Nghê. Nhà Hán có tên Nghê Khoan 兒寬.


meanings:
① Trẻ con: 小兒 Trẻ con; 兒童 Nhi đồng; ② Người trẻ (thường chỉ thanh niên trai tráng): 男兒 Nam nhi; ③ Con trai: 她有一兒一女 Chị ấy được một cháu trai một cháu gái; ④ Con (tiếng tự xưng của con đối với cha mẹ); ⑤ Con, cái... (chữ đệm để chỉ những vật nhỏ, thường đặt phía sau để biến động từ hoặc tính từ thành danh từ): 小貓兒 Con mèo con; 花兒 Cái hoa, cánh hoa; ⑥ Đực.【兒馬】 nhi mã [érmă] Ngựa đực.


meanings:
① Con thỏ. ||② Mặt trăng. Ngày xưa bảo cái bóng đen trong mặt trăng là con thỏ, vì thế nên tục gọi mặt trăng là ngọc thỏ 玉兔.


meanings:
① Con thỏ: 白兔 Thỏ trắng; 守株待兔 Ôm cây đợi thỏ; ② (văn) Mặt trăng.


meanings:
Sừng thỏ, lông rùa; chỉ cho sự vật tạm có tên gọi mà không thực có. Bài tựa của Lưu Bạt trong phần phụ lục ở cuối quyển trong PDNL q. hạ ghi: »兔 角 龜 毛、 敢 言 有 實？ 狐 裘 羔 袖、 終 愧 非 宜。 – Sừng thỏ lông rùa dám bảo rằng có thực? Áo lông cáo, áo lông cừu không nên dùng, trọn nên hổ thẹn!«.


meanings:
Thỏ ngựa, chỉ cho các ông tăng tầm thường, tài đức thấp thỏi. Tiết Văn Định Hồ An Quốc Cư Sĩ trong NĐHN q. 18 ghi: »手 握 乾 坤 殺 活 機、 縱 橫 施 設 在 臨 時、 滿 堂 兔 馬 非 龍 象、 大 用 堂 堂 總 不 知。 – Thủ ác càn khôn sát hoạt cơ, tung hoành thi thiết tại lâm thời, mãn đường thố mã phi long tượng, đại dụng đường đường tổng bất tri. – Nắm chặt càn khôn tung bẫy rập, ra tay ngang dọc chỉ tùy thời, đầy nhà toàn hạng tầm thường cả, đại dụng rành rành trọn chẳng hay«.


meanings:
① Con Huỷ, tức là con tê giác. Sừng nó tiện dùng làm chén uống rượu, nên gọi là huỷ quang 兕光.


meanings:
(động) (văn) Con tê giác cái: 兕觥 Chén uống rượu bằng sừng tê.


meanings:
① Châu Duyện, thuộc tỉnh Sơn-đông và Trực-lệ bên Tầu.


meanings:
Tên huyện: 兗州縣 Huyện Duyễn Châu (Duyện Châu) (ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).


meanings:
① Giống Ðảng, tức là giống Ðường-cổ giặc bây giờ, chính là chữ đảng 黨.


meanings:
① Ðâu mâu 兜鍪 cái mũ trụ. Cái mũ lúc ra đánh trận thì đội. ||② Ðứng đằng sau ôm lại gọi là đâu, như đâu nã 兜拿 ôm bắt, như ta nói khoá cánh.


meanings:
Gõ, đánh, vỗ. Mật Am ngữ lục ghi: »廁 坑 籌 子 𨁝。 入 諸 人 八 萬 四 千 毛 竅 裏。 觸 著 五 臟 神。 惡 發 連 兜 兩 掌。 直 得 血 濺 梵 天。 – Những que cứt trong nhà xí ùn ùn chui vào trong tám mươi bốn ngàn lỗ chân lông của các ông, đụng nhằm Thần ngũ tạng liền nôn ra, hai tay vỗ liên tục đến nỗi máu bắn tung tóe đến Phạm thiên«.


meanings:
① Túi: 网兜兒 Túi lưới; 褲兜 Túi quần; ② Bọc, ôm, đùm: 兜拿 Ôm bắt, khóa cánh; 用手巾兜着幾個雞蛋 Dùng khăn tay đùm mấy quả trứng gà; ③ Vòng. 【兜抄】đâu sao [douchao] Đánh quặt lại, vòng lại; 【兜圈子】đâu khuyên tử [douquanzi] a. Vòng quanh: 飛機在樹林上兜圈子 Máy bay lượn quanh khu rừng; b. Nói quanh nói quẩn, nói xa nói gần, rào trước đón sau; ④ Đi chào hàng, đi dạm bán hàng: 兜主顧 Đi dạm khách hàng. 【兜售】đâu thụ [doushòu] Dạm bán, chào hàng, bán rao: 兜售滯銷貨 Bán rao món hàng ế ẩm; ⑤ Chịu trách nhiệm, gánh vác: 沒關係，有問題我兜訩 Không sao, có gì tôi xin chịu trách nhiệm; ⑥ Lật tẩy; ⑦ (văn) Mũ đàn bà đội; ⑧ (văn) Mũ trụ. 【兜鍪】đâu mâu [doumóu] (văn) Mũ trụ (để đội khi đánh giặc); ⑨ Như 篼 [dou].


meanings:
（梵 Tuṣita，巴 Tusita，藏 Dgaḥ-ldan）欲界六天的第四天。又作睹史多天、兜駛多天等。意譯妙足天、知足天、喜足天、喜樂天。在此天之人，多于自己所受，生喜樂知足之心，故有此名。《慧苑音義》卷上謂此詞有喜事、聚集、游樂三義。《佛地論》卷五雲（大正26·316c）︰‘睹史多天後身菩薩于中教化，多修喜足，故名喜足。’《彌勒上生經宗要》雲（大正38·299b）︰‘六天之中是其第四天，下三沈欲情重，上二浮逸心多，此第四天欲輕逸少，非沈非浮，莫蕩于塵，故名知足。’<#>此天在夜摩天上十六萬由旬，距大海三十二萬由旬，于虛空密雲上，縱廣八萬由旬。有內外兩院，‘外院’是凡夫所住的穢土。‘內院’是一生補處菩薩（即將成佛者）居住的淨土。釋迦牟尼佛亦嘗在此天修行。現爲補處菩薩的彌勒，今亦在此處說法教化。《彌勒上生經》（即《觀彌勒菩薩上生兜率天經》）叙述彌勒上生此天時之情景，謂爾時有五百萬億天子，爲一生補處菩薩化作五百萬億寶宮，幷爲彌勒菩薩造善法堂，從額上自然出五百億寶珠，具足琉璃玻璃一切衆色，如紫紺摩尼表裏映徹，摩尼光回旋空中，化爲四十九重微妙寶宮，又化作五百億天女，自然執樂器，競起歌舞，所咏之歌皆演說十善四弘誓願，諸天聞者無不發無上道心。<#>又，此天天衆壽量四千歲。其一晝夜相當于人間四百年。若加以換算，其壽量爲人間五億七千六百萬年。若用古時的記數法，則爲五十七億六千萬年。天衆行欲時，男女執手即成陰陽。初生之兒如人間小孩八歲大，色圓滿，衣服自備，七日成人，身長四由旬，天衣長八由旬，廣四由旬，重一銖半。<#>由于‘未來佛’彌勒菩薩在兜率天之內院說法，因此佛教界也有往生兜率天親聆彌勒教化的思想。此謂‘兜率往生’，又因兜率天在人類之上方天界，因此又稱‘兜率上生’。這是往生彌陀淨土之外的另一種往生思想。所依據的是《彌勒上生經》。我國東晋的道安及其弟子法遇、曇戒；唐代的玄奘、窺基師徒等人皆曾立誓往生兜率。<#>◎附一︰《佛說觀彌勒菩薩上生兜率天經》（摘錄）<#>佛滅度後，我諸弟子，若有精勤修諸功德，威儀不缺，掃塔塗地，以衆名香妙花供養，行衆三昧，深入正受讀誦經典。如是等人，應當至心，雖不斷結，如得六通。應當繫念，念佛形像，稱彌敕名。如是等輩，若一念頃受八戒齋，修諸淨業，發弘誓願，命終之後，譬如壯士屈申臂頃，即得往生兜率陀天，于蓮華上結加趺坐。百千天子作天伎樂，持天曼陀羅花、摩呵曼陀羅華以散其上，贊言︰‘善哉！善哉！善男子，汝于閻浮提廣修福業，來生此處，此處名兜率陀天。今此天主名曰彌勒，汝當歸依。’<#>應聲即禮，禮已，諦觀眉間白毫相光，即得超越九十億劫生死之罪。是時菩薩隨其宿緣，爲說妙法，令其堅固，不退轉于無上道心。如是等衆生若淨諸業，行六事法，必定無疑，當得生于兜率天上，值遇彌勒，亦隨彌勒下閻浮提第一聞法，于未來世值遇賢劫一切諸佛，于星宿劫亦得值遇諸佛世尊，于諸佛前受菩提記。<#>佛告優波離，佛滅度後，比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷、天、龍、夜叉、乾闥婆、阿修羅、迦樓羅、緊那羅、摩侯羅伽等，是諸大衆，若有得聞彌勒菩薩摩呵薩名者，聞已歡喜，恭敬禮拜，此人命終如彈指頃，即得往生，如前無異。但得聞是彌敕名者，命終亦不墮黑暗處、邊地、邪見、諸惡律儀，恒生正見，眷屬成就，不謗三寶。佛告優波離，若善男子、善女人，犯諸禁戒，造衆惡業，聞是菩薩大悲名字，五體投地，誠心懺悔，是諸惡業速得清淨。<#>未來世中諸衆生等，聞是菩薩大悲名稱，造立形像，香花、衣服、繒蓋、幢幡禮拜繫念。此人命欲終時，彌勒菩薩放眉間白毫大人相光，與諸天子雨曼陀羅花，來迎此人。此人須臾即得往生，值遇彌勒，頭面禮敬，未舉頭頃，便得聞法。即于無上道，得不退轉；于未來世，得值恒河沙等諸佛如來。<#>◎附二︰印順《初期大乘佛教之起源與開展》第八章第二節（摘錄）<#>兜率是欲界的第四天。釋尊成佛以前，在兜率天，從天降生人間成佛。未來成佛的彌勒，也住在兜率天，將來也從兜率天下降成佛。彌勒成佛的人間淨土，是希望的，還在未來，而彌勒所住的兜率天，却是現在的，又同屬于欲界，論地區也不算太遠。一生所系的菩薩，生在兜率天，當然與一般的凡夫天不同。兜率天的彌勒菩薩住處，有清淨莊嚴的福樂，又有菩薩說法，真是兩全其美，成爲佛弟子心目中仰望的地方。西元前101～77年在位的錫蘭王──度他伽摩尼（Duṭṭha-Gamaṇi），在臨終時，發願生兜率天，見彌勒菩薩。西元前二世紀，已有上生兜率見彌勒的信仰，這是可以確定的。《小品般若波羅蜜經》說︰不離般若的菩薩，是從那裏生到人間來的？有的‘人中命終，還生人中’；有從他方世界生到此間來的；也有‘于兜率天上，聞彌勒菩薩說般若波羅蜜，問其中事，于彼命終，來生此間’。特別說到兜率天，正因爲兜率天有彌勒菩薩說法。彌勒在兜率天說法，是發願往生兜率天的主要原因。兜率天在一切天中，受到了特別的重視。大乘經說到成佛時的國土清淨，有的就說與兜率天一樣，這可見兜率天信仰的普遍。推重兜率天，不是兜率天的一般，而是有彌勒菩薩說法的地區。《佛本行集經》說︰一生所系的菩薩，在兜率天的高幢宮，爲諸天說‘一百八法明門’；《普曜經》也有此說。後代所稱的彌勒內院，也就是兜率天上，一生所系菩薩所住的清淨區。兜率天上彌勒淨土的信仰，是部派佛教時代就有了的。在大乘的他方淨土興起後，仍留下上升兜率見彌勒的信仰，所以玄奘說︰‘西方道俗，幷作彌勒業，爲同欲界，其行易成。’等到十方佛說興起，于是他方佛土，有北拘盧洲式的自然，天國式的清淨莊嚴，兜率天宮式的（佛）菩薩說法，成爲一般大乘行者所仰望的淨土。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷二十〈忉利天品〉、卷二十一〈三灾品〉；《增一阿含經》卷四十五；《大樓炭經》卷四；《海龍王經》卷二〈總持門品〉；《大方等大集經》卷十六〈虛空藏品〉；《立世阿毗曇論》卷六、卷七；《彌勒淨土與菩薩行研究》（《現代佛教學術叢刊》{60}）。<#>


meanings:
4385兜率，梵名 Tuṣita，巴利名 Tusita，西藏名 Dgaḥ-ldan。又作都率天、兜術天、兜率陀天、兜率多天、兜師陀天、睹史多天、兜駛多天。意譯知足天、妙足天、喜足天、喜樂天。與夜摩天合稱為兜夜。乃欲界六天之第四天，位於夜摩天與樂變化天之間，距夜摩天十六萬由旬，在虛空密雲之上，縱廣八萬由旬。關於此天之名，立世阿毘曇論卷六謂，歡樂飽滿，於其資具滿足，於八聖道不生知足，故稱為兜率陀天。佛地經論卷五則謂，後身菩薩於中教化，多修喜足，故稱為喜足天。此天有內外兩院，兜率內院乃即將成佛者（即補處菩薩）之居處，今則為彌勒菩薩之淨土；彌勒現亦為補處菩薩，於此宣說佛法，若住此天滿四千歲，即下生人間，成佛於龍華樹下。又昔時釋迦如來身為菩薩時，亦從此天下生人間而成佛。一般所傳內院有四十九院，或即依據彌勒上生經之說而來，其經文謂（大一四‧四一九上）：「此摩尼光迴旋空中，化為四十九重微妙寶宮。」外院屬欲界天，為天眾之所居，享受欲樂。天人之壽命約四千歲，其一晝夜相當於人間之四百年，換算之，約人間五億七千六百萬年，但古之記數法為五十七億六千萬年。此外，此天眾生，情欲動時，兩相執手，即成陰陽，初生之兒如人間八歲小孩，七日成人，身長四由旬，衣長八由旬，寬四由旬，重一銖半。　又密教將此天子安在現圖胎藏界曼荼羅外金剛部院之西北方。其形像，身呈白肉色，右手屈臂，置於乳下，屈中間三指，伸小指，持未開之蓮花。左手作拳印，叉腰。左右有侍女，身亦呈白肉色，右手皆持未開之蓮花。種子為???（taṃ），三昧耶形為荷葉上之未開蓮花。〔普曜經卷一、慧苑音義卷上〕


meanings:
4387往生彌勒菩薩之淨土兜率天。又作兜率上生。兜率天有內、外兩院，彌勒菩薩常在內院說法，外院為天眾欲樂處，不易聞法。在印度古代，兜率往生之信仰頗為盛行，故高僧大德發願往生彌勒淨土，並蒙彌勒菩薩化度之記載極多。據巴利文大史（Mahāvaṃsa, xxxii）所載，西元前二世紀頃統治錫蘭之木杈伽摩尼王（Duṭṭhagāmanī），於臨命終時，自某長老聞說彌勒菩薩及其居處之事，未久，王即蒙彌勒自兜率天乘車來迎，生彼天中。另據出三藏記集卷十記載，婆須蜜、彌妒路刀利、僧伽羅剎皆昇於兜率天，其中婆須蜜繼彌勒之後作佛，號師子如來，彌妒路刀利號光炎如來，僧伽羅剎號柔仁佛。又據婆藪槃豆法師傳、大唐西域記卷五等所載，無著、世親、師子覺等亦獲往生或發願往生兜率淨土，其中無著且於彼天中，向彌勒諮稟大乘經之要義。此外，其他類似之記載不勝枚舉。　於我國，自東晉以來即盛行兜率往生之信仰。據梁高僧傳卷五、名僧傳抄道安傳、僧輔傳、曇戒傳、道汪傳、僧印傳、法盛傳等所載，道安及其弟子法遇等八人於生前立誓往生兜率，後果感得異僧與兜率天之伎樂現身來迎。其後，僧輔、曇戒、道汪、僧印、法盛等諸師，亦皆效法道安往生兜率之事，先後發願往生彼天。另據大慈恩寺三藏法師傳卷十、法苑珠林卷十六讚歎部，及宋高僧傳卷四窺基傳、卷十四道宣傳等載，玄奘及弟子窺基、四分律宗之祖道宣等高僧，皆以往生兜率為臨終大願，玄奘且作「讚彌勒四禮文」，窺基撰彌勒上生經疏等，以倡導兜率往生之信仰。此外，續高僧傳卷八、卷十二、法苑珠林卷十六等亦皆詳舉有關僧俗發願往生兜率之記載。於近代，如太虛大師、虛雲和尚、慈航菩薩等一代高僧，皆發願往生彌勒淨土之內院。日本方面，最早有關彌勒信仰之記載為欽明天皇十三年（551），自百濟請得一尊彌勒石像，並營建佛殿以供奉禮拜，其後兜率信仰漸盛，發願往生者極多，如高僧空海（774～835）即其中著名之例。　於法相瑜伽派中，彌勒被敬奉為開祖，故法相諸師願求兜率往生者甚多，且自無著於所著「攝大乘論」中判示凡夫之往生極樂是為「別時意」以來，此一信仰尤為熾盛。所謂別時意，即重新闡釋觀無量壽經有關「念誦佛名能即時往生西方」之說，而謂念誦佛名僅為往生西方之遠因，實係為使眾生捨離怠惰之方便說法而已。此項說法影響印度與我國之彌陀信仰，一時往生西方之信仰漸呈現衰廢。因而吉藏、道綽、迦才等，遂比較兜率、極樂之優劣及往生難易，其中吉藏之觀無量壽經義疏立四義比較觀經、彌勒經之異同。道綽之安樂集卷上更以四義比較兜率、西方二處之優劣，謂：(一)彌勒為眾生轉不退法輪，聞法深信者雖可獲益，然耽著享樂而不信者亦甚多。又雖往生兜率，然此界屬三界之內，故仍有退轉之虞；反之，往生西方者，不僅不退轉，以其無漏、出離三界，故亦不退失。(二)往生兜率者之壽命僅有四千歲，命終不免退墮；而往生西方者，其壽命與彌陀相等齊，非算數所能量知。(三)兜率之水鳥樹林僅係諸天之樂所生的緣；西方之水鳥樹林則能演說妙法，令往生者得證無生之境。⑷就音樂而言，彌陀淨土之音樂勝於世間帝王及六天萬億倍，可知此非兜率所及。另外，懷感之釋淨土群疑論卷四、智儼之華嚴經孔目章卷四、迦才之淨土論卷下等，皆舉多義以詳論彌陀、彌勒兩淨土之優劣難易。　至於往生兜率天之因行階位，據彌勒上生經與窺基所撰之經疏記載，往生內院之行因有上、中、下三品，細分之，每品又各有上、中、下三品，共計九品。上品往生之修因有勤修功德、威儀不缺、掃塔塗地、香花供養、三昧正受、讀誦經典等六事，上品上生者修五事或六事之法，中生者修三事或四事之法，下生者修一事或二事之法；中品往生有歡喜心、恭敬語、禮拜身等三種行業，中品上生者具足三種行，中生者修二種行，下生者修一種行；下品往生有懺悔、聞名稱、造形像、香供、花供、衣服供、繒蓋供、幢供、幡供、身恆禮拜、心口繫念等十一種修因，懺悔為下品三生所共行，上生者悉行其餘十行，中生者行造像、供養、禮拜，下生者行造像、供養。又往生兜率外院之因行有五戒、八戒、具足戒、精進、十善法等五種。〔彌勒下生經、心地觀經卷三、遊心安樂道、淨土十疑論、阿彌陀經疏鈔卷四、往生要集卷上末〕（參閱「兜率天」4385、「彌勒菩薩」6424）


meanings:
① Nơm nớp. Tả cái dáng kiêng dè cẩn thận.


meanings:
Nơm nớp, kiêng dè thận trọng. 【兢兢業業】 căng căng nghiệp nghiệp [jingjing yèyè] Cần cù tận tuỵ.


meanings:
258<一>契證真理。大乘義章卷一（大四四‧四八一下）：「證會名之為入。」　<二>解知事物之意。無量壽經卷上（大一二‧二六六中）：「入眾言音，開化一切。」　<三>指梵語、巴利語 āyatana 之舊譯，新譯為處。即根境相涉入而生識稱為入；如十二入，新譯作十二處。〔唯識二十論〕（參閱「十二處」343、「處」4782）　<四>心或心作用之根據或端緒之意。維摩經卷上（大一四‧五三九中）：「是身如毒蛇、如怨賊、如空聚，陰界諸入所共合成。」同經卷中（大一四‧五四六上）：「求法者，非有色受想行識之求，非有界入之求。」　<五>進入某種境地。俱舍論卷十七（大二九‧二七三中）：「忍觀行人能入正定。」


meanings:
① Vào, đối lại với chữ xuất 出 ra. ||② Dùng vào, buộc vào, như nhập thủ 入手, cố nhập 故入 buộc tội vào, sát nhập 詧入 thu nộp vào. Ðem chỗ nọ nộp cho chỗ kia. ||③ Ðược, khoảng tiền thu vào gọi là nhập khoản 入款. ||④ Hợp, như nhập điệu 入調 hợp điệu, nhập cách 入格 hợp cách. ||⑤ Tiếng nhập, âm chữ có bốn âm là bình thượng khứ nhập 平上去入. Tiếng ngắn mà gặt là tiếng nhập.


meanings:
Tỉnh ngộ, ngộ nhập. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »寶 壽 作 街 坊 時。 見 兩 人 相 諍。 一 人 以 手 打 一 拳 云:儞 得 恁 無 面 目。 寶 壽 因 而 得 入。 – Lúc Bảo Thọ còn làm Nhai phường, thấy hai người đang tranh cãi. Một người dùng tay tát người kia một cái, nói: Ông như vầy mà không có lòng tự trọng. Bảo Thọ nhân đây tỉnh ngộ«.


meanings:
① Vào, tham gia: 入國問禁 Vào nước người hỏi lệ cấm; 入會 Vào hội; 納入軌道 Đi vào nề nếp; ② Nộp vào, thu nhập: 入不敷出 Thu không đủ chi, thu chi mất thăng bằng; ③ Hợp, thích ứng với: 入情入理 Hợp tình hợp lí; 入調 Hợp điệu; 入格 Hợp cách; ④ Thanh nhập (một trong bốn âm thanh của tiếng phổ thông Trung Quốc phát ra nhanh và ngắn): 平上去入 Bình thượng khứ nhập.


vietnamese:
nhập nhất thiết phật cảnh trí bồi lô già na tạng kinh <đpb>


vietnamese:
nhập nhất thiết bình đẳng thiện căn <đpb>


meanings:
（梵 Madhyamakāvatāra，藏 Dbu-ma-laḥjug-pa）中觀思想的入門書。印度中觀歸謬論證派之大成者月稱（Candrakīrti 560～640）所著。全書包括本頌三二九頌及作者自注，內容系依據《十地經》，將菩薩的發心分爲十階位，分十品論述十波羅蜜，其後再加二品，叙說菩薩地及佛地的功德，共計十二品。卷首首先贊嘆大悲，以大悲心、智慧和菩提心爲菩薩因，而大悲心是智慧和菩提心的根本，其次說出造論的目的，幷進一步解說《中論》之精要。文中所引用的經論，有《般若經》、《中論》、《十地經》、《楞伽經》等三十多種。<#>十二品中，第六品詳說中觀歸謬論證派的學說，內容約占全書的四分之三，可視爲本論的中心。文中以《十地經》爲經證，以龍樹的《中論》爲理證，以論說緣起（即般若波羅蜜）的修習，以及人法二無我、空性的差別。其中，幷將人法二無我之理論，與唯識派、順世j 、數論學派、勝論學派、吠檀多學派及正量部等學說相比較，幷加以批判。此外，又述及二諦說、了義未了義的抉擇、無自性、假設有、歸謬論法等中觀派的主要論題。關于空性的差別，則依《般若經》解說十六空和四空。<#>本論對寂天的《入菩提論》等後期論書有很大的影響。尤其對十二世紀以後的西藏佛教影響更大。如西藏佛教的改革者宗喀巴，在其主要著作《菩提道次第論》中，即以本書爲重要典據而屢加引用。在近世黃教的寺院裏，此論仍然甚被重視。另外，《入菩提行論難語釋》（Bodhicaryāvatāra-pañjika）、《善說要集》（Subhāṣita saṃgraha）等書，也常引用本書。<#>關于本書的注疏，有勝喜（Jayānanda）的《入中觀論注疏》（Madhyam akavatāra-ṭīk^a，西藏所傳），及宗喀巴的《入中論善顯密意疏》。本書梵本已闕；但有西藏譯本。近世名僧法尊即依據藏譯本譯出《入中論講記》及宗喀巴的《入中論善顯密意疏》。日譯本有笠松單傳及北■利親的譯注。此外，又有比利時學者普辛的法譯本。<#>◎附︰法尊《入中論講記》前言〈本論之組織〉<#>《入中論》之組織，依于《華嚴經》〈十地品〉。龍樹菩薩著有《十住毗婆沙論》以釋經，此土所譯，只有前二地之文。空宗著述，多釋般若深見，釋般若廣行甚少。龍樹菩薩所造，只有《集經論》、《法界贊》、《寶鬘論》，指示修行次第，不但談空。本論于空宗正見，及修行次第，甚深廣大二種教門，均有解釋。自初地乃至佛地，依次排列。每一地中，叙菩薩修行成就之功德已，複配以初發心修行法，指學者以修行次第。二空之理，則在般若度中廣釋。云何學《中論》？學般若者，應具清淨信心，則雖聞四句一偈，亦有無量功德，故應先培養信心。生信之法，常觀三界輪回，流轉不息，無纖毫之樂，可以貪著。次觀衆生，若知求出離，發菩提心，修菩薩行，無上佛果，亦終有成就之一日。若醉生夢死，作生死業，則一期報盡，隨業受生，或往人天，或墮惡趣，自無主宰。應及此未至臨命終時，自有智慧、能力、自在，將此生死大事，作一解决。勿待臨時，手忙足亂，一墮三塗，欲求正法，不可得矣。<#>次當思惟有暇圓滿人身難得，佛法難聞。五濁惡世聞大乘法，尤爲希有。《般若經》雲︰學般若者，從生至生，受用無盡。生生得生有大般若之處，得遇善知識爲說般若法門，具足一切學般若之增上緣，自然喜近善士，樂聞正法，樂修菩薩行。故今聞此法者應生希有心，常觀三業是否順因果、如佛法，修五戒十善，則不失人天福報，至少獲得臨命終時，無有憂悔。更上者，以此功德，回嚮往生極樂、兜率，則爲淨土勝因。再上者，生生常值佛法，爲大菩薩之所攝受，最後必蒙佛授記，成佛度生。最上者，若有大福德一切圓滿，依金剛乘，即身成佛，是又殊勝中之殊勝者矣。然末世福德圓滿之根器難得，則以出離心菩提心，如法修行甚深慧廣大行，生生常爲大菩薩所攝受，乃至究竟成佛，是聽《入中論》者應有之宗趣也。若以如是心學《中論》，則宗喀巴大師、月稱論師之功德，亦許後人修成也。<#>［參考資料］　《西藏佛教研究》；山口益《佛教に于ける無と有との對論》；《梵語佛典の諸文獻》；T. R. V. Murti《TheCentral Philosophy of Buddhism》；演培《入中論頌講記》。<#>


meanings:
259梵名 Madhyamakāvatāra，西藏名 Dbu-ma-laḥjug-pa。又譯作入中觀論。為具緣派中觀宗之大成者月稱（梵 Candrakīrti, 560～640）所著。中文有法尊譯本。其內容敘述具緣派中觀宗之教義大綱，解釋並闡明龍樹所著之中觀論。本頌三二九頌，中有自註。內容結構乃根據十地經而來；前十品為十波羅蜜之解說，其後再加二品，則成十二品。其中第六品闡述具緣派中觀宗之學說甚詳，講解慧度、抉擇二諦，盛破唯識，為本論之中心，為藏傳佛教格魯派僧人必讀論著之一。〔入中論頌講記（演培）〕


meanings:
three mental states of entering, abiding, and departing


meanings:
bringing in the buddha image for offerings


vietnamese:
nhập xuất tức niệm tu tập sai biệt nhị chủng <pttđ>


vietnamese:
nhập xuất tức niệm hữu ngũ chướng ngại pháp <pttđ>


vietnamese:
nhập xuất tức niệm năng trị hôn trầm cập bất chính tầm tứ <pttđ>


vietnamese:
nhập xuất tức niệm năng trị duyên tam thế cảnh chướng định tầm tứ <pttđ>


vietnamese:
nhập đường cầu pháp tuần lễ hành kí <bktt>

meanings:
四卷。日僧圓仁撰。又稱《入唐巡禮記》、《五臺山巡禮記》，或略稱《行禮記》。收在《大日本佛教全書》第一一三册、《現代佛學大系》第十三册。此外，有兩種英譯本，均爲賴世和（Edwin O. Reisc hauer）所譯，其一爲《Enninś Diary》，另一爲《EnninśTravels in Ta/ng China》，二書皆爲西元1955年在紐約出版。<#>本書爲日僧圓仁（794～864）入唐求法的旅行記錄，與玄奘《大唐西域記》、馬可波羅《東方見聞錄》幷稱爲世界三大旅行記。其記錄時間起于承和五年（838）至承和十四年，歷經唐文宗、武宗、宣宗三代；內容詳述經過今江蘇、安徽、山東、河北、山西、陜西、河南等七省的見聞。其間，遭遇唐武宗毀佛，不得已蓄發易服，逃避法難，嘗盡辛酸。本書內容所涉廣泛，除佛教教義、制度之外，更詳實記載當時海上交通的困難、內陸交通狀况、唐武宗會昌法難、天臺山及五臺山諸寺院的盛况及信仰情形等，是瞭解唐代社會、經濟、政治、風俗、地理與日唐交通、佛教交流等的珍貴史料。<#>又，本書系圓仁以一外國僧人的立場，對唐代文、武二宗時，中國佛教界的狀况，所做的客觀描述。由于作者沒有主觀成見，所述儘是其旅途所見所聞的白描，故其客觀性使該書具更高的史料價值。<#>本書原本已佚，現傳者有二種。一爲京都東寺觀智院藏本，系伏見天皇正應四年（1291）沙門兼胤手書之古抄本，今《大日本佛教全書》所收本即此抄本。另一爲池田長田本，系信濃（長野縣）慧日山津金教寺長海大僧都，于文化二年（1805）據比睿山飯室穀松禪院的藏本所書寫，曾作爲《四明餘霞》的附錄而刊行。此二抄本，東寺本之脫誤較多，且有記事重複處。<#>本書之研究者，除上列美國學者賴世和英譯本書外，日本學者岡田正之、今西龍、大穀光照、冢本善隆、小野勝年、日比野丈夫等，皆有研究解說。<#>◎附︰梁容若《圓仁及其入唐求法巡禮行記》第四節〈入唐巡禮記之史料價值〉<#>巡禮記歷時既久，所涉範圍甚廣。自兩國交通，以及大唐風俗儀式、官府制度、地方組織、政治措施、宗教問題、外交及國際戰爭，多據親見親聞，隨筆記錄。往返書簡牒文，亦多全文錄入，爲考當時公私書牘體式之一助。所記事實雖不無訛傳誤聞，而可以裨補史乘者實夥。日本古代旅行中國之外交官、留學僧侶、學生，人數雖多，而留有重要記錄者爲唐時智澄大師之《行曆鈔》，宋時成尋阿闍梨之《參天台五台記》，明時瑞欣和尚之《入唐記》、策彥和尚之《初渡集》及《再渡集》，與圓仁之書，幷稱五大游記。而規模之大，史迹之多，實以圓仁書爲翹楚。<#>其所記事實，多有可資考史，裨補中土記錄之不足者，如卷四會昌五年四月條有雲︰<#>‘左右神策軍者，天子護軍也。每年有十萬軍，自古君王頻有臣叛之亂，仍置此軍，以來無人敢奪國位，敕賜印每中尉初上時，准敕出兵馬迎印，別行公事，不屬南司。今年四月初，有敕索兩軍印，中尉不肯納印。有敕再三索，敕意索護軍印付中書門下合掌，相管軍事，一切擬令取相處分也。左軍中尉即許納印，而右軍中尉不肯納印，遂奏雲︰迎印之日，兵馬迎之，納印之日，亦須動兵馬納也。中尉意敕若許，即因此便動兵馬起異事也。便仰所司，暗排比兵馬，人君怕且縱不索。’<#>此述武宗與宧官所領神策軍之暗鬥，武宗欲收官印，以軍權付宰相，而右軍中尉魚弘志陰謀拒命，其事遂阻。蓋雖武宗之英武，亦有無可如何者。時在仇士良死後二年，宧官勢退之時。《新唐書》〈仇士良傳〉記︰‘武宗明斷，雖有士良援立之功，內實嫌之，陽示尊寵。’蓋不得已也。<#>會昌反佛教運動，天下所拆寺四千六百餘所，還俗僧尼二十六萬五百人，收充兩稅戶，拆招提蘭若四萬餘所，收膏腴上田數千萬頃，收奴婢爲兩稅戶十五萬人。摩尼景祅各教，亦牽連而消滅，實爲宗教史上一大事，然唐人著作記其事者極少。蓋以武宗于會昌五年實行澈底滅佛，而六年三月即服道士藥暴卒。宣宗嗣位，立誅道士劉玄靖等，而復興僧寺，朝野從此皆諱言其事也。《舊唐書》、《資治通鑒》，皆記其要領于會昌五年，然其事實發端于武宗嗣位之初，《巡禮記》所載特詳，茲輯錄其事如下︰<#>‘會昌元年六月十一日，今上降誕日，于內裏設齋，兩街供養大德及道士集談經，四對論議，二個道士賜紫，釋門大德總不得著。南天竺三藏寶月入內對君王，從自懷中拔出表進請歸本國。不先咨開府，惡發，五日軍內收禁犯越官罪，故寶月弟子三人各决七棒，通事僧决十棒，不打三藏，不放歸國。（中略）三月三日，李宰相聞奏僧尼條疏，敕下發遣保外，無名僧不許置童子沙彌。（中略）<#>十月九日敕下，天下所有僧尼解燒練咒術禁氣背軍，身上杖痕，鳥文雜工功，曾犯淫養妻，不修戒行者，幷敕還俗。若僧尼有翰及谷鬥田地莊園，收納官。如惜錢財，情願還俗，玄亦任敕還俗，充入兩稅徭役。敕文在別，城中兩街功德使帖諸寺，不放出僧尼，長閉寺門，僧昡玄奏自作劍輪，自領兵打回鶻國，敕令彼僧試作劍輪，不成。又准宰相李紳聞奏，因起此條疏。其僧昡玄當誑隸僧尼財物，准敕條疏天下，大同諸州府中書門下牒，行京城內仇軍容拒敕，不欲條疏，緣敕意不許，且許請權停一百日內帖諸寺，不放僧尼出寺。左街功德使奏，准敕條疏僧尼，除年已衰老及戒行精確外，愛惜資財自還俗僧尼共一千二百三十二人。右街功德使奏，准敕條疏僧尼，除年已衰老及戒行精確外，愛惜資財自還俗僧尼共二千二百五十九人。<#>奉敕右街功德使奏，准去年十月七日、十六日敕，條疏令還俗僧尼，宜依其愛惜資財，情願還俗者，各委本貫收充兩稅戶。向後諸道有如此色類，幷准此處分。所蓄奴婢，僧許留一人，尼許留婢二人，余各任本家收管。如無家者，官爲貨賣。同衣 鉢餘外資財收貯，待後敕處分。其僧尼所留奴婢，如有武藝及解諸藥諸術者，幷不得留，不得剃髪私度，如有違犯，綱維知事錄報官。余資産錢物等，各委功德使自條疏聞奏，會昌三年歲次癸亥正月一日。（中略）<#>二月一日使牒雲︰僧尼已還俗者，輒不得入寺及停止，又發遣保外僧尼，不許住京入鎮內。’<#>以上猶屬因事因人而發，雖事澄汰，尚未根本廢佛，及韋宗卿撰疏受斥，而武宗滅佛之意已明。《巡禮記》雲︰<#>‘會昌三年六月，太子詹事韋宗卿撰涅槃經疏二十捲進，今上覽已，焚燒經疏，敕中書門下令就宅追索草本燒焚。其敕文如左︰敕銀青光祿大夫守太子詹事上柱國光陰縣開國男食邑三百戶韋宗卿，參列崇班，合遵儒業，溺于邪說，是扇妖風。既開炫惑之端，全戾典墳之旨，簪纓之內，頽靡何深！况非聖之言，尚宜禁斥，外方之教安可流傳？雖欲包容，恐傷風俗，宜從左官，猶謂寬恩，可任成都府尹，馳驛發遣。太子詹事韋宗卿進佛教涅槃經中撰成三德二十卷，奉敕大圓仰字鏡略廿卷，具已詳覽。佛本西戎之人，教張不生之說，孔乃中土之聖，經聞利益之言。而韋宗卿素儒士林，衣冠望族，不能敷揚孔墨，翻乃溺信浮屠，妄撰胡書，輒有輕進。况中國黎庶，久染此風，誠宜共遏迷聾，使其反樸，而乃集妖妄，轉惑愚人，位列朝行，豈宜不自愧？其所進經，內中已焚燒訖，其草本委中書門下追索焚燒，不得傳之于外。會昌三年六月十三日下詔。’<#>其滅佛歷程，見于記錄者如下︰<#>‘會昌五年四月，見說功德使條疏僧尼還俗之事，商議次第，且令三十以下還俗訖，次今令五十以下還俗，次令五十以上無祠部牒者還俗，第三番令祠部牒磨勘差殊者還俗，最後有祠部牒不差謬者盡令還俗，即僧尼絕也。斯之商議，天下大同也。緣准敕行，故從四月一日起首，年三十以下僧尼盡敕還俗，遞歸本貫，每日三百僧還俗。十五日年四十以下僧尼方盡。從十六日起首，五十以下僧尼還俗，直到五月十日方盡也。十一日起首，五十以上無祠部牒者還俗，前年以來牒疏僧尼，即簡粗行不依本教者，盡敕還俗，遞歸本貫。今年不簡高行粗行，不論驗僧大德內共奉也。但到次第，便令還俗。頻有敕問︰已還俗者多少？未還俗者多少？催進其數。外國僧未入條疏之例，功德使別聞奏取裁。有敕雲︰外國若無祠部牒者，亦敕還俗，遞歸本國者。西國北天竺難陀在大興善寺，天竺三藏寶月兼弟子四人，于中天成業，幷解持念大法，律行精細，博解經論在青龍寺幷無唐國祠部牒，新羅國僧亦無祠部牒者多，日本國僧圓仁、惟正亦無唐祠部牒，功德使准敕配入還俗例。又帖諸寺牒雲︰如有僧尼不伏還俗者，科違敕罪，當時决殺者。（中略）八月記雲︰近有敕，天下還俗僧尼緇服，各仰本州縣盡收焚燒，恐衣冠親播，恃勢隱在私家，竊披緇服，事須切加收檢，盡皆焚燒訖。聞奏如焚燒以後，有僧尼將緇服不通出，巡檢之時，有此包者，准敕處分者。諸州縣准敕牒諸坊諸鄉，收僧尼衣服，將到州縣，盡焚燒。又有敕令天下寺舍奇異寶佩珠玉金銀，仰本州縣收檢進上。又有敕雲︰天下寺舍僧尼所用銀器鍾磐釜鐺等，委諸道鹽鐵使收入官庫，錄聞奏者。’<#>政令雖嚴，而河北以統治力弛緩，似未普及。<#>‘十一月記雲︰三、四年以來，天下州縣准敕條僧尼還俗已盡。又天下毀拆佛堂蘭若寺舍已盡。又天下焚毀經像僧服罄盡。又天下剝佛身上金已畢，天下打碎銅鐵佛稱斤兩收檢訖，天下州縣收納寺家錢物莊園收家人奴婢已訖。唯黃河以北鎮幽魏路等四節度，元來敬重佛法，不毀拆寺舍，不條疏僧尼，佛法之事，一切不動之。頻有敕使勘罰，雲天子自來毀拆焚燒，即可然矣！臣等不能作此事也。’<#>閱此，則武宗排佛滅佛之具體程序與範圍結果，歷歷可知，信可以補正史之疏。僧侶于忍氣吞聲之餘，亦日造爲流言蜚語，以誣枉君相，動搖人心。《巡禮記》中所錄頗多，如記武宗與道士之關係則雲︰<#>‘會昌四年二月，駕幸右街金仙觀，是女觀，觀中有女道士，甚有容。天子召見入意， 敕賜絹乙千匹，遂宣中官令修造觀，便通內，特造金仙樓。其觀本來破落，後修造嚴麗，天子頻駕幸。<#>會昌五年八月，有敕斷天下獨脚車。條疏後，有人將獨脚車行者，當處决殺。緣天子信道士教，獨脚車破道中心，恐道士心不安歟！有敕斷天下猪黑狗黑驢牛等，此乃道士著黃，恐多黑色壓黃令滅歟！令近海州縣進活獺兒，未知其由。近有 敕令諸道士進十五歲童男女心膽，亦是被道士誑惑也。’<#>記武宗之宮闈罪惡，則雲︰<#>‘會昌四年八月中，太后薨，郭氏太和皇后，緣太后有道心，信佛法，每條疏僧尼時，皆有詞諫，皇帝令進藥酒，而藥殺矣！又義陽殿皇后蕭氏，是今上阿娘，甚有容。今上召納爲妃，而太后不奉命，天子索弓射殺，箭透入胸中，而薨。’<#>記武宗之馭下無狀則雲︰<#>‘會昌四年敕令兩軍于內裏築仙台，高百五十尺，十月起首，每日使左右神策軍健三千人，搬土築造。皇帝意切欲得早成，每日有敕催築。兩軍都虞侯把棒檢校。皇帝因行見，問內長官曰︰把棒者何人？長官奏曰︰護軍都虞侯勾當築台。皇帝宣曰︰不要你把棒勾當，須自擔土，便交搬土。後時又駕築台所，皇帝自索弓，無故射殺虞侯一人，無道之極也。’<#>于武宗之崩則記雲︰‘會昌六年四月十五日，聞天子崩來數月，諸道州縣，舉哀著孝訖，身體爛壞而崩矣！’是年五月一日，記宣帝之立則雲︰‘新天子姓李’語尤冷隽。凡此記述，恐爲當時僧侶之計劃宣傳，非出圓仁一人之誣枉。蓋當時佛教勢力深入人心，而武宗李德裕等欲以數人之力抗之，故終于身敗名裂。宣宗即位，而政策一轉。以李贊皇之智術勛業，而一蹶不振，蓋結怨過多，赤口燒城，排之者非止令狐綯崔鉉輩也。<#>要之《巡禮記》雖訛傳誤聞，流言蜚語，彌望而是，而以時代之古，範圍之大，能適當勾稽參證，鑒別解釋，必有裨于治唐史者，昔梁任公先生論史料，致慨于我國四周民族，率多蒙昧，其著述匡補我史實者甚稀，而以阿拉伯人阿布賽德哈散（Abus aid Hassan）之《印度中國紀程》及意大利人馬可波羅之游記爲鳳毛麟角。以《巡禮記》之性質與內容言之，固有遠過于二者。<#>［參考資料］　岡田正之《慈覺大師の入唐記行について》；小野勝年《入唐求法巡禮記之研究》；圓仁《入唐新求聖教目錄》。<#>


vietnamese:
nhập đường cầu pháp tuần lễ hành kí <pqđtđ>


vietnamese:
nhập đường cầu pháp tuần lễ kí <tqbkttpgt>


vietnamese:
nhập duy thức tính sở đắc nghĩa lợi <pttđ>


vietnamese:
nhập tựu thuỵ bạch thiền sư ngữ đăng <bktt>


vietnamese:
nhập tức xuất tức hữu nhị nhân duyên <pttđ>


vietnamese:
nhập tức xuất tức hữu nhị chủng địa <pttđ>


vietnamese:
nhập tức xuất tức hữu nhị chủng hạnh <pttđ>


meanings:
Gia nhập pháp hội. Chương Tổ thứ 10, Hiếp Tôn Giả trong CĐTĐL ghi: »初 至 華 氏 國、憩 一 樹 下。 右 手 指 地 而 告 眾 曰: 此 地 變 金 色 當 有 聖 人 入 會。 言 訖 即 變 金 色。 – Đầu tiên Tổ đến nước Hoa Thị, nghỉ dưới một cội cây, lấy tay phải chỉ xuống đất, nói với chúng rằng: Khi nào đất này đổi thành màu vàng sẽ có thánh nhân gia nhập pháp hội. Tổ vừa dứt lời, đất liền biến thành màu vàng«.


meanings:
Vào địa ngục như tên bắn. Lời nói quen thuộc trong nhà Thiền, phần lớn dùng quở trách người chẳng khế ngộ thiền cơ, có nghĩa là sau khi chết nhanh chóng rơi vào địa ngục. Vô Môn Quan ghi: »扶 過 斷 橋 水、 伴 歸 無 月 村。 若 喚 作 拄 杖、 入 地 獄 如 箭。 – Chống qua sông suối khi cầu gãy, cùng trở về thôn xóm lúc tối trời, nếu gọi là cây gậy thì vào địa ngục như tên bắn«.


meanings:
263請參閱 入唐求法巡禮行記 請參閱 入唐求法巡禮行記 請參閱 絕觀論 入堂之儀式法則。大眾倚西序之柱由左足而入，正面叉手低頭分東西兩序就位，先於佛前問訊，再對座互作揖而立；住持人由中央先由右足而入至靠近拜席處正面和南，此時大眾皆齊叉手低頭。禪苑清規卷一赴粥飯載，前門入時必從南頰（面向僧堂，其前門左側之柱處）入，先舉右足；不從北頰入，係尊敬住持人之故。後門入時，上間坐者從北頰入，先舉左足；下間坐者則從南頰入，先舉右足。既入，則於聖僧前問訊而坐。


meanings:
即入于禪定。有時得道者的示寂，也稱爲入定。定爲三學、五分法身之一，能令心專注于一境。可區分爲有心定、無心定等種。有爲佛道修行而入定者，亦有爲等待多年後將出現于世的聖者而入定者。若欲入定者出定，以向其人彈指爲佳。據《大唐西域記》載，摩呵迦葉受佛遺囑，入定于鶏足山中；清辯論師則沒身于南印度阿素洛宮，以待彌勒出世。《大智度論》亦雲入定者，水火不能害，亦不命終。<#>歷代以來，有關入定者的傳說頗多，茲略述其梗概︰<#>(1)據《大唐西域記》所載，在西域斫句迦國山上的岩穴中，有三阿羅漢入定，其形如羸人，鬚髮恒長。<#>(2)《魏書》〈釋老志〉雲，北魏有慧始禪師者，其人以神異著稱，以習禪爲能事，五十餘年未曾寢臥，太延年間（435～439）坐亡于八角寺。停尸十余日，容色不改。太平真君六年（445），改葬南郊時，開殯視之，儼然不傾壞，時人悉稱嘆其靈異。<#>(3)《續高僧傳》卷二十五〈釋法安傳〉雲，隋有法濟者，其人精進寡欲，善于咒術，受帝王禮遇。大業四年（608）坐亡，剃髪將殮時，須臾，發又長半寸餘。帝曰︰‘禪師乃入滅定，何得埋之？’遂敲大鍾達月余日，師仍不出定，而身相如生。因而天子爲之廢朝，百官素服送至蔣州。<#>(4)《宋高僧傳》卷十八雲，唐有僧伽者，本嶔嶺北何國人。龍朔年間（661～663），東游入江淮，屢現神異。景龍二年（708），奉詔赴內道場，爲帝說法。翌年三月坐亡于薦福寺，神彩如生，僅瞑目耳。敕令歸葬于泗州普光王寺。人皆稱之爲觀世音菩薩之化身。其身後所顯現之靈異頗多。大曆十四年（779），朝廷遣使賜絹彩，以描畫真容，迎回宮中供養；長慶二年（822），寺塔著火，唯僧伽遺容，儼然無損。後周敕各地設堂宇，以安置僧伽之法相，幷賜‘大聖僧伽和尚’之號。謂爲散聖之一。<#>(5)《宋高僧傳》卷二十二雲，北宋初年，明州乾符寺有異僧，人稱爲王羅漢。鬆懈戒行且食肉，出言若狂。開寶元年（968）六月坐亡，三日後，覆以漆布。一夜托夢告數人，請求爲除漆布，次日，漆工將漆布除之，見肉色紅白無損。吳越王錢氏贈以‘密修神化尊者’之號。<#>(6)《釋氏稽古略》卷四雲，宋·政和三年（1113）四月，西蜀嘉州有大風，林樹受害者極多。當時，枯株中有入定僧，發爪均長。敕令送往京師，迎入宮中供養。譯經三藏鳴金磬，使出定，僧自雲︰乃東林寺慧遠法師門下慧持也。依其請，再葬陳留。帝大感其靈異，故圖畫其像，頒布天下。<#>(7)依《虛雲和尚年譜》所載，光緒二十七年（1901）歲末之際，萬山積雪，嚴寒徹骨，虛雲獨居于終南山獅子岩，煮芋釜中，跏趺待熟，不覺定去。翌年正月，複成諸師前來賀年，見師在定中，乃以磬開靜。問︰‘已食否？’曰︰‘未，煮芋在釜，度已熟矣。’視之，已黴高寸許，堅冰如石。<#>(8)依《廣欽老和尚傳略》所載，師于承天禪寺後山洞中閉目靜坐，時逾百二十日無動靜，衆徒未能定其生死，遂去函通知弘一。弘一來後，領數衆上山視之，贊曰︰‘此種定境，古來大德亦屬少有。’于師前輕輕彈指三下後，率衆步出洞外，往碧霄岩（宏仁住處）而去；未久，師即出定，前來與弘一、宏仁等諸師頂禮請安。<#>(9)近人陳健民，爲漢人之苦修藏密有得者。畢生閉關苦修數十年，禪定功夫甚深。其所撰《短笛集》中，載有描繪定境之短詩若干首如次︰<#>  〈定光〉︰<#>凝然坦蕩絕邊中，能所雙忘真大同。者裏雖無<#>人作主，別來記得似晴空。<#>  〈（張）澄基兄定境，賦此對之〉︰<#>氣停脉住心休，外內凝然一球。除却光咕轉<#>，別無半點營謀。<#>  〈定境〉︰<#>如龜六縮住盤中，氣已調柔心已融。放出主人<#>虛本位，光明透徹水晶宮。<#>［參考資料］　《佛教禪定》（陳健民述，無憂子譯）。<#>


meanings:
① Tiến vào thiền định, khiến tâm chuyên chú một cảnh mà không tán loạn. Chương Trí Sách Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »吾 正 入 定 之 時、 不 見 有 無 之 心。 – Lúc tôi đang nhập định, không thấy có tâm hữu vô«. ② Tăng nhân mất. Chương Tổ thứ hai, A-nan trong CĐTĐL q. 1 ghi: »昔 如 來 以 大 法 眼 付 大 迦 葉。 迦 葉 入 定 而 付 於 我。 我 今 將 滅。 用 傳 於 汝。 – Ngày trước Như Lai đem đại pháp nhãn trao cho ngài Đại Ca-diếp, Ca-diếp lúc mất giao lại cho ta. Nay ta sắp mất, truyền nó lại cho ngươi«.


meanings:
① Còn gọi: Khai thất. Vào trong thất của Sư phụ, đích thân nhận lãnh lời dặn và nối pháp sau khi sư phụ truyền tâm ấn. Phẩm Tự Tự, Kinh Pháp Bảo Đàn ghi: »祖 以 杖 擊 碓 三 下 而 去、慧 能 即 會 祖 師 意、三 鼓 入 室。 – Tổ lấy gậy gõ vào cối ba cái rồi bỏ đi. Huệ Năng hiểu ý Tổ, nên canh ba vào thất«. ② Thiền tăng vào thất Sư phụ để tham vấn, hỏi đạo. Truyện Thiền sư Tùng Thẩm trong Vân Cư Sơn Chí ghi: »相 見 交 言 未 多、 即 得 普 願 禪 師 賞 識 器 重、 許 之 入 室。 – Lúc gặp nhau, thầy trò nói chuyện chưa nhiều, song thiền sư Phổ Nguyện rất hài lòng và xem trọng sư, chấp nhận cho sư vào thất để tham vấn«.


meanings:
Đệ tử ruột, đệ tử thân cận của thiền sư. Tiểu truyện Thiền sư Khuông Việt trong TUTA ghi: »一 日 入 室 弟 子 多 寶 問 云： 如 何 是 學 道 始 終？ – Một hôm đệ tử thân cận là Đa Bảo hỏi: Thế nào là chung thuỷ của việc học đạo?«.


meanings:
(term) six internal sense bases; six internal sense fields


meanings:
(term) higher ranks of ordinary disciples


vietnamese:
bát chủng vi nghịch học pháp bát chủng tuỳ thuận học pháp <pttđ>


vietnamese:
bát chủng trường dưỡng công đức kinh <đpb>


meanings:
① Ra tay. Tiết Hoa Tạng Tông Diễn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »遂 出 手 曰： 華 藏 不 惜 性 命、 爲 諸 人 出 手 去 也。 – Sư liền đưa tay ra nói: Hoa Tạng chẳng tiếc tính mạng, đã vì các ông mà ra tay đây!«. ② Chỉ cho các việc làm: Tham thiền, ngộ đạo, thị cơ, ứng cơ. Tiết Phúc Tiên Chiêu Khánh Thiền sư trong TĐT q. 13 ghi: »本 自 圓 成、 不 勞 機 杼、 諸 上 座 出 手 不 出 手？ – Sư thượng đường, nói: Vốn tự có sẵn, chẳng nhọc đến khung cửi, các Thượng toạ xuất thủ hay chẳng xuất thủ?«.


meanings:
Đến chỗ hoàn toàn thôi nghỉ, chỉ cho chỗ cứu cánh chân thật. Sở Sơn Kỳ Thiền sư giải chế trong Thiền Quan Sách Tiến ghi: »眞 實 究 竟 爲 出 期。 – Chỗ cứu cánh chân thật là xuất kì«.


meanings:
Vượt lên trên thứ bậc thông thường. Linh Hựu ngữ lục ghi: »若 能 對 眾 下 得 一 語 出 格、 當 與 住 持。 – Nếu người nào trước đại chúng nói được một lời xuất cách, ta sẽ cho làm Trụ trì«.


meanings:
Vượt lên trên thứ bậc và số lượng thông thường. Thư Đáp Bốc Vận Thuộc trong Mật Am ngữ lục ghi: »昔 龐 居 士 李 都 尉。 皆 是 誠 心 篤信。 自 己 分 上。 有 蓋 天 蓋 地。 出 格 超 量 底 事。 – Xưa kia Bàng cư sĩ, lí đô uý đều là những người thực bụng vững tin nơi chính mình, có việc làm vượt lên trên thứ bậc và số lượng thông thường, để giáo hoá chúng sinh ở khắp nơi«.


meanings:
Trạng thái tùy ý tự tại, vận dụng vô ngại sau khi ngộ. Tiết Đại Quy Mộ Triết Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »諸 人 還 相 委 悉 麼？ 若 也 委 悉 去、 如 龍 得 水、 似 虎 靠 山、 出 沒 卷 舒、 縱 橫 應 用。 如 未 相 委、 大 似 日 中 逃 影。 – Các ông có ngộ được chăng? Nếu ngộ được thì các ông như rồng gặp nước, tợ cọp dựa núi, tùy ý tự tại, vận dụng vô ngại. Nếu chưa ngộ được thì giống kẻ giữa trưa chạy trốn bóng«.


vietnamese:
xuất diệt định thời xúc tam chủng xúc <pttđ>


meanings:
Theo thường thức thế gian khi muốn ra vào trong nhà thì phải đi qua cánh cửa đã mở. Ở đây câu này có nghĩa ngược lại là không nhờ cửa mà vẫn ra vào căn nhà được. Thiền tông dùng câu này làm thuật ngữ để chỉ cho sự tự do tự tại đối với các pháp của Thiền sư.


meanings:
Ra thai trâu, vào bụng ngựa. Ý nói đoạ vào đường súc sinh trong luân hồi sinh tử. Minh Bản tạp lục q. trung ghi: »如 今 多 是 根 浮 腳 淺、 無 主 宰、 無 正 見、 無 力 量、 無 作 略、 輕 遇 著 一 些 逆 順 境 界、 便 被 他 攙 奪 去、 便 乃 著 力 不 得、 用 心 不 得。 殊 不 知、 著 力 不 得、 便 是 眼 光 落 地 時 著 力 不 得。 那 時 既 無 著 力 處、 便 是 出 牛 胎 入 馬 腹 底 路 頭 也。 – Hôm nay phần nhiều là căn cơ cạn mỏng, không có các yếu tố như: Chủ tể, chính kiến, lực lượng, hành vi tiếp hoá người học; chợt gặp một vài cảnh duyên thuận nghịch liền bị chúng cướp đoạt, mới hay dụng công chẳng được, dụng tâm chẳng được. Há chẳng biết dụng công chẳng được chính là khi chết dụng công chẳng được. Khi ấy đã không có chỗ dụng công, chính là con đường ra thai trâu vào bụng ngựa vậy«.


meanings:
manifestation of a body in this world by a buddha or high-rank bodhisattva


meanings:
（梵 adhiṣṭhāna，巴 adhiṭṭhāna，藏 byin-gyis rlob-pa）爲護念、加護之意。意謂如來以不可思議力護祐衆生。梵語adhis%t!ha^na（音譯作地瑟曩），系于‘站立’一詞之動詞語根‘stha^’附加前接字‘adhi’而成之名詞。意指‘側立’之意，又有‘住處’等義，轉而用于加護之義。因此，自古多翻作所持、護念等。如《法華經》卷五〈安樂行品〉雲（大正9·38c）︰‘此經是一切過去、未來、現在諸佛神力所護故。’又新譯《華嚴經》卷六雲（大正10·26b）︰‘佛所加持無有邊，願示此法令清淨。’<#>然而，密教以‘加’爲加被之義，‘持’爲攝持之義。謂加持即表如來之大悲與衆生之信心。亦即佛日之影現于衆生之心水中，稱爲‘加’。行者之心水能感佛日，稱爲‘持’。幷謂佛與衆生之本性原是平等而且圓融，因此，如來之大悲大智應衆生之根機而加被之，衆生則受如來之加被力，兩者遂能相應一致。此稱生佛加持。又，行者依阿闍梨受灌頂，修三密妙行，使本尊之三密與行者之三業互相攝持，此稱三密加持，或稱三密瑜伽。<#>此外，加持有各種差別，實範《大日經要義》謂有法法加持、人人加持、人法加持、法人加持之別。另有同類加持（佛與佛的加持）、異類加持（佛與衆生的加持）之別。此外，依時間先後，也有同時加持、異時加持之別。<#>後來亦有將加持轉指消滅罪業或清淨供物、香水、念珠等的咒禁作法。又，佛之威神力加及祈禱中之修行者，亦稱加持，一般稱此爲加持祈禱，如祈安的帶加持、消除亡者之罪的土砂加持即是。<#>［參考資料］　《大日經疏》卷一、卷九、卷十五；《大日經義釋》卷十一；《即身成佛義》；《宗義决擇集》卷九；《大日經開題》。<#>


meanings:
1572梵語 adhiṣṭhāna，巴利語 adhiṭṭhāna。音譯作地瑟姹曩。謂互相加入，彼此攝持。原意為站立、住所，後轉為加護之義。又譯作所持、護念。佛菩薩以不可思議之力，保護眾生，稱為神變加持。　密教認為大日 p來以大悲大智隨順眾生、佑助眾生，稱為加；而眾生受持其大慈悲，則稱持。此一解釋，與「瑜伽」（梵 yoga）之義相同。即大日如來與眾生相應合一，如來三密與眾生三業相互相應，攝己入他，令其感知如來之慈悲，則可成就種種妙果以期成佛，此稱三密加持。日僧空海即根據此說，立「即身成佛義」之說。三密加持有二種：(一)自行加持，即行者手結密印，口唸真言，心住三摩地之修法。(二)阿闍梨加持，即灌頂師就曼荼羅阿闍梨，具足羯磨，以普賢三摩地引金剛薩埵入己身之修法。由此二種加持，現身可證菩提。　又大日經疏卷九舉出「法界加持」之說，即諸佛、真言、眾生等之實相，皆是毘富羅法界，以此更相加持，故稱法界加持。因眾生、諸佛菩薩與真如法界三事平等，故互相加入，彼此攝持感應。大日經要義鈔卷一舉出四種加持，即：法法加持、法人加持、人法加持、人人加持，其中法法、人人二種為同類加持，人法、法人為異類加持。　咒禁之作法亦稱加持。如五處加持，係行者為消除過去罪業，顯現本來具足之五智功德，以印契或杵鈴等法器加持身體五處（額、兩肩、心、頂及喉）。又有所謂加持香水，即心念香水，使之清淨，口誦明咒，持印契以加持。此外，尚有加持供物、加持念珠等，皆為清淨供物或念珠之禁咒法。其所用之印契、明咒等，即稱加持印明。 加持又有祈禱之意，例如：牛黃加持（又作牛王加持。為求安產，以牛黃香水加持於產門）、帶加持（為求安產，加持於岩田帶）、土砂加持（為除病或消除亡者之罪而於墳墓或死骸上撒布土砂，口唸光明真言加持）、刀加持（為除惡魔與鬼靈，觀想代表不動明王之利劍以加持）等，係專為祈禱現世利益者。加持一般又與祈禱並稱為加持祈禱。〔大日經疏卷一、卷十五、大日經義釋卷十一〕


meanings:
1573即具有「令法久住」功能之真言（咒），乃用於密教胎藏法後供養之後或解界之後所結誦者。據大日經囑累品載，即：南麼三曼多勃馱喃（namaḥ samantabuddhānām，歸命普遍諸佛）薩婆他（sarvathā，一切）勝勝怛袭怛袭顒顒（śiṃśiṃ traṃ traṃ guṃ guṃ）達鄰達鄰（dharam dharam，持持）娑他跛也娑他跛也（sthāpaya sthāpaya，住住）勃馱薩底也嚩（buddha satya vā，若佛真實力）達摩薩底也嚩（dharma satya vā，若法真實力）僧伽薩底也嚩（saṃghasatyava，若僧真實力）𤙖𤙖（hūṃ hūṃ，種子）吠那尾吠（vedavide，明明）莎訶（svāhā）。其意即謂，若佛寶為真實者，我法可久住世間；若法寶、僧寶為真實者，我法可久住世間，此乃世尊之誓言。誦此真言時，須結「金剛合掌」之印相，加持於行者之心、額、喉、頂、兩肩等五處。


meanings:
body of the Buddha that responds to sentient beings


meanings:
又稱十二時獸。指交互于閻浮提內游行教化，司管晝夜十二時辰、十二日、十二月、十二歲的十二種禽獸。即指︰鼠、牛、獅子、兔、龍、蛇、馬、羊、猿、鶏、犬、猪。與我國民間流傳的‘十二生肖’之說，大體相合，而有小異。<#>《大方等大集經》卷二十三〈淨目品〉提到此十二獸中，各有三獸住于閻浮提之四方，幷各由二羅刹女及其五百眷屬供養。《法苑珠林》卷三十〈菩薩部〉則謂此十二獸是菩薩慈悲化導的示現，故作種種畜生等形住持世界；幷認爲中國流傳之十二辰獸是由此而産生，事實如何不得而知。但中國之十二支中，是以虎代替獅子，與十二獸略有出入。<#>此外，有人將此十二獸各分三類，如子分猫、鼠、伏翼，醜分牛、蟹、鱉三類，而成三十六獸，或稱三十六禽；更將三十六各分三，而有百八獸之說。<#>◎附︰藍吉富〈十二生肖與佛教〉（摘錄）<#>［佛經裏的十二獸］　佛經上的這些記載是出現在北凉·曇無讖所譯的《大集經》〈淨目品〉裏。依該經所述，在我們這世界（閻浮提）外面四方海上的山中，有十二獸分別在南西北東等方位的山中修行。它們的排列次序是︰蛇馬羊（南方）、猴鶏犬（西方）、猪鼠牛（北方）、獅兔龍（東方）。<#>這一排列順序。與十二生肖大體是一致的。不同的是，先提出的第一獸是蛇不是鼠，而且用獅子取代老虎。<#>依《大集經》所說，這十二獸分別由四方的羅刹女（有神通的一種鬼類）及所率眷屬豢養。平常，它們除了修行之外，幷且以輪值方式，‘常令一獸游行教化，余十一獸安住修慈，周而復始。’佛菩薩教化的對象多半是人，而這十二獸教化的則是與它們同類的衆生。<#>譬如七月一日老鼠巡行各處，以佛教的小乘聲聞教法去教化一切鼠身同類。二日就輪到牛，三日就是獅子，依此類推，一直到十二獸輪值完畢，再從老鼠重新開始。<#>有關十二獸的排列次序，經文在提到輪值教化衆生時，是以老鼠爲第一位的。這與前述以蛇爲首的排列法不同，而與我國十二生肖的次序則完全一致。不過，在經文裏，還沒有看到與十二時辰、二十八宿相配列的記載。<#>依《大集經》所述，佛教徒要證驗是否真有這十二獸存在，是有方法可循的。只要‘以白土作山，縱廣七尺、高十二尺，種種香塗金薄貼之，……誦如是咒……’，就可以發現到十二獸存在的某些徵象。從這段類似密宗作法儀軌記載，可以看出十二獸的傳說與密教多少有某些關聯。<#>［天臺宗與十二獸］　陳隋間的天臺宗開祖智者大師智顗，在開講其《摩呵止觀》卷八（下）時，曾經對這十二獸有進一步的說明。他以爲《大集經》裏的十二獸，是‘精媚之主’，是‘在寶山中修法緣慈’的‘權應者’。從善惡標準來衡量，這是善的，合乎佛法原則的。但是另外還有一類擾亂修行人的十二獸，則是坐禪修行的人必須要防範的。因爲這一類畜生，常常幻化成‘少男少女老男老女禽獸之像……或娛樂人，或教詔人’。如果坐禪的人稍一不覺，被附著之後，就會‘令人猖狂恍惚，妄說吉凶；不避水火’。這種修行症候，叫做‘蕃時媚’，與通常所說的‘著魔’、‘走火入魔’相似。<#>智顗以爲這種修行人必須防範的禽獸，所出現的種類，依十二時辰而有不同。譬如子時是鼠，丑時是牛，寅時是虎……一直到亥時是猪。幷且分屬東方木、南方火……等方位與五行。這是將十二獸與十二支及陰陽五行觀念相配合所做的新解釋，顯然含有濃厚的中國傳統思想。而且，智顗認爲每一時辰，幷不是只有一獸，同時是可能有其他獸類出現的。因此獸數乃有三十六獸及一○八獸之多。唐代的天臺名僧荊溪湛然，也繼承此說，在其《止觀輔行傳弘决》中曾作較詳細的說明。值得注意的是，不論智顗或湛然，他們所列的十二獸中，都已用老虎取代獅子了。<#>［密宗與十二獸］　在密宗的藥師法裏，有所謂‘十二神將’之說。這是指藥師佛的十二位護法大將而言。他們各個率領七千藥叉（Yaks%a，鬼類的一種）兵卒，去保護那些持誦《藥師本願經》及修藥師法的修行人。‘十二神將’之說本來出自《藥師本願經》。依該經所載，這十二神將與十二生肖原本沒有必然的關係，但是到唐代，密宗名僧一行在傳授藥師法時，將這十二神將與十二支時辰及四方方位相擬配。一直到日本的真言宗，又將十二神將與十二獸配列在一起，幷認爲這十二神將是藥師佛的分身，在十二時辰中，分別以十二獸爲坐騎（或化爲分具十二獸頭形之獸首人身像）去守護修行人。<#>在日本的密教圖像裏，所畫的十二神將圖，往往與十二生肖相結合。有些是獸形爲首而具人身，有些則是人首人身而在頭髮上方分別有十二生肖的圖像。關于日本密教裏的十二獸，有幾點特質似乎值得注意︰<#>(1)《大集經》十二獸中的獅子，也已不復見，而以老虎取代。<#>(2)排列在第一位的是虎，而不是鼠。依日本所傳〈淨琉璃淨土標〉一文所載，十二神將所駕的坐騎分別是虎、兔、龍、蛇、馬、羊、猴、金翅鳥、狗、猪、鼠、牛。其中，用佛教護法神金翅鳥代替十二生肖中的鶏。<#>［結論］　以上所列，是佛教中有關十二生肖的大略記載。這一記載，初見于《大集經》。《大集經》是一部內容複雜的叢書。關于十二獸的記載出自該經〈淨目品〉。這一部分是南北朝來我國的印度僧人曇無讖（385～433）所譯的。他譯出的年代是西元420年（劉宋·永初元年，北凉·玄始九年）。我們如果要研究十二生肖之說是中國影響印度，或印度影響中國，這一出經年代應該是一項重要綫索。<#>本來，不同的民族也有可能分別産生相同的傳說或神話。但是這些相同的傳說，往往是單純的，譬如‘卍’這一符號，就分別爲印度、小亞細亞、義大利、非洲等地的不同民族所使用。但是如果複雜到十幾種動物的排列次序都完全相同，則該一傳說爲兩種民族分別産生的可能性自然甚少。因此，佛典中十二獸的出現，使人隱約窺見中國、印度與日本三國文化交流的一綫痕迹。值得關心這類問題的人注意。<#>［參考資料］　《宿曜經》卷下；《摩呵止觀》卷八（下）；《止觀輔行傳弘决》卷八之三；《止觀私記》卷八。<#>


meanings:
twelve deities (who serve Bhaiṣajyaguru)


meanings:
指守護誦持《藥師經》者之十二位護法神。又稱藥師十二神將、十二神王，或十二藥叉大將。爲藥師如來的眷屬。《藥師本願功德經》雲（大正14·408b）︰<#>‘此十二藥叉大將，一一各有七千藥叉以爲眷屬。同時舉聲白佛言︰世尊，我等今者蒙佛威力，得聞世尊藥師琉璃光如來名號，不復更有惡趣之怖，我等相率皆同一心，乃至盡形歸佛法僧，誓當荷負一切有情，爲作義利、饒益安樂。’<#>這十二位誓願護持藥師法門、饒益衆生的神將，名稱如次︰(1)宮毗羅，(2)伐折羅，(3)迷企羅，(4)安底羅，(5)頞你羅，(6)珊底羅，(7)因達羅，(8)波夷羅，(9)摩虎羅，(10)真達羅，(11)招杜羅，(12)毗羯羅。<#>依中、日佛典所載，這十二神將在晝夜十二時辰、及四季十二個月份裏，輪流率領眷屬守護衆生。又，這十二神將從最後的毗羯羅起，到最初的宮毗羅爲止，其守護衆生的時辰，剛好是從子時到亥時的十二支。而且其形像也都與我國民間流傳的十二生肖有關。毗羯羅戴鼠冠，招杜羅戴牛冠，一直到最初的宮毗羅，則是頭戴猪冠，其次序與十二生肖完全吻合。<#>茲列舉《藥師經》各譯本所載十二神將名如下表，幷附以十二神將之十二支、本地、身色及持物︰<#>┌───┬───┬───┬───┬───┬──┬──────┐<#>│本願經│七佛經│消灾軌│十二支│本  地│身色│  持物      │<#>├───┼───┼───┼───┼───┼──┼──────┤<#>│宮毗羅│宮毗羅│金毗羅│ 亥神 │彌  勒│ 黃 │寶杵        │<#>│伐折羅│跋折羅│和耆羅│ 戌神 │大勢至│ 白 │寶劍        │<#>│迷企羅│迷企羅│彌佉羅│ 酉神 │阿彌陀│ 黃 │獨鈷（棒）  │<#>│安底羅│頞？羅│安陀羅│ 申神 │觀世音│ 綠 │寶珠（錘）  │<#>│頞？羅│末？羅│摩尼羅│ 未神 │摩利支│ 紅 │寶叉（矢）  │<#>│珊底羅│娑？羅│素藍羅│ 午神 │虛空藏│ 烟 │螺貝（劍）  │<#>│因達羅│因陀羅│因達羅│ 巳神 │地  藏│ 紅 │寶棍（鉾）  │<#>│波夷羅│波夷羅│婆耶羅│ 辰神 │文  殊│ 紅 │寶錘（弓矢）│<#>│摩虎羅│薄呼羅│摩休羅│ 卯神 │藥  師│ 白 │寶斧        │<#>│真達羅│真達羅│真持羅│ 寅神 │普  賢│ 黃 │？索（寶棒）│<#>│招度羅│朱杜羅│照頭羅│ 醜神 │金剛手│ 青 │寶錘        │<#>│毗羯羅│毗羯羅│毗伽羅│ 子神 │釋  迦│ 紅 │寶輪（三鈷）│<#>└───┴───┴───┴───┴───┴──┴──────┘<#>［參考資料］　《灌頂經》卷十二；《藥師琉璃光七佛本願功德經》卷下；《陀羅尼集經》卷二；《藥師琉璃光王七佛本願功德經念誦儀軌供養法》；《藥師七佛供養儀軌如意王經》。<#>


vietnamese:
thập nhị chủng bất luật nghi loại <pttđ>


vietnamese:
thập chủng vô điên đảo đạo năng chứng sở hữu bất cộng phật pháp <pttđ>


vietnamese:
thập chủng phiền não ngũ căn tương ưng <pttđ>


vietnamese:
thập chủng phiền não giai năng phát nghiệp <pttđ>


vietnamese:
cát tường hỉ kim cương tập luân cam lộ tuyền <bktt>


meanings:
2238梵名 Śrī-mahā-devī。音譯作室利摩訶提毘。為施福德之女神。又稱摩訶室利、室唎天女、吉祥天女、吉祥功德天、寶藏天女、第一威德成就眾事大功德天。本為印度神話中之神，係那羅延天之妃，愛欲神（梵 Kāma）之母，後與帝釋、摩醯首羅、毘濕奴等諸神，一并為佛教所承，成為佛教之護法天神。據早期印度佛教之傳說，此天係毘沙門天之妃，其父為德叉迦，母為鬼子母神。　此天之異名眾多，大吉祥天女十二名號經舉出十二種名稱，大吉祥天女十二契一百八名無垢大乘經舉出一○八種名稱。此外，尚有洛乞史茗（梵 Lakṣmī）、大海生（梵 Jaladhi-jā）等異名。　關於其形像，諸經典中說法不一，一般多作左手持如意珠，右手結施無畏印。在印度則有四臂、八臂之像。種子為???（Śrī），三摩耶形為如意寶珠，小咒一般多用「唵摩訶室利曳莎訶」，有時亦用「阿落乞瑟弭曩捨也」。以此天為本尊而懺悔罪過之修法，稱為吉祥天女法、吉祥悔過法；修此法所用之曼荼羅，稱為吉祥天曼荼羅。此外，於修此法時，念誦隨求菩薩之真言，能消除附隨於此天之黑闇天女所作之災禍。黑闇天女為吉祥天女之妹，常伴隨其姊到處予人災禍，二姊妹相互隨逐，予人福禍，表示福禍相隨之義。　吉祥天女自古以來即受信仰，在日本亦甚受尊奉，後因盛行尊奉辯才天女為福德、增益之女神，故吉祥天女之信仰漸衰。〔大方等大集經卷五十七、金光明經卷二功德天品、陀羅尼集經卷十功德天法、蘇悉地羯囉經卷中、不空羂索神變真言經卷十一、大隨求陀羅尼經卷上、毘沙門天王經、寶藏天女陀羅尼法〕


vietnamese:
cát tường thiên nữ thập nhị danh hiệu kinh <đpb>


vietnamese:
cát tường thiên nữ thập nhị khế nhất bách bát danh kinh <đpb>


meanings:
2240<一>全一卷。吳‧支謙譯。又作八吉祥神咒經、八吉祥經、八吉祥咒經。收於大正藏第十四冊。內容敘述佛在羅閱祇耆闍崛山，與眾比丘及菩薩集會，會中佛對舍利弗講說受持讀誦東方八佛之名號，及八吉祥神咒之功德。　關於本經之翻譯，據貞元新定釋教目錄卷十二所舉，共有五種譯本，現存之四譯本，皆收於大正藏第十四冊中，另一譯本則缺。其中之第一譯，即上述之「八吉祥神咒經」一卷，係三國吳之支謙所譯；第二譯為西晉竺法護譯之「八陽神咒經」一卷；第三譯為劉宋求那跋陀羅譯之「八吉祥經」一卷，現缺；第四譯為南朝梁之僧伽婆羅譯之「八吉祥經」一卷；第五譯為隋代闍那崛多等譯之「八佛名號經」一卷。〔歷代三寶紀卷五、大唐內典錄卷二、開元釋教錄卷二〕　<二>凡十二頌。為國人黃底拉利利（巴利名音譯）譯於民國二十四年（1935），發表在九月二十二日之佛教日報。本經係屬於巴利藏小部經（Khuddaka Nikāya I）之小誦經（Khuddaka Pāṭha）。內容敘述佛陀在舍衛國祇樹給孤獨園中，應一天人之請，而為其解說持戒修善可得大吉祥之理。　現代學者法周於其所著之「吉祥經的透視」一文中舉出，大正藏第四冊所收之法句經第三十九品吉祥品係譯自小部經，同時如上記所說，本經係屬於小部經中之小誦經，故推論吉祥品係取自小誦經中之吉祥經。此外，文中並附上本經之巴利原文，將譯文與原文做一對照比較，而指出二者差異之處。


meanings:
（梵 kuśa，巴 kusa，藏 ku-śa）屬禾本科茅類。學名Poa Cynosu-roides。音譯姑奢、矩尸、俱舒、固沙。意譯爲上茅、茅草、香茅、吉祥茅、犧牲草。生于濕地或栽培于水田中，系一年或多年生草本，高約六十餘公分。其莖剛直平滑，叢生，葉則居莖之下方，狀細長，壑f有毛。産地分布于印度、緬甸、叙利亞、非洲等地。<#>關于其命名由來，或謂系釋尊于菩提樹下成道時，敷此草而坐；或謂此草乃吉祥童子爲釋尊所鋪；或謂有一名爲吉祥者，獻此草予釋尊。在印度，自古視此草爲神聖象徵。每行諸種儀式，即編之成席，上置種種供物。而行者亦往往于空閑寂靜處和清淨房中以之爲坐臥之具。關于使用吉祥草的利益，《大日經疏》卷十九雲（大正39·778b）︰<#>‘西方持誦者，多用吉祥茅爲藉也。此有多利益，一者以如來成道時所坐故，一切世間以爲吉祥，故持誦者藉之，障不生也。又諸毒蟲等，若敷此者皆不得至其所也。又性甚香潔也。又此草極利，觸身便破，如兩刃形也，行人持誦餘暇而休息時，寢此草藉，若放逸自縱即爲傷，故不得縱慢也。’<#>［參考資料］　《方廣大莊嚴經》卷八；《佛本行集經》卷二十六；《大堅固婆羅門緣起經》卷下；《修行本起經》卷下；《不空罥索陀羅尼自在王咒經》卷上；《不空罥索陀羅尼經》。<#>


vietnamese:
nhập mẫu thai thời vọng hiện chư tướng <pttđ>


vietnamese:
nhập mẫu thai thời khởi điên đảo tưởng <pttđ>


meanings:
Vào bùn vào nước, dụ chỉ thiền sư tận tình khuyên bảo, khơi gợi, dìu dắt người học. Đối với pháp thiền chẳng lập ngôn ngữ văn tự mà nói thì việc làm này phạm vào những điều kiêng kỵ, là phương pháp quyền biến bất đắc dĩ mà làm. Tiết Thanh Bình Lệnh Tuân Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »上 堂、 舉 初 見 翠 微 機 緣、謂 眾 曰： 先 師 入 泥 入 水 爲 我、 自 是 我 不 識 好 惡。 – Sư thượng đường, cử nêu lên cơ duyên ban đầu gặp Thuý Vi, rồi bảo chúng rằng: Tiên sư tận tình khuyên bảo, khơi gợi, dìu dắt ta, tất nhiên là ta chẳng biết tốt xấu«.


meanings:
Vào bùn nước, dụ chỉ sa vào lời lẽ nghĩa lí rắc rối, vướng mắc. Tiết Bắc Viện Thông Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »(上 堂：) 諸 上 座 有 甚 麼 事、出 來 論 量 取。若 上 上 根 機、不 假 如 斯。若 是 中 下 之 流、直 須 剗 削 門 頭 戶 底、教 索 索 地、莫 教 入 泥 水。 第 一 速 須 省 事、直 須 無 心 去。 學 得 千 般 萬 般、只 成 知 解、 與 衲 僧 門 下 有 甚 麼 交 涉! – Chư Thượng toạ nếu có việc gì hãy bước ra bàn bạc. Nếu là bậc căn cơ thượng thượng thì chẳng cần như thế này. Nếu là hàng trung lưu, chỉ cần dọn sạch nhà cửa, khiến cho trống trơn đi, đừng để sa vào lời lẽ nghĩa lí rắc rối, vướng mắc. Nhanh chóng nhất là phải giản tiện, chỉ cần vô tâm đi! Học được ngàn thứ muôn thứ, chỉ thành tri giải, cùng với đệ tử của thiền sư có gì dính dáng!«.


meanings:
Đếm số lượng cát trong biển cả, dụ cho việc làm uổng công vô ích. Huệ Nam ngữ lục ghi: »念 言 念 句、 認 光 認 影、 猶 如 入 海 算 沙、 磨 磚 作 鏡。 – Nhớ lời nhớ câu, nhận hình nhận bóng, giống như vào biển đếm cát, mài gạch làm gương«.


meanings:
265請參閱 入楞伽心玄義 梵語 pariṇirvāti 或 pariṇirvāyati，巴利語 parinibbāti 或 parinibbāyati。入滅度、入寂滅之略稱。或譯為入涅槃、取滅度、示寂等。<一>依原語有二義，一為寂滅世間之煩惱執著，入無漏解脫；二為入無餘依涅槃界，亦即漏盡者捨肉身而歿。一般多採後者之義，此語不僅指佛陀之入滅，高僧、聖者之死亦稱入滅。　<二>為釋迦八相之一。（參閱「八相」289）


vietnamese:
nhập diệt định thời diệt tam chủng hạnh <pttđ>


vietnamese:
nhập diệt tận định xuất diệt tận định <pttđ>


vietnamese:
nhập diệt tận định thời hữu nhị chủng pháp đa hữu sở tác <pttđ>


vietnamese:
nhập diệt tận định thức bất li thân <pttđ>


meanings:
robe for entering the palace or the town


meanings:
① Bước vào trong hàng của chư tăng đang đứng. Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 夜 不 點 火、 僧 立 次、師 乃 曰： 我 有 一 句 子、 待 特 牛 生 兒、 即 爲 汝 說。 僧 曰： 特 牛 生 兒 了 也、只 是 和 尚 不 說。 師 便 索 火、 火 來、 僧 便 抽 身 入 眾。 – Một đêm sư chẳng đốt đèn, thấy có vị tăng đang đứng, liền nói: Ta có một câu, đợi khi nào trâu đực sinh con sẽ nói cho ngươi nghe. Vị tăng thưa: Trâu đực sinh con rồi, hiềm vì Hoà thượng chẳng nói. Sư liền sai mang đèn ra. Đèn đến. Vị tăng liền thối lui, bước vào trong hàng của chư tăng đang đứng«. ② Vào tùng lâm, cùng tăng chúng tham thiền học đạo. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Hoà thượng trong NĐHN q. 12 ghi: »就 中 今 時 後 生、 纔 入 眾 來、 便 自 端 然 拱 手、 受 他 別 人 供 養。 – Nói chung, kẻ hậu sinh thời nay, mới vừa nhập chúng, liền tự ngồi yên khoanh tay, nhận sự cúng dường của người khác«.


vietnamese:
nhập thánh đế hiện quán dĩ li chư chướng ngại <pttđ>


meanings:
descent from Tuṣita Heaven into the womb of his mother Māya


meanings:
264梵名 Bodhicaryāvatāra。為七、八世紀印度中觀學派論師寂天（梵 Śāntideva）所著。本書係英國之東方學者荷吉森（B.H. Hodgson, 1800～1894）於尼泊爾所發現大量梵文原典之一。全書由九一七梵文偈頌組成，共分十章：(一)讚歎菩提心，(二)皈依三寶與懺悔，(三)誓發菩提心，(四)修道，(五)保護正知，(六)忍辱，(七)精進，(八)禪定，(九)智慧（般若）與波羅蜜，(十)對諸佛菩薩之讚歎。本書梵文原典蘊滿詩趣，以醇郁之詩偈表達慈悲博愛之宗教信念，乃印度後期大乘佛教文學之傑出著作。　本書原有西藏譯本與漢譯本，梵文原典刊行後，陸續有蒙古譯本，及法文、德文、日文等各國之譯本。其中，西藏譯本題為 Byaṅ-chub-sems-dpaḥispyod-pa-la ḥjug-pa（入菩薩行）；漢譯本題為「菩提行經」，譯者為天息災，古來被視為印度中觀學派之祖龍樹所集頌。然若將寂天之另一著作「大乘集菩薩學論」內之思想及龍樹之「經集」，與本書相互對照比較，則可確定本書非龍樹所作；且於梵文原本、藏譯本，及多羅那他之印度佛教史中，皆以寂天為本書之作者。　此外，若比較梵本與漢譯本之內容、篇幅，則漢譯本之第二章部分不全，第三、四章全缺，遂將第二章作為施品，第五章作為戒品，故漢譯本僅包含八品（共四卷）。（參閱「菩提行經」5201）


meanings:
266<一>編集現存佛教典籍之叢書，稱為入藏。即編集印度佛典之漢譯本，及中、日習法者之撰述。始于東晉末，道安綜合整理當世既行之經典，作成綜理眾經目錄。至南齊僧祐著出三藏記集，編集東晉、劉宋、南齊三代之譯經目錄。以上兩者僅為大藏編纂以前之目錄，尚未有大小乘，或如經律論之區分。各朝欽定大藏經，始自梁天監十七年（518），莊嚴寺寶唱等奉敕撰梁世眾經目錄四卷。魏永熙年中（532～533），李廓撰魏世眾經目錄一卷。高齊武平年中（570～575），法上撰齊世眾經目錄一卷。　至此已大致有分類，梁世眾經目錄收有大乘經二六二部，六七四卷；小乘經二八五部，四○○卷。內容區分為：先異譯經、禪經、戒律、疑經、注經、數論、義記、隨事別名、隨事共名、譬喻、佛名、神咒等十二類，凡一四三三部，三七四一卷。元魏眾經目錄區分為：大乘經、大乘論、大乘經子注、大乘未譯經論、小乘經、小乘論、有目未得經、非真經、非真論、全非經愚人妄作等十類，總為經律論真偽四二七部，二○五三卷。又齊世眾經目錄區分為：雜藏、修多羅、毘尼、阿毘曇、別、眾經抄、眾、人作等八類，凡經律論真偽七八七部，二三三四卷。另據廣弘明集卷二十二載，北周保定三年（563）曾有欽定大藏經之編造。至隋代開皇十四年（594），法經奉敕勘定經目，編成眾經目錄。開皇十七年，費長房編纂歷代三寶紀十五卷，其中之代錄九卷、入藏錄二卷，相當於藏經經目之編纂。此後有隋仁壽二年（602），彥琮等奉詔編纂之仁壽眾經目錄；唐顯慶四年（659），奉詔書寫之西明寺大藏經入藏錄（收在大唐內典錄第八卷）等。　唐開元十八年（730），智昇撰集之開元釋教錄，雖為私撰之經錄，但卻為經錄中經典之作，其中第十九、二十兩卷，即是收錄當時流傳經典之入藏錄。唐貞元十年（794），圓照奉敕編纂大唐貞元續開元釋教錄，下卷即其入藏錄。至南唐保大三年（945），恒安奉敕編纂續貞元釋教錄，為寫本欽定大藏經最後之作。要之，自六朝末期梁陳時代經隋唐至五代末期，欽定大藏經悉依寫本流傳，至趙宋發明印刷術後，始依刊本流通。　北宋之官版大藏經為最初之開版，其後大藏經均依此而編集刊行。有完成於太平興國八年（983）之敕版（又稱蜀版），覆刻此經版者，有高麗版、金版。金版為元代弘法寺版之基礎。北宋有祟寧萬壽大藏。南宋後又刊行思溪法寶資福寺大藏經、思溪圓覺禪院大藏經、磧砂延聖院大藏經等。元朝欽定大藏經有弘法寺版，私版有杭州大普寧寺大藏經（今日本所存者即此版）。迄明朝，官版雖有南藏、北藏之分，除編集組織相異外，內容僅有少許出入。至清高宗乾隆三年（1738）完成之清版大藏經，為欽定大藏經最後之著。　日本自我國請回藏經，於德川時代（1603～1867）始由天海依宋本刊行，復由鐵眼依明本刊行。明治時代（1868～1911），有大日本校訂縮刻大藏經（略稱縮刻藏經）、大日本校訂藏經（卍藏經）刊行；大正時代（1912～1925）有大正新脩大藏經（大正藏經）。〔出三藏記集、歷代三寶紀、仁壽眾經目錄、開元釋教錄、佛書解說大辭典佛典總論第三部第四章（小野玄妙）〕（參閱「大藏經」893、「中文大藏經」1001）　<二>謂人、物等入進西藏。如唐代文成公主嫁與棄宗弄瓚（藏 Sroṅ-btsansgam-po），為史實明載入藏記錄之始，自此唐及印度文化亦相繼入藏，入藏者亦隨之增多。印度僧寂護（梵 Śāntarakṣita）受王招請入藏弘法，繼有蓮華生（梵 Padmasambhava）入藏傳密。佛教遂大行於藏。（參閱「西藏佛教」2593）


meanings:
Lối ngộ nhập, cách ngộ nhập. Vô Môn Quan ghi: »某 甲 雖 在 黃 梅 隨 眾、 實 未 省 自 己 面 目。 今 蒙 指 授 入 處、 如 人 飲 水、 冷 暖 自 知。 今 行 者 即 是 某 甲 師 也。 – Dù tôi ở Hoàng Mai theo chúng thưa hỏi, nhưng thực ra chưa ngộ bản lai diện mục. Nay nhờ hành giả chỉ cho cách ngộ nhập, như người uống nước nóng lạnh tự biết. Nay hành giả chính là Thầy của tôi vậy«.


meanings:
to enter the path of insight (path of seeing)


vietnamese:
nhập chư phật cảnh giới trang nghiêm kinh <đpb>


vietnamese:
nhập chư tĩnh lự dữ nhập vô sắc trường ích căn đại sai biệt <pttđ>


meanings:
Bí quyết ngộ nhập, cách ngộ nhập. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »古 德 一 期。 爲 汝 諸 人 不 奈 何、 所 以 方 便 垂 一 言 半 句、 通 汝 入 路。 – Cổ đức một thời vì thấy các ông không biết làm sao (để ngộ nhập) cho nên phương tiện buông ra một lời nửa câu giúp cho các ông có cách ngộ nhập«.


meanings:
① Bỏ tục xuất gia, bước vào cửa Phật. Tổ thứ 5 Đề-đa-ca trong CĐTĐL q. 1 ghi: »寶 山 者 吾 身 也。 泉 涌 者 法 無 盡 也。 日 從 屋 出 者 汝 今 入 道 之 相 也。 – Núi báu là thân ta. Suối tuôn là pháp vô tận. Mặt trời từ trong nhà đi ra là tướng nhập đạo của ngươi hôm nay«. ② Ngộ đạo, lãnh ngộ chân lý. Bồ-đề Đạt-ma lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hạnh trong CĐTĐL q. 1 ghi: »夫 入 道 多 途。 要 而 言 之 不 出 二 種。 一 是 理 入。 二 是 行 入。 – Luận về việc nhập đạo có nhiều đường. Nói tóm không ngoài hai thứ: Một là lí nhập, hai là hạnh nhập«.


vietnamese:
nhập đạo an tâm yếu phương tiện pháp môn <pqđtđ>


vietnamese:
nhập đạo an tâm yếu phương tiện pháp môn <tttđ>

meanings:
Sách, do Tứ Tổ Đạo Tín soạn. Nguyên sách này đã lạc mất, căn cứ vào mục »Đạo Tín« được ghi chép trong Lăng-già Sư Tư kí mà viết lại. Chủ trương của Đạo Tín trong sách này là: Năm thứ thiền yếu lấy Toạ thiền quán tâm làm chính, đó là: ① Tri tâm thể, ② Tri tâm dụng, ③ Thường giác chẳng dừng, ④ Thường quán thân vắng lặng, ⑤ Giữ mãi chẳng dời đổi.


meanings:
Chỉ bước vào cửa tỉnh ngộ, lãnh ngộ thiền chỉ. Mật Am ngữ lục ghi: »且 入 門 一 句 作 麼 生 道? 一 陽 來 復 後。 瑞 氣 自 騰 騰。 – Nhưng một câu nhập môn làm sao nói? Sau khi mặt trời mọc lại, khí lành bốc hừng hực«.


meanings:
（梵 Abhidharmāvatāra-sāstra，藏 Rab-tu-byed-pa chos-mṅon-pa-la ḥjug-pashes-bya-ba）二卷。印度·塞建陀羅（Skandhila，悟入）造，唐·玄奘譯。收在《大正藏》第二十八册。本論以八句義略解小乘有部教理，是研究《俱舍論》的入門書。內容以皈敬頌爲首，其次叙述造論旨趣幷闡釋色句義等所含諸法，最後說明本論系爲初學者所撰。書中所謂的八句義，是指色、受、想、行、識、虛空、擇滅、非擇滅等八個範疇。<#>《俱舍論》系以五位七十五法爲綱要，而本論則說七十七法（增欣、厭二心所）。由于本論既未批判《俱舍論》，同時相傳作者爲世親之師，因此可以推定本書的成立年代當稍早于《俱舍論》。<#>◎附︰印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第十四章第二節（摘錄）<#>《入阿毗達磨論》的思想，當然是毗婆沙師的。但組織內容，特別是心相應行，煩惱與智，存有《品類論》〈辯五事品〉的特色。《論》說無表色爲︰‘無表色相續轉。亦有無表唯一刹那，依總種類，故說相續。’這是會通《雜心論》的。關于非擇滅︰‘謂有別法，畢竟障礙未來法生。’與衆賢所說相同，應爲當時毗婆沙師的正義。對不相應行法，力主非實有不可。對經部義也多予拒斥，如說︰‘有劣慧者，未親承事無倒解釋佛語諸師，故于心所迷謬誹撥︰或說唯三，或全非有。’《入論》的分類法，比較特殊，如《論》卷上說（大正28·980c）︰‘善逝宗有八句義︰(一)色，(二)受，(三)想，(四)行，(五)識，(六)虛空，(七)擇滅，(八)非擇滅︰此總攝一切義。’<#>五蘊及三無爲，分立八句義，可說是新的建立。這也許對當時外道盛行的六句義、十句義等而方便安立的吧！<#>［參考資料］　《開元釋教錄》卷八、卷二十；《貞元新定釋教目錄》卷十一。<#>


meanings:
Thiền sư đến nhận chức trụ trì một tự viện nào đó. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »師 入 院 日、僧 問。 遠 別 雙 泉 來 臨 禪 眾。 入 門 一 句 願 師 舉 揚。 師 云。 也 待 一 一 覷 過。 – Ngày sư nhận chức trụ trì, tăng hỏi: Rời xa Song Tuyền (thiền viện) đi đến nơi tăng chúng tham thiền, ngưỡng mong Sư nói cho một câu nhập môn. Sư nói: Hãy chờ ta xem qua từng người đã«.


meanings:
Tỉnh ngộ, ngộ nhập. Tiết »Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 29 ghi: »當 時 善 知 識 纔 得 入 頭、 便 云 徹 證、 及 乎 習 氣 不 除、 却 歸 於 漸 修 之 未 到。 – Khi ấy, các vị Thiện tri thức vừa được ngộ nhập liền nói là triệt để chứng ngộ. Kịp đến khi không trừ được tập khí mới quay về chỗ chưa đến của tiệm tu«.


meanings:
① Ở trong, đối với chữ ngoại 外 ngoài. ||② Cung cấm, nhà vua gọi là đại nội 大內. ||③ Vợ, như [/b] nội tử[/b] 內子, nội nhân 內人, tiện nội 賤內đều là tiếng mình tự gọi vợ mình khi đối với người họ hàng về bên nhà vợ gọi là nội thân 內親, anh em vợ gọi là nội huynh đệ 內兄第, v.v. ||④ Một âm là nạp. Nộp, cũng như chữ 納. Lấy văn tự cố buộc người vào tội gọi là chu nạp 周內.


vietnamese:
nội ngoại nhị duyên chướng lực trí ảnh bất sinh <pttđ>


vietnamese:
nội ngoại lục xứ sở nhiếp pháp sai biệt phân biệt hữu lục bách lục thập <pttđ>


vietnamese:
nội ngoại pháp sư cập đệ tử cao hạ sai biệt <pttđ>


vietnamese:
nội ngoại chủng tử giai hữu sinh nhân dẫn nhân <pttđ>


meanings:
1238民初支那內學院之佛教研究刊物。共分四輯，出版年代起於民國十三年（1924），迄十七年止。近年來，臺灣坊間有流通本，將四輯結集為一冊，以「內學」之名行世。其中撰文者，皆為內學院教授，亦即當時佛學界名家，故諸文皆甚具分量，頗受學術界重視。其要目如下：　第一輯：今日之佛法研究（歐陽漸）、顯揚聖教論大意（呂澄）、雜阿含經刊定記（呂澄）、釋迦時代之外道（湯用彤）等十餘篇。　第二輯：龍樹法相學（歐陽漸）、楞伽疏決（歐陽漸）、雜阿含蘊頌略釋（聶耦庚）、西藏傳本攝大乘論（呂澄譯）、起信論唯識釋質疑（王恩洋）、境相章（熊十力）等十餘篇。　第三輯：支那內學院院訓釋上篇（歐陽漸）、諸家戒本通論（呂澄等四人）、安慧三十唯識釋略抄（呂澄）、入論十四因過解（呂澄）等五篇。　第四輯：大般若波羅蜜多經敘（歐陽漸）、南傳念安般經（湯用彤譯）、觀所緣釋論會譯（呂澄、印滄）、集量論釋略抄（呂澄）等六篇。


meanings:
（梵 adhyātma-vidyā，藏 naṅ-gi rig-pa）五明之一。指有關佛所說的因果之理的教學，又稱內術、內明處。通常以之爲‘佛學’、‘佛法’之同義語。《大唐西域記》卷二雲（大正51·876c）︰‘內明，究暢五乘因果妙理。’<#>《菩薩善戒經》卷三雲（大正30·976c）︰‘內術者，謂十二部經，菩薩摩呵薩爲二事故，求十二部經，一者知因果，二者作業不失不作不受。’《瑜伽師地論》卷三十八雲（大正30·500c）︰‘諸佛語言名內明論（中略），謂內明論略二相轉，一者顯示正因果相，二者顯示已作不失、未作不得相。’即以說示五乘因果及已作不失、未作不得之理的諸佛語言爲內明。<#>《瑜伽師地論》卷十三謂，內明有事施設建立相、想差別施設建立相、攝聖教義相、佛教所應知處相等四種相。<#>按︰梵語adhyātma-vidyā的原義爲有關至上神我的學問，即指與聲明、工巧岩外在學藝不同領域的形而上學的思索，因此佛教教徒以佛之教法爲內明，而外道婆羅門教徒亦各自稱其所宗爲內明。<#>［參考資料］　《菩薩地持經》卷三；《瑜伽師地論》卷十四；《成唯識論掌中樞要》卷上（本）；《法華三大部補注》卷十四；《因明論疏明燈抄》卷一（本）；《因明論疏瑞源記》卷一；《大乘法相宗名目》卷二（中）。<#>


vietnamese:
nội minh luận lược nhị tướng chuyển <pttđ>


vietnamese:
nội minh luận hiển thị chính nhân quả tướng <pttđ>


vietnamese:
nội hữu sắc tưởng quán ngoại sắc đa <cm>

meanings:
imagining himself having form, he sees large external forms, and overcomes them


vietnamese:
nội hữu sắc tưởng quán chư sắc giải thoát <cm>

meanings:
liberation of the embodied looking at a form


vietnamese:
nội pháp đại sư dữ ngoại đạo sư bất đồng phẩm loại <pttđ>


vietnamese:
nội pháp đệ tử dữ ngoại đạo đệ tử bất đồng phẩm loại <pttđ>


meanings:
imagining himself lacking form, he sees large external forms, and overcome them


vietnamese:
nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc thiểu <cm>

meanings:
imagining himself lacking form, he sees small external forms, and overcome them


vietnamese:
nội vô sắc tưởng quán ngoại chư sắc giải thoát <pttđ>


vietnamese:
nội chủng ngoại chủng huân tập hữu vô sai biệt <pttđ>


vietnamese:
nội hà đảm khổ dữ ngoại hà đảm khổ hữu biệt <pttđ>


vietnamese:
nội chứng phật pháp tương thừa huyết mạch phả <bktt>


meanings:
Đạo tràng được thiết lập ở hoàng cung. Tào Khê Đại sư Biệt truyện ghi: »召 諸 州 名 山 禪 師、 集 內 道 塲 供 養。 – Triệu tập các bậc thiền sư nổi tiếng ở các châu về Nội đạo tràng để cúng dường«.


meanings:
① Xong, đủ. ||② Vẹn, như toàn quốc 全國 vẹn cả nước. ||③ Giữ cho toàn vẹn, như toàn hoạt thậm đa 全活甚多 cứu sống cho được hẳn rất nhiều.


meanings:
① Đủ, trọn, hoàn toàn, chính: 這套書不全了 Bộ sách này không đủ; 方家以磁石磨針峰，則能指南，然常微偏東，不全南也 Người xem phong thuỷ dùng đá nam châm mài vào mũi kim, thì mũi kim chỉ hướng nam, nhưng thường hơi lệch về hướng đông, chứ không chỉ ngay hướng chính nam (hoàn toàn nam) (Mộng khê bút đàm).【全然】toàn nhiên [quánrán] Hoàn toàn: 全然不懂 Hoàn toàn không hiểu, không hiểu tí gì cả; ② Cả, tất cả, toàn, toàn bộ: 全校 Cả trường; 全國 Toàn quốc; 全殲 Tiêu diệt toàn bộ; 全勝 Toàn thắng (chiến thắng hoàn toàn); ③ Đông đủ, đầy đủ: 代表全來了 Các đại biểu đã đến đông đủ cả rồi; ④ Vẹn, toàn vẹn: 兩全其美 Vẹn cả đôi đường, tốt cho cả đôi bên; ⑤ (văn) Giữ cho toàn vẹn: 全活甚多 Cứu sống được rất nhiều; 予以全軍爲上，而慾民得息 Ta muốn toàn quân là cốt, cho dân được nghỉ ngơi (Bình Ngô đại cáo); ⑥ [Quán] (Họ) Toàn.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Chí Ôn đời Nguyên. X. Chí Ôn.


vietnamese:
toàn phần vô lượng pháp giới diệu trí <pttđ>


meanings:
2190梵名 Sarvadarśana-saṃgraha。印度吠檀多（梵 Vedānta）學派之學者馬達瓦（梵 Mādhava），著於一三五○年間。屬「官方東方叢書第一號」（Government Oriental Series No. 1）。於書中，作者以各學派是否承認吠陀聖典之權威為準則，而將印度歷來各哲學教派分為正統派（梵 Āstika）與異端派（梵 Nāstika）；其次，又以各派與「不二一元論」思想之親疏，由最下位次第論列至最高位，即：(一)唯物派（梵 Cārvāka）、順世外道（梵 Lokāyata）。(二)佛教。(三)阿哈多（梵 Ārhata）。將以上諸派列屬異端派。(四)羅摩拏遮派（梵 Rāmānuja）。(五)摩陀婆派（梵 Pūrṇa-prajña: Madhva）。以上二派列屬毘紐天派（梵 Vaiṣṇava）。(六)獸主外道（梵 Nakulīśa-pāśupata）。(七)濕婆派（梵 Śaiva）。(八)再認識派（梵 Pratyabhijñā）。(九)水銀派（梵 Raseśvara）。將以上四派列屬濕婆派。(十)優樓佉（梵 Aulūkya）勝論派（梵 Vaiśeṣika）。(十一)足目（梵 Akṣapāda）之正理派（梵 Nyāyika）。(十二)耆米尼（梵 Jaimini）之彌曼差派（梵 Mīmāṃsā）。(十三)波爾尼（梵 Pāṇini）之文法學派。(十四)數論派（梵 Sāmkhya）。(十五) 鉢頭社攞（梵 Patañjali）之瑜伽派（梵 Yoga）。(十六)商羯羅論（梵 Śaṅkara）。對於各派別之學說思想，作者亦一一評析論述。〔M. Hara: Nakulīśa-Pāśupata-Darśana（Indo-Iranian Journal vol. 2, The Hague 1958）、哲學的思索の印度的展開（中村元）〕


vietnamese:
toàn vọng tức chân toàn phàm tức thánh <tttđ>

meanings:
Ý nói từ trên tổng thể mà xem xét và nắm lấy thực tướng sự vật, tức không phân biệt, không đối lập, vọng tức là chân, phàm tức là thánh. Phạm Kỳ ngữ lục q. 7 ghi: »諸 佛 出 世、 祖 師 西 來、 全 妄 即 眞、 全 凡 即 聖。 – Chư Phật xuất hiện ở đời, Tổ sư từ Ấn Độ sang, từ trên tổng thể mà xem xét và nắm lấy thực tướng sự vật thì vọng tức là chân, phàm tức là thánh«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Tông Lặc đời Minh. X. Tông Lặc.


meanings:
(882-947) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Hà, tự Lai Thế người xứ Côn Sơn (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc. Thuở bé sư nghe các thiền hội thạnh hành liền xin xuất gia nơi Đại sư Thanh Bình ở Giang Hạ (nay là huyện Vũ Xương tỉnh Hồ Bắc). Sau sư đến Ngưỡng Sơn Nam Tháp ở Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân tỉnh Giang Tây) yết kiến Thiền sư Quang Dũng, đối đáp qua lại, sư khế ngộ sâu cơ của Ngưỡng Sơn, nối pháp ngài, thuộc tông Quy Ngưỡng. Sư trụ Thiền viện Ứng Quốc ở An Phúc Lô Lăng (nay thuộc Giang Tây), sau đó dời về viện Thanh Hoá núi Vân Phong ở Việt Châu. Ngô Việt Trung Hiến Vương ban cho sư tử y phương bào nhưng sư từ chối chẳng nhận, vua liền đổi ban cho nạp y và ban cho hiệu »Thuần Nhất Thiền sư«.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Đạo Dung, tổ khai sơn Chân Như Thiền Tự trên núi Vân Cư. Khoảng niên hiệu Nguyên Hoà (806-820) đời Đường, sư từng phụ giúp ngài Đạo Dung khai sáng thiền viện Vân Cư, có công hơn hết. Sau khi Đạo Dung tịch, sư kế vị và chủ trì mọi việc trong thiền viện. Khoảng giữa 2 niên hiệu Thái Hoà và Khai Thành (827-840) đời Đường, sư có cống hiến rất lớn vào việc củng cố và phát triển thiền viện Vân Cư.


meanings:
Nêu ra hoàn toàn triệt để, đây là thiền cơ được lập bày có tính chất siêu việt ngôn cú nghĩa lý, chỉ thẳng tâm người. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »諸 上 座。 翠 峰 若 也 全 提。 盡 大 地 人。 普 須 結 舌。 – Này các Thượng toạ! Nếu Thuý Phong (pháp hiệu của thiền sư Minh Giác) toàn đề, mọi người trên mặt đất phải câm họng«. Tiết Nam Phong Vĩnh Trình Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »教 分 三 藏、 直 指 一 心。 或 全 提 而 棒 喝 齊 施、 或 縱 奪 而 賓 主 互 設。 或 金 剛 按 劍、 或 師 子 翻 身。 或 照 用 雷 奔、 或 機 鋒 電 掣。 無 非 剪 除 邪 妄、 開 廓 玄 微。 直 下 明 宗、 到 眞 實 地。 – Giáo chia ra ba tạng, chỉ thẳng nhất tâm. Hoặc nêu ra triệt để mà bày ra đánh và hét, hoặc túng đoạt mà đặt ra chủ khách. Hoặc vỗ kiếm Kim Cang, hoặc sư tử chuyển mình. Hoặc chiếu dụng như sấm rền, hoặc cơ phong như chớp giật. Tất cả đều nhằm trừ sạch tà vọng, mở rộng huyền vi, liền đó thấu rõ tông, đến được chỗ chân thật«.


meanings:
Lời nói gợi ý thiền pháp hoàn toàn triệt để. Đây là lời nói siêu việt ngôn ngữ nghĩa lý. Tiết Cổ Sơn An Vĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »到 這 裡 假 饒 見機 而 變、 不 犯 鋒 鋩、 全 身 獨 脫、 猶 涉 泥 水。 祇 如 本 分 全 提 一 句、 又 作 麼 生 道? – Đến nơi đây dù cho tùy cơ ứng biến, chẳng chạm mũi nhọn, toàn thân ngộ nhập cũng còn vướng mắc ngôn từ nghĩa lý. Ngay như lời nói gợi ý thiền pháp hoàn toàn triệt để siêu thoát sinh tử, lại làm sao nói?«.


meanings:
Sự gợi ý hoàn toàn triệt để, giáo pháp chính tông bản sắc, chỉ cách truyền trao tâm ấn đặc biệt của nhà thiền. Vô Môn Quan ghi: »狗 子 佛 性、 全 提 正 令、 纔 涉 有 無、 喪 身 失 命。 – Công án ›Con chó có Phật tính‹ là sự gợi ý hoàn toàn triệt để, giáo pháp chính tông bản sắc, vừa dính vào hữu vô liền vùi thây mất mạng«.


meanings:
Toàn bộ việc quán chiếu và cơ phong nắm lấy thật tướng của sự vật, là thiền cơ thật sự có bản sắc. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »若 要 見 他 全 機、 除 非 是 一 棒 不 回 頭 底 漢、 牙 如 劍 樹、 口 似 血 盆、 向 言 外 知 歸。 方 有 少 分 相 應。 – Nếu muốn thấy toàn cơ của người khác, thì chỉ có kẻ cương quyết, răng như kiếm bén, miệng tợ chậu máu, ở ngoài lời nói mà kiến tính, mới có ít phần tương ưng«.


vietnamese:
toàn giới nhất thiết phiền não giai năng kết sinh tương tục <pttđ>


meanings:
2192巴利名 Pārupananikāya。又稱通肩派。為緬甸上座部佛教派別，約形成於十八世紀初。以比丘外出化緣時，須將僧衣披覆兩肩，故有此稱。十九世紀初，偏袒派（巴 Ekaṃsikanikāya）與全纏派對立，菩陀波耶王（Bodawpaya, 1782～1819 在位）取締偏袒派，而確立全纏派之統治地位，並召開善法法師會議，後演變成為善法派。


meanings:
Thiền tăng đời Tống. Sư đến tham vấn Quốc sư Đức Thiều; Đức Thiều biết được pháp danh của sư là Toàn Khẳng, nên hỏi: Chấp nhận (khẳng) cái gì? Sư lập tức lãnh ngộ, nối pháp Ngài, thuộc tông Pháp Nhãn. Khi ra hoằng pháp sư trụ chùa Trí Giả ở Vụ Châu (nay là huyện Kim Hoa tỉnh Chiết Giang). Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-983), sư chợt đem chức Trụ trì giao lại cho đệ tử là Kế Trung rồi thị tịch.


meanings:
(828-887) Thiền tăng đời Đuờng, họ Kha, người xứ Tuyền Châu, Trung Quốc. Thuở nhỏ sư lễ Thanh Nguyên Huyên Công, sau khi thụ giới cụ túc, sư trụ Bảo Thọ Tự ở Trường An học tập các bộ kinh luật, dạo khắp các thiền uyển, kết bạn cùng Tuyết Phong Nghĩa Tồn, Khâm Sơn Văn Thuý. Sư yết kiến Đức Sơn Tuyên Giám và nối pháp ngài. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Nham Đầu ở Ngạc Châu (nay là huyện Vũ Xương tỉnh Hồ Bắc) hoằng truyền Thiền tông, thiền tăng khắp nơi kéo đến. Lúc mất sư được ban hiệu: Thanh Nghiêm Đại Sư.


vietnamese:
toàn tân thị chủ toàn chủ thị tân <tttđ>

meanings:
Toàn khách là chủ, toàn chủ là khách. Khách và chủ vốn là những gì đối đãi, nhưng theo sự xem xét toàn bộ, theo nhãn quang soi thấu toàn bộ của nhà thiền thì không có gì phân biệt và đối lập, vì thế khách tức là chủ, chủ tức là khách. Mật Am ngữ lục ghi: »全 賓 是 主、 全 主 是 賓。 賓 主 交 參。 通 同 和 氣。 – Toàn khách là chủ, toàn chủ là khách, khách chủ xen nhau, có không khí hoà thuận«.


meanings:
Xem xét và nắm lấy toàn bộ thực tướng sự vật. Là việc làm siêu việt chỗ nơi, số lượng, không có phân biệt đối lập, là cảnh giới của người tu thiền. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »十 方 空 索 索、 全 體 露 堂 堂。 貪 瞋 癡 從 那 裡 得 來？ 戒 定 慧 向 何 處 安 著？ – Mười phương trống hoang hoác, toàn thể hiện rành rành, tham sân si từ đâu đến được? Giới định huệ nhằm chỗ nào sắp đặt?«.


meanings:
① Hai, đôi. ||② Một âm là lạng. Cỗ xe. Một đôi giầy cũng gọi là nhất lạng 一兩. ||③ Lạng, cân ta, mười đồng cân gọi là một lạng, mười sáu lạng là một cân.


meanings:
① Hai (số đếm): 兩本書 Hai cuốn sách; 兩條腿走路 Đi hai chân (ví cách làm việc theo hai cách cùng lúc); ② Đôi bên, cùng lúc hai bên, lưỡng: 兩利 Đôi bên cùng có lợi, lưỡng lợi; 兩相情願 Đôi bên đều bằng lòng; 目不能兩視而明 Mắt không thể trông cùng lúc hai bên mà sáng được (Tuân tử: Khuyến học). 【兩兩】lưỡng lưỡng [liăng liăng] (văn) Hai bên cùng: 群賊於是兩兩相視 Bọn cướp do vậy hai bên cùng nhìn nhau (Hậu Hán thư: Độc Hành liệt truyện); ③ Vài, mấy, đôi chút: 過兩天再說 Qua mấy (vài) hôm nữa sẽ hay; 他眞有兩下子 Nó có đôi chút tài ba đấy; 我跟你說兩句話 Tôi nói với anh đôi lời; ④ Lạng (lượng). a. Một phần mười sáu cân cũ của Trung Quốc: 半斤八兩 Kẻ tám lượng, người nửa cân; b. Một phần mười cân mới của Trung Quốc: 二兩糖 Hai lạng đường.


meanings:
Xúm đôi xúm ba. Tắc 18, Bích Nham Lục (Tục 117,147, thượng) ghi: »也 是 把 不 住。 兩 兩 三 三 作 什 麼？ 半 開 半 合。 – Cũng là không thể tự chủ, họ xúm đôi xúm ba để làm gì? Nửa úp nửa mở«.


meanings:
Nguyên chỉ cho hai thanh đao bén nhọn khi va chạm thường bị hư hao. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho hai phe đối lập mỗi bên đều đưa ra một phương cách riêng để tiến hành giải quyết vấn đề cơ phong. Tắc 4, Bích Nham Lục (Đại 48, 144 trung) ghi: »孤 峰 頂 上 草 裠 坐。咄 (會 麼。 兩 刃 相 傷。 兩 兩 三 三 舊 路 行。 唱 拍 相 隨。 便 打。) – Trên đảnh cô phong ngồi trong cỏ, ối chao! (Hiểu chăng? Hai mũi nhọn cùng hư hao, xúm đôi xúm ba đi đường cũ, kẻ hát người gõ. Liền đánh)«. Trong đó, »xúm đôi xúm ba đi đường cũ«, chỉ cho người học không chịu tinh tấn, chỉ biết cặp bè cặp bạn, bị hạn cuộc vào cảnh giới đã có mà không có cách nào chặt phá gai góc để cầu chứng cảnh giới mới mẻ. Ngoài ra, tông Tào Động lúc bàn về »Thiên trung chí«, »Kiêm trung chí« của thuyết Động Sơn Ngũ Vị, cho rằng trong sát na giao nhau giữa minh (Thiên) và ám (Chính), vẫn chưa khởi tâm động niệm và không có mảy may cảnh giới của tác dụng phân biệt tư lương, gọi là »Lưỡng nhận giao phong«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Trong thiền viện, tăng đường chia ra làm tiền đường (nhà trước) và hậu đường (nhà sau), gọi chung lại là lưỡng đường. Lâm Tế ngữ lục ghi: »是 日 兩 堂 首 座 相 見。 同 時 下 喝。 – Hôm ấy lưỡng đường Thủ toạ gặp nhau, đồng thời hét lên«.


meanings:
指古代禪林中，在佛殿法堂正式聚會時，序列于佛殿法堂兩側的僧衆。即東序和西序。東序選精通世事者擔任，稱爲知事；西序選學德兼修者擔任，稱爲頭首。此二者于佛殿法堂中，乃以住持爲中心，立班于其左右，故又稱兩班。<#>此制乃模擬古代朝廷文武兩班之制而來。東序猶如文班；西序猶如武班。東序有五知事，稱監寺、維那、副寺、典座、直歲；西序有五頭首，稱首座、書記、知藏、知客、知浴。略如下圖。或于東序加都寺，西序加知殿，而稱六知事、六頭首。知事、頭首之數隨時代之演進而有增减。<#>┌───────────┐<#>│  首座          監寺  │<#>│  書記          維那  │<#>│  知藏    住    副寺  │<#>│  知客    持    典座  │<#>│  知浴          直歲  │<#>│                      │<#>│  西序          東序  │<#>│  頭首          知事  │<#>└───────────┘<#>［參考資料］　《叢林校定清規總要》；《禪林備用清規》卷一、卷五、卷六；《瑩山和尚清規》卷下；《小叢林略清規》卷中。<#>


meanings:
Trong một cuộc thi đấu có hai người giành được phần thắng. Thiền tông mượn từ này để chỉ trong khi pháp chiến, tỷ thí cơ phong thì kết quả bất phân thắng bại, tức chỉ hai vị thiền giả có trình độ ngang nhau, »kì phùng địch thủ«. Lâm Tế hành lục (Đại 47, 505 trung) ghi: »溈 山 問 仰 山： 黃 蘗 入 僧 堂、 意 作 麼 生？ 仰 山 云： 兩 彩 一 賽。 – Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn: Hoàng Bá vào tăng đường, ý nghĩa thế nào? Ngưỡng Sơn nói: Kỳ phùng địch thủ«.


