# tbl_dictionary

meanings:
（Ārya-Samāj）近代印度教的革新派。西元1875年，達耶難陀·沙羅室伐底（Swami DayānandaSaraswatī）于孟買所創。該會致力于實現‘印度人的印度’，認爲須回歸無謬之智慧與真理之源泉──吠陀。幷以爲吠陀諸神永遠是唯一神梵的異名，故主張崇拜此唯一神。此外，又致力改革印度古來之諸宗教，期能保存印度人的優良精神，而兼取外國文明，融合東西、新古之諸宗教。質言之，該會之思想方向，系在調和吠陀、奧義書等古代精神與歐洲之近代思想，幷帶有民族主義的復古傾向。<#>該會之活動以北印度爲中心，頗致力于推展其教育事業與社會改革，如傳教、設立學校、發行報紙等，對于印度的近代化頗有貢獻。而且該會反對階級制、幼年結婚、男女不平等，且提倡不飲酒，對印度社會的教化，頗有啓迪之功。<#>此協會在達耶難陀歿後，分爲二派，一是素食的保守派；另一爲允許肉食的自由派。<#>［參考資料］　Sivanath Sastri《History of theBrahma Samaj》；J. N. Farquhar《Moden ReligiousMovement in India》；James Hastings《Encyclo-paedia of Religion and Ethics》；D. S. Sarma《TheRenaissance of Hinduism》。<#>


meanings:
5582（Ārya Samāj）印度教近代著名之革新派。係由沙熱斯婆地（Swāmī Dayānanda Sarasvatī）所創設（1875）之改革運動之結社。尊奉吠陀聖典，認爲吠陀諸神永遠爲唯一神之異稱。並調和歐洲近代思想與吠陀、奧義書等古代之精神，且富有民族主義之復古精神。以正統婆羅門教教理爲立足點，意圖以寬容之精神逐漸進行改革，否定偶像崇拜、聖河沐浴、巡禮等陋習之價值，然以轉生一事難以免除，而對業、輪迴等思想加以肯定，與梵教會有對立之勢。於社會方面，亦採取同一方針，對於教育普及功績頗鉅。於促進印度國民自覺一事，貢獻非淺。傾向於此派之團體尚有吠陀傳導會（Vedic Mission）、顯婆納拉耶那帕拉瑪罕撒（Śīvanārāyana Paramahaṃsa）等派。〔Sivanath Sastri: History of the Brahmo Samāj, 2 vols, 1911～1912；J.N. Farquhar: Modern Religious Movement in India, 1915〕


meanings:
（梵 āgama，藏 luṅ）又作正教量、至教量（āpta-āgama，意指從可信仰者所受之傳統之教）、聲量（śabda，又譯聖言量）。佛教一般用āgama一詞，意謂一切可信仰者之教示（āpta-nirdeśa）。‘可信仰者’即指佛、菩薩、諸聖賢；以聖者所說之教示正確無誤，依之可以量知種種義趣，故稱聖教量。<#>古因明之中，在現、比二量之外，承認有聖教量，認爲聖教量能對二量之確實性給予保證。但陳那以後的新因明佛教論理學派否定聖教量爲一獨立之量，認爲所信者爲比量，聞其聲爲現量，故聖教量包含于現、比二量中，不可別立。陳那之學系所以稱爲‘隨順正理之唯識論者’（Nyāya-anusāriṇo Vijñānavādi-nah!），而無著、世親之學系稱爲‘隨順聖教之唯識論者’（Āgama-anasāriṇo V.），即由于此二學系對于聖教量的看法不同所致。在中觀學派中，主張論理主義的清辨也認爲一切聖教未必是量。因此，必須以相應于理之‘宗因喻’推論式證成聖教，俾使不生過失。<#>此外，婆羅門教之各哲學派別亦用聖教量，但通例使用śabda一詞。此等學派之聖教量源自說吠陀的神仙，或吠陀中所說之‘法的現證者’。<#>在印度哲學諸派中，除順世外道、勝論派、佛教論理學派之外，皆承認聖教量爲獨立之量。綜言之，印度哲學所認定的‘量’，幷不單指人類經驗方面的認識，同時也指解脫與至善。因此聖教量具有重要的意義。<#>［參考資料］　山口益《佛教における無と有との對論》。<#>


meanings:
5581梵語 āgama，或 āgamapramāṇa。又作正教量、佛言量、至教量（梵 āpta-āgama，意指自可信仰者之處所受的傳統之教）、聲量（梵 śabda，又作聖言量）。意指以本派所尊奉之聖書或聖人之教導作爲正確知識之來源、標準。佛教一般使用 āgama 一詞，吠陀婆羅門諸哲學派則使用 śabda 一詞，均爲可信任者之教示（梵 āpta-nirdeśa）之意；所謂可信任者，於佛教指佛、菩薩與諸賢聖，於婆羅門哲學則指說吠陀之神仙，或吠陀中所說之「法的現證者」。　印度哲學諸派之中，除順世外道、勝論派、佛教論理學派外，皆主張聖教量爲獨立之量。蓋於佛教中，古因明在現、比二量外，承認聖教量給予現、比二量確實性之保證。瑜伽師地論卷十五並謂，一切智所說之言教稱爲聖教量，聖教量之條件有三，即：(一)不違聖言，(二)能治雜染，(三)不違法相。然陳那以後之新因明佛教論理學派則否定聖教量之獨立性，僅立「現量」與「比量」爲正確知識之來源或標準。陳那之集量論中主張，所謂聖教量，係從可信任者之聲音比知而得，故其所信任者爲比量，聽聞其聲音則爲現量。故知陳那所謂聖教量與現、比二量之關係恰與古因明之主張相反，認爲聖教之聖教性由於現量、比量而得保證；亦可說，所謂聖教量，必包含於現量、比量之中，而無別立之聖教量可言。〔阿毘達磨集論卷七、阿毘達磨雜集論卷十六、集量論觀離品、因明正理門論、因明入正理論疏卷上、大乘義章卷十、禪源諸詮集都序卷上、S.C. Vidyabhūsana: History of Indian Logic,1921; H.N. Randle：Indian Logic in the Early School,1930、佛教論理學（宇井伯壽）〕


vietnamese:
thánh trí bất duyên biến kế chấp tính vi cảnh <pttđ>


meanings:
(title) Dhāraṇī of the Sacred Planet Mothers


vietnamese:
thánh tối thượng đăng minh như lai đà la ni kinh <đpb>


meanings:
(title) Sutra of the Sagely and Most Excellent Dhāraṇī


meanings:
Chùa ở núi Phụng Hoàng, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Hoàng thứ 2 (582) đời Tùy sáng lập. Đời Đường Thiền sư Vô Trước Văn Hỉ phục hưng khai pháp, ban đầu gọi »Thánh Quả Tự«. Vua Tống Cao Tông đi về phương nam từng đổi thành ngự uyển. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 35 (1556) đời Minh bị lửa thiêu rụi. Năm thứ 37 (1558) tăng Chính Nhân xây dựng lại.


vietnamese:
thánh căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ <đpb>


meanings:
Chùa ở trong núi Vân Cư, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Nguyên Hựu (1086-1093) đời Tống, Phật Ấn Liễu Nguyên xây cất Vân Cư Am trong núi. Sau đó Trung Phong Minh Bản xây cất Thánh Thuỷ Tự ở gần đó. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 24 (1391) đời Minh, hai chùa cùng được xây cất lại, Minh Thái Tổ ban cho tấm biển »Vân Cư Thánh Thuỷ Tự«.


vietnamese:
thánh pháp thánh noãn thánh hiện thánh nhẫn thánh dục thánh huệ sai biệt <pttđ>


vietnamese:
thánh vô động tôn nhất tự xuất sinh bát đại đồng tử bí yếu pháp phẩm <đpb>


vietnamese:
thánh vô động tôn đại uy nộ vương niệm tụng <đpb>


vietnamese:
thánh vô động tôn an trấn gia quốc đẳng pháp <đpb>


vietnamese:
thánh vô năng thắng kim cương hoả đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
thánh vô lượng thọ quyết định quang minh vương như lai đà la ni kinh <đpb>


meanings:
Đăng lục, 1 quyển, được biên soạn vào thế kỉ XIII (đời Trần, Việt Nam). Nội dung ghi chép về hành trạng của 5 vị vua đầu đời Trần: Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông, Anh Tông và Minh Tông.


meanings:
Tên hiệu của Phật. Chân minh tụng trong PKNL q. 18 ghi: »法 王 出 現 世 間、 方 便 談 空 破 有。 有 者 必 歸 於 無、 是 爲 聖 獅 子 吼。 – Bậc Pháp vương xuất hiện ở thế gian, phương tiện nói không để phá trừ chấp có (hữu). Người chấp có ắt sẽ trở về Không, ấy là Thánh sư tử rống«.


vietnamese:
thánh giả bất tạo dục giới dẫn chúng đồng phần nghiệp <pttđ>


meanings:
Thuật ngữ của Đạo giáo. Thiền tông mượn dùng để chỉ cho Tự tính. Tiết Bát-nhã Hoà thượng thị chúng trong Thiền Quan Sách Tiến ghi: »遍 參 知 識。 得 知 一 切 淺 深。 卻 向 水 邊 林 下。 保 養 聖 胎。 直 待 龍 天 推 出。 方 可 出 來 扶 揚 宗 教。 普 度 群 生。– Phải đi tham vấn các bậc Thiện tri thức để được biết chỗ cạn sâu, rồi sau đến bên bờ suối, dưới rừng cây bảo dưỡng Thánh thai, đợi khi nào Long thiên mời ra, mới nên đi xiển dương chính pháp, độ khắp quần sinh«.


vietnamese:
thánh hư không tạng bồ tát đà la ni kinh <đpb>


meanings:
Chùa ở thành phố Đài Bắc, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc, là Thiền tự tông Lâm Tế. Năm 1948 Tương Nhật Thức cải tạo và xây dựng lại phòng ốc mà thành gọi là »Thánh Quan Phật Đường«. Năm 1968 dỡ bỏ rồi xây dựng lại, đổi tên là »Thánh Quan Tự«. Thiền sư Thịnh Vân là khai sơn trụ trì.


vietnamese:
thánh quán tự tại bí mật tâm đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
thánh quán tự tại bồ tát nhất bách bát danh kinh <cm>

meanings:
(title) Sutra of the One Hundred and Eight Names of the Sacred Bodhisattva who Contemplates Freely


vietnamese:
thánh quán tự tại bồ tát nhất bách bát danh kinh <đpb>


vietnamese:
thánh quán tự tại bồ tát bất không vương bí mật tâm đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
thánh quán tự tại bồ tát tâm chân ngôn du già quán hạnh nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
thánh quán tự tại bồ tát niệm tụng nghi quỹ <đpb>


meanings:
(title) Sanskrit Eulogy to the Sacred Bodhisattva of Spontaneous Contemplation


vietnamese:
thánh đế hiện quán chướng hữu nhị chủng <pttđ>


meanings:
Chỉ chân lí tối cao, chân lí chí cực huyền diệu của Phật giáo, Thiền giáo. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »梁 武 帝 問 達 磨 大 師： 如 何 是 聖 諦 第 一 義？ 磨 云： 廓 然 無 聖。 – Lương Võ Đế hỏi Đại sư Đạt-ma: Thế nào là Thánh đế đệ nhất nghĩa? Đạt-ma đáp: Rỗng thênh không có gì là Thánh«.


vietnamese:
thánh hạ dã hột lí phọc niệm tụng nghi quỹ <đpb>


vietnamese:
thánh diêm mạn đức ca uy nộ vương lập thành đại thần nghiệm niệm tụng pháp <cm>

meanings:
(title) Method for Recitation and Establishing Supernatural Effects through Sacred Yamāntaka, the Indignant King


vietnamese:
thánh phi thánh nhị thần cảnh thông sai biệt <pttđ>


meanings:
① Tìm hỏi, mời đón. Nghe biết ai có tài có đức sinh lòng kính lễ, lấy các đồ quý báu đến tặng để cầu thân hay cầu giúp mình gọi là sính. ||② Hỏi thăm, các nước sai sứ đi thông hiếu với nhau gọi là sính. ||③ Lễ cưới, do người mai mối đem lễ vật đến giạm hỏi cũng gọi là sính.


meanings:
① Mời (đến làm việc): 聘爲顧問 Mời làm cố vấn; 被聘爲名譽主席 Được mời làm chủ tịch danh dự; ② (văn) Hỏi thăm (qua việc cử sứ giả đi); ③ Hỏi, giạm hỏi: 聘妻 Hỏi vợ.


meanings:
① Họp, như tụ hội 聚會 tụ họp. ||② Súc tích, tích ít thành nhiều gọi là tụ. ||③ Làng, xóm.


meanings:
① Tụ họp, sum họp: 聚了一郡人 Tụ họp một đám người; 聚在一堂 Sum họp một nơi; ② Tích, góp: 聚少成多 Tích ít thành nhiều; 聚沙成塔 Góp gió thành bão; ③ (văn) Làng xóm.


meanings:
Bóng bọt tụ tập lại, hàm nghĩa tạm thời tụ tập rồi phút chốc rã rời. Chương A-nan, Tổ thứ 2 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »我 身 危 脆 猶 如 聚 沫。 肉 復 衰 老 豈 堪 長 久。 – Thân của ta không bền chắc giống như bóng bọt tụ tập lại, huống là còn già yếu, đâu thể lâu dài?«.


meanings:
Tụ tập. Họp lại một nhóm. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »如 今 禪 和 子。 三 箇 五 箇 聚 頭 口 喃 喃 地。 便 道。 這 箇 是 上 才 語 句。 那 箇 是 就 身 處 打 出 語。 – Hôm nay, năm ba vị thiền sinh họp lại một nhóm, trong miệng lẩm bẩm: ›Cái này là ngữ cú của bậc căn khí thượng đẳng nói, cái kia là ngữ cú do thể nghiệm mà có được‹«.


meanings:
① Nghe thấy, như phong văn 風聞 mảng nghe, truyền văn 傳聞 nghe đồn, v.v. Thân tới tận nơi để nghe gọi là dự văn 預聞. ||② Trí thức. Phàm học thức duyệt lịch đều nhờ tai mắt mới biết, cho nên gọi người nghe nhiều học rộng là bác học đa văn 博學多聞, là bác văn cường chí 博聞強識. Gọi người hẹp hòi nghe ít là cô lậu quả văn 孤陋寡聞. ||③ Truyền đạt, như phụng văn 奉聞 kính bảo cho biết, đặc văn 特聞 đặc cách báo cho hay. ||④ Ngửi thấy. ||⑤ Một âm là vấn. Tiếng động tới, như thanh vấn vu thiên 聲聞于天 tiếng động đến trời. ||⑥ Danh dự, như lệnh vấn 令聞 tiếng khen tốt. Ta quen đọc là vặn.


meanings:
① Nghe, nghe nói, nghe theo: 耳聞不如一見 Tai nghe không bằng mắt thấy; 大王嘗 聞布衣之怒乎？ Đại vương có từng nghe nói đến tình trạng nổi giận của kẻ áo vải bao giờ chưa? (Chiến quốc sách); 敬聞命矣 Tôi xin kính nghe theo ý của ông (Lí Triều Uy: Liễu Nghị truyện); ② Tin (tức): 要聞 Tin quan trọng; 奇聞 Tin lạ; ③ Hiểu biết, điều nghe biết, kiến văn, học thức: 博學多聞 Học nhiều biết rộng; 孤陋寡聞 Hẹp hòi nghe ít; ④ (văn) Tiếng tăm, danh vọng: 不求聞達于諸侯 Chẳng cần tiếng tăm truyền đến các nước chư hầu (Gia Cát Lượng: Xuất sư biểu); ⑤ (văn) Truyền thuyết, truyền văn: 網羅天下放失舊聞 Thu tập hết những truyền thuyết đã bị tản lạc trong khắp thiên hạ (Tư Mã Thiên: Báo Nhiệm Thiếu Khanh thư); ⑥ (văn) Làm cho vua chúa hoặc cấp trên nghe biết đến mình; ⑦ (văn) Truyền ra: 公子喜士，名聞天下 Công tử yêu quý kẻ sĩ, danh truyền khắp thiên hạ (Sử kí); ⑧ (văn) Nổi danh, nổi tiếng: 以勇氣聞于諸侯 Nhờ có dũng khí mà nổi tiếng ở các nước chư hầu (Sử kí); ⑨ (văn) Hiểu: 生乎吾前，其聞道也，固先乎吾 Những người sinh ra trước ta cố nhiên là hiểu đạo trước ta (Hàn Dũ: Sư thuyết); ⑩ (văn) Truyền đạt đi, báo cáo lên người trên: 奉聞 Kính báo cho biết; 特聞 Riêng báo cho hay; 燕王拜送 于庭，使使以聞大王 Vua nước Yên tự mình đến lạy dâng lễ cống ở sân, sai sứ giả báo lên cho đại vương biết (Chiến quốc sách); ⑪ Ngửi thấy: 我聞見香味了 Tôi đã ngửi thấy mùi thơm; ⑫ (văn) Tiếng động tới: 聲聞于天 Tiếng động tới trời; ⑬ Danh dự: 令聞 Tiếng khen tốt; ⑭ [Wén] (Họ) Văn.


meanings:
hear about a Buddha, especially Amitābha Buddha


meanings:
promise that one will hear the Buddha's name and see his form


vietnamese:
văn thành thập nhị nhân duyên kinh <đpb>


meanings:
two kinds of wisdom of hearing and thinking


meanings:
three wisdoms of hearing, contemplating, and meditating


meanings:
(term) wisdom [attained through] hearing


meanings:
hear the Buddhist teaching and retain it fully in the memory without loss


vietnamese:
văn thậm thâm pháp vô siểm tín thụ <pttđ>


meanings:
→ bạch vân văn thiền sư 白雲聞禪師; → phúc ứng văn thiền sư 福應文禪師


meanings:
awaken to enlightenment by hearing sounds


vietnamese:
văn thuyết chính pháp nhi bất vãng thính giới <pttđ>


meanings:
(văn) Bệnh viêm tai (có chảy nước vàng).


meanings:
① Liền nối. ||② Họp, họp các nước nhỏ hay các khu vực nhỏ lại thành một nước lớn gọi là liên bang chế độ 聯邦制度 như nước Mĩ hay nước Ðức vậy. ||③ Câu đối, như doanh liên 楹聯 câu đối dán cột. Văn thơ hai câu đối nhau gọi là nhất liên 一聯. Nguyễn Du 阮攸: Xuân liên đãi tuế trừ 春聯待歲除 câu đối xuân chờ hết năm cũ.


meanings:
① Liên (kết), liền, nối liền: 聯盟 Liên minh; 聯貫 Nối liền, quán xuyến; 聯絡 Liên lạc; 聯名 Liên danh; ② Câu đối, cặp câu đối nhau: 春聯 Câu đối tết; 挽聯 Câu đối viếng; 楹聯 Câu đối dán cột; 一聯 Một cặp câu đối nhau.


meanings:
Còn gọi: Thiền tông Liên Đăng lục. Đăng lục, 30 quyển, do Hối Ông Ngộ Minh soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 136, trang 515. Toàn sách nêu ra pháp hệ truyền đăng của Thiền tông ngũ gia từ 7 vị Phật quá khứ đến các vị nối pháp Thiên Đồng Chính Giác. Dựa theo thứ tự gom chép cơ duyên vấn đáp quan trọng và ghi vắn tắt về hành trạng, cuộc đời các thiền sư. Sách này được soạn vào niên hiệu Thuần Hi thứ 10 (1183).


meanings:
① Sáng, tai nghe sáng suốt gọi là thông, như thông minh 聰明 sáng suốt, vì có tai mắt cảm giác nhanh nhẹn thì mới nghe thấy được nhiều mà nẩy ra trí tuệ vậy.


meanings:
① Tinh, thính, sáng: 耳聰目明 Tai thính mắt tinh; ② (văn) Thính giác: 右耳失聰 Tai bên phải điếc.


meanings:
(860-945) Thiền tăng đời Đường, họ Đàm, tên U, hiệu Thông Công, người Tân Châu (Tân Hưng, Quảng Đông) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiện Hội, thuộc hệ Thanh Nguyên đời thứ 7, trụ chùa Thanh Viễn Đông Lâm.


meanings:
Cảnh giới thông minh. Người tham thiền chưa thể trừ mọi tri thức kiến giải, chưa thể triệt ngộ tự tính, mà đem trí thông minh thế gian làm nhận thức, kiến giải hư vọng, gọi là »Cảnh giới thông minh«. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 學 之 士、 工 夫 逼 拶 到 將 悟 未 悟 之 際、 解 心 未 絕、 往 往 巧 見 橫 生、 此 謂 之 聰 明 境 界。 – Đối với kẻ sĩ, công phu tham cứu bức bách đến ranh giới: Chưa ngộ với sẽ ngộ. Khi ấy, tâm ý thức chưa sạch, luôn luôn nảy sinh kiến giải. Đây gọi là cảnh giới thông minh«.


meanings:
【聱牙】ngao nha [áo'yá] Trúc trắc, chủng chẳng khó nghe, lủng củng.


meanings:
Lầm lẫn, sai lầm. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »通 身 無 主 宰、 隨 處 有 聱 訛。 – Toàn thân không có chủ tể, tùy chỗ có lầm lẫn«.


meanings:
6493梵語 śabda，巴利語 sadda。音譯攝拕。指具有呼召作用之音響。為耳根所聞、耳識所了別（認識）之對象，眼不能見及，具有障礙之性質，是即「無見有對」之色法。為六境（六塵）之一，十二處（十二入）之一，十八界之一，俱舍七十五法之一，唯識百法之一。就處、界等，而稱聲為聲境、聲塵、聲處、聲入、聲界。　聲之分類，有各種異說。據大毘婆沙論卷十三、俱舍論卷一等載，由發聲之物體有感覺與否，大別為有執受大種因之聲、無執受大種因之聲。執受，為心、心所之異名；有執受，指有情身；大種，即指地、水、火、風四大種。其聲發自有情之四大種者，稱為有執受大種因之聲，如人之言語、拍手之聲音等；發自非情之四大種者，稱為無執受大種因之聲，如化人之言語，或木、石等所發之聲音。其次，再視聲之具有意義、意志與否，各分為有情名之聲、非有情名之聲。更由各聲能否予人快感，又分為可意聲、不可意聲。以上所說計有八種。如表所示：　雜阿毘曇心論卷一將聲分別為因受四大聲（有執受之四大為因）、因不受四大聲（無執受之四大為因）、因俱聲（有執受、無執受兩種四大為因）等三種，而以擊鼓、吹貝所發出之聲音為因俱聲。然俱舍論並不贊成此種說法。　另據大乘阿毘達磨雜集論卷一載，聲有十一種，即：(一)可意聲。(二)不可意聲。(三)俱相違聲，既非可意聲，亦非不可意聲，故特稱為處中之聲。(四)因受大種聲，指有執受大種因之聲。(五)因不受大種聲。(六)因俱大種聲。(七)世所共成聲，指世俗性之聲。(八)成所引聲，指聖者之說。(九)遍計所執聲，指佛教以外之外道之說。(十)聖言所攝聲，即對見、聞、覺、知四者，以見說見，以不見說不見，指如實之音聲。(十一)非聖言所攝聲。　瑜伽師地論卷一則舉出十八種，即：螺貝聲、大小鼓聲、舞聲、歌聲、諸音樂聲、俳戲叫聲、女聲、男聲、風林等聲、明了聲、不明了聲、有義聲、無義聲、下中上聲、江河等聲、鬥諍諠雜聲、受持演說聲、論義決擇聲。此外，密教則將各種音聲加以人格化，稱為金剛歌菩薩，謂此菩薩具有六十四種音聲。〔順正理論卷一、顯揚聖教論卷一、入阿毘達磨論卷上、瑜伽師地論卷三、俱舍論光記卷一、大乘義章卷八末〕


meanings:
① Tiếng. Nguyễn Trãi 阮廌: Chung tiêu thính vũ thanh 終宵聽雨聲 suốt đêm nghe tiếng mưa. ||② Ðời xưa chia ra năm thứ tiếng là cung, thương, giốc, chuỷ, vũ 宮、商、角、徵、羽. Âm nhạc cứ noi đấy làm mẫu mực. Còn tiếng người thì chia ra bốn thứ tiếng là bình, thượng, khứ, nhập 平、上、去、入. Âm chữ cứ noi đấy làm mẫu mực. ||③ Âm nhạc, như thanh dong 聲容 tiếng tăm dáng dấp, thanh sắc 聲色 tiếng hay sắc đẹp. ||④ Lời nói, như trí thanh 致聲 gửi lời đến. ||⑤ Tiếng khen. ||⑥ Kể, như thanh tội trí thảo 聲罪致討 kể tội mà đánh. ||⑦ Nêu rõ, như thanh minh 聲明 nêu rõ việc làm ra.


meanings:
① Tiếng, tăm: 大聲說話 Nói lớn tiếng; 不通聲氣 Không tin tức qua lại, biệt tăm; ② Thanh: 四聲 Bốn thanh; 平聲 Thanh bằng; ③ Thanh điệu. Xem 調 [diào] nghĩa ④; ④ Tuyên bố, nói rõ, nêu rõ: 聲明 Tuyên bố, thanh minh; 聲罪致討 Kể rõ tội mà đánh dẹp; ⑤ Tiếng tăm: 聲望 Thanh vọng, tiếng tăm, danh dự.


vietnamese:
thanh tiền nhất cú thiên thánh bất truyện <pqđtđ>


vietnamese:
thinh tiền nhất cú thiên thánh bất truyền <tttđ>

meanings:
Một câu (nói) trước khi chưa mở miệng, dù là ngàn thánh ra đời cũng không thể truyền. Nghĩa là một câu »Chính pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm« đã không phải »Ngữ« cũng chẳng phải »Câu« và cũng không phải ngàn Phật muôn Tổ có thể truyền; biểu thị việc lớn hướng thượng Tông thừa không phải do người khác truyền trao mà phải do chính mình thực tế khai ngộ chứng đắc. Tắc 7, Bích Nham Lục (Đại 48, 147 thượng) ghi: »聲 前 一 句。 千 聖 不 傳。 未 曾 親 覲。 如 隔 大 千。 設 使 向 聲 前 辨 得。 截 斷 天 下 人 舌 頭。 亦 未 是 性 懆 漢。 – Một câu trước khi chưa mở miệng, dù là ngàn thánh ra đời cũng chẳng thể truyền. Nếu chưa từng chứng đắc, dù nói cho ông nghe như cách xa cả đại thiên thế giới. Giả sử ông biện được một câu nói trước khi chưa mở miệng là gì, dù cho có làm mọi người líu lưỡi, song cũng chưa phải là người mau lẹ chi!«.


meanings:
(term) vehicle of the Buddhist disciples


vietnamese:
thanh văn thừa trung bất thuyết a lại da thức đẳng <pttđ>


vietnamese:
thanh văn thừa trung mật ý diệc thuyết a lại da thức <pttđ>


vietnamese:
thanh văn thừa tương ưng tác ý tu <pttđ>


vietnamese:
thanh văn thừa đạo phi phật thừa đạo <pttđ>


vietnamese:
thanh văn nhập chính tính li sinh dữ bồ tát nhập chính tính li sinh sai biệt <pttđ>


vietnamese:
thanh văn thụ biến dị sinh thành phật <pttđ>


vietnamese:
thanh văn duy trụ hữu dư y niết bàn giới trung hồi hướng bồ đề <pttđ>


vietnamese:
thanh văn thất hoại chính pháp cập tì nại da <pttđ>


vietnamese:
thanh văn vô học y biến hoá thân chứng vô thượng giác <pttđ>


vietnamese:
thanh văn độc giác thành thục sai biệt <pttđ>


vietnamese:
thanh văn độc giác hữu vô dư niết bàn <pttđ>


vietnamese:
thanh văn độc giác do hữu phiền não dư tập <pttđ>


vietnamese:
thanh văn độc giác bồ tát chư căn sai biệt ngũ chủng <pttđ>


vietnamese:
thanh văn hiện quán dữ bồ tát hiện quán hữu thập nhất chủng sai biệt <pttđ>


vietnamese:
thanh văn đẳng trí dữ bồ tát trí ngũ tướng sai biệt <pttđ>


vietnamese:
thanh văn bồ tát ngũ tướng sai biệt <pttđ>


vietnamese:
thanh văn bồ tát sở học sai biệt thập tam chủng <pttđ>


vietnamese:
thanh văn bồ tát chuyển y sai biệt <pttđ>


meanings:
(foreign) two vehicles of śrāvaka and pratyekabuddha


meanings:
6500指計執「聲為常住」之主張。又稱聲常住論、聲論師。為印度哲學之一派系，主張觀念之恆常性，而計執聲之常住；謂聲音為宇宙「實在」（reality）之存在，而吾人之語言，係由宇宙實在之聲音而發顯者，並非人為性之符號。　此說本起源於梵書時代之祈禱，即祈禱有力量左右（支配）神之作用，因而構成祈禱之語言，有無限絕對之神祕力量。蓋於印度之吠陀思想中，即主張吠陀乃先天常住，為一絕對真實者，故詮表吠陀之聲亦為唯一之常住不變者，為諸法認識之規準，能決定所說之是非。此說自古即流行於婆羅門之間，特為波爾尼（梵 Pāṇini）以後文典派之重要依據，及至彌曼蹉派（梵 Mīmāṃsā）、吠檀多派（梵 Vedānta）等諸學派興起，立聲常住論，而衍生出聲顯論、聲生論兩派，主張一切聲皆為常住不變。其中，聲生論（梵 Janma-vāda，即聲之生起論）主張並無本來實有之聲性，待音響（梵 nāda）等緣而發生，生起之聲稱為聲音；既發生之後，即成為常住。聲顯論（梵 Abhivyakti-vāda，即聲之顯論）則認為聲之性本來實有常住，待音響等緣而顯現；即謂聲為常住，聲音則為無常。依因明家、唯識家之說，此兩派由計體多、計體一、計全分常（內外聲皆常）、計一分常（內聲常，外聲無常），而各有四派，總計聲論有八派之別。　聲顯論為彌曼蹉派所說，攝於外道十六宗之第二「從緣顯了宗」。有關聲生論，或謂為彌曼蹉之一說，或為派名不詳之某一學派所立，或謂勝論派所說等，並無定論。以上兩派曾與勝論派、數論派、正理派及佛教等之聲無常論相抗爭，尤與勝論派之論爭最為著稱。佛教中如無著、世親、陳那、護法等諸大論師皆曾駁破其說。如因明家駁聲生論，即以「所作性之因」而論破之；駁聲顯論，則以「勤勇無間所發性之因」而論破之。　彌曼蹉派、勝論派等所說之聲，具有多義。聲生論謂聲有響音、聲性、能詮三類，響音為無常，後二者為常；聲顯論認為聲僅有能詮之義，計其為常住；勝論派則謂聲僅為響音之義，主張其無常。由於對聲之常、無常，論點互異，因而爭論不已。降至後世，真言家倡導「聲字實相義」，可能即受聲常住論之影響。　關於常住之聲，其本性為何，於彌曼蹉經中未見說明。五世紀頃，吠檀多學者烏帕巴耳夏（梵 Upavarṣa）認為字音（梵 varṇa）及聲之本性，此種說法為彌曼蹉派學者薩跋羅斯馬米（梵 Śabarasvāmin）與後來之吠檀多學派所接受。又彌曼蹉學派主張聲及其所表示之意義，二者之結合關係（梵 śabda-artha-sambandha）為本性，而非為權巧之習慣性。又各個字音既為語之本體，則此字音何以能表示意義，對於此一問題，彌曼蹉派並無充分之考證。直至槃達闍里大疏（梵 Patañjali Mahābhāṣya）以來，被文典派視為教條之史波達說（梵 sphoṭa），始觸及此一問題。所謂史波達，係由音聲而開顯（梵 sphuṭyate），同時亦開顯（梵 sphuṭati）意義之超感覺之原理，由此原理而言，音聲乃意義之媒介；槃達闍里即以史波達為聲之本質。六、七世紀頃，文典家伐㮹呵利（梵 Bhartṛhari）採取吠檀多思想，認為史波達係潛藏在現象內之超越的實在，亦即視史波達與梵同一。　此外，有關聲所表示之意義，亦為聲論者重要之課題。或謂其表示個物，或謂其表示「類」，或採兩者折衷之說；彌曼蹉經則反對聲係表示個物，主張聲表示「類」之意。　如上所述，聲論乃思辨聲之本質、聲表示之意義等之「語言哲學」，異於佛教所說聲為外六處之一、聲音為聽覺之對象者。而由陳那所創唱，法稱、寶稱等所展開之「離（梵 apoha）說」，係以聲論者之思辨為背景而成立，是故成為聲論者與佛教徒間之一大論爭。聲論者主張聲與其所表示之意義，兩者間有肯定之關係，離說則持相反看法。以「牛」之聲為例，此聲非指個別之牛而言，乃表示牛之一類 ，然而離說並不直接、肯定的表示此意，而係否定非牛者（馬等），自馬等分離後，始得其所表示者。〔成唯識論卷一、方便心論、瑜伽師地論卷六、顯揚聖教論卷九、因明入正理論、因明正理門論、成唯識論述記卷一末、大乘法苑義林章卷一本、因明入正理論疏卷上末、卷中末、Pramāṇasamuccaya; Pramāṇavārttika; Tattvasaṃgraha; Apohasiddhi; Sarvadarśanasaṃgraha; Radhakrishnan: Indian Philosophy, vol. 2、印度中世精神史上（金倉圓照）、哲裇的思索の印度的展開（中村元）〕


vietnamese:
thanh biến mãn đốn khởi phi tiệm tiệm sinh <pttđ>


vietnamese:
thanh nhàn độc giác sở đắc chuyển y <pttđ>


meanings:
① Cao vót. ||② Rung động, như tủng cụ 聳懼 nhức sợ. Cũng viết là 悚懼.


meanings:
① Cao vót: 高山聳立 Núi cao sừng sững; ② Nhún: 聳一聳肩膀 Nhún vai một cái; ③ Ghê, rợn: 聳懼 Ghê sợ.


meanings:
① Ðiếc, sinh ra đã điếc rồi gọi là hội. ||② U mê.


meanings:
① Nói thầm. ||② Họ Niếp. ||③ Thịt thái mỏng. Ta quen đọc là chữ nhiếp.


meanings:
(văn) ① Nói thầm; ② Thịt thái mỏng; ③ [Niè] (Họ) Nhiếp.


meanings:
6592巴利名 Ñāṇābhivaṃsa。緬甸僧。屬通肩派（巴 Pārupana，又作全纏派），為孟雲王（Bodawpaya, 1782～1819 在位）之家僧。當時緬甸佛教界，對於上衣穿著之法，形成通肩派與偏袒派（巴 Ekaṃsika）對立之局面，待孟雲王即位，師乃受王命詮議兩派，而斷定偏袒派之主張並無經典與傳統之根據，未幾，偏袒派即遭禁斷。師備受王之禮遇，於四長老任僧伽王之際，師居其上首，統轄教團。生卒年不詳。其著作有閱藏莊嚴（指導論之注）、善哉悅意（長部經之部分注）、四沙彌事、王訓事、王中王悅意等。並翻譯本生經為緬甸語。〔M.H. Bode: The Pāli Literature of Burma; Ch. Eliot: Hinduism and Buddhism, vol. Ⅲ〕


meanings:
① Chức, phàm các việc quan đều gọi là chức, như xứng chức 稱職 xứng đáng với cái chức của mình. Vì thế nên ngôi quan cũng gọi là chức. Như văn chức 文職 chức văn, vũ chức 武職 chức võ, v.v. Ngày xưa chư hầu vào chầu thiên tử xưng là thuật chức 述職 nghĩa là bày kể công việc của mình làm. Ðời sau các quan ngoài vào chầu vua cũng xưng là thuật chức là vì đó. ||② Chức phận, các việc mà bổn phận mình phải làm gọi là chức, như tử chức 子職 chức phận làm con, phụ chức 婦職 chức phận làm vợ, chức vụ 職務, chức nghiệp 職業, v.v. ||③ Bui, chỉ, dùng làm trợ từ, như chức thị chi cố 職是之故 chỉ vì cớ ấy. ||④ Chuyên chủ.


meanings:
① Chức, vị, chức vụ: 有職有權 Có chức có quyền; 盡職 Làm tròn chức vụ; ② Nắm, trông coi, coi giữ, quản lí. 【職掌】chức chưởng [zhízhăng] (văn) Nắm, phụ trách, trông coi, quản lí: 職掌國家大事 Trông coi š(quản lí) việc nước; ③ (cũ) Tôi (tiếng tự xưng của công chức): 職 已于上月返京Tôi đã trở về Bắc Kinh tháng trước; ④ (văn) Chủ yếu: 職是之故 Chủ yếu vì cớ đó; 史之煩，職由于此 Sử mà sinh ra phức tạp lộn xộn, chủ yếu là vì lẽ đó (Lưu Tri Cơ: Sử thông); ⑤ (văn) Cống hiến: 是時荊州牧劉 表不供職貢 Bấy giờ viên đầu mục ở Kinh Châu là Lưu Biểu không chịu cống nạp (Hậu Hán thư: Khổng Dung truyện).


meanings:
(văn) Quỷ sau khi chết (người ta chết gọi là quỷ, quỷ chết gọi là tiệm).


meanings:
Trợ từ ngữ khí (dùng như 呢, thông dụng trong các sách Phật giáo).


meanings:
① Là trợ vĩ ngữ, có nghĩa là »hả«, thường gặp trong ngôn từ của thiền sư. Triệu Châu Thiền sư ngữ lục (Vạn Tục 118, 166 thượng) ghi: »一 日 二 人 問 師、 什 麼 處 去 來。 師 云、 禮 拜 五 百 尊 者 來。 二 人 云、 五 百 頭 水 牯 牛 聻、 尊 者。 – Một hôm hai người hỏi sư: Từ đâu đến? Sư nói: Lễ bái 500 Tôn giả đến. Hai người nói: Năm trăm con trâu hả, Tôn giả!«. Ni, còn là cảm thán từ khinh thinh, đồng nghĩa với: Tựu thị giá dạng, Chính thị như thử (Đúng như thế). Tông Môn Võ Khố (Đại 47, 946 thượng) ghi: »圓 悟 舉 似 五 祖、 祖 曰： 也 好 聻。 – Viên Ngộ trình bày với Ngũ Tổ, Tổ nói: Đúng như thế!«. ② Tiện聻. Tương truyền người chết thành quỷ, quỷ chết thành tiện, quỷ rất sợ tiện cũng như người sợ quỷ. Tục rằng trên cửa ra vào vẽ đầu cọp hoặc viết chữ »tiện« bằng chữ triện thì có thể xua đuổi tà ma dịch bệnh, gọi là Quần tà phù. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Nghe, dùng tai để nghe gọi là chữ thính, như thính thư 聽書 nghe sách, thám thính 探聽 dò la. ||② Thuận theo, như thính giáo 聽教 vâng nghe lời dạy bảo. ||③ Xử đoán, như thính tụng 聽訟 xử kiện. ||④ Mặc, mặc kệ. Như thính kì sở chi 聽其所之 mặc kệ đi đâu thì đi. ||⑤ Ðợi chờ. ||⑥ Một âm là thinh. Toà giữa gọi là thinh sự 聽事 tức là nơi toà xét xử việc kiện cáo vậy.


meanings:
① Nghe: 你聽聽外面有什麼響聲 Anh nghe xem ở ngoài có tiếng động gì; ② Nghe theo, thuận theo, vâng theo, tiếp thụ ý kiến: 不聽話 Không nghe lời; 我告訴他了，他不聽 Tôi đã bảo anh ấy rồi, nhưng anh ấy không nghe; 聽教 Vâng theo lời dạy bảo; 言聽計從 Đều thuận theo lời nói và kế sách (của họ) (Nguỵ thư: Thôi Hạo liệt truyện); ③ Mặc, mặc kệ, để mặc cho: 聽其自然 Mặc cho tự nhiên, tùy; 聽憑人家擺布 Mặc người ta muốn làm sao thì làm; 聽 其所之 Mặc cho đi đâu thì đi; 這個也只要在其人，說不得聽天由命 Việc này cũng tùy ở người đó quyết định, không thể nói là để mặc cho trời (Thẩm Mục Phổ: Vọng giang đình); ④ (đph) Hộp: 三聽豬肉罐頭 Ba hộp thịt lợn; ⑤ (văn) Tai mắt: 且仁人之用十里之國，則將有百里之聽 Người nhân cai trị một nước vuông mười dặm thì sẽ có con mắt đạt thấu tới trăm dặm (Tuân tử); ⑥ (văn) Sảnh, sảnh đường (dùng như 廳, bộ 广); ⑦ (văn) Xử đoán, xét xử: 聽訟，吾猶人也 Xử kiện thì ta cũng làm giống như người khác được vậy (Luận ngữ); ⑧ (văn) Xử lí, xử trí: 兼聽萬事 Xử lí cùng lúc nhiều việc (Sử kí).


vietnamese:
thính văn chính pháp ngũ chủng thắng lợi <pttđ>


vietnamese:
thính văn chính pháp do tam tướng sinh hỉ <pttđ>


vietnamese:
thính văn chính pháp giả hữu lục chủng phiền não quá thất <pttđ>


meanings:
① Bèn, bui, chữ dùng làm tiếng phát ngữ. ||② Cái bút.


meanings:
(văn) ① Bèn (trợ từ ở đầu hoặc giữa câu): 聿遵 Tuân theo; 聿修厥德 Bèn sửa lấy đức (Thi Kinh); 歲聿其莫 Năm lại sắp tàn (Thi Kinh); ② Cây bút; ③ Nhanh nhẹn.


meanings:
① Tập, như dị nghiệp 肄業 tập học, cầu học. ||② Dư, thừa. ||③ Nhọc. ||④ Cành non.


meanings:
① Học, tập, luyện tập: 作玄武池以肄舟師 Làm ra ao Huyền Võ để tập dượt quân thuỷ (Tam quốc chí: Nguỵ thư, Võ đế kỉ). 【肄業】dị nghiệp [yìyè] Học tập (chưa tốt nghiệp): 在醫科大學肄業兩年 Học hai năm ở Trường đại học Y khoa; ② (văn) Dư, thừa. Xem 肆(2); ③ (văn) Nhọc, cực nhọc, lao nhọc, nhọc nhằn, nỗi nhọc nhằn: 莫知我肄 Không ai biết nỗi nhọc nhằn của ta (Tả truyện: Chiêu công thập lục niên); ④ (văn) Cành non: 伐其條肄 Chặt những cành non (Thi Kinh: Chu nam, Nhữ phần); ⑤ (văn) Tra duyệt, duyệt xét, kiểm tra.


meanings:
① Cung kính, ngay ngắn nghiêm nghị, không có cái dáng trễ nải gọi là túc. ||② Răn, bảo, thi hành mệnh lệnh nghiêm ngặt cho người sợ không dám làm bậy gọi là túc thanh 肅清, túc tĩnh 肅靜, v.v. Lạy rập đầu xuống gọi là túc bái 肅拜, gọi tắt là túc. Như trong lối viết thư hay dùng những chữ kính túc 敬肅, túc thử 肅此 cũng là nói nghĩa ấy cả (kính viết thư này). ||③ Gấp, kíp. ||④ Tiến vào, mời vào. ||⑤ Thu liễm lại, rụt lại.


meanings:
① Cung kính: 敬肅 Kính viết thư này; ② Nghiêm túc; ③ (văn) Răn đe, chấn chỉnh (bằng mệnh lệnh nghiêm ngặt): 肅清 Thanh trừng; ④ (văn) Gấp, kíp; ⑤ (văn) Tiến vào, mời vào; ⑥ (văn) Thu liễm lại, rút lại.


meanings:
① Cùng cực, rất, phóng túng, ý muốn thế nào cứ làm thích thế gọi là tứ, như túng tứ 縱肆, phóng tứ 放肆, v.v. ||② Phơi bày, bêu. Luận ngữ 論語 có câu: Ngô lực do năng tứ chư thị triều 吾力猶能肆諸市朝 sức ta có thể làm (cho phải tội) chết mà bêu thây ở chợ hoặc triều đình. Vì thế nên các nơi bày hàng hoá cũng gọi là tứ, như trà tứ 茶肆 hàng nước, tửu tứ 酒肆 hàng rượu, v.v. ||③ Bốn, tục mượn dùng thay chữ tứ 四 gọi là chữ tứ kép, dùng để viết giấy má về tiền tài cho không thay đổi được. ||④ Bèn, dùng làm lời đưa đẩy. ||⑤ Cho nên, lời nói thay sang đầu đề khác. ||⑥ Cầm. ||⑦ Thẳng. ||⑧ Duỗi ra, mở rộng ra. ||⑨ Hoãn, thong thả. ||⑩ Dài. ||⑪ Chăm, siêng năng. ||⑫ Thử qua. ||⑬ Chuông khánh bày đủ cả. ||⑭ Một âm là thích. Pha thịt. Cùng nghĩa với chữ dị 肄.


meanings:
① Không nể nang, phóng túng, tùy tiện: 肆擾 Quấy nhiễu; 肆掠 Cướp sạch, thẳng tay cướp bóc; 肆行無忌 Không còn kiêng nể gì cả; ② Quán hàng, nơi buôn bán, xưởng thợ: 茶坊酒肆 Hàng nước quán rượu; 百工居肆以成其事 Trăm nghề thợ ở xưởng mà làm nên việc của họ (Luận ngữ); ③ Bốn (chữ 四 viết kép); ④ (văn) Phơi bày, bày ra, dọn ra, bêu: 肆筵設席 Dọn cỗ bàn ra (Thi Kinh); 吾力能肆諸市朝 Sức ta có thể giết (chết ông ta) mà bêu ở giữa nơi công chúng được (Luận ngữ); ⑤ (văn) Bèn; ⑥ (văn) Cho nên (dùng để chuyển sang ý khác, như 故, bộ 攴); ⑦ (văn) Cầm; ⑧ (văn) Mở rộng ra, duỗi ra; ⑨ (văn) Hoãn, thong thả; ⑩ (văn) Thẳng; ⑪ (văn) Dài; ⑫ (văn) Siêng năng, chăm chỉ; ⑬ (văn) Thử qua; ⑭ (văn) (Chuông khánh) bày đủ cả; ⑮ (văn) Rõ ràng: 其事肆而隱 Việc ấy rất rõ ràng nhưng lại có chút ẩn giấu (Chu Dịch: Hệ từ hạ); ⑯ (văn) Rất: 其風肆好 Phong cách của bài thơ đó rất tốt (Thi Kinh); ⑰ [Sì] (Họ) Tứ. Xem 肆 [yì].


meanings:
① Bắt đầu, gây mới, phát sinh. Như triệu hoạ 肇禍 gây vạ. Có khi viết là 肈. ||② Chính, sửa cho ngay. ||③ Mưu loạn.


meanings:
(văn) ① Bắt đầu, mở đầu: 肇開帝業 Khởi đầu dựng ra nghiệp đế (Nguỵ Trưng: Thập tiệm bất khắc chung sớ); ② Gây, gây ra: 肇禍 Gây ra; 肇事者 Người gây sự; 肇亂 Gây loạn, nổi loạn; ③ (văn) Chỉnh sửa cho ngay; ④ (văn) Mưu toan; ⑤ [Zhào] (Họ) Triệu. Cv. 肈.


meanings:
(1872-1932) Tăng nhân cận đại, họ Dương, tên Truyền Húc, người huyện Kiên Vi, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Năm 17 tuổi, sư đến động Cửu Lão, núi Nga Mi xuống tóc làm tăng, rồi đến chùa Thánh Thuỷ ở Nội Giang để thụ giới cụ túc. Sau khi ra khỏi Tứ Xuyên, sư thưa hỏi khắp các bậc danh sư đại đức. Mùa Xuân năm 1932, sư giảng kinh Kim Cang ở Phật học xã Trùng Khánh. Đến tháng 11 năm ấy sư thọ bệnh rồi mất. Cả đời sư xem trọng việc tu thiền tập định.


meanings:
(1850-1920) Thiền tăng đời Thanh, họ Dương, tự Phổ Tịnh, người xứ Cao Yếu, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Xương Đạo, đời thứ 49 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Định Huệ ở Tiêu Sơn. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
① Thịt. Là do chất như lòng trắng trứng gà cấu tạo nên, là chất mềm chơn để bao bọc gân xương cho các giống động vật. Nay ta gọi trong họ thân là cốt nhục 骨肉 nghĩa là cùng một ông cha sinh đẻ san sẻ ra vậy. ||② Phần xác thịt, như nhục dục 肉慾 cái ham muốn về xác thịt, như rượu chè trai gái, v.v. Cũng viết là 肉欲. Nhục hình 肉刑 hình phạt đến da thịt, như kìm kẹp xẻo đánh, v.v. đều nói về ngoài xác thịt cả. Những kẻ vô học vô tri gọi là hành thi tẩu nhục 行尸走肉 thịt chạy thây đi, nói kẻ chỉ có phần xác mà không có tinh thần vậy. ||③ Thịt ăn. Các thứ thịt giống vật có thể ăn được đều gọi là nhục. Người giầu sang gọi là nhục thực 肉食. Lấy thế lực mà ăn hiếp người gọi là ngư nhục 魚肉, như ngư nhục hương lí 魚肉鄉里 hà hiếp làng mạc. ||④ Cùi, cùi các thứ quả. ||⑤ Một âm là nhụ. Bắp thịt nở nang, mập mạp. ||⑥ Cũng đọc là chữ nậu.


meanings:
① Thịt: 豬肉 Thịt heo; 肌肉 Bắp thịt; ② Cơm, cùi, nhục, thịt (phần nạc của trái cây): 茘枝肉厚 Trái vải dày cơm; 桂圓肉 Nhãn nhục; ③ Phần xác thịt: 肉慾 Sự ham muốn về xác thịt; 肉刑 Hình phạt về xác thịt; ④ Nẫu: 肉瓤西瓜 Dưa hấu nẫu ruột; ⑤ (đph) Chậm chạp: 他作事眞肉 Anh ấy làm việc chậm chạp lắm; 肉 機氣 Tính chậm chạp; ⑥ (văn) Mập mạp, đẫy đà, nở nang; ⑦ (văn) Làm cho trở thành thịt: 生死而肉骨 Làm cho người chết sống lại và làm cho xương trở nên thịt (Tả truyện); ⑧ (văn) Phần ngoài lỗ của đồng tiền hay đồ ngọc có lỗ (phần trong gọi là háo 好).


meanings:
① Gan, một cơ quan sinh ra nước mật, ở mé tay phải bên bụng, sắc đỏ lờ lờ, có bốn lá. ||② Can đảm, gan góc.


meanings:
① Ðùi vế. ||② Ðùi vế là một bộ phận trong thân thể, cho nên một bộ phận của một sự gì gọi là cổ. Như một cánh quân gọi là nhất cổ binh 一股兵, mấy người góp vốn buôn chung gọi là hợp cổ 合股. ||③ Câu cổ 勾股 trong hình tam giác vuông, bề ngang ngắn gọi là câu 勾, bề dọc dài gọi là cổ 股, cạnh dài nhất đối diện với góc vuông gọi là huyền 弦.


meanings:
① Đùi; ② Phần, bộ phận: 按股均分 Chia đều ra thành từng phần một; 入股 Góp cổ phần; ③ (loại) Làn, mớ, luồng, cánh, toán: 一股熱氣 Một làn hơi nóng; 一股頭髮 Một mớ tóc; 一股道 Một con đường (nẻo đường); 一股力量 Một luồng sức mạnh; 一 股兵 Một toán quân; ④ 【勾股形】câu cổ hình [gougưxíng] (toán) Hình tam giác thẳng.


meanings:
① Chân tay người, chân giống thú, chân cánh giống chim đều gọi là chi. ||② Sống lưng.


meanings:
① Chi, cẳng chân, cánh tay: 上肢 Cánh tay; 下肢 Cẳng chân; 四肢無力 Tứ chi (chân tay) mệt lả; ② Sống lưng.


meanings:
① Béo, phàm các giống động vật thực vật mà có nhiều chất béo gọi là phì, như phì mĩ 肥美 béo ngậy, ngậy ngon. ||② Ðầy đủ, thừa thãi, như phân phì 分肥 chia của. ||③ Bón ruộng, các thứ dùng để bón ruộng đều gọi là phì, như phì liệu 肥料 đồ bón tốt.


meanings:
① Béo, mập: 肥豬 Lợn béo; 馬不得夜草不肥 Ngựa không ăn cỏ đêm không béo; ② Màu mỡ: 土地肥沃 Ruộng đất màu mỡ; ③ Bón ruộng: 肥田粉 Phân bón ruộng; ④ Phân bón: 施底肥 Bón phân lót; 綠肥 Phân xanh; 化肥 Phân hoá học; 施肥 Bón phân; ⑤ To, rộng: 這件棉袄袖子太肥了 Cái áo bông này tay rộng quá; ⑥ (văn) Đầy đủ, thừa thãi: 分肥 Chia của.


meanings:
3492梵名 Vijayā。四姊妹女天之一。又作毘社耶、微誓耶、微惹野。意譯無勝。位於密教現圖胎藏界曼荼羅文殊院童母盧之右方，惹耶（梵 Jayā）之上方，乃文殊菩薩之眷屬。密號金剛，種子爲???（vi）或???（ka），三昧耶形爲棒。身呈肉色，右手屈臂持半獨鈷杵，左手屈臂仰掌置於腰部。該尊出自玄法寺儀軌卷一，或係後世之阿闍梨依「理趣經四姊妹女天段」所說而增列。　四姊妹女天，即若耶、肥者耶、阿爾多（梵 Ajitā）、阿波羅爾多（梵 Aparājitā）四位天女。大日經卷一謂，若耶、肥者耶爲日天妃；陀羅尼集經卷一謂，四姊妹爲大自在天之眷屬；文殊師利根本儀軌卷四謂。此四姊妹爲文殊菩薩之眷屬，有真言顯示彼等親近菩薩，經行大地以救度眾生。〔大日經卷五秘密漫荼羅品、理趣釋卷下、大日經疏卷五、青龍寺儀軌卷下〕


meanings:
① Vai. ||② Gánh vác, trút được hết trách nhiệm gọi là tức kiên 息肩. ||③ Dùng. ||④ Giống muông ba tuổi.


meanings:
① Vai: 兩肩 Hai vai; 肩并肩 Vai kề vai, sát cánh; ② Gánh vác: 身肩大任 Gánh vác nhiệm vụ lớn; ③ (văn) Dùng; ④ (văn) Giống muông ba tuổi.


meanings:
Dùng đòn gánh quải hành lí và treo giày, rồi gánh trên vai; chỉ tăng nhân du phương hành cước. Tiết Thắng Nhân Hoặc Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »肩 筇 峭 履、 乘 興 而 行。 掣 釣 沉 絲、 任 性 而 住。 – Tăng nhân hành cước theo sở thích mà đi, thăm dò bậc thiện tri thức hễ khế hợp thì ở«.


meanings:
① Chi phương 脂肪 mỡ lá, chất bổ của loài cây cỏ cũng gọi là chi phương.


meanings:
① Truân truân 肫肫 chăm chỉ, chăm chắm. ||② Tục gọi mề chim, mề gà, mề vịt là truân. ||③ Một âm là thuần. Thịt khô còn nguyên.


meanings:
① (đph) Mề: 雞肫 Mề gà; ② (văn) Thành thật, thành khẩn, tha thiết.


meanings:
① Ột nạp 膃肭 con chó bể, một thứ hải sản đầu như chó, cái hột dái nó gọi là ột nạp tề 膃肭臍 dùng làm thuốc được, còn gọi là hải cẩu thận 海狗腎.


meanings:
① Khá, ừ được. Bằng lòng cho gọi là khẳng. ||② Một âm là khải. Thịt thăn, thịt áp xương. Chỗ cần cốt của sự lí gì cũng gọi là khải khính 肯綮.


meanings:
Ca ngợi, tin tưởng người nào đó đã tỉnh ngộ, hoặc tán đồng ngôn hạnh thiền cơ nào đó. Tông Môn Võ Khố ghi: »老 南 下 尊 宿、 五 祖 只 肯 晦 堂、 眞 凈 二 老 而 已、 自 余 皆 不 肯 他 也。 – Các bậc Tôn túc dưới trướng lão Nam, Ngũ Tổ chỉ ca ngợi hai vị Hối Đường và Chân Tịnh mà thôi, ngoài ra đều không tin tưởng ai khác«.


meanings:
① Bằng lòng, đồng ý: 我勸了半天，他才肯了 Tôi khuyên mãi, anh ấy mới bằng lòng; ② Vui lòng, nguyện, chịu: 肯虛心接受意見 Chịu khiêm tốn tiếp nhận ý kiến; 今人主非肯用法術之士 Nay bậc nhân chủ không chịu dùng những người có pháp thuật (Hàn Phi tử); ③ (đph) Hay, thường hay: 這幾天肯下雨 Mấy hôm nay thường hay mưa; ④ (văn) Thịt thăn, thịt áp xương.


meanings:
Sùng tín, tôn sùng, xem trọng. Tiết Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »僧 問： 和 尚 出 世、一 一幾 人 肯 重 佛 法？ 師 曰： 實 無 一 人 肯 重。 僧 曰： 爲 什 麼 不 肯 重？ 師 曰： 他 各 各 气 宇 如 王 相 似。 – Tăng hỏi: Hoà thượng ra giáo hoá, có mấy người xem trọng Phật pháp? Sư đáp: Thật không có người nào xem trọng. Tăng hỏi: Vì sao họ chẳng xem trọng? Sư đáp: Mỗi người trong bọn họ khí chất và thái độ giống như Vua«.


meanings:
① Cánh tay (từ khuỷu tay đến bàn tay). ||② Bầy tôi chân tay gọi là cổ quăng 股肱. Thư Kinh 書經 có câu: Lương y tam chiết quăng 良醫三折肱 ý nói thầy thuốc trải nhiều bệnh khó rồi mới giỏi, nói ví như người có từng trải nhiều sự biến rồi mới lõi vậy.


meanings:
(văn) Cánh tay trên, cánh tay: 曲肱而枕之 Xếp tay gối đầu; 股肱 Cánh tay đắc lực; 良醫三折肱 Thầy thuốc giỏi ba lần bị gãy tay (Thượng thư).


meanings:
① Nuôi, nuôi cho khôn lớn gọi là dục. ||② Sinh, như dục lân 育麟 sinh con trai. ||③ Thơ bé.


meanings:
① Đẻ, sinh nở, ương, ươm, nuôi: 生兒育女 Sinh con đẻ cái; 計划生育 Sinh đẻ có kế hoạch; 節育 Hạn chế sinh đẻ, cai đẻ; ② (Giáo) dục: 德育 Đức dục; 智育 Trí dục. Xem 育 [yo].


meanings:
① Ðồ nhắm, các thứ thịt cá đem làm chín ăn gọi là hào. Nguyễn Du 阮攸: Hành nhân bão thực tiện khí dư, Tàn hào lãnh phạn trầm giang để 行人飽食便棄餘，殘肴冷飯沉江底 Người đi (thuyền) ăn no, thừa vứt bỏ, Cơm nguội, thức ăn đổ chìm xuống đáy sông.


meanings:
Thức ăn (bằng thịt và cá): 菜肴 Thức ăn; 酒肴 Đồ nhắm.


meanings:
① Vang dậy. ||② Hật hưởng 肸蠁 loài muỗi nhặng, vì nó bay họp từng đàn rất đông, nên nói về sự gì hưng thịnh cũng gọi là hật hưởng.


meanings:
(văn) ① Truyền ra, rải ra; ② Siêng năng, cần cù; ③ 【肸蠁】hật hưởng [xìxiăng] a. Như 肸 nghĩa ①; b. Hưng thịnh, đông nhiều; c. Chỉ sự cảm ứng của thần linh.


meanings:
① Phổi, ở hai bên ngực, bên tả hai lá, bên hữu ba lá. Nay gọi tấm lòng là phế phủ 肺腑.


meanings:
① Dạ dày, dùng để đựng và tiêu hoá đồ ăn. Vì thế nên tục gọi sự muốn ăn là vị khẩu 胃口. ||② Sao Vị, một ngôi sao trong nhị thập bát tú.


meanings:
① Dạ dày, bao tử, vị: 胃痛 Đau dạ dày; 健胃葯 Thuốc bổ vị; ② [Wèi] Sao Vị (một ngôi sao trong nhị thập bát tú).


meanings:
① Khôi, mũ trụ, mũ sắt (thời cổ): 甲胄 Giáp trụ, khôi giáp; ② Đời sau: 胄裔 Con cháu đời sau.


meanings:
① Vai, hai bên sau lưng ngang với ngực gọi là bối. Vai ở đằng sau người, nên cái gì ở đằng sau cũng gọi là bối. Như ốc bối 屋背 sau nhà. ||② Vai lưng súc vật đều ở trên, cho nên cái gì ở trên cũng gọi là bối. Như kiều bối 橋背 sống cầu, lưng cầu, bồng bối 蓬背 mui thuyền, v.v. ||③ Mặt trái, như chỉ bối 紙背 mặt trái giấy. ||④ Một âm là bội. Trái, như bội minh 背盟 trái lời thề. ||⑤ Bỏ đi, như kiến bội 見背 chết đi. ||⑥ Ðọc thuộc lòng, như bội tụng 背誦 gấp sách lại mà đọc.


meanings:
① Lưng: 駝背 Lưng còm, lưng còng; ② Mặt trái hoặc phần lưng, phần sau trên đồ vật: 背面 Mặt trái; 手背 Mu bàn tay; 刀背 Sống dao; 書背 Gáy sách; 櫥背 Lưng tủ; 屋背 Sau nhà; ③ Quay lưng lại: 背光 Sấp bóng, ngược ánh sáng; 背着太陽 Quay lưng về mặt trời; ④ Làm trái với, đi ngược lại: 不能違背人民的意志 Không được làm trái ý dân; ⑤ Bội tín.【背約】bội ước [bèiyue] Bội ước, thất hứa, lật lọng, trở mặt; ⑥ Thuộc lòng: 背得爛熟 Thuộc làu; 背誦 Đọc thuộc lòng (gấp sách lại mà đọc); ⑦ Thầm vụng, lén lút (nói hoặc làm sau lưng người khác): 不要背着他說話 Đừng nói lén (nói vụng sau lưng) anh ấy; ⑧ Vắng vẻ, hẻo lánh: 這個胡同太背 Ngõ hẻm này vắng quá; ⑨ Điếc: 耳朵有點兒背 Tai hơi điếc, nặng tai; ⑩ (khn) Không may, xui, rủi, đen đủi: 手氣背 Số đen; ⑪ (văn) Bỏ đi: 見背 Chết đi. Xem 揹 [bei].


vietnamese:
bội thánh đế trí hữu thập quá hoạn <pttđ>


meanings:
① Có mang ba tháng gọi là thai. Lúc con còn ở trong bụng đều gọi là thai, như thai giáo 胎教 dạy từ lúc còn trong bụng. ||② Cái khuôn, cái cốt chế nên đồ.


meanings:
① Cái thai: 懷胎 Có thai, có mang, chửa; 怪胎 Quái thai. (Ngr) Mầm mống (của một sự việc), căn nguyên: 禍胎 Mầm tai hoạ; ② Chỉ bộ phận bên trong của đồ vật: 輪胎 Xăm lốp; 内胎 Xăm; 棉胎 Ruột chăn bông; ③ Mộc: 泥胎 Đồ gốm mộc; ④ (văn) Cái khuôn; ⑤ (văn) Mới, trước, thai nghén, phôi thai.


meanings:
3932又作結胎五位。乃「胎外五位」之對稱。傳統佛教對於胎兒自母體中受胎至出生之二六六日間次第分爲五個階段，即：(一)羯剌藍（梵 kalala），又作歌羅羅、羯羅藍。意譯爲凝滑、雜穢。指初受胎後之七日間。(二)頞部曇（梵 arbuda），又作阿部曇。意譯爲皰、皰結。指第二個七日間。(三)閉尸（梵 peśī），又作蔽尸、萆尸。意譯爲凝結、肉段。指第三個七日間。(四)鍵南（梵 ghana），又作健男、羯南。意譯爲凝厚、硬肉。指第四個七日間。(五)鉢羅奢佉（梵 praśākhā）。意譯爲支節、枝枝。乃手足已形成之位，即受胎後第五個七日至第三十八個七日（出生之時）之間。　此外，關於胎內分位之別，印度古來即有數說，瑜伽師地論分之爲八位，化地部、正量部則謂六位，數論外道以第五位攝於第四位，而僅立四位之說。〔增一阿含經卷三十、南本涅槃經卷三十四、大智度論卷四、玄應音義卷二十三、慧琳音義卷十三〕


vietnamese:
thai nội ngũ vị • thai ngoại ngũ vị <bktt>


vietnamese:
thai noãn nhị sinh trung hữu thụ sinh <pttđ>


meanings:
（梵 garbhakośa dhātu，藏 sñiṅ-podbyin）密教二界之一。與‘金剛界’相對。音譯檗婆矩奢馱都、檗喇婆馱睹。全稱大悲胎藏生。《大日經疏》卷三以胞胎、蓮花二喻解釋‘胎藏’之義︰<#>(1)胞胎之喻︰謂識種子爲母胎所覆藏，具足諸根，不久誕生發育，習諸技藝，爾後施行于事業。猶如衆生本有性中有一切智心，由發心學大悲萬行而顯現其淨心。後發起方便，自利利他，圓滿究竟，名爲大悲胎藏生。<#>(2)蓮花之喻︰謂蓮花之種子在堅殼中，枝條花葉之性已宛然具足，猶若世間種子心。此種子發芽、成長，乃至生花苞時，蓮台果實隱于葉藏內，不爲風寒衆緣所傷害，淨色須蕊日夜滋榮，猶如大悲胎藏。于日光中，花正開敷，如方便滿足。<#>故知胎藏有含藏覆護或攝持之義，指衆生所具之理性。而理平等之法門，即稱胎藏界。<#>又，胎藏界乃本覺下轉之化他門，故約大定、大智、大悲三德，其曼荼羅分爲佛、金剛、蓮華三部。若以三部配三密，則佛部爲身密，金剛部爲意密，蓮華部爲語密。有關此三部的部主、明王、忿怒尊等，諸經論所說不一。<#>◎附︰黃懺華《佛教各宗大意》〈密宗大意〉第二篇第二章（摘錄）<#>第一節　兩部<#>此宗之根本教義，爲即事而真，當相即道。以爲宇宙法界，當體即是大日如來。此大日如來，具理智二德。理者，攝持不散平等之意，當根本兩曼荼羅中胎藏界。智者，决斷簡擇差別之意，當金剛界。是爲金胎兩部曼荼羅。曼荼羅者，輪圓具足義。舊譯，就體譯爲壇，即築方圓土壇供養諸尊（修法壇）。新譯就義譯爲輪圓具足。此壇中具足諸尊諸德，成一大法門，如轂輻輞，具足圓滿，成一車輪，表圓滿具備法界海所有萬德。如《大疏》雲，今此中妙法蓮華漫荼羅義，毗盧遮那本地常心，即是華台具本。四佛四菩薩醍醐果德，如衆實俱成。十世界微塵數金剛密慧差別智印，猶如須蕊。十世界微塵數大悲萬行波羅密門，猶如華藏。三乘六道無量應身，猶如根莖條葉發輝相間。以如是衆德輪圓周備，故名漫荼羅也。又雲漫荼羅，是具種種德義，即是如來秘密之德。如是秘密之德，如蓮華開敷而自莊嚴。是故金胎兩部曼荼羅者，諸佛理智之體性，衆生色心之實相也。如《十住心論》雲，秘密莊嚴住心者，即是究竟如實覺知自心之源底，如實證悟自身之數量，所謂胎藏界會曼荼羅，金剛界會曼荼羅，金剛頂十八會曼荼羅，是也。<#>又《大疏》雲，佛從平等心地開發無盡莊嚴藏大曼荼羅已，還用開發衆生平等心地無盡莊嚴藏大曼荼羅。誠以諸佛法性身心，衆生具縛色心，皆理理無數智智無邊之金胎兩部。而衆生狂醉，不覺不知。爲開發衆生自心所具萬德故，建立兩曼荼羅。所謂金剛界者，金剛有二義，一堅固義，自體堅固。不可破壞，故雲堅固。又利用義，能摧破一切物，故雲利用。智體亦爾，沉淪生死海中，不朽不壞，還能摧破一切煩惱，故名金剛。所謂胎藏界者，約胎藏爲喻。胎藏有二義，一含藏義，如母胎內，藏子體。理體亦爾，能具足一切功德。又隱覆義，如人在母胎，覆藏其體。理體亦爾，隱煩惱中。此應譯胎藏法，對金剛界故，名胎藏界。即金剛界者，智差別之法門。胎藏界者，理平等之法門。此二二而一，一而二，密教謂之二而不二。茲列表如下。<#>元來理智者，一法之二義，不二而二。故雲法體不分，義門得別。<#>第二節　三部五部<#>此宗准因果之勝劣，先金後胎。即胎藏界者，因門。金剛界者，果門也。胎藏界者，從果向因本覺下轉之化他門。金剛界者，從因至果始覺上轉之自利門也。胎藏界者化他門故，約大定智悲三德，立佛蓮金三部。(一)蓮華部者，衆生身中本有之淨菩提心清淨理，雖在六道生死泥中流轉，而不染不垢。如蓮華出生泥中，而不染不垢。故名蓮華部。當大悲。(二)金剛部者，衆生自心本有堅固之智慧，雖在生死泥中，經無數劫，而不朽不壞，能破煩惱。如金剛雖久埋地中，而不朽不壞，能摧諸怨敵固物。故名金剛部。當大智。(三)佛部者，此理此智，凡位未顯。入果位，理智具足，覺道圓滿。故名佛部。當大定。金剛界者自行門故，約轉因位九識所得果上五智自證境，立佛、金、寶、蓮、羯五部。即胎藏三部，加寶部、羯摩部二部。寶部者，佛自利圓滿中具無邊功德，故名寶部。羯摩部者，爲衆生成辦一切事業，故名羯摩部。此中初二在纏因德，第三理智具足出纏果位也。後三于佛部中別開之。佛二利圓滿，其自證邊曰寶部，其化他邊曰羯摩部。<#>［參考資料］　《大日經疏》卷一、卷五、卷十六；《蘇悉地經》卷一、卷二；《諸部要目》；《瞿醯經》；《大日經疏演奧鈔》卷一；《大日經疏妙印鈔》卷一、卷二；高井觀海《密教事相大系》。<#>


meanings:
(foreign) five buddhas of the garbhadhātu


meanings:
① Lớn, mập. ||② Thư thái. ||③ Một âm là phán. Một nửa mình muông sinh. ||④ Thịt bên xương sườn.


meanings:
① Béo, mập: 肥胖 Béo mập; 這孩子很胖 Em bé này rất béo (mập mạp); ② (văn) Thoải mái, dễ chịu, thư thái, khoan khoái. Xem 胖 [pán].


meanings:
(văn) ① Một nửa mình của muông sinh; ② Thịt sườn. Xem 胖 [pàng].


meanings:
① Thịt phần, thịt tế rồi đem chia phần gọi là tạc. ||② Báo đáp. ||③ Phúc, cũng đọc là chữ tộ.


meanings:
(văn) ① Thịt phần (phần thịt chia sau khi tế); ② Phúc trời cho (như 祚, bộ 示); ③ Báo cho biết; ④ Ban thưởng: 胙之以土 Thưởng cho ruộng đất (Phan Úc: Sách Nguỵ công Cửu tích văn).


meanings:
① Chửa, có mang mới được một tháng gọi là phôi. ||② Ðồ chưa xong hẳn gọi là phôi, nghĩa là mới có hình. Phôi thai 胚胎 cái gì mới ở bước đầu, cái mầm mới sinh ra. Có khi viết là phôi 肧.


meanings:
① (sinh) Mầm, phôi, phôi thai, bào thai; ② Đồ vật làm chưa xong, vật đúc chưa xong; ③ Mầm (chồi) cây non. Cv. 胚.


meanings:
① Bên bả vai, chỗ giữa hai vai liền nhau gọi là kiên giáp 肩胛.


meanings:
Bả vai. 【胛骨】giáp cốt [jiăgư] (giải) Xương bả vai.


meanings:
(hoá) Peptit (chất hoá hợp hữu cơ). Cg. 肽 [tài]. Xem 勝 [shèng].


meanings:
① Biền chi 胼胝 da dày, chai. Như thủ túc biền chi 手足胼胝 chân tay chai cộp, nghĩa là làm ăn vất vả da chân da tay thành chai ra. Ta quen đọc là chữ đê.


meanings:
Chỗ bị chai trên tay hoặc chân. Xem 胼胝 [piánzhi].


meanings:
① Bào thai 胞胎, lúc con còn ở trong bụng mẹ, ngoài có cái mạng bao bọc gọi là bào (nhau). ||② Phàm vật gì hình tròn ngoài có mạng bọc đều gọi là bào. Như tế bào 細胞 một chất nhỏ kết cấu thành các sinh vật. ||③ Bọc, anh em cùng một cha mẹ gọi là đồng bào 同胞 anh em ruột. Nói rộng ra, anh bố gọi là bào bá 胞伯 bác ruột, em bố gọi là bào thúc 胞叔 chú ruột. Người trong một nước cũng gọi là đồng bào, nghĩa là cùng là con cháu một ông tổ sinh ra vậy. ||④ Cùng nghĩa với chữ bào 庖.


meanings:
① Cái nhau, nhau đẻ, màng bọc thai, bào thai; ② Ruột thịt: 胞兄 Anh ruột; 胞叔 Chú ruột; ③ Bào: 同胞 Đồng bào; 細胞 Tế bào; ④ (văn) Như 庖 (bộ 广).


meanings:
① Mở, như khư khiếp 胠篋 mở tráp, cũng có nghĩa là ăn cắp. Trang Tử 莊子: Tương vi khư khiếp thám nang phát quỹ chi đạo 將為胠篋探囊發匱之盜 đề phòng những kẻ ăn trộm mở tráp, moi đẫy, cậy rương. ||② Sườn, nách. ||③ Ði. ||④ Cánh quân bên hữu.


meanings:
(văn) ① Mở lấy, ăn cắp, ăn trộm: 胠篋 Mở tráp, (Ngr) ăn cắp; ② Nách, sườn; ③ (văn) Đi; ④ (văn) cánh quân bên hữu.


meanings:
① Yếm cổ, dưới cổ có mảng thịt sa xuống gọi là hồ. Râu mọc ở đấy gọi là hồ tu 胡鬚. Tục viết là 鬍. ||② Cổ họng, nói năng không được rành mạch gọi là hàm hồ 含胡. Cũng viết là 含糊. Nói quàng gọi là hồ thuyết 胡說, làm càn gọi là hồ vi 胡爲 hay hồ náo 胡鬧 đều noi cái ý ấy cả. ||③ Sao vậy? dùng làm trợ từ, như hồ bất 胡不 sao chẳng?, hồ khả 胡可 sao khá?, sao được?, v.v. ||④ Rợ Hồ. ||⑤ Bát hồ, một đồ dùng về việc lễ. ||⑥ Một thứ đồ binh hình cong có lưỡi đâm ngang. ||⑦ Xa xôi.


meanings:
① Hồ (thời cổ Trung Quốc gọi các dân tộc thiểu số ở miền bắc và miền tây là Hồ, đồng thời cũng có ý chỉ nước ngoài, ngoại tộc): 胡人 Người Hồ, dân tộc Hồ; 胡兵伺便 Quân Hồ thừa cơ quấy nhiễu (Lí Hoa: Điếu cổ chiến trường văn); ② Ẩu, bừa bãi, càn bậy, tầm bậy: 胡說 Nói ẩu, nói tầm bậy; ③ (văn) Sao, cớ sao, vì sao, gì, cái gì: 胡不歸？ Cớ sao chẳng về? (Đào Uyên Minh: Quy khứ lai từ); 胡爲乎來哉！ Vì sao mà đến vậy! (Lí Bạch: Thục đạo nan); 胡可得而法？ Làm sao có thể bắt chước theo được? (Lã thị Xuân thu); 國胡以饋之？ Quốc gia lấy gì phát cấp lương hướng cho họ? (Giả Nghị: Luận tích trữ sớ). 【胡爲】hồ vị [húwèi] (văn) Vì sao, cớ sao, tại sao?: 胡爲至今而不朝也？ Vì sao đến nay chưa được tặng phong để vào chầu? (Chiến quốc sách); 譆！汝非盜耶？胡爲而食我？ Ôi chao! ông không phải là kẻ trộm ư? Vì sao mà cho ta thức ăn? (Lã thị Xuân thu); ④ (văn) Mảng thịt dưới cổ, yếm cổ; ⑤ (văn) Đen: 或謔張飛胡，或笑鄧艾吃 Đứa thì ngạo Trương Phi đen, đứa thì cười Đặng Ngãi láu ăn (Lí Thương Ẩn: Kiêu nhi); ⑥ (văn) Dài lâu: 永受胡福 Mãi mãi hưởng phúc lâu dài (Nghi lễ); ⑦ (văn) Một loại đồ tế thời cổ; ⑧ (văn) Một loại binh khí thời cổ (hình cong, có lưỡi đâm ngang); ⑨ [Hú] Nước Hồ (thời cổ, thuộc tỉnh An Huy ngày nay, bị Sở diệt năm 495 trước Công nguyên); ⑩ [Hú] (Họ) Hồ.


meanings:
Nghĩa là cẩu thả. Tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 140 thượng) ghi: »胡 亂 指 注。 – Giải thích cẩu thả«. Hồ tham, hoặc Hồ toản loạn tràng: Tham cứu cẩu thả. Hồ loạn toạ: Ngồi chẳng theo ngôi thứ. Hồ thuyết, Hồ đạo, hoặc Hồ thuyết loạn đạo: Xướng thuyết, nói năng càn. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di


meanings:
① Con vượn. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »剎 竿 頭 上 煎 䭔 子、 三 箇 胡 孫 夜 簸 錢。 – Trên đầu cột phướn chiên bánh, ba con vượn đếm tiền đêm«. ② Dụ cho cái tâm lăng xăng bất an. Tiết Phá Am Tổ Tiên Thiền sư trong TTĐL q. 35 ghi: »有 道 者 請 益 云： 胡 孫 子 捉 不 住、 願 垂 開 示。 師 曰： 用 捉 他 作 什 麼？ 如 風 吹 水 自 然 成 紋。 – Có đạo giả thỉnh ích: Cái tâm lăng xăng tôi nắm không được, xin sư rủ lòng chỉ dạy. Sư bảo: Cần nắm nó làm gì! Như gió thổi thì nước tự nhiên gợn sóng«.


meanings:
Thang lầu. Tiết Triệu Châu Hoà thượng trong TĐT q. 18 ghi: »師 爲 沙 彌、 扶 南 泉 上 胡 梯。 – Sư làm sa di dìu Nam Tuyền lên thang lầu«.


meanings:
Nói năng hồ đồ. NĐHN q. 16 ghi: »這 裡 從 汝 胡 言 漢 語、 若 到 同 安、 如 何 過 得？– Ở đây ông có thể nói năng hồ đồ. Nếu đến Đồng An thì ông làm sao vượt qua được?«.


meanings:
(1891-1962) Học giả Phật giáo hiện đại, tự Thích Chi, người Tích Khê, An Huy, Trung Quốc. Năm 1917 ông tốt nghiệp Đại học Colombia, đỗ bằng Tiến sĩ Triết học, về nước làm giáo sư Đại học Bắc Kinh. Năm 1926, ông phát hiện nhiều sử liệu về Thiền tông thời kì ban đầu tại Thư viện Quốc Lập ở Paris, viện bảo tàng Đại Anh ở London. Năm 1938 nhậm chức Đại sứ Mỹ. Năm 1946 giữ chức Hiệu trưởng trường Đại học Bắc Kinh. Về già ông ngụ ở Đài Loan. Tác phẩm: Tùng Dịch Bản Lí Nghiên, Cứu Phật Giáo đích Thiền Pháp, Thiền Học Cổ Sử Khảo, Luận Thiền tông Sử đích Cương Lãnh. Bạch Cư Dị Thời Đại đích Thiền tông Thế Hệ, Bồ-đề-đạt-ma khảo, Hà Trạch Đại Sư Thần Hội truyện. Đàn Kinh khảo, Lăng-già Sư Tư Kí Tự. Lăng-già Tông khảo, Thần Hội Hoà thượng di tập (Biên tập).


meanings:
3939日本柳田聖山主編。爲胡適所撰中英文禪學著作之總集。內含菩提達磨考、荷澤大師神會傳、神會和尚語錄、中國禪學的發展、Ch③n Buddhism in China, its History and Method 等二十篇文章。卷首有柳田聖山所撰胡適博士與中國初期禪宗史之研究、胡適博士禪學年譜等二文。


meanings:
① Nối dõi, con cháu đời đời nối dõi gọi là dận, như huyết dận 血胤 dòng dõi máu mủ.


meanings:
① Ðều, như tư khả 胥可 đều khá. ||② Ðợi, như thiểu tư 少胥 đợi một chút, tư mệnh 胥命 đợi mệnh lệnh, v.v. ||③ Cùng coi, dò xét, như vu tư tư nguyên 于胥斯原 (Thi Kinh 詩經) cùng coi cánh đồng để định chỗ cho dân ở. ||④ Thứ nhân làm quan gọi là tư. Ðời sau gọi thơ lại là tư lại 胥吏 là bởi đó (tức ta gọi là nhà tơ). ||⑤ Giúp. ||⑥ Sơ, xa.


meanings:
(văn) ① Đều: 胥可 Đều khá; 萬事胥備 Muôn sự đều đã sẵn sàng; 民胥然矣 Dân đều như thế cả (Thi Kinh); ② Quan lại nhỏ (cấp thấp): 里胥猾黠 Viên quan nhỏ trong làng rất giảo hoạt gian trá (Liêu trai chí dị: Xúc chức). 【胥 吏】tư lại [xulì] (văn) Quan chức nhỏ; ③ Đợi: 少胥 Đợi một chút; 胥命 Đợi mệnh lệnh; 胥令而動者也 Đợi (chờ) lệnh mà làm (Quản tử); ④ Cùng coi, dò xét: 于胥斯原 Cùng coi cánh đồng (để định chỗ dân ở) (Thi Kinh); ⑤ Lẫn nhau: 兄 弟昏姻，無胥遠矣 Anh em là chỗ ruột rà, không nên xa (sơ) nhau (Thi Kinh: Tiểu nhã, Giác cung); ⑥ Người ấy, ông ấy (dùng như đại từ): 盤庚之遷，胥怨者民也 Vua Bàn Canh dời đô, những kẻ oán hận ông ấy lại là dân chúng (Vương An Thạch: Đáp Tư mã Gián nghị thư); ⑦ Trợ từ dùng cuối câu cảm thán, biểu thị sự tán tụng: 君子樂胥，受天之祐 Quân tử vui thay, được phúc của trời (Thi Kinh: Tiểu nhã, Tang hỗ); ⑧ [Xu] (Họ) Tư.


meanings:
【胬肉】nỗ nhục [nưròu] Màng thịt, mộng thịt (ở mắt).


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ yết 咽. ||② Yên chi Yên chi 燕脂 phấn, đàn bà dùng để làm dáng. Nguyên viết là 燕支. Có khi viết là 胭脂 hay 臙脂. Tục gọi tắt là chi 脂, như chi phấn 脂粉 phấn sáp.


meanings:
Như 咽 (bộ 口); ② 【胭脂】yên chi [yanzhi] Son (thoa má, môi).


meanings:
① Phù, phù thũng: 兩腿胮了 Hai chân bị phù; ② Phù miệng, phù má. Xem 膀 [pang].


meanings:
① Dưới bẹn, háng. Như khố hạ 胯下 dưới háng. Cũng đọc là chữ khoá.


meanings:
① Thịt thăn. ||② Tục gọi sà phòng là di tử 胰子.


meanings:
① Bàng quang 膀胱 cái bong bóng, bọng đái.


meanings:
【胳肢窩】ca chi oa [gazhiwo] Như 夾肢窩 [gazhiwo]. Xem 肐 [ge], 胳 [gé].


meanings:
【胳肢】cách chi [gézhi] (đph) Cù (cho cười). Xem 胳 [ga], 肐 [ge].


meanings:
① Cái thân người, từ cổ xuống đến bẹn, trừ chân tay ra, gọi là đỗng. ||② Ruột già.


meanings:
① Ngực. ||② Tấm lòng, như hung khâm 胸襟, hung thứ 胸次, v.v. đều nói về phần mang chứa trong lòng cả. Trang Tử 莊子: hỉ nộ ai lạc, bất nhập ư hung thứ 喜怒哀樂，不入於胸次 mừng giận thương vui không vào tới trong lòng.


meanings:
① Ngực: 挺胸 Ưỡn ngực; ② Bụng dạ, lòng dạ, tấm lòng, chí khí.


meanings:
(xref) subject (主) or subjective aspect as opposed to object(ive)


meanings:
① Tài năng, như năng viên 能員 chức quan có tài. ||② Hay, sức làm nổi gọi là năng. Như thị bất vi dã, phi bất năng dã 是不爲也，非不能也 ấy là không làm, chứ không phải là không làm nổi vậy. ||③ Thuận theo, như nhu viễn năng nhĩ 柔遠能邇 (Thi Kinh 詩經) khiến cho kẻ xa quy phục về gần. ||④ Con năng, một loài như con gấu. ||⑤ Một âm là nai. Con ba ba có ba chân. ||⑥ Lại một âm nữa là nại. Cùng nghĩa với chữ nại 耐. ||⑦ Vật lí gọi cái gì tạo ra công sức là năng, như điện năng 電能.


meanings:
Như thế, vậy mà như thế, hàm ngữ khí nhấn mạnh. Tiết Quán Khê Hoà Thượng trong NĐHN q. 3 ghi: »有 僧 從 外 來、 師 便 喝。 僧 曰： 好 箇 來 由！ 師 曰： 猶 要 棒 在。 僧 珍 重 便 出。 師 曰： 得 能 自 在。 – Có vị tăng từ ngoài cửa bước vào, sư liền hét. Tăng nói: Thể hội hay quá! Sư nói: Cũng còn cần cây gậy. Tăng cáo từ rồi bước ra. Sư nói: Sao mà tự tại như thế!«.


meanings:
Chịu được (dùng như 耐, bộ 而): 鳥獸希毛，其性 能暑 Chim và muông ở đây đều ít lông, có tính chịu được nắng nóng (Triều Thác: Ngôn thú biên bị tái sớ).


meanings:
① Tài năng, tài cán, năng lực, khả năng: 無能 Không có tài năng; 他是一個能手 Anh ấy là một người (giỏi) có tài; ② Năng, năng lượng; 原子能 Năng lượng nguyên tử; ③ Được, làm được, làm nổi, biết, có khả năng: 我幹這個工作能行嗎？ Tôi làm công tác này được chứ?; 她好多了，能下床了 Chị ta đỡ nhiều, xuống giường rồi được đấy; 是不爲也，非不能也 Ấy là không làm, chứ không phải là không làm được; 人之所不學而能者，其良能也 Người ta không học mà làm được là nhờ ở lương năng (Mạnh tử); 寡人已知將軍能用兵矣 Quả nhân đã biết tướng quân có khả năng dùng binh rồi (Sử kí); ④ Có thể: 他一分鐘能打一百八十個字 Anh ấy có thể đánh 180 chữ trong một phút. 【能夠】năng cấu [nénggòu] Có thể, có khả năng: 能夠獨立工作 Có thể tự đảm đang công việc; 他能夠說三種外國語 Anh ấy có thể nói ba thứ tiếng nước ngoài; ⑤ (văn) Thuận theo: 柔遠能邇 Khiến cho kẻ xa quy phục về gần (với mình); ⑥ (văn) Hoà mục, hoà thuận: 笵鞅與欒盈爲公族大夫而不相能 Phạm Ưởng và Loan Doanh đều là công tộc đại phu nhưng không hoà thuận nhau (Tả truyện: Tương công nhị thập nhất niên); ⑦ (văn) Như thế: 雙鷺能忙翻白雪 Đôi cò bay vội như thế làm cho tuyết trắng bị xới lên (Uông Tảo: Tức sự thi); ⑧ (văn) Con năng (tương tự con gấu).


meanings:
4291為梵語 śākya 之意譯。音譯為釋迦。釋迦，乃印度種族之名；因釋尊係出身於釋迦族之賢人，故被尊為釋迦牟尼（梵 Śākya-muni）。muni，寂默、賢人之義。一般亦以 śākya 之譯語「能仁」，稱呼釋尊。修行本起經（大三‧四六二中）：「汝卻後當得作佛，名釋迦文（漢言能仁）。」


meanings:
① Chùa nằm dưới ngọn Đơn Phương trong hang phía tây cửa núi Nhạn Đãng thuộc tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Tương truyền Nặc-cự-na là Tổ khai sơn núi này. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 1 (976) đời Tống, có vị tăng tên Toàn Liễu vào núi cất am để ở, đề tên là »Phù Dung Am«. Niên hiệu Hàm Bình thứ 2 (999) mới bắt đầu xây cất điện vũ, chư tăng trong chùa dâng tháp Bá Bảo, được vua ban hiệu là »Thừa Thiên Tự«. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 12 (1142), Quận thú là Diêm Khâu Hân vâng lệnh vua đổi tên là »Năng Nhân Thiền Viện« và trở thành đại đạo tràng của núi Nhạn Đãng. ② Chùa ở đường Dân Đức thành phố Nam Xương tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, được xây dựng khoảng niên hiệu Thiên Giám (502-519) nhà Lương thuộc Nam Triều, ban đầu chùa có tên là »Thượng Lam Tự«, sau đổi thành »Đại Phật Tự«… Khoảng niên hiệu Khai Nguyên đời Đường (713-741) được đổi tên là »Khai Nguyên Tự«. Bắt đầu vào niên hiệu Đại Lịch thứ 4 (769), vị thiền sư nổi tiếng là Mã Tổ Đạo Nhất đã ở chùa này tiếp hoá người học, thiền tăng tấp nập kéo đến khiến chùa này trở thành đạo tràng nổi tiếng hoằng dương thiền phong của Mã Tổ Đạo Nhất. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847-860), chùa đổi tên là »Thượng Lam Viện«. Niên hiệu Hàm Bình (998-1003) đời Tống, chùa lại đổi tên là »Thừa Thiên Tự«. Khoảng niên hiệu Chính Hoà (1111-1118) lại đổi tên là »Năng Nhân Tự«. Niên hiệu Cảnh Thái (1450-1456) đời Minh, chùa được đổi tên »Hựu Thanh Tự«. Năm 1929, đổi tên là »Hựu Dân Tự«. Kiến trúc hiện còn là do đời Thanh trùng tu. Trong chùa có tượng Phật to bằng đồng, thân cao 5,4m nặng 18 tấn, còn có một Đại hồng chung cao 2,1m nặng độ 5 tấn, được đúc vào niên hiệu Cảnh Đức đời Đường (967), được treo trên lầu 4 của Hoa Nham Thạch Phương, lầu này nằm bên phải chùa. ③ X. Thừa Thiên Viện.


vietnamese:
năng lệnh dĩ sinh chư tham dục cái vĩnh đoạn chính thắng <pttđ>


vietnamese:
năng tác nhất thiết hữu tình nghĩa lợi huệ <pttđ>


vietnamese:
năng tác hữu tình lợi ích sự nghiệp <pttđ>


meanings:
因明學用語。因明三十三過的宗九過之一。是立宗時作爲能別（法）的宗依不能得到立敵共許極成的過失。按照因明的規定，立宗雖應‘違他順己’，但充當所別（有法）和能別（法）的宗依，則須共許極成。宗依如不極成，在宗前陳者，稱爲所別不極成；在宗後陳者，稱爲能別不極成。《因明入正理論》雲（大正32·11c）︰‘能別不極成者，如佛弟子對數論師立聲滅壞。’在‘聲滅壞’這個命題中，‘聲’是所別（有法），‘滅壞’是能別（法）。佛家許有‘滅壞’，但是數論只許有‘轉變’而不許有‘滅壞’，因此是能別不極成。<#>數論認爲，二十五諦的首尾二諦‘自性’、‘神我’，是組成世界的兩大本源，中間的二十三諦都由‘自性’轉變而來，而爲‘神我’所受用。這雖然是一種二元論的哲學觀點，但屬于古代印度唯物主義的學說。問題的關鍵在于，數論和佛家雖然都說事物有無常的一面，但數論說的無常是轉變義，佛家說的無常却是滅壞義。現在佛家直接說‘聲滅壞’，‘滅壞’這個宗依就爲數論所不許。故《因明入正理論疏》卷中雲（大正44·117a）︰‘今佛弟子對數論師立聲滅壞，有法之聲彼此雖許，滅壞宗法他所不成，（中略）總（指總宗）無別依（即能別），應更須立。非真宗故，是故爲失。’<#>這就是說，‘滅壞’這個能別（宗法）既然爲數論所不極成，這總宗上就無能別可依，須得重新成立。所以能別不極成就不是真宗，而是過失。<#>參照《因明入正理論疏》的劃分，能別不極成可劃分爲六種，列表于下：<#>┌────┬──────────────┬─────────────┐<#>│過    名│舉                        例│《因明入正理論疏》的說明  │<#>├────┼──────────────┼─────────────┤<#>│自能別不│如數論師對佛弟子雲：色、聲等│有法‘色’等，雖此共成；‘│<#>│成非他  │五，藏識現變                │藏識現變’，自宗非有      │<#>├────┼──────────────┼─────────────┤<#>│他能別不│如《因明入正理論》所陳，立聲│                          │<#>│成非自  │滅壞                        │                          │<#>│        │                            │                          │<#>├────┼──────────────┼─────────────┤<#>│俱能別不│如數論師對佛弟子說：色等五，│彼此世間無‘德攝’故      │<#>│成      │德句所收                    │                          │<#>│        │                            │                          │<#>├────┼──────────────┼─────────────┤<#>│自一分能│如薩婆多對大乘者說：所造色，│一分‘藏識’，自宗無故    │<#>│別不成非│大種藏識二法所生            │                          │<#>│他      │                            │                          │<#>├────┼──────────────┼─────────────┤<#>│他一分能│如佛弟子對數論師立：耳等根，│‘有易’彼宗可有，一分‘滅│<#>│別不成非│滅壞有易                    │壞’無故                  │<#>│自      │                            │                          │<#>├────┼──────────────┼─────────────┤<#>│俱一分能│如勝論師對佛弟子立：色等五皆│‘同類’所生，兩皆許有，‘│<#>│別不成  │從同類及自性生              │自性’所起，兩皆無故      │<#>└────┴──────────────┴─────────────┘<#>以上六種，均爲過失。《因明入正理論疏》還列有‘俱能別成’和‘俱一分能別成’兩種，但既說‘能別成’，就不應列入‘能別不成’之中。（沈劍英）<#>［參考資料］　《因明義斷》；《因明入正理論義纂要》；《因明論疏明燈抄》卷四（本）；《因明論疏瑞源記》卷四；《三十三過本作法纂解》卷中。<#>


vietnamese:
năng hoá thần cảnh trí thông phẩm loại sai biệt <pttđ>


meanings:
cognizing subject and the cognized object


vietnamese:
năng thiện xảo huân tu tâm giả đắc nhị thắng lợi <pttđ>


meanings:
Chỉ cho Thiền tông Nam tông của Lục tổ Huệ Năng sáng lập. Thần Tú truyện trong TCTT q. 8 ghi: »天 下 散 傳 其 道、 謂 秀 宗 爲 北、 能 宗 爲 南。 – Thiên hạ loan truyền đạo Thiền, cho rằng Tú Tông ở phương bắc, còn Năng Tông là ở phương nam«.


vietnamese:
năng dẫn sở hạnh năng sinh sở sinh phân biệt <pttđ>


vietnamese:
năng dẫn vô nghĩa lợi hạnh hữu tứ chủng tướng <pttđ>


vietnamese:
năng dẫn đẳng trì công đức tĩnh lự <pttđ>


vietnamese:
năng thành lập pháp hữu bát chủng <pttđ>


meanings:
Năng chỉ cho pháp tự động, là hướng chủ động. Sở chỉ cho pháp bất động, là hướng bị động. Hai hướng đối đãi này gọi là »Năng sở«. Nhà thiền cho rằng thứ đối đãi này là do vọng tâm phân biệt tạo thành. Đoạn Tế Tâm Yếu: »內 外 身 心、 一 切 俱 捨。 猶 如 虛 空、 無 所 取 著、 然 後 隨 方 應 物、 能 所 皆 忘、 是 爲 大 捨。 – Thân tâm trong ngoài tất cả đều buông bỏ, giống như hư không, không có chỗ để nắm bắt, sau đó tùy phương ứng vật, năng sở đều quên, ấy là đại xả«.


meanings:
Quét sạch cả hai bên chủ động (năng) lẫn thụ động (sở), cũng chính là dẹp trừ tâm đối đãi phân biệt. Chương Thiên Thai sơn Trấn Quốc Đại sư Trừng Quán »đáp Hoàng thái tử vấn tâm yếu« trong CĐTĐL q. 30 ghi: »無 住 無 著 莫 攝 莫 收。 是 非 兩 亡 能 所 雙 絕。 斯 絕 亦 寂 則 般 若 現 前。 – Không trụ không trước, chẳng nhiếp chẳng thâu, phải trái cùng mất, năng sở đều hết. Cái hết này cũng vắng lặng thì trí huệ hiện tiền«.


vietnamese:
năng nhiếp thụ chư thiện bất phóng dật <pttđ>


vietnamese:
năng đoạn kim cương bát-nhã ba la mật đa kinh <đpb>


vietnamese:
năng ư ngũ minh xứ cập tam tụ trung quyết định thiện xảo huệ <pttđ>


vietnamese:
năng ư sở tri chân thật tuỳ giác thông đạt huệ <pttđ>


meanings:
(1886-1967) Thiền tăng hiện đại, họ Cung, tên Học Quang, tự Tập Hi. Người xứ Miên Trúc, Tứ Xuyên, Trung Quốc. Năm 1924, sư đến chùa Thiên Bảo huyện Bồi Lăng theo ngài Phật Nguyên xuất gia, rồi đến nương Hoà thượng Quán Nhất thụ giới cụ túc. Năm 1935 nhận chức phương trượng Quảng Tế Mao Phùng ở núi Ngũ Đài. Về sau, sư lập pháp hội ở các nơi: Bắc Kinh, Võ Hán, Thượng Hải, núi Ngũ Đài để giảng kinh hoằng pháp. Năm 1953, sư được chọn làm Phó hội trưởng Hội Phật Giáo Trung Quốc. Về già sư an cư ở cầu Thanh Lương, núi Ngũ Đài, dẫn đầu tăng chúng phát huy truyền thống »Một ngày không làm, một ngày không ăn« của Tổ Bách Trượng. Sư vừa trồng rừng quanh chùa vừa giảng kinh hoằng pháp, giữ gìn nông thiền và chú trọng đến quy củ của Thiền tông.


vietnamese:
năng tịnh nhất thiết nhãn tật bệnh đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī for Cleansing the Eye of All Maladies


vietnamese:
năng tịnh nhất thiết nhãn tật bệnh đà la ni kinh <đpb>


vietnamese:
năng vi nhãn năng vi trí năng vi nghĩa năng vi pháp <pttđ>


vietnamese:
năng thục giải thoát huệ chi thành thục <pttđ>


meanings:
the cause that is able to produce all sense and perceptions


vietnamese:
năng sinh nhân dữ phương tiện nhân <pttđ>


vietnamese:
năng sinh vị sinh tĩnh lự thiện pháp sinh khởi chính thắng <pttđ>


vietnamese:
năng tướng sở tướng vi đồng vi dị <pttđ>


meanings:
因明學用語。因明是講推理論證的。推理論證的主要目的是成立命題，這所要成立的命題，在因明術語上稱爲‘所立’。而命題要得到確立，就必須憑藉一定的理由，這能够幫助命題成立的理由，在因明術語上稱爲‘能立’。如‘聲是無常（宗）’是所要成立的命題，故系所立；‘所作性故（因），若是所作見彼無常，猶如瓶等（同喻），若是其常見非所作，猶如虛空（異喻）’，是能够幫助命題成立的理由，故系能立。這裏關于能立、所立的劃分，是明確的和合理的，這是陳那以後的新因明所主張的。<#>在古因明，這能立、所立的劃分却幷非如此，而是把宗也歸在能立之中，另以‘自性’、‘差別’二者爲所立。什麽是‘自性’、‘差別’呢？所謂‘自性’，就是命題的主詞；所謂‘差別’，就是命題的謂詞。如‘聲是無常’這一命題，主詞‘聲’就是‘自性’，謂詞‘無常’就是‘差別’。古因明家認爲，‘聲’和‘無常’這兩個概念正是推論所要成立的對象，是所立。那麽能立是由哪些成分組成的呢？這在古因明家有好幾種說法︰據無著《瑜伽師地論》卷十五和《顯揚聖教論》卷十一，能立有八種之多，即︰(1)立宗，(2)辨因，(3)引喻，(4)同類，(5)異類，(6)現量，(7)比量，(8)聖教量。安慧《阿毗達磨雜集論》卷十六所引的八能立略有不同，即︰(1)立宗，(2)立因，(3)立喻，(4)合，(5)結，(6)現量，(7)比量，(8)聖教量。這八能立，反映了古因拖創階段的面貌，它還沒有形成嚴密的體系。<#>八能立包括兩個方面︰一是宗、因、喻、合、結，這是屬于‘悟他’的五支；一是現量、比量、聖教量，這是屬于‘自悟’的思維活動。古因明地用文字言說表達出來的五支論式和不形諸文字言說的思維活動糅合在一起列爲能立，說明它在體系上還是比較雜亂繁複的。因明的目的重在悟他，論式必須用文字言說表述出來才能曉諭他人，而現量、比量、聖教量不是論式的組成部分，故不應該包括于能立之中。于是印度古因明家又有四能立的說法，即︰(1)宗，(2)因，(3)同喻，(4)異喻。這四能立較之八能立無疑是一個進步。這裏有兩點是值得注意的︰第一，從能立中排除了屬于‘自悟’的現、比等量；第二，删去了《瑜伽》、《顯揚》八能立中的‘喻’這一項，這就免去了重複。但是四能立說還是不够簡潔，如喻和同、異喻本來就是一回事，現在把同、異喻分列二支是沒有必要的；如果能合起來由喻總攝，就顯得簡潔了。所以到世親的《論軌》，就又進了一步，變成了三能立，即︰(1)宗，(2)因，(3)喻。這喻，就包含了同、異喻兩方面。<#>但是，世親及其以前的古因明家儘管在能立的說法上逐漸趨向簡潔，但他們有一點是共同的，即仍然把宗視爲能立，這反映了古因明家關于能立的說法還是不成熟的。逮及陳那，關于能立的說法才臻于完善。《因明入正理論疏》卷上雲（大正44·96c）︰‘世親以前，宗爲能立，陳那但以因之三相，因、同、異喻而爲能立。’這段話概括了陳那新因明的特點。陳那認爲，宗是立者和敵者所要討論的命題，如‘聲是無常’這個宗，是爲立者所主而爲敵者所不許的，這樣就有了爭論。有爭論才有拿出理由來成立它的必要，因此只有宗才是所立。而自性、差別不過是構成命題的兩大成分罷了，它還不能引起爭論，因此是不能視作所立的。爲什麽這樣說呢？拿‘聲是無常’這一命題來說，我們如果單說‘聲’，或單說‘無常’這樣一個個孤立的概念，幷不能引起聽者的異議，因爲立、敵雙方都同意有‘聲’和‘無常’這樣的概念。但是如果在‘聲’和‘無常’中加進聯係詞‘是’，使之形成‘聲是無常’這一命題，論敵就會表示異議，雙方就會産生爭論。因此《因明入正理論疏》卷上雲（大正44·96c）︰‘所立即宗，有許不許，所諍義故。’<#>立敵雙方有一許一不許，産生爭論，才是所要成立的；宗正是這樣被新因明家確認爲所立的。<#>茲將新、古因明關于能立、所立的不同劃分，列表比較如下︰<#>┌──────────────┬───────┬───────────────┐<#>│                            │所          立│能                          立│<#>├──────────────┼───────┼───────────────┤<#>│無著《瑜伽師地論》卷十五    │（一）自性    │(1)立宗(2)辨因(3)引喻(4)同類  │<#>│                            │（二）差別    │(5)異類(6)現量(7)比量(8)聖教量│<#>├──────────────┼───────┼───────────────┤<#>│無著《顯揚聖教論》卷十一    │（一）自性    │(1)立宗(2)辨因(3)引喻(4)合    │<#>│安慧《阿毗達磨雜集論》卷十六│（二）差別    │(5)結(6)現量(7)比量(8)聖教量  │<#>├──────────────┼───────┼───────────────┤<#>│印度古論師                  │              │(1)宗(2)因(3)同喻(4)異喻      │<#>├──────────────┼───────┼───────────────┤<#>│世親《論軌》                │              │(1)宗(2)因(3)喻               │<#>├──────────────┼───────┼───────────────┤<#>│陳那                        │    自性      │(1)因(2)喻                    │<#>│                            │宗（    宗依）│                              │<#>│                            │    差別      │                              │<#>└──────────────┴───────┴───────────────┘<#>［參考資料］　呂澄《因明入正理論講解》。<#>


meanings:
（梵 sādhanāvyāyṛtta，藏 sgru b-par-byed-mildog-pa）因明學用語。因明三十三過的似異喻五過之一。能立指的是因法，能立不遣就是異喻不能遠離因法的一種過失。因明學規定，異喻必須遠離宗、因，即與宗、因二法都不發生任何聯繫。如果異喻只異于宗法而不異于因法，這個異喻還是不能起到止濫的作用。《因明入正理論》雲（大正32·12b）︰‘能立不遣者，謂說如業，但遣所立，不遣能立，彼說諸業無質礙故。’<#>這是假設聲論師對勝論師立︰‘聲常（宗）；無質礙故（因）；諸無常者，見彼質礙，如業（異喻）。’業即機械運動，它雖然無常，可爲宗的異品，但却無礙，與因法相合，故不遣能立。<#>能立不遣可按兩俱、隨一、猶豫來劃分，茲列表說明如下︰<#>┌────┬────────────┬─────────────┐<#>│過    名│舉                    例│說                      明│<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│能立兩俱│如雲：聲常；無質礙故；諸│如聲論對勝論立此量，能犯能│<#>│不遣    │無常者見彼質礙，如業    │立兩俱不遣，因爲聲、勝二部│<#>│        │                        │都以業爲無質礙者          │<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│能立隨一│同上例                  │如聲論對佛家立此量，就犯能│<#>│不遣    │                        │立隨一不遣，因爲佛家認爲‘│<#>│        │                        │業’是有質礙的            │<#>├────┼────────────┼─────────────┤<#>│能立猶豫│如雲：遠處應有火，似有烟│如果某人在沒有真正弄清遠處│<#>│不遣    │故，異喻如湖            │究是烟還是霧的情况下便作此│<#>│        │                        │比量，就有能立猶豫不遣之失│<#>│        │                        │，因爲遠處如果是霧而不是烟│<#>│        │                        │，這湖就成了因的同品      │<#>└────┴────────────┴─────────────┘<#>［參考資料］　《因明入正理論疏》卷下（末）；《因明義斷》；《因明入正理論義纂要》；《因明論疏明燈抄》卷六（本）；《因明論疏瑞源記》卷七；《三十三過本作法纂解》卷下。<#>


meanings:
（梵 sadhana-dharmāsiddha，藏 sgrub-byed-kyi chos ma-grub-pa）因明學用語。因明三十三過的似同喻五過之一。即謂同喻雖與宗法相合，却 與因法不合，從而失去助成作用的過失。如《因明入正理論》雲（大正32·12b）︰‘能立法不成者，如說聲常，無質礙故，諸無質礙，見彼是常，猶如極微。’<#>這是以聲論對勝論的立量爲例。此例同喻‘極微’雖然具有宗法‘常’的性質，是宗的同品，但却不是‘無質礙’的，因而幷非因的同品。故該論又說（大正32·12b）︰‘然彼極微，所成立法常性是有，能成立法無質礙無，以諸極微質礙性故。’‘極微’即原子，它雖然細微到不爲肉眼所見，但却仍然是有質礙的物質，因而以‘極微’爲同品是不能有助于因的。<#>不妨再舉一個淺近些的例子︰<#>鯨魚是脊椎動物；（宗）<#>有脊椎故；（因）<#>凡有脊椎者均系脊椎動物，如文昌魚。<#>（同喻）<#>在這個例子中，宗、因都是正確的，同喻體也無可厚非，問題就出在同喻依只有宗的性質而無因的性質，因爲‘文昌魚却被發現是一種具有未分化的中央神經索幷且沒有脊椎骨的脊椎動物’。這就有能立不遣之失。<#>據《因明入正理論疏》卷下說，能立法不成可劃分爲兩俱、隨一、猶豫、所依四種，如下表︰<#>┌───┬──────────────┬─────────────┐<#>│過  名│舉                        例│《因明入正理論疏》的說明  │<#>├───┼──────────────┼─────────────┤<#>│能立兩│如《因明入正理論》所雲：聲常│                          │<#>│俱不成│，無質礙故，諸無質礙見彼是常│                          │<#>│      │，猶如極微                  │                          │<#>├───┼──────────────┼─────────────┤<#>│能立隨│聲論師對佛弟子立：聲常宗，無│舉喻如業，佛法不許，即是隨│<#>│一不成│質礙因，舉喻如業            │一；雖俱所立無，且辨能立隨│<#>│      │                            │一                        │<#>├───┼──────────────┼─────────────┤<#>│能立猶│如于霧等性起疑惑時，爲烟爲霧│（按：此即因過猶豫不成例，│<#>│豫不成│（尚不能定），即立：彼處定應│從喻來看，因爲因法猶豫，喻│<#>│      │有火，以現烟故，如厨舍等處  │也就失去了助成的作用）    │<#>├───┼──────────────┼─────────────┤<#>│能立所│如數論師對佛弟子立：思受用諸│若言‘假我’，因喻無過；今│<#>│依不成│法宗，以是神我故，如眼等根  │言‘以是神我故因’，佛法不│<#>│      │                            │許，故隨一無；此因即無，故│<#>│      │                            │喻無依，……名所依不成    │<#>└───┴──────────────┴─────────────┘<#>以上所說的四種能立法不成之中，能立猶豫不成據《因明入正理論疏》說又有三種情况︰(1)是猶豫在因上，(2)是猶豫在喻上，(3)是因和喻都猶豫。《因明入正理論疏》只舉猶豫在因上的一例，這是‘舉一例餘’，以此類推的意思。又關于能立所依不成，《因明入正理論疏》說有人認爲應無此過，因爲似因中的所依不成是指宗上有法無體，使因法失去所依；現在所說的能立所依不成，從所舉例子可知，宗上有法幷非無體，‘所立既成，必有所依，故無第四不成之過’。但《因明入正理論疏》不同意這種說法，指出︰所依有二︰(1)自體依；(2)所助依。<#>什麽是自體依呢？自體依就是喻依自體。如果所舉的喻連其自體都不能成立，又怎麽能起到助因的作用呢？那麽什麽是所助依呢？所助依就是因法，因法正是喻所要相助的對象。如果因法是隨一無體，喻同樣也無法起助成的作用。但在能立所依不成中，只有所助依不成而無自體依不成的情况，因爲若是自體依不成，同喻就成無體，而同喻無體必犯‘俱不成’過，就不再是能立法不成了。《因明入正理論疏》在這裏所舉的例，就是因法隨一無體而使同喻無所依，也就是所助依不成的例子。（沈劍英）<#>［參考資料］　石村《因明述要》。<#>


vietnamese:
năng viễn li bất thiện bất phóng dật <pttđ>


vietnamese:
năng tuỳ thuận giáo thụ giáo giới <pttđ>


vietnamese:
năng hiển trung biên huệ nhật luận <bktt>


vietnamese:
năng hiển trung biên huệ nhật luận <pqđtđ>


meanings:
① Mỡ tảng, mỡ dót lại từng mảng. ||② Yên chi 燕脂 phấn, đàn bà dùng để làm dáng. Nguyên viết là 燕支. Có khi viết là 胭脂 hay 臙脂. Tục gọi tắt là chi 脂, như chi phấn 脂粉 phấn sáp.


meanings:
① 【脂肪】 chi phương [zhifáng] a. Mỡ, chất mỡ, béo, chất béo; b. Chất bổ của cây cỏ; ② Sáp đỏ, son: 涂脂抹粉 Tô son điểm phấn, tô điểm.


meanings:
① Giòn, yếu. Như tùng thuý 鬆脃 giòn xốp, dễ bóp vỡ. ||② Thanh thuý, tiếng trong trẻo mà đi xa gọi là thanh thuý 清脃. ||③ Khinh bạc, như phong tục thuý bạc 風俗脃薄 phong tục khinh bạc.


meanings:
① Sườn, ở hai bên ngực. Như Tấn công tử Trùng Nhĩ biền hiếp 晉共公重耳駢脅 công tử Trùng Nhĩ xương sườn liền thành một mảng. ||② Ăn hiếp, như hiếp chế 脅制 bắt hiếp người, bắt ép phải làm xằng gọi là hiếp tòng 脅從. ||③ Trách móc.


meanings:
① (giải) Sườn, mạng mỡ: 駢脅 Sườn liền thành một mảng; ② Bức hiếp; ăn hiếp, ức hiếp; 威脅 Uy hiếp, đe doạ; ③ (văn) Trách móc.


meanings:
① Giòn, giòn tan: 這紙太脆 Giấy này giòn quá; 脆棗 Táo giòn; 烤麵包眞脆 Bánh mì nướng giòn tan; ② (Tiếng, giọng) trong trẻo, lanh lảnh, (cười) giòn, giòn giã: 嗓音挺 Tiếng trong trẻo, giọng nói lanh lảnh; 清脆的笑聲 Tiếng cười giòn giã; ③ (đph) Nhanh gọn, dứt khoát: 這件事辦得很脆 Việc này giải quyết rất nhanh gọn.


meanings:
① Mạch máu, mạch máu đỏ gọi là động mạch 動脈, mạch máu đen gọi là tĩnh mạch 靜脈. Ngày xưa viết là 衇. Tục viết là 脉. ||② Phàm vật gì có ngánh thớ mà liền với nhau đều gọi là mạch. Như sơn mạch 山脈 mạch núi, toàn mạch 泉脈 mạch nước, v.v. ||③ Mạch, thầy thuốc xem mạch động ở vệ cổ tay để phân biệt chứng bệnh. ||④ Xương lá, các đường gân trên lá cây gọi là diệp mạch 葉脈. ||⑤ Mạch mạch 脈脈 trông nhau đăm đắm.


meanings:
① (giải) Mạch máu: 動脈 Động mạch; 靜脈 Tĩnh mạch; ② Mạch: 診脈 Bắt mạch; ③ Mạch (gân lá của thực vật hoặc gân cánh của động vật); ④ Rặng, mạch: 山脈 Rặng núi; 礦脈 Mạch mỏ. Xem 脈 [mò].


meanings:
【脈脈】mạch mạch [mòmò] Say đắm, đắm đuối: 脈脈含情 Say mê, tình tứ; 脈脈相視 Nhìn nhau đắm đuối; 脈脈地注視着遠去的丈夫 Chị đắm đuối nhìn người chồng đi khuất ở phía xa.


meanings:
① Xương sống, có 24 đốt. ||② Phàm cái gì cao mà ở giữa đều gọi là tích, như ốc tích 屋脊 cái nóc nhà. ||③ Lẽ.


meanings:
① Xương sống; ② Lưng, ngọn, sống, đỉnh, nóc, gáy: 脊背 Lưng; 山脊 Sống núi; 屋脊 Nóc nhà; 書脊 Gáy sách. Xem 脊 [jí].


meanings:
① Tục gọi cái cổ là hạng bột 項脖 hay bột tử 脖子.


meanings:
① Cổ: 卡住脖子 Bóp cổ; ② Bộ phận của đồ vật giống như cái cổ: 瓶子脖兒 Cổ chai; 腳脖子 Cổ chân; ③ 【脖胦】bột ương [bóyang] (văn) Rốn (rún).


meanings:
① Khóe môi, hợp liền. Tục dùng như chữ vẫn 吻.


meanings:
① Phần trong của dạ dày, trên rốn năm tấc gọi là thượng quản 上脘, trên rốn bốn tấc chính giữa dạ dày gọi là trung quản 中脘, trên rốn hai tấc gọi là hạ quản 下脘. Ta quen đọc là chữ oản.


meanings:
(y) Phần bên trong của dạ dày (trên rốn 5 tấc là thượng quản; trên rốn 4 tấc , giữa dạ dày là trung quản; trên rốn 2 tấc là hạ quản).


meanings:
Chỉ cho chưa tỏ ngộ bản phận sự, cũng tức là chưa hiểu biết bản tính của mình. Tiết Thiên Thai Đức Thiều Quốc sư trong NĐHN q. 10 ghi: »若 一 向 織 絡 言 教、 意 識 解 會、 饒 上 座 經 塵 沙 劫、 亦 不 能 得 徹。 此 喚 作 顛 倒 知 見、 識 心 活 計、 並 無 得 力 處。 此 蓋 爲 腳 跟 下 不 明。 – Nếu luôn luôn vướng vào ngôn giáo, dùng ý thức để hiểu thì cho dù Thượng toạ tu hành trải qua trần sa kiếp cũng không thể triệt ngộ. Đây gọi là tri kiến điên đảo, nhận tâm làm kế sống và không có chỗ đắc lực, do vì chưa tỏ ngộ được bản tính của mình«.


meanings:
Bản phận sự của thiền tăng, tức là việc minh tâm kiến tính, ngộ nhập tức thì. Mật Am ngữ lục ghi: »儞 腳 跟 下 事 作 麼 生？ – Việc minh tâm kiến tính của ngươi như thế nào?«.


meanings:
① Ý nói chưa ngộ tâm tính. Tông Môn Võ Khố ghi: »徐 師 川。 同 佛 果 到 書 記 寮。 見 果 頂 相。 師 川 指 云: 這 老 漢 腳 跟 未 點 地 在。 果 云。 甕 裏 何 曾 走 說 鱉。 川 云。 且 喜 老 漢 腳 跟 點 地。 – Từ Sư Xuyên cùng với Phật Quả đến liêu Thư kí, thấy bức chân dung của Phật Quả. Sư Xuyên lấy tay chỉ và nói: Ông già này còn chưa ngộ tâm tính. Quả nói: Trong lu con ba ba đâu thể chạy thoát? Xuyên nói: Mừng cho ông già đã triệt ngộ«. ② Ý nói trong tâm chẳng sáng, làm việc hư vọng. Tiết Hoàng Long Đạo Chấn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂： 少 林 冷 坐、 門 人 各 說 異 端、大 似 眾 盲 摸 象。 神 光 禮 三 拜、依 位 而 立。 達 磨 云： 汝 得 吾 髓。 這 黑 面 婆 羅 門、腳 跟 也 未 點 地 在。 – Sư thượng đường nói: Thiếu Lâm (Tổ Đạt-ma) ngồi lạnh lùng. Đệ tử mỗi vị nói lời dị đoan giống như bọn mù sờ voi. Thần Quang lạy ba lạy rồi đứng vào vị trí của mình. Đạt-ma nói: Ngươi được tuỷ của ta. Lão Bà-la-môn mặt đen này cũng còn chưa triệt ngộ đấy«.


meanings:
Từ dưới chân sinh ra khói đen. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho việc hướng ngoại tìm cầu Phật pháp, càng tìm càng không thấy rõ. Tắc 58, Thung Dung lục (Đại 48, 163 hạ) ghi: »鏡 外 狂 奔 演 若 多（脚 下 煙 生）。 杖 頭 擊 著 破 竈 墮（百 雜 碎）。 – Diễn-nhã-đa xem gương thấy mất đầu liền hoảng chạy. (Hướng ngoại tìm cầu Phật pháp). Phá Táo Đoạ một gậy đập vỡ lò. (lúng túng vô cùng)«.


meanings:
Còn gọi: Hành triền, Hĩnh y, Hĩnh càn, Hộ bạc y. Thường gọi: Cước bạn. Miếng vải dùng để chống lạnh, khi đi đường dùng để che chở bắp chân của các vị tăng hành cước. Trong luật gọi là Hộ thuyễn y.


meanings:
Cái gót chân, chỉ cho sự giác ngộ. Phần giải tụng của tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 141 trung) ghi: »休 相 憶、清 風 匝 地 有 何 極。 既 休 相 憶、你 脚 跟 下 事 又 作 麼 生？ – Thôi nhớ nhau, gió mát khắp nơi bao giờ ngừng! Đã thôi nhớ nhau, việc giác ngộ của ông thì thế nào?«. Cước cân vị điểm địa, hay Cước hạ vị ổn tạo (gót chân chưa chấm đất, hay đặt chân chưa vững): Chỉ cho người tu hành chưa thuần thục. Cước cân hạ dĩ thâm sổ trượng (Dưới gót chân bùn sâu mấy trượng), hay Cước hạ thái nê thâm (dưới chân bùn rất sâu): Người còn mê vọng rất nhiều. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Ở bên mình, ở trước mặt. Phương Hội ngữ lục ghi: »三 世 諸 佛 在 你 諸 人 脚 跟 下 轉 大 法 輪。 若 也 會 得、 功 不 浪 施。 – Chư Phật ba đời ở trước mặt các ông diễn nói đạo pháp, nếu các ông lãnh hội được mới chẳng uổng công«.


meanings:
Gót chân chấm đất. Dụ cho sự giác ngộ một cách triệt để. Tông Môn Võ Khố ghi: »且 喜 老 漢 脚 跟 點 地。 – Mừng cho lão ta đã triệt ngộ«.


meanings:
Chân cao chân thấp. Dụ cho sự tỉnh ngộ không triệt để. Tiết Trường Lô Thanh Liễu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »上 孤 峰 頂、過 獨 木 橋、驀 直 恁 麼 行、 猶 是 時 人 脚 高 脚 低 處。 若 見 得 徹、不 出 戶 身 遍 十 方、未 入 門 常 在 屋 裡。 – (Tăng hành cước) trèo lên đỉnh núi cao, qua cầu độc mộc vẫn là kẻ chưa triệt ngộ. Nếu đã triệt ngộ thì không ra khỏi cửa mà thân đi khắp mười phương, không vào cửa mà thân thường ở trong nhà«.


meanings:
① Cẳng chân, từ đầu gối đến chân gọi là hĩnh. Nguyễn Du 阮攸: Tính thành hạc hĩnh hà dung đoạn 性成鶴脛何容斷 chân hạc tánh vốn dài, cắt ngắn làm sao được.


meanings:
Cẳng chân (phần từ đầu gối tới bàn chân).


meanings:
① Bành hanh 膨脝 trương phềnh. Vì thế nên sự gì ngày một mở rộng hơn lên gọi là bành trướng 膨漲. Cũng viết là 膨脹.


meanings:
① Tùng thoả 叢脞 tủn mủn, không có chí to lớn. Ta quen đọc là chữ toả.


meanings:
(văn) ① Nem thái khúc dài; ② Thẳng cứng.


meanings:
① Môi. Thần vong xỉ hàn 脣亡齒寒 môi hở răng lạnh, ý nói các nước láng giềng với nhau phải dựa lẫn nhau mới đủ chống với nước khác, nếu tự chia rẽ nhau thì tất bị kẻ mạnh tàn phá.


meanings:
Môi: 脣亡齒寒 Môi hở răng lạnh. Cg. 嘴唇 [zuêchún].


meanings:
① Giảm bớt, rút bớt. ||② Một âm là thôi. Dái trẻ con.


meanings:
① Nem, thịt thái bóp thính cho khô gọi là tu. Ngày xưa đến chơi đâu mang một gói nem để làm quà. Học trò đến xin học cũng mang theo bó nem (thúc tu 束脩) làm lễ. Vì thế nên đời sau gọi những bổng lộc của thầy giáo là thúc tu, có khi gọi tắt là tu. Luận ngữ 論語: Tự hành thúc tu dĩ thượng, ngô vị thường vô hối yên 自行束脩以上，吾未嘗無誨焉 ai dâng lễ để xin học thì từ một bó nem trở lên, ta chưa từng (chê là ít) mà không dạy. ||② Sửa, dài. Cùng nghĩa với chữ tu 修. ||③ Khô kháo.


meanings:
① Như 修 [xiu]; ② (cũ) Bó nem nộp cho thầy (lúc vào học). Xem 束脩 [shùxiu]; ③ (văn) Tu sức, trang sức; ④ (văn) Nghiên cứu, học tập; ⑤ (văn) Trị lí; ⑥ (văn) Tốt: 恐脩名之不立 E không lập được tiếng tốt (Khuất Nguyên: Li tao); ⑦ (văn) Viết, biên soạn: 脩書 Tu thư; ⑧ (văn) Khô kháo.


meanings:
① Róc, lóc, bóc tuột. Thịt đã lạng xương đi rồi gọi là thoát. Vật gì rời ra đều gọi là thoát. Như thoát li quan hệ 脫離關係 đã lìa hẳn mối quan hệ, thoát quan 脫冠 cất mũ. ||② Sơ lược. Người nào không câu chấp lễ tục gọi là sái thoát 灑脫 hay siêu thoát 超脫. ||③ Rơi mất. Như thoát lạc 脫落 lọt rơi đi mất. ||④ Khỏi, thoát khỏi. ||⑤ Hoặc giả thế chăng. ||⑥ Một âm là đoái. Ðoái đoái 脫脫 thư thái, thong thả.


meanings:
(văn) Thư thái, thong thả (dùng như 兌, bộ 兒).


meanings:
① Rời, tuột, lìa, thoát, thoát khỏi, róc ra: 脫皮 Tróc da; 逃脫 Chạy trốn; 走脫 Chạy thoát. (Ngb) Thiếu, sót: 這一行脫了一個字 Dòng này sót một chữ; ② Bỏ, cởi: 脫衣 Cởi áo; 脫帽 Bỏ mũ, ngả mũ; ③ (văn) Thoát ra, bốc ra; ④ (văn) Ra, phát ra, nói ra: 言脫于口 Lời nói nói ra ở cửa miệng (Quản tử); ⑤ (văn) Giản lược: 凡禮始乎脫 Nói chung lễ khởi đầu từ chỗ giản lược (Sử kí: Lễ thư); ⑥ (văn) Tha tội, miễn trừ; ⑦ (văn) Trượt xuống; ⑧ (văn) Thịt đã róc hết xương; ⑨ (văn) Nếu, trong trường hợp, có lẽ, hoặc giả: 脫使可行 Nếu như có thể làm được; 事既未然，脫可免禍 Việc (mưu phản) đã không thực hiện, có lẽ tránh được hoạ (Hậu Hán thư); 脫獲回耗，雖死必謝 Nếu có được hồi âm, thì (tôi) dù có thác cũng cảm ơn (anh) (Lí Triều Uy: Liễu Nghị truyện).


meanings:
Có vẻ siêu thoát, lãnh ngộ. Siêu thoát, thông đạt. Tiết Vân Nham Thiên Du Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »首 參 死 心 不 契、 遂 依 湛 堂 於 泐 潭。 一 日、 潭 普 說 曰… 師 聞 脫 然 穎 悟。 – Đầu tiên sư tham Tử Tâm nhưng không khế ngộ, liền nương ngài Trạm Đường ở Lặc Đàm. Một hôm, Đàm phổ thuyết như sau:… Sư nghe, có vẻ siêu thoát thông đạt«.


meanings:
Siêu thoát, lãnh ngộ, thông đạt. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »張 無 盡 居 士、 徧 參 諸 達 老、 復 參 東 林 照 覺 和 尚、 自 謂 脫 略、 而 禪 宗 機 緣 無 不 透 徹。 – Cư sĩ Trương Vô Tận, tham vấn khắp các bậc đạt đạo, lại tham Hoà thượng Chiếu Giác ở chùa Đông Lâm, tự cho mình thông đạt, và cơ duyên Thiền tông không gì không thấu suốt«.


meanings:
Còn gọi: Thoát không mạn ngữ. Nói lung tung và không chân thật. Vân Môn quảng lục, q. thượng ghi: »長 連 床 上 飽 喫 飯 了 脫 空 妄 語。 – Ngồi trên giường thiền, ăn no rồi nói dối lung tung«.


meanings:
Lừa dối, đánh lừa. Mật Am ngữ lục ghi: »雲 門 顧 鑑 夷 相 脫 賺。 俱 胝 豎 指。 全 無 巴 鼻。 – Lời nói Cố, giám, di của Vân Môn là đánh lừa người học. Câu Chi giơ ngón tay hoàn toàn không có cơ phong«.


meanings:
① Toàn thể của sự vật, khối thống nhất trong đó có các bộ phận có quan hệ chặt chẽ không thể tách rời nhau. Bài thơ »Tự Tán« của Thiền sư Xiển Đề Chiếu trong GTPĐL ghi: »通 身 無 影 象、 脫 體 露 堂 堂。 不 話 非 聲 色、 何 曾 有 短 長。 – Thông thân vô ảnh tượng, thoát thể lộ đường đường. Bất thoại phi thanh sắc, hà tằng hữu đoản trường. – Khắp thân không hình bóng, toàn thể hiện sờ sờ. Không lời phi thanh sắc, đâu từng có dài ngắn«. ② Khỏi bệnh. Tiết Mục Am Trung Thiền sư trong GTPĐL q. 26 ghi: »大 似 貼 肉 汗 衫、 未 能 脫 體。 – Rất giống mồ hôi vã ra đầm đìa, mà chưa thể hết bệnh«.


meanings:
① Bọng đái, bong bóng; ② Như 泡 [pao] nghĩa ②.


meanings:
(văn) Mập. 【腲脮】uỷ thoái [wâituê] Mập mạp.


meanings:
① Nem, thịt luộc chín rồi phơi khô gọi là bô. ||② Các thứ quả khô cũng gọi là bô. Như đào bô 桃脯 đào phơi khô.


meanings:
① Thịt khô: 兔脯 Thịt thỏ khô; ② Mứt: 杏脯 Mứt mơ; 果脯 Mứt. Xem 脯 [pú].


meanings:
【脯子】bô tử [púzi] Ức: 雞脯子 Thịt ức gà. Xem 脯 [fư].


meanings:
① Cổ, chỗ cổ dưới cằm gọi là đậu.


meanings:
① Trương. Bụng đầy rán lên gọi là phúc trướng 腹脹. Nề sưng gọi là thũng trướng 腫脹.


meanings:
① (Bụng no) căng ra, trương lên: 腹脹 Bụng trường đầy; 腫脹 Sưng phù; 吃得太多，肚子脹了 Ăn nhiều quá căng bụng ra; ② Đầy: 我覺得肚子有點發脹 Tôi thấy hơi đầy bụng; ③ Choáng, khó chịu: 頭昏腦脹 Chóng mặt choáng đầu; ④ Sưng, tấy: 手指頭發脹 Ngón tay sưng (tấy) lên; ⑤ Dãn: 熱脹冷𦂨 Nóng dãn lạnh co.


meanings:
① Lá lách. ||② Tục gọi tính tình người là tì khí 脾氣.


meanings:
① Chai dộp. Làm ăn khó nhọc chân tay chai ra gọi là biền đê 胼胝.


meanings:
① Hậu, đầy đặn. Vật gì không được đầy đủ là bất thiển 不腆. ||② Khéo, hay. ||③ Chủ, cũng như chữ chủ 主. Ta quen đọc chữ điến.


meanings:
① (giải) Dồi dào, phong phú, đầy đặn, đầy đủ; 不腆 Không được đầy đủ; ② Ưỡn: 腆着胸脯 Ưỡn ngực; 腆着肚子 Ễnh bụng; ③ (văn) Khéo, hay; ④ (văn) Chủ (như 主, bộ 丶).


meanings:
① Nách. Nách liền ngay với cánh tay, vì thế sự gì thiết cận gọi là trửu dịch 肘腋. ||② Da nách con hồ. Như tập dịch thành cừu 集腋成裘 họp da hồ thành áo cừu. Vì thế sự gì linh tinh mà thu xếp lại cho tề chỉnh cũng gọi là tập dịch 集腋.


meanings:
① Ướp, lấy muối ướp các thứ thịt cá cho khỏi thiu thối gọi là yêm. ||② Tục gọi mùi hôi thối không sạch là yêm châm 腌臢.


meanings:
① 【腌臢】yêm trâm [aza] (đph) a. Bẩn, bẩn thỉu, hôi thối, không sạch sẽ; b. Buồn bực, không vui; ② Như 醃 [yan].


meanings:
① Bồ dục, quả cật. ||② Ngoại thận 外腎 hạt dái. Một tên là cao hoàn 睪丸.


meanings:
① Thối nát. ||② Cũ rích, không thông đạt. Như hủ nho 腐儒 người học trò hủ lậu. ||③ Hủ hình 腐刑 hình thiến dái. Tư Mã Thiên 司馬遷 đã chịu khổ hình này. ||④ Ðậu hủ 豆腐 đậu phụ.


meanings:
① Mục, mục nát, thối nát, thối rữa, cũ kĩ, cũ rích, cổ hủ: 腐朽 Mục nát; 陳腐 Cũ rích, cũ kĩ; 腐肉 Thịt ôi; ② Đậu phụ, đậu hủ; ③ (văn) Hình phạt thiến dái.


meanings:
① Dạ dày, mật, ruột già, ruột non, bong bóng, ba mạng mỡ: trung y thượng chỉ vị, đảm, đại tràng, tiểu tràng, bàng quang, tam tiêu 中醫上指胃、膽、大腸、小腸、膀胱、三焦 gọi là lục phủ 六腑. Xem ngũ tạng 五臟. ||② Tục gọi tấm lòng là phế phủ 肺腑.


meanings:
① Bọng chân, bắp chân. ||② Ðau, ốm. ||③ Lành.


meanings:
① Xương rỗng, các loài động vật như sâu bọ, san hô gọi là khang tràng động vật 腔腸動物 loài động vật ruột rỗng. ||② Chỗ rỗng không ở trong ngực cũng gọi là khang. ||③ Ðiệu hát. Ta quen đọc là chữ xoang.


meanings:
① Khoảng rỗng, lồng, buồng, khoang, nòng, bụng: 胸腔 Lồng ngực; 口腔 Buồng miệng; 爐腔 Bụng lò; ② Điệu hát: Xem 梆子腔 [bangziqiang]; ③ Nói: 不答腔兒 Không trả lời, không đáp lại; ④ Giọng: 一口北方腔 Nói rặc giọng Miền Bắc.


meanings:
① Cổ tay. Người ta tới lúc thất ý thường chống tay thở dài, nên toan tính không ra gọi là ách oản 扼腕.


meanings:
Cổ tay: 腕力 Sức cổ tay; 腕子 Cổ tay. Cg. 腕兒 [wànr].


meanings:
① Thớ da, chỗ da ngoài da trong giáp nhau gọi là thấu lí 腠理.


meanings:
Thớ da. 【腠理】 thấu lí [còulê] Đường nét trên da, thớ thịt.


meanings:
① Thịt sống. Luận ngữ 論語: Quân tứ tinh, tất thục nhi tiến chi 君賜腥，必熟而薦之 vua ban thịt tươi thì cho nấu chín, cúng tổ tiên rồi mới ăn. ||② Tanh.


meanings:
① Tanh, hôi: 魚腥 Mùi tanh cá; ② (văn) Thịt sống.


meanings:
① Óc. Phần ở khắp cả bộ đầu gọi là óc lớn: đại não 大腦, chủ về việc tri giác vận động, phần ở sau óc lớn hình như quả bóng nhỏ tiểu não: 小腦, chuyên chủ về vận động, ở dưới đáy óc lớn gọi là óc giữa trung não: 中腦, dưới liền với tuỷ xương sống, gọi là duyên tuỷ 延髓, đều chủ sự thở hút. Do óc giữa xuống tuỷ chia ra các dây nhỏ đi suốt cả mình gọi là não khí cân 腦氣筋 dây gân óc, hay là não thần kinh 腦神經.


meanings:
(văn) Nem, thịt trâu non. Xem 牛腩 [niúnăn].


meanings:
① Sưng, nề. Vật gì nặng nề bung sung lắm cũng gọi là ủng thũng 擁腫. Trang Tử 莊子: Ngô hữu đại thụ, nhân vị chi Vu, kì đại bản ủng thũng nhi bất trúng thằng mặc 吾有大樹，人謂之樗，其大本擁腫，而不中繩墨 tôi có một cây lớn, người ta gọi nó là cây cây xư, gốc lớn nó lồi lõm, không đúng dây mực. ||② Nhọt. Cũng đọc là chữ trũng.


meanings:
① Sưng, nề, phù: 紅腫 Sưng tấy; 腫處隆起 Sưng vù; 手腳浮腫 Chân tay bị phù; ② Nhạt.


meanings:
① Lưng. Tục gọi quả cật là yêu tử 腰子. ||② Eo. Chỗ đất nào hai đầu phình giữa thắt lại gọi là yêu, như hải yêu 海腰 eo bể.


meanings:
① Lưng: 彎腰 Khom lưng; ② Sườn (núi), eo: 山腰 Sườn núi; 海腰 Eo biển; ③ [Yao] (Họ) Yêu.


meanings:
Còn gọi: Phụ thạch thung khang. Trên lưng đeo đá để giã gạo. Câu truyện Lục Tổ Huệ Năng ở trong pháp hội của Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn tại núi Hoàng Mai làm công việc khó nhọc. Khi đạp chày giã gạo, ngặt vì thân thể ngài quá nhẹ, chày không cất lên được, nên ngài phải đeo thêm một hòn đá lớn sau lưng. Phẩm Hành do, thứ nhất của Đàn Kinh, bản Đôn Hoàng ghi: »次 日、 祖 （指 五 祖） 潜 至 碓 法坊、 見 能 （指 慧 能） 腰 石 舂 米、 語 曰： 求 道 之 人、 爲 法 忘 驅、 當 如 是 乎！ – Hôm sau, Tổ (chỉ Ngũ Tổ) lén đến nhà giã gạo, thấy Năng (chỉ Huệ Năng) lưng đeo đá giã gạo, nói rằng: Người cầu đạo, vì pháp quên thân, cần phải như thế!«.


meanings:
① Ðầu gân. Như chỗ đầu gân các giống vật nấu làm đồ ăn ngon, ta gọi là sụn. Cũng đọc là chữ kiên.


meanings:
(giải) Gân, đầu gân, sụn. Cg. 肌腱 [jijiàn].


meanings:
(văn) ① Xem 主; ② 【腲腇】uỷ nỗi [wâinâi] a. Chậm rãi; b. Chậm chạp; c. Mập mạp.


meanings:
① Cẳng chân. ||② Chân để đi, vì thế nên số tiền tặng để ăn đường gọi là thuỷ cước 水腳. ||③ Dưới, như sơn cước 山腳 chân núi. ||④ Phàm cái gì bám ở sau đều gọi là cước. Như trong một câu văn hay một đoạn sách có chua thêm mấy chữ nhỏ ở bên gọi là chú cước 注腳 hay thiết cước 切腳.


meanings:
① Bàn chân, chân cẳng: 腳印 Vết chân; ② Chân, phần dưới: 山腳 Chân núi; 墻腳 Chân tường.


meanings:
【腳色】cước sắc [jiésè] ① Nhân vật, vai (trong tuồng kịch, phim ảnh): 他扮演唅姆雷特的腳色 Anh ấy đóng vai Hamlet; ② (văn) Lí lịch cá nhân (dùng trong kì thi thời xưa); ③ (văn) Người có tài.


meanings:
① Chỗ sệ bụng, chỗ thịt béo nhũn đều gọi là du. ||② Dày đẹp, béo tốt, như đất ruộng tốt gọi là cao du 膏腴. ||③ Ruột lợn, ruột chó.


meanings:
① Béo, màu mỡ: 豐腴 Béo bở; ② (văn) Chỗ bụng sệ, chỗ thịt béo nhũn; ③ (văn) Ruột heo (lợn), ruột chó.


meanings:
【腷臆】phức ức [bìyì] (văn) Nghẹn hơi (vì tức giận hoặc quá đau thương).


meanings:
① Ruột. Phần nhỏ liền với dạ dầy gọi là tiểu tràng 小腸 ruột non, phần to liền với lỗ đít gọi là đại tràng 大腸 ruột già. Còn đọc là trường. ||② Ðoạn tràng 斷腸 rất đau lòng. Lí Bạch 李白: Nhất chi hồng diễm lộ ngưng hương, Vân vũ Vu sơn uổng đoạn trường 一枝紅艷露凝香，雲雨巫山枉斷腸 Nàng (Dương Quý Phi 楊貴妃) như một cành hồng đẹp phủ móc đọng hương, (khiến cho) thần nữ mây mưa ở Vu sơn cũng phải đứt ruột.


meanings:
Ruột, lòng: 大腸 Ruột già, đại tràng; 心腸好 Lòng ngay dạ thẳng.


meanings:
① Bụng, dưới ngực là bụng. Bụng ở đằng trước mình người ta, nên cái gì ở đằng trước cũng gọi là phúc. Như phúc bối thụ địch 腹背受敵 trước sau bị giặc vây cả. ||② Tấm lòng. Như cảm bố phúc tâm 敢布腹心 (Tả truyện 左傳) dám bày dãi tấm lòng. ||③ Ðùm bọc.


meanings:
① Bụng: 腹漲 Đầy bụng; ② Phía trước, đằng trước: 腹背受敵 Trước sau đều có quân địch; ③ Bụng dạ, tấm lòng: 敢布腹心 Dám giãi bày tấm lòng.


meanings:
① Trong thể xác các động vật chỗ nào bật chất nước ra gọi là tuyến. Như nhũ tuyến 乳腺 hạch sữa, hãn tuyến 汗腺 hạch mồ hôi.


meanings:
(giải) Tuyến, hạch: 乳腺 Tuyến sữa; 汗腺 Tuyến mồ hôi; 唾液腺 Tuyến nước bọt; 甲狀腺 Tuyến giáp trạng.


meanings:
① E thẹn, bẽn lẽn.【腼腆】diến điển [miăntian] Thẹn, xấu hổ, hổ ngươi: 小孩兒 見了生人有點腼腆 Trẻ con thấy người lạ hơi thẹn thò; ② Thùy mị.


meanings:
① Ðùi. Ðùi vế gọi là đại thối 大腿, bắp chân gọi là tiểu thối 小腿. Nguyên viết là thối 骽.


meanings:
① Chân: 兩條腿走路 Đi bằng hai chân; 前腿 Chân trước; 後腿 Chân sau; 大腿 Đùi, bắp vế, bắp đùi. Cv. 骽; ② Bộ phận giống như chân của đồ dùng: 褲腿 Ống quần; 桌子腿 Chân bàn; ③ Giam bông: 火腿.


meanings:
① Bàng quang 膀胱 bong bóng, bọng đái. ||② Tục gọi bắp vai là kiên bàng 肩膀.


meanings:
① Cánh tay: 他的兩膀眞有勁 Hai cánh tay anh ấy rất khỏe; ② Cánh (chim hay gà vịt...). Xem 膀, 胮 [pang], 膀 [bàng], [páng].


meanings:
【膀胱】bàng quang [pángguang] Bàng quang, bọng đái, bong bóng: 膀胱結石 Sỏi bàng quang; 膀胱炎 Viêm bọng đái; 膀胱造影 Chụp bàng quang. Xem 膀 [băng], [bàng], 膀, 胮 [pang].


meanings:
① Xương sống. Xương sống là cái trụ cốt cả mình người, nên gọi sức vóc là lữ lực 膂力.


meanings:
【膃肭獸】ột nạp thú [wànàshòu] Hải cẩu, chó biển.


meanings:
① Cổ họng ăn, cái diều các giống thú. Cũng như chữ tố 嗉.


meanings:
① Diều: 雞膆子 Diều gà; ② Nậm đựng rượu: 買了一膆子酒 Mua một nậm rượu.


meanings:
① Mạng ngực, tức là cái hoành cách mô 橫膈膜 ở dưới ngực trên bụng, để phân giới hạn ngực và bụng.


meanings:
① Bắp tay, phần tay gần vai gọi là thượng bác 上膊, phần tay ở dưới gọi là hạ bác 下膊. ||② Nem. ||③ Phanh thây xé xác.


meanings:
① Cánh tay: 赤膊 Cởi trần, mình trần; ② (văn) Nem; ③ (văn) Phanh thây xé xác.


meanings:
① (văn) Dạ dày trâu; ② 【膍胵】tì si [píchi] a. (đph) Dạ dày loài chim; b. (văn) Lá sách, dạ dày trâu.


meanings:
① Mỡ. Mỡ miếng gọi là chi 脂, mỡ nước gọi là cao 膏. Như lan cao 蘭膏 dầu thơm, cao mộc 膏沐 sáp bôi, v.v. ||② Ðồ ăn béo ngậy gọi là cao. Như cao lương 膏粱 thịt béo gạo trắng, ý nói là kẻ ăn ngon mặc sướng. Chỗ đất tốt mầu gọi là cao du chi địa 膏腴之地. ||③ Chỗ dưới quả tim gọi là cao hoang chi tật 膏肓之疾 bệnh vào chỗ nguy hiểm, bệnh nặng. ||④ Nhuần thấm, như cao lộ 膏露 móc ngọt, sương móc mát mẻ. Ngày xưa lấy mưa móc ví với ân trạch, cho nên gọi ân trạch là cao, như cao trạch hạ ư dân 膏澤下於民 (Mạnh Tử 孟子) ân trạch thấm tới dân. ||⑤ Thuốc cao, thuốc đun cho cô đặc để lâu không thiu gọi là cao. Các thức ăn cô đông đặc cho tiện để dành cũng gọi là cao. ||⑥ Một âm là cáo. Thấm. Như âm vũ cáo chi 陰雨膏之 (Thi Kinh 詩經) mưa dầm thấm cho.


meanings:
① Mỡ, dầu, màu mỡ, béo ngậy, béo bở: 春雨如膏 Mưa xuân màu mỡ; ② Kem, bột nhồi, bột nhão, hồ bột, thuốc cao: 鞋膏 Kem đánh giày; 雪花膏 Kem xoa mặt; 軟膏 Thuốc mỡ; ③ (văn) Phần dưới tim (trong cơ thể); ④ Nhuần thấm, ân huệ: 膏露 Sương móc mát mẻ; 膏澤下於民 Ân trạch thấm xuống tới dân. Xem 膏 [gào].


meanings:
① Tra dầu mỡ, bôi trơn (máy); ② Quẹt, chấm (mực): 膏墨 Quẹt mực; ③ (văn) Làm tươi, làm cho màu mỡ, làm cho ngọt, thấm ngọt: 陰雨膏之 Mưa dầm nhuần thấm. Xem 膏 [gao].


meanings:
【膙子】cưỡng tử [jiăngzi] (khn) Chai: 兩手起膙 子 Hai tay nổi chai. Cg. 趼子 [jiănzi].


meanings:
① Da ngoài. Sự tai hại đến thân gọi là thiết phu chi thống 切膚之痛 đau như cắt da. ||② Ở ngoài vào. Như phu thụ chi tố 膚受之愬 sự cáo mạch ở ngoài, không phải trong có tội thực. Luận ngữ 論語: Tẩm nhuận chi trấm, phu phụ chi tố, bất hành yên, khả vị minh dã dĩ hĩ 浸潤之譖，膚受之愬，不行焉，可謂明也已矣 những lời gièm pha thấm nhuần, những lời vu cáo như đâm vào da thịt, (những lời đó) nếu không tác động gì đến ta, thì có thể gọi là sáng suốt. Học thuật không tinh gọi là mạt học phu thụ 末學膚受 ý nói chỉ biết lờ mờ, hiểu không được thâm. Văn chương nông nổi gọi là phu thiển 膚淺 hay phu phiếm 膚泛, v.v. ||③ Lớn. Như phu công 膚功 công lớn. ||④ Vốc bốn ngón tay lại gọi là phu. Một cách đong lường của đời xưa, cũng như ta xúc vào tay khum bốn ngón tay lại gọi là một lẻ. Nên nói về bề mặt hẹp nhỏ thì gọi là phu thốn 膚寸. ||⑤ Thịt lợn. ||⑥ Thịt thái.


meanings:
① Da, da dẻ: 切膚之痛 Đau như cắt (vào da), đau điếng người; ② (văn) Phần ngoài, từ ngoài vào: 膚受之愬 Sự cáo mách ở ngoài (trong không có tội thật); 末學膚受 Sự học lơ mơ bề ngoài; ③ Lớn: 膚功 Công lớn; ④ (văn) Vốc bốn ngón tay (để đong lường); ⑤ (văn) Thịt heo; ⑥ (văn) Thịt thái nhỏ.


meanings:
① Nơi trống không ở trong mình người, như hung thang 胸膛 trong ngực. ||② Phàm vật gì trong lòng rỗng đều gọi là thang. Như tiền thang 前膛 lòng súng trước, hậu thang 後膛 lòng súng sau, v.v.


meanings:
① Lồng ngực: 胸膛 Lồng ngực; ② Phần rỗng trong đồ vật: 槍膛 Nòng súng; 前膛 Nòng súng trước; 後膛 Nòng súng sau.


meanings:
① Màng, một thứ màng mỏng để ràng rịt tạng phủ và các cơ quan trong mình. Như nhãn mô 眼膜 màng mắt, nhĩ mô 耳膜 màng tai, v.v. Nói rộng ra như mạng mỏng ở trong các thứ quả cây cũng gọi là mô cả. ||② Mô bái 膜拜 quỳ dài mà lạy.


meanings:
① Màng: 耳膜 Màng nhĩ, màng tai; 細胞膜 Màng tế bào; 腦膜 Màng óc; 橡皮膜 Màng cao su; ② 【膜拜】mô bái [móbài] Cúng bái: 頂禮膜拜 Đi lễ cúng bái, vái lạy.


meanings:
① Ðầu gối. Ðầu gối có khớp co lại duỗi ra được, cho nên gọi quỳ là khuất tất 屈膝 uốn gối. Nịnh nọt để cầu cạnh người cũng gọi là khuất tất. Ðối với cha mẹ gọi là tất hạ thừa hoan 膝下承歡 nương vui dưới gối.


meanings:
Đầu gối: 屈膝 Uốn gối, luồn cúi; 膝下承歡 Nương vui dưới gối (của cha mẹ).


meanings:
① Xương đùi. ||② Cái chốt quay của của thợ gốm. Cũng đọc là chữ thuyền.


meanings:
(văn) ① Tế máu; ② 【率膋】suất liêu [lđçliáo] Màng mỡ ở ruột. Xem 膋.


meanings:
① Keo. Lấy da các loài động vật nấu thành cao gọi là giao. ||② Goá vợ lại lấy vợ khác gọi là giao tục 膠續. Liêu trai chí dị 聊齋志異: Công đại ưu, cấp vi giao tục dĩ giải chi, nhi công tử bất lạc 公大憂，急為膠續以解之，而公子不樂 ông lo lắm, gấp tìm vợ khác giải muộn cho con, nhưng công tử không vui. ||③ Phàm vật gì dính cũng gọi là giao. Như thụ giao 樹膠 nhựa cây. ||④ Gắn liền. Như giao trụ cổ sắt 膠柱鼓瑟 đè chặt phím gảy đàn, ý nói kẻ câu nệ không biết biến thông. ||⑤ Bền chặt. Như giao tất 膠漆 keo sơn, ý nói bè bạn chơi với nhau thân thiết như keo sơn không rời. ||⑥ Thuyền mắc cạn. ||⑦ Tên tràng học ngày xưa.


meanings:
① Nhựa: 桃膠 Nhựa đào; ② Keo, cồn; ③ Cao su: 膠鞋 Giày cao su; ④ Dán, dính, gắn: 鏡框壞了，把它膠上 Khung kính hỏng rồi, lấy keo (cồn) gắn lại; ⑤ Gắn liền, bám sát, bám chặt: 膠柱鼓瑟 Đè chặt phím gảy đàn (câu nệ); ⑥ (Ngb) Bền chặt (như keo): 膠膝 Keo sơn; ⑦ (văn) Thuyền mắc cạn; ⑧ (cũ) Tên trường học thời xưa.


meanings:
Ngậm miệng không nói được. Tiết Tịnh Nhân Kế Thành Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »善 （華 嚴） 曰： 如 何 是 寶 所？ 師 曰： 非 汝 境 界。 善 曰： 望 禪 師 慈 悲。 師 曰： 任 從 滄 海 變、 終 不 爲 君 通。 善 膠 口 而 退。– Thiện Hoa Nghiêm hỏi: Thế nào là bảo sở? Sư đáp: Chẳng phải cảnh giới của ngươi. Thiện nói: Mong Hoà thượng từ bi chỉ dạy! Sư nói: Bất luận biển cả biến đổi trọn không vì ông thông suốt. Thiện ngậm miệng không nói được mà lui ra«.


meanings:
Vướng mắc, quấy nhiễu. Tiết Khai thị Tính Không Đạt Thiền nhân trong DTNL q. 3 ghi: »從 情 識 而 起 緣 業、從 緣 業 而 動 情 識、互 相 膠 擾、返 覆 纏 綿。 – Từ tình thức mà khởi duyên nghiệp, từ duyên nghiệp mà động tình thức, nó vướng mắc với nhau thay đổi triền miên«.


meanings:
(hoá) Một hợp chất hữu cơ (kí hiệu: PH3).


meanings:
(văn) ① 【膧朧】 đồng long [tónglóng] Lờ mờ; ② 【膧朦】đồng mông [tóngméng] Không rõ, không sáng; ③ Mập, béo.


meanings:
Mở rộng ra, phình to.【膨大】bành đại [péngdà] Trướng to, phồng lên.


meanings:
① Béo, đồ ăn có chất béo ngậy gọi là nị. ||② Trơn nhẵn. Như cơ lí tế nị 肥理細膩 da dẻ nõn nà, sờ thấy nhẵn nhụi. ||③ Cáu bẩn. Ta quen đọc là chữ nhị.


meanings:
① Ngậy, béo quá: 湯太膩了 Canh ngậy lắm; ② Chán, ngấy, chán ngấy: 吃膩了 Ăn chán; 這些話我都聽膩了 Những lời đó tôi đã nghe ngấy cả tai; ③ Tỉ mỉ, kĩ càng: 他的工作很細膩 Anh ấy làm việc rất tỉ mỉ; ④ Bẩn thỉu, dơ bẩn; ⑤ (văn) Trơn nhẵn, nhẵn nhụi: 肌理細膩 Da dẻ trơn nhẵn (nhẵn nhụi, nõn nà).


meanings:
Cái khăn dính dầu mỡ, cái áo hôi hám, dụ cho tri kiến trần tục, vô minh phiền não. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »直 饒 拈 卻 膩 脂 帽 子、 脫 卻 鶻 臭 布 衫、 向 報 恩 門 下、 正 好 喫 棒。 何 故？ 半 夜 起 來 屈 膝 坐、 毛 頭 星 現 衲 僧 前。 – Giả sử ông lột được cái mũ dính dầu mỡ, cởi được cái áo hôi hám, đúng là lúc nên ăn gậy của Báo Ân tôi. Vì cớ sao? Nửa đêm thức dậy ngồi co gối, sao chổi hiện trước nạp tăng«.


meanings:
① 【囊膪】nang suý [nangchuài] Phần thịt gần vú heo; ② (đph) Sù sì, cục kịch.


meanings:
① Thịt phần tế, thịt luộc chín đem tế rồi chia phần gọi là phiền nhục 膰肉. Ta quen đọc là chữ phần.


meanings:
(cũ) Thịt luộc chín dùng để cúng tế, phần thịt tế.


meanings:
① Cỗ ăn. ||② Chức quan coi việc nấu nướng cho vua ăn gọi là thiện tể 膳宰. ||③ Tục gọi ăn cơm là dụng thiện 用膳.


meanings:
① Miếng thịt lớn. ||② To lớn, đầy đủ. Như dân tuy mĩ hô 民雖靡膴 dân dù chẳng đủ (Thi Kinh 詩經). ||③ Một âm là vũ. Như vũ vũ 膴膴 tốt mầu, tốt tươi.


meanings:
(văn) ① Miếng thịt lớn; ② Thịt khô không có xương; ③ Đầy đủ: 民雖靡膴 Dân dù không đầy đủ.


meanings:
① Chỗ mỡ vàng bám liền vào lá lách để sinh ra nước ngọt thấm vào dạ dày để giúp sức tiêu hoá các đồ ăn. Cũng viết là 脺.


meanings:
Tuỵ. 【膵臟】tuỵ tạng [cuìzàng] (giải) Tuỵ, lá lách. Cg. 胰臟 [yízàng].


meanings:
① Ngực. Khâm phục ai như ôm vào lòng gọi là phục ưng 服膺. ||② Chịu, đương lấy. Như mậu ưng tước vị 謬膺爵位 lầm đương lấy ngôi tước, lời nói tự nhún mình đảm đương lấy ngôi tước này là vua lầm cho, chứ thực ra thì tài mình không đáng. ||③ Ðánh, như nhung địch thị ưng 戎狄是膺 rợ mọi phải đánh, ý nói rợ mọi phải đánh đuổi đi không cho xâm lấn vào trong nước. ||④ Cương ngựa, đai ngựa.


meanings:
① Ngực, (đầy) lòng: 義憤填膺 Đầy lòng căm phẫn; ② Được, bị, chịu, đương lấy: 膺懲 Bị trừng trị; 謬膺爵位 Lầm đương lấy tước vị (ý nói không xứng đáng nhận được tước vị vua ban, nghĩa là bất tài); ③ (văn) Đánh: 戎狄是膺 Đánh các giống mọi rợ; ④ (văn) Đai ngựa, cương ngựa.


meanings:
【膻中】đãn trung [dànzhong] (y) Tâm bào lạc (ở giữa hai vú).


meanings:
(văn) Mùi hôi của cừu hoặc hươu, nai (như 羶, bộ 羊) .


meanings:
① Mật, ở nép trong lá gan thường rỉ nước đắng ra để tiêu chất mỡ. ||② Ngày xưa bảo người ta có gan góc là vì cái mật, cho nên người không e sợ gì gọi là đại đảm 大膽, người có lòng sốt sắng vì nghĩa quên mình gọi là can đảm 肝膽. ||③ Nỗi lòng, như phi can lịch đảm 披肝瀝膽 phơi gan rạch mật, ý nói tỏ hết nỗi lòng cho người biết. ||④ Lòng trong của cái đồ gì, như cái cựa gà ở trong đàn, sáo, cái nòng lót ở trong ấm pha chè, tục đều gọi là đảm cả. ||⑤ Lau sạch đi, chùi đi.


meanings:
① Mật: 膽道炎 Viêm ống mật; 披肝瀝膽 Phơi gan rạch mật (tỏ hết nỗi lòng ra); ② Gan (góc).【膽大】đảm đại [dăndà] Gan góc, mạnh dạn, can đảm: 膽大包天 Gan tầy trời; 膽大心細 Mạnh dạn và cẩn thận; ③ Ruột: 暖水瓶膽 Ruột phích; ④ (văn) Lau sạch đi, chùi đi.


meanings:
Sợ đến vỡ mật. Thư gởi Lân Thủ toạ ở Định Thuỷ trong MANL ghi: »一 棒 一 條 痕。 一 摑 一 掌 血。 不 是 向 上 機 關。 亦 輩 單 傳 妙 訣。 佛 祖 見 之 攢 眉。 魔 外 聞 之 膽 折。 – Đánh một gậy hằn một vết sẹo, tát một tát in cả bàn tay. Không phải cơ quan hướng thượng cũng chẳng phải diệu quyết riêng truyền. Phật Tổ thấy liền nhíu mày, tà ma ngoại đạo nghe liền vỡ mật«.


meanings:
① Nem, thịt thái nhỏ. Tục đọc là khoái. Luận ngữ 論語: Tự bất yếm tinh, khoái bất yếm tế 食不厭精，膾不厭細 cơm càng trắng tinh càng thích, gỏi thái càng nhỏ càng tốt.


meanings:
① Hông, chỗ liền với lưng gọi là đồn. ||② Trôn, đáy, dưới trôn dưới đáy cái đồ gì đều gọi là đồn.


meanings:
① Cánh tay trên. Nói bóng về sự cùng nhau đi ẩn gọi là bả tí nhập lâm 把臂入林 khoác tay vào rừng. Hai bên trái nhau gọi là thất chi giao tí 失之交臂 không khoác tay nữa. ||② Cái áo trấn thủ gọi là bán tí 半臂 cái áo cộc tay. ||③ Giống gì có tay như cánh tay người đều gọi là tí. Như đường tí đương xa 螳臂當車 cánh tay bọ ngựa chống xe, ý nói không biết lượng sức vậy.


meanings:
Cánh tay, tay: 相助一臂 Giúp một tay. Xem 臂 [bì], 肐臂 [gebei].


meanings:
① Cánh tay, bắp tay, tay: 左臂 Cánh tay trái; 助我一臂之力 Giúp tôi một tay; 把臂入林 Nắm tay nhau cùng vào rừng (để ở ẩn); ② Bộ phận của loài vật giống như cánh tay: 螳臂當車 Cánh tay bọ ngựa chống xe. Xem 臂 [bei].


meanings:
【臃腫】ủng thũng [yongzhông] ① Béo xù, béo phệ, phì lũ: 臃腫的身軀 Thân hình béo phệ; ② Cồng kềnh: 這個機關的組織機構很臃腫 Cơ cấu tổ chức của cơ quan này rất cồng kềnh.


meanings:
① Ngực. Nói bóng nghĩa là tấm lòng, như tư ức 私臆 nỗi riêng. ||② Lấy ý riêng đoán, như ức đạc 臆度 đoán phỏng, ức thuyết 臆說 nói phỏng, v.v.


meanings:
① Ngực, ức: 打中胸臆 Đánh trúng ngực; ② Đoán theo ý riêng, ức đoán. (Ngr) Chủ quan.【臆測】ức trắc [yìcè] Đoán, đoán chừng, ức đoán, suy đoán chủ quan.


meanings:
① Má, chỗ má giáp với mặt. ||② Sắc mặt, vẻ mặt, đọc là chữ liệm. Ta quen đọc là chữ thiểm.


meanings:
① Gò má, sắc mặt, vẻ mặt, mặt: 笑臉兒 Nét mặt tươi cười; 把臉一變 Trở mặt; ② Phía trước, phía trên, bề mặt: 門臉兒 Phía trước nhà; 鞋臉兒 Mu giày, mũi giày; ③ Thể diện, mặt mũi, liêm sỉ: 丟臉 Mất thể diện; 沒臉見人 Còn mặt mũi đâu mà gặp người ta; 不要臉 Vô liêm sỉ.


meanings:
① Mùi thịt tanh hôi. ||② Thẹn đỏ mặt. Ta quen đọc là chữ táo.


meanings:
Hôi, hôi tanh, khai: 尿臊氣 Mùi khai nước đái; 狐臊 Hôi nách. Xem 臊 [sào].


meanings:
Thẹn đỏ mặt, ngượng, xấu hổ: 臊得臉通紅 Thẹn đỏ mặt; 不知羞臊 Không biết xấu hổ. Xem 臊 [sao].


meanings:
6500請參閱 聲論 請參閱 阿毘達磨俱舍論 [1]梵名 Sodāgiri?。意譯與山。乃世尊於過去世為鸚鵡鳥之名。據佛行集經卷三十一載，於無量劫前，有鸚鵡鳥二兄弟，一名摩羅祁棃，二名臊陀祁棃，彼時弟遭鷹突襲，其兄勉之，謂但啄鷹之要害，精勤莫懶，即得解脫，臊陀祁棃遂猛啄奮抗，終於戰勝鷹而自救；彼鸚鵡者即佛陀之過去身，鷹即波旬之過去身。〔玄應音義卷十九〕


meanings:
① Rốn, lúc đứa trẻ mới sinh còn có cuống nhau dính vào trong bụng gọi là tề đái 臍帶 cuống rốn. ||② Vật gì lũm xuống đều gọi là tề. Như qua tề 瓜臍 núm dưa. ||③ Yếm cua.


meanings:
① Rốn. 【臍帶】 tề đái [qídài] Cuống rốn (rún); ② Yếm cua: 尖臍 Yếm nhọn; 團臍 Yếm tròn; ③ Núm lũm xuống (của vật gì): 瓜臍 Núm dưa.


meanings:
(văn) ① Thịt ở phần đuôi chim; ② Mập, béo, to béo.


meanings:
① Xương bạnh chè, xương mặt đầu gối. Vì thế nên ai bị hình phạt chặt mất xương đầu gối đi gọi là tẫn. Cũng đọc là chữ bận.


meanings:
① Xương bánh chè, xương mặt đầu gối (như 髕, bộ 骨); ② (văn) Hình phạt chặt xương đầu gối (thời xưa).


meanings:
① Cánh tay trên, chân trên của các giống súc gọi là mao. ||② Một âm là nhu. Mềm, mềm sụn.


meanings:
① Tế chạp. Lễ nhà Chu, cứ cuối năm tế tất niên gọi là đại lạp 大臘, vì thế nên tháng 12 cuối năm gọi là lạp nguyệt 臘月 tháng chạp. ||② Thịt cá ướp. ||③ Tuổi sư. Phật pháp cứ đi hạ được một năm kể là một tuổi, gọi là lạp hay hạ lạp, chứ không kể tuổi đời. ||④ Mũi nhọn.


meanings:
Lượng từ dùng để tính tuổi của người xuất gia theo đạo Phật. Tùy cách tính theo năm xuất gia, thụ giới, nhập hạ an cư mà có các tên gọi khác nhau. Tăng lạp: Số tuổi của người xuất gia được tính kể từ lúc cạo tóc vào chùa. Giới lạp = Huệ mạng: Số tuổi của người xuất gia được tính kể từ lúc được thụ giới cụ túc. Pháp lạp = Hạ lạp: Số tuổi của người xuất gia được tính sau khi thụ giới và mỗi năm phải có nhập hạ an cư. Truyện Chân Khả Đại Sư trong Vân Cư Sơn Chí ghi: »生 於 明 嘉 靖 二 十 二 年 （公 元 1543 年） 寂 於 明 萬 歷 三 十 一 年 （公 元 1603 年） 世 壽 六 十 一 歲、 僧 臘 四 十 四 年、 戒 臘 四 十 一 年、 法 臘 三 十 年。 – Sư sinh vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 22 (năm 1543) đời Minh, tịch vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 31 (năm 1603) đời Minh, hưởng thọ 61 tuổi, Tăng lạp 44, Giới lạp 41, Pháp lạp 30«.


meanings:
① Lễ tế thần vào tháng cuối năm âm lịch: 臘月 Ngày giỗ ngày chạp, tháng chạp; ② Thức ăn muối (vào tháng chạp) hong khô, thịt cá ướp muối; 臘肉 Thịt muối hong khô; 臘魚 Cá muối hong khô; ③ Tuổi tu hành của nhà sư; ④ (văn) Mũi nhọn; ⑤ [Là] (Họ) Lạp.


meanings:
Đêm ba mươi tháng chạp tức ngày cuối cùng của một năm, nhà Thiền dùng để chỉ đời người sắp hết, giờ chết gần kề. Uyển Lăng lục ghi: »預 前 若 打 不 徹。 獵 月 三 十 夜 到 來。 管 取 爾 熱 亂。 – Từ trước nếu chẳng lo tu cho triệt ngộ, thì đêm ba mươi tháng chạp đến, tha hồ cho ngươi rối loạn.«


meanings:
Lạp nguyệt là tháng chạp âm lịch, thời gian này không cần đến chiếc quạt, dụ cho ngôn cú tri giải vô dụng, thừa thãi. Tiết Tiên Thiên thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »僧 參、 纔 展 坐 具、 師 曰： 不 用 通 時 暄、 還 我 文 彩 未 生 時 道 理 來！ 曰： 某 甲 有 口、 啞 卻 即 閑、 苦 死 覓 箇 臘 月 扇 子 作 麼？ – Tăng tham vấn, vừa mới trải toạ cụ, sư nói: Chẳng cần trò chuyện cùng nhau, hãy trả lại cho ta đạo lí chân chất. Tăng nói: Con có miệng, nếu câm đi thì thật khỏe, chết chóc khổ sở đến nơi mà tìm ngôn cú tri giải để làm gì?«


meanings:
① Bày, xếp bày gọi là lư liệt 臚列. ||② Truyền, trên truyền bảo dưới gọi là lư. Phép đời khoa cử thi đình xong, sáng sớm xướng danh các người đỗ gọi là truyền lư 傳臚. ||③ Bụng trước.


meanings:
(văn) ① Trưng bày, bày ra; ② Truyền (từ cấp trên xuống).


meanings:
① Trần truồng. Cũng như chữ loả 裸. ||② Giống thú ít lông.


meanings:
(văn) ① Giống thú ít lông; ② Trần truồng.


meanings:
① Tạng, một danh từ để gọi tóm các khí quan ở trong bụng. Tim, gan, lá lách, phổi, bầu dục: tâm, can, tì, phế, thận 心、肝、脾、肺、腎, gọi là ngũ tạng 五臟. Xem lục phủ 六腑.


meanings:
Tạng (gọi chung các khí quan trong cơ thể như tim, gan, lá lách, phổi, thận): 内臟 Nội tạng, phủ tạng; 五臟 Ngũ tạng. Xem 髒 [zang].


meanings:
① Thịt thái từng miếng, như cấm luyến 禁臠 thị cấm. Truyện đời Tấn Nguyên đế 晉元帝, ý nói thịt ấy chỉ để vua ăn, không ai được ăn vậy. Sau vua Hiếu Vũ kén rể cho Tấn Lăng công chúa, để ý đến Tạ Côn luôn. Chưa bao lâu, Viên Tùng cũng muốn gả con gái cho Tạ Côn, nên Viên Tuân mới bảo Viên Tùng rằng: Anh đừng có mò vào miếng thịt cấm ấy. Vì thế nên sự vật gì đáng quý gọi là cấm luyến 禁臠 và gọi rể là cấm luyến khách 禁臠客 đều vì cớ đó.


meanings:
(văn) ① Ngâm giấm; ② Thịt thái (băm) nhỏ.


meanings:
① Bầy tôi. Quan ở trong nước có vua gọi là thần. ||② Kẻ chịu thống thuộc dưới quyền người cũng gọi là thần. Như thần bộc 臣僕 tôi tớ, thần thiếp 臣妾 nàng hầu, v.v. Ngày xưa gọi những kẻ làm quan hai họ là nhị thần 貳臣. ||③ Cổ nhân nói chuyện với bạn cũng hay xưng là thần 臣, cũng như bây giờ xưng là bộc 僕.


meanings:
(cũ) ① Thần, bầy tôi (của vua), bộ trưởng: 阮朝大臣 Đại thần triều Nguyễn; 外交大臣 Bộ trưởng bộ ngoại giao; ② Thần, hạ thần (từ quan lại xưng với vua); ③ (văn) Tôi (đại từ nhân xưng thời xưa, dùng cho ngôi thứ nhất, số ít, tương đương với 僕, bộ 亻) .


meanings:
（梵 śaya，巴 sayana，藏 ñal-ba）出家衆的睡眠法。四威儀之一。即指右脅而臥，枕右手，舒左手，兩足相累，正念思惟的眠臥法。諸經律于此多所記載，如《摩呵僧只律》卷三十五雲（大正22·507a）︰<#>‘佛言︰從今已後，當如是臥。云何臥？不聽餓鬼臥，不聽阿修羅臥 ，不聽貪欲人臥。若仰向者阿修羅臥，覆地者餓鬼臥，左脅臥者貪欲人臥。（中略）當正思惟業，至中夜乃臥，以右脅著下如師子王臥，累兩脚，合口，舌柱上腭，枕右手，舒左手順身上，不舍念慧思惟起想，不得眠至日出，至後夜當起正坐思惟己業。若夜惡眠不自覺轉者無罪，若老病、若右脅有癰瘡無罪。比丘臥法應如是。’<#>《大比丘三千威儀經》卷上雲︰臥有五事，即(1)當頭首向佛，(2)不得臥視佛，(3)不得雙伸兩足，(4)不得向壁臥，亦不得伏臥，(5)不得竪兩膝、叠兩足。又，《十誦律》卷四十五等，記載不得臥于燈明中，且說無病者不得白晝臥。此外，《善見律毗婆沙》卷十五說臥時，應先念佛、念法、念僧、念戒、念天、念無常。其他諸律也說臥時當住正思惟、念六念等。<#>密教之臥時作法等，則異于上述諸說。如《金剛頂義訣》卷上雲（大正39·809a）︰‘若寢息時，想入金剛三昧，謂心寂靜如入涅槃，當想自身爲五智印相而光焰圍繞，然後隨意寢息也。’此外，藏密中之‘夢觀成就法’（明行道六成就法之一），即爲睡眠時之修行法。<#>至于臥具，梵語作śayanāsana（巴saya-nāsana），又譯敷具。《南海寄歸傳》卷二〈衣食所須〉雲（大正54·213a）︰‘作褥之法有其兩種，或縫之作袋，貯毛在中；或可用絲織成，即是氍毹之類。其褥樣闊二肘、長四肘，厚薄隨時。自乞乃遮，他施無罪。全不許用，大事嚴科。’又，依《四分律》卷七所說，僧尼之臥具禁用蠶錦、羊毛。若作新臥具，應使之得耐用六年，若于六年以內故舍舊臥具，制新臥具者，犯舍墮罪。<#>［參考資料］　《教誡新學比丘行護律儀》；《四分律行事鈔資持記》卷下三之四；《檜尾護摩略鈔》；《乳味鈔》卷十九；《作法集》。<#>


meanings:
① Nằm. Vương Hàn 王翰: Tuý ngoạ sa trường quân mạc tiếu, Cổ lai chinh chiến kỉ nhân hồi 醉臥沙場君莫笑，古來征戰幾人回 Say nằm ở sa trường xin bạn đừng cười, xưa nay chinh chiến mấy người về. ||② Nghỉ ngơi. ||③ Dẹp hết, thôi, như ngoạ danh lợi giả tả sinh nguy 臥名利者寫生危 dẹp hết cái lòng danh lợi thì không bị cái luỵ hiểm nguy. ||④ Ngắm nghía, đời Lục triều gọi sự đọc sách là ngoạ du 臥遊 ý nói không phải đi đâu mà được ngắm nghía các thắng cảnh vậy. ||⑤ Phàm vật gì để ngang cũng gọi là ngoạ cả.


meanings:
① Nằm: 仰臥 Nằm ngửa; ② (Dùng để) ngủ: 臥室 Buồng ngủ; ③ (đph) Chần nước sôi; ④ (văn) Thói, dẹp hết: 臥名利 Dẹp hết danh lợi.


meanings:
3493臥，梵語 śaya，巴利語 sayana，音譯勢耶。爲四威儀之一。略稱臥。臥法，即比丘休息眠臥之法。須右脅而臥，兩腳相累，以法衣覆身，正念正知而不失威儀。此外，據十誦律卷四十五載，若非得病，否則不得白晝眠臥，亦不得點燈而臥。然若極疲累，可自行起去入眠，不得惱及第二人。　摩得勒伽毘尼卷六（大二三‧六○○下）：「初夜過，四疊绷多羅僧，敷卷疊僧伽梨爲枕，右脅臥，腳腳相累，不得散手腳，不得散亂心，不得散亂衣，作明相正念，起想思惟，然後眠至後夜，疾疾起，經行坐，除去睡蓋。」　據大比丘三千威儀卷上載，臥須注意五事：(一)當以頭首向佛。(二)不得臥而視佛。(三)不得雙伸兩足。(四)不得向壁臥，亦不得伏臥。(五)不得豎兩膝而交疊兩足，當枕手、撿兩足、累兩膝。　密教亦有臥時作法，依金剛頂義訣載，就寢時觀想入於金剛三昧，令心寂靜如入涅槃；又當觀想自身爲五智印相而有光焰圍繞，然後隨意寢息。〔毘尼母經卷五、陀羅尼集經卷七、摩訶僧祇律卷三十五、善見律毘婆沙卷十五、教誡新學比丘行護律儀、四分律行事鈔資持記卷下三之四、釋氏要覽卷下〕


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Viên Hiển đời Minh. X. Viên Hiển.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Viên Xuất đời Minh. X. Viên Xuất.


meanings:
Chùa ở phố Bách Thọ Lâm, thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc. Được xây cất vào đời Tùy, ban đầu gọi là »Phúc Ứng Thiền Tự«. Bởi hoạ gia đời Đường là Ngô Đạo Tử từng vì tự viện mà vẽ tượng Quán Âm, nên còn gọi »Quán Âm Tự«. Đầu đời Tống cao tăng Huệ Quả vào viện làm trụ trì, suốt ngày nằm dài nên người đời gọi là »Ngoạ Long Hoà Thượng«, tự viện cũng được gọi là »Ngoạ Long Tự«. Từ đời Tống Nguyên trở đi đã trở thành thập phương thiền lâm. Đời Minh Tần vương Phiên Phủ từng bỏ của cải ra trùng tu, cho nên hàng ngàn năm qua hương khói không dứt. Những vị trụ trì nhiều đời đều là đại đức cao tăng, nhất là thích sưu tập trân vật Phật môn. Tự viện cất giữ bối diệp kinh Ấn Độ, bia chữ ÁN, tượng Phật đá đời Bắc Nguỵ, đều có giá trị lịch sử. Ngoài ra còn có chuông sắt đúc vào khoảng niên hiệu Hàm Bình (998-1003) đời Tống và lư hương bằng đá Đại lí do Lạt-ma Tây Tạng lưu tặng, đều là những trân phẩm hiếm có.


meanings:
① Hay, tốt. ||② Tang hoạch 臧獲 tôi tớ. Tư Mã Thiên 司馬遷: Thả phù tang hoạch tì thiếp, do năng dẫn quyết, huống bộc chi bất đắc dĩ hồ 且夫臧獲婢妾，由能引決，況僕之不得已乎！ bọn tôi tớ tì thiếp còn biết giữ tiết, tự quyết được, huống hồ kẻ hèn này lại không hiểu cái lẽ có khi bất đắc dĩ phải chết sao?


meanings:
(văn) ① Lành, tốt; ② Tôi tớ, đầy tớ; ③ [Zang] (Họ) Tang.


meanings:
① Ở trên soi xuống. Như giám lâm 監臨 soi xét, đăng lâm 登臨 ngắm nghía. Ðỗ Phủ 杜甫: Hoa cận cao lâu thương khách tâm, Vạn phương đa nạn thử đăng lâm 花近高樓傷客心，萬方多難此登臨 Hoa ở gần lầu cao làm đau lòng khách, (Trong khi) ở muôn phương nhiều nạn, ta lên lầu này ngắm ra xa. ||② Tới, lời nói kính người đoái đến mình, như quang lâm 光臨 ngài đoái đến nhà tôi thêm rạng rỡ. ||③ Kịp, như lâm hành 臨行 kịp lúc đi. Mạnh Giao 孟郊: Lâm hành mật mật phùng, Ý khủng trì trì quy 臨行密密縫，意恐遲遲歸 Lúc (người con) lên đường, (bà mẹ) khâu sợi chỉ ấy kĩ càng lên trên vạt áo, ý e ngại rằng con (vì vui thú nơi xa mà) trễ đường về. ||④ Một âm là lấm. Mọi người cùng khóc.


meanings:
① Bên cạnh, gần, tựa, nhìn, gặp, đứng trước, đứng trông ra, gie ra, ra tới: 臨街 Bên cạnh phố; 背山臨水 Tựa núi giáp sông; 居高臨下 Trên cao nhìn xuống; 如臨大敵 Như gặp phải giặc đông; 面臨現實 Đứng trước hiện thực; 膝王高閣臨江渚 Gác cao Đằng vương đứng trông ra bãi sông (Vương Bột: Đằng vương các tự); ② (lịch) Quá, ghé đến, đến tận nơi...: 𦲷臨 Ghé bước; 親臨 Đến tận nơi; 身臨其境 Đích thân đến nơi; 五福臨門 Ngũ phúc lâm môn (ngũ phúc đến nhà); ③ Đến lúc, sắp (sửa): 臨別 Đến lúc chia tay; 這是我臨離開河内的時候買的 Cái này tôi mua khi sắp rời Hà Nội; ④ Đồ (chữ hoặc tranh): 臨帖 Đồ thiếp; 臨畫 Đồ tranh; ⑤ (văn) (Ở trên) soi xuống: 監臨 Soi xét; 登臨 Ngắm nghía; ⑥ [Lín] (Họ) Lâm.


meanings:
(văn) Khóc: 哀臨三日 Khóc thương suốt ba ngày (Hán thư: Cao đế kỉ thượng).


vietnamese:
lâm binh đấu giả giai trần liệt tại tiền <cm>


meanings:
Căn cứ thời cơ, khế hợp thời cơ. Tiết Thiên Đồng Hàm Kiệt thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »如 王 秉 劍、 殺 活 臨 時。 – Như vua cầm gươm giết tha đúng thời«.


meanings:
Gặp cơ duyên, đối mặt thiền cơ. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »趙 州 臨 機。 一 似 金 剛 王 寶 劍。 擬 議 即 截 卻 爾 頭。 往 往 更 當 面 換 卻 爾 眼 睛。 – Triệu Châu lâm cơ giống như bảo kiếm Kim Cang Vương, ông do dự lập tức lấy đầu ông, Sư luôn luôn ở trước mặt để thay con mắt ông.«


meanings:
Một trong ngũ gia (5 nhà) của Thiền tông Trung Quốc, thuộc hệ Nam Nhạc. Tổ sáng lập là thiền sư Nghĩa Huyền (?-867) sống vào đời Đường, do vì Tổ trụ trì thiền viện Lâm Tế thuộc Hà Bắc nên gọi là tông Lâm Tế. Môn phong tông này cao vút, tiếp dẫn người học bằng phương pháp đánh và hét rất mạnh mẽ thẳng thắn, chiếu dụng đều thực hành. Con cháu tông Lâm Tế rất đông đúc, đến đời Bắc Tống lại phân ra 2 phái là Hoàng Long và Dương Kỳ, pháp mạch kéo dài mãi đến ngày nay. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »僧 問： 如 何 是 臨 濟 下 事？ 師 云： 五 逆 聞 雷。 – Tăng hỏi: Thế nào là tông Lâm Tế? Sư đáp: Kẻ ngũ nghịch nghe tiếng sấm«. Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »臨 濟 宗 棒 喝 交 馳、 雷 奔 電 激、 奪 人 奪 境、 照 用 并 行。 – Tông Lâm Tế đánh và hét xen nhau như sấm nổ điện chớp, đoạt nhân đoạt cảnh, chiếu dụng đồng thời«.


meanings:
Sách, 1 quyển, do Huệ Hồng soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 171. Tác giả dẫn ra các phần đề xướng của chư Tôn túc, Cổ đức, luận rõ về các pháp yếu: Thập trí đồng chân, Tứ tân chủ, Tam huyền tam yếu để hướng dẫn người học ngộ được tông chỉ đặc thù của tông Lâm Tế.


meanings:
① Còn gọi: Lâm Tế viện. Chùa ở huyện Chính Định tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc, được sáng lập vào niên hiệu Hưng Hoà thứ 2 (540), đời Đông Nguỵ. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847-859) đời Đường, Nghĩa Huyền trụ chùa này, hoằng dương Thiền tông, lập ra tông Lâm Tế, người học bốn phương tụ về. Chùa vốn ở ngoài thành Chính Định, thôn Lâm Tế, năm 867 Nghĩa Huyền thị tịch, đệ tử ở trong thành Chính Định xây tháp lưu giữ y bát, gọi là »Lâm Tế Tự Trừng Linh tháp«, chùa cũng dời vào trong thành. Đời Kim, đời Nguyên chùa được trùng tu nhiều lần. Niên hiệu Thiên Thuận (1457-1464) đời Minh, trong chùa có đúc thêm chuông Phạm. Sau đó chùa bị phá huỷ, hiện đã được sửa lại mới. ② Chùa ở Viên Sơn thành phố Đài Bắc, tỉnh Đài Loan, được sáng lập vào niên hiệu Tuyên Thống thứ 1 (1909) đời Thanh, vốn là đạo tràng quan trọng của tông Lâm Tế Nhật Bản. Năm 1945, chùa được tiếp quản do Pháp sư Bản Viên ở Quán Âm sơn, trải qua nhiều đời trụ trì giỏi giang của các vị Pháp sư như: Thạch Mãn, Tâm Ngộ, Bạch Thánh, chùa mới có quy mô như ngày nay.


meanings:
Tháp nằm trong thành huyện Chính Định, tỉnh Hà Bắc Trung Quốc. Do xây bằng gạch màu xanh lam nên gọi là »Thanh Chuyên Tháp« (Tháp gạch xanh). Chùa Lâm Tế nguyên ở trong thôn Lâm Tế cách thành Chính Định 1km về phía đông nam, được xây cất vào niên hiệu Hưng Hoà thứ 2 (510) đời Đông Nguỵ, vào cuối đời Đường, ngài Nghĩa Huyền sáng lập tông Lâm Tế ở đây. Đời Nam Tống tông này truyền vào Nhật Bản tín đồ rất đông. Hiện nay ở Nhật Bản không ít tín đồ Phật giáo vẫn xem chùa Lâm Tế ở Chính Định là cái nôi của tông phái này, tức là Tổ đình. Niên hiệu Hàm Thông thứ 8 (867) đời Đường, Nghĩa Huyền tịch, đệ tử ngài xây tháp lưu giữ y bát ở gác đông nam thành Chính Định, chùa Lâm Tế cũng dời vào trong thành. Chùa sớm hư huỷ, còn tháp được xây dựng lại vào khoảng niên hiệu Đại Định (1161-1189) đời Kim. Tháp cao 33 mét, hình bát giác chín tầng mái kín. Tháp đứng trên bệ đá hình vuông, dưới bệ có nền đá hình bát giác, trên bệ là toà Tu-di chạm trổ rất đẹp, trên toà Tu-di có bình toà và lan can, trên nữa là toà hoa sen. Trên toà hoa sen là tầng thứ nhất của tháp. Tầng thứ nhất rất cao, bốn bên có dùng gạch khắc làm cửa sổ, cột trụ; trên củng môn chính diện đặt tấm biển »Lâm Tế Tự Trừng Linh Tháp«. Thân tháp gồm 9 tầng mái kín, có đấu củng nâng đỡ mái. Tháp này từ toàn thể đến cục bộ độ tỉ lệ xích rất nhỏ, do đó biểu lộ vẻ xinh xắn tinh tế. Đặc biệt là trên dưới không có phần rườm rà nên càng thấy thanh tú khả ái. Tháp tạo hình rất đẹp, kết cấu tinh xảo, điêu khắc tinh mỹ, hình dáng trong sáng, đúng là một kiệt tác trong các tháp mái liền kề.


meanings:
Trong lúc hỏi đáp khám nghiệm nhau, Thầy trò của tông Lâm Tế thường dùng cơ phong đắp đổi cho nhau, đổi chủ làm khách, nhậm vận tự như, hoạt bát mà nghiêm khắc, phát huy cơ »Sinh, sát, dữ, đoạt« (Cứu sống, giết chết, cho, lấy) giống như sự quát nạt binh sĩ của vị Tướng quân. Đây là thí dụ để chỉ cho phong cách của tông Lâm Tế.


meanings:
Gọi đủ: Trấn Châu Lâm Tế Huệ Chiếu Thiền sư ngữ lục. Còn gọi: Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Lâm Tế Nghĩa Huyền soạn vào đời Đường, Tam Thánh Huệ Nhiên biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 495. Nội dung thu thập pháp ngữ của thiền sư Nghĩa Huyền, Tổ tông Lâm Tế. Nội dung phân ra 3 phần: Ngữ lục, Khám biện, Hành lục.


meanings:
hold the proper state of mindfulness at the moment of death


meanings:
2513<一>梵語 ātman, sva, svayam。即自體、自己。　<二>因明用語。於因明對論中，立論之人稱為自，自己以外之其他人稱為他。


meanings:
① Bởi, từ. Như sinh hữu tự lai 生有自來 sinh có từ đâu mà sinh ra. ||② Mình, chính mình. Như tự tu 自修 tự sửa lấy mình. ||③ Tự nhiên, không phải miễn cưỡng.


meanings:
① Tự, tự mình, mình: 不自量力 Không tự lường sức mình; 人必自侮，然後人侮之 Người ta ắt tự khinh mình thì người khác mới khinh mình được (Mạnh tử); ② Từ: 自古到今 Từ xưa đến nay; 自河内到北京 Từ Hà Nội đến Bắc Kinh; 自天子以至於庶民 Từ bậc thiên tử cho đến hạng thường dân (Đại học). 【自從】tự tòng [zìcóng] Từ..., từ khi: 自從去年秋天到現在 Từ mùa thu năm ngoái đến nay; 自從我到這裡來，身體很好 Từ khi tôi đến đây, sức khỏe tốt lắm; ③ Tự nhiên. 【自然】 tự nhiên [zìrán] a. Thiên nhiên, (giới) tự nhiên: 大自然 Giới thiên nhiên, thiên nhiên, tự nhiên; 征服自然 Chinh phục thiên nhiên; 自然條件 Điều kiện thiên nhiên; b. Tự khắc, tự nhiên: 你先別問，到時候自然明白 Đừng hỏi vội, đến lúc thì anh tự khắc rõ; 聽其自然 Để mặc (cho) tự nhiên; c. Tất nhiên, đương nhiên, khắc (ắt) sẽ: 只要認眞學習，自然會進步 Miễn là chịu khó học tập, ắt sẽ tiến bộ; 【自然】tự nhiên [zìran] Không miễn cưỡng, tự nhiên: 態度非常自然 Thái độ rất tự nhiên.


meanings:
results of the practices of each vehicle


meanings:
Gã tự độ, đồ ích kỉ. Lời chê trách người tu hành có căn khí Tiểu thừa. Tắc 11, Bích Nham Lục (Đại 48, 151 trung) ghi: »師 曰: 請 渡。 彼 即 褰 衣。 躡 波 如 履 平 地。 回 顧 云 渡 來 渡 來。 師 咄 云。 這 自 了 漢。 – Sư nói: Mời thầy qua. Vị tăng kia liền vén y dẫm lên sóng như đi trên đất bằng, xong xoay lại nói: Qua đây, qua đây! Sư quở rằng: Cái gã tự độ này!«.


vietnamese:
tự tha tác khổ lạc đẳng câu bất khả kí biệt <pttđ>


meanings:
equality of self and other in their original nature


vietnamese:
tự nội phát khởi hiện quán đế hành <pttđ>


meanings:
(910-992) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trịnh, người Đồng An, Phúc Kiến, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Sư Khoan, thuộc tông Vân Môn đời thứ 3, trụ núi Bàn Cổ.


meanings:
Thiền tăng đời Tống, người xứ Thai Châu (nay là huyện Lâm Hải tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư vốn là thợ chẻ đá, không biết chữ nhưng rất mộ đạo, nên nhờ người tụng kinh Pháp Hoa, rồi tụng theo. Về sau, sư theo Thiền sư Đại Tùy Nguyên Tĩnh thuộc tông Lâm Tế xuất gia. Một hôm, sư đang chẻ một tảng đá, ánh lửa tóe ra, sư chợt đại ngộ, trình kệ như sau: »Dùng hết sức mình, trọn không chỗ bám, ánh lửa tóe ra, vốn ở chỗ này«. Người thời ấy gọi sư là »Thạch Đầu Hoà thượng«, »Hồi Thạch Đầu«. Sư ở Điếu ngư đài (Đài câu cá) ở Thai Châu, thượng đường thuyết pháp huyền diệu vượt thiên hạ, bốn chúng đều ngưỡng mộ, xem sư như hiền thánh.


meanings:
（梵 īśvara、va!śitā，巴 issara，藏 dbaṅ-ba）（1）謂遠離煩惱之系縛，身心自由通達，所作所爲皆進退無礙。音譯伊濕伐羅。由于自在系諸佛及上位菩薩所具的功德，故佛亦名自在人。<#>關于佛、菩薩所具的自在力，諸經論有異說，茲分述如下︰<#>(1)《華嚴經疏》卷五十六載二種自在︰<#>{1}觀境自在︰謂菩薩能自在地以正智慧觀照真如之境，且能通達一切諸法。<#>{2}作用自在︰謂菩薩既以正智慧照了真如之境，即能自在地由體起用，現身說法，化諸衆生。<#>(2)《辯中邊論》卷上、《大乘莊嚴經論》卷五出四種自在，此乃第八不動地上菩薩所具的自在力。<#>{1}無分別自在︰即舍一切功用之行，得無功用法，于一切法遠離一切分別之想而得自在。<#>{2}刹土自在（又稱淨土自在）︰謂菩薩住于不動地深心清淨，于諸刹土亦得清淨得出生自在。<#>{3}智自在︰謂菩薩住于第九善慧地，得無礙之智慧，演說諸法，稱于理而得自在。<#>{4}業自在︰謂菩薩住于第十法雲地，于諸煩惱業縛悉能通達，更無障礙。<#>又《自在王菩薩經》卷上亦舉四種自在︰<#>{1}戒自在︰謂由于修行具足戒而具諸戒，故所願皆成。<#>{2}神通自在︰謂具足天眼、天耳等五通而所欲無礙。<#>{3}智自在︰謂具足陰智、性智等五智而無礙自在。<#>{4}慧自在︰謂得義無礙智、法無礙智等四無礙智，能通達諸法，解釋章句。<#>(3)《大寶積經》卷六十八〈遍淨天授記品〉說五種自在︰<#>{1}壽命自在︰謂菩薩成就法身之慧命，了無生、死、壽、夭。延萬劫而不長，促一念而不短。但爲度脫有情，乃以諸方便隨機示現長短壽命之相，其心無所挂礙。<#>{2}生自在︰謂菩薩爲度脫有情，以大悲心隨類受生、饒益一切處，天宮非樂，地獄非苦，去住無礙。<#>{3}業自在︰謂菩薩萬行具足，悲智雙運。或現神通，或說妙法，或八禪定，或修苦行。所作之行業但爲利他而縱任無礙。<#>{4}覺觀自在︰粗心曰覺，細心曰觀。謂菩薩或修禪觀之行，或起利生之行，雖有思惟，然離諸散亂，隨願度生而平等無礙。<#>{5}衆具果報自在︰謂菩薩因行深廣，果報殊勝，于一切所須之具不假經營，自然周具而心無染礙。<#>(4)北本《涅槃經》卷二十三載如來法身具足的八種自在︰<#>{1}能示一身以爲多身，身數大小猶如微塵，充滿十方無量世界。如來之身實非微塵，以自在故現微塵身。<#>{2}示一塵身滿于三千大千世界，如來之身以無礙故，實不滿于三千大千世界；但以自在故，遂滿于三千大千世界。<#>{3}能以滿此三千大千世界之身輕舉飛空，過于二十恒河沙等諸佛世界而無障礙；因如來之身實無輕重，以自在故，能爲輕重。<#>{4}以自在故而得自在，如來一心安住不動，所可示化無量形類各令有心，有時或造一事，令衆生各各成辦，故如來之身常住一土，而令他土一切悉見。<#>{5}根自在，謂如來一根亦能見色、聞聲、嗅香、別味、覺觸、知法；如來六根亦不見色、聞聲、嗅香、別味、覺觸、知法。以自在故，令根自在。<#>{6}以自在故得一切法，如來之心以無所得，故無得想。若使如來計有得想，則諸佛不得涅槃。以無得故名得涅槃，以自在故得一切法。<#>{7}說自在故，如來演說一偈之義，經無量劫，義亦不盡。所謂戒、定、施、慧，如來爾時都不生念，演說時，亦不生一偈之想。因一切法性無有說，以自在故如來演說。<#>{8}如來遍滿一切諸處猶如虛空，虛空之性不可得見，如來亦爾，以自在故，令一切見。<#>(5)舊譯《華嚴經》卷二十六〈十地品〉出十種自在︰<#>{1}命自在（梵a^yur-vas/ita^，藏tshe-ladban%-ba），又稱壽命自在、壽自在。即于長劫住持壽命，化益衆生無窮。<#>{2}心自在（梵ceto-vas/ita^，藏sems-ladban%-ba），謂以智慧方便調伏自心，八百千三昧，游戲神通無礙，住于生死而不遭染污。<#>{3}財自在（梵paris!ka^ra-vas/ita^，藏yo-byad-la dban%-ba），又稱莊嚴自在、物自在、衆具自在、資具自在。謂以大莊嚴莊嚴一切國土。<#>{4}業自在（梵karma-vas/ita^，藏las-ladban%-ba），謂能隨俗業應時示現，受諸果報而自在無礙。<#>{5}生自在（梵upapatti-vas/ita^，藏skye-ba-la dban%-ba），又稱受生自在。謂隨其所欲，自在受生于一切國土。<#>{6}願自在（梵praṇidha^na-vas/ita^，藏smor-lam-la dban%-ba），謂隨所願，隨時隨處成就菩提。<#>{7}信解自在（梵adhimukti-vas/ita^，藏mos-pa-la dban%-ba），又稱解脫自在、信自在、勝解自在。謂信解正法，闡暢演說，無礙自在。幷見諸佛充滿一切世界。<#>{8}如意自在（梵r!ddhi-vas/ita^，藏rdsu-h!phrul-la dban%-ba），又稱神力自在、神變自在。謂能示現一切大神變，不障自他。<#>{9}智自在（梵jn~a^na-vas/ita^，藏ye-s/es-ladban%-ba），謂具足一切智慧，于念念中示現覺悟如來之十力無所畏。<#>{10}法自在（梵dharma-vas/ita^，藏chos-ladban%-ba），謂通達一切萬法，示現無量無邊的法門。<#>《十地經論》卷十謂此十自在可依次對治死、煩惱垢、貧窮、惡業、惡道、求不得、謗法罪業、追求時縛不活、云何云何疑、大衆威德十種怖畏。《攝大乘論》卷下言行六波羅蜜可成就此十自在，即成滿法施、無畏施、財施三布施行，能得命自在、心自在及財自在；成滿持戒行，能得業自在、生自在；成滿精進行，能得願自在；成滿忍辱、安受、通達三忍行，能得信解自在；成滿靜慮行，能得如意自在；成滿般若行，能得智自在、法自在。<#>此外，《法集經》卷三、《顯揚聖教論》卷八、新譯《華嚴經》卷五十三等諸經亦有十自在說。不過，其名稱、順序稍異。而舊譯《華嚴經》卷三十九〈離世間品〉除條列衆生自在、刹自在、法自在、身自在、願自在、境界自在、智自在、通自在、神力自在、力自在等十種自在外，更謂一一自在又有十種自在，總爲百種自在。<#> ［參考資料］　新譯《華嚴經》卷四十六；《寶雨經》卷四；《攝大乘論釋》卷九；《華嚴經孔目章》卷三；《華嚴經探玄記》卷十四、卷十七；《華嚴經疏》卷四十七；《般若波羅蜜多心經幽贊》卷上。<#>


meanings:
2518梵語 īśvara（音譯伊濕伐羅）, vaśitā，巴利語 issara。又作無礙、縱任。即自由自在，隨心所欲，做任何事均無障礙。此為諸佛及上位菩薩所具之功德，故佛亦稱為自在人。菩薩所具之自在力，有下列不同種類：　(一)二種自在，據華嚴經疏卷六所載：(1)觀境自在，謂菩薩以正智慧照了真如之境，及能通達一切諸法之圓融自在。(2)作用自在，謂菩薩既以正智慧照了真如之境，即能由體起用，自在現身說法，化導眾生。　(二)四種自在，據辯中邊論卷上、大乘莊嚴經論卷五載，指第八不動地以上菩薩所具之自在力：(1)無分別自在，謂捨棄一切功用之行而得無功用法，於一切法遠離分別之想而得自在。(2)剎土自在，又作淨土自在。謂能自由生於各種國土而令諸國土清淨。(3)智自在，謂至第九善慧地即得無礙智，於說法教化任運自在。(4)業自在，謂至第十法雲地即無煩惱業縛，更無障礙。又自在王菩薩經卷上亦列有四種自在：(1)戒自在，謂由修行具足戒而諸戒具足，所願皆成。(2)神通自在，謂具足眼通、耳通等五通而所欲無礙。(3)智自在，謂具足陰智、性智等五智而無滯自在。(4)慧自在，謂修得義無礙智、法無礙智等四無礙智，能通曉諸法，詮釋經典之章句。　(三)五種自在，據大寶積經卷六十八遍淨天授記品所載：(1)壽命自在，謂菩薩雖已成就法身之慧命，了無生、死、夭、壽，然為度脫有情，遂以諸方便隨機示現長短壽命之相，而無有罣礙。(2)生自在，菩薩為度脫有情，以大悲心隨類受生，饒益一切，而去、住無礙。(3)業自在，菩薩萬行具足，悲智雙運，或現神通，或說妙法，或入禪定，或修苦行，所作之利他行業皆勝任無礙。(4)覺觀自在，覺，即粗心；觀，即細心。菩薩化導有情，雖有思惟，然遠離散亂，隨願度脫而平等無礙。　(四)八種自在，據北本涅槃經卷二十三所載，如來法身具足八自在，即：(1)能示現一身為多身，(2)示現一塵身而充滿大千世界，(3)大身輕舉遠到，(4)於一土而化現無數不同之身，(5)眼、耳、鼻、舌、身之功用互通，(6)得一切法而如無法想，(7)說一偈義而經無量劫，(8)身遍諸處而猶如虛空。　(五)十種自在，據舊華嚴經卷二十六「十地品」載：(1)命自在（梵 āyur-vaśitā），又作壽命自在、壽自在。謂菩薩於長劫中住持壽命，化益眾生無窮。(2)心自在（梵 ceto-vaśitā），謂出生阿僧祇三昧而入於深智。(3)財自在（梵 pariṣkāra-vaśitā），又作資具自在、眾聚自在、莊嚴自在、物自在。謂菩薩以大莊嚴來莊嚴一切國土。(4)業自在（梵 karma-vaśitā），謂菩薩於諸業得大自在，而隨時受報。(5)生自在（梵 upapatti-vaśitā），又作受生自在。謂菩薩自在受生於一切國土。(6)願自在（梵 praṇidhāna-vaśitā），謂菩薩隨所願於隨時隨處成就菩提。(7)信解自在（梵 adhimukti-vaśitā），又作解脫自在、信自在、勝解自在。謂菩薩於一切世界能見諸佛充滿。(8)如意自在（梵 ṛddhi-vaśitā），又作神力自在、神變自在。謂菩薩能示現一切大神變。(9)智自在（梵 jñāna-vaśitā），謂菩薩於念念中，示現覺悟如來之十力無所畏。(10)法自在（梵 dharma-vaśitā），謂菩薩示現無量無邊之法門。　行六波羅蜜可成就十種自在，即行法施、無畏施、財施，可順次成滿命自在、心自在、財自在；持戒行能成滿業自在、生自在；精進行能成滿願自在；忍辱、安受、通達等三忍行能成滿信解自在；靜慮行能成滿如意自在；般若行能成滿智自在、法自在。　十自在於諸經典中，其名稱與順序略異。如舊華嚴經卷三十九離世間品，列舉眾生自在、剎自在、法自在、身自在、願自在、境界自在、智自在、通自在、神力自在、力自在等十種自在，各自在中又分十種自在，遂成百種自在。〔新華嚴經卷三十八、卷五十三、法集經卷三、寶雨經卷四、梁譯攝大乘論卷下、顯揚聖教論卷八、華嚴經探玄記卷十七、華嚴經疏卷四十七〕


meanings:
(741-821) Thiền tăng đời Đường, họ Lí, người xứ Ngô Hưng (nay là Hồ Châu tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Ban đầu sư nương Thiền sư Quốc Nhất thụ giới Cụ túc, sau đó tham vấn Mã Tổ Đạo Nhất, phát minh tâm địa. Về sau, sư ở núi Phục Ngưu, thiền tăng ở bốn phương nghe danh sư tụ hội về. Trong niên hiệu Nguyên Hoà (806-820), sư ở Hương Sơn thuộc Lạc Dương, có Thiền sư Thiên Nhiên là bạn tâm đầu ý hợp với sư. Niên hiệu Trường Khánh thứ 1 (821), sư tịch ở chùa Khai Nguyên thuộc Tùy châu (nay thuộc Hồ Bắc).


meanings:
2520梵名 Raudrī。列於密教胎藏現圖曼荼羅外院之南方。於阿闍梨所傳曼荼羅中，稱為咾捺利。據大日經及大日經疏載，自在女天為閻摩王（梵 Yama）眷屬中七母女之一。咾捺利，係咾捺羅（梵 Raudra）女之意；咾捺羅，係嚕達羅（梵 Rudra）之後裔；嚕達羅，係大自在天之忿怒神，故將 Raudrī 譯作自在女。又咾捺羅為梵名 Yama（閻摩）之異譯，故咾捺利為閻摩之眷屬。其形像為身呈白色天女形，豎右拳，持青蓮花，左手持三股戟置於胸前。三昧耶形為戟。種子為???（ma）。據大日經密印品載，其印契為嚕達羅后之印，舒左拳中指，以拇指與食指之第二節相捻。〔大日經疏卷十六〕


vietnamese:
tự tại thường trụ năng sinh thế gian bất đắc thành lập <pttđ>


vietnamese:
tự tại bồ tát sở thiết cung dưỡng <pttđ>


meanings:
2521梵名 Īvara-kṛṣṇa。音譯伊濕伐羅訖哩史拏。四、五世紀頃，印度婆羅門種之數論派學者，姓拘式（梵 Kauśika 或 Kuśala）。依金七十論卷下所敘述之數論派傳承，得知自在黑為數論師跋婆利之弟子，曾將數論師般尸訶所說之六萬偈大頌略抄為七十偈，此七十偈即數論頌（梵 Sāṅkhya-kārikā），亦即南朝譯經家真諦所譯金七十論中之偈。　據婆藪槃豆法師傳所載，有外道至阿輸闍國，以僧佉論駁斥世親之師佛陀蜜多羅法師，世親遂造七十真實論反駁之。一般推測該外道即自在黑，其所依之僧佉論即金七十論。又有謂華嚴經疏隨疏演義鈔卷十三中所載之雨眾外道（梵 Vārṣagaṇya），即為婆藪槃豆法師傳中之毘梨沙伽那（梵 Vṛṣagaṇa）；由所載「頻闍訶婆娑（梵 Vindhyavāsin）之僧佉論即雨眾徒之金七十論」等語，推斷頻闍訶婆娑與自在黑實為同一人。然近代常於梵本中發現頻闍訶婆娑之論著，同時考據毘梨沙伽那之六十科論（梵 ゞaṣṭitantra），得知自在黑與頻闍訶婆娑應為不同之二人。〔成唯識論述記卷一末、自在黑年代考（山本快龍稿，宗教研究新第八卷第二號）、J. Takakusu: A study of Paramartha's Life of Vasu-bandhu, and the Date of Vasu-bandhu（J.R.A.S., 1905）〕


meanings:
this stage; their own stage; one's own level


meanings:
ascetic practice of sitting naked in public


meanings:
false speech spoken through one's own mouth


meanings:
Của cải trong nhà mình. Của cải ông cha để lại, chỉ tự tính. Bài tụng »Nhất khẩu hấp tận Tây Giang thuỷ« của Ngũ Tổ Pháp Diễn ghi: »一 口 吸 盡 西 江 水、 洛 陽 牡 丹 吐 新 蕊、 簸 土 揚 塵 無 處 尋、 抬 眸 撞 著 自 家 底。 – Một hơi hút hết nước Tây Giang, Mẫu đơn Lạc Dương trổ búp mới. Bụi bay mịt mù không chỗ tìm, ngước mắt chạm phải kho báu nhà«.


meanings:
Cây dâu, cây tử của nhà mình, dụ chỉ cho bản tính của tự thân, cũng tức là Phật tính mà mọi người đều sẵn có. Tiết Định Sơn Duy Tố Sơn Chủ trong NĐHN q. 10 ghi: »法 無 異 轍、 殊 途 同 歸。 若 要 省 力 易 會、 但 識 取 自 家 桑 梓、 便 能 紹 得 家 業、 隨 處 解 脫、 應 用 現 前、 天 地 同 根、 萬 物 一 體、 喚 作 衲 僧 眼 睛、 綿 綿 不 漏 絲 髮。 – Pháp không có lối khác, chỉ là khác nẻo mà cùng về một chỗ. Nếu muốn dễ lãnh hội mà ít phí sức thì chỉ cần biết giữ lấy bản tính, liền có thể tiếp nối gia nghiệp, tùy chỗ giải thoát, ứng dụng hiện tiền, đất trời cùng một gốc, vạn vật đồng một thể, gọi là con mắt của thiền tăng không bao giờ lọt sót một mảy tơ«.


meanings:
Kế sống nhà mình, việc quan trọng của bản thân, chỉ cho việc ngộ thiền làm Phật, siêu thoát sinh tử. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »直 須 會 取 古 人 意 旨。 然 後 自 心 明 去。 便 得 通 變 自 在。 受 用 無 窮。 喚 作 自 受 用 身。 佛 不 從 他 教。 便 識 得 自 家 活 計。 – Cần phải hội lấy ý chỉ người xưa rồi sau tự tâm sẽ sáng tỏ, mới được thông biến tự tại, thọ dụng vô cùng gọi là tự thọ dụng thân. Phật chẳng từ người khác dạy mà phải biết được kế sống nhà mình«.


meanings:
(978-1054) Thiền tăng đời Tống, họ Ngô, người Lô Châu (Hợp Phì, An Huy) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Sư Giới chùa Ngũ Tổ, thuộc tông Vân Môn đời thứ 4, trụ Động Sơn. Hiệu Diệu Viên Đại Sư. Tác phẩm: Đạt-ma Tụng.


meanings:
Ông chủ của chính mình. Nhà thiền cho rằng tự tính của chúng sinh là Phật, chẳng nên tìm bên ngoài, gọi là Tự kỉ chủ nhân công (Ông chủ của chính mình). Tiết Thị Dục Tạng chủ trong DTNL q. 3 ghi: »佛 祖 無 上 妙 道、 初 非 強 生 節 目、 且 非 異 端 捏 怪、 又 非 甚 高 難 行 之 事、 只 是 儞 日 用 常 行、 見 成 受 用 底。 強 而 名 之、 喚 作 自 性 天 眞 佛、 又 喚 作 自 己 主 人 公。 – Diệu đạo vô thượng của Phật Tổ, ban đầu chẳng phải vô sự sinh sự cũng chẳng phải trò dị đoan lạ lùng, cũng chẳng phải việc cao tột khó làm, chỉ là cái có sẵn trong việc thường làm hàng ngày của ngươi. Gượng mà đặt tên, tạm gọi là Tự tính thiên chân Phật, cũng gọi là Tự kỉ chủ nhân công«.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Huệ Huy đời Tống. X. Huệ Huy.


meanings:
Merely to be perceived by one's own mind


meanings:
(一)（梵svabha^va，藏n%o bo n~id）指諸法各自具有的體性或體相。‘差別’或‘共相’的反義詞。法相家謂之爲自相。爲現量智所緣；克實說來，所謂自性，唯指事物本身不通其他的性質，或稱一切法不可言說處爲自相、自性。又，通常只有聖智冥內、得法本真的現量所緣之法的體相，可以稱爲真的自相，其他的一切法由于是假智且不離言詮，故稱爲假的自性。<#>無貪、無嗔、無痴等三種善根及慚、愧二心所屬于善法，故稱爲自性善。反之，稱貪、嗔、痴、無慚、無愧等爲自性不善。又，完全覺知現在的對境，不容許比知推景，則稱爲自性分別。此外，有時自性與自相也被分開使用，例如十八空中，諸法相狀的空，稱爲自相空，諸法體性的空，稱爲自性空。<#>(二)（梵prakr!iti）數論學派所立的二十五諦之一。根據《數論頌》的古注所載，‘自性’一語與‘勝因’、‘非變異’、‘梵’、‘衆持’等爲同義語。數論師認爲自性是由三德（純質、激質、翳質）所構成；亦即三德尚未發動的平衡狀態稱爲自性。三德猶如‘油’、‘燈心’與‘火’合爲一燈火。依三德之相合而呈現出萬象。自性是純物質的、非精神的，但却又細不可見。<#>關于‘自性’的存在問題，數論師以五點理由證明，即(1)個物有限制故，(2)同性故，(3)能生故，(4)因果差別故，(5)遍相差別故。<#>◎附一︰印順《中觀今論》第五章第二節<#>緣起是無自性的，甚麽是自性呢？自性（svabhava）是專門術語，如《壹輸盧迦論》說︰‘凡諸法體、性、法、物、事、有，名異義同。是故或言體，或言性，或言法，或言物，或言事，莫不皆是有之差別。正音雲私婆婆，或譯爲自體（的體），或譯爲無法有法（的法），或譯爲無自性（的）性。’所舉的名字雖很多，而意義是同一的。所謂體、性、法、物、事，皆即是‘有’的別名。但它又說︰梵語的私婆婆，或譯爲體、法、性。依梵語說，婆婆（bha^va）即是‘有’。此字，什公每譯爲法，也或譯爲物。《般若燈論》也有譯作體的。‘有’前加sva，即私婆婆，即自性的原語。或譯自體，含有自己有、自己成的意義，是自己規定自己的。凡是法，即有其特殊的形態與作用，其所以有此形態與作用，依自性說，即是自己如此的。此自性的另一特性（prakr!ti），什公譯爲性，意義爲本源的性質，即本質或原質。所以，自性是自己如此的，也是本來的性質如此的。如哲學上所說的實在、本體、本元等，皆與此自性的含義相合。<#>要明瞭‘自性’一語的意義，請聽薩婆多部所說。如《大毗婆沙論》卷七十八說‘如說自性，我、物、自體、相、分、本性，應知亦爾。’薩婆多部的學者，把自性、我、物、自體、相、分、本性看成同一意義。尤其所謂‘分’，最值得注意。此分，就是事物的最後原素，也即是所謂‘點’，即‘其小無內’不可再分割的東西。薩婆多部以爲一切法不外兩種︰(1)假有，(2)實有。假有的，如《順正理論》卷十三說︰‘是假有法，寧求自性？’假有法即不能追求其自性的。依他們說︰假有的必依于真實的。依于實有，構成前後的相續相，同時的和合相。此和合及相續，即假有的，可以說沒有自性。而在相續與和合的現象中，分析到內在不可再分析的點，即是自性實有的。如在色法的和集中，分析至極微，以極微的物質點，爲集成粗顯色相的實質。對于精神作用，也分析到心心所的單元。此分析出的單元，是自性，也稱爲我──我即自在義。如《婆沙》卷九說︰‘善說法者，唯說實有法我，有性實有，如實見故。’補特伽羅我是五蘊和合有的，所以是假；假的所依是自性實有，所以說︰‘有性實有，如實見故。’這種思想，即是假定世間事物，有實在的根本的自性物，而後才有世間的一切。他們從‘析假見實’的方法，分析到不可再分析的質素──心、物、非心非物，即是事物的實體，也即是所謂自性，自性即萬有的本元。如《順正理論》卷十三說︰‘未知何法爲假所依？非離假依可有假法。’‘假必依實’──自性有，是最根本的見解。薩婆多主張有自性的，于是佛說諸行無常，諸法無我，照他們的意見，追究諸法的實在，相續與和合假所依的自性法，即是三世常如其性的、不變的，有不能無、無不能有的，甚至可以稱爲法我了。<#>假有無自性說，經部師是擴大了。但自性有的基本原則，幷未改變。三世常如其性的一切法，在經部的現在實有論中，轉化爲潜在于現在的種子或舊隨界。此種子與界，雖不斷的從種子而轉化爲現行，現行轉化爲種子，但依舊是不變的。這點，唯識學者說得明白，名爲‘自性緣起’，即色生色，眼生眼，貪生貪，有漏生有漏，無漏生無漏。這樣的因緣論，即是從一切有部析假見實得來的自性有，不過從三世常如而使之現在化而已。自性有的原則，完全吻合。依經部師，蘊、處是假的，而十八界是實有的。相續和合的現行，都依于真實的界性。《瑜伽論》在批評性空時說︰‘譬如要有色等諸蘊，方有假立補特伽羅，非無實事而有假立補特伽羅。如是要有色等諸法實有唯事，方可得有色等諸法假說所表，非無唯事而有色等假說所表。若唯有假而無實事，既無依處，假亦無有。’經部與瑜伽論者，禀承那‘假必依實’的天經地義，所以不能說一切無自性空而必須說‘自性有’的，假有的可空而自性有的不可空。《解深密經》也這樣說︰‘云何諸法遍計所執相？謂一切名假安立（假名）自性差別乃至隨起言說。云何諸法依他起性？謂一切法緣生自性。’在論到有自性與無自性時，即說︰‘此由假名安立爲相，非由自相安立爲相，是故說名相無自性性。’這分爲假名安立與自相──即自性安立︰假名安立的，無自性、空；自相安立的，即是有自性了。追求事物中的根元，看作實在的，依此而成立世出世一切，都是‘自性’論者。又如《楞嚴經》說︰‘若諸世界一切所有，其中乃至草葉縷結，詰其根元，鹹有體性，縱令虛空亦有名貌，何况清淨妙淨明心，性一切心而無自體？’這是自性論者的另一面目。在萬化中，終必有一個真實自性而不是假的，這即是‘自性’的意義。一般的宗教與哲學，無不從此自性的老路而來！<#>《中論》〈觀有無品〉說︰‘衆緣中有法，是事則不然，性從衆緣出，即名爲作法。性若是作者，云何有此義？性名爲無作，不待異法成。’這是《中觀論》對于‘自性’的具體說明。佛法說緣起，除了極端者而外，誰都承認，但總覺得是諸法自性有，由衆緣的和合關係而發現。若依中觀的看法，自性與緣起，是不容幷存的。有自性即不是緣起的，緣起的就不能說是自性有的。因爲，若法要由衆緣和合而現起，即依衆緣而存在與生起；承認由衆緣現起，即等于承認是作法。‘作’，就是‘所作性故’的作，有新新非故的意義。若主張有自性的，即不能是所作。因爲自性有即自有的，自成的，自己規定著自己的，這如何可說是作法？緣起是所作的，待它的；自性是非作的，不待它的。二者是徹底相反的，說自性有而又說緣起，可說根本不通。佛說無常，即顯示緣起是作法，否定了自性的非作性；凡是緣起即是和合的，如補特伽羅是依待五蘊等而假立的，所以佛說諸法無我，即否定了自性的不待它性。無常無我的緣起論，即說明了諸法的無自性。<#>但如此的自性，表現于學者的思想體系中，依佛法說，這都是分別的自性執。衆生生死根本的自性執，應該是衆生所共的，與生俱來的俱生自性執。這是什麽？不論外觀內察，我們總有一種原始的、根本的、素樸的，即忠不是而依然頑强存在于心目中的實在感，這即一切自性執的根源。存在的一切，都離不開時間與空間，所以在認識存在時，本來也帶有時空性。不過根識──直覺的感性認識，刹那的直觀如此如此，不能發見它是時空關係的存在，也即不能了達相續、和合的緣起性。這種直感的實在性，根深蒂固的成爲衆生普遍的妄執根源。雖經過理性──意識的考察時，也多少看出相續與和合的緣起性，而受了自性妄執的無始熏染，終于歸結于自性，而結論到事物根源的不變性、自成性、真實性。因爲自性是一切亂相亂識的根源，雖普遍的存在于衆生的一切認識中，而衆生不能摧破此一錯誤的成見，反而擁護自性──元、唯、神、我爲真理。總之，所謂自性，以實在性爲本而含攝得不變性與自成性。西藏學者有說自性的定義爲︰不從緣生，無變性，不待它，大體相近。自性的含義中，不待它的自成性，是從橫的（空間化）方面說明；非作的不變性，是從縱的（時間化）方面說明；而實在性，即竪入（直觀）法體的說明。而佛法的緣起觀，是與這自性執完全相反。所以，自性即非緣起，緣起即無自性，二者不能幷存，《中論》曾反覆的說到。<#>◎附二︰〈自性諦〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#> 自性諦（prakr!iti）是數論外道所立的二十五諦之第一諦，指現象界發生的根源。<#>根據《金七十論》所述，自性諦有多種異名（大正54·1250b）︰‘自性者，或名勝因（pradha^na），或名爲梵（brahman），或名衆持。’卷上（大正54·1260a）︰‘不了者是自性別名，已過根故，故亦稱爲冥。’此外，又有許多地方稱爲本性（ mūla-prakriti）。其所謂自性者，唯住自分，故亦可稱爲自然、天然。蓋此自性與第二十五諦的神我共同造作中間的二十三諦，故名爲勝因，或由此意稱爲作者（kartr!i）；此自性自身非染污之法，故稱梵；有清淨義，能執持中間的二十三諦，同時又爲二十三諦所持，故名衆持；非五知根、五作根、心根等十一眼所取，即超越根所得之法，不可了別，故又稱不了或冥。<#>其本性（大正54·1245c）‘能生一切，不從他生，故稱本性。能生于大等，是故得本名，不從他生故，是故非變異。’此類名稱，其義涵類似佛家所謂的真如、阿賴耶識，或儒家的太極、無極等。然吉藏的《百論疏》卷上叙述自性諦稱爲冥的理由（大正42·245a）︰<#>‘所言冥諦者，舊雲外道修禪得五神通，前後各知八萬劫內事，自八萬劫外不能了知，故雲冥。智度論（卷七十）雲︰覺諦者，此是中陰識，外道思惟，此識爲從因緣得？爲不從因緣？若從因緣，因緣是何物耶？若不從者，那得此識？既思惟不能了知，便計此識，從前冥漠處生，故稱冥諦。亦名世性，一切世間以此冥諦爲其本性。’<#>慧遠的《大乘義章》卷六也說（大正44·594c）︰<#>‘如僧佉經說，迦毗羅仙得世俗禪，發宿命通，能知宿命，見過去世八萬劫事，過是已前，不復能見，便作是念，八萬劫外，不應無法，應有冥性，冥性微細，五情不知，從彼冥性，初生覺心。’<#>又《華嚴玄談》卷八雲（卍續8·604下）︰‘自性是第一諦，古稱冥性，亦名勝性。（中略）用增勝故。智論雲︰謂外道通力至八萬劫，八萬劫外冥然不知，謂爲冥諦。從此覺知初立，故名冥諦。’由此可知，自性諦稱爲冥諦，乃究竟指稱過去八萬劫以前冥然不可知的本體界。<#>自性諦是第一原因，乃唯一常住之法，周遍一切處，無知而無伸縮、無轉沒、無方分，爲自在獨存之法。具足喜、憂、暗三德，爲神我的對境。如是，以萬象的原因爲自性諦，故自性中具有可成爲萬象之法，此即因中有果說。《金七十論》卷上詳細叙述其義（大正54·1246c）︰‘我義中有五因，能顯因中定有果，何等有五因？無不可作故、必須取因故、一切不生故、能作所作故、隨因有果故，故說因有果。’<#>該論接著一一加以說明︰(一)‘無不可作故’者，謂物無則造作不得成，如從沙出油；若物有造作即成，如壓麻出油。今大等之法從自性生，故知自性有大等。(二)‘必須取因故’者，謂人若欲求物則須先取物因。如欲求酥酪而取乳，若乳中無酥酪，誰能求得？故知自性中有大。(三)‘一切不生故者，’謂若因中無果則一切能生一切物，或一切均不能生一切物，故知因中定有果。(四)‘能作所作故’者，譬如陶師具足作具，從土聚製作瓶盆等，而非從草木等作瓶盆等，故知自性能作大等，自性中有大等。(五)‘隨因有果故’者，謂隨因種類果亦各異，如麥芽必隨麥種而非隨豆種，故知因中定有果。《瑜伽師地論》卷六謂雨衆外道談因中有果而立四因，內容大體與此說相同。雨衆即數論之別名。<#>此唯一獨存無知的自性究竟如何變作萬象？如前所述，自性乃爲神我之知者而依三德之厚薄、淺深等種種組合而來。《金七十論》卷上雲（大正54·1249a）︰‘性變異生因，三德合生變，轉故猶如水，各各德異故。’而天、人、獸三世間也如次依喜、憂、暗三德的增多而有差別。又其與神我的關係，有頌雲（大正54·1250b）︰‘我求見三德，自性爲獨存，如跛盲人合，由義生世間。’此謂神我之跛者僅能知見而不能造作，自性之盲人雖能造作而不能知見，若兩者相依相合即能生三世間。<#>至于自性生起的次第，有頌雲（大正54·1250b）︰‘自性次第生，大我慢十六，十六內有五，從此生五大。’如是順次轉變顯象即迷界現出之次序，其與《起信論》所謂流轉門，所述略相仿佛，而另一方面將神我置于獨存超脫之域，進行所謂還滅作用的也是自性。《金七十論》卷下雲（大正54·1259c）︰<#>‘一者次第起生死，令我與三世間塵相應，得次第起，初起覺，從覺起慢，從慢起五唯，從五唯起十一根及五大，此二十三事，身覺爲初，以五大爲後。二者爲脫三處人爲他如自事者，爲解脫天道中人我及人獸道中人我，次第作八成（思量、聞等八種得脫之方便）。’<#>流轉與解脫乃系在自性中，即神我于自性生執著，故自性能作轉變輪回之事，也由于神我觀其過失，自性才能成就解脫之事。<#>［參考資料］　(一)《十二門論》；《大乘阿毗達磨雜集論》卷十五、卷十六；《成唯識論》卷八；《華嚴五教章》卷四。(二)《大乘廣百論釋論》卷一；《成唯識論》卷一；《大乘法相宗名目》卷六（中）。<#>


meanings:
2523<一>梵語 svabhāva, sva-lakṣaṇa。指自體之本性。法相家（唯識家）多稱為自相。即諸法各自具有真實不變、清純無雜之個性，稱為自性。關於自性之義，十八空論（大三一‧八六二上）：「自性有兩義，一無始，二因。」又顯識論亦舉出不雜、不變二義。　此外，據楞伽阿跋多羅寶經卷一，將自性分為七種，即：(一)集性自性（梵 samudaya-svabhāva），(二)性自性（梵 bhāva-svabhāva），(三)相性自性（梵 lakṣaṇa-svabhāva），(四)大種性自性（梵 mahā-bhūta-svabhāva），(五)因性自性（梵 hetu-svabhāva），(六)緣性自性（梵 pratyaya-svabhāva），(七)成性自性（梵 niṣpatti-svabhāva）。又解深密經卷二之一切法相品等，將一切法之性相分為遍計所執性、依他起性、圓成實性三種。然中論等則認為，諸法皆由因緣所成，而無有一定之自性，故自性即空。〔十二門論、大乘阿毘達磨雜集論卷十五、卷十六、成唯識論卷八、華嚴五教章卷四〕（參閱「自相」2528）　<二>因明用語。因明三支作法中，宗（命題）之前陳（主詞）又稱自性，其後陳（述語、賓語）又稱差別。〔瑜伽師地論卷十五、因明入正理論疏卷上本、因明論疏瑞源記卷二〕（參閱「有體無體」2461、「體」6928）　<三>梵語 prakṛti。印度古代數論哲學所立二十五諦之第一。全稱自性諦。又稱冥性、冥諦、冥態（梵 tamas）、勝因（梵 pradhāna）、勝性。數論派認為，自性為神我所受用，能生大諦、我慢諦等其餘二十四諦，為諸變異之根本原因；亦即以自性為一切現象之生因。成唯識論述記卷一末（大四三‧二五二中）：「自性者，冥性也。今名自性，古名冥性，今亦名勝性，未生大等，但住自分，名為自性。」〔金七十論卷上、成唯識論卷一、大乘廣百論釋論卷一〕


meanings:
① Bản thể của tâm vô hình vô thanh cùng khắp thời gian không gian, cái dụng cũng cùng khắp như thế, chẳng cần qua tác ý mà ứng dụng tự động. Tự tính này ở nơi chúng sinh và chư Phật bình đẳng bất nhị. Đàn Kinh ghi: »欲 擬 化 他 人、 自 須 有 方 便。 勿 令 彼 有 疑、 即 是 自 性 現。 – Dục nghĩ hoá tha nhân, tự tu hữu phương tiện. Vật linh bỉ hữu nghi, tức thị tự tính hiện. – Muốn hoá độ chúng sinh, tự phải có phương tiện. Khiến họ hết nghi ngờ, tức là tự tính hiện«. ② Thiền tăng đời Minh, họ Hàn, hiệu Trạm Nhiên, người xứ Vân Dương (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư theo ngài Huệ Hải ở Hoằng Huệ Chiếu Am tại Lật Châu xuất gia, vốn thích pháp thiền phát minh nhiều điều. Sư kết bạn với Thảo Am Huyễn Sinh, cùng nhau khích lệ mài giũa. Một hôm, sư cử công án »Hữu cú vô cú« để hỏi Huệ Hải, ngài sai Huyễn Sinh đánh vào sống lưng sư, sư phát phẫn đến tột độ, suốt đêm không ngủ, đến sáng hôm sau nghe tiếng bảng ăn cơm, Sư chợt đại ngộ. Sư yết kiến Toàn Thất Tông Lặc, nhờ ngài ấn khả, làm người tiếp nối tông Lâm Tế. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Phổ Quang ở Vân Dương. Năm 1377 sư dời đến chùa Vĩnh Khánh ở Thường Châu (nay thuộc Giang Tô), rồi lại dời đến chùa Sơ Sơn ở Phủ Châu (nay thuộc Giang Tây). Ít lâu sau, có chiếu trụ chùa Thiên Đồng ở Ninh Ba (nay thuộc Chiết Giang). Vua ban hiệu »Phật Lãng Thiền sư«. Về già, sư lui về ở chùa Phổ Quang.


meanings:
buddha-nature found in all living beings


vietnamese:
tự tính giả lập tầm tư sở dẫn như thật trí <pttđ>


meanings:
（梵 svabhāva-vikalpa，藏 ṅo-bo-ñid-du kun-tu-rtog-pa）三分別之一。又名自性思惟或任運分別。指前五識等緣現在境，任運分別其自性。如《顯揚聖教論》卷十六雲（大正31·558b）︰‘自性分別，謂于色等想事分別色等所有自性。’《大乘阿毗達磨雜集論》卷二雲（大正31·703a）︰‘自性分別者，謂于現在所受諸行自相行分別。’又，《大毗婆沙論》卷四十二雲（大正27·219b）︰‘欲界五識身唯有一種自性分別，雖亦有念而非隨念分別，不能憶念故。雖亦有慧而非推度分別，不能推度故。欲界意地具三分別，初靜慮三識身唯有一種自性分別。’<#>此謂自性分別，系對現前之客觀對象，完全不加推測，而無分別地加以覺知。<#>關于自性分別之體，《大毗婆沙論》卷四十二謂其體爲尋與伺；《雜阿毗曇心論》卷一亦雲（大正28·880b）︰‘自性思惟者，謂覺也。’覺即尋。《俱舍論》卷二亦舉傳說之義，謂（大正29·8b）︰‘自性分別體唯是尋。’<#>［參考資料］　《三無性論》卷上；《攝大乘論釋論》卷四；《順正理論》卷四；《俱舍論光記》卷二；《成唯識論述記》卷九（本）。<#>


vietnamese:
tự tính thụ dụng biến hoá tam thân <đpb>


meanings:
Chúng sinh tự có Phật tính, xưa nay là Phật. Thị Dục Tạng Chủ trong DTNL q. 3 ghi: »佛 祖 無 上 妙 道、 初 非 強 生 節 目、 且 非 異 端 捏 怪、 又 非 甚 高 難 行 之 事、 只 是 儞 日 用 常 行、 見 成 受 用 底。 強 而 名 之、 喚 作 自 性 天 眞 佛、 又 喚 作 自 己 主 人 公。 – Diệu đạo vô thượng của Phật Tổ, ban đầu chẳng phải khi không bày ra lắm việc, cũng chẳng phải trò dị đoan lạ lùng, cũng chẳng phải việc cao tột khó làm, chỉ là cái có sẵn sử dụng trong việc thường làm hàng ngày của ngươi. Gượng mà đặt tên, tạm gọi là Tự tính Thiên chân Phật, cũng gọi là Tự kỉ chủ nhân công«.


vietnamese:
tự tính thường trụ vi nhân bất ưng đạo lí <pttđ>


vietnamese:
tự tính thường trụ đạo lí bất thành <pttđ>


meanings:
Chúng sinh tự có Phật tính, xưa nay là Phật, gọi là Tự tính Di-đà. Di-đà tức A-di-đà Phật. Khai thị Ưu-bà tắc niệm Phật xã trong HSLNMDT q. 2 ghi: »然 佛 者 覺 也、 即 眾 生 之 佛 性、 以 迷 之 而 爲 眾 生、 悟 之 即 名 爲 佛。 今 所 念 之 佛、 即 自 性 彌 陀。 – Nhưng Phật có nghĩa là Giác, tức Phật tính (tính giác) của chúng sinh. Vì mê tính giác nên làm chúng sinh, ngộ tính giác được gọi là Phật. Hôm nay danh từ Phật mà quý vị niệm đó, tức Tự tính Di-đà«.


vietnamese:
tự tính ư tự tính phi năng tác nhân <pttđ>


meanings:
precepts of the original source of the self-nature


vietnamese:
tự tính thanh tịnh phật tính quan <bktt>


vietnamese:
tự tính thanh tịnh phật tính quán <pqđtđ>


vietnamese:
tự tính thanh tịnh hữu cửu chủng tướng <pttđ>


meanings:
karmic neutrality of the qualities of objects in the natural world, such as the color, smell, sound and taste of the trees, rivers and moutains


meanings:
meditation on the original nature of things


meanings:
（梵 pravāraṇa，巴 pavāraṇa，藏 dgag-dbye）　印度僧團生活中之一固定儀式。指每年雨期夏安居末日，大衆就見、聞、疑三事，相互指謫罪過，懺悔修福。音譯鉢剌婆剌拿，意譯隨意，或自恣。安居期間共計九十日，是僧衆的特別修行期。而自恣可說是結束這種特別修行期的儀式。全部佛教徒循例住在同一結界內，在過去的九十天中，過特別的生活。而在安居的最後一天晚上，大家集于一堂，檢討在過去的九十日內，各自的言行有無違反戒律。大家互相指出對方在行爲方面的錯失，藉以反省修養。結果若有犯戒，則要懺悔贖罪。這便是自恣。舉行自恣儀式的這一天，謂之‘僧自恣日’。<#>《四分律行事鈔》卷上解釋其名稱雲（大正40·42b）︰‘然九旬修道，精練身心。人多迷己，不自見過，理宜仰憑清衆，垂慈誨示。縱宣己罪，恣僧舉過。內彰無私隱，外顯有瑕疵。身口托于他人，故曰自恣。’<#>依《增一阿含經》卷二十四〈善聚品〉及《受新歲經》所載，自恣之後之比丘、比丘尼，其法臘即增加一歲。此謂之‘受歲’或‘受新歲’。<#>此外，《十誦律》卷二十三〈自恣法〉雲（大正23·165b）︰<#>‘從今聽夏安居竟，諸比丘一處集，應三事求他說自恣，何等三？若見、若聞、若疑罪。如是應自恣，一心集僧，集僧已，應差能作自恣人，應如是唱，誰能爲僧作自恣人，是中若有言我能。佛言︰若比丘五惡法成就，不應作自恣人。（中略）比丘成就五善法，應作自恣人。（中略）應如是語，長老憶念，今僧自恣日，我某甲比丘，長老僧自恣語，若見聞疑罪語我，憐憫故，我若見罪，當如法除。’<#>自恣有‘非法別自恣’、‘非法和合自恣’、‘有法別自恣’、‘有法和合自恣’四種。其中前三者，佛不聽許，惟最末之有法和合自恣爲佛所聽許。<#>《四分律行事鈔》卷上又述其時期（大正40·42c）︰‘律雲︰安居竟自恣，則七月十六日爲定。律又雲︰僧十四日自恣，尼十五日自恣，此謂相依問罪，故制異日。及論作法，三日通用。克定一期，十六日定。’<#>◎附一︰《南海寄歸內法傳》卷二（摘錄）<#>凡夏罷歲終之時，此日應名隨意，即是隨他于三事之中，任意舉發說罪除愆之義。舊雲自恣者，是義翻也。必須于十四日夜，請一經師升高座、誦佛經。于時俗士雲奔，法徒簸。燃燈續明，香花供養。怏總出，旋繞村城。各幷虔心禮諸制底，棚車輿像、鼓樂張天。幡蓋縈羅，飄揚蔽日。名爲三摩近離，譯爲和集。凡大齋日，悉皆如是。即是神州行城法也。禺中始還入寺，日午方爲大齋。過午鹹集，各取鮮茅可一把許，手執足蹈作隨意事。先乃苾芻，後方尼衆，次下三衆，若其衆大恐延時者，應差多人分受隨意，被他舉罪則准法說除。當此時也，或俗人行施，或衆僧自爲。所有施物將至衆前。其五德應問上座雲︰此物得與衆僧爲隨意物不？上座答雲︰得所有衣服、刀子、針錐之流，受已均分。斯其教也，此日所以奉刀針者，意求聰咋智也。隨意既訖，任各東西。即是坐夏已周，無勞更經一宿。<#>◎附二︰《增一阿含經》卷二十四〈善聚品〉（摘錄）<#>佛告阿難曰︰汝今于露地速擊揵稚，所以然者，今七月十五日是受歲之日。是時尊者阿難，右膝著地長跪叉手，便說此偈︰淨眼無與等，無事而不練，智慧無染著，何等名受歲。爾時世尊複以偈報阿難曰︰受歲三業淨，身口意所作，兩兩比丘對，自陳所作短，還自稱名字，今日衆受歲，我亦淨意受，唯願原其過。（中略）是時世尊坐于草座，告諸比丘︰汝等盡當坐于草座。諸比丘對曰︰如是世尊。時諸比丘各坐草座。是時世尊默然觀諸比丘已，便勒諸比丘︰我今欲受歲，我無過咎于衆人乎？又不犯身、口、意。如來說此語已，諸比丘默然不對。是時複再三告諸比丘︰我今欲受歲，然我無過于衆人乎？是時尊者舍利弗，即從座起，長跪叉手白世尊言︰諸比丘衆觀察如來，無身、口、意過，所以然者，世尊今日不度者度，不脫者脫，不般涅槃者令般涅槃，無救者爲作救護，盲者作眼目，爲病者作大醫王，三界獨尊，無能及者，最尊最上。（中略）以此事緣，如來無咎于衆人，亦無身、口、意過。是時舍利弗白世尊言︰我今向如來自陳，然無咎于如來及比丘僧乎？世尊告曰︰汝今舍利弗，都無身、口、意所作非行，所以然者，汝今智慧無能及者。（中略）汝今所說，常如法義，未曾違理。是時舍利弗白佛言︰此五百比丘盡當受歲，此五百人盡無咎于如來乎？世尊告曰︰亦不責此五百比丘身、口、意行，所以然者，此舍利弗，大衆之中，極爲清淨，無瑕穢，今此衆中，最小下坐，得須陀洹道必當上及不退轉法，以是之故，我不怨責此衆。<#>［參考資料］　《摩呵僧祇律》卷二十七；《曇無德律部雜羯磨》；《四分比丘羯磨法》；《五分律》卷十九；《善見律毗婆沙》卷十六；《毗尼母經》卷四、卷八；《歷代三寶紀》卷十一；《四分律行事鈔資持記》卷十三；《禪林象器箋》〈節時門〉；《釋氏要覽》卷下；《翻譯名義集》卷四。<#>


meanings:
2528梵語 pravāraṇā，巴利語 pavāraṇā。音譯鉢利婆剌拏、鉢和羅。意譯滿足、喜悅、隨意事。乃隨他人之意自己舉發所犯之過錯。夏安居之竟日，清眾舉示自身於見、聞、疑等三事中所犯之罪，面對其他比丘懺悔之，懺悔清淨，自生喜悅，稱為自恣。此日即稱僧自恣日、僧受歲日。依據四分律刪繁補闕行事鈔卷上之四自恣宗要篇所載，佛制夏安居九十日，令僧眾會集一處，修道精練身心，堅持戒行，皎潔其行。然人多迷於己行，不自見所犯之過，理應仰憑清眾之慈悲，予以誨示，故於自恣日儘量揭發己罪，請大眾規誡，遂得內彰其私隱，外顯其瑕疵。經此發露懺悔，令得清淨。　摩訶僧祇律卷二十七詳載自恣之規儀。又謂夏安居於四月十六日開始者，其自恣日為七月十五日；於五月十六日開始者，自恣日為八月十五日。據十誦律卷二十三自恣犍度載，佛不許僧眾行非法別自恣、非法和合自恣、有法別自恣等，僅允許行有法和合自恣。另據如來獨證自誓三昧經、歷代三寶紀卷十一等載，佛制安居竟時為歲暮，即於自恣後增添一法歲。　此外，於僧自恣日以飯食供養十方僧眾，能得極大功德，令七世父母皆獲解脫，故古來我國與日本盛行在該日依盂蘭盆經修行盂蘭盆供。〔報恩奉盆經、新歲經、毘尼母經卷四、四分律卷三十七、卷三十八、五分律卷十九、善見律毘婆沙卷十六、南海寄歸內法傳卷二、釋氏要覽卷下、玄應音義卷十四、翻譯名義集卷四〕


meanings:
to receive attention to oneself; to be noticed


meanings:
（梵 svaśāstra-virodha，藏 yid-ches-pahi-bsal-ba）因明學用語。因明三十三過的宗九過之一。指因明論式中所立的宗有違自己的教義和學說所招致的過失。從邏輯上來說，就是犯了自相矛盾的錯誤。如《因明入正理論》舉例雲（大正32·11b）︰‘自教相違者，如勝論師立聲爲常。’這是因爲勝論派一貫主張聲是無常的，設若某勝論師立‘聲爲常’的宗，就是違反了自己的學說，犯自教相違之過。<#>立者如犯自教相違之過，敵者就沒有必要再去探究因喻是否正當，只要抓住其違教之處即可奏捷。正如《因明入正理論疏》卷中所雲（大正44·115a）︰‘對他異學，凡所競理，必有據憑。義既乖于自宗，所競何有憑據。’<#>依《因明入正理論疏》所述，自教相違有四種情况，如下表所列︰<#>┌───────┬────────────────────┐<#>│過          名│舉                                    例│<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違自教非他    │如《入論》假設勝論師對聲論師立：聲爲常。│<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違共教        │如勝論師對佛弟子立：聲爲常。            │<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違自一分教非他│如化地部對薩婆多立：三世非有。          │<#>├───────┼────────────────────┤<#>│違共一分教    │如經部師對一切有部立：色處色皆非實有。  │<#>└───────┴────────────────────┘<#>


vietnamese:
tự giáo tích bất không tất địa lạc dục nhất thiết bồ tát mẫu minh phi <đpb>


meanings:
(1361-1370) Thiền tăng đời Nguyên, họ Quách, tự Độc Am, người xứ Lâm Hải (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 15 tuổi, sư lễ ngài Duy Đại ở chùa Tây Thọ Xương tại Tứ Minh làm thầy. Năm 1334, sư thụ giới cụ túc và tham học với các vị Ngã Am Vô Công, Đông Minh Nhật Công. Đầu niên hiệu Chí Chính (1341), sư đến chùa Bảo Công mượn toà để giảng kinh, người theo học càng lúc càng đông. Niên hiệu Hồng Võ thứ 3 (1370) đời Minh, trước khi lâm chung sư viết kệ: »平 生 出 處 只 隨 緣、 夢 幻 空 花 任 變 遷、 廓 示 融 通 三 觀 理、 夕 暘 依 舊 在 西 天。 – Cả đời xuất xử chỉ tùy duyên, mộng huyễn không hoa mặc đổi dời, tỏ rõ dung thông lí tam quán, bóng chiều như cũ ở trời Tây«.


meanings:
2529<一>即自己動手殺害任何有情之生命。佛陀一本「慈愛與樂，悲愍拔苦」之精神而制定殺戒，嚴禁傷害任何有情眾生，若犯此戒，屬波羅夷罪。有關殺生，據四分律卷二載，有自殺、教人殺、遣使殺等二十種。其中，「自殺」即指自己動手殺害有情生命。〔梵網經卷下〕（參閱「殺生戒」4656）　<二>即自己殺死自己。五戒之首乃「不殺生」之戒，含有禁止自殺之意。佛陀弟子中，偶有自殺或計劃自殺者。如比丘尼獅子歷七年修行，仍未能治其貪欲心，愧憤自身愚癡，遂萌自殺之意。然於森林投繯之際，頓然開悟。比丘薩婆得薩（巴 Sappadāsa）歷二十五年修行，仍未得平安，遂決意自殺，於抽拔剃刀時，頓然開悟。比丘跋伽利亦曾立意自盡，欲躍下山崖，以了生命。然於邁足將縱之際，突然開悟。惟後罹重病，瀕死之時嘗自言：由於此病，遂不能會見佛陀，內心甚苦。佛陀聞言，乃道：能見人生真實之相者，即可常見及我。跋伽利遂即執刀自殺，了盡殘病之身。另據雜阿含經卷三十九載，比丘瞿低迦曾六度開悟，六度退轉。於第七度開悟後，因恐第七度退轉，遂行自殺。瞿低迦於第七度開悟後，已入超越生死之境，心中不再殘留任何妄念，佛陀遂聽任其自殺。然此類自殺不能視為一般之自殺行為。　佛陀認為（大二‧三四八上）：「若有捨此身，餘身相續者，我說彼等則有大過；若有捨此身已，餘身不相續者，我不說彼有大過也。」　至大乘佛教，逐漸闡揚尊重生命之教理。大智度論謂，無論如何勤修福德，若未遵守不殺之戒，亦將失其意義。梵網經亦謂，凡生者皆為我父、我母，故殺生即殺父、殺母。準此而言，自殺亦無異殺父、殺母。然於我國、日本，仍有若干欲求往生淨土而自殺之事例。　一般而言，佛教雖視人生為苦、空、無常，然反對任何戕害生命之作法，而主張佛教徒應於有生之年，儘量求其善終以剋取往生淨土之道。〔雜阿含經卷四十七、善見律毘婆沙卷十一、俱舍論卷五〕


meanings:
2516梵語 svārtha-anumāna。因明用語。又作「為自比量」。因明三比量之一。為「他比量」或「為他比量」之對稱。即以僅僅自己相信之理由，欲成立所期主張之論式。所謂比量，係以已知之事物來推知未知之事物。於因明對論中，規定一定要用立者（立論）、敵者（問難者）雙方共同認可之因（理由）來證成宗（命題）之意義。故若以僅僅自己認可之比量作為理由而論證之，則違反規定，而無法成立所提出之主張。〔因明正理門論、因明入正理論疏卷中、S.C. Vidyabhūsana：History of Indian Logic, 1921; A.B. Keith: Indian Logic and Atomism,1921；Th. Stcherba tsky: Buddhist Logic, 1930～1932〕（參閱「三比量」536）


meanings:
Thiền tăng đời Đường, tham học nơi Mã Tổ Đạo Nhất và đắc pháp nơi đây. Sư trụ Hân Châu (nay thuộc Sơn Tây). Một hôm, Sư thượng đường nói: Trừ ngày sáng đêm tối ra, hãy nói cái gì liền được, trân trọng! Nói xong, sư trở về thất. Phần lớn cơ dụng của sư đều như thế.


meanings:
naturally manifest; naturally appear before one


meanings:
view that the production of things has its own substance


meanings:
suicide; performing the act of killing by oneself


meanings:
（梵 sva-lakṣaṇa，藏 raṅ-gi mtshan-ñid）指不與他相共通，唯自獨有的體相。‘共相’的反義詞。《雜阿毗曇心論》卷一（大正28·870c）︰‘自相者不共，即此非餘。如礙相是色。’據《佛地經論》卷六、《成唯識論述記》卷二（末）所載，可知自相系現量所得，非分別心所能知；亦即自相需依定心等，方得證知。或說依據假智對共相作層層解析，其最終亦得辨知諸法之自相。此如《成唯識論述記》卷二（末）所雲（大正43·288b）︰‘色蘊是自相，漏、無漏是共相。色蘊之中，色處等是自相，色蘊是共相。色處中，青等是自相，色處是共相。’<#>又，《成唯識論述記》卷二（末）曾就自相共相、自性差別加以分別，據該書所述，自相共相體非是遍，有是自相非共相，如青色等相；有是共相非自相，如空無我等。又，自性與差別，體即遍通，自相共相皆有自性，自相共相皆有差別。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷三十八、卷三十九、卷四十二；《俱舍論》卷二十三；《成唯識論述記》卷九（本）；《大乘法苑義林章》卷二（末）；《集量論》；《量釋論》；《正理滴論》；《攝真實論》；山口益《佛教に于ける無と有との對論》；松尾義海《印度論理學の構造》。<#>


meanings:
2527<一>梵語 sva-lakṣaṇa 或 svabhāva。為「共相」之對稱。又作自性。指自體個別之體相。亦即不與他相共通，而具有自己一定之特質者，稱為自相；此係唯識宗所說。據成唯識論述記卷二末載，諸法之自體，唯證智可知而不可言喻者，是為自相；而諸法之體性，為假智所緣，且可藉語言詮解者，是為共相。由此可知，自相係現量之所得，非以分別之假智能得知，而必須依證真之智慧方能證知。然若依假智，而對共相加以層層之探討分析，則解析至終極時，亦可辨知諸法之自相。如成唯識論述記卷二末、因明入正理論疏卷上本等，即詳細闡述此一例證。　關於自相與自性之關係，若就二者皆指諸法各自之本體（包含體相與體性）而言，則二者可視為一。然若細分之，則二者可分為二，如十八空中，諸法各自之相狀之空，稱為自相空，而體性之空，則稱為自性空。〔雜阿毘曇心論卷一、佛地經論卷六、大毘婆沙論卷三十八、卷三十九、卷四十二、大乘法苑義林章卷二末〕（參閱「共相」2195、「自性」2524）　<二>因明用語。於因明中，以自相為現量（透過感官之直接反映，尚未加入概念之思惟分別活動）之對象。陳那之集量論謂現量即離分別，而將能認識共相之分別知（比量）與無分別之現量截然區別之。萬事萬物皆具有自相與共相二性，例如青色，於其個別事體稱為自相之青色；又如花之青、果之青、衣之青等之青色乃是通於自他之性，故稱共相。再如火之自相，於現時刻雖具備燃燒之能力；然共相之火則於現實上無燃燒之作用。故知自相所具之能力為剎那滅，且為不與他物共通而獨自之相。因此可謂自相係被斥於一切物，亦不隨時空而變化者。此外，於因明論式中，因明家多將宗（命題）之前陳（主詞）稱為自相或自性，而將宗之後陳（述詞）稱為差別。〔瑜伽師地論卷十五、阿毘達磨雜集論卷十六、正理滴論、釋量論、攝真實論、攝真實論蓮華戒釋、因明入正理論疏卷下本〕　<三>為第八阿賴耶識所具三相之一。即指阿賴耶識的自體之相。（參閱「賴耶三相」6314）


meanings:
(1310-1368) Thiền tăng đời Nguyên, họ Trần, hiệu Hội Đường, người xứ Lâm Hải (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 17 tuổi, sư thụ giới cụ túc; hàng ngày lấy việc tham thiền làm chính. Sư yết kiến ngài Nhật Khê Vịnh Công ở Thiên Ninh. Vịnh Công bảo sư làm thị giả, kế quản lí Tạng kinh. lí Tư Dân, người huyện Lâm Hải sửa sang Viên Thông Các, thỉnh sư làm trụ trì. Tự Duyên còn quyên góp thêm để xây dựng Hoa Nghiêm Các, mỗi ngày hướng dẫn cư sĩ xem kinh Hoa Nghiêm. Sư còn xây dựng Di-đà các, kiến tạo Tịnh Độ thập lục quán tướng. Tiếng tăm của sư vang đến triều đình, Nguyên Thuận Đế ban cho y Kim Lan và hiệu »Phật Tâm Bản Tế Thiền sư«.


meanings:
(1615-1691) Thiền tăng đời Thanh, họ Trình, tự Huyễn Luật, hiệu Cự Linh, người xứ Tân An (nay là huyện Bảo An tỉnh Quảng Đông), Trung Quốc. Năm 18 tuổi xuất gia, sau khi thọ đại giới, sư đi tham học khắp nơi, thưa hỏi thiền pháp nhưng đều không khế hợp. Về sau yết kiến Sơn Ông Đạo Mân, được ấn ký, nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư ẩn cư nơi chùa Quảng Nhuận, cùng với đệ tử là Tính Lỗi biên soạn »Nam Tống Nguyên Minh Thiền Lâm Tăng Bảo truyện«, gồm 15 quyển.


meanings:
explain on one's own accord, without the prompt of a question


meanings:
（巴 Udāna）巴利《小部》（Khuddaka-nika^ya）之一。音譯嫗陀那、優陀那。系集錄載有佛陀感興偈文之經典的著作。由菩提品（Bodhi-vag-ga）、目真鄰陀品（M ucilinda-vagga）、難陀品（Nanda-vagga）、彌醯品（Meghiya-vagga）、蘇那長老品（ Sona-therassa-vagga）、生盲品（Jaccandha-vagga）、小品（Cūl!a-vagga）、波咤離村人品（Pa^t!ali-ga^-miya-vagga）等八品構成。各品又收十經，總爲八十經。<#>每經分爲優陀那（由感興而發的偈）及長行（叙述佛陀說優陀那之因緣的散文）二部份。又各品末尾皆附攝頌（Udda^na），第八品攝頌末更添總括八品的頌。內容多彙集有關佛陀的傳記資料，與《律藏》〈大品〉、〈小品〉、《長部》〈大般涅槃經〉、巴利文《法句經注》（Dhammapada-atthakatha^）等書所載，有相同之處。譯本有史壯（D. M. Strong）的《The Uda^na，or The Solemn Utterances of the Buddha》（英譯）、賽登斯特克（Seidenstūcker）的《Uda^na，Das Buchder feierlichen Worte des Erhabenen》（德譯）、荻原雲來的《偈頌譯注》等。<#>［參考資料］　《Geschichte der indiscnenLiteratur》；《Dictionary of Pa^li Proper Names》。<#>


meanings:
(term) self-witnessing aspect; self-authenticating aspect


meanings:
（梵 ātmotkarṣa-para-paṃsaka，藏 bdag-la bstod-pa gshan-la smod-pa）指贊揚自德，譏毀他人。諸經論中，誡此語之文爲數不少。如《十地經論》卷十一列舉大法師之二十種深妙義，其中即有‘不自贊毀他’。《大般涅槃經》（法顯譯）卷上載七種勝法，其中更謂‘見非同學，不生憎嫉。’《梵網經》卷下亦雲（大正24·1004c）︰<#>‘若佛子自贊毀他，亦教人自贊毀他，毀他因、毀他緣、毀他法、毀他業。而菩薩應代一切衆生受加毀辱，惡事自向己，好事與他人。若自揚己德，隱他人好事，令他人受毀者，是菩薩波羅夷罪。’<#>《菩薩地持經》卷五、《優婆塞五戒威儀經》，及曇無讖所譯《菩薩戒本》將其列爲四波羅夷之一，《菩薩善戒經》則列爲八波羅夷之一。<#>又，自贊毀他戒爲菩薩十重禁戒的第七戒。法藏《梵網經菩薩戒本疏》卷三闡明其制意有四︰<#>(1)乖正行故，菩薩理宜密行內蘊，贊揚他德，攬曲向己，推直與人。何容反揚自德，非理毀他，故須制。<#>(2)成大損故，謂自贊乃耗减善根，毀他是招罪業，故制。<#>(3)自贊是壞他人信心，毀他是不受化，故制。<#>(4)誤累衆生故，謂他人仿習，失善成惡。損物之甚，故宜制。<#>此外，《大智度論》卷一雲（大正25·63b）︰<#>‘一切諸外道出家心念，我法微妙第一清淨。如是，人自嘆所行法，毀訾他人法。是故現世相打鬥諍，後世墮地獄，受種種無量苦。如偈說，自法愛染故，訾毀他人法，雖持戒行人，不脫地獄苦。’<#>善導《般舟贊》雲（大正47·448a）︰‘不得輕毀他有緣之教行，贊自有緣之要法。’乃是特別就法而言。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷三十八；《菩薩瓔珞本業經》卷下；《大智度論》卷二十四；《瑜伽師地論》卷四十、卷四十一；《菩薩戒本疏》卷上。<#>


meanings:
(1325-1405) Thiền tăng Cao li (Triều Tiên) họ Kim. Niên hiệu Chí Chính thứ 13 (1353) vào nhà Nguyên (Trung Quốc) nối pháp Thiền sư Huệ Cần chùa Quảng Tế ở Yên Kinh (Bắc Kinh), đời thứ 26 hệ Nam Nhạc. Niên hiệu Chí Chính thứ 16 sư trở về nước hoằng pháp, là một trong những Tổ sư tông Tào Khê Triều Tiên.


meanings:
self, oneself, itself; basis of personal existence


vietnamese:
tự thể giả lập tầm tư sở dẫn như thật trí <pttđ>


meanings:
to be proud of oneself, viewing oneself as being superior (in intelligence, bearing, appearance) to one's associates


meanings:
① Cái ngưỡng cửa. ||② Phép. Như khuê nghiệt 圭臬 cái đồ lường bóng mặt trời để biết cao thấp. Vì thế nên khuôn phép để noi mà làm việc gọi là khuê nghiệt. Về bên toà án gọi là nghiệt ti 臬司 cũng là noi nghĩa ấy cả. Ta quen đọc là chữ niết.


meanings:
(văn) ① Ngưỡng cửa; ② Bia (bắn súng); ② Tiêu chuẩn, chuẩn, mẫu, khuôn phép.


meanings:
① Mùi. Như kì xú như lan 其臭如蘭 (Dịch Kinh 易經, Hệ Từ thượng 繫辭上) mùi nó như hoa lan. Bây giờ thì thông dụng để chỉ về mùi hôi thối. ||② Tiếng xấu. Như di xú vạn niên 遺臭萬年 để tiếng xấu muôn năm. ||③ Một âm là khứu. Cùng nghĩa với chữ khứu 嗅.


meanings:
① Hôi, thối, khai, khắm, ôi: 臭氣 Mùi thối, mùi khai, mùi khắm...; 太臭了 Thối quá; ② Xấu, tiếng xấu, xấu xa, bẩn thỉu, tệ, hèn hạ: 遺臭萬年 Để tiếng xấu xa muôn đời; 這個人太臭了 Người này tồi tệ (hèn) lắm; ③ Thậm tệ, nên thân: 臭罵 Chửi thậm tệ; ④ Nguội lạnh đi: 那兩位好友近來忽然臭了 Hai người bạn tốt kia gần đây bỗng nhiên trở nên lạnh nhạt. Xem 臭 [xiù].


meanings:
① Mùi: 空氣是無臭的氣體 Không khí là thể khí không có mùi; 其臭如蘭 Mùi nó như hoa lan; ② Như 嗅 [xiù]. Xem 臭 [chòu].


meanings:
【臲卼】niết ngộ [nièwù] (văn) Không yên ổn.


meanings:
① Ðến. Như tân chí như quy 賓至如歸 khách đến như về chợ. ||② Kịp. Như tự thiên tử dĩ chí ư thứ nhân 自天子以至於庶人 từ vua đến dân thường. ||③ Rất, cùng cực. Như chí thánh 至聖 rất thánh, bực thánh nhất, chí tôn 至尊 rất tôn, bực tôn trọng nhất, v.v. ||④ Ðông chí 冬至 ngày đông chí, hạ chí 夏至 ngày hạ chí. Sở dĩ gọi là chí vì bấy giờ vòng mặt trời đã xoay đến nam cực bắc cực vậy.||⑤ Cả, lớn.


meanings:
① Đến, tới, chí: 至今未忘 Đến nay chưa quên; 由南至北 Từ Nam chí Bắc; 不至太差 Không đến nỗi kém lắm; 官至廷尉 Làm quan đến chức đình uý (Sử kí); 自天子以至於庶人 Từ bậc thiên tử cho đến hạng thường dân (Đại học). 【至今】chí kim [zhìjin] Đến nay, tới nay, cho đến nay, cho tới nay: 問題至今尚未解決 Vấn đề tới nay vẫn chưa giải quyết; 魯迅的思想至今仍閃爍着光芒 Tư tưởng của Lỗ Tấn cho đến nay vẫn còn sáng ngời; 【至于】chí vu [zhìyú] a. Đến nỗi: 他說了要來，也許晚一些，不至于不來吧 Anh ấy đã nói sẽ đến, có lẽ chậm một chút, không đến nỗi không đến đâu!; b. Còn như, còn về, đến như: 至于個人得失，他根本不考慮 Còn về phần hơn thiệt của cá nhân, anh ấy không hề nghĩ tới; 至于詳細情況，誰也不知道 Còn về tình hình cụ thể thì ai cũng không biết; ② Đi đến, đi tới: 秦師又至 Quân Tần lại đến (Tả truyện); ③ (văn) Rất, rất mực, hết sức, vô cùng, ... nhất, đến tột bực, đến cùng cực: 罪至重而刑至輕 Tội rất nặng mà hình phạt rất nhẹ (Tuân tử); 物至則反 Vật đạt tới chỗ cùng cực thì quay trở lại (Sử kí); 至少要五個人 Ít nhất phải năm người; 感激之至 Cảm kích đến tột bực, hết sức cảm kích. 【至多】chí đa [zhìduo] Nhiều nhất, lớn nhất: 至多値三十塊錢 Nhiều nhất đáng 30 đồng; 【至 少】chí thiểu [zhìshăo] Ít nhất: 離城至少還有二十五公里 Cách thành phố ít nhất còn 25 cây số nữa; ④ (văn) Cả, lớn; ⑤【冬至】 Đông chí [Dong zhì] Đông chí (vào khoảng 21 tháng 12 dương lịch);【夏至】Hạ chí [Xiàzhì] Hạ chí (ngày 21 hoặc 22 tháng 6 dương lịch, dài nhất trong một năm).


vietnamese:
chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục <bktt>

meanings:
十卷。元·慶吉祥等撰。簡稱《至元錄》，收在《法寶總目錄》第二册。<#>至元年間（1264～1294），元世祖見西僧經教與漢僧經教音韵不同，疑其有異，命兩土名德對辯，一一無差。帝曰︰積年疑滯，今日决開。（見《佛祖歷代通載》卷二十二引《弘教集》）由此有法寶勘同之舉。此事系至元二十二年（1285）開始，即本書叙錄所說‘大元世主（中略）諭釋教總統合台薩裏，召西蕃板底答、帝師拔合思八高弟葉璉國師、湛陽宜思、西天扮底答尾麻囉室利，漢土義學亢理二講主慶吉祥，及畏兀兒齋牙答思，翰林院承旨旦壓孫、安藏等，集于大都。二十二年乙酉春至二十四年丁亥夏，大興教寺，各秉方言，精加辯質。自至元頂踵三齡，詮仇乃畢。（中略）複詔講師科題總目，號列群函，標次藏乘，互明時代，文咏五錄（即指引用唐代的《開元釋教錄》、《大唐貞元續開元釋教錄》、宋代的《大中祥符法寶錄》、《景祐新修法寶錄》、元代的《弘法入藏錄》），譯綜多家。’而成本書。本書的主要內容因系對勘漢文藏經和藏文藏經的異同，所以題名作‘勘同總錄’。<#>本書卷首列有慶吉祥爲首的編修、執筆、校勘、校證、譯語、證義、證明諸人的銜名，共二十九人。慶吉祥等十五人系漢僧（名字下帶有吉祥字樣，當是受其時藏僧常以吉祥命名的影響）。其中演吉祥本名定演，事迹見趙孟俯所撰的《大元大崇國寺佛性圓融大師演公塔銘》（《松雪齋文集》卷九）。又元廷官吏五人中，迦魯拿答思和安藏在《新元史》卷一九二中有傳。<#>本書分兩部分，第一部分總叙，標示本書的緣起和大綱，又分四科︰<#>第一‘總標年代，括人法之弘綱’︰簡單地記錄自後漢明帝永平十年（67）到元·至元二十二年二十二個朝代譯出三藏的部數和卷數。<#>第二‘別約歲時，分記錄之殊異’︰列載後漢到元五個階段中譯人和傳譯經典的數字。<#>第三‘略明乘藏，顯古錄之梯航’︰著錄《開元》、《貞元》、《祥符》、《景祐》、《弘法》等錄所記的經律論部卷數目。<#>第四‘廣列名題，彰今目之倫序’︰標明本書的分類和部卷數目。<#>第二部分是本書的正文，文前有一段說明︰從有翻譯以來經律論等的卷目、年代、譯人事迹等在《開元》等錄中，已有記載，對于這一方面即不再詳述，而只按類分載各經。<#>本書的分類是按契經（經）、調伏（律）、對法（論）三藏，每藏又分菩薩和聲聞二乘，末尾有聖賢傳記錄。在菩薩契經藏中分顯教大乘經和密教大乘經二類。顯教大乘經中又分《般若》、《寶積》、《大集》、《華嚴》、《涅槃》諸大乘經六部；密教大乘經中又分秘密陀羅尼和儀軌二部。在菩薩對法藏中分大乘釋經論和大乘集義論二類。聖賢傳記也分梵本翻譯集傳和東土（指漢地）聖賢集傳二類。這種分類法，大致是依據《開元釋教錄》。如關于菩薩契經藏以《般若》部居首，小乘契經藏以《阿含》居首，及聖賢傳記所包括的內容等的說明都是照《開元錄》原文移錄。只是把密教和顯教分列，則是本書所獨具。自唐宋以還，密部教典翻譯日多，附列在顯教經籍中已不易包容，同時，藏傳佛教在元代極爲朝廷所重視，把密教和顯教幷列，正反映出密教在當時佛教中的地位。也有可能，顯密幷列是受藏文藏經目類歸類的影響。例如現存的古錄《登迦目錄》，在大乘經、小乘經而外，另列‘秘密呾特羅’一大類。後來的藏文經錄，一般也是分爲經部和續部，因而爲《至元錄》所采用。茲將本書的分類和經典部、卷數目（依實際數目）表列如下。<#>                      ┌般若部──40部．794卷 ┐<#>                      │寶積部──84部．177卷 │<#>              ┌顯教大┤大集部──27部．156卷 │535部  ┐<#>              │乘經  │華嚴部──31部．239卷 │2304卷 │<#>      ┌菩薩契┤      │涅槃部── 6部． 59卷 │       │885部  ┐<#>      │經藏  │      └諸大乘經─347部．879卷┘       │2945卷 │1176部<#>契經藏┤      └密教大┬秘秘陀羅尼─261部．527卷─350部│       │3656卷<#>      │        乘經  └儀軌──89部．114卷 ───641卷┘       │<#>      └聲聞契經藏────────────────281部．711卷  ┘<#>調伏藏┬菩薩調伏藏────────────────28部．56卷 ┐98部<#>      └聲聞調伏藏────────────────70部．508卷┘564卷<#>                      ┌大乘釋經論─21部．157卷 ┐<#>      ┌菩薩對法藏──┤                        ├117部．631卷┐155部<#>對法藏┤              └大乘集義論─96部．474卷 ┘            │1339卷<#>      └聲聞對法藏────────────────38部．708卷 ┘<#>聖賢傳┌梵本翻譯集傳───────────────95部．231卷  ┐214部<#>記    └東土聖賢集傳───────────────119部．1376卷┘1607卷<#>本書的組成是以《開元錄》所載爲骨幹，再以《貞元》、《祥符》、《景祐》、《弘法》等錄所載補充，故引用《開元錄》經目所占比重量大，約近四分之一。<#>本書是以藏文大藏經目錄，對勘漢文經藏（見卷首釋淨伏序），凡是有漢譯本同時也有藏譯本的，很多將梵文原名用漢文音譯注在經名之下，作者在《般若》部的梵名下發凡起例說︰‘今此總錄，于題目內間有一二所以安梵名者，自來三藏但以梵文譯爲華言，所以不存梵名。間有存者，于五義中亦有具一二義故不翻者也。今因與蕃相對，隨彼蕃雲有無記錄，有者著之，無者仍舊。或有的對，或約蕃義，不可一準也。義學高德善二音者，請勿疑矣。’（卷一）這是因爲藏文翻譯的經典，卷首大都保留著梵文原名的音譯之故。漢文與藏文譯本有不同之處，則勘其同異，加以注明。如《大般若經》第一會下加注︰‘此會經與蕃本十萬頌般若對同。’小注，‘此會比西蕃本多常啼、囑累、法涌三品，其蕃本却在第五會中’。又在同經第五下加注︰‘此會經與蕃本八千頌般若對同。’小注‘此會比蕃本少常啼、法涌、囑累、慈氏所問四品，前三品却在前第一會中慈氏所問品全闕’（均見卷一）。又如《大集會正法經》下注︰‘此經與蕃本相對，彼經稍少’（見卷二）。《華手經》下注︰‘亦名攝諸善根經，此名與西蕃本同’（卷三）。這些校勘，對于研究漢藏教典是很好的資料。在校勘過程中，也提出一些問題，如《大方等大集經》下注說︰‘梵文雲，此大集經一十一分，四十八品，品局當部，分及支派。今勘本經總有八品三分，于三分中曲分二十八品，共成三十六品。雲四十八，未詳所以’（卷二）。這還有待于後人的研究。至于某些藏文譯本有疑問的經，如《仁王護國般若經》（見卷一）、《觀虛空藏菩薩經》（見卷二）、《成就妙法蓮華經王瑜伽觀智儀軌》（卷六），都注明‘蕃疑，析辨入藏’等字樣。<#>本書著重在漢藏對勘，著錄的典籍方面，唐以前同于《開元》、《貞元》二錄，宋代同于《祥符》、《景祐》二錄，所增補的不多。著錄遼代、元代的譯述，僅只慈賢、思孝、非濁、八思拔、安藏等數人。但是本書所徵引的《祥符錄》、《景祐錄》，現只存殘本，《弘法入藏錄》久已失傳，從本書中還可以瞭解三錄的內容。<#>本書在對勘漢文藏文方面，雖大力進行，但存在一些疏漏的地方。<#>第一，同本異譯的經，因爲立名不同，有的則注‘蕃本有’，有的則注‘蕃本闕’，而表現出自相矛盾。如《大寶積經》第十二〈菩薩藏會〉，注雲‘與蕃本同’（卷一），《佛說大乘菩薩藏正法經》，雖注明與上經同本，但却說‘蕃本闕’（卷四）；又如《大乘日子王所問經》，注明與《優填王經》同本（卷四）。《優填王經》即《大寶積經》第二十九《優陀延王會》，注雲‘此會與蕃本同’（卷一），而《大乘日子王所問經》却注‘蕃本闕’（卷四）。<#>第二，有些同本異譯的經，沒有勘出，因而在加注藏文本有無上也不一致。有如《如來莊嚴慧光明入一切佛境界經》與《度一切諸佛境界智嚴經》，注雲‘同本異譯，蕃本闕’（卷三），而《大乘入諸佛境界智光昆嚴經》則注雲‘與蕃本同’（卷四），不知此三經原系同本異譯。又如《善法方便陀羅尼經》與《金剛秘密善門陀羅尼經》、《護命法門神咒經》，注雲‘同本異譯，蕃本闕’（卷五），又如《延壽妙門陀羅尼經》則注雲‘與蕃本同’（卷六），不知此四經原系同本異譯。<#>第三，有的經不是同本，誤作同本，如《妙法聖念處經》下注‘與大寶積經第四十三普明菩薩會同本’（卷四），實際是錯誤的。<#>第四，在對勘藏文本時，常常依據書名判別有無，而實際不然。如《阿毗達磨集論》、《雜集論》，皆注‘蕃本缺’（卷八），而實際皆有藏文本。又如《觀所緣論護法釋》，注‘蕃本同’（卷九），而實際缺藏文本。這類例子很多。<#>第五，在梵名經題上，也間有錯誤。如《<#>大寶積經》第二十九〈優陀延王會〉，梵題作<#>‘阿唎亞　烏答亞拿　哇忒薩　阿囉扎　拿麻<#>八哩　哇哩怛　八哩巴哩赤’（卷一），後半<#>應作‘八哩巴哩赤拿麻巴哩哇哩怛’。《優填<#>王經》與上經同本，梵題作‘阿唎亞　烏達亞<#>拿　哇忒薩　阿囉扎　拿麻八哩瓦八哩巴哩赤<#>  囉答’（卷一），後半也應作‘八哩巴哩赤<#>拿麻八哩瓦囉答’。又如《大方廣佛華嚴經》<#>，梵題作‘晡怛　阿瓦怛薩甘　拿麻麻呵布嚕<#>亞　摩呵衍那　蘇怛囉’（卷二），摩呵下脫<#>vai字之音譯。另外有的梵題和漢譯經名配合<#>錯誤︰如《大寶積經》第十五〈文殊師利授記<#>會〉，注雲‘蕃本闕’，然第四十六會〈文殊<#>說般若會〉的梵題‘阿唎亞　曼殊師利　哺怛　<#>乞室怛囉　孤拿　尾喻呵　拿麻　摩呵衍那　<#>蘇怛唎’（卷一），正是第十五會的梵名，而<#>不是第四十六會的梵題。又如《般舟三昧經》<#>與《拔陂菩薩經》、《大方等大集賢護經》是<#>同本異譯，注說‘蕃雲對同，未見其本’（卷<#>二），所以沒有梵名，但是《大方等檀特陀羅<#>尼經》的梵題‘阿唎亞　鉢拿　帝烏都巴拿哺<#>怛三穆迦　阿瓦思滴怛　三麻帝拿麻　麻呵衍<#>拿蘇怛囉’（卷五），就是《般舟三昧經》<#>的梵名，與《大方等檀特陀羅尼經》則毫無關<#>系，都是對勘誤解所致。<#>第六，在譯人方面，也間有錯誤，如《文殊師利一百八名梵贊》作施護譯，《聖觀自在菩薩梵贊》作法賢譯（卷十），但在《祥符錄》卷七（上）都作法天譯。此外，誤題、漏注或重複之處尚多。<#>漢藏佛典的對勘，本是艱钜的事業，在當時政府的主持下，集合了許多漢藏有名的專家來工作，經過三年的時間，完成了這部钜著，對于佛教經典目錄的整理研究，有其一定的作用。本書保存下來的經論梵名譯音，可供語言音韵學家作參考，所勘藏文經典的有無，也是研究古代藏族佛教有價值的資料。後世在經典分類上，以密教獨立爲部，如明·寂曉的《釋教彙目義門》，智旭的《閱藏知津》，都是受本書的影響。<#>本書在清代乾隆年間（1736～1795），工布查布著藏文本《漢土佛教史》曾抄譯本錄爲其最後一部分。又1883年日本南條文雄英譯《大明三藏聖教目錄》，也曾利用本錄，注出各書的梵文原名。由此可見本錄應用之廣。（蘇晋仁）<#>


vietnamese:
chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục <pqđtđ>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Quang Tự đời Ngũ Đại. X. Quang Tự.


meanings:
to believe in, and wish from the bottom of one's heart for rebirth in Amitābha's Pure Land


meanings:
① Thiền tăng đời Nguyên, (1230-1315), họ Hoàng, tự Thiết Cảnh, người xứ Phúc Đường (nay là huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến), Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Yển Khê Văn. 2. Thiền sư Trung Quốc, sống vào đời Kim, người An Châu (nay là huyện An Tân, tỉnh Hà Bắc) họ Hác, tự Bá Hôn, hiệu Thác Am, Lạc Chân Tử. Sư xuất gia thụ giới với ngài Hương Lâm Tịnh. Sau, sư tham yết ngài Thắng Tĩnh Phổ và được nối pháp. Sư trụ chùa Thiếu Lâm, núi Tung Sơn, được người đời gọi là Thác Am Chí Minh. Năm 1125, sư sưu tập những bài tiểu sử nói về công hạnh và đức nghiệp của Chư gia trong thiền lâm để soạn thành bộ Thiền Uyển Mông Cầu, còn gọi là Thiền Uyển Dao Lâm (Vườn Thiền Rừng Ngọc) gồm 3 quyển, là sách tham khảo quan trọng giúp người mới học biết rõ đường hướng tu hành.


meanings:
Thuỵ hiệu của thiền tăng Trí Thường, đời Đường. X. Trí Thường.


meanings:
Chỉ cho tự tính. Tín Tâm Minh Tịch Nghĩa Giải của Thiền sư Trung Phong Minh Bản ghi: »師 曠 無 耳、至 神 無 體、 靈 源 無 底、達 磨 安 得 有 所 謂 相 傳 之 髓。 – Sư Khoáng không lỗ tai, Tự tính không bản thể, nguồn linh không có đáy, Đạt-ma truyền tuỷ đâu thể được«.


meanings:
（梵 Cīnabhukti）北印度古王國。位于闍爛陀羅國之西，統有今比亞斯（Bias）河與設多闍盧（Sutlei）河會流處以南一帶。首都被推定爲費羅遮波爾（Ferozepore）。<#>據《大唐西域記》卷四所載，此國昔爲中國河西一王子作迦膩色迦王的人質時，所居的冬宮，名至那仆底（漢譯漢封）。意指由漢土來的王子之封土。其區域周圍二千餘裏，大都城周圍十四五裏。稼穡滋茂，果木稀疏；編戶安業，國用豐贍，氣序溫暑，風俗怯弱；學綜真俗，信兼邪正；有伽藍十所，天祠八所。首都東南五百餘裏有答秣蘇伐那（Tamasa^vana，漢譯闍林）寺，僧徒三百余人學習說一切有部。德行清高，小乘學特別博究。02相傳佛滅後三百年間，迦多衍那論師曾在此作《發智論》。<#>又依《大慈恩寺三藏法師傳》卷二所述，玄奘往詣此國的突舍薩那（Tos!asana）寺時，適逢大德毗膩多鉢臘婆（Vini^taprabha，調伏光），乃滯留此地十四個月，學習《對法論》、《顯宗論》、《理門論》等。<#>［參考資料］　《Ancient Geography of India》；《Buddhist Records of The Western World》Vol. □；《On Yuan Chwang》Vol.Ⅰ；《解說西域記》。<#>


meanings:
2539至那僕底，梵名 Cīnabhukti，意譯漢封。北印度之古王國。位於闍爛陀羅國之西，即今拜亞斯河（Bias）與索特來治河（Sutlej）會流處以南一帶。據大唐西域記卷四所載，此國乃漢土來的王子之封土，故將其命名為「至那僕底」，意為「漢封」。此國周二千餘里，都城周十四、五里，國用豐贍，氣序溫暑，學綜真俗，兼信邪正，有伽藍十所，天祠八所。首都之東南五百餘里地有闇林寺（梵 Tamasāvana，音譯答秣蘇伐那），有僧徒三百餘人，專習說一切有部。佛入滅後三百年，嘗有迦多衍那論師於此地造「發智論」。又大慈恩寺三藏法師傳卷二記載，玄奘曾詣此國之突舍薩那寺（梵 Toṣasana），逢大德毘膩多鉢臘婆（梵 Vinītaprabha，又譯作調伏光），並於此滯留十四個月，學習對法論、顯宗論、理門論等。〔A. Cunningham: Ancient Geography of India; S. Beal：Buddhist Records of the Western World, vol. 1; T. Watters: On Yuan Chwang, vol. 1〕


meanings:
① Cậu, anh em với mẹ gọi là cữu. ||② Bố chồng. ||③ Chồng gọi bố vợ là ngoại cữu 外舅. Các anh em vợ cũng gọi là cữu cả, như ta nói các cậu.


meanings:
① Cậu (em hay anh trai của mẹ, hoặc em trai của vợ mình): 妻舅 Em trai vợ; ② (văn) Cha chồng; ③ Xem 外舅 [wàijiù].


meanings:
① Kịp, cùng. Như phú dữ quý 富與貴 giàu cùng sang. ||② Ðều. Như khả dữ ngôn thiện 可與言善 khá đều nói việc thiện. ||③ Chơi thân. Như tương dữ 相與 cùng chơi, dữ quốc 國與 nước đồng minh, đảng dữ 黨與 cùng đảng, v.v. ||④ Hứa cho, giúp cho. Như bất vi thời luận sở dữ 不爲時論所與 không được dư luận người đời bằng lòng. ||⑤ Cấp cho. Như phó dữ 付與 giao cho, thí dữ 施與 giúp cho, v.v. ||⑥ Dữ kì 與其 ví thử, dùng làm ngữ từ. Như lễ, dữ kì xa dã, ninh kiệm 禮，與其奢也，寧儉 (Luận ngữ 論語) ví thử lễ mà xa xỉ, thà tằn tiện còn hơn. ||⑦ Dong dữ 容與 nhàn nhã. ||⑧ Một âm là dự. Tham dự vào. Như dự văn kì sự 與聞其事 dự nghe việc đó, nói trong khi xảy ra sự việc ấy, mình cũng nghe thấy, cũng dự vào đấy. ||⑨ Lại một âm là rư. Dùng làm ngữ từ, nghĩa là vậy vay! Lại dùng làm lời nói còn ngờ, nghĩa là vậy rư? thế ru? Nay thông dụng chữ dư 歟.


meanings:
(văn) Vậy ư?, thế ru? (trợ từ cuối câu để biểu thị sự cảm thán hoặc để hỏi, dùng như 歟, bộ 欠): 孝弟者，其爲仁之本與！ Hiếu, đễ là gốc của nhân ư! (Luận ngữ); 可不勉與？ Có thể không cố gắng ư? (Sử kí); 南方之強與？ Đó có phải là sức mạnh của phương nam không? (Trung dung).


meanings:
① Với, cùng với: 與衆不同 Khác với mọi người, khác thường; 吾與子言人事 Tôi với ông nói chuyện về việc người (nhân sự) (Quốc ngữ); 古之人與民偕樂 Người xưa cùng vui với dân (Mạnh tử); 我與子異 Tôi với ông khác nhau (tôi khác với ông) (Mặc tử); ② Cho (để nêu lên đối tượng được thụ hưởng, dùng như 爲 [wèi], bộ 爪): 後若有事，吾與子圖之 Sau nếu có việc gì, tôi sẽ tính cho ông (Quốc ngữ); 陳涉少時，嘗與人擁耕 Trần Thiệp lúc thiếu thời đã từng đi cày ruộng cho người (Sử kí); 與人方便 Tiện cho mọi người; ③ (văn) Ở, tại: 坐與上風 Ngồi ở thượng phong; ④ (văn) Để cho, bị: 遂與勾踐擒，死於干隧 Bèn bị Câu Tiễn bắt, chết ở Can Toại (Chiến quốc sách); ⑤ (lt) Và: 工業與農業 Công nghiệp và nông nghiệp; 夫子之言性與天道，不可得而聞也 Phu tử nói về tính và đạo trời thì không được nghe (Luận ngữ); ⑥ (văn) Hay, hay là (biểu thị mối quan hệ chọn lựa, được nêu lên trong hai từ hoặc nhóm từ chứa đựng hai nội dung tương phản nhau): 三十年春，晉人侵鄭 ，以觀其可攻與否！ Mùa xuân năm thứ ba mươi, nước Tấn xâm lấn nước Trịnh, để quan sát xem có thể đánh được nước Trịnh hay không (Tả truyện); 不知有功德與無也 Chẳng biết có công đức hay không (Thế thuyết tân ngữ). 【與否】 dữ phủ [yưfôu] Hay không: 設想正確與否，有待實踐檢驗 Thiết tưởng có chính xác hay không, phải chờ thực tiễn kiểm nghiệm; ⑦ (văn) Nếu: 回與執政，則由，賜焉施其能哉？ Nếu Nhan Hồi mà chấp chính thì Tử Lộ và Tử Cống còn thi thố tài năng vào đâu được? (Hàn Thi ngoại truyện). 【與...不如】 dữ... bất như [yư... bùrú] (văn) Nếu... chẳng bằng: 與使斶爲慕 勢，不如使王爲趨士 Nếu để cho Xúc này mang tiếng hâm mộ thế lực, (thì) không bằng để vua được tiếng là quý chuộng kẻ sĩ (Chiến quốc sách); 與吾得革車千乘，不如聞行人燭過之一言也 Nếu ta được một ngàn cỗ chiến xa, chẳng bằng nghe được một câu nói của người đi đường Chúc Quá (Lã thị Xuân thu); 【與…不若】 dữ... bất nhược [yư... bùruò] (văn) Nếu... chẳng bằng, thà... còn hơn (dùng như 與…不如): 與吾 因子而生，不若 反拘而死 Nếu tôi nhờ ông mà được sống thì thà bị bắt mà chết còn hơn (Tân tự); 【與…寧】 dữ... ninh [yư... nìng] (văn) Nếu... thì thà... còn hơn: 與爲人妻，寧爲夫子妾者 Nếu làm vợ người, thì thà làm thiếp (nàng hầu, vợ lẽ) cho phu tử còn hơn (Trang tử); 與人刃我，寧自刃 Nếu người giết ta thì ta tự giết mình còn hơn (Sử kí); 【與…豈若】dữ... khởi nhược [yư... qê ruò] (văn) Nếu... sao bằng. Như 與其…豈若; 【與其】dữ kì [yư qí] (lt) Thà... (kết hợp với 不如: 與其…不如… nếu... chẳng bằng, thà... còn hơn): 與其坐車，不如坐船 Thà đi tàu còn hơn đi xe; 與其得百里于燕，不如得十里于宋 Nếu lấy được một trăm dặm ở nước Yên thì chẳng bằng lấy được mười dặm ở Tống (Chiến quốc sách);【與其…不如】dữ kì... bất như [yưqí... bùrú] Nếu... chẳng bằng (không bằng). Xem 與其; 【與其…不若】 dữ kì... bất nhược [yưqí... bùruò] Nếu... chẳng bằng (không bằng), thà... còn hơn (dùng như 與其…不如): 祭禮，與其敬不足而禮有餘也，不若禮不足而敬有餘也 Trong việc tế lễ, nếu lòng kính không đủ mà lễ có thừa, (thì) chẳng bằng lễ không đủ mà lòng kính có thừa (Lễ kí); 【與其…寧】dữ kì... ninh [yưqí... nìng] Nếu... thì thà... còn hơn, thà... còn hơn: 禮，與其奢也，寧儉 Về lễ, nếu xa xí thì thà tiết kiệm còn hơn (thà tiết kiệm còn hơn xa xí) (Luận ngữ); 與其害于民，寧我獨死 Nếu hại dân thì thà ta chịu chết một mình còn hơn (Tả truyện); 【與其…寧其】dữ kì... ninh kì [yưqí... nìngqí] Như 與其…寧;【與其…豈如】dữ kì ... khởi như [yưqí... qêrú] Nếu... sao bằng (há bằng): 與其閉藏之，豈如弊之身乎？ Nếu đóng nó lại để cất đi thì sao bằng che mình nó lại? (Án tử Xuân thu); 【與其…豈若】dữ kì... khởi nhược [yưqí... qêruò] Nếu... sao bằng (há bằng) (dùng như 與其…豈如): 且而與其從闢人之士也，豈若從闢世之哉？ Vả lại nếu nhà ngươi theo những kẻ sĩ lánh người thì sao bằng theo kẻ lánh đời (Luận ngữ); ⑧ (văn) Để (nối kết trạng ngữ với vị ngữ): 是以君子擇人與交，農人擇田而田 Cho nên người quân tử chọn người để kết giao, người làm ruộng chọn ruộng mà cày (Thuyết uyển: Tạp ngôn); ⑨ (văn) Đều, hoàn toàn: 天下之君子與謂之不祥者 Các bậc quân tử trong thiên hạ đều cho họ là những kẻ không tốt (Mặc tử); ⑩ Cho, giao cho, trao cho, tán thành, đối phó: 天與不 取，反受其咎 Trời đã cho mà không nhận thì sẽ bị tội (Việt sử lược); 與其進也，不與其退也 Tán thành ông ta tiến lên, không tán thành ông ta lùi bước (Luận ngữ: Thuật nhi); 此所謂一與一，勇者得前耳 Đó gọi là một đối phó với một, người gan dạ dũng cảm tiến tới được vậy (Tam quốc chí); ⑪ (văn) Chờ đợi: 日月逝矣，歲不我與 Thời gian trôi đi mất, năm chẳng chờ đợi ta (Luận ngữ); ⑫ (văn) Viện trợ, giúp đỡ: 不如與魏以勁之 Chẳng bằng giúp cho Nguỵ để làm cho Ngụy mạnh lên (Chiến quốc sách); ⑬ Đi lại, giao hảo, kết giao, hữu hảo: 相與 Đi lại (thân với nhau); ⑭ (văn) Kẻ đồng minh: 約結已定，雖睹利敗，不欺其與 Hiệp ước liên minh đã định rồi thì dù đã thấy rõ những mặt lợi hại, cũng không thể lừa bịp kẻ đồng minh của họ (Tuân tử).


meanings:
Tham dự, dự vào: 老師參與學生們的遊戲 Thầy giáo tham dự trò chơi của các học sinh; 巍巍乎有天下而不與焉！ Cao cả thay, có thiên hạ mà không dự vào! (Luận ngữ).


meanings:
Không luận là phàm nhân hay thánh nhân. Tiết Mông Sơn Quang Bảo Thiền sư trong NĐHN q. 2 ghi: »與 凡 與 聖、 平 等 如 幻。 – Không luận là phàm nhân hay thánh nhân đều bình đẳng như huyễn«.


meanings:
Còn gọi: Nhậm ma, Dị một, Y ma, Thập ma. Như thế, Thế ấy. Vốn là tục ngữ đời Tống, dùng để chỉ trạng thái của sự vật đã được thực hiện và đang tiếp diễn. Vô Môn Quan q. 23 (Đại 48, 295 hạ) ghi: »不 思 善、 不 思 惡、 正 與 麼 時、 那 箇 是 明 上 座 本 來 面 目？ – Chẳng nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác, ngay lúc ấy cái gì là bản lai diện mục của Thượng toạ Minh?«.


meanings:
① Dậy. Như túc hưng dạ mị 夙興夜寐 thức khuya dậy sớm. ||② Thịnh. Như trung hưng 中興 giữa quãng lại thịnh, một nhà hay một nước trải qua một hồi suy lại có một hồi thịnh nữa gọi là trung hưng. Hưng vượng 興旺 thịnh vượng. ||③ Nổi lên, làm lên. Như đại hưng thổ mộc 大興土木 nổi làm nhiều việc xây đắp, làm nhiều nhà cửa. ||④ Dấy lên. Như dao trác phồn hưng 謠諑繁興 lời dèm pha dấy lên mãi. ||⑤ Cất lên. ||⑥ Một âm là hứng. Hứng, nhân nhìn cảnh vật cảm đến tính tình mà phát ra gọi là hứng. Như thấy cảnh nẩy ra lời thơ gọi là thi hứng 詩興. ||⑦ Vui thích, ý tứ phát động sinh ra vui thích gọi là hứng. Như hứng trí 興致 hứng thú thanh nhàn, hứng hội 興會 ý hứng khoan khoái, cao hứng 高興 hứng thú bật lên, dư hứng 餘興 hứng thú còn rơi rớt lại, v.v.


meanings:
① Dấy lên, nổi lên, khởi sự, phát động, hưng khởi: 興兵 Hưng binh, dấy quân; 百廢俱興 Trăm việc phế bỏ đều hưng khởi; 大興土木 Nổi lên làm nhiều việc xây đắp nhà cửa; 謠諑繁興 Dấy lên nhiều lời gièm pha; ② Dậy, thức dậy: 夙興夜寢 Thức khuya dậy sớm; ③ Hưng vượng, hưng thịnh, thịnh hành: 新興 Mới hưng thịnh, mới trỗi dậy; ④ (đph) Cho phép, được (thường dùng để phủ định): 不興胡說 Không được nói bậy; ⑤ (đph) Có lẽ: 他也興來也興不來 Anh ấy có lẽ đến cũng có lẽ không đến; ⑥ [Xing] (Họ) Hưng. Xem 興 [xìng].


meanings:
① Hứng thú, hứng, vui: 助興 Giúp vui; 敗興 Mất vui, cụt hứng; ② Thể hứng (trong thơ ca).


meanings:
(1639-1695) Thiền tăng đời Thanh, là tổ phái Thọ Xương, tông Tào Động Nhật Bản, họ Phù, tự Tâm Việt, hiệu Đông Cao, người xứ Kim Hoa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thuý Vi Khoát Đường. Sư trụ chùa Vĩnh Phúc ở Tây Hồ và khai đường ở chùa Kì Viên. Tác phẩm: Đông Cao tập.


vietnamese:
hưng hoá tồn tưởng thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
hưng hoá tồn tương thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Hưng Hoá ngữ lục, Quảng Tế Đại Sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Hưng Hoá Tồn Tương soạn vào đời Đường, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 5 và Tục Tạng kinh tập 118, trang 220. Nội dung bao gồm cơ duyên ngữ cú của Tồn Tương với Thầy của Sư là ngài Nghĩa Huyền, lời đối đáp của sư với vua Trang Tông đời Hậu Đường, pháp ngữ khai đường thị chúng ở chùa Hưng Hoá. Cuối quyển có phần phụ lục »Lâm Tế Huệ Nhiên Thiền sư Tháp Kí« do Tồn Tương khảo đính.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Tân ở núi Điểu Nha. Sư trụ núi Đại An ở An Châu (nay là huyện An Lục, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.


meanings:
Còn gọi: Thiên Phật Tự. Chùa nằm ở lưng chừng núi Thiên Phật, thành phố Tế Nam, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Được xây cất vào khoảng niên hiệu Trinh Quán (627-649) đời Đường, đến đời Tống lại mở rộng xây cất. Cuối đời Nguyên bị chiến tranh phá huỷ. Hiện còn kiến trúc chủ yếu được xây cất lại vào niên hiệu Thành Hoá (1465-1487) đời Minh, đời Thanh lại trùng tu. Y theo núi mà lập chùa, tự viện hướng đông tây dài, hướng nam bắc hẹp, gồm 4 thiền viện, trong có Quán Âm đường, Phật gia điện, Văn xương các, Thuấn vương điện. Tự viện là kiến trúc chủ thể của Thiên Phật Sơn, ngói xanh trụ đỏ, đấu củng đồ hoạ màu, đình các chằng chịt, thiền viện âm u tĩnh mịch, điện vũ sảnh lang hùng vĩ tráng lệ.


meanings:
(1635-?) Thiền tăng đời Thanh, họ Nguỵ, người đời gọi là »Nghĩa Vân Hưng Triệt Thiền sư«, người xứ Tế Nam (nay thuộc tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc; nối pháp Hoà thượng Đàn Độ Y, tông Tào Động. Sư trụ Kim Phong, sau dời về Thạch Đầu.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Thiệu Khanh, hiệu Hưng Pháp Đại Sư. X. Thiệu Khanh.


meanings:
（梵 hiṅgu）五辛之一。又作興舊、興宜、形虞、興瞿、形具。爲高達二公尺的大草本植物，其根粗如細蔓菁之根，色白，有臭味如蒜，可食用，冬季不見枝葉。若切斷莖枝，則流出液體，液體凝固後可用作阿魏藥（似今之樟腦，可驅蟲除臭）。<#>此物産于印度、新疆于闐等地。有人以之爲芸薹、胡荽，皆誤。《玄應音義》卷十九雲︰‘出闍烏茶娑他那國，彼土人常所食者也。此方相傳以爲芸薹，非也。（中略）此樹汁似桃膠，西國作食皆著之，今時阿魏藥是也。’《翻譯名義大集》中有關興渠之梵名，揭出兩語。一是形具（hiṅgu），又作興舊、興宜、興瞿、形虞。其中，‘形具’系從Asa foeti-da之根取得的藥味或調味料，學名爲Ferulaasa foetida。另一是殑渠盧（guggula或guggulu），譯爲蔓菁，爲Amyris agallochum樹之滲出物，可作香料或作藥用。<#>［參考資料］　《慧琳音義》卷六十八；《宋高僧傳》卷二十九；《翻譯名義集》卷三。<#>


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Thần Yến, hiệu Hưng Thánh Quốc Sư. X. Thần Yến.


meanings:
Còn gọi: Kỉnh Sơn Tự, Năng Nhân Hưng Thánh Vạn Thọ Thiền Tự, Vạn Thọ Tự. Chùa trên núi Kính Sơn cách trung tâm huyện Dư Hàng, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc 25km về phía tây bắc. Niên hiệu Thiên Bảo thứ 3 (744) đời Đường, Thiền sư Pháp Khâm vào núi kết am mà ở, Tiền giám hải Linh Ngô Mổ cảm mến đức độ, sửa biệt thự trong núi lập thành tinh xá. Pháp Khâm hoằng dương thiền phong tông Ngưu Đầu tại núi này. Khoảng niên hiệu Đại Lịch (766-779) ban tặng tấm biển »Kỉnh Sơn Viện«. Khoảng niên hiệu Trường Hưng (930-933) đời Hậu Đường Ngô Việt Vương tu sửa lại hoàn toàn mời Thiền sư Toàn Tể trụ trì, đổi tên là »Trấn Quốc Thiền Viện«. Đời Tống gọi »Hưng Thánh Vạn Thọ Tự«, hương khói cực thịnh, đứng đầu trong năm thiền viện lớn ở Giang Nam. Quy mô rộng lớn, tăng chúng hơn 1700 người. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 7 (1137) Đại Huệ Tông Cảo nhậm trụ trì, từ đây về sau cao tăng lớp lớp xuất hiện như Đại Thiền Liễu Minh, Phật Chiếu Đức Quang, Vô Chuẩn Sư Phạm. Danh tăng Nhật Bản đến đây cầu học cũng tấp nập không dứt. Bởi do chiến tranh và không tu sửa nên hiện chỉ còn một toà lầu chuông, ba tượng Phật sắt đời Tống, một tấm bia lịch đại Tổ sư.


meanings:
(1634-?) Thiền tăng đời Thanh, họ Ai, người đời gọi là »Cổ Nham Hưng Hoan Thiền sư«, người quận Chuẩn, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Đàn Độ Y, tông Tào Động. Sư trụ chùa Văn-thù, sau dời về chùa Hồ Tâm. Tác phẩm: Tục Cận Đại Tôn Túc lục.


meanings:
(1790-1865) Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Trần, người đời gọi là »Biến Chiếu Hưng Long Thiền sư«, người xứ Cổ Điền (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Văn Giác, tông Tào Động. Sư vâng theo lời di chúc của Hằng Trù, trụ Cổ Sơn.


meanings:
① Cất lên, giơ lên, cất nổi. Như cử thủ 舉手 cất tay, cử túc 舉足 giơ chân, cử bôi 舉杯 cất chén, v.v. ||② Cử động. Như cử sự 舉事 nổi lên làm việc, cũng như ta nói khởi sự 起事. Thế cho nên có hành động gì đều gọi là cử cả. Như cử động 舉動, cử chỉ 舉止, v.v. Sự không cần làm nữa mà cứ bới vẽ ra gọi là đa thử nhất cử 多此一舉. ||③ Tiến cử. Như suy cử 推舉 suy tôn tiến cử lên, bảo cử 保舉 bảo lĩnh tiến cử lên, v.v. Lệ thi hương ngày xưa ai trúng cách (đỗ) gọi là cử nhân 舉人. ||④ Phàm khen ngợi hay ghi chép ai cũng gọi là cử, như xưng cử 稱舉 đề cử lên mà khen, điều cử 條舉 ghi tường từng điều để tiêu biểu lên. ||⑤ Sinh đẻ, đẻ con gọi gọi là cử 舉, không sinh đẻ gọi là bất cử 不舉. ||⑥ Lấy được, đánh lấy được thành gọi là cử. ||⑦ Bay cao, kẻ sĩ trốn đời gọi là cao cử 高舉. Ðời sau gọi những người có kẻ có tài hơn người là hiên hiên hà cử 軒軒霞舉 cũng noi nghĩa ấy. ||⑧ Ðều cả. Như cử quốc 舉國 cả nước. ||⑨ Ðều. ||⑩ Họp.


meanings:
① Đưa lên, giơ lên, giương lên: 舉手 Giơ tay; 高舉 Giương cao; ② Ngẩng: 舉頭 Ngẩng đầu; ③ Ngước: 舉目 Ngước mắt; ④ Bầu, cử: 舉代表 Cử đại biểu; 大家公舉他當組長 Mọi người bầu anh ấy làm tổ trưởng; ⑤ Nêu ra, đưa ra, cho: 請舉一個例子 Xin cho một thí dụ; ⑥ Việc: 義舉 Việc nghĩa; ⑦ Cử động, hành động: 一舉一動 Mọi hành động; ⑧ Cả, khắp, tất cả đều, mọi, hết thảy mọi người: 舉座 Tất cả những người dự họp; 舉國歡騰 Khắp nước tưng bừng; 村人聞之，舉欣欣然 Nghe thấy thế cả làng đều mừng rỡ; 舉事無所變更 Mọi việc đều không thay đổi (Sử kí); 舉縣 Cả huyện, hết thảy mọi người trong huyện; ⑨ (văn) Đánh hạ, đánh chiếm, chiếm lĩnh: 獻公亡虢，五年而後舉虞 Hiến công mất nước Quắc, năm năm sau lại đánh hạ nước Ngu (Cốc Lương truyện: Hi công nhị niên); 戍卒叫，函谷舉 Tên lính thú (Trần Thiệp) cất tiếng hô lớn, cửa ải Hàm Cốc bị đánh chiếm (Đỗ Mục: A Phòng cung phú); ⑩ (văn) Đi thi, thi đậu, trúng cử: 愈與李賀書，勸賀舉進士 Dũ gởi thơ cho Lí Hạ, khuyên Hạ đi thi tiến sĩ (Hàn Dũ: Vĩ biện); 賀舉進士有名 Lí Hạ đỗ tiến sĩ trở thành người nổi tiếng (Hàn Dũ: Vĩ biện); ⑪ (văn) Tố cáo, tố giác: 吏見知弗舉與同罪 Quan lại phát hiện mà không tố cáo thì sẽ cùng (với người đó) có tội (Luận hoành); ⑫ (văn) Tịch thu; ⑬ (văn) Cúng tế; ⑭ (văn) Nuôi dưỡng.


meanings:
Nêu một biết ba. Thiền tông mượn thành ngữ này làm thuật ngữ để hiển bày cơ dụng linh lợi. Tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 140 thượng) ghi: »隔 山 見 煙 早 知 是 火、隔 牆 見 角 便 知 是 牛。舉 一 明 三、目 機 銖 兩。 – Cách núi thấy khói tức biết có lửa, cách tường thấy sừng liền biết có trâu. Đây là cơ dụng linh lợi, vừa thấy liền có thể đánh giá được sự việc«.


meanings:
6594指舊時之翻譯。為「新譯」之對稱。又作舊翻、古翻、古譯。有關漢譯佛典，南朝梁代僧祐之出三藏記集卷一中，以西晉以前所譯之經稱為舊經，後秦鳩摩羅什以後所譯之經稱為新經，以比較譯語之別。然特別強調新舊之不同者為唐朝玄奘，彼極力排斥舊譯達意（意譯）之訛謬。後來直譯之風興起後，漢譯新舊之別遂以玄奘劃分。舊譯家以後秦鳩摩羅什與南朝陳代真諦為代表，新譯家以唐代玄奘與義淨為代表。由左表舉例可略見其概況。　表中譯語之差異，由於古譯中有從西域語翻譯之故，又印度之佛典亦漸傾向梵語化，因而反映於漢譯，故有譯語之差異。玄奘等人之新譯在法相宗之性相學上固然極其適切，然用來誦讀，仍以流暢之舊譯較為適切。現今經典使用舊譯者亦極多。此外，於西藏譯佛典，初期之翻譯，其綴字法、譯語等不一定，故頗為混雜。至九世紀時，勝友（梵 Jinamitra）等人統一譯語、綴字，此後遂有古語（藏 skad-rñiṅ）與新語（藏 gsar-rñiṅ）之分。〔宋高僧傳卷三、翻譯名義集卷一、慧琳音義卷二十五、教苑摘要卷下〕


meanings:
old and new standards for the translation of Indic scriptures into Chinese


meanings:
① Lưỡi. ||② Lưỡi dùng để nói, nên người nào nói nhiều gọi là nhiêu thiệt 饒舌, người diễn dịch sách gọi là thiệt nhân 舌人.||③ Vật gì tròn mà rỗng trong có cựa gà cũng gọi là thiệt.


meanings:
① Lưỡi: 舌炎 Viêm lưỡi; ② Quả lắc trong chuông; ③ (Vật có hình) lưỡi gà; ④ Ngăn trong của giỏ hay sọt.


meanings:
(term) one of the five (or six) faculties (jihvā-indriya)


meanings:
（梵 jihvendriya，巴 jivhendriya，藏 lce h idbaṅ-po）指味覺能力，或味覺器官。此器官系指味覺神經，幷不是指舌頭。爲五根或六根之一、十二處之一、十八界之一、二十二根之一。略稱爲舌。指爲舌識之所依，取味境無見有對之淨色。《品類足論》卷一雲（大正26·692c）︰‘舌根云何，謂舌識所依淨色。’《大毗婆沙論》卷一四二雲（大正27·731b）︰‘作不共事者，（中略）唯舌能嘗。’<#>關于舌的語義，《大乘法苑義林章》卷三雲（大正45·298b）︰<#>‘舌者能嘗、能吮、能除饑渴義。梵雲時乞縛，此雲能嘗。除饑渴故。瑜伽雲，能除饑羸，數發言論，表彰呼召，故名爲舌。然由世俗發言論者，是舌依處，故瑜伽中通以勝義、世俗二義俱名爲舌。翻爲舌者義相當，故依唐言譯。’<#>舌根唯在欲、色界才有。關于色界有舌根，《大毗婆沙論》卷九十雲（大正 27·463c）︰‘問︰若爾鼻舌彼亦應無，彼無嗅香嘗味事故。答︰鼻舌二根于彼有用，謂莊嚴身及起言說。’此謂色界未具段食之性，故無香味二境及鼻舌二識，但以發言論故有舌根。又舌根在十二處中名爲舌處（jihva^yatana），在十八界中名爲舌界（jihva^dha^tu）。<#>［參考資料］　《俱舍論》卷一、卷二；《瑜伽師地論》卷五十四；《顯揚聖教論》卷一；《大乘阿毗達磨雜集論》卷一；《成唯識論》卷八；《俱舍論光記》卷一、卷二。<#>


meanings:
2540梵語 jihvendriya，巴利語 jivhendriya。五根之一，六根之一，十二處之一，十八界之一，二十二根之一。舌識之所依，取味境之無見有對之淨色，稱為舌根。梵語 jihvā，原意火焰，即能嘗之義，謂祭神時投供物於火中，火焰即神之能嘗。於無色界，舌根不能成就，唯欲、色界有之。於十二處，舌根稱為舌處（梵 jihvāyatana）；於十八界，則稱舌界（梵 jihvā-dhātu）。〔大毘婆沙論卷九十、卷一四二、卷一四五、俱舍論卷一、卷二、瑜伽師地論卷五十四、顯揚聖教論卷一、品類足論卷一、成唯識論卷八〕（參閱「二十二根」171、「十二處」343、「十八界」356、「五根」1137）


meanings:
Trên cái lưỡi mà phân biệt được, nghĩa là thông qua ngôn ngữ mà tham cứu thiền pháp. Tiết Vân Nham Hoà thượng trong TĐT, q. 5 ghi: »如 入 鑊 湯 爐 炭、 不 被 燒 煮 始 得。 這 裏 得、 永 劫 不 失； 余 處 得、 暫 時 間。 切 囑 第 一 莫 向 舌 頭 取 辯、 記 他 了 事 言 語 有 什 麼 用 處？ 這 箇 功 課 從 無 人 邊 得、 不 由 聰 明 強 記。 – Nếu như vào vạc sôi lò lửa mà chẳng bị cháy tiêu thì mới được Từ chỗ này mà được thì không bao giờ mất. Từ chỗ khác mà được thì chỉ là tạm thời. kị nhất là chớ nên thông qua ngôn ngữ mà tham cứu thiền pháp. Nếu như nhớ được nhiều ngôn ngữ của kẻ khác thì dùng nó vào đâu? Công phu này từ bên không có người nào biện nổi mà được, chứ chẳng phải là do thông minh nhớ dai mà được«.


meanings:
（梵 upekṣā，巴 upekkhā、upekhā，藏 btaṅ-sñoms）平靜、無關心之義。音譯憂畢叉。<#>(一)心所名︰又稱行舍。指令心平等正直、住于寂靜的精神作用。《俱舍論》卷四雲（大正29·19b）︰‘心平等性，無警覺性，說名爲舍。’《品類足論》卷三雲（大正26·700a）︰‘舍云何？謂身平等、心平等，身正直、心正直，無警覺、寂靜住，是名爲舍。’<#>然而大乘唯識所說與《俱舍》有異，即不認爲舍有別體，乃精進及無貪、無嗔、無痴四法令心遠離掉舉等障，使住于寂靜，即名爲舍。《成唯識論》卷六雲（大正31·30b）︰‘云何行舍？精進三根，令心平等正直、無功用住爲性，對治掉舉，靜住爲業。謂即四法令心遠離掉舉等障，靜住名舍。平等正直無功用住，初中後位辨舍差別。由不放逸先除雜染，舍複令心寂靜而住。此無別體，如不放逸離彼四法無相用故，能令寂靜即四法故，所令寂靜即心等故。’<#>又，《大毗婆沙論》卷九十五、《瑜伽師地論》卷二十九等，以七覺支中的舍覺支爲奢摩他品所攝。但《大般涅槃經》卷三十以見奢摩他毗鉢舍那之異相爲舍。其文雲（大正12·547a）︰<#>‘若取色相不能觀色常無常相，是名三昧；若能觀色常無常相，是名慧相；三昧、慧等觀一切法，是名舍相。（中略）又奢摩他者名曰寂靜，能令三業成寂靜故。又奢摩他者名曰遠離，能令衆生離五欲故。又奢摩他者名曰能清，能清貪欲嗔恚愚痴三濁法故。以是義故，故名定相。毗婆舍那名爲正見，亦名了見，名爲能見，名曰遍見，名次第見，名別相見，是名爲慧。憂畢叉者，名曰平等，亦名不諍，又名不觀，亦名不行，是名爲舍。’<#>另外，《摩呵止觀》卷三（上）承此意，謂‘止’即奢摩他，‘觀’即毗婆舍那，‘他’與‘那’等故，即‘憂畢叉’通三德。此以舍爲中道觀之異名，即其義之引申。<#>(二)三受之一，五受之一︰又稱舍受、不苦不樂受（aduhkhāsukha-vedanā）、不苦不樂覺。即指由于領納中容之境而産生的處中（非苦非樂）覺受。《俱舍論》卷三雲（大正29·14c）︰‘中謂非悅非不悅，即是不苦不樂受。此處中受名爲舍根。’《成唯識論》卷五雲（大正31·27a）︰‘領中容境相，于身于心非逼非悅，名不苦樂受。’<#>又，《大毗婆沙論》卷一一五將三受業配列于三界九地中，以廣果系之善業及無色界系之善業爲順不苦不樂受業。此意即認爲欲界及下三靜慮地無順不苦不樂受業。<#>《成實論》卷六〈辯三受品〉則依《雜阿含經》卷十七之意，謂樂受是貪，苦受是嗔，舍受爲無明使。此外，八識中，前六識皆與三受相應，唯第七、第八與舍受相應。此乃因第八識之行相極微細，不能分別違順之境相，第七識則恒轉于內門而無轉易，與變異受不相應。<#>(三)舍失之意︰即指已得者而今舍失。相對于‘得’而言。與‘不成就’同義。如《大毗婆沙論》卷六十三雲（大正27·324b）︰‘如是九遍知誰舍幾誰得幾？答︰有諸有情無舍無得，謂諸異生。’同論卷一一七雲（大正27·608c）︰‘住不律儀者受八戒齋時，舍不律儀得律儀，至明旦時，舍律儀不得不律儀。得律儀故舍不律儀，分齊極故又舍律儀，是故爾時名非律儀非不律儀。’<#>［參考資料］　(一)《大毗婆沙論》卷四十二；《成實論》卷六；《顯揚聖教論》卷一；《入阿毗達磨論》卷上。(二)《中阿含》卷五十八〈法樂比丘經〉；《發智論》卷十四；《大毗婆沙論》卷一四二、卷一四三；《大乘義章》卷七；《雜阿毗曇心論》卷四；《俱舍論》卷二十一；《順正理論》卷五十六。<#>


meanings:
4590梵語 upekṣā，巴利語 upekkhā 或 upekhā。音譯憂畢叉。意即平靜、無關心。<一>全稱行捨。俱舍宗以捨為遍一切善心共起的心所之一（十大善地法），唯識宗則列為善心所之一。即遠離惛沈之沈沒與掉舉之躁動，為不浮不沈，保持平靜、平等之精神作用或狀態。　關於捨之說法，俱舍論卷四、品類足論卷四皆謂，「捨」即平等正直、無警覺之性，而住於寂靜之心；於唯識大乘則認為依於精進、無貪、無瞋、無癡等四法，令心遠離掉舉等障而住於寂靜、無有雜染之心境。大毘婆沙論卷九十五、瑜伽師地論卷二十九以「捨」為七覺支中之捨覺支，為「奢摩他品」所攝。摩訶止觀卷三上，轉用此義而以捨為中道觀之異名。〔北本大般涅槃經卷三十、大毘婆沙論卷四十二、成唯識論卷六〕　<二>三受之一，五受之一。又稱捨受、不苦不樂受（梵 aduḥkhāsukha-vedanā）、不苦不樂覺。即非苦非樂的下意識之印象感覺。伴有捨受之禪定，稱捨俱定（巴 upekkhā-sahagata-samādhi），指色界第四禪定、四無色定及依捨俱欲界善淨心之欲界定。大毘婆沙論卷一一五以三受業配三界九地，廣果繫之善業及無色界繫之善業為順不苦不樂受業。又於八識中，前六識皆與三受相應，第七、第八兩識僅與捨受相應。成實論卷六辯三受品依雜阿含經卷十七之意，謂樂受中有貪使，苦受中有瞋使，不苦不樂受中有無明使。又不苦不樂受，其相寂滅，如無色定，以寂滅之故，煩惱細行，凡夫以為解脫，故以之為無明使。又巴利佛教中以捨為十波羅蜜之一。〔大毘婆沙論卷一四三、俱舍論卷三、成唯識論卷五、清淨道論卷三〕（參閱「三受」559）　<三>捨失之義。為「得」之對稱。即已得而今捨失之。與「不成就」同義。〔大毘婆沙論卷六十三、卷一一七、雜阿毘曇心論卷四、俱舍論卷二十一〕　<四>悉曇字???（śa）。為悉曇五十字門之一、四十二字門之一。又作舍、賒、奢、𠾏、赦、柘、設、爍、鑠。捨字門，一般多舉寂靜、寂靜不可得之義。蓋由梵語 śānta（賒多）、śānti（扇底）轉釋而來，意譯寂靜、寂滅；乃取自二字之字頭 śa（捨）。大日經疏卷二謂（大三九‧六五五中）：「奢字門，一切諸法本性寂故。」方廣大莊嚴經卷四、大方等大集經卷十、海意菩薩所問經卷十二、文殊師利問經卷上字母品等，皆以唱捨字時，出一切奢摩他毘鉢舍那之聲，此即由梵語 śamatha（止）-vipaśyana（觀）轉釋而來。文殊問經字母品第十四載捨為信進念定慧（梵 śraddha-virya-smṛti-samādhi-prajñā）之義。北本大般涅槃經卷八解釋此字為遠離三箭之義。新華嚴經卷七十八載唱奢字時，入般若波羅蜜門。〔瑜伽金剛頂經釋字母品、大品般若經卷六、大智度論卷四十八、大日經疏卷七〕


meanings:
① Quán trọ. Nhà ở cũng gọi là xá. Như mao xá 茅舍 nhà tranh. ||② Tiếng để gọi các người thân hàng dưới mình. Như xá đệ 舍弟 em nó, xá điệt 舍姪 cháu nó, v.v. ||③ Nghỉ. Như Xá ư mỗ địa 舍於某地 nghỉ trọ ở đất mỗ. ||④ Quân đi một đêm gọi là xá, tức là một quãng đường xa 30 dặm. ||⑤ Một âm là xả. Bỏ. Tục bảo tha ra là nhiêu xả 饒舍, lấy của gì của người cho là thí xả 施舍. ||⑥ Thôi ngưng.


meanings:
① Như 捨 (bộ 扌); ② (văn) Thôi, ngừng. Xem 舍 [shè].


meanings:
① Quán trọ, nhà: 旅舍 Nhà trọ; 牛舍 Chuồng trâu (bò); ② (khiêm) Gọi anh em trong nhà: 舍弟 Em tôi; 舍侄 Cháu tôi; ③ Xá (quãng đường hành quân đi trọn đêm 30 dặm thời xưa): 退避 三舍 Lùi tránh ba xá (90 dặm), (Ngb) hết sức nhượng bộ. Xem 舍 [shâ].


meanings:
（梵 śarīra，巴 sarīra，藏 lus、riṅ-bsrel、ḥphel-gduṅ）（1）指火葬後所遺存之粒狀骨。梵語śarīra，音譯設利羅、室利羅、實利，意譯爲體、身、身骨或遺身。即指死尸或遺骨。<#>有關舍利的種類，有數說。<#>(1)全身舍利與碎身舍利，前者指埋葬的全身遺體，後者指火葬的遺骨。此說出自《菩薩處胎經》卷三〈常無常品〉。或謂將遺骨全部納于一塔者，稱爲全身舍利；反之將遺骨分置多處者，稱爲碎身舍利（一稱分身舍利）。<#>(2)身骨（生身）舍利與法頌（法身）舍利二種。《浴佛功德經》以佛之遺骨爲身骨舍利，稱佛所遺之教法爲法頌舍利。此種舍利顯示佛滅度後，佛所說教法與戒律之永住于世，可爲衆生之依止，故相對于身骨舍利而稱之爲法頌舍利，或略稱爲法舍利。<#>(3)骨舍利、發舍利、肉舍利三種。《法苑珠林》卷四十謂骨舍利爲白色，發舍利爲黑色，肉舍利是赤色。<#>後世所謂的舍利，爲小豆大之粒狀，其質堅實，稍有光澤，多被安置于小塔而受供養。一般相信佛之遺體火化之後，悉成小粒狀，而且質堅，錐打不碎。然如系佛弟子的舍利，則錐擊便破。不過，近世在印度發現的八分佛舍利之一，則如通常人骨被火燒後之狀，既非粒狀，亦不堅實。古來亦流傳佛之頂骨、牙骨、指骨等物普受信徒禮拜。由此可知，除粒狀舍利外，亦有其他佛遺骨流傳。又，安置佛舍利的寶塔，稱爲舍利塔，亦稱舍利浮圖。安置佛舍利之瓶，稱爲舍利瓶。供養佛舍利的法會，則稱舍利會。<#>依《長阿含經》卷四〈游行經〉所述，釋尊于拘尸城雙樹間般涅槃後，佛舍利八分。由八個國家各自起塔供養。另據《阿育王傳》卷一載，佛滅度百年後，阿育王搜集佛遺存的舍利，建造八萬四千寶塔供養之。<#>佛教徒對于佛之舍利，存有難逢難遇之想，故願意恭敬供養。且往往信仰舍利所在，即如法身所在。因此供養舍利，即如同禮拜佛成道的菩提樹、金剛寶座、佛經行之足迹等事之意趣，欲結下值佛聞法之因緣而速成菩提。《金光明經》卷四〈捨身品〉雲（大正16·354a）︰‘舍利者，是戒定慧之所熏修，甚難可得，最上福田。’《大智度論》卷五十九謂（大正25·480a）︰‘供養佛舍利，乃至如芥子許，其福報無邊。’<#>除上文所載之阿育王集佛舍利盛于八萬四千寶篋，建立八萬四千塔之外，其他各地亦有供養舍利的情形。如《高僧法顯傳》師子國（錫蘭）條載，該國王城中有佛齒精舍。《大唐西域記》卷十一僧伽婆羅國（錫蘭）條說，王宮之側有佛牙精舍。《高僧法顯傳》載，那竭國界醯羅城中有佛頂骨精舍。《大唐西域求法高僧傳》卷上玄照條載，玄照曾至迦畢試國禮拜如來之頂骨。《大唐西域記》卷十二載，玄奘回國時請得如來之肉舍利一百五十粒携回。《宋高僧傳》卷一載，義淨歸朝時携回舍利三百粒。<#>關于佛舍利之靈驗事迹，古來即有流傳，而且由于至誠心而感得佛舍利的記載亦屢有所見。依《高僧傳》卷一〈康僧會傳〉所述，吳主孫權原不信佛教，嘗召康僧會問佛教靈驗之事，僧會乃請期三七日，感得舍利，五色光炎照耀，孫權令力士以砧■擊之，砧■俱陷而舍利無損，孫權乃大爲嘆服。關于此等事例，《三寶感通錄》、《廣弘明集》與《法苑珠林》等書皆有記載。<#>唐朝，長安城外法門寺（原稱阿育王寺）所供奉的佛舍利，頗得朝野之尊信。憲宗元和十四年（819），韓愈上‘諫迎佛骨表’，謂不可將夷狄之人（佛）之枯骨奉入宮禁，宜付諸水火而根絕之云云。帝見表大怒而貶之爲潮州刺史，且命張仲素撰佛骨碑。宋仁宗皇祐元年（1049），令陳留再建八關寺靈感塔，安奉佛指舍利，帝自製發願文奉迎之。其後，對舍利之崇敬依舊盛行。<#>此外，記述荼毗高僧而獲舍利者亦爲數不少。《宋高僧傳》卷七〈希圓傳〉載，希圓寂後，荼毗其遺體，得舍利七百餘粒；同傳卷七〈玄約傳〉述及收得玄約之舍利數百粒。<#>又，相傳阿育王建立的八萬四千塔中，亦有存于中國者，如《廣弘明集》卷十五列舉十七塔，《法苑珠林》卷三十八列有十九塔。《法苑珠林》所列十九座佛塔中，于今唯存會稽鄮縣塔（在今浙江鄞縣阿育王寺）。除阿育王寺外，中國現存的佛舍利，另有北京西山佛牙塔的佛牙舍利等，共計有八三一粒。茲將中國佛舍利分置的情形列表如下︰<#>┌────────┬──┬────────────┬────────────┐<#>│                │    │現      存      數    量│                        │<#>│分   布   地  區│朝代├──┬──┬───┬──┤備          注          │<#>│                │    │佛牙│佛指│佛  身│其他│                        │<#>├────────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│浙江鄞縣阿育王寺│ 晋 │    │    │    １│    │                        │<#>├────────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│北京西山佛牙塔  │南齊│  １│    │  ４８│    │南齊僧法獻得佛牙于于闐  │<#>├────────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│蘇州虎丘塔      │ 宋 │    │    │    １│    │迦葉佛舍利              │<#>├───┬────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│鎮  江│長幹寺  │ 晋 │    │    │  １１│    │                        │<#>│      ├────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│甘  露│禪衆寺  │ 唐 │    │    │１５６│    │                        │<#>│      ├────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│寺  鐵│銀函    │ 宋 │    │    │  ５６│    │宋嘉祐初劉永徒携佛骨西來│<#>│      ├────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│塔  塔│銀圓盒  │ 宋 │    │    │１７７│    │                        │<#>│      ├────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│基    │木函    │ 宋 │    │    │３７２│    │                        │<#>├───┴────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│北京雲居寺雷音洞│ 隋 │    │    │    ２│    │                        │<#>├────────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│陝西法門寺      │ 唐 │    │  ４│      │    │　　　　　　　　　　　　│<#>├────────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│臺北善導寺      │民國│    │    │      │  ２│西元１９８８年斯里蘭卡瑪│<#>│                │    │    │    │      │    │希揚格那寺所贈          │<#>├────────┼──┼──┼──┼───┼──┼────────────┤<#>│小    計        │    │  １│  ４│８２４│  ２│                        │<#>└────────┴──┴──┴──┴───┴──┴────────────┘<#>在日本，亦夙有舍利感應之事，如《日本書紀》卷二十敏達天皇十三年條所載，司馬達等于設齋會時感得佛舍利，將之呈與大臣蘇我馬子，馬子以鐵錘試之，鐵錘破而舍利不壞，將之投入水中亦不沈。馬子、司馬達等因此篤信佛法。又，《太子傳古今目錄抄所載扶桑舍利集》所載，聖德太子二歲時，向東方稱南無佛，從掌中墮下舍利，色白，如小角豆許。此舍利世稱南無佛之舍利，相當著名。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷二十三；《大般涅槃經》卷下；《佛本行集經》卷七〈八王分舍利品〉；《大品般若經》卷十〈法稱品〉；《金光明最勝王經》卷十；《大悲經》卷二；《蓮華面經》卷上；《有部毗奈耶雜事》卷三十九；《阿育王經》卷一；《玄應音義》卷六；《四分律行事鈔資持記》卷下四之一；《洛陽伽藍記》。<#>


meanings:
（梵 śāri、śārī、śārikā、sārikā，巴 sārī、sālikā、sāḷika、sāliya、sāliyā、sāḷiyā，藏 ri-skyegs）（2）産于印度的一種鳥。音譯奢利、奢梨迦、奢唎，意譯爲鴝鵒、鸚鵒、鶖鷺、春鸚、春鶖等，或稱百舌鳥、反舌鳥等。全身黑色，唯頸部帶黃色，嘴赤，有雀二倍大，如鸚鵡能暗誦人語，性極伶俐。諸經言及此鳥者頗多，如《大威德陀羅尼經》卷七雲（大正21·785c）︰‘于彼處中墮畜生行，諸衆生等種種名字，隨業分異，如業所造，所調叔迦（鸚鵡鳥）、奢梨迦（鸚鵒鳥）、拘翅羅（█鷗鳥）。’《大樓炭經》卷二〈阿須倫品〉雲（大正1·287b）︰‘樹上有飛鳥止，名爲鶴、孔雀、鴝鵒、白鴿，悉在樹上，甚好相和而鳴。’<#>［參考資料］　《阿彌陀經》；《起世因本經》卷七；《佛華嚴入如來德智不思議境界經》卷上；《十誦律》卷十九；《般若波羅蜜多心經幽贊》卷下；《玄應音義》卷二十二。<#>


meanings:
3494<一>梵語 śarīra，巴利語 sarīra。即死屍、遺骨之意。又作實利、設利羅、室利羅。意譯體、身、身骨、遺身。通常指佛陀之遺骨，而稱佛骨、佛舍利，其後亦指高僧死後焚燒所遺之骨頭。金光明經卷四捨身品（大一六‧三五四上）：「舍利者，是戒定慧之所熏修，甚難可得，最上福田。」又安置佛舍利之寶塔，稱爲舍利塔；安置佛舍利之瓶，稱爲舍利瓶；供養佛舍利之法會，則稱爲舍利會。　梵語 śarīra，或由動詞 śri（令依）轉爲名詞，意謂所依之身體；或由動詞śṛ（破壞）轉變而來，意謂易破壞。又梵語 dhātu，音譯馱都，爲舍利之異稱，據巴利文長部經註（Sumaṅgala-vilāsinī）所說，連結完整之身體（sarīra）火焚後，變成如磨過之真珠、黃金等之粉末（dhātuyo，爲 dhātu 之複數）；依之可知，sarīra 即指死屍；dhātuyo 則指荼毘後之遺骨；前者即稱全身舍利，後者稱爲碎身舍利。　長阿含卷四遊行經、菩薩處胎經卷三常無常品、法華經提婆達多品等亦有全身舍利與碎身舍利之說。另有謂將遺骨全部收入一塔者，稱爲全身舍利；將遺骨分置多處者，稱爲碎身舍利。關於全身、碎身舍利之說，或起源於古代印度梨俱吠陀時期所行之土葬與火葬二法，而以土葬之遺體稱爲全身舍利，以火葬後之遺骨稱爲碎身舍利。浴佛功德經分舍利爲二：(一)生身舍利，又稱身骨舍利，即佛之遺骨。(二)法身舍利，又稱法頌舍利，即佛所遺之教法、戒律，而以舍利比喻之。法苑珠林卷四十分舍利爲三：(一)骨舍利，其色白。(二)髮舍利，其色黑。(三)肉舍利，其色赤。　一般所說之舍利係骨片，故其形狀、大小不一，質地堅硬而細緻；我國則多以豆粒狀者稱爲舍利。據傳佛之遺骨三分與諸天、龍王及人間；如帝釋天得受佛之牙舍利，歸返天上供養，捷疾鬼曾奪走一枚。又於禮拜佛舍利外，亦有禮拜阿難、目連、舍利弗等之舍利者。蓋禮拜遺身舍利之趣旨，與禮拜佛成道之菩提樹、金剛寶座、佛經行之足跡等皆同，即欲結下「值佛聞法」之因緣而速成菩提之意。　關於佛入涅槃後，八國分配佛舍利之事蹟，詳載於諸經。依長阿含卷四遊行經記載，其時，波婆國（巴 Pāvā）之末羅（巴 Malla）民眾欲分得舍利，於本土起塔供養，乃備四種兵至拘尸城（巴 Kusīnāra），遣使者請分舍利。然拘尸王謂世尊於該國滅度，國內之士民當自供養，遂拒分舍利。同時遮羅頗國（巴 Allakappa）之諸跋離（巴 Buli）民眾、羅摩伽國（巴 Rāmagāma）之拘利（巴 Koḷiya）民眾、毘留提國（巴 Veṭhadīpa）之婆羅門眾、迦毘羅衛國（巴 Kapila）之釋種（巴 Sakya）民眾、毘舍離國（巴 Vesālī）之離車（巴 Licchavī）民眾、及摩揭陀國（巴 Magadha）阿闍世王（巴 Ajāta-sattu）亦各備四種兵進渡恆水，勅香姓婆羅門（巴 Doṇa）請分舍利，拘尸王亦以同理由拒分舍利，諸王即欲執干戈以力取，香姓婆羅門告諭彼等不可，乃八分舍利與八國，八國皆得舍利而歸，各起塔供養。　有關八塔之位置亦有多種傳說。西元一八九八年，法人皮佩（W.C. Peppé）於尼泊爾國南境之皮普拉瓦（Pīprāvā）發掘古墳，得一大石櫃，其中藏有蠟石壺二個、蠟石器一個、蠟石篋一個及水瓶之破片若干。蠟石壺一小一大，皆收骨片，小壺爲球狀，分成上下二部，上半爲壺蓋，附有瓶形之把手，蓋上刻有阿育王時代或該時代以前所使用之 Brahmī 文字之銘文二行，內容謂：此乃佛陀舍利龕，爲著名的釋迦族及其妹、妻子等所奉祀。由此刻銘可知其骨片爲八國分配釋尊舍利時分與迦毘羅衛國之一分，亦可證明長阿含等經所傳者爲事實。尼泊爾發掘之佛骨後由英國政府贈與暹羅國王，王復以部分贈與錫蘭（斯里蘭卡）、緬甸及日本等國。　八分舍利後，至阿育王時，王開啟羅摩伽國以外之七塔，取其舍利盛於八萬四千寶篋，建立八萬四千寶塔。據巴利文大史（Mahāvaṃsa, ch. xvii）載，阿育王之子摩哂陀（巴 Mahinda）至錫蘭弘教，天愛帝須王（巴 Devānaṃpiya-tissa）即向阿育王請求舍利，並以極莊嚴之儀式迎請。另據高僧法顯傳師子國（錫蘭）條載，該國王城中有佛齒精舍。大唐西域記卷十一亦有相同之記載，謂僧伽婆羅國（錫蘭）王宮之側有佛牙精舍。　西域地方亦盛行供養佛舍利，如法顯傳載，那竭國界醯羅城中有佛頂骨精舍。西域記卷一迦畢試國條載，該國有龍王所建之窣堵波，其中供奉如來之骨肉舍利；在王城西北之大河南岸有舊王伽藍，其中供奉如來頂骨一片。又據西域記卷十二載，玄奘歸國時攜回如來舍利一五○粒。宋高僧傳卷一則載，唐代義淨歸國時攜回舍利三百粒。　在我國，由於至誠而感得舍利之記述甚多，如出三藏記集卷十三載，康僧會至江東見吳王孫權，王問佛法之靈驗事，乃祈請三七日，感得舍利，王命力士以鐵槌砧擊之，無絲毫異狀，大爲歎服，遂創立建初寺。又廣弘明集卷十七、集神州三寶感通錄卷上、法苑珠林卷三十八、卷四十等，亦多記載晉代、劉宋以後有關舍利之神異及建造舍利塔之事蹟。該類由至誠感得之舍利，與佛之真身舍利自是不同。　據法苑珠林卷三十八載，廣弘明集卷十五所列舉之十九座舍利塔中的岐陽法門寺，於北周武帝滅佛（574）後，復於唐顯慶四年（659）重開塔基，得舍利八粒。翌年，勅令請入東都大內供養，龍朔二年（662）還寺，憲宗元和十四年（819）再請入宮中，其時韓愈上奏「佛骨表」，謂佛乃夷狄之人，其枯骨不得入宮中，宜付諸水火而根絕之，帝怒而貶之爲潮州刺史，另勅張仲素撰「佛骨碑」。　在日本，亦早有感得舍利之事，如日本書紀卷二十敏達天皇十三年條載，司馬達等於所設齋會中感得舍利，呈與大臣蘇我馬子，馬子嘗試以鐵鎚擊之而不壞，投入水中而不沈。此外，據大智度論卷五十九載，即使供養小如芥子之舍利，功德亦無量無邊。〔雜阿含經卷二十三、佛般泥洹經卷下、佛本行集經卷七「八王分舍利品」、大品般若經卷十法稱品、寶篋印陀羅尼經、無垢淨光大陀羅尼經、十誦律卷六十「五百比丘結集三藏法品」、法華經玄贊卷二、俱舍論光記卷八、四分律行事鈔資持記卷下四之一、廣弘明集卷一、洛陽伽藍記卷五、慧琳音義卷二十七〕　<二>梵語 śāri 或 śārikā，巴利語 sārī 或 sālikā。即百舌鳥。音譯奢利、奢唎、奢梨迦。又稱鴝鵒鳥、鸚鵒鳥、鶖鷺鳥、鶖露鳥、春鸜鳥、反舌鳥。大樓炭經卷二阿須倫品（大一‧二八七中）：「樹上有飛鳥止，名爲鶴、孔雀、鴝鵒、白鴿，悉在樹上，甚好相和而鳴。」 蓋此鳥有二種，(一)學名 Gracula religiosa，(二)學名 Turdus salica。前者棲息於印度、緬甸、馬來半島等地，身長約二十五公分，嘴爲橙色，腳黃色，羽毛黑色，眼下及下頭部有肉垂，能爲人語。　又據玄應音義卷二十一所載，梵語 sārīkā（舍利）爲雌鳥；梵語 sāra（舍羅）則爲雄鳥。〔起世因本經卷七、大威德陀羅尼經卷七、阿彌陀經、玄應音義卷二十二、慧苑音義卷下〕　<三>爲舍利子之略稱。即舍利弗（梵 Śāriputra），爲佛陀十大弟子之一，以智慧第一著稱。其母之眼似舍利鳥，故取名舍利，所生之子，則稱舍利子。〔大智度論卷十一〕


vietnamese:
xá lợi tử văn mã thắng thuyết pháp chứng quả xứ <pttđ>


vietnamese:
xá lợi tử dữ ngoại đạo luận nghị xứ <pttđ>


meanings:
3500盛裝舍利之器皿。又作舍利瓶、舍利壺、骨壺。舍利，梵語 śarīra，巴利語 sarīra；瓶，梵語 kumbha，巴利語同。多以金屬、石器、陶器、木材等製造，形狀不一。據長阿含卷四遊行經所載，佛涅槃後，荼毘遺骸，諸國遣使欲得佛舍利，時有香姓婆羅門，乃將佛舍利八分，分與八國，婆羅門則自得舍利瓶而歸。　今健馱邏出土之石刻品中，刻有桌上排列八個舍利瓶，而諸國代表圍繞其旁之相狀。又於吉希爾（Kizil）摩耶洞（Māyā-Höble）壁畫中，上半有八人各捧舍利瓶，將受舍利之像，下半則有八國代表騎馬參集，各於馬頸縛舍利瓶之圖像。凡此，均與佛般泥洹經卷下之記載吻合。　我國有關舍利瓶之記錄，如梁高僧傳卷一康僧會條載，僧會潛心祈請二十一日，果於銅瓶中感得佛舍利。又如歷代三寶紀卷九載，北魏孝明帝熙平元年（516），靈太后造永寧寺，立九層木浮圖，浮圖之上復有寶剎，剎上之金寶瓶含容舍利二十五石。　韓國曾於慶尚北道尚州發現金銅舍利壺，爲新羅時代所造，呈圓筒形，高約十一公分，直徑長約七公分，瓶蓋上有獅子鈕，瓶身陰刻四天王像。於日本，則多以琉璃瓶盛佛舍利，如上宮聖德法王帝說裏書所載。〔北本大般涅槃經卷下、廣弘明集卷十七、集神州三寶感通錄卷上、法苑珠林卷三十八、卷四十、東寶記卷二舍利納物壺形事、禪林象器箋殿堂門卵塔條、W.C. Peppé: The Piprahwa Stupa containing Relicsof Buddha, 1898〕（參閱「舍利」3495）


meanings:
（梵 Śāriputra，巴 Sāriputta，藏 Śa-riḥi-bu）佛陀十大弟子之一。有‘智慧第一’之稱。又作舍利弗多、舍利弗羅、舍利弗怛羅、奢利富多羅、設利弗呾羅。意譯鶖鷺子、鴝鵒子、鴝鵒子。梵漢幷譯，則稱舍利子、舍梨子。其母爲摩揭陀國王舍城婆羅門論師摩陀羅之女，以眼似舍利鳥，乃名舍利；故‘舍利弗’一詞之語意即‘舍利之子’之謂。又，別名憂波提舍、優婆室沙、鄔波底沙、優波替，此系從其父提舍（Tiṣya）之名而得。<#>舍利弗生于王舍城外那羅陀村（Nālada），有七弟一妹。幼時，即與鄰村之目犍連結交，嘗相偕共詣只離渠呵山大祭，見群衆雜沓，油然心生無常之感，遂相約出家學道。旋入删闍耶毗羅胝子（Sañjayavairaṭṭiputra，六師外道之一）之門下，七日七夜即會通其教旨，成爲其門人二五０人（一說五百人）中之上首。然舍利弗于內心仍未得安靜。一日，見馬勝比丘威儀端正、進止有方，乃問其所師何人，所習何法。馬勝答已，幷示‘一切諸法本，因緣生無主，若能解此者，則得真實道’一偈，舍利弗頓得法眼淨，乃徑告目犍連，各率弟子二五０人，共受佛戒。歸依佛陀後，常隨從佛陀，破斥外道，論究法義，代佛說法，主持僧事。領導僧團，多方翼贊佛化。<#>在佛陀弟子之中，舍利弗與目犍連被稱爲佛陀門下的‘雙賢’，是佛陀弘法的左右手。佛陀曾說︰‘舍利子生諸梵行；目連比丘，長養諸梵行。此二人當于我弟子中最爲上首，智慧無量，神足第一。’<#>佛陀對舍利弗是極爲信任，極爲稱嘆的。《雜阿含經》曾載︰‘佛告舍利弗︰汝今如是爲我長子，住于儀法，我所應轉法輪，汝亦隨轉。’佛陀也曾稱贊他‘持戒多聞，少欲知足，正念正受，捷疾智慧……。’在佛法的弘揚，衆生的教化方面，舍利弗有相當大的貢獻。<#>除了智慧、弘法爲後人所稱道之外，舍利弗與目犍連的友情，及其對佛陀的情誼，也是至情至性的。當目犍連爲執杖梵志所傷，即將涅槃時，舍利弗又知道佛陀即將辭世，他不忍見到佛陀與目犍連先他入滅，因此乃向佛陀請辭，然後回到故鄉安詳地入涅槃。<#>相傳《舍利弗阿毗曇論》、《阿毗達磨集異門論》即爲舍利弗所撰。<#>◎附︰印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第二章第一節（摘錄）<#>阿毗達磨論師<#>在初期集成的《雜阿含經》，佛教界已傳有同類相聚的學團形態。對佛教的開展，部派的分化，阿毗達磨論的興起，都應有思想與風格上的淵源。阿毗達磨是屬于‘法’的部門；與‘法’有關的佛世大比丘，領導僧倫，化洽一方的，有舍利弗（Śāriputra）、大目犍連（Mahāmaudgalyāyana）、大拘絺羅（Ma-hākauṣṭhila）、大迦旃延（Mahākātyāyana）、富樓那（Purṇamaitrayṇīputra）、阿難（Ānanda）。試分別諸大阿羅漢的特性，以推論阿毗達磨學系的傳承。不過，佛陀時代，一味和合時代，這幾位聖者，都是佛教界所尊敬的，彼此間也是相互學習的。即使學風有些特色，也决沒有後代那樣的宗派意味，這是我們應該記住的。<#>舍利弗、大目犍連、大拘絺羅，可以看作同一學系。舍利弗與目犍連，起初都是删闍耶（Sañjaya）的弟子，同時于佛法中出家，同負助佛揚化的重任，又幾乎同時入滅。法誼與友誼的深切，再沒有人能及的了。舍利弗爲‘大智慧者’，大目犍連爲‘大神通者’，爲佛的‘雙賢弟子’。大智慧與大神通──大智與大行，表徵了佛教的兩大聖德（圓滿了的就是佛，稱爲‘明行圓滿’）。大目犍連被譽爲神通第一，對法義的貢獻，傳述自不免缺略了（舍利弗少有神通的傳說，其理由也是一樣）。在《中阿含經》中，舍利弗被稱譽爲猶如生母，目犍連如養母︰‘舍利子比丘，能以正見爲導禦也。目犍連比丘，能令立于最上真際，謂究竟漏盡。’陶練化導僧衆的能力，目犍連是不會比舍利弗遜色的。《中部》〈牛角林大經〉，大目犍連以爲︰‘是二比丘，爲論阿毗達磨，相互發問；相互發問，應答無滯。’足以使林園生色。阿毗達磨論師的風尚，明白的表示了出來。說一切有部傳說︰大目犍連造《阿毗達磨施設論》，也表示了大目犍連與阿毗達磨間的關係。<#>大拘絺羅與舍利弗的關係，異常密切。說一切有部傳說︰大拘絺羅是舍利弗的母舅。銅鍱部的傳說︰大拘絺羅從舍利弗出家受戒。無論爲甥舅，或師弟間的關係，從《阿含經》看來，舍利弗與大拘絺羅的問答最多，而且著重于法義的問答。如《中阿含經》（卷五十八）的〈大拘絺羅經〉，《中阿含經》（卷七）的〈大拘絺羅經〉，都是法義問答集，而被稱爲毗陀羅的。以《雜阿含經》來說，共三經，問答的主題，是明與無明，這正是《毗陀羅大經》問答的開端。此外，如問緣起非四作，如來死後不可記，欲貪是系，現證、應觀無常苦空無我。大拘絺羅的問答，幾乎都與舍利弗有關。而且，南傳與漢譯，問者與答者，往往相反。這可說是二大師的相互問答，思想已融和爲一。又如大拘絺羅得無礙解第一，考《小部》的〈無礙解道〉，可說是以無礙解得名的。無礙解的本義，與聖道中心的阿毗達磨有關。四無礙的解說是︰法無礙的法，是五根、五力、七覺支、八聖道支；義無礙，詞無礙，辯說無礙，就是這些法（聖道）的義，法的詞，法的辯說。切實的說，由于阿毗達磨論（聖道）的論說，注意到法的義、法的詞、法的辯說，而形成四無礙解一詞。大拘絺羅稱爲無礙解第一，可以想見他與阿毗達磨論的關係。<#>舍利弗大智慧第一，是‘逐佛轉法輪將’，稱‘第二師’，可說釋尊以下，一人而已。在經、律中，舍利弗有多方面的才能，如破斥外道，分別經義，代佛說法，編集經法，主持僧事，維護僧伽的健全與統一，與其他大弟子問答等。著眼于阿毗達磨的淵源，那末，(1)與大拘絺羅的法義問答，被稱爲毗陀羅。(2)《中阿含經》（卷七）的〈分別聖諦經〉，《中阿含經》（卷七）的〈象迹喻經〉，都是舍利弗對四諦的廣分別。條理嚴密，近于阿毗達磨的風格。舍利弗的特重分別，在初期聖典中，已充分表現出來。(3)大拘絺羅稱無礙解第一，而這也是舍利弗所有的勝德。如說︰‘初受戒時，以經半月，得四辯才而作證。’‘舍利弗成就七法，四無礙解自證知’。(4)舍利弗的深廣分別，在教團內，引起了部分人的反感。除提婆達多（Devadatta）系而外，黑齒（Kaḷārakhattiya）比丘一再在佛前指訴︰舍利弗自說生死已盡，自稱能以異文異句，于七日七夜中，奉答佛說。舍利弗說滅盡定（阿毗達磨義），受到優陀夷（Uddāyin）的一再反對。舍利弗領導大衆，游行教化，某比丘向佛指訴︰舍利弗輕慢了他。雖然舍利弗始終受到佛的贊嘆，佛的支持，但可見舍利弗在當時，領導僧衆的地位，問答分別的學風，曾引起教內部分人士的不滿。<#>綜合聖典的傳述來說，舍利弗、大目犍連、大拘絺羅，從事僧團的領導，法義的論究工作，成一有力的系統。這一學系，對于阿毗達磨，有最深切的關係。《雜阿含經》中，舍利弗與大拘絺羅的法義問答，已表現了分別的學風。到《中阿含經》，阿毗達磨論，毗陀羅論，毗崩伽的發達，莫不傳說爲與舍利弗及大拘絺羅有關。雖不能就此論定，這是舍利弗、大目犍連、大拘絺羅自身言行的直錄。然如解說爲︰這是舍利弗（大拘絺羅）及承受其思想的學者，在佛法的開展中，闡明舍利弗等傳來的學說的集錄，應該與事實的距離不遠。在這一系中，舍利弗居于主導的地位。<#>［參考資料］　《佛本行集經》卷四十七、卷四十八；《大智度論》卷十一；《十二游經》；《中阿含經》卷五～卷七；《增一阿含經》卷十八、卷二十六；《衆許摩呵帝經》卷十一、卷十二；《賢愚經》卷十〈須達起精舍品〉。<#>


meanings:
3495梵名 Śāriputra，巴利名 Sāriputta。佛陀十大弟子之一。又作舍利弗多、舍利弗羅、舍利弗怛羅、舍利弗多羅、奢利富多羅、奢利弗多羅、奢唎補怛羅、設利弗呾羅。意譯鶖鷺子、秋露子、鴝鵒子、鸜鵒子。梵漢並譯，則稱舍利子、舍梨子。舊譯「身子」，或係誤以 śāri（舍利鳥）作 śarīra（身體）。梵語putra（弗），意謂子息。其母爲摩伽陀國王舍城婆羅門論師之女，出生時以眼似舍利鳥，乃命名爲舍利；故舍利弗之名，即謂「舍利之子」。又名優波底沙（梵 Upatiṣya，巴 Upatīṣya），或作優波提舍、優波帝須等。意譯大光，即從父而得之名稱。　據佛本行集經卷四十八舍利目連因緣品載，舍利弗自幼形貌端嚴，及長，修習諸技藝，通曉四吠陀。年十六即能挫伏他人之論議，諸族弟悉皆歸服。年少之時，與鄰村之目犍連結交，嘗偕伴赴王舍城外祇離渠呵之大祭，見眾人混雜嬉戲，頓萌無常之感，即剃除鬚髮，投六師外道中之刪闍耶毘羅胝子（梵 Sañjayavairaṭṭiputra）出家學道，僅七日七夜即貫通其教旨，會眾二百五十人皆奉之爲上首，然舍利弗猶深憾未能盡得解脫。　其時，佛陀成道未久，住於王舍城竹林精舍，弟子阿說示（又稱馬勝比丘）著衣持鉢，入城中乞食。舍利弗見其威儀端正，行步穩重，遂問所師何人，所習何法。阿說示乃以佛陀所說之因緣法示之，令了知諸法無我之理。舍利弗旋即與目犍連各率弟子二百五十人同時詣竹林精舍皈依佛陀。　據十二遊經載，舍利弗歸佛後，常隨從佛陀，輔翼聖化，爲諸弟子中之上首；復以聰明勝眾，被譽爲佛弟子中「智慧第一」。另據眾許摩訶帝經卷十一、卷十二、賢愚經卷十須達起精舍品等載，舍利弗並通曉外典，屢以超絕之辯才摧伏赤眼婆羅門等外道；而須達多長者之皈依佛陀，捐建祇園精舍等事，亦爲舍利弗撮挽接引所致。又據四分律卷四十六、十誦律卷三十七等載，佛陀晚年，提婆達多唱五事非法，欲破僧團，並率五百比丘遁入伽耶山中，舍利弗乃與目犍連共至彼山，令五百比丘自悟其非，復歸佛陀。　舍利弗一生爲僧伽長老崇敬，且屢爲佛陀所讚美。後較佛陀早入滅，七日後荼毘，葬遺骨衣鉢於祇園，須達多長者並爲之建塔。又據法華經譬喻品所載，舍利弗得佛陀之記莂，於未來世當得作佛，號華光如來。又現存之阿毘達磨集異門足論二十卷、舍利弗阿毘曇論三十卷，相傳係舍利弗所講說者。〔雜阿含經卷四十五、增一阿含經卷三弟子品、卷三十三、佛所行讚卷四大弟子出家品、中本起經卷上舍利弗大目犍連來學品、僧伽羅剎所集經卷下、有部毘奈耶出家事卷一、大智度論卷十一、卷四十五、大唐西域記卷四、卷六、玄應音義卷三、P. Bigandet: The Life or Legend of Gandama, vol. I〕


vietnamese:
xá lợi phất độ nhị đệ tử thuyết pháp điên đảo <đpb>


vietnamese:
xá lợi phất ma ha mục liên du tứ cù kinh <đpb>


vietnamese:
xá lợi phất mục liên tiên phật nhập diệt <đpb>


vietnamese:
xá lợi phất mục liên tiên phật nhập diệt <pqđtđ>


vietnamese:
xá lợi phất mục liên trác hiện thần lực <đpb>


vietnamese:
xá lợi phất quá khứ thoái đại thừa hướng tiểu đạo <đpb>


meanings:
3499請參閱 舍利弗阿毘曇論 梵名 Śāriputrābhidharma-śāstra。凡三十卷。又稱舍利弗阿毘曇。姚秦曇摩耶舍、曇摩崛多等合譯。收於大正藏第二十八冊。內容係解釋小乘諸法之名義，並加以分類組織。體裁同於六足論中之集異門足論。計分四分三十三品：第一問分十品，第二非問分十一品，第三攝相應分二品，第四緒分十品。　其中，第一問分，就十二入、十八界、五陰、四諦、二十二根、七覺、三不善根、三善根、四大、五戒等作問答解釋。第二非問分，先略解色界非色界等之一六○事、思業思已業等之二○五事、凡夫人非凡夫人之七十五事、正見正智等之二三四事；其次，再詳釋十二因緣、四正勤、四神足，又隨釋所引中阿含經卷二十四、雜阿含經卷三十等之文，復依增上法列舉解釋身念處乃至十一解脫入之三十八事，及恃生乃至六十二見等四二○事。第三攝相應分，初舉苦諦繫法非苦諦繫法四二三事，次分性門攝事門，又闡釋眼識界耳識界等七十二事，而說各法之相應關係。第四緒分，闡釋因緣無間緣等十緣、因因無間因等三十三因、因起等六十六名色、見結等十結、身口意等三行、一五八觸、聖心非聖心等一三七心、殺生等十不善業道、不殺生等十善業道、五支定五智定等二六三定。　本論之內容與其他小乘之諸大論書相比略有異同，例如與法蘊足論相比，缺少預流支、證淨、聖種等三品；與品類足論辯千問品相比，缺少四證淨、四聖種等二事；與巴利文毘崩伽（Vibhaṅga）相比，則缺少有關法心（巴 dhammahadaya）之論述。此外，關於本論之成立、弘傳，及其論旨與各部派之關係，有下列說法：(一)根據大智度論卷二、部執異論疏與三論玄義等之說，本論係佛陀十大弟子之舍利弗所講說，後由犢子部弘傳。(二)法華經玄贊卷一則認爲本論係正量部之教義。(三)若由本論第二十七假心品之立論內容觀之，則顯然與大眾部所立之義相同，故可謂本論論旨亦通於大眾部之教說。〔出三藏記集卷二、開元釋教錄卷四、大藏經南條目錄補正索引、宗教界第十之八法蘊足論の成立（椎尾辨匡）〕


meanings:
3504梵名 Syāmagrāma，巴利名 Sāmagāma。即釋迦族之村。又作舍摩迦子聚落、緬祇優婆塞林。某次，世尊居住於此村中，獲悉裸形外道之師尼乾子（巴 Nigaṇṭha Nātaputta）之死訊，乃講說舍彌村經（巴 Sāmagāma-sutta）。上述之事載於巴利文中部經第一○四，長部經第二十九清淨經（Pāsādika-suttanta）中亦有類似記載。〔中阿含卷五十二周那經、息諍因緣經〕


meanings:
3503梵語 śālmali 或 śalmal, śalmalī, śālmalī, śālmalin。又作舍摩、舍摩梨、舍婆利、奢摩羅（梵 śalmala）。意譯作木棉，俗稱班枝花。學名 Bombox heptaphyllum。乃高達十二、三公尺之落葉大喬木，樹皮如青桐，葉呈掌狀，其枝有銳利之刺，花爲黃赤色，形狀如樁，果殼內有絮，成熟即自出，細滑光亮，無粘著力，故不適於紡絲，人多取之作枕褥。〔起世經卷三、大智度論卷十二、翻梵語卷九、和漢三才圖繪卷八十四〕


meanings:
Bỏ áo trắng theo áo đen. Ý nói bỏ tục để xuất gia làm tăng. Vì người thế tục thường mặc áo trắng (tố), còn người xuất gia thường mặc áo nhuộm hoặc áo đen (truy). Bài tựa của Đàm Lâm cho sách Lược Biện Đại Thừa Nhập Đạo Tứ Hạnh của Bồ-đề Đạt-ma trong CĐTĐL q. 30 ghi: »志 存 摩 訶 衍 道。 故 捨 素 從 緇 紹 隆 聖 種。 – Đạt-ma chí đặt ở đạo Đại thừa nên bỏ tục để xuất gia làm tăng, nối tiếp và làm rạng rỡ dòng thánh«.


meanings:
3505<一>梵語 sāra。即百舌鳥之雄鳥，能說人語。據玄應音義卷二十一載，舍羅，乃百舌鳥之雄鳥；若稱舍利（梵 sārīkā），則爲雌鳥。（參閱「舍利」3495）　<二>梵語 śalākā。意譯籌。即以竹、木、銅、鐵等所作之細板，用於教團行滅諍或布薩時計算比丘之數。〔四分律刪繁補闕行事鈔卷上四〕（參閱「籌」6777）


meanings:
3503梵名 Śacī 或 Śaci 或 Śacikā，巴利名 Sujā 或 Sujātā。又作舍之、舍支、釋脂、設芝、設支、娑呬迦。意譯淨量、妙安。乃帝釋天之妃，阿修羅之女。　據雜阿含經卷四十載，舍脂爲帝釋天之第一天后，帝釋因此而稱舍脂鉢低。據玄應音義卷二十五載，舍脂，意爲能縛，謂女人若可愛，能令男子生染著。又據新華嚴經卷四十四載，舍支能於一音之中出千種音。大毘婆沙論卷六十一則載，設芝發諂媚之音時，令洲胤仙人生愛欲，而退失勝定，螺髻隨之墮落。　此外，據大莊嚴論經卷十載，舍之嘗與帝釋共同供養摩訶迦葉。又大三摩惹經載，娑呬迦爲天女之一。〔別譯雜阿含經卷二、北本大般涅槃經卷三十三、正法念處經卷二十五、大智度論卷五十六、慧琳音義卷二十六〕


meanings:
3504舍衛，梵名 Śrāvastī，巴利名 Sāvatthī。爲中印度古王國名。又作舍婆提國、室羅伐國、尸羅跋提國、舍囉婆悉帝國。意譯聞物、聞者、無物不有、多有、豐德、好道。又以此城多出名人，多產勝物，故稱聞物國。本爲北憍薩羅國（梵 Uttara-Kośalā）之都城名，爲別於南憍薩羅國（梵 Dakṣiṇa-Kośalā），故以都城代稱。　關於舍衛國名稱之由來有數種說法，如毘濕奴富蘭那（梵 Viṣṇu-purāṇa）所載，該都城之創建人爲日種王（梵 Śrāvasta）。另如南方佛教所傳，有人問：「此城有何種貨物?（巴 kim bhaṇḍaṃ atthi）」城中之人則答：「無物不有。（巴 sabbaṃ atthi）」又梵語 śrava, śravas 係耳、聞、好名聞之意，後轉釋爲舍衛國之名。　佛陀在世時，波斯匿王統治此國。據分別功德論卷二載，佛陀於舍衛國前後居止二十五年，較住於其他諸國長久，由於此國最妙、多珍奇，人民知義理；而祇洹精舍特有神驗，當眾僧講集時，有獼猴數千前來，在左右觀聽，寂靜無聲，諸飛鳥亦普皆來集；以此國多仁慈，故異類影附。大智度論卷三載，舍衛城爲佛出生地，爲報生地之恩，故多住此。諸經典中，常見其名，且阿含部之諸經、賢劫經、彌勒下生經、彌勒上生經、大寶積經郁伽長者會等諸會，阿彌陀經、文殊般若經、金剛般若經等皆於此處說。　佛在世時，舍衛國有九億之家，然至西元五世紀初，法顯至此地巡禮時，已頗荒廢，再經二百年，玄奘經此地時，更爲荒蕪。如城內原有勝軍王所建大法堂、鉢邏闍鉢底精舍、須達長者故宅、指鬘外道悔改證果之處等遺址；城外則有祇園精舍、佛陀爲病比丘看病處、舍利弗目連競神通處、外道殺淫女謗佛處、提婆達多陷入地獄大坑、群盜得眼林，及城外西北約十八公里處之迦葉佛本生地等遺址，種種聖蹟皆成廢墟。 有關此國之位置，據英國考古學家康林罕（A. Cunningham）推定，近於尼泊爾之奧都（Oudh，古稱沙祇，巴 sāketa），北方約九十餘公里處，即拉布提河（Rapti）左岸之沙赫瑪赫（Sahet Mahet）地方。因近年在該處發掘銘刻有 śrāvastī 之巨大佛像、大唐西域記卷六所說周長約五公里之城壁，及記述布施祇園精舍田地之銅板等，足資證明此處即舍衛國故址之地。〔雜阿含經卷二十三、中阿含卷五十五持齋經、長阿含經卷三、增一阿含經卷四十九、十二遊經、四分律卷五十、摩訶僧祇律卷八、阿育王傳卷二、金剛般若經疏、阿彌陀經疏、勝鬘寶窟卷上本、高僧法顯傳、釋迦方志卷上、玄應音義卷三、慧苑音義卷下、A. Cunningham: Ancient Geography of India;J.Ph. Vogel: The site of Śrāvastī（J.R.A.S. 1908）〕


vietnamese:
xá vệ quốc vương mộng kiến thập sự kinh <đpb>


meanings:
（梵 Śrāvastī，巴 Śāvatthi，藏 Gñan-yod）古代中印度五大城市之一，即憍薩羅國的都城。又作舍婆提、室羅伐、室羅筏、尸羅跋提、舍囉婆悉帝、室羅伐悉底等。又譯爲聞、聞物、聞者、無物不有、豐德、好道等名。由于佛陀在此地教化四衆，爲時甚久，因此經典中屢載其名。<#>佛陀在世時，波斯匿、毗琉璃二王統治此城。至西元五世紀初，東晋·法顯前往巡禮時，已呈荒蕪空曠之景象。其後二百年，唐·玄奘至此地時，都城頽圮，伽藍荒廢，外道甚多。諸聖迹多成廢墟，如城內的須達長者故宅、波斯匿王所建大法堂、指鬘外道改悔證果處、大愛道精舍故址，以及城外的祇園精舍、舍利弗、目犍連競神通處、提婆達多陷入地獄大坑、舍利弗降伏外道故地、影覆精舍等皆不復得見。<#>關于此地的地理位置，依康寧罕（A.Cunningham）《印度古代地理》（AncientGeography of India）之說，當位于接近尼泊爾的歐杜（Oudh）之北約九十三公里處，即今日貢達（Gonda）之西的沙黑特·馬黑特（Sahet Mahet）。在巴拉朗浦（Balarampur）車站以西約十八公里處。<#>又，關于此地的荒廢年代，康寧罕依南方所傳，以爲是在克拉達拉（Khiradhāra）王之後，法顯至天竺之前。即與西元五世紀初貢達王朝的沒落有關。但由觀音等像的發掘，及銅版刻記布施寺田等諸史實，可知玄奘來訪之後，此地仍續行大乘教，至少至西元十三世紀左右仍有僧團存在。<#>［參考資料］　方之《印度佛教聖迹簡介》。<#>


meanings:
(place) Skt. Śrāvastī, Pali sāvatthī, Sāvatthī


meanings:
4593 請參閱 默置記 梵語 upekṣā-saṃbodhyaṅga，巴利語 upekha-sambojjhaṅga。七覺支之一。又作捨等覺支、護覺支、行護覺意。捨，為捨離之意；覺支，以近菩提之位，能成就如實之覺；捨覺支，即捨離所見念著之境時，能覺了而永不追憶虛偽不實之法。即心為平等性，以行捨為體，而住於寂靜。〔雜阿含經卷二十六、法界次第卷中（智顗）〕（參閱「七覺支」125）


vietnamese:
xá đầu gián thái tử nhị thập bát tú kinh <đpb>


meanings:
① Liếm, lấy lưỡi liếm vật gì gọi là thỉ. Ta quen đọc là chữ để. Trang Tử 莊子: Tần vương hữu bệnh triệu y, phá ung toà giả đắc xa nhất thặng, thỉ trĩ giả đắc xa ngũ thặng 秦王有病召醫，破癰痤者得車一乘，舐痔者得車五乘 vua Tần bị bệnh, vời thầy thuốc lại, kẻ mổ vỡ nhọt lớn, được xe một cỗ, kẻ liếm trĩ được xe năm cỗ.


meanings:
stretch out, extend, unroll, unfurl, expand


meanings:
① Thư thái, thư sướng. ||② Thư thả. ||③ Duỗi ra, mở ra.


meanings:
① Dãn ra, duỗi ra, mở ra: 舒眉展眼 Mở mặt mở mày; ② Thích ý, thư thái, thảnh thơi: 舒服 Dễ chịu, khoan khoái; ③ Thong thả, thư thả, chậm rãi: 舒徐 Chậm rãi, khoan thai; 舒緩 Chậm rãi, ung dung; ④ [Shu] (Họ) Thư.


meanings:
Liếm: 貓舔爪子 Mèo liếm vuốt chân; 舔舔嘴唇 Liếm môi liếm mép.


meanings:
（梵 pratyutpanna-samādhi）修行法之一。指經過七日乃至九十日間的依法精進修行，終得佛現前的三昧，即所謂‘見佛定’。語出《般舟三昧經》。‘般舟’一詞，智顗《摩呵止觀》卷二之一譯爲常行或佛立；善導《般若贊》譯爲常行道，又名立定見諸佛；元曉《般舟經略記》譯爲定意。<#>譯爲‘常行’及‘常行道’，乃根據《般舟三昧經》卷上〈四事品〉所說（大正13·906a）︰‘不得臥出三月，如指相彈頃；經行不得休息，不得坐三月，除其飯食左右。’取其行相不得住、坐、臥。即行道無間斷之意。《般舟贊》更依此說其行相（大正47·448b）︰‘或七日、九十日，身行無間，總名三業無間。’蓋此行相雖屬身業，但因口稱佛名，意觀佛體，三業相應，故名三業無間。<#>又譯爲‘佛立’，也是根據《般舟三昧經》卷上〈問事品〉所說‘十方諸佛悉立在前’及〈行品〉所說‘持是行法便得三昧，現在諸佛悉立在前’之意而得名的。善導對此加以解釋，說‘由前三業無間，心至所感，即佛境現前。’<#>所謂‘定意’，是稱其心專注于一佛；又，‘立定見諸佛’的‘立定’是指能修之人，‘見諸佛’是指所見之境。《般舟三昧經》卷上〈行品〉雲（大正13·905c）︰‘持佛威神力于三昧中立，在所欲見何方佛，欲見即見，何以故？（中略）持佛威神力，持佛三昧力，持本功德力，用是三事故得見佛。’<#>關于此一法門的修習方法，《般舟三昧經》〈四事品〉所載，當在三個月中，除飯食及大小便之外，不坐、不臥、經行而不休息。善導的《觀念法門》則另舉一種行法，雲（大正47·24a）︰<#>‘欲入三昧道場時，一依佛教方法，先須料理道場，安置尊像，香湯掃灑。若無佛堂，有淨房亦得掃灑，如法取一佛像西壁安置。行者等從月一日至八日，或從八日至十五日，或從十五日至二十三日，或從二十三日至三十日，月別四時佳。行者等自量家業輕重，于此時中入淨行道，若一日乃至七日。盡須淨衣，鞋亦須新淨。七日之中皆須一食長齋，軟餅粗飯隨時醬菜儉素節量。于道場中晝夜束心，相續專心念阿彌陀佛，心與聲相續，唯坐唯立，七日之間不得睡眠，亦不須依時禮佛誦經，數珠亦不須捉，但知合掌念佛，念念作見佛想。’<#>東晋·慧遠首先于廬山結白蓮社，曾聚衆修習此法。爾後善導、慧日、承遠、法照等人又相繼著書、設道場加以弘揚，天臺宗智顗更將之列爲四種三昧之一，稱之爲常行三昧。<#>◎附一︰〈般舟三昧經〉（編譯組）<#>般舟三昧經（梵Pratyutpanna-buddha-saṃmukhāvasthita-samādhi-sūtra，藏Da-ltar-gyi saṅs-rgyas mṅ on-sum-du bshugs-paḥi tiṅ-ṅe-ḥdsin），三卷。支婁迦讖譯于東漢靈帝光和二年（179）。又作《十方現在佛悉在前立定經》、《大般舟三昧經》、《十方現在前立定經》，收在《大正藏》第十三册。全經凡分〈問事〉、〈行〉、〈四事〉、〈譬喻〉（以上卷上）、〈無著〉、〈四輩〉、〈授决〉、〈擁護〉、〈羼羅耶佛〉（卷中）、〈諸佛〉、〈無想〉、〈十八不共十種力〉、〈勸助〉、〈師子意佛〉、〈至誠佛〉、〈佛印〉（卷下）等十六品，叙述依般舟三昧以明見佛之法。<#>所謂‘般舟三昧’，據善導《般舟贊》所釋（大正47·448b）︰<#>‘梵語名般舟，此翻名常行道，或七日、九十日，身行無間，總名三業無間，故名般舟也。又言三昧者亦是西國語，此翻名爲定，由前三業無間心至所感即佛境現前，正境現時即身心內悅故名爲樂，亦名立定見諸佛也。’<#>本經之異譯本有同爲支婁迦讖譯之《般舟三昧經》一卷，以及《拔陂菩薩經》一卷（後漢失譯）、《大方等大集經賢護分》五卷（隋·闍那崛多譯）等。其中，一卷本《般舟三昧經》，據說其原傳于高麗，義天于肅宗十年（1105）携至日本。《開元釋教錄》卷一則以其爲闕本，謂其譯于光和二年，由竺佛朔翻譯，支讖傳語，河南孟福、張蓮筆受。<#>◎附二︰印順《初期大乘佛教之起源與開展》第十一章第三節（摘錄）‘般舟三昧’，意義是‘現在佛悉立在前（的）三昧。’‘現在佛’，是十方現在的一切佛。三昧修習成就了，能在定中見十方現在的一切佛，所以名‘般舟三昧’。見十方現在一切佛，爲什麽經中說念西方阿彌陀佛呢？修成了，能見現在一切佛，但不能依十方一切佛起修，必須依一佛而修；修成了，才能漸漸增多，見現在的一切佛。所以，‘般舟三昧’是能見現在一切佛的，修習時也是不限于念阿彌陀佛的。如《大方等大集賢護經》說︰‘若有比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷，清淨持戒，具足諸行，獨處空閑，如是思惟。于一切處，隨何方所，即若西方阿彌陀如來應供等正覺，是人爾時如所聞已，（中略）繫念思惟，觀察不已，了了分明，終獲見彼阿彌陀如來。’‘有諸菩薩，若在家，若出家，聞有諸佛，隨何方所，即向彼方至心頂禮，心中渴仰，欲見彼佛，（中略）得見彼佛光和澈，如淨琉璃。’<#>經文明顯的說︰‘于一切處，隨何方所，即若西方阿彌陀如來’；‘隨何方所，即向彼方’，可見西方阿彌陀佛，只是各方中的一方一佛而已。《般舟三昧經》也說︰‘菩薩聞佛名字，欲得見者，常念其方，即得見之。’學習‘般舟三昧’，是可以隨所聽聞而念各方佛的。依〈四事品〉說︰‘般舟三昧’的修習，在三月中，不坐、不臥、經行不休息，除了飯食及大小便，這是三月專修的‘常行’三昧。〈行品〉說︰‘念西方阿彌陀佛，（中略）其國名須摩提，一心念之。一日一夜，若七日七夜，過七日已後見之。’一日一夜，或七日七夜的念阿彌陀佛，與小本《阿彌陀經》相合，與〈四事品〉的三月專修不同。《阿彌陀經》只說‘于其臥止夢中見阿彌陀佛’，與‘般舟三昧’的定中見佛不同。三卷本補充爲︰‘過七日已後，見阿彌陀佛；于覺不見，于夢中見之’，才含攝了夢中見佛。所以‘般舟三昧’的三月專修，定中見佛，本來是與《阿彌陀經》所說不同的。所以舉西方阿彌陀佛，當然是由于當時念阿彌陀佛的人多，舉一般人熟悉的爲例而已。‘阿彌陀’的意義是‘無量’，阿彌陀佛是無量佛。‘無量佛’等于一切佛，這一名稱，對修習而能見一切佛來說，可說是最適合不過的。所以開示‘般舟三昧’的修習，就依念阿彌陀佛來說明。‘般舟三昧’是重于定的專修；念阿彌陀佛，是重于齋戒信願。不同的法門，在流傳中結合起來。如以爲‘般舟三昧’，就是專念阿彌陀佛的三昧，那就不免誤解了！‘般舟三昧’，是念佛見佛的三昧，從十方現在佛的信仰中流傳起來。在集成的《般舟三昧經》中，有值得重視的──唯心說與念佛三昧︰修‘般舟三昧’的，一心專念，成就時佛立在前。見到了佛，就進一步的作唯心觀，如《般舟三昧經》說（大正13·899b）︰<#>‘作是念︰佛從何所來？我爲到何所？自念︰佛無所從來，我亦無所至。自念︰欲處、色處、無色處，是三處（三界）意所作耳。（隨）我所念即見，心作佛，心自見（心），心是佛，心（是如來）佛，心是我身。（我）心見佛，心不自知心，心不自見心。心有想爲痴，心無想是涅槃。是法無可樂者，（皆念所爲）；設使念，爲空耳，無所有也。（中略）偈言︰心者不自知，有心不見心；心起想則痴，無心是涅槃。是法無堅固，常立在于念，以解見空者，一切無想願。’<#>這段經文，試參照三卷本，略爲解說。在見佛以後，應這樣的念（觀）︰佛從那裏來，自己又到了那裏？知道佛沒有從他方淨土來，自己也沒有到淨土去，只是從定心中見佛。因此，就理解到三界都是心所造作的，或者說是心所現的。隨自己所念的，那一方那一佛，就在定心中見到了，所以只是以心見心，幷沒有見到心外的佛。這樣，心就是佛，就是如來，（心也就是自身，自身也是心所作的）。自心見到了佛，但幷不能知見是自心。從這‘唯心所見’的道理，能解了有想的就是愚痴、生死，沒有想才是涅槃。一切都是虛妄不真實的，無可樂著的，只是‘念’所作的。那個‘念’，也是空的，無所有的。前說境不可得，這才說心不可得。如能够解見（三界、自身、佛、心）空的，就能于一切無想（無相）、無願，依三解脫門而入于涅槃了。這一唯心觀的次第，是以‘唯心所作’爲理由，知道所現的一切，都是沒有真實的。進一步，觀能念的心也是空的。這一觀心的過程，與後來的瑜伽論師相近。經中爲了說明‘唯心所作’，舉了種種譬喻︰夢喻──如夢中所見而沒有障礙相，夢見女人而成就淫事，夢還故鄉與父母等談論；觀尸骨喻──見白色、赤色、黑色等；鏡、水、油、水精喻──見到自己的身形。無著成立唯識無境的理由，也就是這樣，如《攝大乘論本》卷中說（大正31·138a）︰‘應知夢等爲喻顯示；謂如夢中都無其義，獨唯有識。雖種種色、聲、香、味、觸，舍、林、地、山，似義顯現，而于此中都無有義。’‘于定心中，隨所觀見諸青瘀等所知影像，一切無別青瘀等事，但見自心。’<#>唯識宗所依的本經──《解深密經》；成立‘唯心所現’，也是以淨鏡等能見影像，來比喻‘三摩地所行影像’的。依念佛三昧，念佛見佛，觀定境唯心無實，而悟入不生不滅（得無生忍），成爲念佛三昧，引歸勝義的方便。《大方廣佛華嚴經》〈入法界品〉，善財童子所參訪的解脫長者，成就了‘如來無礙莊嚴法門’。在三昧中，見十方諸佛︰‘一切諸佛，隨意即見。彼諸如來，不來至此，我不往彼。知一切佛無所從來，我無所至。知一切佛及與我心，皆悉如夢。’《華嚴經》所說，與《般舟三昧經》相近。《觀無量壽佛經》，是以十六觀，念阿彌陀佛土依正莊嚴的。第八觀‘觀佛’說︰‘諸佛如來是法界身，遍入一切衆生心想中。是故汝等心想佛時，是心即是三十二相、八十隨形好。是心作佛，是心是佛，諸佛正遍知海從心想生。’‘是心作佛，是心是佛’，雖與《般舟三昧經》相同，但已經是‘如來藏’說了。‘般舟三昧’在思想上，啓發了唯心所現的唯識學。在觀行上，從初期的是心作佛，發展到佛入我心，我心是佛的‘如來藏’說。<#>另一值得重視的，如《般舟三昧經》說（大正13·899a）︰‘念阿彌陀佛，專念故得見之。即問︰持何法得生此國？阿彌陀佛報言︰欲來生者，當念我名莫有休息，則得來生。’‘欲見佛，即見；見即問，問即報，聞經大歡喜。’<#>成就‘般舟三昧’的，能見阿彌陀佛。不只是見到了，而且還能與佛問答，聽佛說法。這是修習三昧成就，出現于佛弟子心中的事實。這一類修驗的事實，在佛教中是很普遍的。西元三至五世紀間，從北印度傳來，佛弟子有什麽疑問，就入定，上升兜率天去問彌勒。西元四世紀，‘無著菩薩夜升天宮，于慈氏菩薩所，受瑜伽師地論’，也就是這一類事實。在‘秘密大乘’中，修法成就了，本尊（多數是現夜叉相的金剛）現前；有什麽疑問，可以請求開示，也是普遍存在的宗教事實。在定中見到了，可以有問有答，在‘原始佛教’中，早已存在。如《中阿含經》〈長壽王品〉，就有好幾部經，與定中見聞有關的。《長壽王本起經》中，佛爲阿那律說︰在沒有成佛以前的修行時，修習見光明，見形色，‘廣知光明，亦廣見色’的過程。《天經》中說︰修得光明，見形色；與天（神）共相聚會；與天‘共相慰勞，有所論說，有所答對’；知道天的名字；知天所受的苦樂；天的壽命長短；天的業報；知道自己過去生中，也曾生在天中。這樣的修習，逐漸增勝的過程。《梵天請佛經》中，佛于定中升梵天，與梵天問答。《有勝天經》中，阿那律說︰光天、淨光天、遍淨光天的光，有優劣差別。‘彼（天）與我集，共相慰勞，有所論說，有所答對’。在定中，到另一界，見到諸天及魔等，與他們集合在一起，與他們論說問答（與大乘的到他方淨土，見他方佛與菩薩的情形相近），是存在于‘原始佛教’的事實。在‘原始佛教’中，佛與大弟子們，往來天界的記載不少。但那時，佛與大弟子們，對于定中所見到的，是要開示他們，呵斥他們，警策他們，所以佛被稱爲‘天人師’。佛涅槃以後，演化爲在定中，見當來下生成佛，現在兜率天的彌勒菩薩。十方佛現在說興起，‘大乘’佛弟子，就在定中見他方佛。在‘秘密大乘’中，佛弟子就在定中，見金剛夜叉。在定中有所見，有所問答，始終是一致的。但起初，是以正法教誨者的立場，教化天神；後來是請求佛、菩薩、夜叉們的教導。這是佛法的進步升華呢？佛教精神的迷失呢？<#>《般舟三昧經》集出的時間，試依八大菩薩而加以論斷，如《般舟三昧經》卷上說（大正13·902c）︰<#>‘■陀和與五百菩薩俱。（中略）羅憐那竭菩薩，從墮舍利大國出；橋曰兜菩薩，從占波大國出；那羅達菩薩，從波羅斯大國出；須深菩薩，從迦羅衛大國出；摩呵須薩和菩薩，（中略）從舍衛大國出；因坻達菩薩，從鳩閃彌大國出；和輪調菩薩，從沙只大國出︰一一菩薩各與二萬八千人俱。’<#>〈擁護品〉中，‘是八菩薩’集在一起，稱爲‘八大菩薩’。其中，■陀和（Bhadra-pāla）譯爲賢守，或賢護，是王舍城（Rajag-r!ha）的長者，《般舟三昧經》就是因賢護的啓問而說的。羅憐那竭（Ratnākāra）譯爲寶積，是毗舍離（Vaiśāli）的長者子。橋曰兜（Guhya-gupta），譯爲星藏，是占波（Campā）的長者子。那羅達（Naradatta）譯爲仁授，是波羅斯（Bārāṇasī），或說彌梯羅（Mithilā）的婆羅門。須深（Susīma）是迦維羅衛（Kapilavastu）人。摩呵須薩和（MahāSusārthavāha）譯爲大導師，或大商主，是舍衛（Srāvastī）的優婆塞。因坻達（Indradat-ta）譯爲主天，實爲主（天）授，是鳩閃彌（Kauśambī）人。和輪調（Varuṇadatta）譯爲水天，實爲水神授，是沙只（Sāketa）的優婆塞。八位菩薩的集爲一組，《般舟三昧經》以外，《賢劫經》、《八吉祥神咒經》，都說到‘八大正士’。帛尸梨蜜多羅（Śr^mitra）譯的《灌頂經》，也多處說到這八位。<#>這八位菩薩，是釋尊的游化地區，恒河流域的在家菩薩。《般舟三昧經》是爲在家菩薩（賢護）說的；幷囑累阿難（Ānanda）等比丘，及八菩薩受持宏通。在家菩薩在佛教中的地位，顯然的重要起來。這是大乘佛教流行，早期在家菩薩的代表人物；在傳說中，多少有點事實成分的。後來，大乘經有十六菩薩，如‘中品般若’，及《持心梵天所問經》、《無量壽經》、《觀察諸法行經》、《淨信童女會》、《觀彌勒菩薩上升兜率陀天經》等。大體依《般舟三昧經》的八菩薩（或缺少一二位），加入其他菩薩而成。數目的倍倍增多，是印度佛教的一般情况。從《般舟三昧經》的八菩薩，進到‘中品般若’、《持心經》等十六菩薩。依據這一點，《般舟三昧經》的成立，約爲‘下品般若’集成，‘中品般若’還在成立過程中，應爲西元50至100年頃。‘中品般若’不但序列十六菩薩，〈序品〉中說︰‘念無量國土諸佛三昧常現在前’，表示了對‘現在佛悉立在前三昧’的尊重。<#>‘般舟三昧’，是在家、出家，四衆弟子所共修的法門。早期的在家菩薩，出于恒河流域，或表示‘念佛見佛’法門，是從佛教中國傳來的。四衆弟子中，出家比丘修行的條件，第一是‘當清淨持戒，不得缺如毛髮，常當怖畏（地獄苦痛）。’三卷本作︰‘一切悉護禁法，出入行法悉當護，不得犯戒大如毛髮，常當怖畏。’可見這是比丘的‘戒具足’──‘安住具戒，善護別解脫律儀，軌則圓滿，所行圓滿，于微小罪生大怖畏’，是比丘在僧團中所受持的律儀生活。在家弟子而想修‘般舟三昧’的，‘常念欲弃家作沙門，常持八關齋，當于佛寺中’；‘敬事比丘、比丘尼，如是行者得三昧’。‘般舟三昧’雖通于在家修行，而是尊重傳統出家僧團的，與寺院通俗教化的齋戒相應的。無論在家、出家，這是三月專修的法門（可能與出家人三月安居靜修有關）。到了印度北方，念阿彌陀佛的地區，結合而流行起來，于是有了‘一日一夜’、‘七日七夜’（《阿彌陀經》所傳）的修法。‘般舟三昧’的本質，是依假想觀而成三昧，屬于‘定’法，但依此深化而又淺化起來。深化是︰在定中起唯心無實觀，引入三解脫門；或融攝‘般若’而說無著法門。淺化是︰與‘般若法門’一樣，使成爲普遍學習的法門。對一般人來說，如三歸、五戒、布施而外，‘作佛形像’，‘持好素寫是三昧’。造佛像與寫經，成爲當時佛教的特色。‘聞是三昧，書學誦持，守之一日一夜，其福不可計’，與‘下品般若’一樣的，推崇讀、誦、書寫的功德。〈擁護品〉說︰八大菩薩是‘人中之師，常持中正法，合會隨順教’，更說‘持是三昧’所得的現世功德，與‘下品般若’所說的相近。後來，‘若有急（疾），皆當呼我八人名字，即得解脫。壽命欲終時，我八人便當飛往迎逆之’，八大菩薩成爲聞聲救苦的菩薩。《般舟三昧經》，就這樣的成爲普遍流行的法門。三卷本說到︰‘却後亂世，佛經且欲斷時，諸比丘不復承用佛教。然後亂世時，國國相伐，于是時是三昧當複現閻浮利。’《賢護經》又說︰‘複此八士諸菩薩，當來北天授斯法。’《般舟三昧經》，在北方全部集成，約在西元一世紀末。<#>［參考資料］　《拔陂菩薩經》；《坐禪三昧經》卷下；《大智度論》卷七；道端良秀《中國淨土教史の研究》。<#>


meanings:
（梵 Prajñākaragupta；700～750左右）印度佛教論理學者。生于孟加拉，屬于經量部有形象知識論者。法稱寂後，研究其學說者分成文獻學派、哲學派、宗教學派等三派。般若伽羅笈多爲宗教學派的創立者。在陳那、法稱的論理學著作中，領悟出佛陀的本質，進而解明佛之法身、自性身、智身的意義。其後繼者又分芝那（Jina）、羅維笈多（Ravigupta）、夜摩梨（Yamari）三系統。氏除撰有《量評釋莊嚴》（系《量評釋》的注釋書）外，另著《同時知覺必然性論證論》（Sahopa-lambhaniyamasiddhi）一書，該書系闡釋‘唯識性論證因’的唯識論書。<#>關于其生卒年代，據西藏《登噶爾瑪目錄》（成立于842年）收錄其所有著作而言，一說其可能生存于九世紀前半期。此外，其學統雖未傳至西藏，但是藉由《量評釋莊嚴》藏譯本（rN□.og Blo ldan śes rab譯，1059 ～1109）的流傳，其學說仍爲西藏人所知。<#>［參考資料］　《布頓佛教史》；《多羅那他佛教史》；《大學說》；《インド論理學史》；《佛教論理學》。<#>


meanings:
→ nhị thập thất tổ bát nhã đa la tôn giả 二十七祖般若多羅尊者


meanings:
4302請參閱 般若波羅蜜多心經 請參閱 般若波羅蜜多心經略疏  （?～457）梵名 Prajñātāra。禪宗所立西天二十八祖中之第二十七祖。又稱瓔珞童子。東天竺人，婆羅門種。幼喪父母，常遊於閭里，行誼近似「常不輕菩薩」。約二十歲遇二十六祖不如蜜多，受付囑而成為西天第二十七祖。得法後，至南天竺香至國，度王之第三子菩提多羅（即菩提達磨）並付其法，未久即自焚其身而寂，年壽不詳。後菩提達磨東渡中國，為我國禪宗之初祖。〔出三藏記集卷九、景德傳燈錄卷二、五燈會元卷一〕


meanings:
（梵 prajñā-paramitā，巴 paññā-pāramī，藏 śes-rab-kyi pha-rol-tu-phyin-pa）又作般若波羅蜜多、般羅若波羅蜜、鉢羅腎攘波羅蜜；意譯慧到彼岸、智度、明度、普智度無極、明度無極。或稱慧波羅蜜多、勝慧波羅蜜多、慧波羅蜜、智慧波羅蜜。六波羅蜜之一，十波羅蜜之一。指照了諸法實相、窮盡其極之菩薩大慧。如《大品般若經》卷二十一〈三慧品〉雲（大正8·376a）︰<#>‘佛言︰得第一義，度一切法到彼岸。以是義故，名般若波羅蜜。複次須菩提，諸佛菩薩辟支佛阿羅漢，用是般若波羅蜜得度彼岸，以是義故，名般若波羅蜜。複次須菩提，分別籌量破壞一切法，乃至微塵，是中不得堅實，以是義故，名般若波羅蜜。複次須菩提，諸法如法性實際，皆入般若波羅蜜中，以是義故，名般若波羅蜜。’<#>《大智度論》卷十八雲（大正25·191a）︰‘般若言慧，波羅蜜言到彼岸，以其能到智慧大海彼岸，到一切智慧邊，窮盡其極，故名到彼岸。’同書卷八十五亦雲（大正25·655c）︰‘一切菩薩道名菩薩行，悉遍知諸法實相智慧，名般若波羅蜜。’<#>般若波羅蜜乃六波羅蜜之根本，一切善法之淵源，又稱諸佛之母。如《大品般若經》卷十四〈佛母品〉雲（大正8·323b）︰<#>‘是深般若波羅蜜能生諸佛，能與諸佛一切智，能示世間相，以是故諸佛常以佛眼視是深般若波羅蜜。又以般若波羅蜜能生禪那波羅蜜乃至檀那波羅蜜，能生內空乃至無法有法空，能生四念處乃至八聖道分，能生佛十力乃至一切種智。如是般若波羅蜜能生須陀泹、斯陀含、阿那含、阿羅漢、辟支佛、諸佛。須菩提！所有諸佛已得阿耨多羅三藐三菩提，今得、當得，皆因深般若波羅蜜因緣故得。’<#>‘般若’即指慧，聲聞緣覺等亦得般若，然聲聞緣覺等唯求盡速趣向涅槃，不求智之邊際，故未能得波羅蜜。唯菩薩求一切智，遂到彼岸，故名之爲具足般若波羅蜜。《大智度論》卷四十三雲（大正25·371a）︰<#>‘凡夫人雖複離欲，有吾我心著離欲法，故不樂般若波羅蜜。聲聞辟支佛雖欲樂般若波羅蜜，無深慈悲，故大厭世間，一心向涅槃，是故不能具足得般若波羅蜜。是般若波羅蜜菩薩成佛時，轉名一切種智，以是故般若不屬佛，不屬聲聞辟支佛，不屬凡夫，但屬菩薩。’<#>《優婆塞戒經》卷七〈般若波羅蜜品〉亦雲（大正24·1075b）︰<#>‘是智慧非波羅蜜者，所謂一切世間智慧、聲聞緣覺所行智慧。是波羅蜜非智慧者，無有是義。是智慧是波羅蜜者，所謂一切六波羅蜜。非智慧非波羅蜜者，所謂一切聲聞緣覺施戒精進。’<#>關于‘般若不屬佛，唯屬菩薩’之論題，《大智度論》卷十八曾有申論，其文雲（大正25·190a）︰<#>‘諸菩薩從初發心求一切種智，于其中間知諸法實相、慧是般若波羅蜜。問曰︰若爾者不應名爲波羅蜜，何以故？未到智慧邊故。答曰︰佛所得智慧是實波羅蜜，因是波羅蜜，故菩薩所行亦名波羅蜜。因中說果故。是般若波羅蜜在佛心中變名爲一切種智。菩薩行智慧，求度彼岸，故名波羅蜜。佛已度彼岸，故名一切種智。’<#>依此可知佛所得智慧亦爲波羅蜜，然在佛心者，特稱爲一切種智而不名波羅蜜。菩薩求一切種智，期度彼岸，故獨名其慧爲般若波羅蜜。<#>關于般若波羅蜜之自性，《大智度論》卷十一舉出多說。一說般若波羅蜜爲無漏慧根，菩薩未斷結，其行相似無漏般若波羅蜜，故得名行般若波羅蜜。一說般若波羅蜜爲有漏慧，菩薩先有大智慧及無量功德，然諸煩惱未斷，至道樹下乃斷結，故其慧即有漏。一說初發意至道樹之間所有智慧名般若波羅蜜，至成佛時，轉名此慧爲薩波若。一說菩薩有漏無漏智慧總名般若波羅蜜，以菩薩觀涅槃、行佛道，故其智慧爲無漏，以未斷結使，事未成辦，故亦名有漏。一說菩薩般若波羅蜜爲無漏無爲不可見無對。一說般若波羅蜜爲不可得相，非陰入界所攝，非有爲、非無爲、非法、非非法，無取無舍，不生不滅，出有無四句，適無所著。此中，前二說及第四說，恐爲阿毗曇人等所立；末說或爲龍樹依經所按。<#>《大乘莊嚴經論》卷八揭示般若波羅蜜之自性、因、果、業、相應及其品類，文雲（大正31·630a）︰<#>‘正擇者，是慧自性，由離邪業及世間所識業正擇出世間法故。定持者，是慧因，由定持慧如實解法故。善脫者，是慧果，謂于染污得善解脫，何以故？由世間、出世間、大出世間正擇故。命說者，是慧業，由慧命及善說。慧命者，以彼無上正擇爲命故；善說者，正說正法故。諸法之上首者，是慧相應，如經中說，般若者一切法中上故。彼亦有三種者，是慧品類。彼人有世間、出世間、大出世間三品正擇故。’<#>此謂般若波羅蜜以正擇出世間法爲其自性，以定持爲其因，于染污法得善解脫爲其果，以無上正擇爲其命，以正說正法爲其業；且謂般若乃一切法中上首，有世間、出世間及大出世間三種品類。<#>關于般若波羅蜜之修習，諸經多有宣說。如《金光明最勝王經》卷四說五法，文雲（大正16·418c）︰<#>‘一者常于一切諸佛菩薩及明者者供養、親近，不生厭背。二者諸佛如來說甚深法，心常樂聞，無有厭足。三者真俗勝智，樂善分別。四者見修煩惱，鹹速斷除。五者世間技術、五明之法皆悉通達。善男子！是名菩薩摩呵薩成就智慧波羅蜜。’<#>《大乘寶雲經》卷二說十法，其文雲（大正16·249b）︰<#>‘菩薩摩呵薩具足十法，般若波羅蜜具足。何者爲十？一者善解無我真理，二者善解諸業果報，三者善解有爲之法，四者善解生死相續，五者善解生死不相續，六者善解聲聞辟支佛道，七者善解大乘之道，八者善解遠離魔業，九者智慧不倒，十者智慧無等。’<#>又《大寶積經》卷五十至卷五十三〈般若波羅蜜多品〉叙述般若波羅蜜之正行、如理正觀、證入、如理句及分別善巧等。《發菩提心經論》卷下〈般若波羅蜜品〉明修習智慧有自利、他利及二俱利三種，幷謂當發善欲親近善友心等二十心。<#>◎附︰印順〈金剛般若波羅蜜經講記〉懸論（摘錄自《妙雲集》上編{1}）<#>般若（梵prajñā，巴paññā，藏śes-rab），華言慧。從前，須菩提在般若會上，曾提出四個問題──何者般若？何名般若？般若何用？般若屬誰。今隨順龍樹論而略爲解說︰<#>何者般若︰佛說的般若，到底是什麽？依佛所說的內容而論，略有三種︰(1)實相般若︰《智論》說︰‘般若者，即一切諸法實相，不可破，不可壞。’如經中說的‘菩薩應安住般若波羅蜜’，即指實相而言。(2)觀照般若︰觀照，即觀察的智慧，《智論》說︰‘從初發心求一切種智，于其中間，知諸法實相慧，是名般若。’(3)文字般若︰如經中說︰‘般若當于何求？當于須菩提所說中求’，此即指章句經卷說的。<#>(1)實相般若︰實相即諸法如實相，不可以‘有’、‘無’等去叙述他，也不可以‘彼此’、‘大小’等去想像他，實相是離一切相──言語相、文字相、心緣相，而無可取相的。《智論》說︰‘般若如大火聚，四邊不可觸。’古德說︰‘說似一物即不中。’都指示這超越戲論而唯證相應的實相。凡夫的所知所見，無不爲自性的戲論所亂，一切是錯誤的。這種虛誑妄取相，不但不見如實空相，也不能如實了達如幻的行相。從見中道而成佛的圓證實相說︰從畢竟寂滅中，徹見一切法的體、用、因、果，離一切相，即一切法。如《法華經》說︰‘唯佛與佛乃能究竟諸法實相，所謂︰如是性，如是相，如是體，如是力，如是作，如是因，如是緣，如是果，如是報，如是本末究竟等。’所以，空寂與緣起相，無不是如實的。但這是非凡愚的亂相、亂識所得，必須離戲論的虛誑妄取相，這即非‘空無所得’不可。所以，經論所說的實相，每側重于如實空性、無性。要見性相、空有無礙的如實相，請先透此‘都無所得’一關──迷悟的關鍵所在。<#>實相──約理性邊說，是空還是有？《中論》說︰‘空則不可說，不空不可說，空不空叵說，但以假名說。’實相非凡常的思想、世俗的語言可表達，這如何可以說是空是有，更因此而諍論？然而，實相非離一切而別有實體，所以不應離文字而說實相。同時，不假藉言說，更無法引導衆生離執而契入，所以‘不壞假名而說實相’，即不妨以‘有’、‘空’去表示他。《中論》說︰‘一切實非實，亦實亦非實，非實非非實，是名諸佛法。’末句，或譯‘諸法之實相’。衆生的不能徹悟實相，病根在執有我法的自性；所以見色聞聲時，總以爲色聲的本質是這樣的，確實是這樣的，自己是這樣的。由于這一根本的執見，即爲生死根本。所以，經中所說的實相，處處說非有，說自性不可得。本經也說︰‘凡所有相，皆是虛妄；若見諸相非相，即見如來。’高揚此實相無相的教說，尊爲‘不二解脫之門’。即是說︰實相非空非有，而在‘寄言離執’的教意說，實相是順于‘空’的；但不要忘却‘爲可度衆生說是畢竟空’！<#>有人說︰實相是客觀真理，非佛作亦非餘人作，是般若所證的。有人說︰實相爲超越能所的──絕對的主觀真心，即心自性。依《智論》說︰‘觀是一邊，緣是一邊，離此二邊說中道。’離此客觀的真理與絕待的真心，才能與實相相應。實相，在論理的說明上，是般若所證的，所以每被想像爲‘所’邊。同時，在定慧的修持上，即心離執而契入，所以每被倒執爲‘能’邊。其實，不落能所，更有什麽‘所證’與‘真心’可說！<#>(2)觀照般若︰再作三節解說︰凡、外、小智之料簡︰{1}世間凡夫也各有智慧，如文學的創造、藝術的優美、哲學與科學的昌明，以及政治、經濟等一切，都是智慧的結晶；沒有智慧，就不會有這些建樹。但這是世間的、利害參半的。如飛機的發明，在交通便利上，是有益人群的；但用他來作戰，就有害了。常人所有的‘俗智俗慧’，偏于事相的、含有雜染的，不能說是般若。{2}外道也有他們的智慧，像印度的婆羅門、西歐的基督教等。他們的智慧，以人間爲醜惡的、痛苦的，要求升到一個美妙的、安樂的天國。于是乎行慈善、持戒、禱告、念誦、修定等。這種希求離此生彼的‘邪智邪慧’，如尺蠖的取一舍一，沒有解脫的可能，不能說是般若。{3}二乘行者得無我我所慧，解脫生死，可以稱爲般若；但也不是般若經所說的般若。大乘的諸法實相慧，要有大悲方便助成的；悲智不二的般若，决非二乘的‘偏智偏慧’可比。離此三種，菩薩大悲相應的平等大慧，才是般若。<#>空、般若、菩提之轉化︰《智論》說︰‘般若是一法，隨機而異稱。’如大乘行者從初抉擇觀察我法無性入門，所以名爲空觀或空慧。不過，這時的空慧還沒有成就；如真能徹悟諸法空相，就轉名般若︰所以《智論》說︰‘未成就名空，已成就名般若。’般若到了究竟圓滿，即名爲無上菩提。所以說︰‘因名般若，果名薩婆若’──一切種智。羅什說︰薩婆若即是老般若。約始終淺深說，有此三名，實際即是一般若。如幼年名孩童，讀書即名學生，長大務農作工又名爲農夫或工人。因此說︰‘般若是一法，隨機而異稱。’<#>般若、方便之同異︰般若是智慧，方便也是智慧。《智論》比喻說︰般若如金，方便如熟煉了的金，可作種種飾物。菩薩初以般若慧觀一切法空，如通達諸法空性，即能引發無方的巧用，名爲方便。經上說︰‘以無所得爲方便。’假使離了性空慧，方便也就不成其爲方便了！所以，般若與方便，不一不異︰般若側重于法空的體證；方便側重于救濟衆生的大行，即以便宜的方法利濟衆生。《智論》這樣說︰‘般若將入畢竟空，絕諸戲論；方便將出畢竟空，嚴土熟生。’<#>(3)文字般若︰文字，指佛所說的一切言教。常人以書籍爲文字，其實，文字不盡是書本的。書籍，是依色塵而假立的文字；但佛世却是以音聲作文字。佛怎麽說，弟子即怎麽聽受。所以，佛經以名句文身而立，而名句文身是依聲假立的。或者偏愛不立文字，以教義的鑽研爲文字而加以呵斥，不知言說開示即是文字。凡能表顯意義，或正或反以使人理解的，都是文字相。筆墨所寫的、口頭說的，以及做手勢、捉鼻子、竪拂、擎拳，那一樣不是文字！文字雖不即是實義，而到底因文字而入實義；如離却文字，即凡聖永隔！此處說的文字，指《大般若經》中的第九分。<#>初學般若，應先于文教聽聞、受持，以聞思慧爲主。經合理的思考、明達，進而攝心以觀察緣起無自性，即觀照般若，以思修慧爲主。如得離一切妄想戲論，現覺實相，即實相般若了。這三者，同明般若而各有所重，如意在實相，即能所幷寂而非名言思惟可及。如意在觀慧，即依境成觀，以離相無住的相應爲宗。如意在文字，即重在安立二諦，抉擇空有。<#>何名般若︰爲什麽稱爲般若？在這一問題中，即抉示出般若究竟指什麽？應該說︰般若是實相；觀慧與文字，是約某種意義而說爲般若的。如觀慧，因依之深入而能現覺實相──般若，所以也稱爲般若。觀慧是因，實相是──非果之果，即是因得果名。又，實相不是所觀的，但觀慧却緣相而間接的觀察他；爲境而引生觀慧，所以也可假說爲從境──實相般若而名爲般若。至于文字，約他的能詮實相，及藉此能詮教而起觀，得證實相──般若，所以也就從所詮而名爲般若。<#>般若，本是世間舊有的名詞，指智慧而言。但佛陀所要開示的，即正覺現證的──能所不二的實相，本非世間‘般若’的名義所能恰當，但又不能不安立名言以化導衆生。從由觀慧爲方便而可能到達如實證知的意義說，還是采用‘般若’一名。不過，雖稱之爲般若，而到底不很完備的，所以《智論》說︰‘般若定實相，智慧淺薄，不可以稱。’<#>般若何用︰從般若是實相說，這是萬化的本性──一切法畢竟空故，世出世法無不依緣而成立。這是迷悟的根源──衆生所以有迷有悟，凡夫所以有內有外，聖人所以有大有小，有究竟有不究竟，皆由對于實相的迷悟淺深而來，所以本經說︰‘一切賢聖皆以無爲法而有差別。’<#>從般若是觀慧與實相相應慧說，可有二義︰(1)證真實以脫生死︰一切衆生，因不見性空如實相，所以依緣起因果而成爲雜染的流轉。要解脫生死，必由空無我慧爲方便。這觀慧，或名正見，或名正觀，或名正思惟，或名毗鉢舍那，或名般若。從有漏的聞思修慧，引發能所不二的般若，才能離煩惱而得解脫。解脫道的觀慧，唯一是空無我慧，所以說︰‘離三解脫門，無道無果。’(2)導萬行以入智海︰大乘般若的妙用，不僅爲個人的生死解脫，而重在利他的萬行。一般人修布施、持戒等，只能感人天善報，不能得解脫，不能積集爲成佛的資糧。聲聞行者解脫了生死，又缺乏利濟衆生的大行。菩薩綜合了智行與悲行，以空慧得解脫；而即以大悲爲本的無所得爲大方便，策導萬行，普度衆生，以此萬行的因華，莊嚴無上的佛果。要般若通達法性空，方能攝導所修的大行而成佛。這二種中，證真實以脫生死，是三乘般若所共的；導萬行以入智海，是菩薩般若的不共妙用。<#>般若屬誰︰約實相般若說，這是三乘所共證的，即屬于三乘聖者。約觀慧般若說，如約解脫生死說，般若即通于三乘。所以經中說︰‘欲學聲聞地，當應聞般若波羅蜜。欲學辟支佛地，應聞般若波羅蜜。欲學菩薩地，亦當應聞般若波羅蜜。’但佛說《般若波羅蜜經》，實爲教化菩薩，即屬于菩薩。如本經說︰‘爲發大乘者說，爲發最上乘者說。’《解深密經》也說︰第二時教‘但爲發趣大乘者說’。不過，佛說般若，雖說但爲菩薩，而也有二乘在座旁聽。經說︰要得二乘果，必須學般若，這固然是三乘同入一法性，也即是解脫生死的不二門──空無我慧。然也就是密化二乘，使他們聽聞大乘勝法，久久熏習成熟，即可宣告‘汝等所行是菩薩道’，而回心向大了。所以般若是‘通教三乘，但爲菩薩’。從前，成論大乘師說︰般若是通教，不够深刻；唯識大乘師說︰般若但爲菩薩，不够普遍。總之，照他們看，般若是不究竟，‘通’又不好，‘但’又不好，這可說是‘般若甚深，諸多留難’！那裏知道般若通教三乘，但爲菩薩，深廣無礙，如日正中！這所以般若于一切大乘經中，獨名爲大！<#>般若屬于菩薩，爲什麽不屬于佛？約般若唯一而貫徹始終說，如來當然也有般若。不過，佛說般若，重在實相慧離言發悟，策導萬行。般若‘以行爲宗’，所以與側重境相而嚴密分析，側重果德而擬議圓融者不同。<#>梵語波羅蜜，譯爲到彼岸，簡譯爲度。到彼岸，是說修學而能從此到彼，不是說已經到了。所以，重在從此到彼的行法，凡可由之而出生死到菩提的，都可以稱爲波羅蜜。經中或說六波羅蜜，或說十波羅蜜，但真實的波羅蜜，唯是般若，其他都是假名波羅蜜。因爲，沒有空慧策導，布施等即不成爲波羅蜜了。聲聞乘法，能度生死河到涅槃岸，爲什麽不名波羅蜜？因爲，波羅蜜又有‘事究竟’的意義，所以要能究盡諸法實相，圓成自利利他的一切功德，才名爲波羅蜜。聲聞的三無漏學，不能究竟，所以不名爲波羅蜜。<#>［參考資料］　《六度集經》卷八；《放光般若經》卷四〈摩呵衍品〉、卷七〈遣異道士品〉、卷十六〈漚憩品〉；《大品般若經》卷十一〈照明品〉；《大般若經》卷七十一、卷五九三；《大乘理趣六波羅蜜多經》卷十；舊譯《華嚴經》卷二十五、卷三十七；《中觀哲學》（《世界佛學名著譯叢》{64}）；Ge ngun H. Sa-saki《Lingnistic Approach to Buddhist Thought》。<#>


meanings:
4304梵名 Prajñāpāramitā-hṛdaya-sūtra。全一卷。全稱摩訶般若波羅蜜多心經。略稱般若心經、心經。玄奘譯。收於大正藏第八冊。心（梵 hṛdaya），指心臟，含有精要、心髓等意。本經係將內容龐大之般若經濃縮，成為表現「般若皆空」精神之簡潔經典。全經舉出五蘊、三科、十二因緣、四諦等法以總述諸法皆空之理。「色即是空，空即是色」一語，即是出自本經。本經之異譯本有六，即摩訶般若波羅蜜大明咒經（鳩摩羅什）、般若波羅蜜多那提經（菩提流支）、般若波羅蜜多心經（般若、利言）、普遍智藏般若波羅蜜多心經（法月）、般若波羅蜜多心經（智慧輪）、聖佛母般若波羅蜜多經（施護），其中以鳩摩羅什譯較著。然諸譯本中，仍以本經流傳最廣遠。　本經之梵本，今日本法隆寺有祕藏本，一八八四年由麥克斯穆勒（Max Müller）與南條文雄共同校訂出版，一八九四年麥克斯穆勒更將之英譯出版。此外，一八六四年英國佛教學學者比爾（Samuel, Beal）亦將玄奘所譯之般若心經譯成英文出版。另有將梵文以漢字音譯者，稱唐梵翻對字音般若波羅蜜多心經，與玄奘本相當，係史坦因發現於敦煌石窟者，為佛教學術之重要資料。本經之註疏本極多，較重要者有般若波羅蜜多心經幽贊（窺基）、般若波羅蜜多心經贊（圓測）、般若波羅蜜多心經略疏（法藏）、般若波羅蜜多心經疏（慧淨）等。〔大唐內典錄卷二、卷五、開元釋教錄卷四、卷八、卷九、卷十一、卷十四、歷代三寶紀卷四〕


vietnamese:
bát nhã ba la mật đa tâm kinh <tqbkttpgt>


vietnamese:
bát nhã ba la mật đa tâm kinh u tán <pqđtđ>


vietnamese:
bát nhã ba la mật đa tâm kinh lược sớ <pqđtđ>


vietnamese:
bát nhã ba la mật đa năng thủ chư pháp vô tự tính tính <pttđ>


vietnamese:
bát nhã ba la mật đa viễn li ngũ xứ <pttđ>


meanings:
4310請參閱 般若燈論 凡十五卷。又稱般若燈論釋、般若燈。清辨（梵 Bhavya）著，唐代波羅頗迦羅蜜多羅譯。現收於大正藏第三十冊。內容為清辨自中觀自立派（梵 Madhyamaka-svātantrika）之觀點，對龍樹中論各章加以註釋而成者。本書之思想特徵係以嚴守龍樹以來中觀學者之傳承為其本位，故不僅處處論破外道及小乘各派之邪見，且批判同是中觀派的佛護論師之學說。另一特點即針對瑜伽派之立場，本論之主張一反歷來中觀學者之觀點，尤以對世俗諦與勝義諦之見解更是大異其趣。此外，本論之作者擅長運用因明論理，全書之中，論式結構銳利巧妙，宗因喻各支完備整然，並以之擊破反對論者之立義；此為本書另一特點。本論之梵文原本今已不存，漢譯本頗不完備。西藏譯本收於丹珠爾中，題為般若燈根本中論頌（梵 Prajñā-pradīpa-mūlamadhyamaka-vṛtti），迄今猶存，較漢譯本受學者之重視。本論之註疏較著名者有觀誓（梵 Avalokitavrata）之般若燈疏（梵 Prajñāpradīpa-ṭīkā），為了解印度末期中觀派與瑜伽派之重要資料。〔辯正論卷四、大唐內典錄卷五、開元釋教錄卷八〕


meanings:
（梵 Prajñā-pradipa-mūla-madhya-maka-vṛtti，藏 Dbu-maḥi rtsa-baḥi ḥgrel-paśes-rab-sgron-ma）十五卷。偈頌爲龍樹菩薩原著。釋論爲分別明菩薩所撰。唐·波羅頗蜜多羅譯于貞觀六年（632）。略稱《般若燈論》。系解釋《中論》之書，收在《大正藏》第三十册。□02全論凡分二十七品，卷首慧賾序雲（大正30·50c）︰<#>‘般若燈論者，一名中論，本有五百偈，龍樹菩薩之所作也，借燈爲名者，無分別智，有寂照之功也。（中略）然則燈本無心，智也亡照，法性平等，中義在斯，故寄論以明之也。（中略）分別明菩薩者，大乘法將，體道居衷，遐覽真言，爲其釋論，開秘密藏，賜如意珠，略廣相成，師資互顯。（中略）西域染翰，乃有數家，考實析微，此爲精旨，若含通本末，有六千偈，梵文如此，翻則减之。’<#>關于撰者分別明菩薩究爲何人，古來頗有異說。一說其爲《中論》長行作者青目，一說爲清辯，或說系智光。西藏所傳則謂清辯嘗作《般若燈論》，以釋《中論》，幷駁斥佛護等所說云云。現代學術界以爲此分別明應即指清辯。<#>本論對《中論》之解釋，較青目之《中論釋》更爲詳盡，且于各品之末列出教證，以發揮本頌之意義，又廣舉外道及小乘諸部之名，以難破彼等所說。此外，且主張破文必用因明之三支立量。故本論有其獨特價值。可惜中譯本之譯筆甚爲難讀，故歷來皆未受重視。<#>本論梵本今已不存，藏譯本則收于《丹珠爾》中，與佛護《根本中論注》等均爲西藏八種《中論》注書之一。另據本論之曾舉佛護之說，幷加以破斥看來，可知本論撰于《根本中論注》之後。<#>◎附︰■山雄一（等）著·李世杰譯《中觀思想》第一章第一節（摘錄）<#>《般若燈論》可說是《中論》最初的正規注釋，其重要性，有下面兩點︰<#>第一，在此注釋裏，清辯把龍樹的多樣論證方式──即︰歸謬、兩難式、四重體（四肢式）、三段論法等，改寫爲由陳那所整理的因明學推論式（自立論證）。清辯發現︰用詩頌所表現的龍樹論證之中，有些是很明顯的，有些則是隱含著定言推論式的構成要素，因之，他相信龍樹的議論，可以把它當做是定言的推論式來瞭解它。清辯會叫做自立論證派的原由，即在于茲。<#>第二，清辯由此立場，批判了佛護所采用的歸謬方法，即本來，歸謬乃不過是假言的間接論證而已，而佛護竟將這個歸謬作爲是中觀論者的方法。清辯的這種論理主義的自覺，是要經過‘正理學派’（Nyāya）的發展或經過陳那的佛教論理學的體系化的時代爲背景，才能够獲得的。<#>［參考資料］　安井廣濟《中觀思想の研究》；江島惠教〈般若燈論に于ける推論式の一斷面〉、〈Bhavaviveka研究〉。<#>


meanings:
Kinh sớ, 1 quyển, do Thanh Đàm Minh Chính (Thiền Sư Việt Nam) giải, Thanh Thành sao, Thanh Đức chép. Nội dung bao gồm: Lời tựa khắc kinh của Hội Phật Giáo Bắc Kì năm 1943. Lời tựa dẫn của Tì kheo Thanh Hanh vào năm thứ 9 (1933) Hoàng triều Bảo Đại. Tựa của ngài Minh Chính. Phần trực giải. Phần Kệ tụng gồm: Mười tắc cương lĩnh; bốn phần »Tín, giải, hạnh, chứng« để chỉ dạy phương pháp tu trì chính pháp; hai mươi thiên hậu bạt để xiển dương công năng chí cực đốn liễu; bốn câu kệ Bát-nhã của Cổ đức; Duy tâm thức quán tứ trí luận của Bồ Tát Mã Minh; kệ Sáu căn bảy đại của Tổ Trúc Lâm Điều Ngự để diễn rộng tông chỉ của Tâm Kinh. Phần phụ lục: Huệ Năng Đệ lục tổ Lạc Đạo Ca. Sách này được khắc bản vào niên hiệu Thành Thái thứ 15 (1903).


meanings:
（梵 Prajñāpāramitā-sūtra）闡說般若波羅蜜之理論與實踐之經典總稱。最早成立的般若經典，是大約成立于西元前一世紀左右的《八千頌般若》（Aṣṭasāhas-rikā-prajñāpāramitā-sūtra），其後漸次成立各種般若經。易言之，現存的各種般若經，是由此《八千頌般若》增廣或縮减而成。此般若經典之集大成即玄奘所譯的《大般若經》。現存的梵本般若經典，有《十萬頌般若》、《二萬五千頌般若》、《八千頌般若》，以及漢譯《金剛般若經》、《理趣經》、《般若心經》的原本。此中《二萬五千頌般若》相當于鳩摩羅什譯的《大品般若經》；《八千頌般若》相當于鳩摩羅什所譯的《小品般若經》。<#>般若經的根本思想，是在闡說一切存在皆空不可得，幷强調救濟衆生的利他精神。此空與慈悲的思想，是般若經思想的二大支柱。其後的大乘佛教思想，即由此而發展。又，根據近代學者的研究，般若經乃出自說出世部所傳的佛傳文學《大事》（Mahāvastu）。其形成地點是南印度。<#>般若經的注釋書，在印度、西藏以據傳是彌勒所著的《現觀莊嚴論》最受重視。中國、日本則以龍樹所著《大智度論》百卷最爲流行。<#>◎附一︰漢譯各本般若經譯時、譯者一覽<#>┌─────────────────┬─────────┬───────┐<#>│經                              名│譯              時│譯          者│<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（一）小品般若                    │                  │              │<#>│（１）道行經　                    │漢靈帝熹平年間    │竺佛朔        │<#>│（２）般若道行品經                │漢靈帝光和年間    │支婁迦讖      │<#>│（３）大明度無極經                │吳．黃武年間      │支謙          │<#>│（４）吳品經                      │吳．太元年間      │康僧會        │<#>│（５）小品經                      │晋武帝太始年間    │竺法護        │<#>│（６）摩呵般若波羅蜜道行經（略出）│晋惠帝            │衛士度        │<#>│（７）大智度經                    │東晋              │只多蜜        │<#>│（８）摩呵般若波羅蜜鈔經          │苻秦．建元年間    │曇摩蜱共竺念佛│<#>│（９）小品般若波羅蜜經            │姚秦．弘始年間    │鳩摩羅什　　  │<#>│（１０）大明度經                  │北凉              │道龔          │<#>│（１１）大般若經第四會            │唐．顯慶至龍朔年間│玄奘          │<#>│（１２）佛母出生三藏般若波羅蜜多經│宋太宗            │施護          │<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（二）大品般若                    │                  │              │<#>│（１）光贊般若波羅蜜經            │西晋．太康年間    │法護          │<#>│（２）放光般若波羅蜜經            │西晋．元康年間    │無羅叉        │<#>│（３）摩呵般若波羅蜜經            │姚秦．弘始年間    │鳩摩羅什      │<#>│（４）大般若經第二會              │唐．顯慶至龍朔年間│玄奘          │<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（三）仁王般若                    │                  │              │<#>│（１）仁王護國般若波羅蜜經        │姚秦              │鳩摩羅什      │<#>│（２）有唐新翻護國仁王般若經      │唐．永泰年間      │不空          │<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（四）金剛般若                    │                  │              │<#>│（１）金剛般若波羅蜜經            │姚秦．弘始年間    │鳩摩羅什      │<#>│（２）金剛般若波羅蜜經            │北魏．永平年間    │菩提留支      │<#>│（３）金剛般若波羅蜜經            │陳．天嘉年間      │真諦          │<#>│（４）金剛能斷般若波羅蜜經        │隋．大業年間      │遠磨笈多      │<#>│（５）能斷金剛般若波羅蜜多經      │唐．貞觀年間      │玄奘          │<#>│（６）大般若經第九會              │唐．龍朔年間      │玄奘          │<#>│（７）能斷金剛般若波羅蜜多經      │唐．長安年間      │義淨          │<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（五）般若心經                    │                  │              │<#>│（１）摩呵般若波羅蜜大明咒經      │姚秦．弘始年間    │鳩摩羅什      │<#>│（２）般若波羅蜜多心經            │唐．貞觀年間      │玄奘          │<#>│（３）般若波羅蜜多那經            │唐．長壽年間      │菩提留支      │<#>│（４）摩呵般若隨心經              │唐中宗            │實叉難陀      │<#>│（５）普遍智藏般若波羅蜜多心經    │唐．開元年間      │法月          │<#>│（６）般若波羅蜜多心經            │唐．貞元年間      │般若共利言等  │<#>│（７）般若波羅蜜多心經            │唐．大中年間      │智慧輪        │<#>│（８）聖佛母般若波羅蜜多經        │宋                │施護          │<#>│（９）薄伽梵母智慧到彼岸心經      │民國              │貢噶          │<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（六）濡首般若                    │                  │              │<#>│（１）濡首菩薩無上清淨分衛經      │宋                │翔公          │<#>│      （决了諸法如幻化三昧）      │                  │              │<#>│（２）大般若經第八會              │唐．龍朔年間      │玄奘          │<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（七）文殊般若                    │　　　　　　　　　│　            │<#>│（１）文殊師利所說摩呵般若波羅蜜經│梁．天監年間      │曼陀羅仙      │<#>│（２）文殊師利所說摩呵般若波羅蜜經│梁．天監至普通年間│僧伽婆羅      │<#>│（３）大般若經第七會              │唐．龍朔年間      │玄奘          │<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（八）勝天王般若                  │                  │              │<#>│（１）勝天王般若波羅蜜經          │陳．天嘉年間      │月婆首那      │<#>│（２）大般若經第六會              │唐．龍朔年間      │玄奘          │<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（九）大般若　　　　　　　        │                  │              │<#>│（１）大般若波羅蜜多經            │唐．顯慶至龍朔年間│玄奘          │<#>├─────────────────┼─────────┼───────┤<#>│（十）理趣般若                    │                  │              │<#>│（１）大般若經第十會第五百七十八般│唐．龍朔年間      │玄奘          │<#>│      若理趣分                    │                  │              │<#>│（２）實相般若波羅蜜經            │唐．長壽年間      │菩提流志      │<#>│（３）金剛頂瑜伽理趣般若經        │唐．開元年間      │金剛智        │<#>│（４）大樂金剛不空真實三摩地耶經般│唐．開元至大歷年間│不空          │<#>│      若波羅蜜多理趣品            │                  │              │<#>│（５）遍照般若波羅蜜              │宋                │施護          │<#>└─────────────────┴─────────┴───────┘<#>◎附二︰溫特尼茲（M. Winternitz）《印度文獻史》〈佛教文獻〉第七章（依觀摘譯）<#>在大乘經典之中，最早期且最受尊敬，而且從宗教史觀點衡量，也最爲重要的是稱爲《般若波羅蜜多》（Prajñāparamita，意爲智慧的完成）的大乘經典。經典中所叙述的是有關菩薩六波羅蜜，尤其是‘智慧’的最高完成。這種智慧是基于空（śūnyata）的知識而成立的。所謂的‘空’，是指一切現象沒有實體性，也就是一切法或思惟的對象，只是條件性的或相關性的存在而已。<#>認爲《般若經》是最初期的大乘經典，有其事實根據。第一，比起其他大乘經典，般若經典較明顯具有巴利經典所采取的對話方式。這種方式通常被用來證明該經系成立于較早期的。第二，經中的佛陀──被稱作世尊（Bha-gavān）──通常都是與祂的弟子之一（最常見的是須菩提）對論佛法。而在其他大乘經典中，與佛對話的，通常是菩薩。早在西元179年時，《般若經》已被移譯爲中文。《般若經》是在南方作成，其後才擴及于東方與北方。<#>根據尼泊爾所傳，最早的大乘般若經典有十二萬五千頌，其後漸次縮减爲十萬頌、二萬五千頌、一萬頌、八千頌。但是，其他的傳承則謂先有八千頌般若，其後才逐漸增廣。此二說中，以後者爲正確。在印度尚有諸多般若經典留存，而其偈頌的數量遠較中國或西藏的般若經爲多。玄奘所譯《大般若經》，含有十二種類的般若經典。其中，最長的十萬頌，最短爲一五０頌。在漢文三藏中，般若經典群占最大的部門。在西藏《甘珠爾》中，則由二十一帙的般若經群組成般若（śer-phyin）部。這些經典包括了頌數最多的十萬頌、二萬五千頌、一萬八千頌、一萬頌、八千頌、八百頌、五百頌《般若經》與（三百頌）《金剛般若經》（Vajracchedikā）以及少數字、極少數字的《般若經》（Alpakṣarā，Svalpākṣarā Pra-jñāpāramitā），甚至有所謂《聖一切如來母一字般若經》（Bhagavati Prajñāpāramitā）。也就是智慧的完成，集中于一個‘阿’字。至于在梵本中，則有《十萬頌》（Śata-sāhasrikā）、《二萬五千頌》（Pañcaviṃśa-tisāhasrikā）、《八千頌》（Aṣṭasāhasrikā）、《二千五百頌》（Sārdhadvisāhasrikā）、《七百頌》（Saptaśatikā）、《能斷金剛般若經》（Vajracchedikā Prajñāpāramitā），以及被當作護咒（dhāraṇi）的《小字般若經》（Alpākṣarā Prajñāqāramitā）、《般若心經》（Prajñāpāramitāhr!daya-sūtra）。<#>這些經典中，《八千頌般若經》確實是最爲初期的。一方面以它爲基本而增廣爲龐大的經典，另一方面則濃縮其內容而成爲極短的經典。<#>《八千頌般若經》系由三十二章所組成，其中含有佛與佛弟子須菩提、舍利弗、滿慈子以及帝釋天的對話，有時候，也會有某位菩薩加入。本經由類似序的詩句拉開序幕。經中的般若波羅蜜多（即智慧的完成）被人格化，幷且被給予如次的贊美︰‘此崇高之生産者，一切英雄所愛之母，其心堅注于最高目標。’‘猶如一切有情和藹親切之老祖母。’在第一章中，我們可以看到猶如希臘詭辯家（sophisticate）的對話︰<#>爾時，承佛神力，須菩提白佛言︰<#>‘世尊！佛作是言︰須菩提！汝爲諸菩薩摩呵薩宣示般若波羅蜜多，菩薩摩呵薩如何成辦般若波羅蜜多？世尊！所言菩薩，菩薩者何等法義？世尊！我不見有法名爲菩薩，亦不見有法可名般若波羅蜜多。以是義故。世尊！我不見、不識、不知菩薩及菩薩法，我亦複不見、不識、不知般若波羅蜜多，我當爲何等菩薩教何等般若波羅蜜多？世尊！若菩薩聞是說，受是教義、教誡，思考力不沈、不溶、不耗、不弱，心不恐、不怖、不怯、不懈怠，是即名爲教菩薩般若波羅蜜多，是即了知般若波羅蜜多。菩薩依所說而行，其教義、教誡因而成立者，是名教菩薩般若波羅蜜。複次，世尊！行般若波羅蜜多，成就般若波羅蜜多，心念作是住者，應如是學。亦即如是學時，菩薩不執著是菩薩心。何以故？是心非心，心性淨故。’<#>爾時，長老舍利弗白須菩提言︰‘須菩提長老！有彼心非心否？’對此，長老須菩提如是白長老舍利弗言︰‘長老舍利弗！非心心性若有若無爲可得否？’<#>舍利弗言︰‘長老須菩提！否也。’<#>須菩提言︰‘長老舍利弗！若心非心于有于無不可得者，汝今何故作如是言；有心非心也。’<#>對此，舍利弗又問須菩提言︰‘長老須菩提！何名非心性。’<#>須菩提言︰‘長老舍利弗！一切無所壞，遠離諸分別，是爲非心性。’<#>其次，在同一章中，又有如次的對話︰<#>世尊言︰<#>‘須菩提！菩薩摩呵薩作如是念︰我應度無數有情令至涅槃，無數有情因我而證入涅槃。然而既無入涅槃者，亦無使入涅槃者。雖度如是諸多有情，令至涅槃，而無有衆生滅度者，亦無依菩薩而證入究竟涅槃之任一有情。何以故？須菩提！基于幻之本性而思，諸法相爾。須菩提！譬如幻師或彼弟子于四衢道以其幻法出多人聚，出已即隱。須菩提！于汝意云何？此中是諸幻人有所被殺害、消滅否？’<#>在第二章中，須菩提語諸神言︰<#>‘諸天子衆！一切衆生皆悉如幻。諸天子衆！一切有情皆悉如夢。不！幻與有情無二無別。夢與有情無二無別。以如是故。諸天子衆！彼一切法亦如幻夢，預流果如幻如夢。（中略）完全證得正覺者亦如幻如夢。複次，彼之本性亦如幻如夢。（中略）諸天子衆！我作是說︰涅槃如幻如夢，何况其餘。’<#>爾時諸天子衆言︰‘長老須菩提！汝言涅槃亦複如幻如夢耶？’<#>須菩提長老言︰‘如是。諸天子衆！若複有法過涅槃者，我亦說爲如幻如夢。何以故？諸天子衆！幻與涅槃無二無別。夢與涅槃無二無別。’<#>全經皆采取這樣的對話方式。一再强調一切現象是空，佛陀、菩薩、般若波羅蜜等等皆不具有實體。然而，經中同時也一再稱美菩薩的理想。例如，世尊嘗有如次的叙述︰<#>‘須菩提！若菩薩摩呵薩欲得成就阿耨多羅三藐三菩提者，當平等對待一切有情，令一切有情生起同一之心。以公平心對待其他有情。以愛心、慈悲心、離高慢心對待衆人。以無惱亂心、不害心待之。須住于離毀害他人之心。對一切有情作母想。對一切有情作父想、子想、女想。須菩提！職是之故，菩薩摩呵薩欲得成就阿耨多羅三藐三菩提者，須親近一切有情。彼應以一切有情之保護者而自居，作一切自我訓練。不畏懼一切邪惡之迫害，施行布施，守護道義，于忍能受，精進無懈，專念禪定，依智獲利。順逆觀想緣起，以教他人，人前稱揚，令彼等愛樂之。’<#>當讀到衆多與認識論以及形而上空理有關的冗長論議時，我們經常會産生疑問︰這一切一切究竟與宗教有何等關係？但是，如同前引那種有關菩薩行的章句，又讓我們確定本書的確是宗教典籍。它的宗教性格在不少的章節中被一再强調。在那些章節中，一再强調由于聽聞、理解、讀誦、書寫而獲致大功德，幷且重複地贊嘆對《般若經》作研究與讀誦的行爲。<#>由于認爲讀誦、書寫這些聖典可獲致大功德，因而一再的重複其經文，以及以近乎幻想的手法描繪佛陀說法的情景，于是出現了頌數較《八千頌般若》爲多的龐大經典，也就不足爲奇了。<#>《八千頌般若》是佛在王舍城靈鷲山中爲千二百五十大比丘衆所說的，而《十萬頌般若經》則由擴大描述靈鷲山法會情景拉開其序幕︰<#>‘世尊結跏趺坐，直身繫念在前，入三昧王三昧。從三昧而起，以清明意識深加作意，以佛眼觀視佛國土。爾時世尊舉身毛孔皆放光明。此光明遍照一切世界。若有衆生見此者，必成視力銳利者。悉皆證得阿耨多羅三藐三菩提。爾時，世尊出廣長舌相熙怡微笑，從其舌根放無量千萬億光。是一一光化成千葉金色寶華，其色光鮮，呈黃金色，其香味甘美怡人，其葉纖細柔軟猶如迦鄰陀衣。是諸花上皆有化佛教說六波羅蜜。衆生聞者，必得阿耨多羅三藐三菩提。又，如來入師子游戲三昧。爾時，地獄、畜生，及一切惡形者，從此捨命。人天界一切衆生，憶念其前生，親近世尊，歸命世尊。爾時，無數國土中，盲者得視，聾者得聽，狂者得正。’<#>有關這些的描述，幷不是短短的幾句話，而是無限的，一再的詳述。在巴利經典所看到的再三重複的特質，在篇幅更長的《般若經》中更被强調。換句話說，僅僅依靠記憶而能産生《十萬頌般若》這樣的钜著，是由于相同的文章與表現手法一再重複的緣故。例如在序說中，佛全身放出光明，其光輝遍照全世界，又其足指、兩踝、兩■……等身體各部分皆放出光明，又說無限光明遍照東方世界、西方世界……等等。對世界的所有方位，是以相同的措詞，不厭其煩的復述。同樣的，該經的撰作者不願意使用一個‘一切’的詞彙而囊括所有事物。因此‘一切’被極爲詳密的敷衍。一再重複其文句，最後所有的事物皆被羅列出來。我們可以瞭解人們對于世界是不實在的，萬物是空、空虛、任何東西皆不能以語言表現，以及對一切的疑問，其可能的回答只是‘不然’等等，抱持一些意見，但是，很難想像竟然有以數千頁的篇幅而否定一切事物的著作存在。但是，在《般若經》中，這種不可能却成爲事實。所以如此冗長的唯一理由，是比丘們承認書寫、讀誦這些聖典將擁有宗教性的功德。《十萬頌般若經》中的教理與僅有數頁篇幅的《金剛般若經》完全相同。《金剛般若經》的內容遠較這些經典簡潔扼要。在《金剛般若經》中矛盾的情形與《八千頌般若經》以及更長篇幅的《般若經》一樣。在《金剛經》中我們看到如次的叙述︰<#>‘佛說般若波羅蜜，即非般若波羅蜜。須菩提，于意云何？如來有所說法否？’須菩提答言︰‘世尊！如來無所說。’世尊問︰‘須菩提于意云何？可以三十二相見如來否？’須菩提言︰‘不也，世尊！不可以三十二相得見如來。何以故？如來說三十二相即是非相，是名三十二相。’<#>有相當多的人認爲這樣的叙述毫無意義，同時也有不少人認爲它深具意義（佛教徒除外），事實上，它們既不屬前者，也不是後者。它們只是一些經常被取入哲學史中的見解，也就是透過龍樹而識別高妙的勝義與低劣的世俗真理時，我們才能理解的一些見解。<#>大乘佛教中的幾位大哲學者，如龍樹、世親、無著等人，都曾經爲《般若經》撰作龐大的注釋。而這些著作僅留存在中國的三藏以及西藏的《丹珠爾》中。雖是如此，我們很難認爲這些經典所以受重視，是由于它們所提出的，對形而上學的教理所作的評價及瞭解。使這些經典成爲神聖的原因，在于人們想要理解這些經典中所說的那些難以測知的教理。人們總是崇拜那不可知的。<#>◎附三︰印順《印度佛教思想史》第三章第二節（摘錄）<#>在大乘興起中，般若法門得到最大的發展，如般若部教典的不斷傳出，現存的‘上品般若’有十萬偈，可以看出般若法門流行的普遍。《般若經》重于菩薩行，以般若攝導六度萬行，趣入一切智（sarvajña）地，特別是空義的闡揚。‘空’，本于《阿含經》的無我我所空，是各部派所同說的。‘原始般若’部分，幷沒有說到空，只說離、無所有、無生、無所得等。‘下品’──《小品般若》才說‘一切法空’；‘須菩提爲隨佛生，有所說法，皆爲空故。’所說‘一切法空’，還是總說而不是別名。‘中品’──《大品般若》，取‘阿含’及部派所說，依大乘義而爲種種空的類集。如‘中品’‘前分’說七種空；‘後分’說十四空；‘中品’集成時，更總集爲十六空，又進而說十八空，如《大般若經》的‘第三分’與‘第二分’。‘上品’──《大般若經》‘初分’，更增說爲二十空。由于《般若經》的成立種種空，又在經中處處廣說，于是《般若經》義，傾向于空的闡揚，也影響了其餘的大乘經，似乎‘空’是《般若經》的心要了。其實，《般若經》所說的空（性），是深奧處，與無生、真如、法界、涅槃等同一內容。所以稱之爲空，固然是修行重在離妄執，脫落名相的體悟，也是形容聖者心境的了無住著，無所挂礙。‘佛法’的空，是這樣而受到修行者的重視；在大乘《般若經》中，大大應用而發揚起來。《般若經》說空，著重于本性空（prakr!ti-śūnyatā）、自性空（svabhāva-śūnyatā）。種種空的所以是空，是‘本性爾故’，所以可說‘本性空’是一切空的通義。（勝義）自性是真如、法界等異名，如《摩呵般若波羅蜜經》卷十說（大正8·292b）︰‘云何名無爲諸法相？若法無生無滅、無住無異、無垢無淨、無增無减諸法自性。云何名諸法自性？諸法無所有性，是諸法自性，是名無爲諸法相。’<#>自性空，不是說自性是無的，而是說勝義自性（即‘諸法空相’）是不生不滅、不垢不淨、不增不减的。自性是超越的，不落名相的無爲（涅槃）。但在經中，也有說世俗自性是虛妄無實──空的，說無自性（niḥsvabhāva）故空。在大乘論義中，無自性空有非常重要的地位，然以《般若經》來說，空，决不是重在無自性的。《般若》等大乘經，是以真如、法界等爲准量的。菩薩的空相應行，是自利利他的，體悟無生而進成佛道的大方便。<#>［參考資料］　歐陽漸《大般若波羅蜜多經叙》；《菩薩思想的研究》（《世界佛學名著譯叢》{66}）；《般若思想研究》（《現代佛教學術叢刊》{45}）；副島正光《般若經典の基礎的研究》；椎尾辨匡《佛教經典概說》；三枝充德（等）《大乘佛典入門》；■山雄一《般若經》；■山雄一（等）《般若思想》（《講座·大乘佛教》{2}）。<#>


meanings:
4309闡說般若波羅蜜深理的經典之總稱。舊譯為般若波羅蜜經，新譯為般若波羅蜜多經。有數十部，如大品般若經、小品般若經、大般若經、般若心經、金剛經等均屬之。　關於般若經典之弘通，在印度方面，於佛陀入滅後五百年頃，小品般若盛行於印度北方，以須菩提為說法主，舍利弗亦常出座說法。其後「大品般若」成立，舍利弗與須菩提互究空理。「文殊般若」則以文殊、迦葉為主。大品諸本廣行流通，約於佛陀入滅六百年頃，自此以後，未經幾時，諸本品類系部成立。　印度有關般若經典之釋論，佛陀入滅後七百年頃，龍樹、提婆等中觀空宗大乘學派造作諸論。龍樹於大品般若造優婆提舍十萬偈（即鳩摩羅什所譯之大智度論），另有無畏論、中論、十二門論。提婆造廣百論、百論、百字論本偈等。與彼相對抗者，則有彌勒、無著等瑜伽有宗。彌勒造金剛般若頌（梵 Aryasina），無著造彌勒金剛般若釋論及順中論等。世親、清辨、月稱亦相繼造論。　般若經典傳譯於漢地，以東漢靈帝時支婁迦讖譯出般若道行品經為起源。其後朱士行於于闐求得放光般若。魏晉南北朝時代，由於各家對般若所論宗要各異，而形成六家七宗之說。至羅什東來，正當放光、道行般若盛行之時，羅什譯出「大小品」、「心經」、「金剛」及「仁王」各般若外，又譯出龍樹、提婆之釋論，盛唱空門般若，遂令般若光芒愈盛。羅什之弟子僧肇、道融、僧叡、道生，競崇般若，尤以僧肇之寶藏論、肇論，最得其精奧妙義。又僧叡、僧肇門下成立三論宗，所依經典為中論、百論、十二門論等。　有關般若經典之部系，據菩提流支譯之金剛仙論卷一中舉出八部般若，即：第一部十萬偈（大品）、第二部二萬五千偈（放光）、第三部一萬八千偈（光讚）、第四部八千偈（道行）、第五部四千偈（小品）、第六部二千五百偈（天王問）、第七部六百偈（文殊）、第八部三百偈（金剛般若）。玄奘所譯六百卷大般若，實為根本般若與雜部般若之集大成。大般若為根本，其他諸本般若，皆為大般若各會中所別出。（參閱「大般若波羅蜜多經」839）


vietnamese:
bát nhã dữ ba la mật đa dữ trí ba la mật đa sai biệt <pttđ>


meanings:
Dùng trí huệ Phật pháp để xem xét, nhận thức mọi sự lí. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »汝 若 不 得 自 悟、當 起 般 若 觀 照、剎 那 間、 妄 念 俱 滅、卽 是 自 眞 正 善 知 識。 – Nếu ngươi chẳng được tự ngộ, cần dùng trí huệ Phật pháp để xem xét, nhận thức tất cả sự lí. Trong khoảng sát-na, vọng niệm đều diệt, trí huệ đó chính là bậc Thầy chân chính của mình«.


meanings:
（梵 Pañcāla，巴 Pañcāla）中印度古國名。又作般闍荼國、般遮羅國、般遮耶國、半時羅國、般遮國、磐遮羅國、半闍國、半左國。意譯五能、五不動、五都，或五，爲古印度十六大國之一。關于此國國名之由來，《慧琳音義》卷十八釋雲（大正54·420b）︰‘般遮羅（中略），梵雲般遮，唐雲五，數名也。羅名爲執。此乃國名，王之美稱也。言彼國王性多慈愛，縱有犯死刑者，不忍殺之，但縛五體，送于壙野山林，時人嘉之，因爲國號也。’<#>此國自古即分爲南北二部，即南般闍羅與北般闍羅。此二部彼此相諍。據史詩《摩呵婆羅多》所述，此國位于喜馬拉雅山和瞻巴（Chambar）河之間。大約在西元前1430年之前，受都巴達（Drupada）王統治，後爲多羅那（Dronā）所征服。<#>又，據《撰集百緣經》卷一〈佛說法度二王出家緣〉所載，佛在世時，有二王（梵本《Avadāna-śataka》載此二王爲北槃遮耶王及南槃遮耶王）常忿諍不已。波斯匿王意欲拔濟此二王，遂請佛陀教化二王。另據英國學者戴維斯（Rhys Davids）所述，佛世時，南般闍羅之首府爲坎毗拉（Kampilla），北般闍羅之首府爲曲女城（Kanyakubja）。<#>［參考資料］　《長阿含》卷五〈闍尼沙經〉、〈人仙經〉；《中阿含》卷五十五〈持齋經〉、〈優陀夷墮舍迦經〉；《雜阿含經》卷二；《增一阿含經》卷三十七。<#>


meanings:
4312般闍羅，梵名 Pañcāla，巴利名同。又作般遮羅國、般闍荼國、般遮耶國、般沙羅國。為古代印度十六大國之一。位於中印度，隔著恆河，與居樓國（梵 Kuru）相望。般闍羅，意譯作五執、五不動，本為地名，後成為該國國名，以作為其王之美稱。據慧琳音義卷十八之說，彼國王性多仁慈，廢除死刑，縱有死刑犯不忍殺之，僅縛其五體送於曠野山林，時人嘉之，故以般闍羅為國號。該國後分成南北二部分，彼此互諍。於佛陀時代，南北般闍羅王常起忿諍，佛陀嘗為之教諭。其時，南般闍羅國之都城為坎毘拉（梵 Kaṃpilla），北般闍羅國之都城為曲女城（梵 Kanyākubja）。〔長阿含卷五闍尼沙經、撰集百緣經卷一、大毘婆沙論卷一二四〕


meanings:
① Ðằng đuôi thuyền gọi là trục 舳, đằng đầu thuyền gọi là lô 艫. Như trục lô thiên lí 舳艫千里 đầu cuối cùng liền nối với nhau, tả sự nhiều thuyền san sát với nhau.


meanings:
(văn) Thuyền nhỏ. 【舴艋】trách mãnh [zémâng] Như 舴.


meanings:
① Cũng như chữ đà 柁, cái bánh lái thuyền.


meanings:
① Bánh lái, tay lái; ② Sự chỉ huy, sự điều khiển, sự lãnh đạo. Xem 柁 [tuó].


meanings:
① Tàu buồm, thuyền lớn đi bể. ||② Hàng hoá ở xứ khác chở đến xứ mình gọi là bạc lai phẩm 舶來品.


meanings:
Thuyền lớn: 船舶 Thuyền bè, tàu bè; 海舶 Thuyền đi biển.


meanings:
① Thuyền mành, thuyền to. Vương Bột 王勃: Khả hạm mê tân, thanh tước hoàng long chi trục 舸艦迷津，青雀黃龍之舳 thuyền bè chật bến sông, đuôi thuyền vẽ chim sẻ xanh, rồng vàng.


meanings:
① Cái thuyền, chữ để gọi chung các thuyền. Nguyễn Trãi 阮廌: Cố sơn tạc dạ triền thanh mộng, nguyệt mãn Bình Than tửu mãn thuyền 故山昨夜纏清夢，月滿平灘酒滿船 Núi cũ đêm qua vương vấn mộng, Trăng ngập đầy sông (Bình Than), rượu ngập thuyền.


meanings:
Thuyền, tàu, ghe, đò: 帆船 Thuyền buồm, ghe buồm; 魚船Tàu đánh cá; 汽船 Ca nô; 宇宙飛船 Tàu vũ trụ; 渡船 Đò ngang.


meanings:
Hoà thượng chèo đò. Thiền tăng Đức Thành đời Đường ở ẩn nơi bến Hoa Đình, bên bờ sông Ngô, đưa đò tiếp hoá người bốn phương qua lại, được người đời gọi là Thuyền tử Hoà thượng (Hoà thượng chèo đò). X. Đức Thành.


meanings:
Thi ca biệt tập, Chính tập 2 quyển, Tục tập 2 quyển, do Đức Thành (tức Thuyền Tử Hoà thượng) soạn vào đời Đường, và được xếp vào »Thượng Hải Văn Hiến Tùng Thư«. Sách này được xếp vào 39 bài »Thuyền Tử Hoà thượng Ngư Phủ Ca Từ«, và »Lịch Đại Tăng Tục Hoạ Vịnh«… Nội dung đều là những bài ngâm vịnh về sinh hoạt của ngư dân nhưng hàm chứa huyền lí nhà Phật. Đây là tư liệu quan trọng để nghiên cứu về »thiền thi«, »thiền từ« vào thời kì sớm nhất. Sách này được ấn hành vào năm 1987 do nhà xuất bản Đại Học Sư Phạm Hoa Đông.


meanings:
① Ðuôi thuyền. Tục gọi lái thuyền là sao công 艄公.


meanings:
【艅艎】dư hoàng [yúhuáng] (văn) Một loại thuyền lớn thời xưa. Cv. 餘皇.


meanings:
① Cái thoi, thứ thuyền nhỏ mà dài. ||② Tiềm thuỷ đĩnh 潛水艇 tàu ngầm.


meanings:
Thuyền nhỏ và dài, tàu thuỷ: 汽艇 Canô; 游艇 Tàu du lịch, du thuyền; 潛艇 Tàu ngầm.


meanings:
① Phần trước thuyền; ② 【艗艏】 dật thủ [yìshôu] Xem 艗.


meanings:
(văn) ① Thuyền nhỏ; ②【艒䑿】mục súc [mùsù] Thuyền nhỏ.


meanings:
(văn) ① Thuyền; ② 【艗首】dật thủ [yìshôu] a. Đầu thuyền. Cv. 艗艏, 鷁首. Xem 艏; b. Thuyền.


meanings:
① Chiếc thuyền. Ta quen đọc là chữ sưu.


meanings:
(loại) Chiếc (thuyền, tàu): 大船五艘 Năm chiếc thuyền lớn; 參將方政，内官馬騏，先給艦五百餘艘，既渡海而猶且魂飛魄喪 Mã Kì, Phương Chính, cấp cho hơn năm trăm chiếc thuyền, ra tới biển còn chưa thôi trống ngực (Bình Ngô đại cáo).


meanings:
Khoang, buồng, cabin (trên máy bay hay tàu, thuyền): 貨艙 Khoang hàng hoá; 駕駛艙 Buồng lái; 機艙 1. Buồng máy; 2. Cabin máy bay.


meanings:
【艚子】tào tử [cáozi] (đph) Thuyền gỗ chở hàng.


meanings:
(văn) 【艞板】 thiếu bản [tiàobăn] Miếng ván bắc từ bờ đến thuyền để người đi lên xuống.


meanings:
① Mông đồng 艨艟 thuyền trận, tàu chiến.


meanings:
① Tàu trận. Nay gọi quân đánh trên mặt bể là hạm đội 艦隊, tàu trận gọi là quân hạm 軍艦.


meanings:
Tàu chiến, hạm: 航空母艦 Hàng không mẫu hạm, tàu sân bay.


meanings:
【艨艟】mông đồng [méngchong] (cũ) Chiến thuyền, tàu chiến (thời xưa).


meanings:
① Quẻ cấn 艮. Một quẻ trong tám quẻ, bát quái 八卦, nghĩa là thôi, ngăn lại. ||② Bền.


meanings:
(đph) Dai, bền: 艮 蘿菔不好吃 Củ cải dai ăn không ngon. Xem 艮 [gèn].


meanings:
① Quẻ cấn (trong bát quái); ② [Gèn] (Họ) Cấn. Xem 艮 [gân].


meanings:
① Lành, tính chất thuần tốt bền giữ không đổi gọi là lương. Như trung lương 忠良, hiền lương 賢良, v.v. Cái tâm thuật của người gọi là thiên lương 天良, tục gọi là lương tâm 良心. Tục gọi con nhà thanh bạch, không có tiếng tăm gì xấu là lương gia tử đệ 良家子弟 con em nhà lương thiện. Cô đầu nhà thổ giũ sổ về làm ăn lương thiện gọi là tòng lương 從良. ||② Tốt, vật gì hoàn toàn tốt đẹp gọi là lương. ||③ Sâu, thâm. Như huyền hệ lương thâm 懸系良深 mong nhớ thâm thiết. Sự gì hơi lâu gọi là lương cửu 良久 hồi lâu. ||④ Dùng làm trợ ngữ, nghĩa là tin. Như lương hữu dĩ dã 良有以也 tin rằng có vậy.


meanings:
① Tốt, lương thiện, hiền lương, tài: 消化不良 Tiêu hoá không tốt; 改良 Cải lương; 良將 Tướng tài (giỏi); 家富良馬 Nhà có nhiều ngựa tốt (Hoài Nam tử); ② Người lương thiện: 除暴安良 Trừ kẻ bạo ngược để người lương thiện được sống yên ổn; ③ Rất, lắm, thật là: 良久 Rất lâu; 獲益良多 Được lắm cái hay; 良有以也 Thật là có lí do; ④ [Liáng] (Họ) Lương.


meanings:
Lặng lẽ hoặc thản nhiên một hồi. Nguyên ý là thời gian hơi lâu, trong Thiền tông thì chỉ trạng thái vô ngôn vô ngữ. Lúc vị thầy tiếp dẫn người học, người học đưa ra nghi vấn, hoặc trình bày kiến giải của mình, hoặc trả lời câu hỏi của thầy, thầy thường dùng thái độ lặng lẽ một hồi để biểu thị sự đồng ý hoặc phản đối. Tắc 65, Bích Nham Lục (Đại 48, 195 hạ) ghi: »這 一 則 公 案、 話 會 者 不 少。 有 底 喚 作 良 久、 有 底 喚 作 據 坐、 有 底 喚 作 默 然 不 對。 且 喜 沒 交 涉、 幾 曾 摸 索 得 著 來？ – Một tắc công án này bị nhiều người dựa trên ngôn ngữ mà hiểu. Có người cho là lặng lẽ một hồi, có người cho là cứ ngồi hoài, có người cho là lặng yên không đáp. May thay chẳng dính dáng. Có mấy ai sờ mó đến được?«.


meanings:
(807-869) Thiền tăng đời Đường, Tổ tông Tào Động. Sư họ Du, người xứ Chư Kị, Cối Kê (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Ấu niên xuất gia, 21 tuổi thụ giới Cụ túc. Yết kiến Nam Tuyền Phổ Nguyện, thâm lãnh huyền chỉ. Tham phỏng Quy Sơn Linh Hựu, chẳng khế hợp. Yết kiến Vân Nham Đàm Thạnh, hỏi nghĩa công án »Vô tình thuyết pháp«, được ấn tâm rồi trở về. Trên đường về, lội ngang suối chợt thấy bóng mình in dưới nước liền đại ngộ ý chỉ trước. Cuối niên hiệu Đại Trung (859) sư trụ viện Phổ Lợi ở Động Sơn (nay nằm trong địa hạt huyện Nghi Phong, tỉnh Giang Tây). Sư chủ trương: »Người xuất gia tâm chẳng bám víu vào vật mới là chân tu hành«, xướng thuyết »Ngũ vị quân thần«. Thuỵ hiệu »Ngộ Bản Thiền sư«. Tác phẩm: Bảo Cảnh Tam-muội Ca, Huyền Trung Minh.


meanings:
（807～869）中國曹洞宗開祖。唐代筠州會稽（浙江會稽）人。俗姓俞。幼從師誦《般若心經》，至‘無眼耳鼻舌身意’時，忽以手捫面，問曰︰‘我有眼耳鼻舌等，何故經言無？’其師異之，知其資禀異賦，遂令至五泄山從靈默披剃。二十一歲，至嵩山受具足戒。不久，謁南泉普願，深領玄旨。又訪潙山靈祐，參‘無情說法’之話頭。然不契。遂依靈祐之指示往詣雲岩曇晟，舉前因緣有省，然猶涉疑滯。于是更曆參魯祖寶雲、南源道明等人。後于過水睹影時，豁然開悟。乃嗣雲岩之法。大中（847～859）末年，于新豐山提撕學徒，不久，移豫章（江西省）洞山普利院盛振法化。<#>鹹通十年（869）三月朔，剃髪沐身，鳴鍾辭衆，大衆慟哭不止。師忽開目謂曰（大正51·323b）︰‘出家之人，心不附物，是真修行，勞生息死，于悲何有。’遂令主事僧辦愚痴齋。由于衆心戀慕不已，乃延七日，至八日齋畢，在方丈室端坐而寂，年六十三。 敕謚‘悟本禪師’，世稱洞山良價或單稱洞山。嗣法弟子有雲居道膺、曹山本寂、龍牙居遁、華嚴休靜、青林師虔等二十六人。著有〈玄中銘〉、〈豐中吟〉、〈寶鏡三昧歌〉等。<#>◎附一︰《五燈會元》卷十三〈洞山良價〉（摘錄）<#>首詣南泉，值馬祖諱辰修齋，泉問衆曰︰來日設馬祖齋，未審馬祖還來否？衆皆無對。師出對曰︰待有伴即來。泉曰︰此子雖後生，甚堪雕琢。師曰︰和尚莫壓良爲賤。<#>次參潙山，問曰︰頃聞南陽忠國師有無情說法話，某甲未究其微。潙曰︰闍黎莫記得麽？師曰︰記得。潙曰︰汝試舉一遍看。師遂舉‘僧問︰如何是古佛心？國師曰︰墻壁瓦礫是。僧曰︰墻壁瓦礫豈不是無情？國師曰︰是。僧曰︰還解說法否？國師曰︰常說熾然，說無間歇。僧曰︰某甲爲甚麽不聞？國師曰︰汝自不聞，不可妨他聞者也。僧曰︰未審甚麽人得聞？國師曰︰諸聖得聞。僧曰︰和尚還聞否？國師曰︰我不聞。僧曰︰和尚既不聞，爭知無情解說法？國師曰︰賴我不聞，我若聞即齊于諸聖，汝即不聞我說法也。僧曰︰恁麽則衆生無分去也。國師曰︰我爲衆生說，不爲諸聖說。僧曰︰衆生聞後如何？國師曰︰即非衆生。僧曰︰無情說法，據何典教？國師曰︰灼然言不該典，非君子之所談，汝豈不見《華嚴經》雲︰刹說衆生說三世一切說。’師舉了。潙曰︰我這裏亦有，只是罕遇其人。師曰︰某甲未明，乞師指示。潙竪起拂子，曰︰會麽？師曰︰不會，請和尚說。潙曰︰父母所生口，終不爲子說。師曰︰還有與師同時慕道者否？潙曰︰此去澧陵攸縣，石室相連，有雲岩道人，若能撥草瞻風，必爲子之所重。師曰︰未審此人如何？潙曰︰他曾問老僧，學人欲奉師去時如何？老僧對他道︰直須絕滲漏始得。他道︰還得不違師旨也無？老僧道︰第一不得道老僧在這裏。<#>師遂辭潙山，徑造雲岩。舉前因緣了，便問︰無情說法，甚麽人得聞？岩曰︰無情得聞。師曰︰和尚聞否？岩曰︰我若聞，汝即不聞吾說法也。師曰︰某甲爲甚麽不聞？岩竪起拂子，曰︰還聞麽？師曰︰不聞。岩曰︰我說法汝尚不聞，豈况無情說法乎。師曰︰無情說法，該何典教？岩曰︰豈不見《彌陀經》雲︰水鳥樹林悉皆念佛念法。師于此有省，乃述偈曰︰也大奇也大奇，無情說法不思議，若將耳聽終難會，眼處聞時方得知。<#>師問雲岩︰某甲有餘習未盡。岩曰︰汝曹作甚麽來。師曰︰聖諦亦不爲。岩曰︰還歡喜也未？師曰︰歡喜則不無，如糞掃堆頭，拾得一顆明珠。師問雲岩︰擬欲相見時如何？曰︰問取通事舍人。師曰︰見問次？曰︰向汝道甚麽？<#>師辭雲岩，岩曰︰甚麽處去？師曰︰雖離和尚，未卜所止。曰︰莫湖南去？師曰︰無。曰︰莫歸鄉去？師曰︰無。曰︰早晚却回。師曰︰待和尚有住處即來。曰︰自此一別，難得相見。師曰︰難得不相見。臨行又問百年後。忽有人問︰還邈得師真否，如何只對？岩良久曰︰只這是。師沉吟，岩曰︰價闍黎承當個事，大須審細。師猶涉疑。後因過水睹影，大悟前旨。有偈曰︰切忌從他覓，迢迢與我疏，我今獨自往，處處得逢渠，渠今正是我，我今不是渠，應須恁麽會，方得契如如。他日，因供養雲岩真次，僧問︰先師道只這是，莫便是否？師曰︰是。曰︰意旨如何？師曰︰當時幾錯會先師意。曰︰未審先師還知有也無？師曰︰若不知有爭解，恁麽道若知有爭，肯恁麽道。（長慶雲︰既知有，爲甚麽恁麽道。又雲︰養子方知父慈。）<#>師在泐潭見初首座，有語曰︰也大奇也大奇，佛界道界不思議。師遂問曰︰佛界道界即不問，只如說佛界道界底是甚麽人？初良久無對。師曰︰何不速道。初曰︰爭即不得。師曰︰道也未曾道，說甚麽爭即不得。初無對。師曰︰佛之與道，俱是名言，何不引教？初曰︰教道甚麽？師曰︰得意忘言。初曰︰猶將教意向心頭作病在。師曰︰說佛界道界底病大小？初又無對。次日忽遷化，時稱師爲問殺首座。<#>價師自唐·大中末于新豐山接誘學徒，厥後盛化豫章高安之洞山，權開五位，善接三根，大闡一音，廣弘萬品，橫抽寶劍，剪諸見之稠林，妙葉弘通，截萬端之穿鑿。又得曹山深明的旨，妙唱嘉猷，道合君臣，偏正回互，由是洞上玄風，播于天下，故諸方宗匠，鹹共推尊之曰曹洞宗。<#>師因雲岩諱日營齋，僧問︰和尚于雲岩處得何指示？師曰︰雖在彼中，不蒙指示。曰︰既不蒙指示，又用設齋作甚麽？師曰︰爭敢違背他。曰︰和尚初見南泉，爲甚麽却與雲岩設齋？師曰︰我不重先師道德佛法，只重他不爲我說破。曰︰和尚爲先師設齋，還肯先師也無？師曰︰半肯半不肯。曰︰爲甚麽不全肯？師曰︰若全肯即孤負先師也。<#>問︰欲見和尚本來，師如何得見？師曰︰年牙相似，即無阻矣。僧擬進語，師曰︰不躡前踪，別請一問。僧無對。（雲居代雲︰恁麽則不見和尚本來師也。僧問長慶︰如何是年牙相似者？慶雲︰古人恁麽道，闍黎久向這裏覓個甚麽？）<#>問︰寒暑到來如何回避？師曰︰何不向無寒暑處去。曰︰如何是無寒暑處？師曰︰寒時寒殺闍黎，熱時熱殺闍黎。<#>上堂︰還有不報四恩三有者麽？衆無對。又曰︰若不體此意，何超始終之患，直須心心不觸物，步步無處所，常無間斷，始得相應，直須努力，莫閑過日。<#>問︰僧甚處來？曰︰游山來。師曰︰還到頂麽？曰︰到。師曰︰頂上有人麽？曰︰無人。師曰︰恁麽則不到頂也。曰︰若不到頂，爭知無人。師曰︰何不且住？曰︰某甲不辭住西天，有人不肯。師曰︰我從來疑著這漢。<#>師與泰首座冬節吃果子次，乃問︰有一物上拄天，下拄地，黑似漆，常在動用中，動用中收不得，且道過在甚麽處？泰曰︰過在動用中。（同安顯別雲︰不知。）師喚侍者，掇退果棹。<#>問︰雪峰從甚處來？曰︰天臺來。師曰︰見智者否？曰︰義存吃鐵棒有分。<#>僧問︰如何是西來意？師曰︰大似駭鶏犀。<#>問︰蛇吞蝦■，救則是不救則是？師曰︰救則雙目不睹，不救則形影不彰。<#>有僧不安，要見師，師遂往。僧曰︰和尚何不救取人家男女？師曰︰你是甚麽人家男女？曰︰某甲是大闡提人家男女。師良久，僧曰︰四山相逼時如何？師曰︰老僧日前也向人家屋檐下過來。曰︰回互不回互？師曰︰不回互。曰︰教某甲向甚處去？師曰︰粟畬裏去。僧噓一聲曰︰珍重。便坐脫。師以拄杖敲頭三下，曰︰汝只解與麽去，不解與麽來。<#>因夜參不點燈，有僧出問話退後。師令侍者點燈，乃召適來問話僧出來。其僧近前，師曰︰將取三兩粉來與這個上座。其僧拂袖而退，自此省發，遂罄舍衣資設齋。得三年，後辭師，師曰︰善爲。時雪峰侍立，問曰︰只如這僧辭去幾時却來？師曰︰他只知一去，不解再來。其僧歸堂，就衣鉢下坐化。峰上報師，師曰︰雖然如此，猶較老僧三生在。（中略）<#>問僧︰世間何物最苦？曰︰地獄最苦。師曰︰不然，在此衣綫下，不明大事，是名最苦。<#>師與密師伯行次，指路傍院曰︰裏面有人說心說性。伯曰︰是誰？師曰︰被師伯一問，直得去死十分。伯曰︰說心說性底誰？師曰︰死中得活。<#>問︰僧名甚麽？曰︰某甲。師曰︰阿那個是闍黎主人公？曰︰見。只對次。師曰︰苦哉，苦哉！今時人例皆如此，只認得驢前馬後底將爲自己，佛法平沈，此之是也。賓中主尚未分，如何辨得主中主？僧便問︰如何是主中主？師曰︰闍黎自道取。曰︰某甲道得即是賓中主。（雲居代雲︰某甲道得不是賓中主。）如何是主中主？師曰︰恁麽道即易，相續也大難。遂示頌曰︰嗟見今時學道流，千千萬萬認門頭，恰似入京朝聖主，只到潼關便即休。<#>師不安，令沙彌傳語雲居，囑曰︰他或問和尚安樂否？但道雲岩路相次絕也，汝下此語須遠立，恐他打汝。沙彌領旨去傳語，聲未絕，早被雲居打一棒，沙彌無語。（同安顯代雲︰恁麽則雲岩一枝不墜也。雲居錫雲︰上座且道雲岩路絕不絕。崇壽稠雲︰古人打此一棒，意作麽生？）<#>師將圓寂，謂衆曰︰吾有閑名在世，誰人爲吾除得，衆皆無對。時沙彌出曰︰請和尚法號，師曰︰吾閑名已謝。（石霜雲︰無人得他肯。雲居雲︰若有閑名，非吾先師。曹山雲︰從古至今，無人辨得。疏山雲︰龍有出水之機，無人辨得。）<#>僧問︰和尚違和，還有不病者也無？師曰︰有。曰︰不病者還看和尚否？師曰︰老僧看他有分。曰︰未審和尚如何看他？師曰︰老僧看時，不見有病。師乃問僧︰離此殼漏子，向甚麽處與吾相見。僧無對。師示頌曰︰學者恒沙無一悟，過在尋他舌頭路，欲得忘形泯踪迹，努力殷勤空裏步。乃命剃髪澡身披衣，聲鍾辭衆，儼然坐化。時大衆號慟，移晷不止，師忽開目謂衆曰︰出家人心不附物，是真修行，勞生惜死，哀悲何益？複令主事辦愚痴齋，衆猶慕戀不已。延七日，食具方備，師亦隨衆齋畢，乃曰︰僧家無事，大率臨行之際，勿須喧動，遂歸丈室，端坐長往，當鹹通十年三月，壽六十三，臘四十二。謚‘悟本禪師’，塔曰慧覺。<#>◎附二︰良價〈五位君臣頌〉<#>(1)正中偏　三更初夜月明前，莫怪相逢不相識，隱隱猶懷舊日嫌。<#>(2)偏中正　失曉老婆逢古鏡，分明覿面別無真，休更迷頭猶認影。<#>(3)正中來　無中有路隔塵埃，但能不觸當今諱，也勝前朝斷舌才。<#>(4)偏中至　兩刃交鋒不須避，好手猶如火裏蓮，宛然自有沖天志。<#>(5)兼中到　不落有無誰敢和，人人盡欲出常流，折合還歸炭裏坐。<#>◎附三︰良價〈功勛五位頌〉<#>(1)聖主由來法帝堯，禦人以禮曲龍腰。有時鬧市頭邊過，到處文明聖朝。（此是‘君向臣不共’，是指‘正中偏’。）<#>(2)淨洗濃妝爲阿誰，子規聲裏勸人歸，百花落盡啼無盡，更向亂峰深處啼。（此是‘臣奉君一色’，是指‘偏中正’。）<#>(3)枯木花開劫外春，倒騎玉象趁麒麟。而今高隱千峰外，月皎風清好日辰。（此是‘君視臣功’，是指‘正中來’。）<#>(4)衆生諸佛不相侵，山自高兮水自深。萬別千差明底事，鷓鴣啼處百花新。（此是‘臣向君共功’，是指‘偏中至’。）<#>(5)頭角才生已不堪，擬心求佛好羞慚。迢迢空劫無人識，肯向南詢五十三。（此是‘君向臣功功’，是指‘兼中到’。）<#>◎附四︰良價〈寶鏡三昧歌〉<#>如是之法，佛祖密付。汝今得之，宜善保護。<#>銀碗盛雪，明月藏鷺。類之弗齊，混則知處。<#>意不在言，來機亦赴。動成窠臼，差落顧伫。<#>背觸俱非，如大火聚。但形文彩，即屬染污。<#>夜半正明，天曉不露。爲物作則，用拔諸苦。<#>雖非有爲，不是無語。如臨寶鏡，形影相睹。<#>汝不是渠，渠正是汝。如世嬰兒，五相完具。<#>不去不來，不起不住。婆婆和和，有句無句。<#>終不得物，語未正故。重離六爻，偏正回互。<#>叠而爲三，變盡成五。如荎草味，如金剛杵。<#>正中妙挾，敲唱雙舉。通宗通途，挾帶挾路。<#>錯然則吉，不可犯忤。天真而妙，不屬迷悟。<#>因緣時節，寂然昭著。細入無間，大絕方所。<#>毫忽之差，不應律呂。今有頓漸，緣立宗趣。<#>宗趣分矣，即是規矩。宗通趣極，真常流注。<#>外寂中搖，系駒伏鼠。先聖悲之，爲法檀度。<#>隨其顛倒，以緇爲素。顛倒想滅，肯心自許。<#>要合古轍，請觀前古。佛道垂成，十劫觀樹。<#>如虎之缺，如馬之馵。以有下劣，寶幾珍禦。<#>以有驚異，黧奴白牯。羿以巧力，射中百步。<#>箭鋒相值，巧力何預。木人方歌，石女起舞。<#>非情識到，寧容思慮。臣奉于君，子順于父。<#>不順非孝，不奉非輔。潜行密用，如愚若魯。<#>但能相續，名主中主。<#>［參考資料］　《瑞州洞山良價禪師語錄》；《宋高僧傳》卷十二；《景德傳燈錄》卷十五；《武溪集》卷九〈筠州洞山普利禪院傳法記〉；《祖堂集》卷六；阿部肇一著·關世謙譯《中國禪宗史》；宇井伯壽《禪宗史研究(三)》；忽滑穀快天《禪學思想史》。<#>


meanings:
→ hoàng sơn lương khuông thiền sư 黃山良匡禪師


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Kiết Châu, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ Hoàng Sơn, Phủ Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tây).


meanings:
for exactly this reason, precisely because of


meanings:
Thiền tăng đời Đường. Sư hai lần đến núi Ma Cốc để tham vấn Thiền sư Bảo Triệt, Bảo Triệt hoặc là vác cào ra sân cào cỏ, hoặc đóng cửa chẳng nói, khiến Lương Toại hai lần đều chẳng mở miệng được, dẫn đến nhân duyên ngộ đạo của sư. Sau cùng Lương Toại đại triệt đại ngộ. Về sau, sư trụ Thọ Châu (nay là huyện Thọ, tỉnh An Huy).


meanings:
① Khó khăn, sự gì bị ngăn trở khó làm cho được gọi là gian 艱, làm việc thấy khó lòng trôi chảy gọi là nan 難. ||② Lo. Lúc có tang cha mẹ gọi là đinh ưu 丁憂 hay đinh gian 丁艱. ||③ Hiểm.


meanings:
① Khó, khó khăn, gian nan: 艱苦 Khó khăn, gian khổ; ② (văn) Tang cha mẹ: 丁難 Có tang cha mẹ.


meanings:
（梵 rūpa，巴 rūpa，藏 gzugs）(一)‘心法’之對稱︰指物質而言。在將諸法分爲五位時，與心、心所、不相應、無爲法之四法相對之法，即爲色法。若將諸法分爲五蘊時，與受、想、行、識四蘊相對之蘊，則稱爲色蘊。<#>唯識家立五根、五境及法處所攝色等十一種色。俱舍家則將色法分爲五根、五境，及無表色等三類，稱爲‘三色’。依《俱舍論》卷一所說，色有變壞、變礙二義。變壞，指可以手石刀杖等加以破壞者；變礙，又作質礙，意即其法互相障礙。<#>俱舍家之三色，乃以五境中之色境爲有見有對色，其餘四境與五根爲無見有對色，無表色爲無見無對色。若廣論‘有對’，則分爲障礙有對、境界有對、所緣有對三種。其中，障礙有對局于五根、五境之十色，如《俱舍論》卷二頌文所說‘十有色有對’，即依障礙有對而加以解釋有對。若約境界有對，通于五根、六識及一切心所；若約所緣有對，通于七心界及一切心所。<#>(二)指眼識、眼根之所緣︰爲五境（五塵）、十二處、十八界等之一。此色與色法之色意義相同。因色境亦爲色法之一部分，故取其總名爲色。《俱舍論》卷一以爲色境有‘爲差別’及‘最勝故’二義。‘爲差別’，指爲別于聲、香、味等其他色法，故取名色境。‘最勝故’，有有對、有見二義，《俱舍論》卷一雲（大正29·6a）︰‘由有對故，手等觸時即便變壞；及有見故，可示在此在彼差別。’<#>此色境有顯色、形色二種。就相狀而言，名爲顯色，有青、黃、赤、白、影、光、明、暗、雲、烟、塵、霧十二種。就分量而言，指形色，有長、短、方、圓、高、下、正、不正等八種。以上共計二十種，是爲色境。一說︰加上‘空一顯色’（虛空之琉璃色）而成二十一種，此即《俱舍論》卷一所雲（大正29·2b）︰‘有餘師說︰空一顯色第二十一。’依《俱舍論寶疏》之解釋，婆沙部（有部）以爲空一顯色即空界之色的一部分，爲明暗所攝，別無其他體性，故不別立。有餘師則以爲空一顯色不屬于明暗，故別立此色，而成二十一種。<#>唯識家則分顯色、形色、表色三種。顯色有青、黃、赤、白、影、光、明、暗、烟、塵、雲、霧、空一顯色等十三種，形色有長、短、方、圓、粗、細、高、下、正、不正等十種，表色有取、舍、屈、伸、行、住、坐、臥等八種，其中，只有青、黃、赤、白四顯色爲實色，其餘皆是假色，眼色只取實色而不取假色，假色是意識所緣。<#>［參考資料］　(一)《雜阿含經》卷一；《般若波羅蜜多心經》；《大般涅槃經》卷三十九；《俱舍論》卷一；《大乘阿毗達磨雜集論》卷一。(二)《中阿含經》卷四十七〈多界經〉；《大毗婆沙論》卷十三；《大乘五蘊論》；《百法問答鈔》卷一；《識身足論》卷十一；《順正理論》卷一；《阿毗達磨藏顯宗論》卷二；《俱舍論光記》卷一；《成唯識論述記》卷二（本）；《有宗七十五法記》卷一。<#>


meanings:
2541梵語 rūpa，巴利語同。rūpa 係自 rūp（造形）之動詞語根變化而來，故含有「有形狀」之意。又謂 rūpa 是由 rū（壞）之動詞語根轉變而來，有變壞、變化之意。廣義之色，為物質存在之總稱。狹義之色，專指眼根所取之境。玆就廣狹二義分述之：　<一>色為物質存在之總稱。即五蘊中之色蘊，五位中之色法（與心法相對）。乃質礙（佔有一定空間），且會變壞者。經論中對於色有諸種分法，據俱舍論卷一載，色包含五根（眼耳鼻舌身）、五境（色聲香味觸）、無表色等十一種。唯識宗分色為五根、五境、法處所攝色等十一種。其中，法處所攝色是意識之對境，包括極略色、極迥色、受所引色、遍計所起色、自在所生色等。　於此諸色法中，又可依其一一法之性而歸納成下列數種分類：(一)內色（五根）與外色（五境）。(二)細色（無表色，或指色界之色）與粗色（由極微所成之色，或指欲界之色）。(三)定果色（由定所生之色）與業果色（由業所造之色）。(四)可見有對色（指狹義之色，即色境）、不可見有對色（指聲、香、味、觸、五根）與不可見無對色（指無表色）等三種。〔雜阿含經卷一、卷十三、北本大般涅槃經卷三十九、俱舍論卷二、大乘阿毘達磨雜集論卷一〕（參閱「五根」1137、「五境」1171、「色蘊」2549、「法處所攝色」3389）　<二>眼根所取之境。對於聲、香等而言，色乃專指眼根所識別之對象，如青、黃等質礙之境。五境之一，六境之一，十二處之一，十八界之一。又作色境、色處、色界。據瑜伽師地論卷一載，色大別有三種：(一)形色，長、短、方、圓、高、下、正、不正等八種。(二)顯色，青、黃、赤、白、雲、煙、塵、霧、影、光、明、闇等十二種。(三)表色，凡吾人行、住、坐、臥、取、捨、屈、伸等，種種動作形態，顯然可表示於外，而令人目見者。蓋此皆於五根、五境等色蘊中，特指眼根所取之境，故稱為色。〔識身足論卷十一、大毘婆沙論卷十三、卷七十五、順正理論卷一、阿毘達磨藏顯宗論卷二、俱舍論光記卷一、成唯識論述記卷二本、有宗七十五法記卷一〕（參閱「表色」3513、「形色」3788、「顯色」6922）


meanings:
① Sắc, màu. Là cái hiện tượng của bóng sáng nó chiếu vào hình thể vật, ta gọi xanh, vàng, đỏ, trắng, đen là ngũ sắc 五色 năm sắc. ||② Bóng dáng. Như thân thừa sắc tiếu 親承色笑 được thân thấy bóng dáng. Vì sợ hãi hay giận dữ mà đổi nét mặt gọi là tác sắc 作色. Lấy bề ngoài mà tìm người tìm vật gọi là vật sắc 物色 xem xét. ||③ Sắc đẹp, gái đẹp. Như hiếu sắc 好色 thích gái đẹp. ||④ Cảnh tượng. Như hành sắc thông thông 行色匆匆 cảnh tượng vội vàng. Nguyễn Du 阮攸: Hành sắc thông thông tuế vân mộ, Bất câm bằng thức thán quy Dư 行色匆匆歲雲暮，不禁憑式歎歸與 Cuộc hành trình vội vã, năm đã muộn, Bất giác nương nơi ván chắc trước xe mà than Về thôi. ||⑤ Tục gọi một thứ là nhất sắc 一色. ||⑥ Sắc tướng. Nhà Phật cho biết hết thảy cái gì có hình có tướng đều gọi là sắc. Như sắc giới 色界 cõi đời chỉ có hình sắc, không có tình dục. Sắc uẩn 色蘊 sắc nó tích góp che mất chân tính. Sắc trần 色塵 là cái cảnh đối lại với mắt.


meanings:
① Màu, màu sắc: 日光有七色 Ánh nắng có 7 màu; ② Vẻ mặt, nét mặt, sắc mặt: 作色 Đổi sắc mặt; 喜形于色 Sự vui mừng hiện ra nét mặt; 和顏悅色 Mặt mày hớn hở; ③ Cảnh: 景色 Phong cảnh; 夜色 Cảnh đêm; ④ Thứ, loại, hạng: 各色用品 Các thứ đồ dùng; 貨色齊全 Đầy đủ các loại hàng; 一色 Một thứ, một loại; 世界 上有各色人等 Trên thế giới có đủ hạng người khác nhau; ⑤ Chất lượng: 這貨成色很好 Hàng ngày chất lượng rất tốt; ⑥ Sắc đẹp, nhan sắc: 姿色 Vẻ đẹp của phụ nữ; 好色 Hiếu sắc, thích sắc đẹp (gái đẹp); ⑦ (tôn) Sắc tướng: 色界 Cõi hình sắc, cõi đời; 色不異 空，空不異色 Sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc (Bát nhã Ba la mật đa Tâm kinh). Xem 色 [shăi].


meanings:
(khn) Màu: 落色兒 Phai màu, bay màu; 這布不掉色 Vải này không phai màu. Xem 色 [sè].


meanings:
（梵 yad rūpaṃ sā śūnyatā、rūpaṃśūnyatā，藏 gzugs stoṅ-paḥo）‘色’是指有形質的一切萬物。此萬物爲因緣所生，幷非本來實有，因此其當體是空。此謂之‘色即是空’。<#>此語原爲玄奘所譯《般若波羅蜜多心經》的名句，其文雲（大正8·848c）︰‘色不異空，空不異色，色即是空，空即是色，受、想、行、識亦複如是。’<#>此謂‘色’是因緣所生之法，無定實之自性。無定實之自性，故爲幻有，非實有。既爲幻有，即是空；空之本身即是色。受、想、行、識同此。因此，五蘊色心之法，即是空。<#>‘色空相即’之理趣，在佛教中的小乘諸派及大乘中的唯識學派皆不曾論及。亦即小乘以蘊中無人我爲蘊空，而不是蘊自性空；又如灰滅之際，系以色心滅爲空，而非色即空。唯識大乘則認爲緣生依他的‘色’，不能說是‘空’；而遍計所執的‘空’，不能說是‘有’。<#>又，法藏在《般若波羅蜜多心經略疏》中，曾就二乘對色空之二疑及菩薩的三疑，加以闡釋。其次又建立色空相望之三義。即︰(1)相違義︰空中無色，色中無空，以空害色，以色害空。(2)不相礙義︰若此色爲幻色，則不礙空；若此空爲真空，則不妨色。(3)相作義︰此幻色之全體若非空，則不成幻色；真空之全體若非色，則不成真空。亦即依色即空而有色，依空即色而有空。然後法藏又約觀行而釋，謂觀色即空，則爲止行；觀空即色爲觀行；而色空無二，一念頓現爲止觀俱行。<#>◎附︰印順《般若波羅密多心經講記》（摘錄）<#>佛明五蘊皆空，首拈色蘊爲例。色與空的關係，本經用不異、即是四字來說明。不異即不離義，無差別義。色離于空，色即不成；空離于色，空亦不顯。色空、空色二不相離，故說‘色不異空，空不異色’。有人聽了，以爲空是沒有，色是有，今雖說二不相離而實是各別的，空仍是空，色仍是色。爲除此種計執，所以佛接著說︰‘色即是空，空即是色。’即表示空色二不相離，而且相即。<#>佛法作如是說，有其特殊意義。印度的一分學者，以爲涅槃與生死，煩惱與菩提，是不相同的兩回事，離了生死才能證得涅槃，離了煩惱才能獲得菩提。生死和煩惱是世間雜染法，涅槃、菩提是出世清淨法，染淨不同，何得相即？這種見地，是從他們的宗教體驗而得來。宗教體驗，世間的一般宗教，如耶、回、印度教等，也都有他們的體驗，如上帝、真宰、梵我等。若說他們都是騙人的，决不儘然，他們確是從某種體驗，適應環境文化而表現出來的。不過體驗的境地，有淺深，有真僞。佛法的目的，在使人淨除內心上的錯誤──煩惱，體驗真理，得到解脫──涅槃。一分學者依佛所說去持戒修定淨除煩惱，體驗得‘超越’現象的，以此爲涅槃。于是，以爲世間和涅槃，是不同性質的。在修行的時候，對于世間法，也總是遠離它，放身山林中去，不肯入世作度生的事業。這種偏于自了的超越境，是不究竟的，所以被斥爲沈空滯寂者。真正的涅槃空寂，是要在宇宙萬有中，不離宇宙萬有而即是宇宙萬有的。因此，修行也不同，即于世間利生事業中去體驗真理，淨化自己。古德說︰‘佛法在世間，不離世間覺。’覺悟即在世間法而了達出世法，由此大乘能入世度生，悲智雙運。有所得的小乘，體驗到偏于‘超越’的，于是必然地走入厭離世間的道路。龍樹菩薩在《智論》裏，講到‘色不異空，空不異色；色即是空，空即是色’時，即以《中論》生死涅槃無別去解說。大乘的體驗，不妨說是‘內在’的。論到宗教的體驗，有人以爲這是一種神秘經驗，既稱爲神秘的，此中境界就不是常人所能瞭解。因之，經驗的是否正確，也無從確論。現見世間一般宗教，他們依所經驗到而建立的神、本體等，各不相同，如耶教的上帝，印度教的梵我，所見不同，將何以定是非？依佛法，這是可判別的，一方面要能洗盡一切情見，不混入日常的計執；一方面要能貫徹現象而無所礙，真俗二諦無礙的中道，即保證了佛法的究竟無上。佛法是貫徹現象與本體，也是貫通宗教與哲學，甚至通得過科學的，所以有人說佛法是科學而哲學的宗教。<#>從理論上說，色（一切法也如此）是因果法，凡是依于因緣條件而有的，就必歸于空。如把因果法看成是有實自性的，即不成其爲因果了。因法的自性實有，即應法法本來如是，不應再藉因緣而後生起；若必仗因緣而能生起，那法的自性必不可得。由此，一切果法都是從因緣生。從因緣生，果法體性即不可得，不可得即是空，故佛說一切法畢竟空。反之，果法從因緣有，從果法的作用形態又不即是因緣，可從因緣條件有，雖有而非實有，故佛說一切法緣起有。可知色與空，是一事的不同說明︰所以色即是空，空即是色。常人于此不瞭解，以爲空是沒有，不能現起一切有？不知諸法若是不空，不空應自性有，即一切法不能生。這樣，有應永遠是有，無應永遠是無。但諸法幷不如此，有可以變而爲無，無的也可由因緣而現爲有，一切法的生滅與有無，都由于無自性畢竟空而得成立。性空──無不變性、無獨立性、無實在性，所以一切可現爲有，故龍樹菩薩說︰‘以有空義故，一切法得成。’本經所說︰色即是空，空即是色，即說明此空色不相礙而相成的道理。經中接著說︰‘受想行識，亦複如是。’這是說︰不但從色的現象說︰色不異空，乃至空即是色，若從受的現象上說︰也是受不異空，空不異受；受即是空，空即是受的。想與行識，都應作如此說。空是一切法普遍而根本的真理，大至宇宙，小至微塵，無不如此，即無不是緣起無自性的。能在一法達法性空，即能于一切法上通達了。<#>［參考資料］　《華嚴注法界觀門》；《般若波羅蜜多心經贊》；《梵字般若波羅蜜多心經》；《大品般若經》卷二十五〈實際品〉；《了義般若波羅蜜多經》，霍韜晦《佛學》（上）第五章；中村元（等）編《空》（《佛教思想》{6}、{7}）。<#>


meanings:
2544梵語 rūpaṃ śūnyatā 或 yad rūpaṃ sā śūnyatā。出自玄奘所譯般若心經。為「空即是色」之對句。色，廣義言之，乃物質之總稱。謂一切現象皆為空幻，無有實體。小乘以人為五蘊之假和合，無獨立自存之實體，故說「人無我」；大乘不但認為人無我，且以為五蘊自身亦虛假不實，而說「法無我」。所謂五蘊皆空，意謂不論物質現象（相當於色）或精神現象（受、想、行、識）均屬因緣所生法，無固定不變之自性；若以其為實有自性，則是虛妄分別，故色之本質為空。〔梵文般若波羅蜜多心經、大品般若經卷二十五實際品、了義般若波羅蜜多經、維摩經卷中入不二法門品、大智度論卷九十、中論卷二觀行品、般若心經疏、般若波羅蜜多心經贊、華嚴注法界觀門〕（參閱「空即是色」3478）


vietnamese:
sắc tức thị không không tức thị sắc <pttđ>


vietnamese:
sắc tâm tự loại vô gián tiền vi hậu chủng <pttđ>


meanings:
hypostasis of attachment to things in the form realm


meanings:
2543西藏名 Se-ra。為黃教四本山之一。位於西藏拉薩（藏 Lha-sa） 北方四公里之山麓峽谷中。明代永樂十七年（1419）黃教開祖宗喀巴命其弟子江卿曲吉（藏 Byams-chen chos-rje）興建。此外宗喀巴之弟子江樣曲吉（藏 Byams-dbyaṅs chos-rje）創建別蚌寺（藏 ⅵbras-spuṅs, 1416），與宗喀巴於一四○九年創建之噶勒丹寺（藏 Dgaḥ-ldan）合稱三大寺，為黃教之根本寺院；另加上班禪喇嘛所居之札什倫布寺（藏 Bkra-śis lhun-po），即為黃教四本山。　本寺外觀頗類於古羅馬時代之圓形劇場，諸僧院並立，層樓碉房，參差高聳，層層相疊，三座大殿堂，堂壁以黃金覆之，映照光輝，極為壯麗，故又以黃金寺稱名於世。全寺共有結巴、滿巴、阿巴三大學堂，曾有學僧八千餘人。其中二學堂為修學顯教之處，另一為修學密教行法之所。大講堂內置有十一面觀音之巨像。江卿曲吉曾代理其師赴北京，為明成祖說法，並獲成祖之皈依，故有西藏文大藏經甘珠爾之開版，即所謂之永樂版。江卿曲吉歸返藏土時亦攜回一部，日後成為本寺之寺寶。寺中另藏有金剛杵一支，長約零點六公尺，一端如三稜聂，一端呈人頭形；據云係於本寺建造之時，自西天竺飛來；藏人對之心懷敬畏，每歲十二月（約二十七日）迎至布達拉宮，首由達賴頂戴，再傳返色拉寺，許百姓前來頂禮。〔西藏仏教研究（長尾雅人）、Waddell: The Buddhism of Tibet; Tsung lien-Shen and Shen-chi Liu：Tibet and the Tibetans; A. Ferrari：Mk'yen Brtse's Guide to the Holy Places of Central Tibet〕


vietnamese:
sắc vô sắc thiên kế niết-bàn ngoại đạo <đpb>


vietnamese:
sắc vô sắc giới bất năng nhập chính tính li sinh <pttđ>


vietnamese:
sắc vô sắc giới ái thủ bất dữ bỉ giới bất động hạnh vi duyên <pttđ>


meanings:
（梵 rūpa-dhātu，巴 rūpa-dhātu，藏 gzugs-kyi khams）三界之一。又稱色天、色行天。色者，變礙、示現之義；界者，能持自相、種族之義。此界位于欲界上方，離欲界之染污，一切物質皆爲清淨。亦即物質世界中，欲望强盛的，稱爲欲界，而無此强盛欲望的，則稱爲色界。其衆生離諸欲，不著穢惡之色法，但仍爲清淨微細之色法所系縛，無男女之別，不生憂、苦，衣著皆自然而有，且以光庚食物與語言。《法蘊足論》卷十一雲（大正26·504c）︰‘云何色界？謂有諸法，色貪隨增，是名色界。’<#>此界諸天依禪定的深淺次第，可分成四地（即所謂四禪天）︰<#>(1)初禪︰因離欲界之惡而生喜樂，故又稱離生喜樂地。此地有三天︰<#>{1}梵衆天（梵Brahma-pa^ris!adya，藏Tshan%s-ris）︰爲大梵王所領、所化之衆。<#>{2}梵輔天（梵Brahma-purohita，藏Tshan%s-pa mdun-na h!don）︰于梵王前行列侍衛，爲其輔翼之臣。<#>{3}大梵天（梵Maha^-brahman，藏Tshan%s-pa-chen-po）︰娑婆世界的主宰，即大梵王。其由廣善所生，獲中間定、威德等勝，最初生，最後歿。<#>(2)二禪︰因由初禪定中更生寂靜之喜樂，故又稱定生喜樂地。此地有三天︰<#>{1}少光天（梵Pari^tta^bha^，藏H!od-chun%）︰于二禪天中光明最少。<#>{2}無量光天（梵Aprama^ṇa^bha^，藏Tshad-med-h!od）︰光明轉增，其量難測。<#>{3}極光淨天（梵A^bha^svara，藏H!od-gsal）︰其光明勝前，遍照自地，因以光爲語音，故別稱光音天。<#>(3)三禪︰因離第二禪之喜樂，住于非苦非樂之境地，更生靜妙之樂，故又稱離喜妙樂地。此地有三天︰<#>{1}少淨天（梵Pari^tta-s/ubha，藏Dge-chun%）︰因意地受樂，故名爲淨，然三禪中此淨最少。<#>{2}無量淨天（梵Aprama^ṇa-s/ubha，藏Tshad-med-dge）︰樂受轉勝，其量難測。<#>{3}遍淨天（梵S/ubha-kr!tsna，藏Dge-rgyas）︰樂受最勝，且複周普。<#>(4)四禪︰因舍第三禪之妙樂，唯念修養功德，而得不苦不樂之極深感受，故又稱舍念清淨地。此地有八天︰<#>{1}無雲天（梵Anabhraka，藏Sprin-med）︰其下爲空中天所居之地，如雲密合；此上諸天更無雲地，故爲無雲之首。<#>{2}福生天（梵Puṇya-prasava，藏Bsod-nams-skyes）︰有異生勝福方可往生此天。<#>{3}廣果天（梵Br!hat-phala，藏H!bras-bu-che）︰在色界中，此爲最殊勝之異生果。<#>{4}無煩天（梵Avr!ha，藏Mi-che-ba）︰因無繁雜，故有此名。又因不求趣入無色界，乃別稱無求天。<#>{5}無熱天（梵Atapa，藏Mi-gdun%-sba）︰已善伏除雜修靜慮中上品之障，意樂調柔，離諸熱惱。<#>{6}善現天（梵Sudr!s/a，藏Gya-nom-snan%-ba）︰已得雜修上品之定，果德易彰。<#>{7}善見天（梵Sudars/ana，藏S/in-tu-mthon）︰已離修定之障，餘品至微，見極清澈。<#>{8}色究竟天（梵Akanis!t!ha，藏H!og-min）︰已至衆苦所依身之最後邊，在有色天中，更無有處能過之，故爲色界最高天。<#>此上諸天之中，無煩至色究竟五天，因離欲諸聖以聖道水濯煩惱垢，唯聖人可居，不雜居凡夫、外道等。又爲證聲聞第三果阿那含位之聖人所生處。故總稱五淨居天（Sud-dha-va^sa）、五那含天。<#>然諸經論對于衆天之數目所述不一︰<#>(1)《長阿含經》卷二十、《起世經》卷八、《起世因本經》卷八、《大般若經》卷四０三等謂有二十二天。<#>(2)舊譯《華嚴經》卷十三、新譯《華嚴經》卷二十一、《大般若經》卷四０二、《佛本行集經》卷九等謂有二十一天。<#>(3)《大毗婆沙論》卷一三六、《立世阿毗曇論》卷六、《雜阿毗曇心論》卷二、《大乘阿毗達磨雜集論》卷六、《大樓炭經》卷四等謂有十八天。<#>(4)《佛母出生三法藏般若波羅蜜多經》卷四、《金光明最勝王經》卷三、《阿毗曇甘露味論》卷上、《俱舍論》卷八、《順正理論》卷二十一、《有部尼陀那目得迦》卷一、《彰所知論》卷上、《阿毗曇心論經》卷五等謂有十七天。<#>(5)《四阿鋡暮抄解》卷下、《十住毗婆沙論》卷十、《三法度論》卷下、巴利文《相應部》〈轉法輪經〉等謂有十六天。<#>關于四禪天衆生居處的廣狹，則有二說。一說初禪廣如大地，二禪如小千世界，三禪如中千世界，四禪如大千世界；一說初禪如小千世界，二禪如中千世界，三禪如大千世界，四禪則廣闊無垠，不可計量。又，衆生之身量、壽量亦因經論之不同而有異。<#>［參考資料］　《俱舍論》卷五、卷十一、卷二十八；《順正理論》卷二十二、卷三十一；《成實論》卷十二；《菩薩地持經》卷二；《法界安立圖》；《法苑珠林》。<#>


meanings:
2544<一>梵語 rūpa-dhātu，巴利語同。色，變礙、示現之義。色界，意為色所屬之界。三界之一。又作色天、色行天。乃有淨妙之色質的器世界及其眾生之總稱，位於「欲界」上方，乃天人之住處。此界之眾生雖離淫欲，不著穢惡之色法，然尚為清淨微細之色法所繫縛，故為別於其下之欲界及其上之無色界，而稱色界。此界之天眾無男女之別，其衣係自然而至，而以光明為食物及語言。此界又依所入定之淺深次第而分四地（即四禪天、四靜慮處）。初禪諸天總稱為離生喜樂地，二禪諸天總稱為定生喜樂地，三禪諸天總稱為離喜妙樂地，四禪諸天總稱為捨念清淨地。　據俱舍論卷八載，初禪、二禪、三禪等三地各有三天，第四禪有八天，共十七天，即：(一)初禪三天：(1)梵眾天（梵 Brahma-pāriṣadya），(2)梵輔天（梵 Brahma-purohita），(3)大梵天（梵 Mahā-brahman）。(二)二禪三天：(1)少光天（梵 Parīttābha），(2)無量光天（梵 Apramāṇābhā），(3)極光淨天（梵 Ābhāsvara）。(三)三禪三天：(1)少淨天（梵 Parītta-śubha），(2)無量淨天（梵 Apramāṇa-śubha），(3)遍淨天（梵 Śubha-kṛtsna）。(四)四禪八天：(1)無雲天（梵 Anabhraka），(2)福生天（梵 Puṇya-prasava），(3)廣果天（梵 Bṛhat-phala），(4)無煩天（梵 Avṛha），(5)無熱天（梵 Atapa），(6)善現天（梵 Sudṛśa），(7)善見天（梵 Sudarśana），(8)色究竟天（梵 Akaniṣṭha）。　順正理論卷二十一釋其名義謂（大二九‧四五六中）：「廣善所生，故名為梵。此梵即大，故名大梵。由彼獲得中間定故、最初生故、最後歿故、威德等勝故，名為大。大梵所有、所化、所領，故名梵眾。於大梵前，行列侍衛，故名梵輔。自地天內光明最小，故名少光。光明轉勝，量難測故，名無量光。淨光遍照自地處故，名極光淨。意地受樂，說名為淨，於自地中此淨最劣，故名少淨。此淨轉增，量難測故，名無量淨。此淨周普，故名遍淨。意顯更無樂能過此以下空中天所居地，如雲密合，故說名雲。此上諸天，更無雲地，在無雲首，故說無雲。更有異生勝福方所可往生故，說名福生。居在方所，異生果中，此最殊勝，故名廣果。離欲諸聖，以聖道水，濯煩惱垢，故名為淨，淨身所止，故名淨居；或住於此，窮生死邊，如還債盡，故名為淨，淨者所住，故名淨居；或此天中，無異生雜，純聖所止，故名淨居。繁謂繁雜，或謂繁廣，無繁雜中，此最初故，繁廣天中，此最劣故，說名無繁，或名無求，不求趣入無色界故。已善伏除雜脩靜慮上中品障，意樂調柔，離諸熱惱，故名無熱；或令下生煩惱名熱，此初離遠，得無熱名；或復熱者，熾盛為義，謂上品脩靜慮及果，此猶未證，故名無熱。已得上品雜修靜慮，果德易彰，故名善現。雜修定障，餘品至微，見極清澈，故名善見。更無有處於有色中能過於此，名色究竟；或此已到眾苦所依身最後邊，名色究竟；有言色者，是積集色，至彼後邊，名色究竟。此十七處，諸器世間，并諸有情，總名色界。」　然色界諸天之廢立，諸經論頗有異說。長阿含經卷二十舉出二十二天，即：梵身天、梵輔天、梵眾天、大梵天、光天、少光天、無量光天、光音天、淨天、少淨天、無量淨天、遍淨天、嚴飾天、小嚴飾天、無量嚴飾天、嚴飾果實天、無想天、無造天、無熱天、善見天、大善見天、阿迦尼吒天。起世經卷八、大般若經卷四○三等持相同說法。舊華嚴經卷十三、新華嚴經卷二十一、大般若經卷四○二、佛本行集經卷九等則刪除無想天，而僅列舉二十一天。大毘婆沙論卷一三六、立世阿毘曇論卷六、大乘阿毘達磨雜集論卷六等刪除梵身、光天、淨天、嚴飾等四天，而立十八天之說。金光明最勝王經卷三、順正理論卷二十一、彰所知論卷上等更除去無想天而立十七天之說；阿毘曇心論經卷五刪除大梵天，另加無想天，亦立十七天之說；中阿含卷九地動經復刪除無想天，而僅舉出十六天之名。　關於色界四禪天眾生之依處（所居之處）、身量、壽量，於長阿含經卷二十、大佛頂首楞嚴經卷九、立世阿毘曇論卷三、大毘婆沙論卷一三四、卷一三六、俱舍論卷十一、順正理論卷三十一等，皆詳加敘述，然所說略異。〔仁王般若波羅蜜經卷上、菩薩地持經卷二、大智度論卷十六、成實論卷十二、俱舍論卷五、卷二十八、仁王般若經疏卷一、法華經玄贊卷二、大乘義章卷八末〕（參閱「三界」584、「天」1330、「四禪」1843）　<二>即十八界之色界。（參閱「色境」2549）


vietnamese:
sắc giới trung hữu tam thắng sinh <pttđ>


vietnamese:
sắc giới trung tị thiệt lưỡng giới <pttđ>


meanings:
hypostasis of attachment to things in the form realm.


meanings:
four meditation heavens of the form realm


vietnamese:
sắc giới thiên chúng vô nam nữ căn nhi danh trượng phu <pttđ>


vietnamese:
sắc giới hữu tị thiệt căn vô nam nữ căn <pttđ>


vietnamese:
sắc giới hệ pháp cập vô sắc giới hệ pháp <pttđ>


vietnamese:
sắc giới tuỳ miên bất ư dục giới cập vô sắc giới tuỳ tăng <pttđ>


meanings:
（梵 Akaniṣṭha、Aghaniṣṭha，巴 Aka-niṭṭha，藏 Ḥog-min、Gzugs-mthaḥ）色界十八天或五淨居天之一，居第四禪的最頂位。音譯阿迦尼咤天、阿迦膩咤天、阿迦尼瑟咤天。略稱尼師咤天、尼咤天或二咤天。意譯礙究竟天、一究竟天、一善天、有頂（Bhava^gra）天。<#>此天乃修最上品四禪者所生之處。《立世阿毗曇論》卷七雲（大正32·204b）︰<#>‘由最上品四禪相應業恭敬勤修，無背常修行，雜覺分之所熏修，因此業故生善現天，十倍此業生善見天。（中略）次複十倍生阿迦尼咤天。因此業得天道，得天壽命，得天住，得天同類。生于彼已，受業果報。有無逼樂，無複受樂。’<#>此天天衆的壽量，《大樓炭經》卷四謂壽百劫，然亦有夭折者。《長阿含經》卷二十言五千劫，或稍减。《立世阿毗曇論》卷七、《俱舍論》卷十一等則謂，壽量一萬六千大劫，身量一萬六千由旬。此外，大乘家認爲此天之上複有大自在天。<#>［參考資料］　《順正理論》卷二十一；《慧苑音義》卷上；《玄應音義》卷六；《慧琳音義》卷二十；《首楞嚴經》卷九；《大樓炭經》卷一；《起世經》卷一、卷七；《起世因本經》卷一、卷七。<#>


meanings:
2542色究竟，梵名 Akaniṣṭha 或 Aghaniṣṭha，巴利名 Akaniṭṭha，音譯阿迦尼吒、阿迦尼師吒、阿迦膩吒、阿迦抳瑟搋。又作礙究竟天、質閡究竟天、一究竟天、一善天、無結愛天、無小天。乃色界四禪天之最頂位。色界十八天之一，五淨居天之一。此天乃修最上品四禪者所生之處，其果報於有色界中為最勝。　關於此天眾生之壽量，大樓炭經卷四謂，壽長百劫，然亦有夭折者。長阿含經卷二十謂，壽長五千劫，或稍減。立世阿毘曇論卷七、俱舍論卷十一謂，壽量一萬六千大劫，身量一萬六千由旬。〔大樓炭經卷一、起世經卷一、大毘婆沙論卷一三六、雜阿毘曇心論卷二、法苑珠林卷三、慧苑音義卷下、佛祖統紀卷三十一〕（參閱「五淨居天」1150、「色界」2545）


vietnamese:
sắc đẳng bất khả lập đẳng vô gián duyên <pttđ>


vietnamese:
sắc đẳng ngoại cảnh diệc hữu diệc vô <pttđ>


vietnamese:
sắc đẳng ngoại pháp phi biệt thật hữu <pttđ>


vietnamese:
sắc thanh hà duyên thành thiện đẳng tính <pttđ>


meanings:
（梵 rūpa-skandha，巴 rūpa-kkhandha，藏 gzug-kyi phuṅ-po）‘色’指肉體或物質，‘蘊’謂‘積集’。故‘色蘊’之語義，即爲物質或肉體的積集。<#>蘊（skandha,khandha）舊譯爲陰或衆，音譯爲塞建陀。具有‘集’、‘積集’的意思。佛家將包括個人身心與身心環境的一切物質與精神分成五種‘聚集’（亦即五類），故稱爲五蘊。這五蘊是(1)色、(2)受、(3)想、(4)行、(5)識。其中之第一種，即是色蘊。<#>色（rūpa）在傳統的解釋中，有‘變壞’或‘質礙’的意思。物質的變化破壞稱爲‘變壞’。物質各據一定的空間、互相障礙，兩物以上不能占據同一空間，這稱爲‘質礙’。<#>色有廣狹兩種意義。五蘊裏的色是廣義的<#>色，是一切物質的總稱。十二處、十八界中，色處與色界的色則爲狹義的色，只指稱某一部分的物質。<#>《阿含經》中所說的‘四大種與四大種所造色’，是廣義的色。包括‘地水火風’四大種，以及四大種聚合而成的所造色。此外，十二處與十八界中的眼、耳、鼻、舌、身五根，與色（狹義的色）、聲、香、味、觸的五境，這十種也是色，也是物質。<#>色的概念在原始佛教時代與部派佛教時代曾經發生變化（不僅‘色’如此，所有佛教的概念都有過變化）。原始佛教時代所依據的是一般人能够理解的通俗用法。部派時代，阿毗達磨的研究大有進展，對于概念有極嚴密的界定。<#>原始經典對于地水火風的說明也是常識性的。內地界指發、毛、爪、齒、骨等；外地界則指木、石、土、金、銀、寶珠等。在部派的阿毗達磨中，地是指地的特質，也就是堅性（堅固的性質）；水指濕性（濕潤的性質）；火指暖性（熱的性質）；風指動性（動的性質）。因此，具體的發、毛不僅具有地的性質，也具有水、火、風的性質，因此是四大所造色。同樣的，一般視爲液體的血液、唾液、河水與海水等，不僅具有水的性質，也多少具有地、火、風的性質，因此也是四大所造色。<#>在常識上，‘眼耳’是指眼球與耳朵（或外耳、中耳）。但是在阿毗達磨中，‘眼’（眼根）是視覺能力，‘耳’（耳根）是聽覺能力。在這種嚴密的定義下，‘色’指眼等五根與色等五境，合起來共有十種。說一切有部在這十種之外又加上‘無表色’，因此就有十一種色法。無表色指動作與語言的習慣力。動作與語言會留下習慣力，因此它是保存于肉體這種物質內的物質（色法）。（取材自《佛教要語的基礎知識》）<#>◎附一︰曇摩結（葉均）〈南傳上座部的色蘊（摘錄）<#>色蘊的色字，含有憂、惱、變、壞、滅、障礙等等的定義。如果僅照字面來看，我們實難瞭解。顯而易見的如形色和顔色的色，它是屬于色塵，只是色蘊中的一部分。覺音的《清淨道論》第十四品中把‘一切寒冷等壞相之法，總括爲色蘊’。《分別論》也把任何色，不論是過去、未來、現在的，或內或外，或粗細、劣勝、遠近的，集爲一處，名爲色蘊。《集異門論》卷十一雲︰‘諸所有色。若過去，若未來，若現在，若內若外，若粗若細，若遠若近，如是一切，攝聚一處，說名色蘊。’據我們所瞭解，佛學上所指的色略等于現代所說的物質，即指組成動物的肉體以及自然界一切無生物的物質。宇宙萬有中的一切物質分子，佛教把它分爲‘四大種’和‘所造色’兩大類。每個物質分子不是屬于這一類就是屬于那一類。如上座部的覺音說︰‘此色有大種及所造的區別，分爲兩種。’漢譯《五蘊論》也說︰‘云何色蘊？謂四大種及四大種所造諸色。’在《大毗婆沙論》卷四十七同樣指出‘諸所有色’，皆是四大種及四大種所造。這種基本的分法，佛教各宗各派大致相同。不過上座部對于‘所造色’的分類，與其他部派有著很不同的說法。（中略）<#>南傳上座部說所造色有二十四法之多，說一切有部和瑜伽宗則僅說十一法，說一切有部的十一法是︰眼、耳、鼻、舌、身的五根，色、聲、香、味、觸的五塵（或五境），再加一個無表色。瑜伽宗的前十法與有部相同，第十一法則名爲法處所攝色，南傳上座部的前面九法也與有部同，再加上女根、男根、命根、心所依處、身表、語表、虛空界、色輕快性、色柔軟性、色適業性、色積集、色相續、色老性、色無常性及段食而成二十四種。<#>◎附二︰〈色蘊〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>五蘊之一。又譯色陰或色受陰。《雜阿含經》卷三雲（大正2·15c）︰‘云何色受陰？所有色，彼一切四大，及四大所造色，是名爲色受陰。’又《俱舍論》卷一雲（大正29·2b）︰<#>‘色蘊者何？頌曰︰色者唯五根，五境及無表。論曰︰言五根者所謂眼耳鼻舌身根，言五境者，即是眼等五根境界，所謂色聲香味所觸，及無表者謂無表色，唯依此量立色蘊名。’<#>此中，五根是指眼等五識所依的五種淨色，即所謂的勝義根。五境是指眼等五根所取的五種境界。其中色有青黃赤白長短方圓等二十種，以青黃赤白等十二種爲顯色，長短方圓等八種名形色。聲有以有執受大種爲因，或以無執受大種爲因等八種之別。香有好香、惡香、等香、不等香四種。味有甘、醋、碱、辛、苦、淡六種。觸有地、水、火、風四大種和滑性、澀性、重性、輕性，以及冷、餓、渴等共十一種。此中，地、水、火、風四大種即是能造，其他的色聲等皆是所造。無表色是依表業所得之法，其體非極微所成。故《阿毗曇心論》卷一雲（大正28·834c）︰‘色有二種︰一者微塵積聚色，二者非微塵積聚色。微塵積聚色者，謂十色入眼乃至觸。非微塵積聚色者，名無教色法入所攝。’無表雖非極微所成而攝于色蘊，乃是因所依之大種有變礙之故。《大毗婆沙論》卷七十五雲（大正27·390a）︰‘無表自體雖無變礙，而彼所依有變礙，故亦名變礙。所依者何？謂四大種。所依有變礙，故無表亦可說有變礙。如樹動時影亦隨動。’<#>又，《雜阿含經》卷十三、《集異門足論》卷三、《俱舍論》卷十三等將色分爲‘有見有對’、‘無見有對’和‘無見無對’三種。‘有見有對’又名可見有對，因可顯現彼此的差別，故名有見。因有障礙，故名有對。即指極微所成，爲眼根所那色境。‘無見有對’又名不可見有對，是有障礙而不可見的色。即指五根及聲香味觸的四境。‘無見無對’是不可見無障礙之法，即指無表色。<#>［參考資料］　《增一阿含經》卷二十六；《顯識經》；《集異門足論》卷十一；《俱舍論光記》卷一；《大乘法苑義林章》卷五（本）；《大乘百法明門論》；《大乘廣五蘊論》；《成唯識論》卷一、卷二；《順正理論》卷一；《顯宗論》卷一；《大乘阿毗達磨集論》卷一；熊十力《佛家名相通釋》。<#>


meanings:
2549梵語 rūpa-skandha，巴利語 rūpa-kkhandha。又作色陰、色受陰。為五蘊之一。色，為變礙義；佔有一定空間，且會變壞者，稱之為色。而色之聚集，稱為色蘊；亦即有質礙、變礙諸法之類聚。　依據俱舍論卷一所載，色係指五根（眼耳鼻舌身）、五境（色聲香味觸）及無表色。五根為眼、耳等五識之所依，為五種淨色。五境為眼、耳等五根所取之五種境界。　五境中之色，有青黃赤白、長短方圓等二十種。青黃赤白等十二種，稱顯色；長短方圓等八種，稱形色。聲，分為有執受大種因、無執受大種因等八種聲。香，有好香、惡香、等香、不等香四種之別。味，有甘、醋、鹹、辛、苦、淡等六種。觸，有地、水、火、風四大種，及滑性、澀性、重性、輕性，並冷、餓、渴等十一種。無表色，謂意識緣於過去所見之境，雖分別明了，而無表對，故稱無表；雖無所表，而於所緣之境執著不忘，故稱為色。　於上述諸色法中，又可依其一一法之性質而歸納成下列之數種分類。據雜阿含經卷三載，色受陰即所有之色；乃一切四大及四大所造之色。其中，地水火風四大種，是為能造，而色聲等，是為所造。阿毘曇心論經卷一載，色有二種：(一)微塵積聚之色，指眼、耳乃至味、觸等十色入，又稱十色處。(二)非微塵積聚之色，指無教色（無表色），為法入之所攝。又雜阿含經卷十三、集異門足論卷三、俱舍論卷十三等，將色分為有見有對、無見有對、無見無對三種。有見有對，又作可見有對。因其可示現彼此之差別，故為有見；以其有障礙，故為有對；即指極微所成，眼根所取之色境。無見有對，又作不可見有對。雖有障礙而不可見，即指五根及聲香味觸之四境。無見無對，乃不可見無障礙之法，即指無表色。　依據顯揚聖教論卷五所載，色蘊略有五種相，即：(一)自相，即色身諸法各有不同之自相，如堅是地相，溼是水相，煖是火相，動是風相。(二)共相，即色身諸法和合之相，謂一切色身皆從地水火風和合為相。(三)所依能依相屬相，即色身四大種是所依相，四大造色是能依相。(四)受用相，謂眼等諸根有增上力，故諸色塵境界得以產生，遂有苦樂逆順受用之相。(五)業相，謂色身能作種種業行之相，故一切業行，皆依色身攝受增長。〔雜阿含經卷二、增一阿含經卷二十六、大毘婆沙論卷七十五、卷七十六、卷一二八、雜阿毘曇心論卷一、卷二、順正理論卷一、大乘阿毘達磨集論卷一、大乘百法明門論、成唯識論卷一、卷二、俱舍論光記卷一、大乘法苑義林章卷五本、止觀輔行傳弘決卷五之一〕（參閱「五蘊」1212）


vietnamese:
sắc uẩn sai biệt nhị thập lục chủng <pttđ>


vietnamese:
sắc uẩn ý xứ pháp giới tổng nhiếp nhất thiết pháp tận <pttđ>


vietnamese:
sắc uẩn do tam chủng lưu nhi tương tục chuyển <pttđ>


vietnamese:
sắc uẩn giai thị sát na diệt tính <pttđ>


vietnamese:
sắc xứ pháp xứ kiến lập biệt danh nhân duyên <pttđ>


meanings:
（梵 rūpa-kāya，巴 rūpa-kāya）指有色有形之身。此詞雖被廣泛用來指肉身而言，但佛典中亦多用以指佛、菩薩的相好身。亦即相對于無色無形的法身，而稱有色有形的身相爲色身。《俱舍論》卷二十七舉佛的色身功德，其文雲（大正29·141b）︰‘色身圓德有四種︰(一) 具衆相，(二)具隨好，(三)具大力，(四)內身骨堅越金剛，外發神光，逾百千日。’《菩薩善戒經》卷六論供養如來的十種方法，其中見佛色身而供養，稱爲供養色身；《觀無量壽經》將觀彌陀的真身，稱爲遍觀一切色身想。把念觀音、勢至的真實相好身，分別稱爲觀想觀世音菩薩真實色身想、觀大勢至色身想等。又，《華嚴經大疏鈔》卷七明身土的四依，其中論色身是依色相土。凡此皆爲其用例。<#>［參考資料］　《十住毗婆沙論》卷十二；《異部宗輪論》；《大乘義章》卷十九；《止觀輔行傳弘决》卷二之三。<#>


meanings:
2548佛典中，統稱各種物質之單位為色量。色，即色法，乃一切物質之總稱。依據俱舍論卷十二載，色法之極少為極微，七極微為一微（梵 aṇu），七微為一金塵（梵 loha-raja），七金塵為一水塵（梵 ap-raja），七水塵為一兔毛塵（梵 śaśa-raja），七兔毛塵為一羊毛塵（梵 avi-raja），七羊毛塵為一牛毛塵（梵 go-raja），七牛毛塵為一隙遊塵（梵 vātāyana-cchidra-raja），七隙遊塵為一蟣（梵 likṣā），七蟣為一蝨（梵 yūka），七蝨為一𪍿麥（梵 yava），七𪍿麥為一指節（梵 aṅguli-parva）。以上皆屬容積單位。印度又定指節為長度之基本單位，三指節為一指（梵 aṅgula），二十四指成一肘（梵 hasta），四肘為一弓（梵 dhanu），五百弓為一拘盧舍（梵 krośa），八拘盧舍成一踰繕那（梵 yojana，即由旬）。由上記，可知印度之容積度量，係採七進位法。根據俱舍論法義之解釋，謂物質無論分析至何種單位（除極微外），必具七分，即：上、下、左、右、前、後、中央。　又大毘婆沙論卷一三六載，阿耨（微）塵乃眼識所取之色中最細微者，唯天眼、轉輪王眼、後有菩薩眼等得見之。方廣大莊嚴經卷四載，極微塵非一切眾生所能知，唯如來及最後身之菩薩能知之。　諸經論所載色量大體一致，唯譯名或有異，例如極微或譯作鄰虛，又音譯作波羅摩呶羅闍；微或譯作阿羺、阿耨；金塵或譯作鐵塵、銅塵等。〔雜阿毘曇心論卷二、俱舍論光記卷十二、大唐西域記卷二〕（參閱「由旬」2075、「拘盧舍」3271、「極微」5479）


vietnamese:
sắc hương vị xúc các hữu tam chủng <pttđ>


meanings:
(Sắc mặt) hằm hằm, bừng bừng, có vẻ giận dữ: 她面露艴然之色 Gương mặt cô ấy có vẻ giận dữ.


meanings:
① Sắc người đẹp, tươi sáng. Cùng nghĩa với chữ diễm 豔.


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ diễm 艷 hay 豔.


meanings:
Đẹp, diễm lệ: 她是一個艷婦 Chị ấy là một phụ nữ đẹp.


meanings:
① Ổ của giống thú. ||② Cỏ giao, dùng để làm thuốc. Vì nó sinh ra ở vùng Thiểm Tây nên gọi là tần giao 秦艽. ||③ Một âm là cừu. Xa xôi, hoang đãng. Tục đọc là chữ bông.


meanings:
(văn) ① Cỏ lót trong hang thú; ② Cỏ giao. Cg. 秦艽 [qínjiao].


meanings:
① Cây ngải cứu. Dùng lá ngải khô quấn thành cái mồi châm lửa cháy rồi đốt vào chỗ đau cho kẻ ốm gọi là cứu 灸. ||② Xinh đẹp. Như tri hiếu sắc tắc mộ thiếu ngải 知好色則慕少艾 biết hiếu sắc thì mến gái tơ. ||③ Thôi. Sự gì chưa xong gọi là vị ngải 未艾. ||④ Già. ||⑤ Nuôi. ||⑥ Hết. ||⑦ Báo đáp. ||⑧ Một âm là nghệ. Cắt cỏ. ||⑨ Trị yên.


meanings:
① (thực) Cây ngải cứu; ② Thôi, hết, ngừng: 未艾 Chưa xong, chưa thôi; ③ (văn) Xinh đẹp: 知好色則慕少艾 Biết yêu sắc đẹp thì mến gái tơ; ④ (văn) Người già; ⑤ (văn) Nuôi dưỡng; ⑥ (văn) Báo đáp; ⑦ [Ài] (Họ) Ngải.


meanings:
(văn) ① Trừng trị, trừng phạt: 太甲悔過，自怨自艾Thái Giáp hối lỗi, tự oán mình và trừng phạt mình (Mạnh tử: Vạn Chương hạ); ② Cắt (cỏ), thu hoạch (dùng như 刈, bộ 刂): 使民有所耘艾 Khiến cho dân có chỗ để dọn cỏ và gặt hái (Tuân tử); 一年不艾而百姓饑 Một năm không gặt hái được thì trăm họ đói (Cốc Lương truyện); ③ Chặt (dùng như 刈, bộ 刂): 必三勝，斬將，艾旗 Nhất định sẽ đánh đâu thắng đó, và chém tướng, chặt cờ (Hán thư); ④ Trị yên (dùng như 乂, bộ 丿).


meanings:
2550（Edgerton, Franklin, 1885～1963）美國之印度學、語言學學者。曾任耶魯大學教授。將印度教聖典薄伽梵歌（梵 Bhagavad-gītā）原典英譯出版，即 Harvard Oriental Series。又將佛教梵語以比較語言學之立場加以研究，著成 Buddhist Hybrid Sanskrit Grammar and Dictionary 二卷，為研究印度語、佛教文獻學者所不可或缺之參考書。


meanings:
2549（Ernest Leumann, 1859～1931）瑞士之印度學學者，中央亞細亞語言研究學者。歷任斯特拉斯堡（Strassburg, 1884）、夫來堡（Freiburg, 1919）大學教授，於梵語原典之翻譯上貢獻頗多；又與孟尼爾威廉士（Monier-Williams）協力編纂「梵英辭典」，並奠定印度耆那教研究之基礎。


meanings:
（Charles Norton Edgcumbe Eliot；1864～1931）又譯埃利奧特。英國佛教學者。畢業于牛津大學。1888年以來，在列寧格勒、伊斯坦堡、摩洛哥、保加利亞、華盛頓等地擔任外交官。1904年退休後，往赴印度、日本等地旅行，幷研究民族與宗教。曾任香港大學第一任校長。1919年再度赴日。其間，致力于研究日本佛教及推動英日親善關係。1926年以後，定居日本奈良，從事寫作。後罹病歸國，途中病歿，享年六十七。著作頗多，有《A FinnishGrammar》、《Turkey in Europe》、《TheEast Africa Protectorate》、《Letters fromthe Far East》、《Japaness Buddhism》等書。其中，《Hinduism and Buddhism -AnHistorical Sketch》一書爲其代表作，該書之中譯本已由李榮熙譯出，書名爲《印度教與佛教史綱》（二册）。艾澤頓（Franklin Edgerton；1885～1963）<#>又譯愛瑞頓或愛哲頓。美國印度學、語言學者。先後肄業于漢米爾敦（Hamilton）、康乃爾（Cornell）兩所大學。又曾在哥倫比亞大學研究經濟學與統計學。其後，留學德、俄等國。幷先後任教于約翰霍普斯金大學、賓州大學、耶魯大學及印度大學等校。著作與論文甚多。其中，尤以《佛教混和梵語──文法與辭典》（《Buddhism Hybrid SanskritGrammar and Dictionary》）一書蜚聲國際學術界。該書系以比較言語學的立場對佛教梵語所作之深入研究，爲研究大乘佛典所不可或缺的參考書。對于這部名著，我國學者季羨林，曾對其中的若干看法提出批判。載在季氏的《原始佛教的語言問題》書中。此外，艾氏亦嘗出版印度教聖典《薄伽梵歌》（Bhagavad-gi^ta^）的梵本及英譯本。<#>［參考資料］　J. W. de Jong著·霍韜晦譯《歐美佛學研究小史》第三章。<#>


meanings:
（Ellora、Ellura）印度古代窟院。又譯愛羅拉石窟，位于孟買市東北二六０哩，阿旃陀（Ajanta）石窟之西南。窟院是依村落以西半哩之小山丘的西崖而開鑿，總共有三十二窟。屬于佛教的十二窟、婆羅門教的十五窟，以及耆那教的五窟。<#>(1)佛教窟院︰開鑿年代不詳，但由其建築雕像的樣式及系統判斷，大概是西元第六世紀至第八世紀完成的。其建築樣式則與阿旃陀窟院相似，由塔院及僧院構成，而沒有所謂小乘窟。除第十窟塔院，其它都是進步樣式的僧院。若與阿旃陀相比，艾羅拉窟院的規模廣大，但却沒有前者那樣的壁畫，支柱也較簡略，沒有纖巧美麗的雕刻。<#>在十二窟中，以第十窟塔院最爲優秀，似乎是西紀六百年左右，藝術圓熟時代鑿造的。外觀是二層樓的建構，樓上中央方形的窗上附有馬蹄形的小窗，這是此窟特有的樣式。內院塔高二十七尺，前面雕倚坐說法佛，左右爲彌勒、觀音的立像。僧房有六處，外壁最高梁的欄間均飾以裸體美人的立像。其它窗欞的結構、天人的飛翔，壁面右窟的童舞等均極爲纖巧。尤其樓上欄幹的橫梁雕飾著蔓藤花紋與動物；其下欄間雕飾男女互訴情愛的圖案，最下層則描繪牛羊疾馳的情形。<#>第十一、十二窟都是三層樓的僧院。其中，第十二窟開鑿年代最晚，約在西紀七百年時；窟內雕飾許多佛像及大乘神話中的神像。而供作禮拜用的三層式僧院，是全印度絕無僅有的建築，可說是印度建築史上的至寶。<#>(2)婆羅門教窟院︰其中最大最壯觀的開拉沙（Kailasa）神廟，也是婆羅門教古代遺迹中最優秀者。主要建築有門廊、亭榭、會堂、密室、寶塔等，皆由整塊巨岩雕鑿而成。本殿門廊的左右雕飾了《摩呵婆羅多》及《羅摩衍那》中神話的圖案；殿基則環繞數十隻大象。地面深二七０尺，廣一五０尺；後壁高約一０七尺；本殿高八十尺，石柱高四十五尺。其樣式屬于南方印度式，即達羅毗荼式，被認爲是西紀八世紀時的作品。可說是世界最大的雕刻物。<#>(3)耆那教窟︰主要位于山丘的北部，雕造于八、九世紀間。其中編號第三十二與三十三的兩窟所雕的飛天像，如穿雲飛升，迅疾如風，甚爲傳神。<#>此一被譽爲世界至寶的石窟，由于經歷千餘年來之雨水、河水的不斷侵蝕，已有相當程度的損壞。1992年，印度政府在日本人的支援下，已開始從事維修工作。全部工程預計要到本世紀末才能完成。<#>［參考資料］　《印度佛迹實寫解說》；《世界美術全集》第八；《Asiatic Researches》Vol.Ⅵ; J. Fer-gusson 《History of Indian ＆ Eastern Architecture》。<#>


meanings:
① Bồng bồng 芃芃 tốt um, tốt tươi. ||② Ðuôi dài thườn thượt.


meanings:
(văn) 芃芃 [péng péng] ① Rậm rạp, tươi tốt, sum sê; ② (Đuôi) dài thườn thượt.


meanings:
① Hoàn lan 芄蘭 cỏ hoàn lan (metaplexis japonica).


meanings:
(thực) 【芄蘭】 hoàn lan [wánlán] (thực) Cỏ hoàn lan (Metaplexis japonica).


meanings:
【芊芊】thiên thiên [qianqian] (văn) Rậm rạp, um tùm: 郁郁芊芊 Rậm rạp um tùm.


meanings:
① Khoai nước. Ta quen đọc là chữ vu. ||② Một âm là hu. To lớn.


meanings:
(văn) Ở: 鳥鼠攸去，君子攸艿 Chim chuột bỏ đi, người quân tử có thể ở (Thi Kinh: Tiểu nhã, Tư can).


meanings:
(thực) ① Khoai sọ. 【芋艿】vu nãi [yùnăi] Như 芋; ② Tên gọi chung các loại khoai: 山芋 Khoai lang.


meanings:
① Thược dược 芍葯 cây thược dược, hoa đẹp, củ làm thuốc. thứ trắng gọi là bạch thược 白芍, thứ đỏ gọi là xích thược 赤芍.


meanings:
【芍葯】thược dược [sháoyao] (thực) Cây (hoa) thược dược.


meanings:
① Khung cùng 芎藭 cỏ khung cùng, sinh ở đất Thục gọi là xuyên khung 川芎, củ dùng làm thuốc.


meanings:
(thực) 【芎藭】 khung cùng [qióngqióng] Cỏ khung cùng, xuyên khung (Cnidium officinale).


meanings:
① Lúa khỉ (kê trắng). ||② Rau diếp. ||③ Cùng nghĩa với chữ kỉ 杞.


meanings:
(văn) ① Lúa khỉ, kê trắng; ② Rau diếp; ③ Như 杞 (bộ 木).


meanings:
① Cỏ gai, lá nhỏ dài mà rắn sắc, đâm vào người như mũi dao nhọn, cái bẹ nó dùng làm giày đi gọi là mang hài 芒鞋. ||② Ngọn cỏ, tức là chỗ nó nhú đầu nhọn lên. Vì thế những rua hạt thóc gọi là đạo mang 稻芒. Nó rộng ra thì vật gì có mũi nhọn đều gọi là mang. Như quang mang 光芒 tia sáng nhoáng, phong mang 鋒芒 mũi nhọn. ||③ Nhọc phờ, phờ phạc. Như mang mang nhiên quy 芒芒然歸 nhọc phờ ra về. ||④ Rộng lớn. ||⑤ Xa thăm thẳm. ||⑥ Ngớ ngẩn.


meanings:
① Râu thóc, râu lúa mì; ② Cỏ chè vè, cỏ gai: 芒鞋 Giày cỏ gai; ③ (văn) Mệt lả, phờ phạc: 芒芒然歸 Phờ phạc ra về; ④ (văn) Rộng lớn, thăm thẳm; ⑤ (văn) Ngớ ngẩn.


meanings:
(thực) ① Cây dâm bụt; ② 【芙蕖】phù cừ [fúqú] (văn) Hoa sen.


meanings:
① Một loài cỏ như nấm, mọc ở các cây đã chết, hình như cái nấm, cứng nhẵn nhụi, có sáu sắc xanh, đỏ, vàng, trắng, đen, tía. Người xưa cho đó là cỏ báo điềm tốt lành, nên gọi là linh chi 靈芝.


meanings:
Cỏ chi. 【芝蘭】chi lan [zhilán] Cỏ chi và cỏ lan (hai thứ cỏ thơm). (Ngb) Cao thượng, tài đức, tình bạn tốt: 芝蘭氣味 Tình bạn thắm thiết, tình bạn tốt.


meanings:
① Củ súng (Euryale ferox). Tục gọi là kê đầu tử 雞頭子.


meanings:
① (thực) Cây hoa súng (Euryale ferox). Cg. 雞頭 [jitóu]; ② Bột súng.


meanings:
① Phù dĩ 芣苢 cỏ phù dĩ. Ngày xưa bảo tức là cây bông mã đề. Còn gọi là cây xa tiền 車前.


meanings:
【芣苢】phù dĩ [fóuyê] (thực) Cây phù dĩ, cây mã đề, cây xa tiền: 采采芣苢 Đi hái trái phù dĩ (Thi Kinh). Cv. 芣苡.


meanings:
① Rau cải. ||② Hạt cải. Hạt cải nhỏ lắm, nên cái gì nhỏ mọn gọi là tiêm giới 纖芥. ||③ Phận hèn hạ gọi là thảo giới 草芥 cỏ rác.


meanings:
① Rau cải; ② Hạt cải; ③【草芥】thảo giới [căo gài] Trữ [zhù] 【苧麻】Vật tầm thường (nhỏ mọn), thân phận hèn hạ (như cỏ rác), chuyện vặt;【纖芥】tiêm giới [xiangài] Nhỏ mọn, nhỏ nhặt; ④ 【芥菜】giới thái [gàicài] (thực) Cải canh, cải cay. Cg. 蓋菜 [gàicài]. Xem 芥 [jiè].


meanings:
【芥菜】giới thái [jiècài] Cải canh, cây giới tử. Xem 芥 [gài].


vietnamese:
giới tử nạp tu di tu di nạp giới tử <tttđ>

meanings:
Hột cải chứa Tu-di, Tu-di chứa hột cải. Cái rất nhỏ chứa cái rất lớn, cái rất lớn chứa cái rất nhỏ. Với cái nhìn tương đối thì Tu-di chứa hột cải là việc bình thường, nhưng hột cải mà chứa Tu-di thì thật khó hiểu. Đây muốn chứng tỏ sau khi ngộ rồi chẳng còn phân biệt tương đối nữa, vì trong cảnh giới của người chứng ngộ thì lớn nhỏ có thể dung hợp lẫn nhau.


meanings:
① Cây trữ. Bạch trữ 白芧 cỏ tranh trắng. Có khi đọc là chữ tự.


meanings:
① Bạch cập 白芨 cây bạch cập, dùng làm thuốc hồ trát.


meanings:
Bạch cập (dùng làm thuốc, làm hồ trét...).


meanings:
① Cỏ cầm, mọc ở các chỗ thấp ướt (Phragmites japonica). ||② Hoàng cầm 黄芩 một thứ cỏ, rễ dùng làm thuốc được. Thứ nào để lâu, trong lòng rỗng, ngoài vàng, trong đen gọi là phiến cầm 片芩. Thứ mới đào, trong đặc gọi là điều cấm 條芩.


meanings:
Cỏ cầm (Phragmites japonica, mọc chỗ ẩm thấp, rễ thường dùng làm thuốc): 黄芩 Hoàng cầm (một vị thuốc bắc).


meanings:
① Hoàng kì 黄芪 thứ cỏ, rễ dùng làm thuốc. Thứ nào sinh ở Miên Thượng thì tốt, cho nên gọi là miên kì 緜芪, còn viết là 綿芪. Chữ kì 芪 có khi viết là 蓍.


meanings:
① Cây nguyên hoa 芫花, lá độc, người đánh cá cứ giã nó ra ném xuống sông, cá chết nổi lên, vì thế lại gọi là ngư độc 魚毒.


meanings:
Cây thuốc cá (Daphne genkwa, một loại cây độc, còn gọi là 魚毒).


meanings:
① Mùi cỏ thơm. Các đồ ăn có mùi thơm cũng gọi là phân phương 芬芳. ||② Nổi lên, lùm lùm. ||③ Cùng nghĩa với chữ phân 紛.


meanings:
① Mùi thơm; ② (văn) Tiếng thơm: 揚芬千載之上 Vang lừng tiếng thơm (tiếng tốt) đến ngàn năm (Tấn thư); ③ (văn) Như 紛 (bộ 糸).


meanings:
① Cỏ ba, một thứ cỏ thơm. ||② Cùng nghĩa với chữ ba 葩.||③ Ba tiêu 芭蕉 cây chuối: xem chữ 蕉 ở dưới.


meanings:
① Cỏ ba (một thứ cỏ thơm); ② (văn) Như 葩; ③ 【芭蕉】ba tiêu [bajiao] Chuối tây.


meanings:
→ dĩnh châu ba tiêu thiền sư 郢州芭蕉禪師; → dĩnh châu ba tiêu hoà thượng 郢州芭蕉和尚


meanings:
Thiền tăng đời Tống, tên Cốc Tuyền ở am Ba Tiêu, nên người đời gọi sư là »Ba Tiêu am chủ«. X. Cốc Tuyền.


meanings:
① Nhỏ xíu. ||② Bến sông. ||③ Tên một nước đời xưa.


meanings:
(văn) ① Nhỏ xíu; ② Bến sông; ③ [Ruì] Nước Nhuế (thời cổ); ④ [Ruì] (Họ) Nhuế.


meanings:
① Bấc đèn. Ruột một thứ cỏ dùng để thắp đèn gọi là đăng tâm 燈芯.


meanings:
Bấc (đèn), ngòi, ruột, lõi: 燈芯 Bấc (đèn dầu).


meanings:
① Một thứ củ ấu có bốn cạnh. Củ có hai cạnh gọi là lăng 菱.


meanings:
(văn) Củ ấu có bốn cạnh (củ hai cạnh là lăng 菱, bộ 艹).


meanings:
① Hoa, hoa của cây cỏ. ||② Tục gọi các vật loang lổ sặc sỡ như vẽ vời thuê thùa là hoa. ||③ Danh sắc phiền phức cũng gọi là hoa. Như hoa danh 花名 một bộ có nhiều tên. ||④ Nốt đậu. Trẻ con trồng đậu gọi là chủng hoa 種花, lên đậu mùa gọi là thiên hoa 天花. ||⑤ Hao phí. Như hoa phí 花費 tiêu phí nhiều. ||⑥ Nhà trò, con hát. ||⑦ Năm đồng tiền gọi là một hoa.


meanings:
① (Bông) hoa: 美麗的花 Hoa đẹp; ② Tia, hạt... (hình dạng như hoa): 火花兒 Tia lửa; 鹽花兒 Hạt muối; ③ Quáng, hoa (mắt): 眼花 Mắt quáng, hoa mắt; ④ Bông hoa, cây cảnh: 花兒匠 Thợ cây cảnh; 種花兒 Trồng cây cảnh; ⑤ Hoa văn, vá: 花兒太密 Hoa văn dày quá; 花狗 Chó vá; 花 貓 Mèo vá; ⑥ Độn, pha: 花搭着食 Ăn độn; ⑦ Lừa bịp: 耍花招 Giở trò bịp; ⑧ Tiêu, tiêu phí, tiêu pha, hao, tốn, bỏ mất: 花了多少錢？ Tiêu mất bao nhiêu tiền?; 花了三 年工夫才完成 Bỏ mất 3 năm mới hoàn thành được; ⑨ Bông: 軋花 Cán bông; 彈花 Bật bông; ⑩ (y) Đậu, nốt đậu, đậu mùa: 天花 Lên đậu, đậu mùa; 出過花兒嗎？ Đã từng lên đậu chưa?; ⑪ Bị thương trong khi tác chiến: 掛了兩次花 Hai lần bị thương; ⑫ (văn) Nhà trò, con hát; ⑬ (văn) Năm đồng tiền; ⑭ [Hua] (Họ) Hoa.


meanings:
① Cỏ thơm. Như phương thảo 芳草 cỏ thơm. Nó rộng ra thì vật gì mùi thơm đều gọi là phương. Như phương danh 芳名 tiếng thơm. ||② Ðức hạnh danh dự lưu truyền lại cũng gọi là phương. Như lưu phương bách thế 流芳百世 để tiếng thơm trăm đời.


meanings:
① Cỏ thơm, thơm: 芳草 Cỏ thơm; ② Tiếng thơm (những điều tốt đẹp như đức hạnh, danh tiếng): 芳名 Phương danh, tiếng thơm; 流芳百世 Để tiếng thơm muôn đời; ③ [Fang] (Họ) Phương.


meanings:
（1908～1971）日本之西藏學學者。畢業于龍谷大學。後任龍谷大學、大谷大學教授。專門研究西藏的宗教和文化。著有《丹噶目錄︰西藏佛教典籍中最古的一部目錄書》（The Denkar-Ma,□An oldest Catalogue of the Tibetan Buddh-ist Canons ,1950,mimeograph）、《藏語字典草稿本》、《龍大西域資料中的藏語醫學文獻殘葉》、《河西僧曇曠的傳曆》、《印度大乘佛教思想研究》等書。<#>


meanings:
3505（1908～1971）日本佛教學學者。龍谷大學畢業，後任該校教授。著有チべット佛教教學、The Den kar-ma, Tibetan Buddhistology 等。


meanings:
① Một thứ cỏ thơm, rễ làm thuốc gọi là bạch chỉ 白芷. Nguyễn Du 阮攸: Thử địa do văn lan chỉ hương 此地猶聞蘭芷香 đất này còn nghe mùi hương của cỏ lan cỏ chỉ.


meanings:
① Một thứ cỏ thơm (mần tưới), thường gọi là cỏ vân hương 芸香, lấy lá hoa nó gấp vào sách thì khỏi mọt. Vì thế nên gọi quyển sách là vân biên 芸編. ||② Làm cỏ lúa.


meanings:
① Vân hương (một thứ cỏ thơm); ② (văn) Làm cỏ lúa.


meanings:
① Rau cần. Kinh Thi 詩經 có câu: Tư nhạo Phán thuỷ, bạc thái kì cần 思樂泮水，薄采其芹 nghĩ thích sông Phán, chúng hái rau cần, là bài thơ khen vua hi Công có công sửa lại nhà học phán cung. Vì thế đời sau nói học trò được vào tràng học nhà vua là thái cần 采芹 hay nhập phán 入泮 vậy.


meanings:
Rau cần: 思樂泮水，薄采其芹 Yêu thích sông Phán, bèn hái rau cần (Thi Kinh). 【芹菜】 cần thái [qíncài] Rau cần.


meanings:
① Cắt cỏ, người cắt cỏ. ||② Loài vật ăn cỏ gọi là sô. ||③ Rơm, cỏ khô. Như sô cẩu 芻狗 con chó rút bằng rơm bằng cỏ, ý nói là vật bỏ đi. Lão Tử 老子: Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu 天地不仁、以萬物爲芻狗 trời đất bất nhân, coi vạn vật như chó rơm. Từ Nhụ viếng mẹ Quách Lâm chỉ đưa có một nhúm cỏ khô, vì thế tục gọi lễ phúng là sinh sô 生芻.


meanings:
(văn) ① Cỏ cho súc vật ăn; ② Cỏ khô, rơm; ③ Cắt cỏ.


meanings:
① Lựa, lẩy lấy. ||② Rau mạo. ||③ Một âm là mao. Cỏ mao.


meanings:
(văn) Lựa, lựa lấy: 參差荇采，左右芼之 Rau hạnh dài vắn, vớt nó bên tả bên hữu (Thi Kinh).


meanings:
① Mầm. Như đậu nha 荳芽 mầm đậu. ||② Sự vật gì mới phát ra cũng gọi là nha. ||③ Quặng mỏ.


meanings:
① Mầm, chồi, mầm non, búp non, nõn lộc: 發芽 Nảy mầm, đâm chồi nảy lộc; 荳芽 Mầm đậu; ② (Sự vật) mới phát ra, mới manh nha; ③ (văn) Quặng mỏ.


meanings:
① Cùng nghĩa với chữ 茀. ||② Tế phất 蔽芾 nhỏ xíu.


meanings:
corral, stable, yard, pen (for raising livestock, etc.)


meanings:
① Vườn nuôi giống thú. ||② Phàm chỗ nào tích góp nhiều thứ đều gọi là uyển. Như văn uyển 文苑 rừng văn, nghệ uyển 藝苑, nói chỗ có nhiều văn hay có nhiều nghề khéo. ||③ Cung diện, như nội uyển 内苑 cung trong. ||④ Một âm là uất. Bị ức, chất chứa. Có khi đọc là chữ uẩn.


meanings:
(văn) Uẩn kết, chất chứa, bị dồn nén: 故事大積焉而不苑 Cho nên những việc lớn chồng chất lại mà không bị dồn nén (Lễ kí: Lễ vận). Như 蘊.


meanings:
① (văn) Vườn hoa, vườn thú (của vua chúa): 禦苑 Ngự uyển, vườn hoa của vua; 鹿苑 Vườn nuôi hươu; ② (văn) Vườn (nơi tập trung những cái đẹp, cái hay): 文苑 Vườn văn; 藝苑 Vườn nghệ thuật; ③ Cung điện: 内苑 Cung trong; ④ Chỗ cây cối mọc um tùm; ⑤ (văn) Khô héo: 形苑而神壯 Bề ngoài khô héo mà bề trong lại mạnh mẽ (Hoài Nam tử); ⑥ [Yuàn] (Họ) Uyển.


meanings:
(văn) Hoa văn: 蒙伐有苑 Trên cái thuẫn lớn có vẽ nhiều hoa văn chim sẻ (Thi Kinh: Tần phong, Tiểu nhung).


meanings:
Gọi đủ: Hoàng Bá Đoạn Tế Thiền sư Uyển Lăng lục. Còn gọi: Đoạn Tế Thiền sư Uyển Lăng lục. Sách, 1 quyển, do Bùi Hưu biên vào đời Đường, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 384. Nội dung bao gồm những mẩu đối thoại giữa Hoàng Bá Hi Vận và các vị như Bùi Hưu lúc ở Uyển Lăng về cơ duyên Tông thừa. Hi Vận kế thừa tư tưởng »Tức tâm tức Phật« của Mã Tổ Đạo Nhất, ra sức đề xướng thuyết »Tâm tức là Phật« chẳng hạn như: »Tâm ông là Phật. Phật tức là tâm. Tâm Phật chẳng khác«. Tư tưởng »Tâm Phật nhất như« này, có thể thấy nhiều chỗ trong Uyển Lăng lục.


meanings:
① Phục linh 茯苓 một loài thực vật như loài nấm, dùng làm thuốc. ||② Trư linh 豬苓 cũng là một loài nấm, mọc ở cây phong, từng hòn đen đen như phân lợn, nên gọi là trư linh, dùng làm thuốc.


meanings:
① Rêu. ||② Cũng là một loài thực vật nở hoa ngầm, mọc ở các cây cổ thụ, các chỗ đất ướt hay trên tảng đá, có thứ xanh nhạt, có thứ xanh ngắt, rễ lá rất nhỏ không phân biệt được, trông ở ngoài như cây rêu. Bài thơ Quách Phác 郭璞 tặng Ôn Kiệu 溫嶠 có câu rằng: Cập nhĩ xú vị, dị đài đồng sầm 及爾臭味，異苔同岑 xét đến mùi mẽ rêu khác mà cùng núi. Vì thế hai người khác họ, kết làm anh em, gọi là đài sầm 苔岑. ||③ Ban. Như thiệt đài 舌苔 ban lưỡi. Sốt thì lưỡi ban, thầy thuốc nhờ đó xem biết được bệnh.


meanings:
Bựa lưỡi, rêu lưỡi, ban lưỡi. Cg. 舌苔 [shétai]. Xem 苔 [tái].


meanings:
Rêu: 蘚苔 Rêu; 海苔 Rêu biển; 青苔 Rêu xanh; 滾石不生苔 Hòn đá lăn không mọc rêu. Xem 苔[tai].


meanings:
① Hoa lau, cành nứt nở ra hoa, không có bầu có cánh. Nay ta gọi trẻ con thông minh xinh đẹp là điều tú 苕秀 ý nói như hoa lau một ngọn đã nứt ra hoa vậy. Người ta lại dùng những cánh nó làm chổi gọi là điều trửu 苕帚 chổi lau. Ta quen đọc là chữ thiều.


meanings:
① Lúa non, lúa mới cấy chưa tốt. ||② Mầm. Như đậu miêu 豆苖 mầm đậu. ||③ Mầm mống. Như miêu duệ 苖裔 nòi giống, tức chỉ về con cháu vậy. Nguyễn Du 阮攸: Bách man khê động lưu miêu duệ 百蠻谿峒留苖裔 trong các khe động đất Man còn để lại con cháu (của Hàn Tín). ||④ Giống Miêu, một giống mán mọi. ||⑤ Lễ sâu mùa hè.


meanings:
① Lúa non, mầm non, mạ, nõn, con, giống: 稻苗 Mạ non; 蒜苗 Nõn tỏi; 樹苗 Cây non; 魚苗 Cá giống; 豬苗 Lợn con; ② Vacxin: 牛痘苗 Vacxin đậu mùa; 卡介苗 Vacxin B.C.G; ③ (văn) Lễ săn mùa hè; ④ [Miáo] (Họ) Miêu; ⑤ [miáo] Dân tộc Miêu.【苗族】Miêu tộc [Miáo zú] Dân tộc Mẹo (Miêu) (một dân tộc ít người ở các tỉnh Quý Châu, Hồ Nam, Vân Nam, Quảng Đông, Tứ Xuyên và Khu tự trị Quảng Tây, Trung Quốc).


meanings:
① Chuồng lợn. ||② Cỏ lập, tức cỏ Bạch nhĩ.


meanings:
(văn) ① Chuồng lợn, chuồng heo; ② (thực) Cỏ lập, cỏ bạch nhĩ.


meanings:
① Nghiệt ác. Làm việc xét nét nghiêm ngặt quá đều gọi là hà. Chánh lệnh tàn ác gọi là hà chánh 苛政. Lễ kí 禮記: Hà chánh mãnh ư hổ dã 苛政猛於虎也 chính sách hà khắc còn tàn bạo hơn cọp ||② Ghen ghét. ||③ Phiền toái. ||④ Trách phạt. ||⑤ Quấy nhiễu.


meanings:
① Hà khắc, khắc nghiệt, tàn ác, tàn bạo: 他待人太苛了 Nó đối xử với người rất khắc nghiệt; 苛政猛於虎也 Chính sách hà khắc còn tàn bạo hơn cọp (Lễ kí); ② (văn) Ghen ghét; ③ (văn) Phiền toái; ④ (văn) Trách phạt; ⑤ (văn) Quấy nhiễu.


meanings:
① Mục túc 苜蓿 một thứ rau trồng để ăn. Nguyễn Trãi 阮廌: Thập tải độc thư bần đáo cốt, Bàn vô mục túc toạ vô chiên 十載讀書貧到骨，盤無苜蓿坐無氈 Mười năm đọc sách nghèo đến tận xương, Mâm ăn không rau đậu, ngồi không nệm.


meanings:
① Cỏ bao, rò nó rắn chắc, dùng để đan dép và dệt chiếu. ||② Ðài hoa, cái lá đỡ dưới cành hoa gọi là bao. ||③ Cây cỏ mọc từng bụi gọi là bao. Nói rộng ra cây cỏ mọc rậm rạp tốt tươi đều gọi là bao. Như trúc bao tùng mậu 竹苞松茂 tùng trúc tốt tươi. ||④ Bọc.


meanings:
① Đài hoa: 含苞未放 Hoa còn ngậm nụ; ② (văn) Cỏ bao; ③ (văn) Rậm rạp, sum sê: 竹苞松茂 Tùng trúc sum sê; ④ (văn) Bọc.


meanings:
① Cẩu thả. Như viết được tốt đẹp không hỏng một chữ nào gọi là nhất bút bất cẩu 一筆不苟 một nét không cẩu thả. ||② Tạm. Như cẩu an đán tịch 苟安旦夕 tạm yên sớm tối, cẩu toàn tính mệnh 苟全性命 tạm cầu cho còn tính mạng. Phàm sự gì không có ý lo tới chỗ lâu dài đều gọi là cẩu. Như lấy vợ lấy chồng không có đủ lễ chính đáng gọi là cẩu hợp 苟合. ||③ Ví thực, dùng làm trợ từ. Luận ngữ 論語: Cẩu chí ư nhân hĩ, vô ác dã 苟志於仁矣，無惡也 (Lí nhân 里仁) nếu quyết chí thực hành đức nhân thì không làm điều ác.


meanings:
① Cẩu thả, ẩu, bừa: 一筆不苟 Không cẩu thả một nét; 不苟言笑 Không nói ẩu, không cười bừa; ② (văn) Tạm: 苟安旦夕 Tạm yên sớm tối; 苟全性命於亂世 Tạm bảo toàn tính mạng trong thời loạn lạc; ③ (văn) Nếu: 苟得其養，無物不長 Nếu được nuôi đầy đủ thì không vật gì không lớn (Mạnh tử). 【苟或】cẩu hoặc [gôuhuò] (văn) Nếu, nếu như: 人苟或言 之，必聞其聲 Người ta nếu nói ra, thì ắt nghe được tiếng nói của họ (Lễ kí); 【苟若】cẩu nhược [gôu ruò] (văn) Như 苟或; 【苟使】 cẩu sử [gôushê] (văn) Như 苟或; 【苟爲】cẩu vi [gôuwéi] (văn) Như 苟或; ④ [Gôu] (Họ) Cẩu.


meanings:
① Phầu dĩ 芣苡 cỏ phầu dĩ (Coix lacryma-jobi). Cũng viết là 芣苢. ||② Ý dĩ 薏苡 một thứ cỏ có quả, trong có nhân trắng, tục gọi là ý mễ 薏米, dùng nấu cháo ăn và làm thuốc được.


meanings:
Một loại cây có hạt dùng làm lương thực hoặc làm thuốc (Coix lacryma-jobi). Xem 薏苡 [yìyê], 芣苡 [fóuyê].


meanings:
3948悉曇字???（jña）。四十二字門之一。又作壤、孃、𢜪。入此字門，表諸法智不可得故。八十華嚴經卷七十六（大一○‧四一八中）：「唱壤字時，入般若波羅蜜門，名作世間智慧門。」是智之義；蓋今之 jña 字乃由梵語 jñāna 而來。〔光讚般若經卷七觀品、放光般若經卷四陀鄰尼品、華嚴經普賢行願品卷三十一、大智度論卷四十八〕


meanings:
① Thuận. Như vũ dương thời nhược 雨暘時若 mưa nắng thuận thời tiết. ||② Mày, ngươi. Như nhược thuộc 若屬 lũ mày. Trang Tử 莊子: [b]Nhiên tắc ngã dữ nhược dữ nhân câu bất năng tương tri dã 然則我與若與人俱不能相知也 (Tề vật luận 齊物論) Vậy thì, ta cùng ngươi, cùng người đó, không thể biết được nhau. ||③ Như, tự nhiên, giống. Như thần sắc tự nhược 神色自若 thần sắc vẫn y như (tự nhiên), tương nhược 相若 cùng giống, bất nhược 不若 chẳng bằng. ||④ Bằng, dùng làm ngữ từ, nói sự chưa quyết định. Như nhược sử như thử 若使如此 bằng khiến như thế. Số đếm chưa nhất định là nhược can 若干 ngần ấy. ||⑤ Kịp, hoặc. ||⑥ Thuận. ||⑦ Thần Nhược, thần bể.


meanings:
① Nếu, giả sử, giá mà: 若漢挑戰，慎勿與戰 Nếu quân Hán đến khiêu chiến thì đừng đánh với họ (Sử kí). 【若 非】nhược phi [ruòfei] Nếu không, bằng không: 若非親身經歷，豈知其中甘苦 Nếu không từng trải thì làm sao biết được đắng cay ngọt bùi; 【若苟】nhược cẩu [ruògôu] (văn) Nếu như (như 若 nghĩa ①): 若苟一方緩一方急，則及其用之也，必自其急者先裂 Nếu như một bên hoãn một bên gấp, thì đến khi dùng đến nó, chắc chắn sẽ từ bên gấp rách ra trước (Chu lễ); 【若果】nhược quả [ruòguô] (văn) Nếu như (như 若苟): 若果 立，必爲季氏憂 Nếu như lập (công tử Trù) lên làm vua thì ắt sẽ trở thành mối lo của họ Quý (Sử kí); 【若或】 nhược hoặc [ruò huò] (văn) Nếu như (như 若苟): 若或逃之，亦殺 Nếu như trốn chạy, cũng giết (Mặc tử); 【若其】 nhược kì [ruòqí] (văn) Nếu như (như 若苟): 若其弗賞，是失信也 ，何以庇民？ Nếu như không ban thưởng là thất tín, thì lấy gì để che chở cho dân? (Tả truyện); 【若 使】nhược sử [ruòshê] (văn) Nếu như (dùng như 若苟): 若使天下兼相愛，愛人若愛其身，猶有不孝者乎？ Nếu như người trong thiên hạ đều thương yêu nhau, yêu người khác như yêu thân mình, thì còn có kẻ bất hiếu nữa ư? (Mặc tử); 【若 是】nhược thị [ruòshì] Nếu là, nếu như: 你們若是有不同意見，請及時提出 Nếu các anh có ý kiến khác, xin cứ nêu ra ngay; 我若是他，決不會那麼辦 Nếu tôi là anh ấy thì quyết không làm như thế; 【若猶】nhược do [ruò yóu] (văn) Nếu như (dùng như 若苟): 若猶有罪，死 命可也 Nếu như có tội thì (tôi) có thể vâng mệnh mà chết (Tả truyện); ② Như, dường như, giống như, giống nhau: 體重相若 Thể trọng như nhau; 若無若有 Như có như không; 若醒若迷 Mơ mơ màng màng, nửa tỉnh nửa say; 吾若聞哭聲，何爲者也？ Ta dường như nghe có tiếng khóc, là ai thế? (Án tử Xuân thu); 青山若在眼 Núi xanh như ở trong mắt (Đỗ Phủ: Giáp ải). 【若…比】 nhược... tỉ [ruò... bê] (văn) Giống như..., sánh như... (dùng như 如… 比 [rú... bê]): 若某等比咸得以荐聞 Giống như bọn người nào đó được nhờ tiến cử mà bề trên biết tới (Hàn Dũ: Vị nhân cầu tiến thư); 【若夫】 nhược phù [ruòfú] (văn) Đến như (trợ từ dùng đầu câu để biểu thị sự chuyển ý): 若夫霪雨霏霏，連月不開 Đến như những lúc mưa dầm tầm tã, suốt tháng không tạnh (Phạm Trọng Yêm: Nhạc Dương lâu kí);【若何】nhược hà [ruòhé] Thế nào, ra sao: 結果若何，還不得而知 Kết quả ra sao, còn chưa biết được; 【若…然】nhược... nhiên [ruò... rán] (văn) Giống như..., tựa như...: 夫道若大路然，人病不求耳！Đạo giống như con đường lớn, lẽ nào khó hiểu ư? Chỉ tại người ta không đi tìm nó mà thôi! (Mạnh tử); 【若…焉】nhược...yên [ruò...yan] (văn) Giống như..., tựa như... (dùng như 若…然): 若人冠冕焉 Giống như chiếc nón (mũ) của người đội (Sử kí);【若…者】nhược...giả [ruò... zhâ] (văn) Giống như..., tựa như... (dùng như 若…然): 公到延津，若將渡兵向其後者 Ngài đến Diên Tân, giống như đem quân qua sông về phía sau vậy (Tam quốc chí); 言 之，貌若甚戚者 Nói ra những lời đó, mà gương mặt (anh ta) dường như đau xót lắm (Liễu Tôn Nguyên: Bộ xà giả thuyết). Xem 者, nghĩa ⑤; ③ (văn) Như thế: 以若所爲，求若所慾，猶緣木而求魚也 Với việc làm như thế mà cầu đạt được điều mong muốn như thế, thì cũng giống như leo lên cây mà tìm cá vậy (Mạnh tử); ④ (văn) Này, đó, ấy (dùng như 此, bộ 止): 君如有中國之心，則若時可矣 Nếu ngài có lòng lo đến đất trung nguyên thì lúc này nên lo được rồi (Công Dương truyện); 聞若言，莫不揮泣奮而慾戰 Nghe lời nói ấy, không ai là không gạt lệ vung tay mong muốn được chiến đấu (Chiến quốc sách); ⑤ (văn) Và (nối kết các từ hoặc nhóm từ, dùng như 與, bộ 臼): 有以私怨若吏事者，父母妻子皆斷 Nếu có kẻ nào vì thù riêng mà làm hại thành trì và công việc của quan phủ thì cha mẹ vợ con kẻ đó đều phải bị xử tử (Mặc tử); ⑥ (văn) Hoặc, hoặc giả: 請君若太子來 Xin nhà vua hoặc thái tử đến (Tả truyện); 若成若不成 Hoặc thành hoặc không thành (Trang tử); ⑦ (văn) Làm vĩ ngữ cho hình dung từ hoặc phó từ: 桑之未落，其葉沃若 Cây dâu chưa rụng, lá nó tốt tươi (Thi Kinh); ⑧ (văn) Mi, mày: 若等 Bọn mi, bọn mày; 我不勝若，若不吾勝 Ta không thắng ngươi, ngươi cũng không thắng ta (Trang tử); ⑨【若幹】nhược can [ruògan] Một số, bao nhiêu, ngần ấy: 若幹地區 Một số vùng; 以昔之所聞，今之所見，總若幹篇，目曰越音詩集 Dựa vào những bài thơ được nghe trước đây và được đọc gần đây.., gom được tất cả bao nhiêu bài, lấy tên là "Việt âm thi tập" (Phan Phu Tiên: Tân san Việt âm thi tập tự); ⑩ Thần Nhược, thần bể.


meanings:
Không luận phàm nhân hay là thánh nhân. Tiết Chân Tịnh Khắc Văn Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »盡 十 方 世 界、 若 凡 若 聖、 若 僧 若 俗、 若 草 若 木、 盡 向 拂 子 下 成 佛 作 祖、 無 前 無 後、 一 時 解 脫。 – Tận mười phương thế giới không luận là phàm nhân hay thánh nhân, là tăng hay tục, là cỏ hay cây, tất cả đều ngay dưới cây phất tử thành Phật thành Tổ, không trước không sau, đồng thời giải thoát«.


vietnamese:
nhã khuất nhã thân chính tri nhi trụ <pttđ>


vietnamese:
nhã vãng nhã hoàn chính tri nhi trụ <pttđ>


meanings:
Vì sao, thế nào? Đại từ nghi vấn. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »和 尚 佛 性、若 爲 全 不 生 滅？南 方 佛 性、若 爲 半 生 滅 半 不 生 滅？– Phật tính của Hoà thượng vì sao hoàn toàn chẳng sinh chẳng diệt? Phật tính phương Nam vì sao nửa sinh diệt nửa chẳng sinh diệt?«.


vietnamese:
nhã đổ nhã chiêm chính tri nhi trụ <pttđ>


meanings:
（巴 Ñāṇabhisāsanadhaja）緬甸通肩派（Pārupaṇa，又稱被覆派）僧。生卒年不詳。爲緬甸孟隕王（Bodawpa-ya，1782～1819在位）的家僧。在孟隕王即位之初，嘗奉王命詮議通肩派與偏袒派（Ekaṃ-sika）的著衣論爭；經過審查與辯論，發現偏袒派的主張在經典及傳統兩方面均無論據，王乃詔令禁斷偏袒派，近七十五年的論爭乃告平息。師于1788年受封爲僧王，司統轄之職。此外，幷促成孟隕王派遣僧侶前往錫蘭傳教。師平常往來各處教授弟子，幷持頭陀行，日中一食。其著作有《導論新疏》（Peṭakalaṅkāra）、《長部疏》（Sādhujjanavilāsinī）以及其他多種經論的注疏。且曾翻譯《本生經》爲緬甸語。<#>［參考資料］　淨海《南傳佛教史》第五章；《The Pali Literature of Burma》。<#>


vietnamese:
nhã thực nhã ẩm nhã hám nhã thường chính tri nhi trụ <pttđ>


meanings:
sorrow, suffering, affliction, pain, anxiety, uncomfortableness


meanings:
（梵 duḥkha，巴 dukkha，藏 sdug-bsṅal）音譯納佉、諾佉。指身心之苦惱感受。在現實生活中，對苦的感受，是釋尊修行的原始動機。在釋尊的根本教法中，苦諦也是四聖諦之一。此外，將‘苦’滅除，趨向解脫，也是佛法的基本目標。因此，‘苦’的概念在佛法中具有重要的地位。也由于這一緣故，在佛典中，叙述苦的經文爲數甚多。在分類上，就有三苦、四苦、五苦、八苦、十八苦、百十苦等。文繁不及備載，茲依經論所釋，擇要略述其涵義如次︰<#>(一)三受之一︰指面對‘非愛之境’時，身心所覺受的損惱逼迫。《成唯識論》卷五雲（大正31·27a）︰‘領違境相，逼迫身心，說名苦受。’此中，身受是五識相應，故無分別。心受爲第六識相應，故有分別。<#>(二)五受之一，二十二根之一︰指遭受非愛之境時，此身所覺受的逼迫。《俱舍論》卷三雲（大正29·14c）︰‘身不悅名苦。’《成唯識論》卷五雲（大正31·27a）︰‘苦樂各分二者，逼悅身心，相各異故，由無分別有分別故，尤重輕微，有差別故。’此謂前三受中的苦受合身心爲一，然今有無分別（身）和有分別（心），及重（身）和輕（心）之別。因此分別身心，稱心不悅爲憂受。相對的，稱唯身之不悅爲苦受。立此苦受有能令身損惱之義爲苦根（duḥkhendriya）。《俱舍論》卷三雲（大正29·14c）︰‘于身受內能損惱者名爲苦根。’<#>此上所舉，主要是將對非愛境時，所感受的逼惱稱爲苦。但另外還有由于愛境的壞滅、或由于和愛境分離而生的苦，或由求不得而生的苦，或見諸法無常遷流所感受到的苦等。因此，經論中將苦加以分類爲三苦、四苦、八苦，乃至百十苦等。就中，生老病死名爲四苦，又四苦加上愛別離苦、怨憎會苦、求不得苦、五陰熾盛苦成爲八苦的說法，古來尤其盛行。《中阿含》卷七〈分別聖諦經〉、《增一阿含經》卷十七、《大般涅槃經》卷十二、《大毗婆沙論》卷七十八等皆有提及。<#>又，《舍利弗阿毗曇論》卷十二中，說老苦、死苦、憂苦、悲苦、苦苦、惱苦、大苦聚七苦，以及無明苦、行苦、識苦、名色苦、六入苦、觸苦、受苦、愛苦、取苦、有苦、生苦等十一苦。此二種合而稱爲十八苦。<#>《瑜伽師地論》卷四十六、《顯揚聖教論》卷十五、《俱舍論》卷二十二等說苦苦、壞苦、行苦三苦。‘苦苦’指對非愛境所感受的逼惱，‘壞苦’指可愛法壞滅時所感受的逼惱，‘行苦’指見到所餘的舍受法無常遷流而感受到的逼惱。<#>《瑜伽師地論》卷四十四說及別離苦、斷壞苦、相續苦、畢竟苦四苦，卷八十五又說老苦、病苦、死苦、非愛合會、所愛別離、所欲匱乏、愁嘆、憂苦八苦，以及一切苦、廣大苦、一切門苦、邪行苦、流轉苦、不隨欲苦、違害苦、隨逐苦、一切種苦等九苦。<#>《顯揚聖教論》卷十五說受重擔等苦、位變壞苦、粗重苦、死生苦四苦，以及時節變異苦、饑苦、渴苦、威儀屈伸入息出息閉目開目等所引苦四苦，逼惱苦、匱乏苦、大乘違苦、愛變壞苦、粗重苦五苦、欲根本苦、愚痴報苦、先業緣苦、現因緣苦、淨業緣苦、不淨業緣苦六苦。<#>《五苦章句經》說諸天苦、人道苦、畜生苦、餓鬼苦、地獄苦五苦。<#>《正法念處經》卷十說饑渴患、愛離過患、彼此國土鬥諍過患、退生過患、他毀過患、求他過患、寒熱過患、兩人相憎共鬥過患、失財過患、所求念中不得過患十苦，該經卷五十八說中陰苦、住胎苦、出胎苦、求食苦、怨會苦、愛別苦、寒熱苦、病苦、他給使苦、求營作苦、近惡交苦、妻子衰惱苦、饑渴苦、他毀苦、老苦、死苦等十六苦。<#>《瑜伽師地論》卷四十四出愚痴異熟苦、行苦所攝苦、畢竟苦、困苦、生苦、自作逼惱苦、戒衰損苦、見衰損苦、宿因苦、廣大苦、那迦苦、善趣所攝苦、一切邪行所生苦、一切流轉苦、無智苦、增長苦、隨逐苦、受苦、粗重苦等十九苦，乃至百十苦之說。<#>◎附︰印順《般若波羅蜜多心經講記》（摘錄）<#>苦是一種感受。苦痛，有他的原因，知道苦痛的原因以後，才能用適當的方法來防制他消滅他。從引發苦受的自體說，可大分爲‘身苦’與‘心苦’。身苦是因生理變化所引生的不適意受，如餓了、冷了、疲勞辛苦了……，這都是身體上的苦受。心苦是精神上所感受的苦受，如憎、怒、哀、懼等。身苦是大體同樣的，如餓了覺得難過，你、我、他都是一樣的。心苦就不然了，如人觀月，有的人覺得月光皎潔深生愉快，有的人因望月而思親念舊，心懷悲楚。觀劇、觀花、飲酒等一切，都有同樣的情形。在同一境界，因主觀心緒的差別，可以引生不同的感受，這就和身受不同了！實在說來，身心二受是互相影響的，如生理變化所引生的饑渴等苦──身苦，可以引生心理上的煩憂，因之弱者自絕生路，强者挺而走險，這是極常見的事。反之，心理上的痛苦，也可以引發身苦，如因情緒不佳而久臥床榻等。身苦，由于人爲的努力，還易于解决，但同樣的環境，因人的身世不同，知識不同，情緒不同，意志不同，感生的心苦也各各不同，這就難得解决了。世間一般學術，對此心苦簡直是沒法解除的，只有學習佛法才可以得到解除。雖然佛法不是偏于心的，但可以知道佛法的重心所在。<#>從引發苦痛的環境說︰有的苦痛是因物質的需求不得滿足而引生的（我與物），有的是由人與人的關係而引生的（我與他），有的是與自家身心俱來的（我與身心）。此與身心俱來的痛苦，雖很多，然最主要的有‘生’、‘老’、‘病’、‘死’四種。生與死，一般人不易感到是苦；在苦痛未發生之前，儘管感不到，可是生理心理的必然變化，這些痛苦終究是會到來的。人不能脫離社會而自存，必然地要與一切人發生關係，由于關係的好壞淺深不同，所引生的痛苦也就兩樣。如最親愛的父子、夫妻、兄弟、朋友等，一旦生離死別，心理就深生懊喪、苦痛，佛法中名此爲‘恩愛別離苦’。另有些人是自己所討厭的，不願與他見面的，可是‘冤家路狹’，偏偏要與之相會，這名爲‘怨憎會遇苦’。此因社會關係而引生的愛別離、怨憎會苦，是常見的事，稍加回思，就可以知道。還有，人生在世上，衣、食、住、行是生活所必需，有一不備，必竭力以求之。求之不已，久而不得，事與願違，于是懊惱縈心，佛法名此爲‘求不得苦’。也有想丟而丟不了的，也可以攝在此中。像上所說諸苦，可大分三類︰(1)因身心變化所引生的苦痛──生、老、病、死；(2)因社會關係所發生的苦痛──愛別離、怨憎會；(3)因自然界──衣食等欲求不得所引生的苦痛。<#>世間的學術、宗教、技巧，莫不是爲解除人生痛苦而産生的。然而努力的結果，至多能解除自然界的威脅和少部份的因社會關係所發生的痛苦。這因爲自然界是無生的，依必然的法則而變化的，只要人能發見他的變化法則，就可以控制他、利用他。社會關係就難多了，如發生同一事件，以同一的處理法，但每因群衆的心境與處理者之間的關係不同，得到完全不同的結果。這還不是最難解除的，最難的那要算各人身心上的痛苦了。照說，自家身心的事，應該易于處理，實則是最難的。人對自己究竟是什麽？心裏是怎樣活動的？實在不易認識，不易知道。連自己都不認識，還能談得到控制自己，改造自己嗎？因此，想控制自己，解放自己，非認識自己不可。佛法雖無往而不在，但主要的在教人怎樣覺悟自己，改造自己以得痛苦的解除。如我們不求自我身心的合理控制與改造，那末因自然界而引起的苦痛，我們也沒辦法去控制，反而增多痛苦！依佛法，社會也只能在人類充分覺悟，提高人格，發展德性，社會才能完成徹底的更高度的和平與自由。從合理的社會──平等自由中，控制與利用自然界，才能真得其用。否則，像現代的科學，對于近代人類不能不說厥功甚偉，然因沒有善于運用，利器殺人的副作用，就隨之生起，甚至引起世界文明被毀滅的危險。所以，人能從解除自己身心上的煩惱矛盾下手，任何控制自然、人群的辦法，是不會收到預期效果的。因此，我們要‘度一切苦厄’，應首先對自己予以改造。唯有這樣，才能合理的根本的解除人世間的苦痛。<#>佛法解除苦痛的方法是如何呢？原則的說，可分二種︰(1)充實自己︰增加反抗的力量，使苦痛在自己身心中沖淡，不生劇烈的反應。如力量小的擔不起重物，感到苦難；而在鍛煉有素精强力壯者，則可把著便行，行所無事。(2)消滅苦痛的根源︰知其原因，將致苦的原因對治了，苦果自然不生。<#>我們知道，佛法所討論的‘度一切苦厄’，‘能除一切苦’，是著重在自我身心的改善與解放的。因爲度苦、除苦的境界不同，所以産生了大乘與小乘。側重否定的功夫，希求自己的苦痛解脫而達到自在的，這被稱爲小乘。大乘也是希求度苦除苦的，但他更是肯定的，側重于離苦當下的大解脫自由；又由推己及人了知一切衆生的苦痛也與我無異，于是企圖解除一切衆生苦痛以完成自己的，這就是大乘。從人生正覺中去解除苦痛，大小乘幷無不同。這本不是絕對對立的，如釋迦牟尼佛因見到衆生的相殘相害，見到衆生的生、老、病、死苦而推知自己，又由自己推知他人，知道都是在苦痛裏討生活；于是就確定了解脫自他苦痛的大志，走上出家、成道、說法的路。後代的大小乘，不過從其偏重于爲己及爲人而加以分別吧了！<#>佛法以解除苦痛爲目的，除苦必須解除苦痛的根源。致苦的原因，自然是很複雜，但主要是源于我們內心上的錯誤，及由于內心錯誤而引生行爲的錯誤。人人的內心與行爲不正確，社會意識與發展的傾向，自然也就不能無誤了！由錯誤的行爲影響內心，又由內心的錯誤引導行爲；于是互相影響，起諸惡業，招感苦果，無時或已！因此，釋尊教人從行善止惡的行爲糾正，達到內心的清淨解脫；同時，必須內心清淨而改正了，行爲才能得到完善。就是生死的苦痛，也就可以根本地得到解除了！<#>［參考資料］　《佛地經》；《寶雲經》卷一；《法蘊足論》卷六；《阿毗達磨發智論》卷十四；《大智度論》卷十九；《菩薩地持經》卷七；《阿毗達磨順正理論》卷九；《法華經文句》卷六；中村元（等）編《佛教思想》第五册〈苦〉；中村元《原始佛教の思想》。<#>


meanings:
3942梵語 duḥkha 之意譯。音譯作豆佉、諾佉、納佉。泛指逼迫身心苦惱之狀態。苦與樂乃相對性之存在，若心向著如意之對象，則感受到樂；若心向著不如意之對象，則感受到苦。清淨論道謂，苦具有嫌惡（du）與空虛（khaṃ）二義，即嫌惡，及無「常、樂、我、淨」之空虛狀態，稱之爲苦。在稱「苦、樂、捨（不苦不樂）」等三受之時，苦指身心所感之苦（廣義），配列於五受、二十二根之苦，而可分爲身感受之苦（狹義）與心感受之憂兩類。「一切行皆苦」乃佛教根本思想之一，亦爲四法印之一。苦之分類有多種，其大別如下：　(一)二苦，起自一己身心之苦，稱爲內苦；受外界逼迫所產生之苦（如惡賊、天災等），稱爲外苦。　(二)三苦，對不如意之對象感受其苦，是爲苦苦。對所愛者之毀壞感受其苦，是爲壞苦。見世間一切無常而感受其苦，是爲行苦。以上三者相當於苦、樂、捨（不苦不樂）之順序。數論外道舉三苦爲：依內苦、依外苦（惡賊等）、依天苦（天災等）。　(三)四苦，指生苦（以有生，故有苦）、老苦、病苦、死苦四者。　(四)八苦，生老病死等四苦，再加上愛別離苦、怨憎會苦、求不得苦、五陰熾盛苦。　(五)十八苦，即老苦、死苦、憂苦、悲苦、苦苦、惱苦、大苦聚等七苦，再加上無明苦、行苦、識苦、名色苦、六入苦、觸苦、受苦、愛苦、取苦、有苦、生苦等十一苦，合爲十八苦。　(六)老、病、死等三種身苦，與貪、瞋、癡等三種心苦，可爲佛教所立「身心之苦」的典型代表。其中，臨命終時，其苦有如千百隻刀割裂身子，稱爲風刀苦。　此外，諸經論所舉苦的分類甚多，如瑜伽師地論卷四十四即有百十苦之說。〔北本大般涅槃經卷十二、佛地經卷五、舍利弗阿毘曇論卷十二、大智度論卷十九〕


meanings:
① Ðắng. Như khổ qua 苦瓜 mướp đắng. ||② Khốn khổ, tân khổ. Phàm những gì khó nhịn được đều gọi là khổ. Như khổ cảnh 苦境 cảnh khổ, khổ huống 苦况 nỗi khổ, người ít từng trải gọi là bất tri cam khổ 不知甘苦 không biết ngọt đắng. Nguyễn Du 阮攸: Tảo hàn dĩ giác vô y khổ 早寒已覺無衣苦 Lạnh sơ đã khổ phần không áo. ||③ Lo quá, vì cảnh ngoài bách đến làm cho khó chịu gọi là khổ, như khổ hàn 苦寒 rét khổ, khổ nhiệt 苦熱 nóng khổ. ||④ Chịu khó. Như khắc khổ 刻苦, khổ tâm cô nghệ 苦心孤詣 khổ lòng một mình tới. ||⑤ Rất, mãi. Như khổ khẩu 苦口 nói mãi, khổ cầu 苦求 cầu mãi. ||⑥ Lo, mắc. ||⑦ Một âm là cổ. Xấu xí.


meanings:
① Đắng: 這葯苦極了 Thuốc này đắng quá; 良葯苦口利於病 Thuốc đắng dã tật; ② Khổ cực, cay đắng: 苦日子過去了 Những ngày khổ cực đã qua rồi; ③ Khổ vì, cực vì: 從前他苦不識字 Trước kia anh ấy khổ vì không biết chữ; ④ Cần cù, gắng gỏi, chịu khó: 苦學 Cần cù học tập; ⑤ (văn) Rất, cố sức, hết sức, mãi: 苦口 Nói mãi; 苦求 Cầu mãi; ⑥ (văn) Lo, mắc; ⑦ (văn) Rít: 斲輪徐則 甘而不固，疾則苦而不入 Đẽo bánh xe nếu đẽo chậm thì lỏng lẻo không chặt, nhanh thì rít ráp khó tra vào (Trang tử: Thiên đạo); ⑧ (văn) Nhiều: 農之用力最苦 Nhà nông cày ruộng dùng sức nhiều hơn cả (Thương Quân thư); ⑨ (văn) Xấu xí.


meanings:
(term) suffering, distress (Skt. duḥkha; Pali dukkha)


vietnamese:
khổ lạc thụ đẳng thuyết hỗ tương đối <pttđ>


vietnamese:
khổ pháp trí nhẫn năng vi ngũ chủng đối trị <pttđ>


vietnamese:
khổ qua hoà thượng hoạch ngữ lục <pqđtđ>


meanings:
Trái khổ qua từ rễ đến ngọn toàn là đắng. Thiền tông chỉ cho sự vật từ đầu đến đuôi không biến đổi tính chất. Tiết Vô Trước Văn Hỉ trong NĐHN q. 9 (Vạn Tục 138, 166 hạ) ghi: »殊 乃 說 偈 曰： 苦 瓠 連 根 苦、 甜 瓜 徹 蔕 甜。 修 行 三 大 劫、 卻 被 老 僧 嫌。 – Văn-thù bèn nói kệ rằng: Dưa đắng cả rễ đắng, dưa ngọt ngọt cả dây. Tu hành ba đại kiếp, lại bị lão tăng rầy«.


vietnamese:
khổ đẳng chư trí vi đắc thanh tịnh nhân <pttđ>


meanings:
ordinary suffering, concrete suffering, physical suffering


meanings:
（梵 duṣkara-caryā、tapas，巴 dukkara-kā-rikā、tapo，藏 dkaḥ-thub）爲求解脫、或達到某種願望所采那折磨自己的修行方式。佛典中所說的苦行，主要指印度諸外道爲求生天而采用的修行法。此種修行方式，種類繁多，方式怪異。有以灰塗身、有拔發，甚至也有吃糞便的。《大慈恩寺三藏法師傳》卷四雲（大正50·245a）︰<#>‘如餔多外道、離系外道、髏鬘外道、殊征伽外道四種形服不同。數論外道、勝論外道二家立義有別。餔多之輩以灰塗體，用爲修道，遍身艾白，猶寢■之猫狸。離系之徒則露質標奇，拔發爲德，皮裂足皴，狀臨河之朽樹。髏鬘之類以髏骨爲鬘，莊頭挂頸，陷枯磈磊，若冢側之藥叉。征伽之流披服糞衣，飲啖便穢，腥臊臭惡，譬混中之狂豖。爾等以此爲道。’<#>依《大涅槃經》卷十六與《百論》卷上所載，苦行外道約有如下六類︰<#>(1)自餓外道︰不羨飲食，長久忍受饑餓。執此苦行以爲得果之因。<#>(2)投淵外道︰在寒冷時進入深淵忍受凍苦。執此苦行以爲得果之因。<#>(3)赴火外道︰經常熱炙身體、熏鼻，甘心忍受熱惱。執此苦行以爲得果之因。<#>(4)自坐外道︰不拘寒暑而經常自裸，幷坐在空地上。執此苦行爲得果之因。<#>(5)寂默外道︰以尸林冢間爲住處，寂默不語。執此苦行以爲得果之因。<#>(6)牛狗外道︰認爲人的前世是牛、狗，于是持牛狗戒，啃乾草、吃髒東西，只求生天。執此苦行爲得果之因。<#>《維摩經》等經所說的‘六師外道’之中，第四種‘阿耆多翅舍欽婆羅’及第六種‘尼犍陀若提子’，即屬于上述苦行外道。<#>釋尊初出家時，也曾隨諸仙人在苦行林（Tapo-Vana）苦修六年。後來，他覺悟苦行幷非正道，發覺縱使結果能够升天，將來仍將墮入輪回，未能真正解脫。于是乃捨弃苦行，另求正法。<#>至于在《本生經》中載有佛陀前生曾捨弃國土、妻子，抉眼與人，割肉喂鷹，投身飼虎，截頭顱，捐髓腦等故事。此等行爲純系爲利益衆生的六波羅蜜行，屬于菩薩利他大悲的聖行，在宗教層次上，與上述外道之無益苦行幷不相同，故不可相提幷論。<#>在中國及日本，名僧、大德爲了護持法門而修苦行者也爲數不少。中國方面，請參閱附錄所載。日本方面，也有修驗道的山中苦修，在寒冷天氣中修‘水垢離’（嚴冬時候，以冷水沖身），真言行者的斷食、木食（不吃飯菜，只吃山中果實類食物），或隱居山中修行者，均屬于苦行之列。<#>◎附︰Holmes Welch著·阿含譯《近代中國的佛教制度》第十章第五節<#>中國幾乎每座聖山都有隱士，他們住岩洞或茅舍。雷契爾特說他們終日以‘狂熱的喜悅’念誦聖典。普利普·摩勒提供一張岩洞的照片，岩洞地板上凹陷出佛字，據說是一位隱士經年用指尖模寫成的。虛雲在自傳上談到，1902年初他在山西佛教名山終南山結茅蓬獨居。由于水很缺乏，他都是溶雪成水來喝，吃些野生藥草。他時常與山上其他隱士往來。十二月中有一天，他放幾條芋頭進鍋，等它們煮熟，不知不覺，却進入三摩地。到了新年，鄰居訝異他有好一陣子不曾過來，于是前去向他恭賀新年。茅蓬四周地面上滿布老虎足印，而非人的脚印。他們進屋，發現虛雲入定了于是用磬聲打斷他的禪坐，問道︰‘你吃過沒？’虛雲回答︰‘還沒，鍋裏的芋頭一定早就熟了。’他們一看，發現苔蘚長了一吋多高，芋頭硬得像石頭。鄰居中的一個人說︰‘你入定有半個月了。’<#>隱士的飲食通常比芋頭及溶雪豐盛。他在城裏也許有支援者，偶而送一袋米來；或者他也許倚賴附近的寺院或朝山者濟助機構。爲利用朝山道路，隱士有時撘茅蓬在通往山上的主道上。即使住處遠離朝山道，有朝山者打齋供養寺僧時，他還是受歡迎的，而且也可領到叫作齋襯的一點金儀。不論居住何處，隱士往往開墾一塊菜園，每天拿把鋤頭，花幾個小時種菜。他自己燒飯、打掃、清理（雖然清理不是他在行的），幷且在山坡上搜尋薪柴。因此他忙于自給自足與宗教修行。而且，除非真住在人迹罕至之處，否則他每天還要花一部分時間與游客交談。在家信徒前來分享他的智慧與聖潔。學者官員藉由與他們交往，享受代償性的隱世之感。雖然他是真正的佛教徒，但例示了道教愛好自然與個人主義的古老傳統。通常，隱士穴居之處，周遭景致幽美宜人。<#>我僅見的唯一隱士住在一座寺塔附近，該寺塔在他手下變爲香港新租界區最吸引游客的勝地。他對舒適是如此嫌惡，以致每次請他在4□6的新檔案卡上爲我寫字時，他都拒絕，反而從一堆廢物找出舊日曆本，撕下其中一頁。他很富有（從不動産估量），但所住的屋子滿堆著廢物。他就是叫我脫下長褲、替我算命的那位和尚。然而他却是著名的講經者。雖然年齡已逾八十，但是精力充沛，使他看來非常愉快。<#>由于蓄著長髮，又逃避舒適安逸，他被稱作‘頭陀’（梵文dhuta）。普利普·摩勒提供了一張頭陀所住岩洞的照片。這頭陀僧的床是用幾塊花崗岩撘成的，竪立而放，上面鋪著幾層破布。床太短，根本不能躺，因此他睡覺采坐姿，從不平躺。他任由頭髮蓄長及肩，受上海一帶奉他爲聖人的信徒資助。一０八位信徒作了一件有一０八處補綻的袍子送給他，補綻象徵貧窮。<#>隱士在茅蓬或岩洞進行各種苦修是尋常之事。同樣的修行也見于十方叢林。禪堂的生活，本身就是一種修行。行單的工作也是如此，他們整天在厨房的熱氣中辛勞。但是還有其他更精的修行法，以下按嚴苛的程度，一一介紹。<#>(1)打幽冥鍾　和尚立誓一連幾月或幾年每天敲打某寺一口大鍾幾小時。如果是一天敲二十四小時，他就搬進鐘樓，在裏面吃、睡。一條繩子兩端分別系住窄床 及鍾舌，整晚每隔五分鐘或十分鐘，他便要醒來拉一下。即使是清晨，深沉的鐘聲仍飛越遠山、村落，甚至滲入地獄，覺醒一切有情皈依佛法。白天，和尚往往乘叩鍾的間隙念誦經典。<#>(2)閉關（坐關）　意思是幽閉室內，一心修行，或是鑽研一部經，或是念佛，時間通常是一期三年。閉關儀式略微誇張。朋友及在家支持者應邀參加，某高僧朗讀嚴肅的聲明，說明閉關期間將做什麽。道別之後，頭陀僧走進幽閉室，房門被鎖上，兩塊木板呈‘□’型釘在門廓上，上面注明日期與其他事項。如此，他就被封住了──在某方面說。室內通常有通風的大窗戶與通往走廊的便門，由此他可拿到食物或與人交談──有時還送橘子給訪客，有位和尚就是如此招待我。他在門檻上懸挂一隻小鈴，我搖鈴喚他。他不但給我橘子，還送了一本有關淨土教義的書。這位頭陀僧閉關的時間不是三年，而是讀透《華嚴經》所需的時間，不計多久。我對他記憶深刻，一部分是因爲他如此文雅，一部分因爲他的茅蓬引人，那是一座名符其實的茅蓬，座落在山頂上，是他親手撘建的。他不算隱士，因爲有兩位虔誠的女信徒在旁照料他。有錢信徒資助閉關，可分享閉關者所造的功德。<#>輕視閉關的艱難是不公平的。不論室內如何舒適，閉關意謂著閉處四壁內一段遠超過我能忍受的時間──受訪的另外兩位和尚閉關三年。<#>(3)禁語與壁觀　沒有任何一位中國受訪者記得曾見過從事其中任一種修行的人，不過西方人至少見過禁語的實例三則，壁觀的實例一則。路易斯·霍都斯（Le wis Hodous）在鼓山見過禁語十四年的和尚。那大抵是民初的時候。十九世紀中葉，喬瑟夫·艾德金（JosephEdkins）牧師見過一位和尚像菩提達摩一樣禁語壁觀。這和尚禁語壁觀六、七年了，而且立誓餘生繼續如此修行。他的部分戒律是不更衣、不刮臉剪發，不過他梳發洗臉。愛德金說︰<#>‘他識字，但從不拿書。他唯一的工作是低聲默念禱詞。我們在紙上寫著「立誓不語，于你無益。’他看著紙條讀了一遍，微微笑了笑。他拒絕寫任何回答……。我們見過他不久，有人發現他沐浴陽光中坐在墊子上，死了。’<#>(4)血書　意謂著以肉身的一部分供養佛。血書受《梵網經》第四十四條啓示︰以骨爲筆，以皮爲紙，以血爲墨。不過近年來人們僅對最後者感到滿意。他們割舌或指尖芋賢，將血溶入水中，再以描繪聖像或複寫經文。血書在民國年間似乎相當普遍。<#>(5)燒疤　有些和尚在胸前裝飾著一０八顆‘珠子’串成的念珠、卍字或佛字。普利普·摩勒拍攝了來自北平一位和尚胸上新灸的佛字與念珠。另一位背上剛烙過念珠的和尚，不願讓普利普·摩勒拍照。他說︰‘香疤從臂部延伸到兩肩胛骨間，當時幾乎算是大傷。’一般，疤是用幾支香燒成的，主角在燒疤過程中一邊念佛菩薩名號。一位受訪者前臂滿是香疤，三個一排，他說每排要燒大約五分鐘。<#>(6)燃指　以更大一部分肉體供養佛，需要更高的宗教熱忱。另一位受訪者燃過雙手最外兩指，他覺得很驕傲，熱心的告訴我整個過程。他說有二、三十位和尚幫他，其中兩位用綫纏繞在內關節裏邊，然後使盡全身力量緊拉兩端，切斷神經衝動與血液的供給。他的手被平放在一盆泥土與鹽之中，手背朝下。所要供養的手指，前兩關節直立泥巴面上，手的其他部位平放盆底，以防過熱。松脂與檀木相混，塗在指頭上（普利普·摩勒說是包在指頭上）。他們用烈火燃燒，燒央論和骨。在燃燒過程中，所有的和尚──包括指頭的主人──一邊念懺悔文。全部儀式費時約二十分鐘。<#>這位受訪者連續四年每年燃一指。地點在寧波附近的育王寺。非常有趣，育王寺也是名僧寄禪、虛雲與另一位受訪者燃指之處。虛雲燃指的動機不僅僅是想以部分軀體供養佛而已。<#>‘予以生而無母，未見慈容，僅于在家時睹真儀耳。每思之，輒覺心痛。夙願往阿育王寺，禮舍利，燃指供佛，超度慈親。遂往寧波。時幻人法師，及寄禪和尚（八指頭陀）等維護天童，海岸和尚修育王山志，俱邀予助。予以有願而來也，悉婉謝之。<#>拜舍利，每日從三板起，至晚間開大靜。除殿堂外，不用蒲團。展大具，每日定三千拜。忽一夜在禪坐中，似夢非夢。見空中金龍一條，飛落舍利殿前天池內。長數丈，金光晃耀。予騎上龍脊，即騰空至一處，山水秀麗，花木清幽，樓閣宮殿，莊嚴奇妙。見母在樓閣上瞻眺，予即大叫︰母親！請你騎上龍來到西方去。龍即下降，夢即驚醒。覺得身心清爽，境界了然。平生夢母，只此一次。<#>從此每有人睹舍利，皆參加，衆說非一。予觀多次，初見大如綠豆，紫黑色；至十月半兩藏拜完。再看，大亦如前，已變爲赤珠有光；再拜，急于求驗，遍身酸痛，看舍利大逾黃豆，色黃白各半；至此確信舍利之因根境而示現也。急于求驗，增加禮拜，至十一月初大病頓發，全不能拜，病近沉重，進如意寮，服藥罔效，臥不能坐。此時承顯親首座、宗亮監院、與盧姑娘等，多方施救，費財費力，終不見效。衆皆以爲世緣盡矣，予亦聽之。第以燃指不成，心生焦慮。<#>至十六日有八人入寮視予，皆爲燃指來者。以爲予病尚不重而求伴也。予聞之，知明日爲燃指期，堅請參加，首座等皆不贊許，恐危險，予不覺泪如泉涌，曰︰“生死誰能免者。我欲報母恩，發願燃指，倘因病中止，生亦何益？願以死爲休矣！”宗亮監院（時年只二十一歲）聞之，亦流泪曰︰“你不要煩惱！我助你成就。明日齋歸我請，我先爲你布置。”予合掌謝之。<#>十七早，宗亮請他師弟宗信幫燃，數人輪流扶上大殿禮佛。經種種儀節禮誦，及大衆念懺悔文。予一心念佛，超度慈母。初尚覺痛，繼而心漸清定，終而智覺朗然。念至“法界藏身阿彌陀佛”，予全身八萬四千毛孔，一齊竪起。指已燃畢，予自起立禮佛，不用人扶，此時不知自己之有病也，于是步行酬謝大衆，回寮。鹹嘆希有！即日遷出如意寮。翌日入鹽水泡一天，亦未流血。不數日膚肉完複，漸漸恢復禮拜，留住阿育王寺過年。’<#>陳榮捷教授曾說‘頭陀行在中國未被嚴肅看待’。看了虛雲的自述之後，我們不免要懷疑這句話是否公允。<#>(7)焚身　如果接受英國醫生麥克高文（D. J.Mac Gowan）博士的說法，焚身在中國十九世紀遠比過去普遍。他引用了1878年的例子一則，1888年的例子兩則，1889年的例子一則，全部的例子都發生在他駐扎的溫州。他聽說天臺山每年有三、四位隱士自焚。由于從第五到第十世紀，全中國有記錄可尋的自焚事例只有二十五件，而且一般相信自焚從此以後絕迹，麥克高文的數據難以令人相信。<#>他不曾目睹自焚現場，只訪問過親眼目睹的人士。這些受訪者說，準備自焚的人先齋戒沐浴數星期，‘松脂提升純淨度’。小亭撘成，大小只够容納自焚者結蓮花座。小亭四周堆放生火的松木，以及木屑、松脂，也許還淋上硫磺與樟腦油。小袋的火藥也許牢系在他腋窩下與衣服上各處，顯然是要加速他的死亡。他親自點燃木柴。有時小亭的門關上，吸引而來的一大群觀衆無法看見他。有時則留下縫隙，他的舉動因而可以看見。他安靜坐著，雙掌合十，一邊念佛，直到隱蔽在火焰與烟霧中。<#>在麥克高文所描述的事例中，自焚者的動機似乎很複雜，據說是爲了造極廣大的功德，使整個地區分享。自焚之後，蓬勃的貿易、好的收成可望隨之而來，最直接分享功德的人──在火焰■啪作響時念經──可期待往生西方淨土。因此在自焚前數星期，贊助寺廟的獻金大增，而正在淨化自身的和尚像活佛一般被尊奉。<#>火焚全部或部分身軀，其原始依據見于《法華經》中。經中詳述藥王菩薩前身得現一切色身三昧，心懷感恩之余，服諸種香，又飲松脂、香油，滿千二百歲，香油塗身，自燃供養佛與《法華經》。受火仗照的旁觀者同時贊言︰‘善哉善哉！善男子，是真精進，是名真法供養如來。（中略）善男子，是名第一之施，于諸施之中，最尊最上，以法供養如來故。’其身火燃，千二百歲，過是以後，其身乃盡。之後，他再化生，見師父涅槃，又燃雙臂，供養舍利，共燃七萬二千歲。《法華經》評論道︰‘若有發心欲得阿耨多羅三藐三菩提者，能燃手指，乃至足一指，供養佛塔，勝以國城妻子及三千大千國土、山林河池、諸珍寶物而供養者。’<#>這段離奇有趣的寓言似乎不應從字面上會意，而且印度人似乎也不如此理解。印度沒有佛陀自焚的記載。顯而易見的，直到《法華經》落入敏感、注重現世的中國人手中，藥王菩薩的典範才開始被遵循。<#>曾向受訪者問及自焚，他們談論這行爲時，心裏都懷著敬意，雖然其中大多數人聲稱從未親眼目睹，或聽說前一世紀曾發生于中國。這很奇怪，因爲央箭民國年間至少就有六件案例，其中五例曾登載于佛教書刊。自焚的動機一般都是效法藥王菩薩，獻身供佛以救渡一切有情。這六個例子與麥克高文于晚清所述者不盡相同，自焚現場幷沒有群衆一起慶祝。各個和尚秘密進行準備，獨自燃身。<#>最後一例最富趣味，因爲它是越南幾件自焚事件的先驅。1948年五月十六日，隱居哈爾濱附近一座茅屋裏，名叫果舜的和尚，决心對中國共黨對待佛教的方式表示抗議。‘和尚大量被屠殺，佛像遭殃，經書焚毀。’因此他取來三斤半的豆油，灑在佛龕前一百多斤的木屑堆上，自己結蓮花座，在木屑堆中點火自焚。隔天，鄰居見到火烟，趕了過來，發現心臟未被燒毀，大爲驚奇。消息郵傳至香港，登在1950年十月二十二日的《華僑日報》上。果舜的自焚幷未受到注意，部分因爲他獨自燃身，不是在市區廣場，部分因爲北京限制外國通訊記者自由采訪。<#>中國和尚明確劃分衛護佛教的抗議式自焚以及虔誠供佛的自焚。他們相信二者都需要精神上達到無我的境界。<#>對局外人而言，二者也許難以理解。但事實證明它對某些人具有傳染性，一如它對大多數人而言頗爲費解。1963年南越發生自焚事件期間，我在報上偶而看到一則新聞，法國一名年輕人‘爲精神抑鬱所苦’，將汽油澆滿全身，點火自焚；韓國一名女尼也試圖自焚（對結婚的和尚表示抗議與歧視）；臺灣一名八十二歲的佛教徒以煤油焚身，沒有明確的理由。1965年美國發生四起自焚事件，全是受越南的影響。<#>因此中國和尚不能再以爲自焚使他們全然有別于一般人。然而許多人自焚的動機不詳，可能與前面提及的不同。難道是西方心理學家所謂的‘死之欲’？或者是希望身體像其他供品一般，能火化升天或永生？以果舜或那些越南和尚的例子來說，難道是因爲熱愛宗教或痛恨迫害宗教者？這些問題也許會有人提出，但似乎沒有解答之道，甚且問這些問題可能就是藐視超人的信心與勇氣。<#>［參考資料］　《過去現在因果經》卷二；《大智度論》卷八、卷十六、卷三十八；《百論》卷上；《百論疏》卷上；《法苑珠林》卷八十三；《止觀輔行傳弘决》卷十之一；《大明三藏法數》卷二十七；《印度思想與宗教》（《世界佛學名著譯叢》{97}）；宇井伯壽《佛教思想の基礎》；宮本正尊《根本中と空》。<#>


meanings:
3943梵語 duṣkara-caryā 或 tapas。即斷除肉體欲望，堪忍諸種難忍之苦行。主要指印度諸外道爲求生天而行諸苦行。佛教之苦行，稱爲頭陀。依北本大般涅槃經卷十六載，諸外道之苦行有自餓法、投淵赴火、自墜高巖、常翹一腳、五熱炙身、常臥於灰土、棘刺、編椽、樹葉、惡草、牛糞等之上；又有受持牛戒、狗雞雉戒、以灰塗身、長髮爲相等諸多苦行法。而現今印度教徒猶有修此類慘痛之苦行，以期生天者。　釋尊修苦行六年，日食一麻一麥，終乃覺悟苦行非聖道，縱受天報，仍在輪迴，未得解脫，故斷然中止苦行。然佛本生譚及諸經論所載之種種勤苦修行，或施捨國城妻子，或抉眼與人，或割肉餵鷹，或投身飼虎，或截頭首、捐髓腦等，所謂六波羅蜜之行，乃屬菩薩利他大悲之聖行，自不同於外道無益之苦行。至後世，佛教中之布施、慈悲等，以佛道爲目的之難行、荒行，均稱苦行。又寺內之淨人，亦稱苦行。景德傳燈錄卷二十七（大五一‧四三三中）：「本寺廚中有二苦行，曰寒山子、拾得。」〔大智度論卷八、卷十六、大慈恩寺三藏法師傳卷四、法苑珠林卷八十三〕


meanings:
forest inhabited by world-renunciant religious practitioners


meanings:
3944梵名 Tapovana，巴利名同。佛陀修苦行六年之地。昔稱優樓頻螺（巴 Uruvelā），即今印度佛陀伽耶大塔南側五百餘公尺之處，目支鄰陀村（梵 Mucilinda，巴 Mucalinda）之東，然至今僅存雜木一叢。〔佛本行集經卷二十五、方廣大莊嚴經卷七、大唐西域記卷八摩揭陀國條〕


meanings:
（梵 duḥkha-satya，巴 dukkha-sacca，藏 sdug-bsṅal-baḥi bden-pa）四諦之一。又稱苦聖諦（duḥkhārya-satya）。<#>對于凡夫而言，現實生活的一切現象（有漏法）可以說都是苦的。此種道理，謂之苦諦。如生、老、病、死之四苦，加上怨憎會、愛別離、求不得、五取蘊苦之四苦，總共有八苦。前七苦是一般生活上的可能感受，較易理解。至于五取蘊苦（五陰熾盛苦），則是總括前七苦的根源性價值判斷，與‘一切行苦’之意相通。謂凡夫對五蘊取執爲自我所衍生的一切生命現象，在本質上是苦的。因爲凡夫誤以‘無常’之現象界爲‘常’，誤以‘無我’之五蘊爲‘我’。故必然會産生‘苦’的最終結果。《增一阿含經》卷十七雲（大正2·631a）︰‘云何名爲苦諦？所謂苦諦者，生苦、老苦、病苦、死苦、憂悲惱苦、怨憎會苦、恩愛別離苦、所欲不得苦，取要言之五盛陰苦，是謂名爲苦諦。’<#>然而，有漏諸果中，或生樂、或生非苦非樂，未必悉皆生苦，故《婆沙》等論對此曾加說明。如《大毗婆沙論》卷七十八設問雲︰‘若雲五取蘊皆苦，諸蘊中非無樂，如何總雲有苦無樂？’答雲︰‘一說就苦多樂少但名苦蘊，一說苦樂相較爲假樂，實則諸蘊中全無樂者。’其中，前說爲說一切有部之義。蓋有部諸師承認樂受爲實有，故以苦多樂少爲苦諦之義。後說爲經部之義，以爲無真實之樂受。又，《成實論》卷六雲（大正32·282b）︰‘又此三受皆苦諦攝。若實是樂，苦諦云何攝。又苦爲真實，樂相虛妄。何以知之。以觀苦心能斷諸結，非樂心也。故知皆苦。’此說則總樂受爲虛妄，以成三界皆苦。<#>《俱舍論》卷二十二雲（大正29·114b）︰‘如何可言諸有漏行皆是苦諦？頌曰︰苦由三苦合，如所應一切，可意非可意，餘有漏行法。論曰︰有三苦性，(一)苦苦性，(二)行苦性，(三)壞苦性，諸有漏行如其所應與此三種苦性合故，皆是苦諦，亦無有失。’<#>就有漏法‘非可意’的苦受之行而言，其體性爲苦，故苦受必爲苦。就‘可意’的樂受之行而言，壞時感苦，故樂受亦不離苦。就‘不可意非不可意’的舍受之行而言，亦不免生滅遷流。聖者觀之，生苦怖之心，故舍受亦爲苦。由此三苦之相觀之，得知一切有漏之法皆爲苦。<#>在修行時，如緣苦諦，而于五取蘊思惟‘非常、苦、空、非我’之四行相，然後生起無漏智幷斷惑，此智謂之‘苦智’（duḥkha-jñāna）。《大毗婆沙論》卷一０六雲（大正27·548b）︰‘緣苦聖諦四行相轉故名苦智。’亦即入見道時，以世俗智緣苦諦之境，至第二刹那與法智共生之智。其中，于第一刹那之後無間，緣欲界苦聖諦之境而生之無漏法智忍，名爲苦法智忍；于其無間生無漏法智，名爲苦法智。<#>◎附︰木村泰賢著·歐陽瀚存譯《原始佛教思想論》第二篇第七章（摘錄）<#>(一)一切苦︰此禀賦世界者，對于吾人之要求，有若何之意義與價值歟？按佛陀之價值觀，一言以蔽之，要所謂苦（dukkha）者是也。即此存在之如實禀賦，爲有窮際與有制限之不足信賴者，乃諸經文一般之價值判斷。自歷史言，此種人生觀，非必肇始于佛陀，至遲亦爲奧義書之中葉。感念于理想與事實之參比，暨厭惡現實思潮之■起，漸次浸潤于一般之印度思想界而成者。即佛陀之此種考察，自歷史言，究不外爲銜接其系統。然佛陀特感切于其內部，爰極力開說之。其出家之動機，固要在脫離老病死之苦，其解脫之自覺，亦謂在解脫生老病死憂悲苦惱，完全以人世苦爲中心，而成立佛教。似此組成之教理，故于四諦法門，直名此禀賦世界爲苦諦，幷于十二因緣，以所考求之生老病死憂悲苦惱之成立條件，爲緣起觀之起點。由此以譚原始佛教之起源，亦可謂與數論派、耆那教等相同，在謀解决人生苦之大問題爲無疑也。<#>(二)苦觀根據之無常無我︰然則佛陀緣何而判斷世界爲苦歟？（中略）要爲包含于前述事實判斷之義。尤其主要者，則例如無常（aniccā）、無我（anattā）等是也。<#>如佛說，此一切均爲流動不息之物。所謂‘此法爲無常（aniccata），爲變異法（vipa-rināmadhammatā），爲破壞法（khayad-hammatā）’雲者，乃佛陀始終叮嚀示教之詞。世界（loka，世間）一語，實爲破壞法故，是以得此名也。<#>世間雲者，緣何而名爲世間？比丘！以須破壞故，而名世間（lujjatiti kho tasma lokati）。破壞法故，于聖律此名爲世間（Yamkho Ananda palokodhamman ayam viccatiariyassa vinave loko）。<#>似此，此佛陀于此等後，必歸結于一切破壞變異故。‘一切爲苦’乃其說法之常態。此種破壞變遷不絕之過程，即爲不絕之流轉，自不待言。以其間猶得期待吾人之向上進步，故即此尚不能謂無常變遷爲苦，至少須爲如實禀賦之人生。依于有此無常變遷，爲吾人期待之反叛，則于其總體，不可不謂爲苦矣。夫今茲所言，雖似爲極其擴大之詞，顧人當妙齡青年之際，固爲可喜，若翩翩美少，忽轉而爲垂白老人則何如？又貧者轉富，固爲暫時之歡欣，然如榮華不能久駐何？例如神話所昭示于吾人者，雖謂生諸天上，則可免五衰之悲。然而今在人間者，又豈有一爲碻可信賴者耶？<#>夫一切皆不能免于無常變遷，則吾人之期待與希望，言巨非適得相反之結果歟？矧質言之，一刻之間，亦有刹那刹那之生滅，故雖僅此一刻，亦遂無由獲得真正之安定。此言巨欣悅常恒，勤求安定者，得以滿足自爾之所要求者歟。夫自一一部分言之，其間固亦不可謂無快樂之存在，然茍以常恒爲理想，而判斷一切，則一切皆不得不謂之爲不安不定，而歸至于世間一切苦之結論。即退一步言，明達之士，言巨不以爲自然如此耶！蓋此實爲佛陀對于世間，而加以苦之價值判斷之一種理由。由斯以譚，佛陀所謂諸行無常（Sabbe sankhārā aniccā）之格言，一方爲事實判斷，同時于他方，又可謂爲舉示價值判斷者矣。<#>此一切無常雲者，自事實判斷言，即爲否定常恒我之一種根據，亦與所謂無我及諸行無常等相同，爲所加于一切苦之價值判斷之特殊理由。蓋如佛說，所謂我者，雖不外爲指自主而言，然如所謂‘如實無者，乃世之常。’則世固無真正自主之物，是故無我者，即因于不自由，而謂之爲苦也。<#>爾時世尊告五比丘曰︰色無我，若此色不爲無我耶，則此色不爲不如意轉。于我而有是色，謂于我而無是色，不當達其所念耶？（然因不如是行）故色不可不爲無我，乃至受想行識亦無我。若受想行識不爲無我，則是等不應爲不如意轉，于我有如是受想行識，謂于我而無是等受想行識，詎非不當耶？故受想行識爲無我。<#>汝等比丘！于意云何。色爲常耶？爲無常耶？世尊！無常。一切此無常之物，爲苦歟？爲樂歟？世尊！爲苦。一切爲此苦而變異之法，是否可謂︰‘此我之物’，‘此爲我’，‘此爲自我’？世尊！否！<#>此即與無常論相關聯者，一方舉示無我論之根據。同時于他方，則基于此，以明示導出人世苦之價值判斷之根據。即有無常之處，則無自主。無自主，則無我我所。無我我所之自由，此之所謂苦之立論方法也。要而言之，乃以我之絕對的自由爲標準，所施之判斷耳。<#>又如前述，若依據佛陀哲學，吾人之運命，畢竟爲吾人意欲所開拓之物，自不待言。似此雖若有其自主者，然此要爲依于因緣之法則爲限，决非爲無條件者。且由他方面觀之，毌寧以自作自受之法則，■于三世之連鎖，爲束縛吾人之物。吾人之不能自由，抑可謂由此使然。世所謂絕對之自主者，至少以禀賦世間爲限，亦斷爲不能求得之物。至爲吾人之要求者，今若不再求之，則判定此存在爲苦，亦詎非至當之論歟。按此即爲循于無我論而來之結論也。<#>以存在判斷爲苦之理由，雖有種種，然關聯于上述無常無我之兩種根據，要爲其最大之根據。散見于諸經文之各項理由，一切皆可綜合于此兩種條件，《法句經》歸納此意義如次雲︰<#>諸行無常雲者，爲依于智慧所見時，即此于苦而厭離之，斯爲清淨道。諸行爲苦雲者，爲依于智慧所見時，即此于苦而厭離之，斯爲清淨道。一切法無我雲者，爲依于智慧所見時，即此厭離諸苦，斯爲清淨道。<#>［參考資料］　《中阿含經》卷七；《長阿含經》卷九；《法蘊足論》卷六；《舍利弗阿毗曇論》卷四；《阿毗達磨順正理論》卷五十七、卷六十二；《成實論》卷二、卷三；《大乘阿毗達磨集論》卷三；《四諦論》卷一；《瑜伽師地論》卷六十一、卷六十七；《大乘義章》卷三；《俱舍論光記》卷二十二。<#>


meanings:
3947梵語 duḥkha-satya，巴利語 dukkha-sacca。四諦之一。又稱苦聖諦（梵 duḥkhārya-satya）。指聖者如實審察三界有漏之苦果（有情及器世間），如三苦、五取蘊苦、八苦等。在婆沙諸論中謂，此有漏諸果中，或生樂，或生非苦非樂（未必所生皆苦）；此即說一切有部之諸師以樂受爲實有，而以苦多樂少爲苦諦之義；然經部則謂，諸蘊中全無樂受可言。成實論卷六行苦品第七十九（大三二‧二八二中）：「此三受皆苦諦攝，若實是樂，苦諦云何攝?又苦爲真實，樂相虛妄。何以知之?以觀苦心能斷諸結，非樂心也，故知皆苦。」此即主張三界皆苦之說。　另據顯揚聖教論卷十五載，由於苦受、樂受、捨受等三受之相各有差別，故建立三苦之相，即苦苦之相、壞苦之相、行苦之相。亦即就有漏法「非可意」的苦受之運轉而言，其體性爲苦，故苦受必然即是苦；就「可意」的樂受之運轉而言，於其壞滅之時，必感受苦，故樂受亦爲苦；就「不可意非不可意」的捨受之運轉而言，亦不免有生滅遷流之時，聖者觀之，生起苦怖之心，故捨受亦爲苦。由此三苦之相觀之，是知一切有漏之法皆爲苦。　又大乘阿毘達磨雜集論卷六（大三一‧七一九下）：「所謂生苦乃至怨憎會苦，能顯苦苦，順苦受法，苦自相義故。愛別離苦、求不得苦，能顯壞苦，已得未得，順樂受法，壞自相義故。略攝一切五取蘊苦，能顯行苦，不解脫二無常所隨不安隱義故。（中略）生苦乃至求不得苦，是世俗諦苦，世間智境界故，略攝一切五取蘊苦，是勝義諦苦。」又瑜伽師地論卷五十五，於順苦樂、不苦不樂諸行中，由自相差別而建立世俗諦，由共相一味之苦而建立勝義諦。〔增一阿含經卷十七、順正理論卷五十七、顯揚聖教論卷二、俱舍論光記卷二十二〕


vietnamese:
khổ đế dữ tập đế nhị cú phân biệt <pttđ>


vietnamese:
khổ bách trách cập tổn não bách trách <pttđ>


vietnamese:
khổ loại trí nhẫn cập khổ loại trí <pttđ>


meanings:
① Trữ ma 苧麻 cỏ gai, vỏ dùng đánh sợi để dệt.


meanings:
① Một loài như cỏ tranh. Vì thế ken cỏ tranh lợp nhà gọi là thiêm. Có tang phải nằm chiếu cỏ, nên tang cha mẹ trong trăm ngày gọi là tại thiêm 在苫.


meanings:
① Cỏ thiêm (tương tự cỏ tranh, dùng để lợp nhà); ② Đệm, chiếu (cỏ): 草苫子 Đệm cỏ, đệm rơm; 在苫 Nằm chiếu cỏ (thời gian một trăm ngày để tang cha mẹ) Xem 苫 [shàn].


meanings:
Che, đậy, lợp: 下雨了，把貨苫好 Mưa rồi, che hàng cho cẩn thận Xem 苫 [shan].


meanings:
(hoá) Benden (Benzene, chất hoá hợp hữu cơ, công thức C6H6):甲苯 Tôlu en; 乙苯 Êtibenden.


meanings:
① Hoa các loài cây cỏ. Vì thế nên vật gì tốt đẹp khác thường đều gọi là anh. Như văn từ hay gọi là hàm anh trớ hoa 含英咀華. ||② Tài năng hơn người. Như anh hùng 英雄, anh hào 英豪, anh kiệt 英傑. ||③ Nước Anh. ||④ Chất tinh tuý của vật. ||⑤ Núi hai trùng. ||⑥ Dùng lông trang sức trên cái giáo.


meanings:
① (văn) Hoa: 落英 Hoa vụng; ② Tài hoa, anh hoa, anh tuấn, anh hùng, tốt đẹp khác thường, tài năng hơn người, tinh anh: 雄英 Anh hùng; ③ (văn) Núi có hai lớp chồng nhau; ④ (văn) Trang sức bằng lông trên cây giáo; ⑤ [Ying] Nước Anh; ⑥ [Ying] (Họ) Anh.


meanings:
① Thứ gai có hạt. ||② Bọc, gói. Ðưa đồ lễ cho người gọi là bao tư 苞苴. ||③ Cái mê cỏ lót trong giày dép. ||④ Một âm là trạ. Thổ trạ 土苴 cỏ nhào với phân. ||⑤ Lại một âm nữa là tra. Thứ cỏ nổi trên mặt nước.


meanings:
(văn) ① (thực) Cây gai dầu cái (có hạt); ② Bao, bọc, gói: 苞苴 Đưa đồ lễ; ③ Cái mê cỏ lót trong giày dép.


meanings:
① Niết nhiên 苶然 nhọc thừ, mệt mỏi.


meanings:
① Cỏ bình, một loài thanh hao trắng. ||② Một âm là biền. Xe biền.


meanings:
(văn) ① Cỏ bình. Cg. 藾蒿 [làihào]; ② Như 萍; ③ 【苹果】bình quả [píngguô] (thực) (Cây, quả) táo tây.


meanings:
① Cỏ phù, cũng gọi là cỏ mắt quỷ. ||② Hoàn Phù 萑苻 tên riêng của Trịnh Trạch đời Xuân Thu, vì Trạch đánh giặc ở Hoàn Phù giết sạch. Ðời sau gọi trộm giặc là hoàn phù là vì đó. Có khi viết là hoàn bồ 萑蒲.


vietnamese:
bật sô thập thời ưng bất phóng dật <pttđ>


vietnamese:
bật sô ni luật nghi trung chế lập tam chủng luật nghi <pttđ>


vietnamese:
bật sô luật nghi vô hữu tự nhiên thụ nghĩa <pttđ>


meanings:
① Cỏ tốt bượp, cỏ mọc um tùm. Vì thế nên đường xá nghẽn mắc gọi là phất. Dọn cỏ cũng gọi là phất. ||② Che, cái mui che ở đằng sau xe. ||③ Phúc, sự may mắn.


meanings:
(văn) ① Cỏ mọc um tùm; ② Cỏ mọc chặn ngang đường đi. (Ngr) Chướng ngại, trở ngại; ③ Dọn cỏ; ④ Phúc, sự may mắn.


meanings:
① Nẩy mầm, cỏ mới mọc mầm lú nhú. ||② Giống vật sinh trưởng cũng gọi là truất. ||③ Truất tráng 茁壯 khỏe, mạnh, chắc nịch.


meanings:
① Nhú (mầm), nảy mầm, đâm chồi: 茁發 Nhú mầm, đâm chồi; ② Lớn lên, mạnh khỏe, cứng cáp: 大麥長得很茁壯 Lúa đại mạch lớn lên rất khỏe. 【茁壯】truất tráng [zhuó zhuàng] Khỏe, chắc nịch, béo tốt, mập mạnh: 孩子們正在茁壯成長 Các em đang lớn lên mạnh khỏe; 稻子長得十分茁壯 Lúa mọc rất tốt; 牛羊茁壯 Bò dê béo tốt.


meanings:
① Tốt, cây cỏ tốt tươi. Như trúc bao tùng mậu 竹苞松茂 tùng trúc tốt tươi. ||② Sự nghiệp được thịnh vượng cũng gọi là mậu. ||③ Tốt đẹp. Như mậu tài 茂才 tài giỏi.


meanings:
① Rậm, um tùm, tốt tươi: 根深葉茂 Rễ sâu cành rậm; 圖文并茂 Tập sách gồm có văn và tranh ảnh; ② Tốt đẹp, thịnh vượng: 茂才 Tài giỏi.


meanings:
Thiền tăng Thanh Mậu đời Nguyên tự Cổ Lâm, người đời gọi là Mậu Cổ Lâm. X. Thanh Mậu.


meanings:
3950梵語 moca。屬 Moringeae 科，學名 Moringa Pterygosperma, Gat.。爲印度喜馬拉雅山林間之野生植物，世界熱帶地區各處皆有栽培。樹幹矮低，材性柔，樹皮呈軟木性，根極辛辣，可食用。葉橢圓，長三十二至六十四公分，爲四葉至六葉小葉排列之羽狀複葉。花徑約有一寸，色白。子房有莢，莢長約一尺餘，有九陵下垂。又名爲山葵、蔊菜（Horse raddish tree）。乃八種漿之一。或即百一羯磨卷五註所說之（大二四‧四七八上）：「毛者漿，即熟芭蕉子是。」


meanings:
① Con ong, con ong trên đầu có mũ. ||② Họ Phạm. ||③ Cùng nghĩa với chữ phạm 範.


meanings:
(văn) ① Khuôn đúc; ② Khuôn mẫu (như 範, bộ 竹); ③ Con ong: 范則冠 Con ong thì trên đầu có vật giống như cái mũ (Lễ kí: Đàn cung hạ); ⑤ [Fàn] (Họ) Phạm.


meanings:
① Cây cà. Như ba gia 番茄 cà chua, còn gọi là tây hồng thị 西紅柿. ||② Cuống sen, giò sen.


meanings:
【雪茄】tuyết gia [xuâjia] Xì gà. Xem 茄 [qié].


meanings:
① Cà: 番茄 Cà chua. Cg. 西紅柿 [xihóngshì]; ② (văn) Cuống sen, giò sen Xem 茄 [jia].


meanings:
① Cỏ tranh, lá dùng lợp nhà, rễ dùng làm thuốc và đánh dây. ||② Rơm rác. Nói ví cảnh nhà quê. Như thảo mao hạ sĩ 草茅下士 kẻ sĩ hèn ở nhà quê. ||③ Núi Mao 茅山. Ðời nhà Hán có Mao Doanh 茅盈 và hai em là Chung, Cố tới ở núi Cú Khúc 句曲山 gọi là tam mao quân 三茅君, vì thế mới gọi là núi Mao.


meanings:
① Cỏ tranh; ② [Máo] (Họ) Mao; ③ [Máo] Núi Mao.


meanings:
① Rau lữu (Brasenia schreberi). Cũng đọc là chữ mao, cùng một nghĩa với chữ mao 茅.


meanings:
① Rau lữu (Brasenia schreberi); ② Như 茅 [máo]; ② [Máo] (Họ) Mao.


meanings:
① Cái lều tranh. ||② Rễ cỏ. ||③ Một âm là bát. Tất bát 蓽茇 cây lá lốt. ||④ Lại một âm là bái. Hoa lăng tiêu 凌霄花.


meanings:
(văn) ① Rễ cỏ; ② Lều tranh; ③ Dừng chân giữa vùng cỏ trống.


meanings:
① Mạt lị 茉莉 cây mạt lị, hoa thơm dùng ướp chè (trà) được, tức là hoa nhài (Jasmin). Mạt lị hoa trà 茉莉花茶 trà hoa nhài.


meanings:
(thực) Cây hoa nhài trắng. 【茉莉】mạt lị [mòli] Hoa nhài: 茉莉花茶 Chè hoa nhài.


meanings:
① Nõn ché, mầm chè. ||② Thứ chè hái muộn cũng gọi là minh. ||③ Chè, trà. Như hương minh 香茗 trà thơm, trà hương.


meanings:
Nõn chè, mầm chè (trà). (Ngr) Chè, trà: 香茗 Chè hương, chè thơm; 品茗 Uống chè, uống trà.


meanings:
① Cỏ thiến, rễ dùng nhuộm đỏ, nên sa đỏ gọi là thiến sa 茜紗. ||② Sắc đỏ.


meanings:
① Cỏ thiến (có thể làm thuốc và thuốc nhuộm); ② Màu đỏ: 茜紗 The đỏ Xem 茜 [xi].


meanings:
Thường dùng để đặt tên người. Xem 茜 [qiàn].


meanings:
① Lợp cỏ tranh. ||② Cỏ tật lê, thứ cỏ có gai. ||③ Tì cô 茨菰 cây tì cô. Có khi viết là 茨孤. Cũng gọi là từ cô 慈姑. ||④ Chất chứa.


meanings:
① Lều tranh, nhà lá; ② Cỏ tranh; ③ (thực) Cỏ tật lê (một loại cỏ có gai); ④ 【茨菰】tì cô [cígu] Cây (hoặc củ) từ cô. Như 慈姑 [cígu]; ⑤ (văn) Chất chứa.


meanings:
① Thương mang 滄茫 mênh mông. ||② Mang mang 茫茫 man mác. ||③ Ngây ngô, mờ mịt. Tả cái dáng không biết gì. Như mang nhiên 茫然 mờ mịt vậy.


meanings:
① Mênh mông, mịt mù; ② Chả hay biết gì cả, mờ mịt không biết gì.


meanings:
① Cọng, gốc rạ: 麥茬兒 Cọng lúa mì, gốc rạ; ② Vụ, lứa: 頭茬 Vụ đầu; 二茬 Vụ thứ hai; 一年四茬 Một năm bốn vụ (lứa); 前茬 Vụ trước; 二茬韭菜 Hẹ lứa thứ hai; ③ Tóc, râu ngắn và cứng.


meanings:
(văn) ① Cỏ khô; ② Dây tre; ③ 【茭白】giao bạch [jiaobái] (thực) Niễng (Zizania latifolia).


meanings:
① Phục linh 茯苓 một giống nấm sống nhờ ở gốc rễ cây thông, hình như quả bóng, da đen thịt trắng gọi là bạch linh 白苓, thứ đỏ gọi là xích linh 赤苓 dùng để làm thuốc.


meanings:
【茯苓】phục linh [fúlíng] (dược) Phục linh.


meanings:
① Thù du 茱萸 cây thù du. Có ba thứ, một thứ gọi là ngô thù du 吳茱萸 dùng làm thuốc, một thứ gọi là thực thù du 食茱萸 dùng pha đồ ăn, một thứ gọi là sơn thù du 山茱萸.


meanings:
① Ích, thêm. Thông dụng như chữ tư 滋. ||② Ấy. Như tư sự thể đại 茲事體大 sự ấy lớn. ||③ Chiếu. ||④ Năm, mùa. ||⑤ Một âm là từ. Quy Từ 龜茲 nước Quy Từ ở Tây Vực 西域.


meanings:
龜茲 [Qiucí] Nước Khưu Từ (thuộc tỉnh Tân Cương, Trung Quốc).


meanings:
① Ấy, này, đây, ở đây, như thế: 茲日 Ngày ấy; 茲理易明 Lẽ này dễ hiểu; 君當解去茲帶 Ông nên cởi bỏ thắt lưng này đi (Lí Triều Uy: Liễu Nghị truyện); 而母立于茲 Mẹ mày đứng ở chỗ này (Quy Hữu Quang: Hạng Tích Hiên chí); 文王既没，文不在茲乎？ Vua Văn vương đã mất, nền văn không ở nơi đây (chỗ này) sao? (Luận ngữ); ② Nay: 茲介紹… Nay xin giới thiệu... 茲游快且愧矣！ Nay đi chơi (núi) vừa thích lại vừa thẹn! (Từ Hà Khách du kí); ③ Năm: 今茲 Năm nay; 來茲 Sang năm; ④ (văn) Càng thêm (như 滋, bộ 氵); ⑤ (văn) Thì (dùng như 則, bộ 刂): 君而繼之，茲無敵矣 Nếu nhà vua mà tiếp tục tiến tới, thì không ai địch nổi (Tả truyện); ⑥ (văn) Trợ từ cuối câu, biểu thị sự tán tụng: 周公曰：鳴呼！休茲！ Chu công nói: Ôi! Tốt lắm! (Thượng thư); ⑦ (văn) Chiếc chiếu cỏ.


meanings:
【茳芏】giang đỗ [jiangdù] (thực) Loài cỏ sống lâu năm, thân hình tam giác, lá nhỏ dài, thân (cọng) có thể dệt chiếu. Xem 芏.


meanings:
① Hồi hương 茴香 cây hồi hương hoa có tám cánh, mùi thơm lạ, hoặc dùng ép dầu để xoa, hoặc dùng làm thuốc, hoặc nấu đồ ăn.


meanings:
【茴香】hồi hương [huíxiang] (thực) Hồi, hồi hương.


meanings:
① Ðệm, chiếu kép, đệm xe. ||② Nhân trần 茵陳 một thứ cỏ dùng làm thuốc.


meanings:
(văn) ① Đệm, đệm xe, chiếu kép; ② 【茵陳】nhân trần [jinchén] Cỏ nhân trần (thường dùng làm thuốc).


meanings:
茶在唐代宗時，由于陸羽等人的倡導，乃使品茶之風大盛。此後，飲茶之風逐漸傳入佛教界，乃有‘茶禪一味’的說法産生，謂茶道之精神與禪之精神相互一致。在禪宗叢林寺院裏，茶的重要性尤其顯著。在甚多儀式之中，都必須舉行茶禮，在《敕 修百丈清規》中，即有多處述及茶禮之應行時間及作法。<#>由于飲茶與禪宗寺院生活之關係日益密切，因此，在禪宗寺院中，乃陸續産生與茶有關的職司或術語。茲略舉數例如次︰<#>(1)茶頭︰指禪刹中掌茶的人。以僧或行者充當，附屬于諸寮舍。其中，首座寮、維那寮、知客寮、待者寮的茶頭稱爲四寮茶頭。<#>(2)茶鼓︰禪刹于祖忌進獻茶湯時，或舉行茶禮時所鳴之鼓。<#>(3)茶湯︰禪刹中每日晨間供奉在佛、祖之前的煎茶。<#>(4)茶禮︰禪刹中，以茶相款待的某些禮儀。種類甚多，茲不枚舉。<#>(5)吃茶去︰爲禪師趙州從諗所傳下的著名公案。後世佛子常將喝茶戲稱爲‘趙州茶’，即自此公案而來。《五燈會元》卷四（卍續138·131下）︰‘師（趙州）問新到︰曾到此間麽？曰︰曾到。師曰︰吃茶去。又問僧。僧曰︰不曾到。師曰︰吃茶去。後院主問曰︰爲什麽曾到也雲吃茶去，不曾到也雲吃茶去？師召院主，主應喏。師曰︰吃茶去。’<#>禪刹中的飲茶方式，是與禮儀相配合的。這種‘禮法之茶’不僅是象徵寺院之儀規，而且也是內心的一種修行。此種禮法之茶，隨著中國禪的東渡而于鐮倉時代傳入日本。不久，即廣行于民間。至室町末期且形成‘茶道’。南都稱名寺的村田珠光被奉爲‘茶道’之祖，氏嘗參禪于大德寺一休宗純。之後，界（地名）的武野紹鷗承繼珠光的傳承，將茶道由界傳到京都。至紹鷗門下千利休時，茶道已在京都確立據點。至今茶道與禪仍然深深地結合在一起。<#>◎附︰鈴木大拙著·沈迪中譯·王若莤校〈禪與茶道〉（摘譯自《現代日本思想大系》第八卷）<#>(一)茶道的形成<#>禪之所以與茶道相通，在于它致力于使事物單純化的宗旨。對不必要的繁瑣的摒弃，禪是通過直覺地把握終極存在來完成的，而茶道則是通過把在茶室中品茶所典型化了的意識移植到超生活的觀念中實現的。茶道是一種原始的、純樸的簡潔美。爲實現親炙自然的理想，茶人寄身于茅屋頂下，端坐于大不過四塊半榻榻米構造緊凑的斗室之中。禪之所求，在于唾弃人類爲禁錮自己而約定俗成的一切人爲的枷鎖。禪之所以首先與理性對壘，是因爲理性雖有實用價值，但却有礙于我們深拓自身的存在。哲學企圖提出幷理性地解决所有的問題，但却不一定能賦予我們精神滿足。然而，對任何人來說，在知識方面即使沒什麽造就，精神上的安逸却是志在必得的。哲學的道路，是由具有上述傾向的人開拓的，但却不能成爲一般審美課題。禪，更大範圍說是宗教使人拋弃他認爲自己擁有的一切──包括生命，回歸到其最終極的存在狀態──‘本住地’，或者說是‘父母未生前的本來面目’。我們任何人都能够做到這一點。我們也由此才得到現實之身，倘若沒有它，我們也就成爲‘無’了。可以把它稱爲最終的、單純化的原因，是因爲事物不能達到比它再單純的狀態了。茶道就是在倚古松而撘就的茅屋中象徵這一單純的形態的。該形態既被如此象徵化了，因此即使被作爲一種藝術，也是可以理解的。無庸贅言，從事茶道的指導原理和開創它的獨創性觀念、即繁瑣之務去的宗旨是完全相同的。<#>日本早在鐮倉幕府（1192～1333）建立之前就已經知道有茶這種飲料了，把它普及到一般民衆中的，據說從中國帶回茶種，在寺院裏栽培的是榮西禪師（1131～1215）。相傳禪師把自己種的茶和有關的書（《吃茶養生記》）一起奉獻給常常鬧病的、當時的幕府將軍源實朝（1172～1219）。榮西從而成爲廣爲人知的日本種茶的始祖。榮西認爲茶有藥效，能治多種疾病。他很可能在中國的禪院留學時看到了沏茶的方法，禪院似乎幷不曾特意教授過。那種沏茶方法，是在禪院待客，有時是招待本寺的禪僧時才用的。把中國的沏茶方法帶回日本的禪僧，是晚榮西半個世紀之久的大應國師（1236～1308）。大應之後，曾有數位禪僧來到日本成了茶道之師，最終由著名的大德寺的一休和尚（1394～1481）將其法傳授與弟子之一珠光（1422～1502）。珠光的藝術天才使之發揚光大，成功地糅入了日本式趣味。于是珠光便成了茶道的創始者，他把茶道技藝教給了藝術的有力庇護者、當時的將軍足利義政（1435～1490）。後來，紹鷗（1503～1555）和利休，尤其是後者又對之加以改良，使其臻于完善。這就是今天的茶道，英譯一般爲tea-Ceremony或者tea-Cult。只是禪院的茶道和世俗流行的作法又不同，別是一類。<#>茶可使人心神清爽，但幷不醉人，它本來就具有一種供學者或僧侶品味的性質。茶之被廣大佛教寺院所飲用，以及它最先由禪僧介紹到日本，是很自然的事。如果說茶象徵著佛教，那麽也可以說葡萄酒是代表基督教的。基督教徒一般都飲葡萄酒，教會便取它來象徵基督的血，據基督教學者的解釋，這血是救世主爲罪孽深重的人類而灑的。或許基于這一原因，中世紀的修道院裏都建有酒窖。教士們圍著酒桶舉杯把盞，談笑風生的畫我們都見過的。葡萄酒先讓酒徒們飄飄欲仙，繼爾使之酩酊大醉。在許多方面，茶與葡萄酒都是正相對照的，曾幾何時，這種對照又成爲佛教和基督教之間的對照。<#>我們知道，茶道與禪關係的密切，不僅僅在于其實際發展過程，而主要在于對通過其儀式所表現出的精神的尊崇上。這種精神，用感情方面的語言說，是由‘和、敬、清、寂’組成的。這四要素貫穿茶道儀式始終，所以是缺一不可的，均爲構成同胞相親、有條不紊的生活本質的成分，這種生活就是禪寺的生活。禪僧的進退舉止無不正確的說法，源于曾造訪過一座叫做定林寺的禪刹的宋代儒者程明道的一番話，其略爲︰‘然。此處如行三代之古法，昔日之儀禮，今得複見矣。’所謂古三代，是中國政治家憧憬的理想時代，彼世世情淳樸，人民安居樂業，享受太平安康之惠。即使在今天，禪僧在履行各種禮儀上不論是個人還是集團，仍都很有造詣。小笠原流派的禮儀法式一般認爲是源于《百丈清規》這一禪院規章的。禪宗教義是超越形態而把握精神，但切勿忘記，我們所在的世界是特殊形態的世界這一事實，精神是以形式爲媒介表現出來的。禪即是二律背反主義，同時也是修行主義。<#>(1)和<#>調和（harmony）的和亦可讀解爲和悅（gentleness of spirit）的和。想來，這種意義上的‘和’才能更充分地表達支配茶道整個過程的精神。調和意味著形式，和悅意味著內在的感情。一般說來，茶室的氣氛毌寧說是在生髮這種‘和’──觸感之和、香氣之和、光綫之和、音響之和的。先說茶碗吧。因爲是手工製作的，樣子也不端正，釉的分布也不均勻。但儘管如此原始，這一卑小的器皿却具備和、靜、慎等特有的美感。點燃的香也不是那麽强烈刺鼻的，而是輕香繚繞，窗戶、拉門、茶室之間漾溢著柔和的美。室內的光照也柔和恬靜，使人産生瞑想的心情。掩映茶室的老松在風中颯颯作響，和爐上煮沸的茶鍋聲相奏成趣。茶室內外環境，無不反映出茶道創始者的品格。<#>‘和爲貴，不忤爲宗’這是憲法十七條之首。該憲法是西元604年聖德太子制定的，是太子賜予臣下的一種道德、精神的訓誡。這一訓誡的政治因素又當別論，但它在强調精神之和這一點上意義是深遠的。事實上，十七條憲法是日本（民族）意識的最初表露，人們是在經過幾個世紀的文妯展之後才認識到它的。近來，日本作爲好戰之國而廣爲人知，這完全是誤解。就所意識到的個人性格來說，個人以及由之組成的整體，完全是具有溫和性格的國民。這樣認爲也不無道理︰從科學角度看，惠顧日本全島的自然，不僅在氣候上，就是在氣象學上，也具有一種總體的溫和特色。這在很大程度上是由空氣中的水蒸氣决定的。山岳、村落、森林等處在水蒸氣的浸潤之中，所以紛紛呈現出柔和的外貌。鮮花一般都帶有諧調的優雅之氣。而且，春日的青翠也令人爽心悅目。在這樣的環境中孕育的善感之心，毫無疑問，會從環境中汲取很多養分，充實其心境之和。然而，隨著我們接觸社會的、政治的、民族的等各種各樣的難題，便越來越容易悖離這種日本式性格的基礎性美德了。我們必須保護自己免受污染，禪就是值此之際來幫助我們的。<#>在中國學禪數年的道元（1200～1253）歸國後，或問其在中國之所學，他回答道︰‘別無所學，唯柔軟心耳。’所謂柔 軟心，即溫柔的心，在這裏意謂著精神之和。一般地說，人都由于過于利己而充溢著頑固的反抗心理；過于個人主義而不能原樣地接受事物。反抗即意味著摩擦，而摩擦即是諸種煩惱之源。只有無我，心才能柔，才不會反抗外力。但這幷不一定就意味著各種感受性的遲鈍。從精神角度說，基督教徒和佛教徒同樣能够像道元那樣理解滅我和柔軟心的意義。茶道所謂的和與聖德太子的訓誡是同一形式之物。和或者柔軟心確是現世生活的基礎。茶道既然以在其小集團中建立‘淨土’爲目的，就不能不以和爲出發點。爲更明確地闡述這一點，下面引用澤庵（1573～1645）的一段話。<#>澤庵的《茶亭之記》‘茶道以天地間之和氣爲本，可形成治世安穩之風俗。今世之人，徒好設宴會友，以爲談笑之媒介；圖飲食之快，以助口腹。且夫極盡茶室之美，聚器皿之珍，誇示技巧，而笑他人之拙，此皆非茶道之本意也。至若撘陋室于竹蔭樹下，貯水積石，栽花植木，備炭薪，支壺釜，生鮮花，飾茶具。移皆爲山川自然之水、之石于斗室之中，賞四季風花雪月之景，感春秋草木枯榮之時，迎來賓客，以禮相待。颯颯松濤聞于釜中，而忘世間思慮；涓涓渭水流自一杓，而滌心中塵埃。真乃人間仙境也。禮者，以敬爲本，其用，以和爲貴。此乃孔子言說禮之用之語，亦即茶道心法。縱有公孫貴人作客，其交亦淡泊，幷無諂媚；雖與晚輩會席，亦以敬相待，幷不怠慢。此謂空中有物，和而不流，久之猶敬。迦葉之微笑、曾子之一諾、真如玄妙之意，乃不宣之理也。及至詣茶室，備茶具，行禮儀，脫衣冠，幷不繁瑣，亦不華侈，以舊用具而新心境，不忘四時之風景，不諂、不貪、不奢，謹而不疏，樸素而真實，是爲茶道。此即謂賞天地自然之和氣，移山川木石于爐邊，五行具備也。沒有天地之流，品風味于口，可謂大矣。以天地間之和氣爲樂，乃茶道之道也。’（《結繩集》古今茶話）<#>茶道和禪對日本社會中的某種民主精神的存在有什麽貢獻呢？封建時代雖有嚴格的等級制度，但人們心目中也是存在平等博愛的觀念的。四塊半榻榻米的茶室之中，各個階層的茶客無差別地聚于一堂。在那裏，一切世俗的患得患失皆作烟雲散去。平民與貴人促膝而談其入興之境。禪宗當然不允許這裏存在世俗間的那種貴賤之別。禪僧自由地接近社會各個階層，與任何人都可以親密無間。摒弃社會施加于我們頭上的人爲的羈絆，時時與自由自然通神會性和與同類──也包括動物、植物、無生物等等──談心的願望，可使人性更趨深邃。因此人們一直是歡迎這種解脫的良機的。澤庵的‘賞天地自然之和氣’所指也一定是這一意義。<#>(2)敬<#>‘敬’本來也是宗教情感──一種針對高于我們可憐的生死之軀以上的存在物的情感。這種情感後來轉移爲社會關係，遂墮落爲單純的形式論。在現代，雖然一部分人對之尚懷疑惑，但至少從社會角度看，一般都認識到，人生而平等，幷無貴賤之別。然而，反觀這一感情的本來意義，則成爲對自己的無價值的反省，即對肉體、理性、道德和精神等方面的有限的自覺認識。這一自覺使我們心裏産生一種超越自我的欲念，一種儘量采取相反的形式欲與和我們對立的存在相接觸的欲念。這一欲念使我們的精神取向外化。然而，它一旦反觀自身，則成爲自我否定、慚愧、謙讓、罪惡感。這些均爲消極的道德，其積極方面則是敬──是一種不蔑視他人的感情。人是充滿矛盾的存在。從某種意義上說，自己雖也覺得與他人完全相同，但同時誰都認爲他人的東西比自己的好──即內心有一種複雜的劣等感。大乘佛教有一位决不輕視他人的‘常不輕菩薩’。人在自我禁錮于內心深處時，便懷有謙恭之念，産生使自己接近他人之感。不論它是怎樣的性質，在‘敬’的深層結構中都有宗教傾向在。寒夜取暖，禪家可以燒掉所有的佛像；禪作爲摒弃了外觀顯得妖冶的一切虛飾的真理，爲了拯救自身的存在，可以不惜毀掉包括珍貴的遺産在內的一切文獻。然而，禪却不能忘却尊崇一片被狂風撕裂、沾滿泥濘的區區草葉；决不會怠慢于把土氣的野花供奉給三千世界的佛祖之前。禪唯其有所輕視才有所敬重。和其他一切事物相同，禪家必須的是心地誠實，而不單純是概念化或機械的模仿。<#>豐臣秀吉是茶道强有力的庇護人，是現代茶道實質上的創立者千利休（1521～1591）的崇拜者。他雖然常好嘩衆取寵，講排場、擺架子，但對利休一派所倡導的茶道精神却似乎多少有些理解。在千利休舉辦的一次茶會上，他曾爲之作了下面這首和歌︰<#> 觸汲心深處<#> 方知爲茶道<#>秀吉在很多方面都非常粗野，是個殘虐的鎮壓狂，但在親炙茶道這一點上，我以爲他决不單單是以之爲政略服務，多少還是有點純粹之處的。從他所說的汲水于心靈深泉這一深有體會的話來看，他的上述和歌也觸及到了‘敬’的精神。<#>利休有這樣一句教誨︰‘須知茶道僅爲燒水、沏茶、飲服耳。’這是極簡單的一句話。要之，人生不過是出生、飲食、勞作、睡眠、結婚生子，最後消逝于誰也不理會的地下。如此看來，似乎再也沒有比人生更簡單的事了。然而，真正過的是這種除了絕對信仰神明以外，不抱欲望、不留悔恨，襟懷坦白，毌寧說醉心于神明的生活的又有幾人？人在生時思慮死，及至瀕死又貪生。手中做某件事時，思想幷不一定與之趨同，更多的時候是其他互不相關的事涌上腦際，而分散了本應該集中于處理手頭問題的精力。注水于盆，倒入的不僅僅是水，同時隨之而入的還有善惡、良莠相間的種種雜念、必須唾弃的積澱于自己無意識的深層結構的東西。分析沏茶之水，其中含有擾煩意識流的一切穢物。技術的完成之日僅僅是技術的中止之時，其中也有非技巧的完成，而人心靈深處的誠實自然呈現出來，這就是茶道中‘敬’的意義。<#>(3)清<#>被認爲是形成茶道精神之一的‘清’，可以說是日本式心理的寄植。‘清’是清潔，有時又是整頓，與茶道有關的任何事情、任何場合都可見到‘清’的存在。在被稱作‘露地’的茶會客廳的庭院裏，清水是隨意使用的，在不能利用自然流水時，眼前備有石頭做成的洗手盆。毌庸說，茶室內是一塵不染的。<#>茶道的‘清’使人聯想到道教的‘清’。二者的相通之處是︰修行的目的在于通過勞其筋骨以求得心靈的自由。一位茶人這樣說道︰‘茶道本意，在使六根清淨。賞挂軸、插花，嗅清香，聞水聲，品茶味，舉止端莊。五根清淨之時，意念自然清淨，而最終目的在使意念清淨。十二時之內我心不離茶道。’（《葉隱》第二卷，聽書之二）<#>千利休有這樣一首和歌︰<#> 茶廳露地正是<#> 超越現世之途<#> 彼處可祛心頭塵埃<#>下麵兩首和歌是他在茶室憑窗外眺時，恬然傾述心境之作︰<#> 庭前松針雖未拂<#> 根根晶瑩不帶塵<#> 光照檐頭月有影<#> 襟懷坦白心無陰<#>利休確實體驗到了不被情思所惑的、純粹的靜寂和‘絕對的孤獨’的心境。再如︰<#> 岩邊小路雪中斷<#> 主人無客自悠然<#>茶道最重要的、幾乎被視爲神聖的教典之一的《南方錄》，其書中有下面一段話，意在說明︰茶道的目的是︰在現世中實現儘管是小規模的，但却是清潔無垢的佛土，形成儘管是少數人一時的集合，但却是理想的社會。<#>‘靜寂之本意在表示清淨無垢之佛家世界，詣茶室之露地草庵，弃絕塵芥，主客以誠相見，不可强求規矩法式，唯升火燒水沏茶而啜之，不可旁及他事。此即爲佛心顯露。若拘于作法客套，則墮爲世間俗儀，歸于或客究主之過而譏，或主咎客之過而嘲者類。似此等斤斤計較之輩不足費時以待。以趙州爲主人，初祖大師爲賓客，利休居士與本僧共掃露地之塵埃，則該茶會焉用協調乎！’（《南方錄》滅後書）<#>通過這段出自千利休某高徒之手的文章，可以理解茶道是深沁著禪的精神的。<#>爲解釋茶道的構成部分之四──‘寂’的概念，擬另設一節。寂實際是構成茶道的本質性要素，沒有它便不可能有茶道。而且，只有基于寂的觀念，才能更深入地理解禪與茶道的更深一層的關係。<#>(二)靜寂<#>講到構成茶道精神的第四要素，我用的是tranguillity（靜寂）一詞。也許這是個適用于表示漢字的‘寂’所包含的一切的詞彙。‘寂’譯成日語是‘祆瘻’（sabi），但‘寂’的內涵比‘靜寂’要寬泛得多。相當于‘寂’的梵語santi事實上有‘靜寂’、‘平和’、‘靜穩’等意，‘寂’在佛教經典中常用來指代‘死’或者‘涅槃’。但用在茶道中時，其所指便與‘貧蹇’、‘單純化’、‘孤絕’等意思相近。與日語的祆瘻和鄗瘻是同義語。<#>若要體會貧蹇，或者爲能虔誠地接受施捨，就需要有平靜的心境。但是祆瘻、鄗瘻二者却被暗示有對象性存在──生成鄗瘻這一氣氛的總有某種對象物存在。鄗瘻不單純是對某種形式上的環境的心理反動，其中還有美的指導原則。否則貧蹇也就僅僅成爲貧蹇，孤絕也就成爲放逐或非人的、非社會性的了。因此，鄗瘻或祆瘻可以定義爲清貧的審美趣味。將其用于藝術原理的場合，就是創造出一種能够（使人）産生鄗瘻或祆瘻的感情的境界，或者摹仿它。今天在應用這個詞時，祆瘻一般指具體的事物和環境；鄗瘻通常指人聯想到貧蹇、不充分、不完全等生活狀態。<#>千利休的弟子、足利義政的茶匠珠光在向弟子傳授茶道精神時常引用下面一段話︰<#>‘某中國詩人做了一聯詩︰前林深雪裏，昨夜數枝開。他把詩出示給朋友看，朋友建議說把“數枝”改爲“一枝”就好了。詩人從其言，幷尊譽他爲“梅花一字師”。大雪掩映的樹林中梅花一枝獨秀，這裏就有わび的觀念存在。’<#>相傳珠光還曾說過下面一段話︰<#>‘名馬系于茅屋之中實爲可觀。似此，于尋常居室之中發現稀世珍寶，別具一格。’<#>這使人聯想到‘破襤袗裏盛清風’這句禪語。表面看毫無出奇之處，但其內容却與外形截然相反，是無論從哪個角度都難以評價的‘無價寶’。因此，鄗瘻的生活似可定義爲︰蘊藏于貧蹇深處的、難以用語言表達的恬靜的愉悅。茶道就是要藝術地表現這一觀念。<#>茶室裏如果有表現出不誠實的迹象的事物，那麽一切都毫無價值了。那裏的日常用品必須是廉價的、純樸無華的；必須是平凡的；必須是常見的、乍見不感到不協調的用具，但仍然要有吸引人之處。就是說，如進一步研究，就能够意外地發現那裏有純金的礦藏在閃爍。然而，黃金不論被發現與否，它都是實現存在于那裏的。就是說它沒有失去與偶然性無關的真實性，即對本身的誠實。鄗瘻意味著對自己本性的忠實。茶人恬然地住在毫無雕琢的陋室之中，遇有不速之客，便沏茶、生花，賓客感銘于主人之言，以享受恬靜的時光爲樂。這才是真正的茶道。<#>或許有人提出這樣的問題︰‘現代社會中，能有幾個人具備那些茶人的境遇？侈談如此悠哉游哉的接人待客不是太超然了嗎？還是先來麵包，然後再縮短勞動時間吧。’實際上，我們這些所謂現代人已喪失了閑暇。苦悶的心境沒有真正地熱愛生活的餘裕，只是爲了刺激而追求刺激，用以暫時地窒息內心的苦悶而已。關鍵的問題在于︰生活是爲了有教養的享受呢，還是爲了追求快樂和感官的刺激。弄清了這一問題之後，我們就可以否定現代生活的全部結構而重新開始。我們的目的幷不是要使自己成爲始終追求物質的欲望和安慰的奴隸。<#>有位茶人這樣寫道︰<#>‘天下靜寂之根本，在天照大神、在日（本）國大主。倘彼鑲金佩玉，廣造殿宇，雖無叱之者，然其居芭茅之舍，用糙米之炊，此外一切一切，謹慎有禮，毫不怠慢，實爲蓋世之茶人也。……’（石州流︰《秘事五條》）<#>該文作者以居住簡陋爲由，便把天照大神也看作是茶人代表，實在有趣。它表現了把茶道看作是原始的、純樸的審美，換言之，茶道是人在其生存條件所允許的範圍內返回自然，與自然同歸這樣一種我們心靈深處所感觸、憧憬的美的表現。<#>相信通過上述引證，對‘靜寂’這一概念已漸次明瞭了。可以說，真正的靜寂生活始于千利休之孫宗旦。他認爲靜寂乃茶道真髓，相當于佛教徒的道德生活︰<#>‘靜寂一詞之于茶道，重其用之爲持戒。而俗輩容態之陽雖假作靜寂，其陰則無靜寂。是故，形似靜寂，耗費幾多黃金籌建茶室，賈田園以購珍奇之磁器，炫耀于賓客，而唱說爲風流，何其謬也。夫靜寂者，乃物質不足，一切難盡己意而蹉跎生活之意也。若靜寂與傺幷用，據離騷之注，靜寂者立也；傺者住也。即“憂思失意，住立而不能前。”又，參見《釋氏要覽》中“獅子吼菩薩問︰少欲知足，有何差別？佛言︰少欲者，不取；知足者，得少而不悔恨”之語後，再觀靜寂之意與字訓，則其不自由亦不覺不自由，不足亦不覺不足，不和諧亦不覺不和諧。此即爲體驗靜寂。倘以不自由爲不自由，愁不足之不足，訴不和諧之不和諧，則非靜寂，實爲貧蹇之人也。一切皆作如是觀，堅守靜寂之意，則與堅持佛戒無異。’（〈茶禪同一味〉，又見《禪茶錄》）<#>靜寂與美、道德以及精神性溶而爲一，因此茶人視茶道爲生活本身，不論其如何簡潔，也不認爲是一般的游藝。于是禪就直接與茶道有了關係。事實上，昔日茶人皆認真參禪，將參禪之心得應用于茶道的專門技藝之中。<#>宗教有時可定義爲超越世俗的無聊單調生活的途徑。科學家反對這種定義，認爲宗教不是爲了達到‘絕對境界’或者‘無限’而逃避人生，而是超越人生。但是實際說來，宗教也是一種茍且一時，以圖恢復的逃避。禪是精神的修行，當然也做這種事的，但正如所說，它過于超然，普通的心境難能達到，因此茶人便以茶道的形式作爲實現這一目的的途徑。也許這樣就能表現出他們對美的思慕吧。像上面這樣解釋靜寂，讀者也許會認爲靜寂多少有些消極的性質，是人生失意者的樂趣。事實上，從某種意義說的確如此。然而，整個生涯非常健壯，任何時候也不需要一兩付藥劑、清凉劑或刺激劑的究竟有幾人？何况誰都是注定要死的。心理學舉過無數的例子說明身心都很健康的行動型的實業家一旦退職就急劇衰老的現象。爲什麽呢？就因爲他們不知養精蓄銳。就是說他們在活動最盛的時候沒有想想後退之憂。戰國時代的武士奮然于兵馬爭戰，但也不能總保持神經緊張毫不鬆懈的狀態，從而他們能意識到于某時某處總會有敗北的事。茶道毫無疑問確實給了茶人所需要的東西。他們可以暫時地逃避到四塊半榻榻米的茶室所象徵的恬靜的、‘無意識’的一隅，出來時不僅將感覺到心身清爽，還將翻新遠比爭鬥有永恒價值的記憶。<#>(三)茶道與藝術的本源──悟<#>最後抄錄一段在和惡棍做殊死鬥爭時成爲武士的茶人的故事。這個故事明確地說明了，在從事各種藝術技藝，或是在處理實際問題時，只要順其自然，就會發現，創造奇迹的法門和‘悟’這一禪家經驗之談的‘無意識’，實是完成藝術活動的基礎這一真理。當一種直覺在深入無意識的神秘思維之中時，我們就會自然地爲適應不斷變化的環境而調整生活原則。顯然，這種‘無意識’不單是生理學的或心理學的概念，而是具有更深層意義的、創造性的東西。<#>故事是這樣的。十七世紀末葉，土佐國的大名山內侯動身去江戶‘參覲’時，想把自己的茶匠帶上，但茶匠不願去。這是因爲茶匠不是武士，而且，江戶也不是像土佐這樣的適合他的性格的恬靜所在。他在土佐小有名氣，也有很多知己，他預感到去江戶將會與無賴發生齷齪，弄出有損自己特別是主人名聲的事來。這樣，此行必將冒很大風險，因此他不想從命。<#>可是主人主意已定，根本不聽茶匠的辯解。原來這位茶匠確是斯界名流，他的主人暗懷把他誇示于其他大名之心。主人的要求其實就是命令，礙難逆其旨意，于是茶匠脫去自己的茶人服裝，携帶長短刀，改扮成武士裝束隨行。<#>在江戶逗留期間，茶匠總是躲在主人住處，閉門不出。某日，主人允許他出去走走。武士打扮的茶匠來到上野的不忍池畔，碰見一位居心不良的武士坐在石頭上休息。他很看不慣那武士的臉相，然而又無由躲避，于是繼續往前走。那位武士客氣地對茶人說︰‘鄙人看出足下乃土佐武士，因欲與足下比試幾個回合，領教一下武藝。’<#>土佐的茶匠一直擔心的就是碰上這種事。現在果然遭遇了用心叵測的浪人，他很有些驚慌失措，但還是誠實地回答︰‘我雖然著了這身裝束，但實際上幷非武士。我是以習茶道技藝爲職的匠人，刀劍之功實在不是足下對手。’<#>殊不知浪人早已看出他的這一弱點，就是打算從這個犧牲者身上勒索銀錢，所以逼迫更急。<#>茶匠自知難以逃避浪人惡毒的企圖，决意赴身刀下。但他又不願意像條狗一樣地死去，有辱藩主名聲。突然，他記起了來的路上曾經過上野附近某‘劍道指南’的道場，于是他决定到那家劍道師範去請教在這種場合怎樣用刀以及義無反顧的、英勇的死去。想到這裏，他對浪人說︰‘承蒙如此熱心相邀，那就互相比試一下武道的功夫吧。不過，我是奉主公之令出來辦事的，必須先回去覆命，然後才能回來與足下比武，請行個方便。’<#>浪人答應了。于是茶匠急忙來到前述的那家劍道師範，請求急速拜謁劍道先生。門人見他沒帶介紹信，雖然請求很懇切，也不免躊躇。但是從來客的言辭、表情舉止等也看得出他所要求的事情的嚴重性，便决意進去禀報主人。<#>劍道先生靜靜地聽完茶匠的陳述，特別認真地聽了他要像武士一樣地死去的打算後，說︰‘來到我這裏求教的弟子都是要學會如何使刀以勝人，而不見有想知道怎樣去死的。足下實在是個特殊的例外。在教足下死的方法之前，既然自雲是茶道中人，那麽可否先沏道茶來？’<#>對土佐的茶匠來說，這恐怕是今生盡情躬行茶事的最後機會了，爲其沏茶毌寧說是求之不得的，便欣然應諾。劍士緊緊地注視著茶匠行茶。茶匠恬靜地準備茶事，全然忘記了自己將赴刀下的悲劇結局，得心應手地依次躬行茶道儀式。仿佛這是自己平生留在人世的、生命悠關的唯一事業。茶匠這種一掃普通人在這種時候難免的驚慌失惜，專心致志的心境，深深地感動了劍士，他一拍膝蓋，决定幫助茶匠。‘足下現在要做的事和剛才已經做過的事同一道理。沒有必要學習死的方法。以足下現在的心境，無論與如何杰出的劍士相鬥都會取勝的。足下在和那蠻橫的浪人見面後，就請這樣做。首先，就當自己在爲客人沏茶，鄭重地與他寒暄，對自己的來遲表示歉意，同時告訴對方自己已完全做好了比武的準備。然後脫去外衣，整齊地叠好，就像足下斟茶時一樣，在衣服上蓋上扇子。然後纏上頭布，系上吊衣袖的帶子，脫去褲裙，這樣就算做好了可以立即動手的準備。然後雙手握刀，高舉在頭上，做出準備擊倒敵人的架式，閉上眼睛，讓心情鎮定下來，以便决鬥。一聽到對方的喊聲，就用力向對方劈去。决鬥到此大概就見分曉了。’<#>茶匠謹記劍士的教誨，做好了和給朋友沏茶一樣的思想準備。當他舉刀直對浪人時，浪人眼中的茶匠完全變成另外一個人了，以致于他竟沒能喊出殺聲，楞在那裏，不知從那裏如何下手。出現在他面前的茶匠，已經是‘無畏’、‘無意識’的體現者了。結果浪人不僅沒敢上前，反而一步步地後退，最後叫道︰‘認輸了！認輸了！’扔了刀，拜倒在地，連聲懇求饒恕自己的無理挑戰，然後抱頭鼠竄。<#>關于這個故事有否歷史根據，我不得而知。我只是想藉此說明，作爲這個故事，或與之性質相同的其他事的基本點的一般信念是︰熟練掌握一門技藝所必須的任何實際技術或方法論的根基中，都有某種直接通向自己的所謂‘宇宙無意識’的直覺存在，所有屬于各種藝術的這些直覺之間，不應看作是彼此孤立的，而應看作是衍生于一個根本的直覺。劍士、茶匠以及其他各種藝術之道的師匠所掌握的各種專門性直覺，不過是一個大體驗的各個具體應用，事實上日本人一般對此是確信不疑的。目前日本人雖然還沒有深入分析這一信念，沒有賦予其科學的基礎，但却以這一根本體驗去洞察一切創造力和藝術衝動的根源，特別是寓于超越生死之海的一切無常的形式中的‘實在’──‘無意識’。禪家的這一哲學得之于佛法關于‘空’及‘般若’（智慧）的說教，以生命，即‘無生死之生死’這一說法來解釋這個‘無意識’。對禪家來說，最終的直覺便是超越生死，達到無畏的境界。‘悟’如果修行到這種程度時，就可以創造各種奇迹了。<#>［參考資料］　《禪林備用清規》卷四；《大鑒禪師清規》；《敕修百丈清規》卷七〈節臘章〉旦望巡堂茶條；《禪苑清規》卷一、卷六。<#>


meanings:
① Cây chè (trà), lá dùng chế ra các thứ chè uống. ||② Sơn trà 山茶 một thứ cây lá thường xanh, hoa trắng, có thứ đỏ, dùng làm cảnh chơi.


meanings:
① (Cây nước) chè, trà: 喝茶 Uống chè, uống trà; 沏茶 Pha chè; 奶茶 Chè sữa; 杏仁茶 Chè hạnh nhân; ② Sơn trà: 茶花 Hoa trà, hoa sơn trà; ③ Cây dầu sở.


meanings:
Cremation of a corpse, especially of a Buddhist monk or nun


meanings:
① Mầm nõn, lá nõn. ||② Thứ dệt bằng lông giống thú có lông tuyết lún phún cũng gọi là nhung. ||③ Lộc nhung 鹿茸 nhung hươu, sừng hươu mới nhú còn mọng như thoi thịt và máu gọi là nhung, rất bổ và quý. Sâm nhung tửu 參茸酒 rượu sâm nhung. ||④ Tán loạn, rối ren. ||⑤ Một âm là nhũng. Lần, thứ.


meanings:
① Mầm nõn, lá nõn (non).【茸茸】nhung nhung [róngróng] Mềm và nhỏ, mơn mởn: 綠茸茸的草地 Bãi cỏ xanh mơn mởn; 小孩子長着一頭茸茸 的頭髮 Đứa bé mọc tóc tơ; ② Nhung: 鹿茸 Nhung hươu; 參茸酒 Rượu sâm nhung; ③ (văn) Tán loạn, rối ren.


meanings:
① Rễ quấn, rễ cây quấn nhau gọi là như. Vì thế quan chức này tiến cử quan chức khác gọi là bạt mao liên như 拔茅連茹. ||② Một âm là nhự. Ăn. Như nhự tố 茹素 ăn chay. Cũng như nói ngật tố 吃素 hay thực trai 食齋. ||③ Thối nát.


meanings:
① Ăn, nuốt: 茹素 Ăn chay; ② (văn) Rễ quấn vào nhau; ③ (văn) Nếm mùi, chịu đựng; 茹苦含辛 Chịu đựng đắng cay; ④ (văn) Đo lường; ⑤ (văn) Thối tha, thối nát.


meanings:
① Sung uý 茺蔚 cây ích mẫu, tức ích mẫu thảo 益母草.


meanings:
【茺尉】sung uý [chongwèi] (thực) Cây ích mẫu.


meanings:
① Ðồng hao 茼蒿 rau đồng hao. Tục gọi là rau bồng hao 蓬蒿.


meanings:
【茼蒿】đồng hao [tónghao] (thực) Cải cúc. Cg. 蓬蒿 [pénghao].


meanings:
① Tên một nước đời xưa. ||② Họ Tuân. ||③ Cỏ tuân.


meanings:
① Cỏ tuân; ② [Xún] Nước Tuân (thời cổ); ③ [Xún] (Họ) Tuân.


meanings:
① Cỏ thơm. ||② Cái nơm, cùng nghĩa với chữ thuyên 筌. ||③ Vải nhỏ.


meanings:
① (cũ) Cỏ thơm; ② (văn) Cái nơm (dùng như 筌, bộ 竹); ③ (văn) Vải mịn.


meanings:
① Cây mận gai; ② [Jing] (Họ) Kinh; ③ [Jing] Châu Kinh.


meanings:
(văn) Rau hạnh (mọc dưới nước) (Nymphoides peltatum): 參差荇菜 Rau hạnh cọng vắn dài (Thi Kinh).


meanings:
① Cỏ, chữ để gọi tóm các loài cỏ, đời xưa viết là 艸. ||② Qua loa. Như thảo suất 草率, thảo sáng 草創 đều nghĩa là mới có qua loa, chưa được hoàn toàn vậy. ||③ Ở nhà quê. Như thảo mãng 草莽, thảo trạch 草澤 đều là chỉ về người nhà quê cả. Dân lành đi làm giặc gọi là lạc thảo 落草. ||④ Bỏ phí. Như thảo gian nhân mệnh 草菅人命 coi mệnh người như cỏ rác. ||⑤ Thảo, mới viết qua chưa định hẳn gọi là bản thảo. Như thảo hịch 草檄 thảo bài hịch, thảo biểu 草表 thảo bài biểu, v.v. ||⑥ Chữ thảo, một lối chữ trước từ nhà Hán, để viết cho nhanh. ||⑦ Cắt cỏ.


meanings:
① Cỏ, rơm: 除草 Làm cỏ; 稻草 Rơm rạ; ② Sơ sài, cẩu thả, qua loa: 草草地看了一遍 Xem một lượt qua loa; ③ Chữ thảo, chữ viết tháu: 草書 Lối viết tháu, lối chữ thảo; ④ Thảo ra: 起草 Khởi thảo, viết nháp; ⑤ Bản viết thảo, bảo thảo, bản nháp; ⑥ Mái, cái (chỉ giống vật cái): 草雞 Gà mái; 草驢 Lừa cái; ⑦ (văn) Đất hoang chưa khai khẩn: 耕田墾草以厚民產也 Cày ruộng và khai khẩn đất hoang để tăng thêm tài sản của dân (Hàn Phi tử); ⑧ (văn) Cắt cỏ.


meanings:
Gió thổi cỏ rạp, chỉ cho hành vi hoặc sự kiện tiến hành thuận lợi, phát triển tự nhiên. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »拈 起 也 天 回 地 轉。 放 下 也 草 偃 風 行。 – Lúc giơ lên thì trời xoay đất chuyển; khi buông xuống thì mọi việc phát triển tự nhiên«.


meanings:
4313<一>宋代雲門宗僧。生卒年及籍貫均不詳。為越南禪宗草堂派初祖。相傳為雪竇重顯禪師之弟子。嘗隨其師赴占城弘法，為占城人捕捉入行伍為兵。時越南聖宗（1054～1072 在位）為王，率兵攻伐占城。師在行伍間與占城士兵一齊被俘入越。其後為聖宗發現，乃予釋放，且敕封為國師。師遂在越南昇龍城之開國寺開講三藏教典，大揚宗風，主要傳「雪竇百則」，倡導「禪淨一致」之教義。為聖宗授戒，並傳禪宗心法，聖宗且因而悟道。當時皈依之弟子甚多，遂開創草堂派，分為李朝聖宗、般若、吳舍三支系，為越南禪宗之第三派（另二派為毘尼多流支派與無言通派）。李朝聖宗支系僅在朝廷內部流傳，至三祖杜武，法系中斷。般若支系由般若禪師創建，至十三世紀初法系中斷。吳舍支系為吳舍禪師創建，歷經五代，亦告中斷。該派得李朝聖宗、英宗（1138～1175 在位）、高宗（1176～1210 在位）之崇仰，分別為草堂禪師第一代、第三代、第五代之弟子。後隨李朝之覆滅（1225）而逐漸衰亡。　<二>（1057～1142）宋代臨濟宗黃龍派僧。世稱草堂善清。南雄保昌（廣東）人，俗姓何。自幼參謁香雲寺法思禪師。神宗元豐四年（1081）試經得度，禮謁大溈慕喆，後入晦堂祖心門下，並嗣其法。政和五年（1115）於江西黃龍山闡揚大法。歷住曹山、疎山、隆興（江西）泐潭寺。紹興十二年，示寂於泐潭寺，世壽八十六，法臘六十二。遺有草堂清和尚語要一卷。或謂師即越南佛教草堂禪派之初祖。〔聯燈會要卷十五、嘉泰普燈錄卷六、五燈會元卷十七、釋氏稽古略卷四〕


meanings:
(1005-1065) Thiền tăng đời Lí, Tổ khai sáng dòng Thiền Thảo Đường ở Việt Nam. Sư vốn là người Trung Hoa, là đệ tử của Thiền sư Trọng Hiển ở Tuyết Đậu, nhằm đời pháp thứ 3 phái Vân Môn. Không rõ lí do gì, sư sang ở Chiêm Thành. Năm kỉ Dậu (1069), vua Lí Thánh Tông đem binh sang đánh Chiêm Thành, bắt được Chế Củ là vua nước ấy cùng một số tù binh. Về triều, vua ban cho bá quan những tù binh để làm nô bộc. Sư cũng nằm trong số tù binh ấy, và chính sư lại rơi vào thân phận nô bộc cho một vị Tăng lục. Một hôm vị Tăng lục đi khỏi, sư thấy bản ngữ lục để trên bàn có mấy chỗ sai, bèn tự ý sửa chữa lại. Vị tăng lục đi về xem thấy thế ngạc nhiên hỏi ra mới biết sư sửa. Ông đem việc ấy tâu lên vua Lí Thánh Tông. Vua đòi sư vào triều, đem kinh luận và thiền hỏi sư. Sư ứng đối rất lanh lẹ và xác đáng. Vua rất kính phục, truy nguyên ra mới biết tông tích của sư. Từ đó, vua Thánh Tông thường thưa hỏi Phật pháp nơi sư và phong chức Quốc sư, mời ở chùa Khai Quốc trong thành Thăng Long. Đồ chúng nghe tiếng tìm đến tham vấn rất đông. Do đây biến thành phái thiền thứ 3 ở Việt Nam. Đến 50 tuổi, sư có chút bệnh ngồi kiết già thị tịch. Phái thiền của sư truyền xuống được 5 đời, song ít thấy ghi chép lịch sử đầy đủ. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
Chùa ở làng Thảo Đường, thị trấn Tần, huyện Hộ, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, nằm cách trung tâm thị trấn 15km về phía nam. Vốn là nền cũ »Tiêu Dao Viên« của nhà Hậu Tần vào thời Nam Bắc Triều, là chỗ dịch kinh của cao tăng Cưu-ma-la-thập, nước Quy Tư, Tây Vực. Đời Đường xây dựng thành chùa Thê Thiền, về sau đổi tên là chùa Thảo Đường, Thiền sư Tông Mật từng ở chùa này. Các điện đường phần lớn bị hư hỏng, chỉ còn đại điện và lang vũ (nhà nhỏ ở hai bên) được xây dựng trong đời Dân Quốc là tồn tại đến nay. Góc tây bắc chùa có 1 cái giếng xưa tương truyền thuở xưa trong giếng có cái nón bằng sương mù (Yên vụ) hiện ra. »Thảo Đường Yên Vụ« là 1 trong 8 cảnh ở Quan Trung.


meanings:
4314為越南早期佛教禪宗派別之一。又稱雪竇明覺派。傳係雪竇重顯（980～1052）之門人草堂，將我國雲門宗雪竇重顯系統之禪傳入越南，受到李朝聖宗（1054～1072 在位）以國師之禮相待，於昇龍（河內）開國寺開創草堂派，主要傳揚「雪竇百則」，倡導「禪淨一致」之教義。一說開創本派之草堂，乃南嶽懷讓之後第十二世晦堂祖心之弟子草堂善清（1057～1142）。　本派之支系分為李朝聖宗、般若、吳舍（一說遇赦）等三支。聖宗支系為越南李朝聖宗所創，僅於朝廷內部傳授，傳至三祖杜武，法系中斷。般若支系為般若禪師所創，傳二祖紹明及梵音、三祖張三藏，經海常、阮識、李朝第七代皇帝高宗，至十三世紀初，法系中斷。吳舍支系為吳舍禪師所創，傳二祖空路與定覺，英宗即出自定覺門下，而空路與定覺皆受仁宗厚遇；又四祖真玄與杜常相傳，歷經五代，後法系中斷。草堂派得李朝皇帝聖宗、英宗（1138～1175 在位）、高宗（1176～1210 在位）之信仰，分別為草堂禪師第一代、三代和五代之弟子。至一二二五年，隨著李朝之覆滅而趨於衰亡。〔安南誌略卷十五人物篇（黎肼）〕


vietnamese:
thảo mộc quốc độ tất giai thành phật <pqđtđ>


meanings:
Kết cỏ lá làm áo, hái trái rừng làm thức ăn, chỉ cho sinh hoạt thô sơ của tăng nhân ở ẩn trong rừng núi sâu kín. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »勤 苦 修 行、 草 衣 木 食。 – Cần cù tu hành, kết cỏ lá làm áo, hái trái rừng làm thức ăn«.


meanings:
Người lạc lối vì cỏ rậm. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho người cố chấp. Phần Giáp chú của tắc 36, Bích Nham Lục q. 4 (Đại 48, 174 trung) ghi: »不 可 落 草。 敗 缺 不 少。 草 裏 漢。 – Không được quanh co, thất bại không ít, đồ cố chấp!«.


meanings:
① Cây kinh, một loài cây mọc từng bụi, cao bốn năm thước, lá như cái bàn tay, hoa nhỏ, sắc tím hơi vàng, cành gốc cứng rắn, mọc rải rác ở đồng áng làm lấp cả lối đi. Cho nên đường đi hiểm trở gọi là kinh trăn 荊榛, kinh cức 荊棘, v.v. Sở Thanh Tử 楚聲子 gặp Ngũ Cử 伍舉 ở đường, lấy cành cây kinh đàn ra ngồi nói chuyện gọi là ban kinh đạo cố 班荊道故 trải cành kinh nói chuyện cũ. Ở nhà quê hay dùng cây kinh để đan phên, vì thế nên cánh cửa phên gọi là sài kinh 柴荊. Nước Sở 楚 có nhiều cây kinh nên gọi là Kinh 荊 hay Kinh Sở 荊楚. ||② Cây roi. Ngày xưa dùng cây kinh để đánh kẻ có tội. Thầy học cũng dùng để đánh học trò, gọi là giạ sở 夏楚. Liêm Pha 廉頗 mang bó kinh đến nhà ông Lạn Tương Như 藺相如 tạ tội cũng là theo ý đó. ||③ Tử kinh 紫荊 cũng một loài cây mọc từng bụi, sinh liền cành nhau. Xưa ba anh em Ðiền Chân 田真 lúc ở chung hoà hợp với nhau thì cây kinh trước nhà tươi tốt, lúc chia nhau ra ở riêng thì cây kinh héo úa. Vì thế đời sau mới đem hai chữ tử kinh mà ví với những nhà anh em hoà mục. Thơ Quách Tấn có bài Nhớ em dùng điển tích này: Thiêm thiếp lòng mong đợi, Vùng nghe chim tích linh, Vội vàng xô gối dậy, Ðầy thềm hoa tử kinh (Mộng Ngân Sơn). ||④ Vợ Lương Hồng nhà Hán là bà Mạnh Quang lấy cành kinh làm hoa đeo, vì thế đời sau gọi vợ là kinh. Như chuyết kinh 拙荊 ý nói người vợ vụng dại của tôi, kinh thất 荊室 nhà tôi (vợ), v.v. đều vì tích này. ||⑤ Châu Kinh 荊州, nay thuộc vào vùng Hồ Nam, Hồ Bắc, Quảng Tây, Quý Châu. Hàn Chiểu Tôn làm quan Trưởng Sử Kinh Châu, Lí Bạch 李白 viết thư sang thăm có câu: Sinh bất dụng phong vạn hộ hầu, đãn nguyện nhất thức Hàn Kinh Châu 生不用封萬戶侯，但願一識韓荊州 nghĩa là không cần được phong vạn hộ hầu, chỉ mong được biết Hàn Kinh Châu. Vì thế bạn bè mới biết nhau gọi là thức kinh 識荊.


meanings:
① (thực) Cây mận gai; ② Cây roi để đánh phạt (thời xưa); ③ (văn) (khiêm) Vợ tôi: 拙荆Người vợ vụng dại của tôi; 荆室 Nhà tôi, vợ tôi; ④ [Jing] Châu Kinh (thời xưa ở Trung Quốc, nay thuộc các tỉnh Hồ Nam, Hồ Bắc, Quảng Tây, Quý Châu–Trung Quốc); ⑤ [Jing] (Họ) Kinh.


meanings:
Gai góc. Thiền tông dùng từ này để tượng trưng cho sự gian khổ mà người tu hành phải trải qua trong quá trình cầu đạo. Tham thiền kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi: »參 禪 第 一、 何 有 顧 惜。 放 下 渾 身、 透 過 荊 棘。 – Tham thiền đệ nhất, hà hữu cố tích, phóng hạ hồn thân, thấu quá kinh cức. – Pháp tham thiền bậc nhất, có gì để nuối tiếc, buông quách cả toàn thân, thấu qua rừng gai góc«.


meanings:
① Thứ đậu to. ||② Nhu mì, nhu nhược, mềm. Luận ngữ 論語: Sắc lệ nhi nội nhẫm, thí chư tiểu nhân, kì do xuyên du chi đạo dã dư 色厲而內荏，譬諸小人，其猶穿窬之盜也與 (Dương hoá 陽貨) những kẻ ngoài mặt oai lệ mà trong lòng nhu nhược, thì ta coi là hạng tiểu nhân, họ có khác nào bọn trộm trèo tường khoét vách đâu? ||③ Nhẫm nhiễm 荏苒 thấm thoát.


meanings:
① Cây bạch tô (làm thuốc bắc, hạt có thể ép dầu); ② (văn) Mềm yếu: 色厲内荏 Ngoài mạnh trong yếu; ③ 【荏苒】nhẫm nhiễm [rânrăn] (Thì giờ) thắm thoát trôi qua.


meanings:
① Hai lần. Ðói luôn hai ba năm gọi là tiến cơ 荐饑. ||② Tiến cử. Cùng nghĩa với chữ tiến 薦.


meanings:
① Mầm cỏ tranh. Cây cỏ mới nhú mầm đều gọi là đề. ||② Một âm là di. Cắt cỏ. ||④ Cỏ di.


meanings:
① Cỏ di (một loại cỏ dại); ② (văn) Cắt cỏ, giẫy cỏ.


meanings:
① Bỏ hoang, đất đầy những cỏ gọi là hoang. Nên ruộng chưa vỡ cỏ, chưa cầy cấy được gọi là hoang điền 荒田 ruộng hoang. Khai hoang 開荒, khẩn hoang 墾荒 đều nghĩa là khai khẩn ruộng bỏ hoang cả. Ruộng vẫn cấy được, mà vì tai biến lúa không chín được, cũng gọi là hoang. Như thuỷ hoang 水荒 bị lụt, hạn hoang 旱荒 đại hạn. ||② Việc gì đang làm nửa chừng mà bỏ gọi là hoang. Như hoang khoá 荒課 bỏ dở khoá học. ||③ Phóng túng, không biết giữ gìn gọi là hoang. Như hoang đường 荒唐, hoang mậu 荒謬. ||④ Cõi đất xa xôi. Như bát hoang 八荒 tám cõi xa xôi, chỗ đất vắng vẻ ít người ở gọi là hoang lương 荒涼. ||⑤ Bỏ. ||⑥ To lớn. ||⑦ Hư không. ||⑧ Che lấp. ||⑨ Mê man không tự xét lại.


meanings:
① Mất mùa, đói kém: 防荒 Chống đói kém, đề phòng mất mùa; (Ngb) Thiếu: 煤荒 Thiếu than; 房荒 Thiếu nhà ở; ② Hoang, hoang vu, bỏ hoang: 地荒了 Đất bỏ hoang rồi; 開荒 Khai hoang, vỡ hoang. (Ngr) Vắng, hiu quạnh, vắng vẻ: 荒村 Làng hiu quạnh; ③ Hoang (đường).【荒唐】hoang đường [huangtang] a. Hoang đường, vô lí: 荒唐之言 Lời hoang đường; b. Phóng đãng, bừa bãi: 荒唐的行爲 Hành vi phóng đãng; ④ Không chính xác. 【荒信】hoang tín [huangxìn] (đph) Tin tức không chính xác, tin vịt; ⑤ (văn) Bỏ phế, bỏ dở: 荒課 Bỏ dở khóa học; ⑥ (văn) Cõi đất xa xôi: 八荒 Tám cõi xa xôi; ⑦ (văn) To lớn; ⑧ (văn) Mê muội, hoang tưởng; ⑨ (văn) Che lấp; ⑩ (văn) Hư không; ⑪ (văn) Vui chơi quá độ, phóng túng: 荒湛于酒 Ham mê rượu chè quá độ (Thi Kinh).


meanings:
Đoàn đoàn: vành vạnh. Cả câu có nghĩa là tròn như lá sen. Trong Thiền tông, chỉ cho sự viên mãn triệt để. Tiết Giáp Sơn Thiện Hội trong NĐHN q. 5 (Vạn Tục 138, 94 thượng) ghi: »荷 葉 團 團 團 似 鏡。 菱 角 尖 尖 尖 似 錐。 – Hà diệp đoàn đoàn đoàn tợ cảnh, lăng giác tiêm tiêm tiêm tợ chùy. – Lá sen vành vạnh tròn tợ gương, củ ấu thon thon nhọn tợ dùi«.


meanings:
① Bột tề 荸薺 tục gọi là cây mã đề 馬蹄 hay là cây địa lật 地栗, ăn được.


meanings:
【荸薺】bột tề [bíqí] Mã thầy, mã đề, địa lật, củ năn: 荸薺粉 Bột mã thầy, bột củ năn.


meanings:
① Cỏ địch, một loài cỏ lau. Ông Âu Dương Tu 歐陽修 nhà Tống 宋 thuở bé mồ côi bố, nhà lại nghèo quá, bà mẹ dạy học cứ lấy cỏ lau vạch chữ xuống đất cho học. Vì thế khen người mẹ hiền cũng hay dùng chữ hoạch địch 畫荻.


meanings:
① Rau đồ, một loài rau đắng. ||② Một loài cỏ có hoa trắng như bông lau, tua xúm xít nhau mà bay phấp phới. Nay ta thấy đám quân đi rộn rịp rực rỡ thì khen là như hoả như đồ 如火如荼 là mường cái dáng nó tung bay rực rỡ vậy. ||③ Hại. Như đồ độc sinh linh 荼毒生靈 làm hại giống sinh linh. ||④ Một âm là gia. Gia Lăng 荼陵 tên đất.


meanings:
(văn) ① Rau đồ (một thứ rau đắng nói trong sách cổ); ② Một thứ cỏ có hoa trắng như bông lau: 如火如荼 (Đoàn quân đi) rộn rịp hùng dũng; ③ Hại: 荼毒生靈 Làm hại sinh linh.


meanings:
（梵 ḍakinī，藏 mkhaḥ ḥgro-ma）密教之鬼神。音譯又作拿吉寧、拿吉尼、荼耆尼、荼枳尼、陀只尼。意譯空行母。列于現圖胎藏界曼荼羅外金剛部院南方。爲閻魔天左側的三天鬼及一偃臥鬼之總稱。其種子爲haṃ或hrī。三昧耶形爲劫波杯。形像爲︰三天鬼之中央者，周身赤肉色，頂髻發赤，右手持人脚食之，左手向內持人臂。右方之鬼，左手持刀，右手竪肘，頭指向右，餘四指彎曲執杯。左方之鬼，左手屈臂握拳當胸，右手竪肘執杯。三者皆不被衣，坐圓座上。而偃臥鬼則偃臥于三天鬼之前，竪發閉目，二手置于身側。真言爲‘南麽三曼多勃馱喃呵唎呵’或‘唵頡唎呵莎呵’。<#>《大日經疏》卷十說此鬼神之由來，文雲（大正39·687b）︰<#>‘次荼吉尼真言，此是世間有造此法術者，亦自在咒術，能知人欲命終者，六月即知之。知已即作法，取其心食之。所以爾者，人身中有黃，所謂人黃，猶牛有黃也。若得食者，能得極大成就。（中略）毗盧遮那以降伏三世法門，欲除彼故，化作大黑神，（中略）而呵責之，猶汝常啖人故，我今亦當食汝，即吞啖之，然不令死。彼伏已，放之，悉令斷肉。彼白佛言︰我今悉食肉得存，今如何自濟？佛言︰聽汝食死人心。’<#>又，荼吉尼後來成爲印度左道派密教所崇信之神祇。其後，又傳入西藏，而有佛陀荼吉尼、金剛荼吉尼、寶荼吉尼、蓮華荼吉尼、業荼吉尼之別。關于藏傳佛教之空行母，請參閱附錄。<#>◎附︰張澄基〈藏傳佛教之空行母〉（摘錄自《密勒日巴大師全集》〈歌集〉上）<#>空行母，即護持密乘行人及教法之女性護法，亦爲對一切修密乘的女人之尊稱；就更廣義而言，女性之佛陀皆爲空行母，如二十一尊度母、尊勝佛母等皆是。顯教之種種重男輕女之觀念︰如女性不能成究竟圓滿佛陀位、三十二大丈夫相爲男性佛陀所專有，以及佛典中種種輕貶女人之觀念，至密宗則完全變過！密宗之尊重女性在若干方面更甚于男性。（中略）但由《密勒傳》及《歌集》，乃至種種藏密經典所示，空行母實在是密乘教法和修持的最主要之主體之一。就究竟義而論，般若佛母──一切佛所出生處，才是最高的空行母，修行人對空性或般若若得相處或趨入，大都會在夢中或定中見到種種空行母之示相。（中略）總之，空行母（古譯明妃）是密乘之護法，行者之伴侶及指導者，代表空性及慈悲，以女性之姿態而出現，大概指化身所出之天女相，行于天空，故名空行，但亦有人間空行母之說。男性之空行則稱爲勇父（藏文dPah Wo）；因此空行母亦稱爲勇母。<#>［參考資料］　《玄法寺儀軌》卷二；《大悲空智金剛大教王儀軌經》；《最上根本大樂金剛不空三昧大教王經》卷三〈外金剛部儀軌分〉；《大日經》卷二〈普通真言藏品〉；《大日經義釋》卷七；《秘藏記》。<#>


meanings:
4781梵名Ḍākinī。意譯空行母。又作拏吉寧、拏吉尼、拏枳儞、荼耆尼、荼枳尼、荼吉儞、陀祇尼、吒枳尼。列於密教現圖胎藏界曼荼羅外金剛部院之南方，閻魔天之左側；計有三天鬼及一偃臥鬼。其形像為：三天鬼之中央者，周身赤肉色，右手持人足，開口食之，左手持人臂；其右方之鬼，左手持刀，右手豎肘，食指向右，餘四指彎屈執鉢；其左方之鬼，左手屈臂，握拳當胸，右手豎肘持鉢；偃臥鬼則偃臥於三天鬼之前，閉目、怒髮而聳立，二手置於身側。種子為???（haṃ），三昧耶形為劫波羅（梵 kapāla，即鉢）。據大日經疏卷十載，荼吉尼係大黑神之眷屬、夜叉鬼之一；有自在之神通力，能於六個月前得知人之死期，遂預先取食其心，而代之以他物，直至此人合當命終時，始告敗壞；蓋修此法者可得神通、大成就；毘盧遮那佛為除此眾，故以降伏三世之法門，化作大黑神而收攝之，令彼皆歸命於佛。　荼吉尼後來成為印度左道密教「瑜伽行派」所崇信之神祇，該派行五摩字（梵 pañ ca ma-kāra）瑜伽行，此五摩字為：肉（梵 māṃsa）、魚（梵 matsya）、酒（梵 madya）、印（梵 mudrā）、交合（梵 maithuna），即食肉、食魚、飲酒、結印、雜交以得至樂。其後，該教派傳入西藏，信徒奉其神為智荼吉尼（藏 Ye-śes-kyi mkhaḥ ḥgro-ma）之外，尚有佛陀荼吉尼（梵 Buddha-ḍākinī）、金剛荼吉尼（梵 Vajra-ḍākinī）等。荼吉尼法原為印度外道所盛行，密教為攝受彼外道，乃謂佛亦說此法；我國所傳譯之經軌中無之，而日本則仍盛行此法，且出種種經軌，尤以狐精為其本體。其經軌有阿羅婆沙曩吒枳尼經、相歡陀羅尼經、刀自女經、神驗咒王經、辰狐本因緣經、吒枳尼旃陀利王經等，皆未列於大藏中。〔大悲空智金剛大教王儀軌經、最上根本大樂金剛不空三昧大教王經卷三外金剛部儀軌分、大日經卷二、大日經義釋卷七〕


meanings:
① Hồ tuy 胡荽 một thứ rau, lá non dùng nấu đồ ăn thơm ngon.


meanings:
胡荽 [húsuí] Một loại rau (có lá non thơm ngon, ăn được).


meanings:
① Tới, trị, thống trị. Cũng như chữ lị 涖. Lão Tử 老子: dĩ đạo lị thiên hạ 以道涖天下 dùng đạo để trị thiên hạ.


meanings:
(văn) Đến, tới: 莅會 Đến họp; 莅場 Đến hội trường. Cv. 涖 (bộ 氵).


meanings:
① Tiệp phủ 萐莆 một thứ cỏ báo điềm lành đời vua Nghiêu. ||② Một âm là bồ. Bồ Ðiền 莆田 huyện Bồ Ðiền.


meanings:
Một thứ cây báo điềm lành đời vua Nghiêu, có lá nhỏ.


meanings:
【莆田】Bồ Điền [Pútián] Huyện Bồ Điền (ở tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc).


meanings:
① Nghiêm trang, sắc mặt kính cẩn chính đính gọi là trang. ||② Ngả sáu, con đường thông sáu mặt gọi là trang. ||③ Trang trại, chỗ nhà cửa có người ở trong làng gọi là trang. Vì thế nên ruộng nương của cải cũng gọi là trang. ||④ Nhà chứa hàng. Như y trang 衣莊 cửa hàng bán áo. ||⑤ Chỗ chứa các hàng hoá để gửi đi các nơi gọi là trang. Như dương trang 洋莊 cửa hàng bán buôn các hàng tây. Nhà đổi tiền cũng gọi là trang. ||⑥ Lập riêng cơ sở ở ngoài thành thị cũng gọi là trang. ||⑦ Chỗ nhà làm ruộng lớn cũng gọi là trang.


meanings:
① Làng, xóm: 村莊 Làng, làng xóm, thôn xóm; ② Nhà trại lớn, trang trại; ③ Hiệu, cửa hiệu, cửa hàng: 衣莊 Cửa hàng bán áo; 布莊 Hiệu vải; 茶莊 Hiệu chè (trà); ④ Nghiêm trang, đứng đắn.【莊嚴】trang nghiêm [zhuangyán] Trang nghiêm, nghiêm trang, trịnh trọng: 莊嚴宣布 Trịnh trọng (trang nghiêm) tuyên bố; 【莊重】trang trọng [zhuangzhòng] Trang trọng, đứng đắn, thận trọng; ⑤ Nhà cái (đánh bạc); ⑥ (văn) Con đường thông ra sáu mặt, ngã sáu; ⑦ [Zhuang] (Họ) Trang.


meanings:
Còn gọi: Đô trang. Chức vụ quản lí về các việc đất đai của thiền viện, xử lí tất cả việc nhỏ trong trang ấp, như: xem xét ranh vườn ruộng, sửa sang nhà cửa, vỗ về tá điền. Thiền Lâm Loại Tụ q. 9 ghi: »南 泉 願 禪 師 一 日 不 赴 堂、 侍 者 請 赴 堂、 師 云： 我 今 日 在 莊 上 喫 油 糍 飽。 者 云： 和 尚 不 曾 出 入。 師 云： 汝 去 問 莊 主。 者 方 出 門 忽 見 莊 主、 歸 謝 和 尚。 – Một hôm, Hoà thượng Nam Tuyền Nguyện chẳng đi xuống trai đường để dùng cơm. Thị giả thỉnh sư dùng cơm. Sư đáp: Hôm nay ta ghé trang trại ăn bánh tiêu no nê rồi! Thị giả nói: Hoà thượng không từng bước ra khỏi cửa mà! Sư nói: Ông đi hỏi Trang chủ xem. Thị giả vừa bước ra cửa chợt thấy Trang chủ, liền trở vào làm lễ tạ lỗi với Hoà thượng«.


meanings:
（梵 vyūha，巴 byūha，藏 bkod-pa）裝飾、排列之意。即布列衆寶、雜華、寶蓋、幢幡、瓔珞等物，以裝飾嚴淨道場或國土。《華嚴經大疏鈔》卷六十三舉其梵語音譯爲‘摩利伽羅’。《大智度論》卷十雲（大正25·133c）︰<#>‘爾時是三千大千世界，變成爲寶華遍覆地，懸繒幡蓋，香樹華樹皆悉莊嚴。（中略）如人請貴客，若一家請則莊嚴一家，一國主則莊嚴一國，轉輪聖王則莊嚴四天下，梵天王則莊嚴三千大千世界，佛爲十方無量恒河沙等諸世界中主，是諸他方菩薩及諸天世人客來故，亦爲此。’<#>天親菩薩在其《淨土論》中，將阿彌陀佛淨土的莊嚴景况分爲國土莊嚴、佛莊嚴、菩薩莊嚴三種。其中，‘國土莊嚴’指依報之山河草木之嚴麗相；‘佛莊嚴’、‘菩薩莊嚴’指正報的佛、菩薩之莊嚴身相。其中，國土莊嚴有十七種，佛莊嚴有八種，菩薩莊嚴有四種，總爲二十九種莊嚴成就。人間的莊嚴，也可分爲以幢幡瓔珞來裝飾家屋內外或路傍等，以及以衣冠鐺釧修飾身相威儀二種。<#>《大乘義章》卷十九將莊嚴分爲人、法、事三種。‘人莊嚴’即以勝善衆生居住其中，故稱爲淨；‘法莊嚴’含諸佛法門，故稱爲淨；‘事莊嚴’即有關衆寶、光明等事相的莊嚴淨。此外，《大集經》卷九、《海意菩薩所問淨印法門經》卷八，就四攝受的第三‘福攝受’，舉出身、語、國土、所生四種莊嚴；又，新譯《華嚴經》卷五十四中，也記有十種莊嚴。<#>［參考資料］　舊譯《華嚴經》卷一〈世間淨眼品〉、卷十〈明法品〉；《大品般若經》卷一〈序品〉；《大般涅槃經》卷二十七；《大哀經》卷二〈莊嚴法本品〉；《大方等大集經》卷十七〈虛空藏菩薩品〉；《大樓炭經》卷一；《法華經》卷一；《金剛般若波羅蜜經》。<#>


meanings:
4776梵語 vyūha，巴利語 byūha, vyūha；或梵語 alaṃkāra，巴利語同。嚴飾布列之意。即布列諸種眾寶、雜花、寶蓋、幢、幡、瓔珞等，以裝飾嚴淨道場或國土等。據舊華嚴經卷一、大品般若經卷一載，佛說華嚴、般若經時，其場地以種種妙色交飾莊嚴。係為迎接他方菩薩，令眾生生歡喜心，而以神力變現者。　又據世親之無量壽經優婆提舍願生偈載，彌陀淨土有國土、佛、菩薩等三種莊嚴，其中，國土莊嚴有十七種，佛莊嚴有八種，菩薩莊嚴有四種，合計二十九種莊嚴功德成就。大乘義章卷十九闡釋淨土時，將國土莊嚴分為人、法、事三種：(一)人莊嚴，即以勝善眾生居其中，故謂之淨。(二)法莊嚴，因具諸佛法，故謂之淨。(三)事莊嚴，即與眾寶、光明等事相有關之莊嚴淨。　諸經中不少就佛菩薩等成就諸種功德法門以嚴飾其身格而說莊嚴，如北本大般涅槃經卷二十七載有智慧與福德二種莊嚴；大法炬陀羅尼經卷四相好品舉出菩薩有發心、修行、資財等三種莊嚴；大方等大集經卷一陀羅尼自在王菩薩品列舉戒瓔珞、三昧瓔珞、智慧瓔珞、陀羅尼瓔珞等四種莊嚴；舊華嚴經卷十明法品、卷三十八離世間品、卷四十一離世間品均列舉菩薩之十種莊嚴；大方等大集經卷十七虛空藏菩薩品載菩薩二十大誓莊嚴。此等皆是菩薩於因位發大誓願，為利益眾生不惜身命所累積功德以嚴飾其身格，稱之為莊嚴。　佛殿寺院等堂內輒以幡蓋、花鬘等裝飾，柱壁、欄楯亦賅刻繪天人等種種相，凡此皆在表示對佛之崇敬，使敬拜者生起虔敬之心。如印度阿旃多窟院（梵 Ajantā），正面安置佛像、塔形，天井四壁繪上佛傳、本生故事，並以花紋裝飾之，佛之後光以蓮花為中心，刻繪連珠、連繩、連弧、連瓣、忍冬、唐草等之浮雕，並有寶冠、瓔珞、環釧等，頗見豐麗。〔海意菩薩所問淨印法門經卷八、大乘百福莊嚴相經、陀羅尼集經卷十二、大智度論卷十〕


vietnamese:
trang nghiêm nhập nhất thiết phật cảnh giới kinh <đpb>


vietnamese:
trang nghiêm kiếp thiên phật danh kinh <đpb>


meanings:
4777請參閱 莊嚴王陀羅尼咒經 請參閱 莊嚴王陀羅尼咒經<一>位於南京。東晉永和四年（348），謝尚捐捨自宅改建為寺，稱莊嚴寺，或稱塔寺。劉宋時，文帝曾臨本寺設齋，後改為「謝鎮西寺」，又號「謝寺」。先後有慧次、僧寶、僧智、智宗等入住。陳太建元年（569）焚燬，五年重建，改稱「興嚴寺」。至明永樂二十一年（1423），真常重興，恢復舊名。　<二>南京宣陽門外，亦有同名之寺，係劉宋大明三年（459）路太后所建，有七重塔等。為區別梁代所建之小莊嚴寺，而稱本寺為大莊嚴寺。先後有僧密、曇斌、曇濟、曇宗、慧亮、僧謙、僧旻等高僧居之，盛極一時。劉宋明帝、南齊高帝、昭明太子等，均曾至此聽講、諮論佛法。陳代時，武帝屢捨身入寺，宣講金光明經之大綱，並設無遮大會。隋以後漸衰，唐時牛頭山慧忠於此建法堂，重修堂舍，其後沿革不詳。　<三>位於南京之定陰里。世稱小莊嚴寺。原為晉零陵王之廟地，梁天監六年（507）鄒（邵）文立創建。文立嘗殺懷孕母鹿，故患眼疾，心深懺悔，求道於度禪師，為度禪師捨家資而建本寺。〔梁高僧傳卷七、卷八、卷十一、南史本紀第五東舱侯〕


vietnamese:
trang nghiêm thanh tịnh tạng tam muội <đpb>


vietnamese:
trang nghiêm thanh tịnh tạng tam muội <pqđtđ>


vietnamese:
trang nghiêm vương đà la ni chú kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of the Lords Arrangement


vietnamese:
trang nghiêm vương đà la ni chú kinh <pqđtđ>


meanings:
Các Phật sự được tổ chức long trọng như: Thuyết pháp, tụng kinh, cầu đảo, được Thiền gia gọi là »Trang nghiêm môn«, nghĩa là pháp môn phương tiện, không phải là pháp căn bản chỉ thẳng tâm tính cho người triệt ngộ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »如 諸 方 説 六 度 萬 行 以 爲 佛 法。 我 道 是 莊 嚴 門 佛 事 門。 非 是 佛 法。 – Ngay như các nơi thuyết lục độ vạn hạnh, gọi là Phật pháp, nhưng tôi nói là Trang nghiêm môn Phật sự môn, chẳng phải là Phật pháp«.


meanings:
① Cỏ gấu. Củ nó gọi là hương phụ tử 香附子 củ gấu, dùng làm thuốc. ||② Một âm là sa. Sa kê 莎雞 con giọt sành.


meanings:
① Dùng cho tên người hoặc tên địa phương: 莎車 Huyện Sa-chê (ở Tân Cương, Trung Quốc); ② Con giọt sành. Cg. 莎雞 Xem 莎 [suo].


meanings:
Cỏ gấu (cho ra củ gấu, một vị thuốc bắc có tên là hương phụ tử 香附子). 【莎草】 toa thảo [suocăo] Cỏ gấu (Cyperus rotundus) Xem 莎 [sha].


meanings:
4773梵名 Śakuntalā，全名 Abhijñānaśakuntalam。印度古代之戲曲。凡七幕。西元五世紀頃印度大文豪加里陀莎（梵 Kālidāsa）之代表作，亦為古典梵文學最傑出之作品。一七八九年，經瓊斯爵士（Sir William Jones）介紹至歐洲，引起歐洲知識分子之震撼與讚歎，加里陀莎遂被冠以「印度之莎士比亞」之美譽。　此戲曲之梗概如下：一日，國王杜史揚多於森林狩獵，邂逅隱士甘華之養女莎昆妲蘿。未久，國王為莎昆妲蘿之美貌與愛情所動，遂以戒指互誓婚姻。然因命運乖舛，於焉展開曲折之悲劇。其後，國王再度見到戒指，始如夢初醒，憬悟今是昨非，兩人因而團圓，並以喜劇收場。此故事可於印度史詩摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata，又作大戰詩）及古代文獻帕朵瑪富蘭那（梵 Padmapurāṇa）中見其雛形。可想而知者，此戲曲係以上述兩古籍之故事為底本，再另以新文體、新構想，重新創作，成為一大文學作品。迄今為止，本書各種語言之譯本極多。於我國，先後有曼殊大師所譯之「沙昆多邏」、盧前之「沙恭達邏」，及糜文開之「莎昆妲羅」。


meanings:
西域古國名。一作渠沙。位于于闐之西、疏勒東南。《唐書》稱之爲緊館，元代稱之爲雅爾宥，明代稱葉爾欽。今稱爲葉爾羌（Yarkand），爲新疆省少數都會之一。《西域聞見錄》卷二謂，‘葉爾’是地，‘羌’是寬廣，回人稱爲葉爾奇木。<#>《大唐西域記》中幷無此國的記載，但別記此地有斫句迦國（舊稱沮渠），其書卷十二雲（大正51·942c）︰‘淳信三寶，好樂福利。伽藍數十，毀壞已多，僧徒百余人，習學大乘教。（中略）此國中大乘經典部數尤多，佛法至處莫斯爲盛也，十萬頌爲部者，凡有十數。’又依《梁高僧傳》卷二載，鳩摩羅什嘗住此國一年，跟隨莎車兩位王子（兄名須利耶跋陀，弟名須利耶蘇摩，俱出家爲沙門）研習大乘教。<#>［參考資料］　《漢書》卷九十六（上）〈西域傳〉；《後漢書》卷八十八〈西域傳〉；《北史》卷九十七〈西域列傳〉；《通典》卷一八九；《古今圖書集成》〈邊裔典〉卷五十二、卷五十五；《解說西域記》；《Ruins of Desert Cathay》Vol.Ⅱ.。<#>


meanings:
① (Cây, củ) khoai sọ; ② [Jư] Nước Cử (thời xưa).


meanings:
① Rêu. ||② Môi môi 莓莓 ruộng ngon, thửa ruộng bằng phẳng. ||③ Thảo môi 草莓 quả dâu tây, cây dâu tây.


meanings:
① 【草莓】thảo môi [căoméi] (thực) Quả dâu tây, cây dâu tây; ② (văn) Rêu; ③ (văn) Ruộng tốt bằng phẳng.


meanings:
① Cái rò cây cỏ, thân cây cỏ. ||② Cái chuôi. Một sợi tóc gọi là nhất hành phát 一莖髮.


meanings:
① Thân cây cỏ; ② (văn) Cọng, sợi: 一莖小草 Một cọng cỏ; 數莖白髮 Mấy sợi tóc bạc.


meanings:
① Sân sân 莘莘 đông đúc, từng đàn từng lũ. ||② Một âm là tân. Tế tân 細莘 một thứ cỏ thơm, rễ dùng làm thuốc. Thường viết là 細辛.


meanings:
(văn) ① Dài; ② 莘莘 [shenshen] Nhiều, đông đúc, hàng đàn hàng lũ; ③ [Shen] (Họ) Sân.


meanings:
細莘 [xìxin] Tế tân (Asarum sieboldi, rễ dùng làm thuốc).


meanings:
(văn) ① Băm, cắt (cỏ); ② Cỏ băm (cho súc vật ăn).


meanings:
① Cỏ cói, dùng dệt chiếu. ||② Một âm là hoản. Hoản nhĩ 莞爾 mỉm cười. Khuất Nguyên 屈原: Ngư phủ hoản nhĩ nhi tiếu 漁父莞爾而笑 (Sở từ 楚辭) ông chài mỉm cười.


meanings:
① Cỏ cói (Scirpuslacustris, một loài cỏ mọc dưới nước); ② (văn) Chiếu bện bằng cỏ cói.


meanings:
Tên huyện: 東莞 Huyện Đông Quản (ở tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc). Xem 莞 [guan], [wăn].


meanings:
【莞爾】hoản nhĩ [wăn'âr] (văn) Mỉm cười: 不 覺莞爾 Bất giác mỉm cười; 漁父莞爾而笑 Ông chài mỉm cười (Sở từ: Ngư phụ). Xem 莞 [guan], [guăn].


meanings:
① Cỏ vực, hay mọc trong ruộng lúa làm hại lúa. Cho nên cái gì ác hại cũng gọi là dửu. Tục dân tốt gọi là lương 良, tục dân xấu gọi là dửu 莠. Ta quen đọc là chữ tú.


meanings:
① (thực) Cỏ sâu róm, cỏ đuôi chó, cỏ vực; ② (văn) Người xấu.


meanings:
① Quả của các loài đậu. Phàm cây cỏ giống như quả đậu đều gọi là giáp. Như tạo giáp 皂莢 quả bồ kết.


meanings:
Đậu (quả của các loại đậu): 豆莢 Quả đậu; 皂莢 Quả bồ kết.


meanings:
【莧菜】 hiện thái [xiàncài] (thực) Rau dền.


meanings:
① Lang đãng 莨菪 một thứ cỏ để làm thuốc. Tục gọi là thiên tiên tử 天仙子. ||② Thự lang 薯莨 một thứ cỏ có nhiều nhựa dùng để nhuộm dây gai, dây đay cho bền, có khi dùng để nhuộm vải nữa.


meanings:
【莨菪】lang đãng [làngdàng] (thực) Cây kì nham, thiên tiên tử. Cg. 天仙子 [tianxianzi] Xem 莨 [liáng].


meanings:
【莨綢】 lương trù [liángchóu] Lụa củ nâu, lụa Quảng Đông. Cg. 拷綢 [kăochóu], 黑膠綢 [hei jiaochóu] Xem 莨 [làng].


meanings:
① Cái màng bao ngoài cái mầm các giống thực vật mới nở. ||② Gia phu 葭莩 cái mạng mỏng trong thân cây lau, người ta thường bóc ra để làm mạng sáo. Vì nó mỏng mà lại ở trong thân cây, nên đời sau gọi họ xa là gia phu. ||③ Một âm là biễu. Cùng nghĩa với chữ biễu 殍 chết đói.


meanings:
Cỏ nga (Artemisia). 【莪蒿】nga hao [éhao] (thực) Nga hao (cỏ nga và cỏ hao).


meanings:
① Tuyệt không, chẳng ai không. Như mạc bất chấn cụ 莫不震懼 chẳng ai là chẳng sợ run. ||② Chớ, lời cấm chỉ. Như quân mạc vũ 君莫舞 anh chớ có múa. Lí Bạch: Nhân sinh đắc ý tu tận hoan, Mạc sử kim tôn không đối nguyệt 人生得意須盡歡，莫使金樽空對月 Người ta ở đời khi đắc ý, hãy tận vui hưởng, Chớ để chén vàng trống không trước vầng trăng. ||③ Quảng mạc 廣莫 bát ngát. ||④ Cùng nghĩa với chữ mạc 羃. ||⑤ Yên định. ||⑥ Vót. ||⑦ To lớn. ||⑧ Cùng nghĩa với chữ mạc 瘼. ||⑨ Một âm là mộ. Cũng như chữ mộ 暮. ||⑩ Lại một âm là mạch. Kì diệp mạch mạch 其葉莫莫 lá nó rậm rạp. ||⑪ Một âm nữa là bá. Lặng. Quân phụ bá bá 君婦莫莫 vợ anh tính yên lặng. ||⑫ Họ Mạc.


meanings:
① (văn) Không ai, không có gì: 莫不欣喜 Không ai là không vui mừng; 莫知我哀 Không ai biết nỗi thương đau của ta (Thi Kinh); 天下之水，莫大於海 Nước trong thiên hạ, không gì lớn bằng biển (Trang tử); 圖久遠者，莫如西歸 Muốn tính kế lâu dài, không gì bằng về miền tây (Hàn Dũ: Tế Thập Nhị lang văn); 痛莫痛於以無國之人而談國事 Đau khổ thì không gì đau khổ hơn một người mất nước mà phải bàn luận việc nước (Phan Bội Châu: Việt Nam vong quốc sử). 【莫不】 mạc bất [mòbù] Ai cũng, không ai không, không gì không: 莫不爲之感動 Không ai là không cảm động; 天下莫不知而莫能行 Thiên hạ không ai không biết nhưng không ai làm được; ② Không, chẳng: 莫如 Chẳng thà, chẳng bằng; 一籌莫展 Chẳng biết làm cách nào. 【莫不是】mạc bất thị [mòbùshì] Như 莫非; 【莫非】 mạc phi [mòfei] Phải chăng, hay là: 莫非我聽錯了 Phải chăng tôi nghe nhầm; 今天她不來，莫非又生了病不成？Hôm nay chị ấy không đến, phải chăng lại bệnh rồi?; 【莫如】mạc như [mò rú] Chẳng thà, chẳng bằng, chi bằng, không gì bằng: 與其你去，莫如他來 Cậu đi, chẳng bằng anh ấy đến còn hơn;【莫若】mạc nhược [mòruò] Chẳng thà, chẳng bằng, chi bằng, không gì bằng: 與其坐在家裡發愁，莫若出去走走 Chẳng thà ra ngoài chơi, còn hơn ngồi cú rũ ở nhà; ③ Đừng, chớ: 莫哭 Đừng khóc; 莫性急 Đừng nóng nảy; 莫愁前路無知己 Đừng buồn trên con đường trước mặt không có người tri kỉ (Cao Thích: Biệt Đổng Đại); ④ (văn) Không (dùng như 不): 莫我肯顧 Không chịu đoái hoài đến ta (Thi Kinh: Nguỵ phong, Thạc thử); ⑤ (văn) Đại để, đại khái, chắc (có lẽ) (biểu thị sự đánh giá, suy trắc): 莫吾猶人也 Có lẽ ta cũng giống như mọi người (Luận ngữ: Thuật nhi); ⑥ (văn) Khích lệ: 其謝之也，猶未之莫與？ Ta trách ngươi, như thế chẳng phải là khích lệ ngươi ư? (Hoài Nam tử: Mậu xưng huấn); ⑦ (văn) Vót: 刀可以莫鐵 Dao có thể vót được sắt (Quản tử: Chế phân); ⑧ (văn) Mưu hoạch, mưu tính (như 謨, bộ 言): 聖人莫之 Thánh nhân mưu tính điều đó (Thi Kinh: Tiểu nhã, Xảo ngôn); ⑨ (văn) Như 瘼 (bộ 疒); ⑩ (văn) Yên định; ⑪ (văn) To lớn, rộng lớn (như 漠, bộ 氵); ⑫ [Mò] (Họ) Mạc.


meanings:
(văn) ① Buổi chiều, chiều, muộn: 不夙則莫 Chẳng sớm thì chiều (Thi Kinh: Tề phong, Đông phương vị minh); 莫春者，春服既成 Tháng ba xuân muộn, áo mặc mùa xuân đã may xong (Luận ngữ: Tiên tiến); ② Cỏ mộ: 言采其莫 Đi hái cỏ mộ (Thi Kinh: Nguỵ phong, Phần tự như).


meanings:
Chớ vọng tưởng. Đây là lời dùng để ngăn cản sự chấp trước vào ý thức phân biệt. Không khởi vọng tưởng thì có thể đến được quả Bồ-đề. Thuật ngữ này thịnh hành trong các Thiền viện đời Đường. Chương Trường Sa Cảnh Sầm trong CĐTĐL q. 10 (Đại 51, 275 hạ) ghi: »有 僧 問：蚯 蚓 斷 爲 兩 段、 兩 頭 俱 動、未 審 佛 性 在 阿 那 頭？ 師 云：妄 想 作 麼！ – Có vị tăng hỏi: Con giun bị chặt làm hai đoạn, hai đầu đều cử động, không biết Phật tính ở đầu nào? Sư bảo: Vọng tưởng làm gì?«. Liên Đăng Hội Yếu q. 6 cũng có ghi chép như thế và ở sau cùng nói rằng: »莫 妄 想！– Chớ vọng tưởng«. Theo PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Cỏ rậm: 叢莽 Bụi rậm; ② Thô lỗ: 莽撞 Lỗ mãng; ③ [Măng] (Họ) Mãng.


meanings:
（Bayinnaung；1516～1581）又譯莽應裏王。緬甸東固（Toungoo）王朝第二代王。系東固王朝創始者德彬瑞蒂（Tabinshwehti；1531～1551在位）之異母兄弟（一說系德彬瑞蒂之妹婿）。初，被立爲王儲，然在德彬瑞蒂晚年因荒逸而遭殺身之禍時，亦遭放逐。後經艱苦奮鬥，歷時約一年，乃重新恢復王室，平服下緬甸各地叛亂。西元1555年誓師北伐，而統一全緬。版圖更大于蒲甘王朝之全盛期。1563年，又出兵遠征泰國，攻陷清邁（Changmai）、古善辟（Koshanpye）等地。功業彪炳，政績顯赫，成爲緬甸史上的民族英雄之一，被緬人稱爲‘王中之王’。<#>王篤信佛教，在位三十年（1551～1581），護持佛法。相傳王嘗取下王冠上的寶珠，以嚴飾塔頂。又曾印發佛經，供養僧衆，且曾在緬甸境內原有佛塔周圍建築佛寺。在攻陷泰國後，幷撥款于該國境內興建佛塔。此類佛塔今仍存于泰國北部。又，其在位期間曾召集全國高僧及大臣，制定法律。根據《華列魯法典》，編成《達摩他憍》（Dhammathatkyaw）及《拘僧殊》（Kosaungchok）兩部法典。此外，又提倡戒殺，下令禁止每年波巴（Popa）山大祭拜時之屠殺生物，及回教殖民者的習俗‘犧牲祭’（Bakrid，伊朗語，意爲‘牛祭’）。另外，更下令在其治下的撣族人及摩斯林人（Muslums），宣誓爲佛教徒。<#>［參考資料］　《明史》卷三一五；《雲南土司傳》；淨海《南傳佛教史》；太田常藏《明末における滇緬境域の情勢に涊泜砟》；G. E. Harvey《History ofBurma》。<#>


meanings:
① Cỏ. ||② Mãng mãng 莽莽 rậm rạp, cỏ tốt bượp. Người ở nhà quê tự xưng là thảo mãng chi thần 草莽之臣 ý nói thôi không làm quan nữa. ||③ Mãng thảo 莽草 một thứ cây mọc từng bụi, mùi hăng mà độc, dùng đánh bả chuột. ||④ Thô lỗ. Như lỗ mãng 鹵莽 người thô lỗ, bạ đâu nói đấy, bạ gì làm nấy.


meanings:
① Tốt tươi. ||② Uất. ||③ Tử uyển 紫菀 cây tử uyển, rễ dùng làm thuốc.


meanings:
① 【紫菀】tử uyển [zêwăn] (thực) Cúc tây, thuỷ cúc; ② (văn) Tốt tươi.


meanings:
① Vu tinh 蕪菁 rau cải thìa. ||② Tinh tinh 菁菁 hoa cỏ rậm rạp tốt tươi. Vì thế phần tinh tuý của vật gọi là tinh hoa 菁華.


meanings:
① Hoa tỏi tây; ② Cây cải dầu. Xem 蕪菁; ③ Sum sê, tươi tốt.


meanings:
① Cỏ gian, cỏ may. Coi rẻ tính mạng người cứ giết bừa đi gọi là thảo gian nhân mệnh 草菅人命.


meanings:
Cỏ gian, cỏ may: 草菅人命 Coi mạng người như cỏ rác.


meanings:
(văn) ① Thân cây đay; ② Mũi tên tốt; ③ Chiếc chiếu.


meanings:
① Nấm. Như hương cô 香菇 nấm hương.


meanings:
① Cỏ lục. ||② Lục đậu 菉豆 đậu xanh. Cũng viết là 綠豆.


meanings:
① Hoa cúc. Ðào Uyên Minh 陶淵明: Tam kính tựu hoang, tùng cúc do tồn 三 徑 就 荒，松 菊 猶 存 ra lối nhỏ đến vườn hoang, hàng tùng hàng cúc hãy còn đây.


meanings:
① Hoa cúc: 噫！菊之愛，陶後鮮有聞 Ôi! sự yêu hoa cúc, sau Đào Uyên Minh đời Tấn ít nghe nói đến (Chu Đôn Di: Ái liên thuyết); ② [Jú] (Họ) Cúc.


meanings:
① Cây nấm, có thứ ăn ngon, có thứ độc lạ. ||② Một giống động vật rất nhỏ, sống nhờ ở trong các loài vật ôi thối gọi là vi khuẩn 微菌, sống nhờ ở trong than thể người hay giống vật gọi là tế khuẩn 細菌 sinh ra lắm bệnh lạ.


meanings:
① Nấm; ② Vi khuẩn, vi trùng Xem 菌 [jùn].


meanings:
【菏澤】Hà Trạch [Hézé] Tên thành phố (ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).


meanings:
① Ruộng vỡ đã được một năm; ② Nhổ cỏ, giẫy cỏã.


meanings:
① Lô bặc 蘆菔 rau cải. Có khi gọi là la bặc 蘿菔 hay 蘿蔔.


meanings:
① Xương bồ 菖蒲 cỏ xương bồ, mọc ở vệ sông vệ suối, mùi thơm sặc, dùng làm thuốc được. Tục cứ mùng năm tháng năm lấy lá xương bồ cắt như lưỡi gươm treo ở cửa để trừ tà gọi là bồ kiếm 蒲劍.


meanings:
【菖蒲】xương bồ [changpú] (thực) Cây thạch xương bồ.


meanings:
① Rau. Thứ rau cỏ nào ăn được đều gọi là thái. Người đói phải ăn rau trừ bữa nên gọi là thái sắc 菜色. ||② Tục gọi các đồ ăn cơm là thái.


meanings:
① Rau, cải, rau cải: 白菜 Rau cải trắng, cải thìa; 種菜 Trồng rau; ② Thức ăn, món ăn: 好菜 Thức ăn ngon, món ăn ngon; 今天食堂有好菜 Hôm nay nhà ăn có bán thức ăn ngon.


meanings:
Vị tăng phụ trách việc cung cấp rau cải trong thiền viện. »Thiền môn quy thức« trong CĐTĐL q. 6 ghi: »主 飯 者 目 爲 飯 頭。 主 菜 者 目 爲 菜 頭。 他 皆 倣 此。 – Vị trông coi việc cơm nước được xem là Phạn đầu. Vị trông coi về rau cải được xem là Thái đầu. Chức vụ của họ hơi giống nhau«.


meanings:
① Thỏ ti 菟絲 cỏ thỏ ti, là một giống tầm gửi, sống nhờ ở các cây khác, hạt nó dùng làm thuốc, gọi là thỏ ti tử 菟絲子 tức dây tơ hồng (Cuscuta chinensis). Cũng đọc là chữ thố. ||② Một âm là đồ. Người nước Sở 楚 gọi con hổ là ư đồ 於菟.


meanings:
【菟絲子】thỏ ti tử [tùsizê] (dược) Hạt tơ hồng, thỏ ti tử (Cuscuta chinensis).


meanings:
① Ba lăng 菠薐 một thứ rau thường ăn (như lá đơn).


meanings:
菠菜】ba thái [bocài] Rau bina, rau chân vịt: Cg. 菠薐菜 [boléngcài].


meanings:
① Hạm đạm 菡萏 hoa sen. Tên khác của hà hoa 荷花.


meanings:
① Bồ đề 菩提 dịch âm chữ Phạm bodhi, nghĩa là tỏ biết lẽ chân chính. Tàu dịch là chính giác 正覺. ||② Trong loài thực vật có thứ hạt tròn dùng làm tràng hạt, cho nên gọi là bồ đề tử 菩提子 tức hạt bồ hòn. ||③ Bên Ấn Ðộ có cây Tất-bát-la. Vì Phật tu đắc đạo ở dưới gốc cây ấy nên gọi là bồ đề thụ 菩提樹 cây bồ đề. ||④ Bồ tát 菩薩 dịch âm tiếng Phạm bodhisattva, nói đủ là Bồ-đề-tát-đoả 菩提薩埵 nghĩa là đã tự giác ngộ lại giác ngộ cho chúng sinh.


meanings:
（梵 bodhi，巴 bodhi，藏 byaṅ-chub）指開悟的智慧。梵語bodhi，系從有‘知’或‘覺’之義的動詞budh轉化而來的名詞，意譯智慧、知、覺。舊譯又翻爲道。《大智度論》卷四十四雲（大正25·380b）︰‘天竺語法，衆字和合成語，衆語和合成句，如菩爲一字，提爲一字，是二不合則無語，若和合名爲菩提，秦言無上智慧。’《無量壽經》卷上等，稱無上菩提爲無上道；《大乘義章》卷十八依果德圓通之義，將菩提翻爲道。然而，《成唯識論述記》卷一（本）雲（大正43·235c）︰‘言正解者，正覺異號。梵雲菩提，此翻爲覺，覺法性故。末伽言道，游履義故。古雲菩提道者非也。’<#>菩提爲佛教的根本理念。佛教主要即在說明菩提之內容，及證取菩提的實踐修行方法。佛教的禮拜對象，即爲獲得菩提的覺者，即佛陀。佛陀所覺悟的菩提，其內容是諸法皆空，即所謂一切萬有皆無實體的真理。然而從覺悟諸法皆空的覺者而言，萬有乃超越有、空之實在本身，故爲諸法實相。依佛教的發展階段來說，系從否定的覺到肯定的覺；約略而言，否定的覺即是小乘佛教，肯定的覺爲大乘佛教。對此，《大智度論》等書曾揭三種菩提、五種菩提之說。<#>由于聖者可分三類，故菩提亦有三種。(1)聲聞（阿羅漢）所得的聲聞菩提（阿羅漢菩提）；(2)獨覺所得的獨覺菩提；(3)佛所得的佛菩提。此中，前二種菩提系唯斷煩惱障而得之菩提；而佛菩提則一幷斷除煩惱、所知二障而悟得者，乃究極而無勝之者，又稱之爲阿耨多羅三藐三菩提、阿耨菩提、無上正等菩提、無上正等覺、無上正真道、正等菩提、等正覺、正覺等、無上菩提、無上道。又，聲聞菩提系依師之指導，經三生修行而得；獨覺菩提系爲求自利，無師指導，經百大劫修行而得；佛菩提乃願自利、利他，且不依師，經三大阿僧祇劫的修行而得。<#>對于此三種菩提，後世曾有種種解釋。如《大毗婆沙論》卷五十五謂以上智觀察緣性稱爲佛菩提，若以中智觀察緣性稱爲獨覺菩提，以下智觀察緣性稱爲聲聞菩提。《顯揚聖教論》卷七則約種性等五種加以分別，其文雲（大正31·516b）︰<#>‘菩提五種分別者，(一)種性，(二)方便，(三)時，(四)證覺，(五)解脫。種性者，聲聞菩提依鈍根種性，獨覺菩提依中根種性，無上正等菩提依利根種性。方便者，聲聞菩提由行六處善巧方便，獨覺菩提由多分行甚深緣起善巧方便，無上正等菩提由五明處善巧方便。時者，聲聞菩提極少三生修行而得，獨覺菩提由百大劫修行而得，無上正等菩提由三大劫阿僧企耶修行而得。證覺者，聲聞菩提由師證覺，獨覺菩提唯誓自利無師證覺，無上正等菩提自利利他無師證覺。解脫者，聲聞菩提、獨覺菩提所證轉依，解脫煩惱障、解脫身攝；無上正等菩提所證轉依，解脫一切煩惱障及所知障，解脫身攝及法身攝。’<#>此外，《大智度論》卷五十三又說佛菩提有五種，即︰<#>(1)發心菩提︰于無量生死中發心，爲阿耨多羅三藐三菩提故名爲菩提。此爲因中說果。<#>(2)伏心菩提︰折諸煩惱，降伏其心，行諸波羅蜜。<#>(3)明心菩提︰觀三世諸法本末總相別相，分別籌量，得諸法實相畢竟清淨。此即所謂般若波羅蜜之相。<#>(4)出到菩提︰于般若波羅蜜中得方便力故，亦不著般若波羅蜜，滅一切煩惱，見一切十方諸佛，得無生法忍，出三世，到薩婆若。<#>(5)無上菩提︰坐道場，斷煩惱習，得阿耨多羅三藐三菩提。<#>《法華經論》卷下謂佛菩提有應佛、報佛、法佛三種菩提，伽耶成道名爲應佛菩提，十地行滿而得常涅槃證名爲報佛菩提，如來藏性淨涅槃名爲法佛菩提。《大乘義章》卷十八〈無上菩提義〉中，認爲無上菩提有方便菩提、性淨菩提二種。又，有關無上菩提之體性，《菩薩地持經》卷三〈無上菩提品〉謂以二種斷、二種智，及清淨智、一切智、無礙智，幷百四十不共佛法等爲其體，具七無上，于一切菩提爲最上，故名無上菩提。<#>又，求無上菩提之大乘修行者，稱爲菩提薩埵，略稱菩薩。求無上菩提之心，稱爲無上菩提心、無上道意，或單稱菩提心。順趣菩提之三十七種行品，稱爲菩提分法。佛成道之處所，稱爲菩提道場或菩提場；其道場樹稱爲菩提樹。其他，日本有所謂增上菩提與菩提講。前者指祈祖先成佛而修冥福，後者指結講念佛而廣祈衆生增進佛道。<#>◎附︰印順〈金剛般若波羅蜜經講記〉（摘錄自《般若經講記》）<#>二道，爲菩薩從初發心到成佛的過程中，所分的兩個階段。從初發心，修空無我慧，到入見道，證聖位，這一階段重在通達性空離相，所以名般若道。徹悟法性無相後，進入修道，一直到佛果，這一階段主要爲菩薩的方便度生，所以名方便道。依《智論》說︰發心到七地是般若道──余宗作八地，八地以上是方便道。般若爲道體，方便即般若所起的巧用。<#>般若即菩提，約菩提說︰此二道即五種菩提。(1)發心菩提︰凡夫于生死中，初發上求佛道、下化衆生的大心，名發阿耨多羅三藐三菩提心，所以名爲發心菩提。(2)伏心菩提︰發心以後，就依本願去修行，從六度的實行中，漸漸降伏煩惱，漸與性空相應，所以名爲伏心菩提。(3)明心菩提︰折伏粗煩惱後，進而切實修習止觀，斷一切煩惱，徹證離相菩提──實相，所以名爲明心菩提。這三種菩提即趣向菩提道中由凡入聖的三階，是般若道。這時，雖得聖果，還沒有圓滿，須繼續修行。明心菩提，望前般若道說，是證悟；望後方便道說，是發心。前發心菩提，是發世俗菩提心；而明心菩提是發勝義菩提心。悟到一切法本清淨，本來涅槃，名得真菩提心。(4)出到菩提︰發勝義菩提心，得無生忍，以後即修方便道，莊嚴佛國，成熟衆生；漸漸地出離三界，到達究竟佛果，所以名爲出到菩提。(5)究竟菩提︰斷煩惱習氣究竟，自利利他究竟，即圓滿證得究竟的無上正等菩提。二道各有三階，綜合凡五種菩提，總括了菩提道的因果次第。<#>［參考資料］　《解夏經》；《大品般若經》卷二十二、卷二十四、卷二十六；《維摩經》卷上；《大智度論》卷四；《俱舍論》卷二十五；《成唯識論》卷一；《摩呵止觀》卷一（上）；Har Dayal《The Bodhi-sattva Doctrine in Buddhist Sanskrit Li terature》。<#>


meanings:
5198<一>梵語 bodhi，巴利語同。意譯覺、智、知、道。廣義而言，乃斷絕世間煩惱而成就涅槃之智慧。即佛、緣覺、聲聞各於其果所得之覺智。此三種菩提中，以佛之菩提為無上究竟，故稱阿耨多羅三藐三菩提，譯作無上正等正覺、無上正遍智、無上正真道、無上菩提。　有關佛之菩提，據大智度論卷五十三載，有五種：(一)發心菩提，謂十信菩薩發心求菩提，其心則為至菩提果之因。(二)伏心菩提，謂十住、十行、十回向等階位之菩薩行諸波羅蜜，制伏煩惱，降伏其心。(三)明心菩提，謂登地菩薩了悟諸法實相畢竟清淨，即所謂般若波羅蜜相。(四)出到菩提，謂第八不動地、第九善慧地、第十法雲地等三階位之菩薩，於般若波羅蜜中得方便力，亦不執著般若波羅蜜，滅除繫縛之煩惱，出離三界，到薩婆若（一切智），故稱出到菩提。(五)無上菩提，謂等覺妙覺證成阿耨多羅三藐三菩提，即佛果之覺智。以上合稱五種菩提。又法華經論卷下於佛之法、報、應三身，立法佛菩提（法身菩提）、報佛菩提（報身菩提）與應佛菩提（應身菩提）等三種菩提。大乘義章卷十八區分無上菩提為方便菩提與性淨菩提兩種。此外，三菩提亦為天台宗之十種三法之一，即：(一)實相菩提，又作無上菩提。悟實相理之真性菩提。(二)實智菩提，又作清淨菩提。悟契合理之智慧。(三)方便菩提，又作究竟菩提。悟自在教化眾生之作用。上之三者與法身、般若、解脫三德無別。　據往生淨土論載，遠離：(一)執著自我，(二)不欲令一切眾生得安穩，(三)僅求自己之利益等三種與菩提門相違之法。稱為三遠離心或三種離菩提障。同書又列舉三清淨心：(一)不為自己求安樂（無染清淨心），(二)除眾生苦而令其安樂（安清淨心），(三)令眾生赴菩提而予其永遠之樂（樂清淨心）。是為三種隨順菩提門法之心。以上皆須依賴智慧、慈悲、方便等三門始可令遠離或生起。　又求無上菩提之大乘修行者，稱作菩提薩埵，略稱菩薩。求無上菩提之心，稱作無上菩提心、無上道意或菩提心。順趣菩提三十七種之行品，稱菩提分法。佛成道之處所，稱為菩提道場、菩提場，其道場樹稱菩提樹。祈祖先等成佛，而修冥福，稱為增上菩提。結講念佛，廣祈眾生增進佛道，稱為菩提講。檀那所屬之寺院，稱為菩提寺、菩提所。〔菩薩地持經卷三無上菩提品、大品般若經卷二十二、菩提心經卷一、舊華嚴經卷三十八、卷五十二、新華嚴經卷七十、維摩經卷上、大寶積經卷一、卷二十七、大智度論卷四十四、成唯識論卷一〕　<二>即唐代時來華之菩提僊那。（參閱「菩提僊那」5205）


meanings:
5201梵名 Buddha-gayā。又稱菩提道場（梵 Bodhi-maṇḍa）、佛陀伽耶、摩訶菩提（梵 Mahā-bodhi）、菩提場。為佛陀成正覺之地。位於印度比哈爾（Bihar）南部伽耶市近郊七公里處之布達葛雅（Bodhgayā），面臨恆河支流尼連禪河（梵 Nairañjanā，今法爾古河），其地原為古印度摩揭陀國伽耶城南方之優樓頻螺（梵 Uruvelā）聚落。據經典記載，佛陀經歷六年苦行之後，行至此地，於畢鉢羅樹下之金剛座上結跏趺坐，證悟十二因緣、四諦法等，而得正覺，故畢鉢羅樹又稱菩提樹，即「覺樹」之意。　伽耶城於中世紀為婆羅門教徒所擁有，為與婆羅門教徒之伽耶城區別，特將佛成道之聖地稱為佛陀伽耶，而與佛陀之生處（藍毘尼園）、初轉法輪處（鹿野苑）、涅槃處（拘尸那城娑羅雙樹林）並稱為佛陀之四大聖蹟。佛陀入滅後，歷代紛紛在此起塔供養，建造精舍伽藍，雖屢遭毀壞，然迄今尚存多處遺蹟：　(一)大塔，又稱大覺塔、大覺寺、大菩提寺、摩訶菩提僧伽耶（梵 Mahābodhi-saṃghārāma）。即位於菩提樹北之精舍。其始建年代有二說，或謂二世紀，或謂四世紀。五世紀初，法顯入天竺巡禮此地時已有此塔，附近另有三座伽藍，其時之住僧以持律嚴峻著稱。六世紀中葉，唯識大論師護法離開那爛陀寺後，一度棲隱於此，撰述「唯識三十頌」之釋文。玄奘西遊印度時，對此塔及塔附近之其他遺蹟皆詳加記載。另據法苑珠林卷二十九載 ，於唐貞觀十九年（645），黃水縣令王玄策曾至此，並於塔西立碑。現存之大塔係十二、三世紀間之緬甸國王所修造者，塔高五十二公尺，外觀九層，內部實僅兩層，四面刻有佛像佛龕，雕鏤精緻莊嚴。十三世紀時，因避回教徒之摧殘，佛教徒遂將大塔掩埋，形成一土丘，湮沒數百年，直至一八八一年始由考古學者康林罕（A. Cunningham）重新掘出，舉世震驚，每年朝聖之佛教徒不計其數，然今主權仍歸印度教徒所有。　(二)菩提樹，位於大塔外側接基臺處，高達十二公尺，為傳法之故，阿育王之女僧伽蜜多（巴 Saṃghamittā）嘗以此樹分枝移植錫蘭（今斯里蘭卡）。後其本樹遭異教徒摧毀，遂又從錫蘭移枝回菩提道場，即今之菩提樹。 (三)金剛座，位於菩提樹下，佛陀在此座證得無上正等正覺，其處現置一石刻高座，長二點三公尺，寬一點二公尺，高零點九公尺，其上安置佛陀之石像。唐代時，我國高僧玄照、道希、智光、悟空等十餘人先後至此禮拜金剛座，其中，玄照曾駐錫四年，研學俱舍、律儀等，智光亦留止兩年，研學俱舍、因明等。至五代及兩宋之際，志義、歸寶、蘊述等亦陸續至此，於附近建碑、塔等。　(四)石欄，圍繞於大塔之處，據傳為阿育王所造，阿育王為佛陀入滅後二百年左右君臨摩揭陀國之王，初時崇信外道，不信佛法，故惡意砍伐佛陀成道處之菩提樹；然枝幹雖被砍伐殆盡，未久仍新芽繁茂，阿育王乃悔悟而令匠人築十餘尺高之石欄，環繞嚴護之。或謂從石柱之刻文推之，此石欄應造於阿育王之後。又七世紀初，羯羅拏蘇伐剌那國（梵 Karṇa-suvarṇa）之設賞迦王（梵 Śaśāṅka）毀嫉佛法，破壞大塔，砍伐菩提樹，焚燒其根，數月之後，阿育王之後裔摩揭陀國之補剌拏伐摩王（梵 Pūrṇa-varman）興復之，為防後人再度濫伐，乃築二丈四尺之石垣以保護之。　此外，菩提伽耶另有許願場、佛陀經行處、觀樹之處、成道後沐浴處（尼連禪河）等聖蹟。〔中阿含卷五十六羅摩經、阿育王傳卷二、大唐西域記卷八、大唐大慈恩寺三藏法師傳卷七、大唐西域求法高僧傳卷上、法苑珠林卷二十九、唐書列傳第一四六上、A. Cunningham: Mahābodhi; V.A. Smith: Early History of India；B. Barna: Gayā and Buddha-Gayā〕


vietnamese:
bồ đề trường sở thuyết nhất tự đỉnh luân vương kinh <cm>

meanings:
(title) Sutra of the One-Syllable Wheel-Turning Ruler Spoken at the Seat of Enlightenment


vietnamese:
bồ-đề trường sở thuyết nhất tự đỉnh luân vương kinh <đpb>


vietnamese:
bồ đề trường trang nghiêm đà la ni kinh <cm>

meanings:
(title) Dhāraṇī of the Adorned Place of Bodhi


vietnamese:
bồ-đề trường trang nghiêm đà la ni kinh <đpb>


meanings:
（梵 bodhi druma、bodhi-taru、bodhi-vṛkṣa、bodhi，巴 bodhi-rukkha，藏 byaṅ-chub-lzon-śiṅ）指諸佛成道處的樹木。又稱覺樹、道樹、道場樹、佛樹、思惟樹。《十住毗婆沙論》卷三曾列出被視爲菩提樹的十六種大樹的名稱。同書卷五亦列出過去七佛的菩提樹。即︰毗婆尸佛是無憂樹、尸弃佛是邠他利樹、毗舍浮佛是娑羅樹、拘留秦佛是尸利娑樹、拘那含佛是優曇跋羅樹、迦葉佛是尼拘類樹、釋迦牟尼佛是阿說他樹、將來成道的彌勒是那伽樹（龍華樹）。另有一說，謂毗婆尸佛的菩提樹是波咤羅樹。<#>釋迦牟尼佛成正覺時的菩提樹是阿說他樹（aśvattha）。關于釋尊成正覺時此樹的情形，《修行本起經》卷下曾作此下之描述（大正3·470a）︰<#>‘其地平正，四望清淨，生草柔軟，甘泉盈流，花香茂潔，中有一樹，高雅奇特，枝枝相次，葉葉相加，花色蓊鬱，如天莊飾，天幡在樹頂，是則爲元吉，衆樹林中王。’<#>世人所謂的菩提樹，即指釋迦牟尼佛的菩提樹。此樹別名爲畢鉢羅樹（Pippala）或阿說他樹，屬桑科無花樹的一種，學名爲FicnsRcligicsa。盛産于中央印度及孟加拉等地。是常綠喬木，枝葉繁茂，亭亭高聳，周圍達二十五呎，樹皮稍平滑，呈灰色，葉是互生有長柄，葉身長四吋乃至七吋，寬三吋乃至四吋餘，尖端長而尖，葉之表裏皆無毛，上面特別平滑而有光澤，葉呈網狀脉。花包容在小形壺狀之花托內。<#>阿育王之時，王女僧伽密多至成道地折下一枝菩提樹枝，賫送師子洲（斯里蘭卡），移植到阿■羅陀普羅城。此即是于現今錫蘭島的古城阿■羅陀普羅所見到的世界古樹之一，且因有此記載而著名。在古代，成道處的菩提樹曾屢爲惡王所殘伐，但至今仍甚繁茂。依《金光明最勝王經》卷十所載，菩提樹有守護神，謂之菩提樹神。<#>此外，另有一種菩提樹，與前述之菩提樹不同，爲落葉喬木，莖稍平滑，葉長一至二吋，葉緣呈鋸齒狀，上面平滑，下面呈白色，密生細毛，花有從葉掖特生的披針形總苞，上出花梗，花梗的前端多分歧。七月開黃褐色的花，結圓形的果實，可以串成念珠。在植物學中屬于田麻科的一種，多産于中國北部山地。相傳日僧榮西自宋移植此樹回日本。<#>◎附︰《大唐西域記》卷八（摘錄）<#>金剛座上菩提樹者，即畢鉢羅之樹也。昔佛在世，高數百尺，屢經殘伐，猶高四五丈。佛坐其下，成等正覺。因而謂之菩提樹焉。莖幹黃白，枝葉青翠。冬夏不雕，光鮮無變。每至如來涅槃之日，葉皆雕落，頃之複故。是日也，諸國君王，異方法俗，數千萬衆，不召而集。香水香乳，以溉以灑。于是奏音樂，列香華，燭炬繼日，競修供養。<#>如來寂滅之後，無憂王之初嗣位也，信受邪道，毀佛遺迹。興發兵徒，躬臨剪伐。根莖枝葉，分寸斬截，次西數十步而積聚焉。令事火婆羅門燒以祠天，烟焰未靜，忽生兩樹。猛火之中，茂葉含翠，因而謂之灰菩提樹。無憂王睹此悔過，以香乳溉餘根，洎乎將旦，樹生如本。王見靈怪，重深欣慶，躬修供養，樂以忘歸。王妃素信外道，密遣使人夜分之後，重伐其樹，無憂王旦將禮敬，惟見孽株，深增悲概。至誠祈請，香乳溉灌，不日還生。王深敬異，叠石周垣，其高十餘尺，今猶見在。<#>近設賞迦王者，信受外道，毀嫉佛法，壞僧伽藍，伐菩提樹。掘至泉水，不盡根柢，乃縱火焚燒，以甘蔗汁沃之，欲其焦爛，絕滅遺萌。數月後，摩揭陀國補剌拿伐摩王（唐言滿胄），無憂王之末孫也。聞而嘆曰︰慧日已隱，唯餘佛樹。今複摧殘，生靈何睹。舉身投地，哀感動物。以數千牛構乳而溉，經夜樹生，其高丈餘。恐後剪伐，周峙石垣，高二丈四尺。故今菩提樹隱于石壁，上出二丈餘，如彼廣說。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷四十一；《大般涅槃經》卷中；《貝多樹下思惟十二因緣經》；《阿育王傳》卷二；《毗尼母經》卷五；《善見律毗婆沙》卷三；《大智度論》卷十二；《高僧法顯傳》。<#>


meanings:
5208<一>梵語 bodhi-druma, bodhi-taru, bodhi-vṛkṣa，或單稱 bodhi，巴利語 bodhi-rukkha。又稱覺樹、道樹、道場樹、思惟樹、佛樹。釋尊即於中印度摩揭陀國伽耶城南菩提樹下證得無上正覺。此樹原稱鉢多（梵 aśvattha），又作貝多、阿說他、阿沛多，意譯為吉祥、元吉。學名 Ficus religiosa。其果實稱畢鉢羅（梵 pippala），故亦稱畢鉢羅樹。屬桑科，原產於東印度，為常綠喬木，高達三公尺以上，其葉呈心形而末端尖長，花隱於球形花囊中，花囊熟時呈暗橙色，內藏小果。　佛陀成道地之菩提樹歷來屢次遭受阿育王、王妃低舍羅絺多、設賞迦王等所砍伐，然仍新芽繁茂。據巴利文大史（Mahāvaṃsa, xix）及巴利文菩提樹史（Bodhi-vaṃsa）記載，阿育王之女僧伽蜜多曾持此菩提樹枝前往錫蘭，植於首都阿㝹羅城（Anurādhapura）城南之大眉伽林（Mahāmegha）中。其後，於十二世紀回教徒入侵印度時，菩提道場之本樹慘遭摧殘，遂又從錫蘭移枝回菩提道場。又據元亨釋書卷二載，南朝劉宋時，中印度僧求那跋陀羅曾攜菩提樹至中國廣州栽植；未久，道邃復將之分植至天台山；宋紹熙元年（1190）日僧榮西再移植其樹枝至日本。　諸佛之成道，自度化眾生之意義而言，皆為同一化儀，以此之故，過去未來諸佛之證悟成道，皆如同釋尊，而各自有其「菩提樹」。經典中即詳載有過去七佛之菩提樹名，如過去毘婆尸佛之波波羅樹（梵 pāṭalī）、尸棄佛之分陀利樹（梵 puṇḍarīka）、毘舍婆佛之娑羅樹（梵 sāla）、拘樓孫佛之尸利沙樹（梵 śirīṣa）、拘那含佛之烏暫婆羅樹（梵 udumbara）、迦葉佛之尼拘律樹（梵 nigrodha）、釋迦牟尼佛之鉢多樹，及未來彌勒下生成佛時，其菩提樹名為那伽樹（梵 nāgapuṣpa，龍華樹）。另如阿閦佛國經卷上、無量壽經卷上亦記載阿閦、彌陀之淨土皆各有道場樹。　此外，另有一種喬木之菩提樹，學名 Tilia migueliana。屬菩提樹科，高達十二至十五公尺，其樹葉不同於畢鉢羅樹，末端非尖形，周圍呈波狀，果實黑色，可作念珠。相傳南朝梁時僧智藥自天竺移來菩提樹，植於粵東，其菩提樹子，表面有大圈，其紋如月，細點如星，稱為星月菩提，亦可作為數珠。今寺院普遍栽植之菩提樹，乃屬釋尊成道地之畢鉢羅樹。〔長阿含卷一大本經、增一阿含經卷四十四、卷四十五、修行本起經卷下、貝多樹下思惟十二因緣經、毘尼母經卷五、大智度論卷十二、十住毘婆沙論卷三、高僧法顯傳、法苑珠林卷八，大唐西域記卷八摩揭陀國條、廣東新語、粵東筆記〕　<二>為創刊於民國四十一年（1952）十二月之佛教月刊。為朱斐所創辦。發行地點在臺中。乃政府遷臺以來，於臺灣佛教刊物中，聲譽頗著者。


meanings:
5200請參閱 莊嚴菩提心經 [1]請參閱 絕觀論 [1]請參閱 金剛頂瑜伽中發阿耨多羅三藐三菩提心論 西藏佛教典籍。宗喀巴著。闡述佛教戒律，全書結構嚴密，極具系統性。明代建文四年（1402），書成於魯任寺。本書號召僧眾嚴持戒律，對當時整頓西藏佛教影響頗大。


vietnamese:
bồ đề phúc tạng pháp hoá tam muội kinh <pqđtđ>


meanings:
（梵 Bodhicaryāvatara、Bodhisattva-caryāvatara，藏 Byaṅ-chub-sems-dpaḥi spyod-pa-la ḥjug-pa）四卷。相傳爲龍樹菩薩集頌，宋·天息灾譯。收錄在《大正藏》第三十二册。此外，現代有臺灣·陳玉蛟自藏文本譯出之《入菩薩行》。<#>全經旨在闡示成就菩提之道行。共有偈頌八品，即︰<#>(1)贊菩提心品，贊嘆發菩提心的功德，叙說發菩提心可滅大罪得勝果。<#>(2)菩提心施供養品，叙說以諸妙花、妙果、湯藥、香等，供養如來、法寶、普賢、文殊、觀自在等。<#>(3)護戒品，說護心護戒之要。<#>(4)菩提心忍辱波羅蜜多品。<#>(5)菩提心精進波羅蜜多品。<#>(6)菩提心靜慮般若波羅蜜多品。<#>(7)菩提心般若波羅蜜多品。<#>此上四品，說四波羅蜜多行。<#>(8)菩提心回向品，謂以大悲菩提心救度一切，願得世間樂及菩提樂。<#>本經有梵本及西藏譯本，二者都在第二品之次加上〈菩提心持品〉與〈菩提心不放逸品〉，故皆爲十品。又，漢譯本題爲聖龍樹集頌，但梵本、西藏本，以及多羅那他《印度佛教史》都認爲本書是寂天（Śantideva）所撰。至于以爲本書是龍樹撰偈頌之緣故，系依據書中〈護戒品〉之末有‘聖龍樹菩薩，一心之所集’之語而來。但是，作者自己尊稱‘聖龍樹’，有違常情，頗爲難解。依學術界的研究，此經仍應視爲寂天所撰。<#>近年有關本經之刊行，有P. Minayev及H. P. Sastri刊行的梵本、B. Bladimirzov印行蒙古譯本、L. de la Valle/e Poussin的梵文法譯本、R. Schmidt的梵文德譯本、河口慧海氏的藏文日譯本。此外，尼泊爾現有梵語注疏本流傳，西藏大藏經中也存十一部注釋本。<#>◎附︰陳玉蛟《入菩薩行導論》〈自序〉<#>西元七世紀後半至八世紀中之間，印度出了一位擅長詩文的中觀學者──寂天（Śan-tideva）。他寫的《入菩薩行》（Bodhicary-āvatāra，以下略稱《入行》），充滿了濃郁的宗教情感；時而寧靜莊重，時而灑脫飄逸，時而悲天憫人，時而超塵絕俗。在精簡切當的議論中，呈現出深刻的哲學洞見；在巧妙傳神的譬喻中，蘊含著殷切的宗教教誨，真不愧是一部能使頑者廉、弱者立的曠世巨著。在印度，《入行》是後期大乘佛教最流行的文學作品。據說單在印度，它的相關注釋就多達一百部以上，只可惜大部份的注釋都沒流傳下來。當《入行》和它的十部注釋陸續被傳譯到西藏以後，它同樣很快地就成爲西藏僧俗共賞的寶典。西藏佛教各派的學者，都著有《入行》的注釋。直到今天，達賴喇嘛和其他藏僧仍然經常對藏胞宣講此論。<#>《入行》的梵文本，幸運地被保存了下來。早在西元1889年和1894年，就分別由I. P.Minayeff和Śāstri Haraprasad出版過。1901年至1904年間， Louis de La Valle/e Poussin也陸續校訂出版了智作慧（Prajñākaramati；950～1030）的《入菩提行難處釋》（Bodhi-caryāvatārapanñjikā）。關于智作慧的注釋，還有P. L. Vaidya于1960年出版的校訂本。在翻譯方面，1907、1920年，分別出版了Poussin和Finot的法譯本；1923、1981年，有Schmidt和Steinkellner的德譯；1921、1958年，有河口慧海和金倉圓照的日譯；在英譯方面，則分別有Barnett（1909）和Matics（1971）的譯本。1987年，在布拉格也出版了Dharm aoipa的捷克文譯本。這些譯本主要是根據梵文頌本翻譯的。到目前爲止，除了冢田貫康正在陸續發表智作慧關于第九章的部份注釋之外，智作慧的注釋尚未被完整研究過。此外，間接譯自藏文本的，還有Batchelor的頌文譯本（1979）和Tenzin P. Phunrabpa翻譯Geshe Kelsang Gyatso的《入行》注疏譯本（1986）。Batchelor的譯本，十年間發行了五版，它的需求量可想而知。後者是目前比較完整的《入行》注疏的英譯本。不過，此書內容近似格魯派賈曹杰（rGyal tshab rje）的注疏，可能是Kelsa ng Gyatso講解賈曹杰注疏的講稿。可惜，其中賈曹杰的釋文和Kelsang自己的解釋混在一起，若不核對原文，涇渭難分。除了《入行》的翻譯以外，Amalia Pez-zali 還作了有關寂天生涯、著作和思想等全盤性的研究（1968）。江島惠教也發表過一篇關于《入行》注釋的論文（1966），介紹印度十部《入行》注釋中第九〈智慧品〉的大致內容。<#>反觀我們漢地，《入行》早在趙宋時期就被天息灾譯成了漢文，題名《菩提行經》。可是一直未受重視，既無人研究作釋，也無人講說流通。在印度與西藏如此膾炙人口的一部名著，傳到漢地以後，竟然一直默默無聞。這究竟是何原因呢？筆者以爲，主要的原因大概有兩個︰<#>(一)隋唐以後，漢地佛教已經發展到相當成熟定型的階段，論修行，非禪即淨。論教理，非天臺即華嚴。其他舊譯的大經大論尚且乏人問津，新譯的典籍還有誰會去理會呢？<#>(二)天息灾的譯文不怎麽流暢，很難讀懂，而且還缺了第三、四兩品。關于這點，只要把天息灾所譯的前面幾頌列出來作一比較，我們很快就能明白到底是怎麽一回事了。<#>    　筆者譯　　　　　　　天息灾譯<#>(1)法身善逝佛子伴，　　(1)如佛妙法體無邊，<#>  及諸應敬我悉禮；　　　佛子正心歸命禮，<#>  今當依教略宣說，　　　佛甘露戒垂覆護，<#>  入善逝子律儀方。　　　我今贊說悉依法。<#>(2)此論未宣前所無，　　(2)此說無有未曾有，<#>  詩韵吾亦不善巧，　　　亦非自我而獨專，<#>  是故未敢言利他，　　　我無自他如是時，<#>  爲修自心撰此論。　　　乃自思惟觀察作。<#>(3)循此修習善法故，　　(3)如是發心觀察時，<#>  吾信亦得暫增長；　　　能令我此善增長，<#>  善緣同我諸餘人，　　　時見如是娑婆界，<#>  得見此已亦獲益。　　　此乃是彼佛世尊。<#>(4)暇滿人身極難得，　　(4)此界刹那難得生，<#>  既得能辦人生利，　　　得生爲人宜自慶，<#>  倘若今生利未辦，　　　思惟若離菩提心，<#>  後世怎得此圓滿！　　　複次此來何以得。<#>(5)猶于烏雲暗夜中，　　(5)如雲覆蔽夜黑暗，<#>  刹那閃電極明亮，　　　閃電光明刹那現，<#>  如是因佛威德力，　　　佛威德利亦複然，<#>  世間暫萌修福意。　　　刹那發意人獲福。<#>從前面的比對我們不難看出，像天息灾這樣的翻譯，正確達意尚嫌不足，遑論從中感受寂天豐富的宗教情操。無怪乎呂澄先生會批評它說‘譯文拙劣，錯訛亦多’。也難怪如此具有震撼力的經典之作竟然被漢僧束諸高閣，不聞不問。<#>［參考資料］　陳玉蛟《入菩薩行導論·譯注》；呂澄《印度佛學源流略講》第六講。<#>


meanings:
5201梵名 Bodhicaryāvatāra 或 Bodhisattva-caryāvatāra。凡四卷。龍樹菩薩集頌，宋代天息災譯。收於大正藏第三十二冊。本經述說成菩提之道行。內容共有偈頌八品：(一)讚菩提心品（梵 Bodhicittānuśaṃsā），(二)菩提心施供養品（梵 Pāpadeśanā），(三)護戒品（梵 Samprajanya-rakṣaṇa），(四)菩提心忍辱波羅蜜多品（梵 Kṣānti-pāramitā），(五)菩提心精進波羅蜜多品（梵 Vīrya-pāramitā），(六)菩提心靜慮般若波羅蜜多品（梵 Dhyāna-pāramitā），(七)菩提心般若波羅蜜多品（梵 Prajñā-pāramitā），(八)菩提心迴向品（梵 Pariṇāmanā）。然本經另有梵本及西藏譯本，皆於第二品之下另加菩提心持品（梵 Bodhicittaparigraha）、菩提心不放逸品（梵 Bodhicittāpramāda）。　關於本經之作者，漢譯本題為聖龍樹菩薩集頌，然於梵本及西藏譯本則謂為寂天（梵 Śāntideva）之撰述。於本經護戒品之終有（大三二‧五四七中）「聖龍樹菩薩，一心之所集」，若作者自稱聖龍樹則頗難解。且本經與寂天所著大乘集菩薩學論（梵 Śikṣāsamuccaya）相關聯之處甚多，而龍樹思想之特徵，則未見於此。故本經為寂天所撰殆可確定。〔至元法寶勘同總錄卷十、菩提行經と其の原書（大宮孝潤，新佛教第七之十二）、M. Winternitz: Geschichte der indischen Literatur, Bd. Ⅱ〕（參閱「入菩提行論」264）


vietnamese:
bồ đề đạo thứ đệ truyện đăng pháp sư liệt truyện <bktt>

meanings:
（藏 Byaṅ chub la!mgyi rim paḥi bla ma brgyud paḥirnam par tharpa rgyal bstan mdzes paḥi rgyan mchog phulbyuṅ nor buḥi phreṅ ba）二卷。西元1787年，八世達賴喇嘛之師伊夏格魯辛（yoṅs ḥdzin Ye ces rgyal mtshan，1713～1792）撰于拉薩布達拉宮。上卷始爲釋迦牟尼佛之傳記，其次爲彌勒、無著、世親、寂護至阿底峽等廣大行系（瑜伽師系）諸師之傳記；繼而以文殊爲首，下接龍樹、月稱至阿底峽等甚深見系（中觀歸謬論系）諸師之傳記；複爲文殊、寂天至阿底峽等無際行系（二種菩提心行）諸師之傳記；阿底峽之後，系阿底峽及桑布（gSaṅ phu）系直傳弟子的傳記，以及噶當宗典派（bKaḥ gdams gshuṅ pa）、噶當教授派（bKaḥ gdams ṅag pa）諸師之傳記，宗喀巴及其八名直傳弟子之傳記、班禪喇嘛系二師之傳記。<#>下卷爲達賴喇嘛一世至八世（六世除外）及其師之傳記，最後是宗喀巴最重要之師薩迦派任達哇（rje btsun Red mdaḥ ba gShon nublo gros）及宗喀巴之前諸師之傳記。<#>本書有二項特點︰(1)表明格魯派的傳承乃出自阿底峽所傳噶當派之正系，以及阿底峽身兼廣大行、甚深見、無際行三種傳統于一身。(2)本書將宗喀巴思想傳承中最爲重要的任達哇列于最後，且無視于宗喀巴嫡系甘丹座主（dGaḥ ldam khri pa）的傳承，而以君臨聖俗二界的達賴喇嘛之傳承爲中心，可以看出其著作動機，帶有政治意味。<#>


vietnamese:
bồ đề đạo thứ đệ truyện đăng pháp sư liệt truyện <pqđtđ>

meanings:
5205凡二卷。係集傳承菩提道次第諸喇嘛之傳。一七八七年，伊夏格魯辛（藏 Yoṅs ḥdzin ye śes rgyal mtshan, 1713～1792）撰於拉薩布達拉宮。上卷內容為：(一)廣大行系（瑜伽師系）之諸師傳，自釋迦牟尼、彌勒、無著、世親，至寂護、阿提沙（梵 Dīpaṃkaraśrījñāna Atīśa, 980～1054）等。(二)甚深見系（中觀歸謬論派系）之諸師傳，自文殊、龍樹、月稱，至阿提沙等。(三)無際行系（二種菩提心行）之諸師傳，自文殊、寂天，至阿提沙等。(四)阿提沙以後之諸師傳記，包括阿提沙及桑布系諸弟子傳，至宗喀巴及其諸弟子傳等。下卷內容為：(一)迦爾居派之支系，耶禪迦爾居派諸師傳。(二)達賴喇嘛一世至八世，除六世外之諸師傳等。本書收於伊夏格魯辛之全集內。


meanings:
5206西藏名 Byaṅ-chub lam-gyi rim-pa。略作 Lam-rim（道次第）。宗喀巴（藏 Tsoṅ-kha-pa）著。本論係基於顯教而闡說佛道修習之次第。本論初述迦當派（藏 Bkaḥ-gdams-pa）之祖阿提沙（梵 Atīśa）與其所著「菩提道燈論」之偉大，以為全篇之序分。次述親近善知識之必要與其敬禮作法，正文本論則述三士教之各說。三士即指下士（人天）、中士（二乘）、上士（大乘）。最後略說趣入金剛乘。宗喀巴於五十三歲以後，又作本書之略本 Rgyalbahi gsuṅ-rab thams-cad-kyi sñin-poḥi gnad bsdus-te gtan-la-phab-pa byaṅ-chub-lam-gyi rim-pa，除略刪廣本中多數引用文外，並收錄毘鉢舍那章之內容。本論之古版本有北京崇祝寺版等，翻譯本有法尊之菩提道次第廣論（民國二十五年，漢藏 教理院刊）。〔宗喀巴大師傳（法尊譯述）〕


meanings:
（梵 Bodhipathapradīpa、Bodhimār-gapradīpa，藏 Byaṅ-chub lam-kyi sgron-ma）又稱《菩提道炬論》。印度·阿底峽（Atiśa）著。是中國藏族佛教迦當派的一部主要論著。它在短短的六十九頌半中，概括了顯密大小乘的重要義理，幷解决了許多‘大小相違、顯密相違’等問題，在西藏後弘期佛教中起過重要作用，所以一般藏族佛教學者都很重視它。<#>這部論是阿底峽尊者初到阿裏（今西藏自治區境內）時，于宋·慶曆二年（1042）應菩提光所請而造的。傳說菩提光勸請造論時提出了七個問題（即兩個屬于共乘‘三乘共教’的，兩個屬于波羅蜜乘‘大乘不共教’的，三個屬于密咒的問題），阿底峽簡略地概括一切大乘教義，幷按照他自己修學的智力造了這一部論，以闡明整個佛教。阿底峽曾爲這部論造過一部自注。至于七個問題的具體內容，阿底峽傳中沒有明文。後來他赴拉薩弘法時，枯、俄等六位格西提出了‘方便智慧分離能不能成佛？受菩薩戒需要不需要別解脫戒爲所依止？未得金剛阿闍黎灌頂可以不可以講說續部？行梵行者可以不可以受上二種灌頂？未受灌頂的人可以不可以修持密咒？’等五個問題請問阿底峽。阿底峽說︰這些問題我都解說在《道燈論》中了。這五個問題與菩提光所提七個問題是同是異，不可得知。另有一部《菩提道燈論》的注解，傳說是拿措譯師所造，內中列舉了七個問題︰(1)大乘道所依的補特伽羅怎樣？(2)異生身中能不能發菩提心？(3)菩薩戒需要不需要別解脫戒爲所依？(4)有別解脫戒者受菩薩戒時，是前一種戒體轉成後一種，還是二種戒體幷存？(5)修集二種資糧需要不需要方便、般若雙運？(6)中觀、唯識以何理爲究竟？(7)入大乘密咒門當如何行？對《道燈論》的全部論文，即依著七個問題次第解釋。<#>這部論是偈頌體，全論有六十九頌半，除第一頌禮敬三寶發心造論，和最後一頌述造論情形外，其餘六十七頌半正說明從因至果的修行過程。<#>正論可分爲二段︰第一明修大乘道的士夫，第二明所修的正方便。明修大乘道士夫的有四頌（第二至五頌），說進修佛法的人總有三等，即名三士︰(1)唯從自利出發，由怖三惡趣苦，希求人天快樂而止惡修善的，名爲下士。(2)也從自利出發，由怖三界苦，希求涅槃而修戒定慧三學的，名爲中士。(3)以自身諸苦，體會他人的痛苦，從利他心出發，爲除一切衆生痛苦而發心修行的，名爲上士。這三類士夫修道的次第就叫‘菩提道次第’。在這三種士夫中的上士是修大乘道的士夫，中下二士在未發大悲心之前則不是修大乘道的士夫。這就解答了上述七個問題中的第一個問題（大乘道依何等補特伽羅）。<#>明所修的正方便中，先總叙說正方便，即第六頌。次分五種方便︰<#>(1)歸依三寶有三頌（第七至九頌），說明歸依三寶的行儀。<#>(2)明發願、行二種菩提心有二十五頌（第十至三十四頌），此中先明發願菩提心有九頌半，說明願菩提心，即先鬚髮慈悲欲度衆生的誓願，其次以不可退轉的志願發求成佛的心。後叙說願菩提心的功德和應當守護的學處。這就解答了上述七個問題中的第二個問題（異生身中能不能發菩提心）。後明行菩提心有十五頌半，說明受菩薩戒之後，願菩提心才能增長。受菩薩戒者要先具足七衆別解脫戒的任何一種，尤其以比丘戒爲最重要（其不堪受別解脫戒者也須先具足遠離十惡業道的十善戒），否則不堪受菩薩戒。幷說受菩薩戒時和受後，當制止諸煩惱惡行，善學三聚淨戒，努力修集菩提資糧。這就解答了上述七個問題中的第三個問題（菩薩戒需不需依止別解脫戒），兼帶著解答了第四個問題（菩薩戒與別解脫戒的戒體爲一爲二，就三聚戒中的律儀戒體而言，可說是同，就攝善法等戒體而言則相異）。也解答了枯、俄等所問的第二個問題。<#>(3)明引發通智利他的勝方便有七頌半（第三十五至四十二上半頌），說明修集福智資糧，作利他事者。爲能作利他事須修奢摩他和具備修止的支分（止的資糧），已具足修止的資糧，方可以住心一境，修奢摩他後引發神通，而廣作利他事業。<#>(4)明雙運方便、般若，修集二種資糧的方便有十九頌（第四十二下半至六十一上半頌），說明般若與方便雙運方能斷除二障。幷說般若、方便各別體性，要由方便（即布施等五度屬于福德資糧的）所攝持的般若乃能趣證菩提，不是只修空無我理即能成佛。其般若的體性，爲通達蘊界處無生性空的智慧。抉擇諸法無生性空，故略說‘四句無生’、‘四因無生’（自他共無因）、‘一異無性’、‘緣起性空’等四種道理，指示觀一切法無性的方隅。由般若力知一切法皆無自性，般若本身也沒有自性，如是了知能緣所緣都性空無我，即能斷除一切戲論分別，得大涅槃。由了知一切法無生無性，修無分別，漸曆暖等四種善根，證入極喜等十地，不久即能證佛大菩提。這就解答了上述七個問題中的第五個問題（修集二種資糧需要不需要方便、般若雙運）和第六個問題（中觀、唯識以何理爲究竟），也解答了枯、俄等所問的第一個問題。<#>(5)明密宗不共修集二種資糧的方便有八頌（第六十一下半至六十九上半頌），說明菩薩爲求速疾圓滿二種資糧當學密法。凡學密法必須依止師長先受灌頂，清淨守護三昧耶律儀。但受梵行戒的人，不可傳也不可受真實的‘密灌頂’和‘智慧灌頂’，只能受金剛阿闍黎灌頂（瓶灌頂攝），和聽受講解密部經典和修護摩等密法。至于通達諸法的瑜伽師，則隨便怎樣做都沒有妨礙。這就解答了上述的第七個問題（入大乘密咒門當如何行），也解答了枯、俄等所問的後三個問題，也解决了持戒律者與修密法者的矛盾。<#>又，上士所修的五種正方便也就是菩薩的三增上學︰‘歸依三寶，發二種菩提心’爲增上戒學，爲發通智而修奢摩他即增上心學，雙修般若、方便及修密法速疾圓滿二種資糧即增上慧學。因此，一切菩薩行都不出乎戒定慧三種增上學。<#>本論的主要典據，除諸部大乘經外，還有龍樹、無著、覺賢等名家著作，如受菩薩戒處依據《菩薩地》，修定處依據《定資糧論》，說般若處依據《七十空性論》等，故是總集諸家之作而成。<#>這部論總攝一切佛經要義，空有兩家的修法，匯合龍猛、無著、寂天三派的教授，把三種士夫所修的法門都包括在內，是阿底峽著作中最重要的一部，爲後世藏族佛教學者所普遍稱贊。（陳弘）<#>


meanings:
5206請參閱 菩提道燈論梵名 Bodhipathapradīpa 或 Bodhimārgapradīpa，西藏名 Byaṅ-chub lam-kyi sgron-ma。又稱菩提道炬論。係印度阿提沙（梵 Atīśa）所作。本書為僅有六十八偈之小書，內容敘述阿提沙教學之大綱，初敘三士教修道之次第，次述有關怛特羅之教誡。強調修習佛法應依三士教（下士教、中土教、上士教）之次第循序漸進，修法者當發菩提心，嚴持戒律，修習止觀，福慧雙修，於此顯宗階段圓滿修持基礎上，方可轉入密宗修持而達即身成佛。後洛姆東等專弘其說，遂形成迦當派。本書對西藏佛教有深遠之影響。〔西藏大藏經總目錄（東北大學）、中野教授古稀記念論文集、カ｜ダム派史（羽田野伯猷，東北大學文學部研究年報五）、G.N. Roerich：The Blue Annals; H. Hoffmann: Die Religionen Tibets〕


meanings:
（梵 Bodhidharma；？～536，一說528）通稱達摩，是中國禪宗的初祖。他生于南印度，婆羅門族，出家後傾心大乘佛法。梁·普通年中（520～526，一說南朝宋末），他自印度航海來到廣州，從這裏北行至魏，到處以禪法教人。據說他在洛陽看見永寧寺寶塔建築的精美，自言年已一五０歲，曆游各國都不曾見過，于是‘口唱南無，合掌連日’（《洛陽伽藍記》卷一）。<#>達摩抵魏，游嵩山少林寺，在那裏獨自修習禪定，時人稱他爲壁觀婆羅門。有道育、慧可二沙門禮見達摩，幷親近和供養四、五年。達摩感覺他們真誠，傳授以衣法。又把四卷《楞伽經》授與慧可說︰‘我看中國人的根器于此經最爲相宜，你能依此而行，即能出離世間。’<#>隨著禪宗在中國的發展，達摩逐漸成爲傳說式的人物。首先是傳說達摩到金陵（今南京）時和梁武帝的問答。梁武帝是篤信佛教的帝王，他即位以後建寺、寫經、度僧、造像甚多，他很自負地詢問達摩︰‘我做了這些事有多少功德？’達摩却說︰‘無功德。’武帝又問︰‘何以無功德？’達摩說︰‘此是有爲之事，不是實在的功德。’武帝不能理解，達摩即渡江入魏。記載這個傳說的最古文獻是敦煌出土的佚名《歷代法寶記》（774年間撰）和唐·宗密《圓覺經大疏鈔》卷二之上。後來禪宗著名的《碧岩錄》把它作爲第一則‘頌古’流傳。以後，它便成爲禪門衆所周知的公案了。<#>達摩晚年的事迹，各傳都未明確記載。後人傳說他遇毒而逝，葬于熊耳山（今河南宜陽縣），但又傳魏使宋雲自西域回國時遇達摩于嶔嶺。達摩手携只履翩翩獨逝。所以又有‘只履西歸’的傳說。<#>達摩的禪法，據敦煌出土資料，古來作爲達摩學說而傳的許多著述之中，只有‘二入四行說’似乎是達摩真正思想所在。唐·淨覺《楞伽師資記》的〈達摩傳〉中有‘略辨大乘入道四行’，由達摩弟子曇林記錄而傳出。據曇林的序文說，他把達摩的言行集成一卷，名爲《達摩論》；而達摩爲坐禪衆撰《釋楞伽要義》一卷，亦名爲《達摩論》。這兩論文理圓淨，當時流行很廣。<#>現在一般作爲達摩學說的有《少室六門集》上下二卷，即︰〈心經頌〉、〈破相論〉（一名〈觀心論〉）、〈二種入〉、〈安心法門〉、〈悟性論〉、〈血脉論〉六種。還有敦煌出土的《達摩和尚絕觀論》、《釋菩提達摩無心論》、《南天竺菩提達摩禪師觀門》（一名《大乘法論》）等，以及朝鮮梵魚寺所刻《禪門攝要》上下二卷，日本·鈴木大拙校刊《少室逸書》所收關于達摩諸論文。這些著述內容大致都差不多。<#>達摩‘二入四行’的禪法，是以‘壁觀’法門爲中心。唐·宗密《禪源諸詮集都序》卷上之二載（大正48·403c）︰‘達摩以壁觀教人安心雲，外止諸緣，內心無喘，心如墻壁，可以入道，豈不正是坐禪之法？’所謂二入是‘理入’和‘行入’，理入是屬于教的理論思考，行入是屬于實踐，即禪法的理論和實踐相結合的教義。<#>理入和行入的名稱，見于北凉所譯《金剛三昧經》〈入實際品〉第五。但《金剛三昧經》說的理入是‘覺觀’，而‘壁觀’是達摩傳出的獨特禪法。道宣在《續高僧傳》卷二十〈習禪篇〉末對達摩禪法的評價說（大正 50·596c）︰‘大乘壁觀，功業最高，在世學流，歸仰如市。’<#>壁觀禪法的特點在于‘藉教悟宗’，即啓發信仰時不離聖教的標準，構成信仰以後教人‘不隨于文教’，即不再憑藉言教的意思。二入之中以理入爲主，行入爲助。<#>後世佛教以‘教外別傳、不立文字’爲達摩禪法的標志，因它直以究明佛心爲參禪的最後目的，所以又稱禪宗爲‘佛心宗’。又有人因達摩專以《楞伽經》授人以爲參禪印證，因而稱它爲‘楞伽宗’。<#>達摩的師承已無可考，後人爲追溯傳統遂有種種說法。《楞伽師資記》推求那跋陀羅爲初祖，菩提達摩爲二世，下以神秀爲七世。神會堅持南宗爲正統，肯定達摩爲中國禪宗初祖，主張自達摩──慧可──僧璨──道信──弘忍──慧能六代是一脉相承的。吉迦夜、曇曜譯《付法藏因緣傳》等又有西天世系的說法。唐·智炬《寶林傳》（成于801年）以印度自迦葉傳至師子比丘爲二十四世，繼以婆舍斯多、不如蜜多、般若多羅至菩提達摩爲二十八世。此說爲五代南唐泉州靜、筠二師所集《祖堂集》（成于952年）、永明延壽《宗鏡錄》（成于957年）所繼承，又爲宋·道原《景德傳燈錄》（成于1004年）和契嵩《傳法正宗記》（成于1061年）所依用，後來即成爲禪宗的正統說。<#>達摩的弟子有慧可、道育、僧（一作‘道’）副和曇林等。<#>道育，一作慧育，他和慧可一同親事達摩四、五年，是達摩最初及門弟子之一。他從達摩學了禪法，專重個人內心修持而少對人講說。他的事迹已不明，只有《景德傳燈錄》卷三等記達摩臨終時自許慧可得髓、道育得骨、尼總持得肉、道副（即僧副）得皮的傳說，可以想見其禪學程度之一斑。<#>僧副，俗姓王，太原祁縣人，是達摩剃度的弟子。南齊·建武（494～497）年間住鍾山（今南京）定林下寺。他忻慕岷嶺峨眉的勝景，趁蕭淵藻出鎮蜀部（今四川）時隨從入蜀，因而使禪法流行四川。後來又回金陵（今南京），普通五年（524）寂于金陵開善寺，年六十一歲。<#>曇林自稱是達摩的弟子，曾記錄過達摩的‘二入四行說’。〈慧可傳〉中稱他爲林法師。北魏·永平元年至東魏·武定元年（508～543）之間，他在洛陽和鄴都參與譯經事業，在菩提流支、佛陀扇多、瞿曇般若流支、毗目智仙等譯場任筆受，是當時參加譯經的重要人物。他博學善講，在鄴都常講《勝鬘經》。周武滅法期間，他與慧可共同護持經典，被砍掉一臂，人稱‘無臂林’。曇林早年雖曾親近達摩，但他以禪法與義學幷重，因此後世所傳達摩臨終對在側弟子們分別印可得皮、肉、骨、髓的說法，沒有提及曇林。曇林在傳承達摩禪法上所記的《略辨大乘入道四行（觀）》于中國禪學史上留下了不朽的業績。（林子青）<#>菩提達磨<#>◎附一︰湯用彤《漢魏兩晋南北朝佛教史》第十九章（摘錄）<#>魏世禪師以菩提達摩爲有深智慧，而其影響亦最大。達摩稱爲中國禪宗之初祖。唐代時晚出禪宗史記，所叙達摩平生，不可盡信。茲姑不詳辨。惟今日所存最可據之菩提達摩史記有二。一爲楊炫之《洛陽伽藍記》所載。一爲道宣《續僧傳》之〈菩提達摩傳〉。楊炫之約與達摩同時，道宣去之亦不遠。而達摩之學說，則有曇琳所記之〈入道四行〉。此文爲道宣引用。知其在唐初以前即有之，應非僞造。茲據此諸書，略述菩提達摩之平生及學說如下。<#>菩提達摩者，南天竺人，或雲波斯人。神慧疏朗，聞皆曉悟。志存大乘，冥心虛寂，通微徹數，定學高之。其來中國初達宋境南越，末又北度至魏。<#>在洛見永寧寺之壯麗，自雲年百五十歲，曆涉諸國，靡不周遍。而此寺精麗，遍閻浮所無也。極佛境界，亦未有此。口唱南無，合掌連日。又嘗見洛陽修梵寺金剛，亦稱爲得其真相。達摩先游嵩洛。或曾至鄴。隨其所止，誨以禪教。常以四卷《楞伽》授學者，以天平年（534～537）前滅化洛濱。或雲，遇毒卒。（中略）<#>菩提達摩以四卷《楞伽》授慧可曰︰‘我觀漢地，惟有此經。仁者依行，自得度世。’可禪師每依此經說法，那、滿等師，常賫四卷《楞伽》以爲法要。可師後裔，盛習此經。達摩一派，因稱爲楞伽師。按《續僧傳》〈法沖傳〉雲，沖先于三論師慧皓聽《大品》、三論、《楞伽》。又以《楞伽》奧典，沉淪日久，所在追訪。<#>‘又遇可師親傳授者，依“南天竺一乘宗”講之。（中略）其經本是宋代求那跋陀羅三藏翻，慧觀法師筆受。故其文理克諧，行質相貫。專唯念慧，不在話言。于後達摩禪師傳之南北，忘言忘念，無得正觀爲宗。後行中原，慧可禪師，創得綱紐，魏境文學，多不齒之。領宗得意者，時能啓悟。’<#>據此達摩一脉，宗奉宋譯《楞伽》。其學頗與時人不同。因遭譏議。慧可後裔亦自知其法頗與世異。其講《楞伽》，謂依‘南天竺一乘宗’，則知當世講者，或有不依此宗者。又〈法沖傳〉叙《楞伽》師承，謂有遷禪師出《疏》四卷，尚德律師出《入楞伽疏》十卷，均‘不承可師，自依《攝論》。’則‘依《攝論》’者‘不承慧可’，亦即非‘依南天竺一乘宗’也。故此‘南天竺一乘宗’者，自有其玄旨，與遷禪師等之依《攝論》者不同。而其玄旨何在，大爲可注意之事。<#>‘南天竺一乘宗’即上承《般若》法性之義。何以言之。南天竺者，乃龍樹空王發祥之域。佛法自大衆部之小空，以至《般若》之大空，均源出南印度。達摩據《續傳》本南天竺人，故受地方學風之影響。龍樹之學，出于《般若》。掃盡封執，直證實相。此大乘之極詣。不但與小乘執有者異趣，且與大乘言有者亦殊途。《續僧傳》〈習禪篇〉論僧稠與達摩兩宗之禪法曰︰‘然而觀彼兩宗，即乘之二軌也，稠懷念處，清範可崇。摩法虛宗，玄旨幽賾。可崇則情事易顯。幽賾則理性難通。’《續傳》言僧稠習《涅槃》聖行，四念處法。此謂稠師依《涅槃經》〈聖行品〉所載四念處法以修心。《涅槃》雖爲大經，而四念處法則原爲小乘最勝之方便。僧稠特重四念處法，故與達摩取法于大乘虛宗者不同。故曰，即乘之二軌也。四念處法，觀身、觀受、觀心、觀法，其階藉所由，步驟井然。故情事甚顯，而易于遵行。大乘虛宗，以無分別智，無所得心，悟入實相。依此正觀，立證菩提。故其旨玄妙幽賾。由常人視之，其理難通，必領宗得意，乃能啓悟也。<#>《楞伽經》者，所明在無相之虛宗。雖亦爲法相有宗之典籍。但其說法，處處著眼在破除妄想，顯示實相。妄想者如諸執障，有無等戲論。實相者體用一如，即真如法身，亦即涅槃。菩提達摩主行禪觀法，證知真如。因須契合無相之真如，故觀行在乎遣蕩一切諸相。必罪福幷舍，空有兼忘。必心無所得，必忘言絕慮。故道宣論又有曰︰<#>‘屬有菩提達摩者，神化居宗，闡導江洛。大乘壁觀，功業最高。（中略）審其所慕，則遣蕩之志存焉。觀其立言，罪福之宗兩舍。詳夫真俗雙翼，空有二輪，帝網之所不拘，愛見莫之能引。靜慮籌此，故絕言乎。’<#>達摩所修大乘禪法，名曰壁觀。達摩所證，則真俗不二之中道。壁觀者喻如墻壁，中直不移，心無執著，遣蕩一切執見。中道所詮，即無相之實相。以無著之心，契彼真實之理。達摩禪法，旨在于此。<#>然所謂契者，相應之謂。不二則相應。彼無著之心，與夫真實之理，本無內外。故達摩又拈出心性一義。心性者，即實相，即真如，即涅槃，幷非二也。密宗曰，達摩但說心。心性一義，乃達摩說法之特點。而與後來禪宗有最要之關係。（中略）<#>菩提達摩以四卷《楞伽》授學者。大鑒慧能則偏重《金剛般若》。由此似若古今禪學之別在法相與法性。然而不然。達摩玄旨，本爲《般若》法性宗義。在史實上，此有六證。(1)攝山慧布，三論名師，幷重禪法。于鄴遇慧可，便以言悟其意。可曰，法師所述，可謂破我除見，莫過此也。(2)三論師興皇法朗教人宗旨，在于無得。達摩所教《楞伽》，亦以‘忘言忘念無得正觀爲宗’。(3)道信教人念《般若》。(4)法融禪師，受學于三論元匠茅山大明法師。而禪宗人認融爲牛頭宗初祖。此雖不確，然《三論》與禪之契合可知。(5)慧命禪師，曾著《大品義章》。其所作〈詳玄賦〉載于《廣弘明集》中。而禪宗之《楞伽師資記》，誤以爲僧璨所作。可見宗《般若經》之慧命，與楞伽師之僧璨，義理上原少異致。(6)法沖，楞伽師也。然初學于三論宗安州慧皓，後學慧可之《楞伽經》義。<#>據上六事，可知北方禪宗與攝山三論有默契處。二者均法性宗義，幷崇禪法。達摩禪法得廣播南方，未始非已有三論之流行爲之先容也。且般若經典由于攝山諸師，而盛行于南方。禪宗在弘忍之後，轉崇《金剛般若》，亦因其受南方風氣之影響也。再者達摩原以《楞伽經》能顯示無相之虛宗，故以授學者。其後此宗禪師亦皆依此典說法。然世人能得意者少，滯文者多。是以此宗後裔每失無相之本義，而複于心上著相。至四世之後，此經遂亦變成名相。于是哲人之慧一變而爲經師之學，因而去達摩之宗愈遠。《金剛般若》者言簡意深。意深者謂其賅括虛宗之妙旨。言簡者則解釋自由而可不拘于文字。故大鑒禪師舍《楞伽》而取《金剛》，亦是學問演進之自然趨勢。由此言之，則六祖謂爲革命，亦可稱爲中興。革命者只在其指斥北宗經師名相之學。而中興者上追達摩，力求‘領宗得意’，而發揚‘南天竺一乘宗’本來之精神也。<#>◎附二︰印順《中國禪宗史》第一章第一節（摘錄）<#>菩提達摩，簡稱達摩。在後代禪者的傳說中，也有不同的名字。神會（762卒）的《菩提達摩南宗定是非論》（此下簡稱《南宗定是非論》），也是稱爲菩提達摩的。神會引〈禪經序〉來證明房提達摩的傳承，如《神會和尚遺集》（此下簡稱《神會集》，依民國五十七年新印本）所說，神會是以〈禪經序〉的達摩多羅爲菩提達摩的。因爲這樣，在傳說中，或稱爲菩提達摩，或稱爲達摩多羅。774年頃作的《歷代法寶記》，就綜合而稱爲菩提達摩多羅。這是傳說中的混亂糅合，幷非到中國來傳禪的菩提達摩，有這些不同的名字。菩提達摩與達摩多羅，被傳說爲同一人。達摩多羅或譯爲達磨多羅，菩提達摩也就被寫爲菩提達磨了。 Dharma，古來音譯爲達摩（或曇摩）。譯爲達磨，是始于宋·元嘉（430前後）年間譯出的《雜阿毗曇心論》。《雜阿毗曇心論》是達磨（即曇摩）多羅──法救論師造的。曇磨多羅論師與達摩多羅禪師，也有被誤作同一人的。如梁·僧祐（518 卒）《出三藏記集》卷十二〈薩婆多部記目錄序〉，所載（北方）長安齊公寺所傳，仍作曇摩多羅（禪師），而僧祐（南方）《舊記》所傳五十三人中，就寫作達磨多羅了（大正55·89a）。神會（在北方）還寫作達摩多羅與菩提達摩，而神會下別系，與東方有關的（781撰）《曹溪別傳》，就寫作達磨多羅。洪州（馬大師）門下（801）所撰，與江東有關的《雙峰山曹侯溪寶林傳》（此下簡稱《寶林傳》），就寫爲菩提達磨了。從此，菩提達摩被改寫爲菩提達磨，成爲後代禪門的定論。達摩而改寫爲達磨，可說是以新譯來改正舊譯。然從傳寫的變化來看，表示了南方禪的興盛，勝過了北方，南方傳說的成爲禪門定論。（中略）達摩傳《楞伽》的如來（藏）禪，而引用《般若》與《維摩詰經》，可能與達摩的曾在江南留住有關。<#>《楞伽師資記》說︰還有一部十二三紙的《釋楞伽要義》，現已佚失。從前傳入日本的，有《大乘楞伽正宗决》一卷，也許就是這一部。當時，還有被認爲僞造的三卷本《達摩論》，內容不明。現在，被傳說爲達摩造而流傳下來的，也還不少。其中，如〈破相論〉一名〈觀心論〉、〈絕觀論〉、〈信心銘〉，這都可證明爲別人造的。現存的〈悟性論〉、〈血脉論〉等，爲後代禪者所造。沒有標明造論者的名字，這才被誤傳爲達摩論了。達摩在中國的名望越大，附會爲達摩造的越多。道藏有《達摩大師住世留形內心妙用訣》一卷，達摩被傳說爲長生不死的仙人了。世俗流傳有《達磨易筋經》、《達磨一掌金》，達摩竟被傳說爲武俠、占卜之流了！這真是盛名之累。<#>［參考資料］　《續高僧傳》卷十六；金鶴沖《菩提達磨大師傳》；《禪學論文集》二、《禪宗史實考辨》（《現代佛教學術叢刊》{3}、{4}）；胡適〈菩提達磨考〉（《胡適禪學案》第一部）；忽滑穀快天《禪學思想史》上卷；鈴木大拙《禪宗思想史研究》卷二；柳田聖山《達磨の語錄》；宇井伯壽《禪宗史研究》；RuthFuller Sasaki and Heinrich Dumoulin《The Develop-ment of Chinese Zen》。<#>


meanings:
(?-528/536) Tổ thứ 28 của Ấn Độ và là Sơ Tổ Thiền tông Trung Quốc. Ngài là con trai thứ ba của Quốc vương nước Hương Chí, thuộc Nam Thiên Trúc, học đạo với Tổ Bát-nhã-đa-la và kế thừa Tổ. Đời Lương Võ Đế, năm 520 Ngài vượt biển đến tỉnh Quảng Đông Trung Quốc, vua Võ Đế sai sứ rước ngài đến kinh đô Kiến Nghiệp. Qua cuộc đối thoại với vua, thấy không khế hợp, Ngài liền qua sông đến đất Nguỵ, dừng ở chùa Thiếu Lâm, ngồi thiền xoay mặt vào vách, người thời ấy không hiểu ý, gọi ngài là vị Bà-la-môn ngó vách. Bấy giờ có sư Thần Quang vì cầu pháp với ngài nên chặt tay. Ngài cảm kích trước lòng thành của Sư liền truyền pháp an tâm, trao sư tâm ấn Thiền tông, đổi tên sư là Huệ Khả. Được 9 năm, ngài phó chúc chỗ thâm diệu của Thiền tông, trao y bát và kinh Lăng-già 4 quyển cho Huệ Khả. Không bao lâu, ngài thị tịch và được an táng tại chùa Thiếu Lâm núi Hùng Nhĩ. Vua Lương Võ Đế xưng ngài là Thánh Trụ Đại Sư, Đường Đại Tông ban thuỵ hiệu Viên Giác Đại Sư. Về đệ tử, ngoài Huệ Khả ra còn có các vị: Đạo Dục Tăng Phó, Đàm Lâm v.v... Vì pháp thiền, ngài đề xướng phương pháp tu hành gồm Lí nhập và Hạnh nhập. Tác phẩm: Thiếu Thất Lục Môn, 1 quyển.


vietnamese:
bồ đề đạt ma nam tông định thị phi luận <tttđ>

meanings:
Luận nghị, không chia quyển, do Thần Hội thuật vào đời Đường, Độc Cô Bái ghi và viết lời tựa. Đây là quyển còn sót lại (mất nửa phần sau) của bản chép tay ở Đôn Hoàng, ghi chép lại việc biện luận chính tà, thị phi giữa Thần Hội (đại diện cho Nam Tông) và Sùng Viễn (đại diện cho Bắc Tông) tại đại hội Vô Già tổ chức ở chùa Đại Vân, Hoạt Đài, Hà Nam. Toàn thiên sử dụng hình thức vấn đáp. Bài tựa của Độc Cô Bái cũng dùng hình thức vấn đáp, nội dung chính của nó cũng là ghi chép lại những lời nói của Thần Hội. Thiên giữa chỉ ra: »Đạt-ma muốn khai Tri kiến Phật cho là phải thầm khế hợp nên truyền một tấm ca-sa, cho là pháp tín nên trao cho Huệ Khả, Huệ Khả truyền lại Tăng Xán, Tăng Xán truyền lại Đạo Tín, Đạo Tín truyền lại Hoằng Nhẫn, Hoằng Nhẫn truyền lại Huệ Năng, 6 đời Tổ sư truyền nhau, liên tục không dứt. Thần Hội đã dựng lên ngọn cờ tiên tiến, chứng cứ xác đáng về thế phổ chính tông của 6 đời Tổ sư Thiền tông Trung Hoa. Việc này đối với những vị tự xưng Bắc Tông là Chính thống chính là một đòn đả kích trí mạng, và có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của Thiền tông đời sau. Sách này được xếp vào »Thần Hội Hoà thượng di tập« do Hồ Thích hiệu đính bản Đôn Hoàng (được chép tay vào đời Đường).


meanings:
(person) An eponym of Vajrabodhi         金剛智


meanings:
（梵 bodhi-sattva，巴 bodhi-satta，藏 byaṅ-chub-sems dpaḥ）指志求佛果者。即求無上菩提，利益衆生，修諸波羅蜜行，當來可成佛之大心衆生。爲三乘之一，十界之一。‘菩薩’爲‘菩提薩埵’的略稱，又作菩提索多、冒地薩怛縛、扶薩；意譯覺有情、道衆生、道心衆生、開士。有時菩薩亦被尊稱爲‘大士’，即梵語mahāsat-tva（巴mahāsatta）的意譯。音譯爲‘摩呵薩埵’或‘摩呵薩’。雖然佛陀有時亦被尊稱爲‘大士’，然此‘大士’系梵語mahāpurusa（巴mahāpurisa）之漢譯，與mahāsattva不同。此外，由于菩薩是佛位的繼承者，因此亦被尊稱爲‘法王子’（Kumārabhūta），此詞音譯究摩羅浮多，意譯又作‘童真’。<#>關于‘菩薩’一詞的名義，《注維摩經》卷一僧肇釋雲（大正38·328b）︰‘菩提，佛道名也；薩埵，秦言大心衆生。有大心入佛道，名菩提薩埵。’《四分律飾宗記》卷七（本）引《大毗婆沙論》卷一七六，而謂此語有二義（卍續 66·411下）︰<#>‘此薩埵未得阿耨多羅三藐三菩提時，以增上意樂，恒隨順菩提，趣向菩提，親近菩提，愛樂菩提，尊重菩提，渴仰菩提，求證欲證，不懈不息，于菩提中心無暫舍，是故名爲菩提薩埵。複次，薩埵是勇猛義，未得阿耨菩提時，恒于菩提精進勇猛，求欲速證，是故名爲菩提薩埵。’<#>此外，該書又引《佛地論》卷三而立三義，即(1)謂諸薩埵求菩提故；(2)緣菩提薩埵爲境，故名菩薩，具足自利利他，大願求大菩提利有情故；(3)薩埵是勇猛義，精進勇猛求大菩提，故名菩薩。<#>另外，《大智度論》卷四雲（大正25·86a）︰<#>‘菩提名諸佛道，薩埵名成衆生或大心。是人諸佛道功德，盡欲得其心、不可斷、不可破，如金剛山，是名大心。（中略）菩薩心自利利他故，度一切衆生故，知一切法實性故，行阿耨多羅三藐三菩提道故，爲一切賢聖所稱贊故，是名菩提薩埵。（中略）有大誓願心不可動，精進不退，以是三事名爲菩提薩埵。’<#>《華嚴經大疏鈔》卷一（下）亦以三義釋之，即(1)菩提是所求佛果，薩埵是所化衆生，即悲智所緣境，由境立名，故名菩薩；(2)菩提是所求果，薩埵是能求人，能所合目，故名菩薩；(3)薩埵此雲勇猛，謂于大菩提求勇猛故。<#>菩薩有上求菩提（自利）、下化衆生（利他）二種任務。但亦有發心求菩提而進五十二位階的上求菩提菩薩，與致力救濟衆生、下化衆生之菩薩，前者是本來的菩薩，後者是應化身之佛。觀世音菩薩、地藏菩薩等即屬于後者。至于前者，依小乘的看法，是指釋尊及過去佛之前生的修行時代；至于大乘之菩薩，則系指發大心入佛道，起四弘誓願，修六波羅蜜者。大乘以爲，不論出家在家之男女菩薩，皆須曆三阿僧祇百大劫，經四十一位或五十二位（十信、十住、十行、十回向、十地、等覺、妙覺）等階級。自古以來，被稱爲菩薩的實在人物，印度有馬鳴、龍樹、提婆、無著、世親等，中國有竺法護被稱爲敦煌菩薩，日本有從朝廷受賜菩薩號者，如行基菩薩、大悲菩薩（覺盛）等。<#>菩薩依悟解之或深或淺而有不同的階位。此外尚有多種分類，如《心地觀經》卷七謂菩薩分出家、在家二種（大正3·322b）︰<#>‘在家菩薩爲欲化導淫室、屠肆，皆得親近。出家菩薩則不如是。然此菩薩各有九品。上根三品皆住蘭若，無間精進，利益有情。中下二根諸菩薩等，隨宜所住，方處不定，或住蘭若，或居聚落，隨緣利益，安穩衆生。’<#>《大智度論》卷七亦謂有居家、出家兩種菩薩。善守等十六菩薩是居家菩薩；慈氏、妙德菩薩等是出家菩薩。同書卷四又分不退菩薩、退轉菩薩；卷四十一分坐禪、誦經兩種菩薩；卷七十四分生死肉身、法性生身；卷九十三分大力菩薩、新發意菩薩，又謂求佛道者有上、中、下三種，幷列初發意、阿鞞跋致（不退）與最後身三種。<#>◎附一︰霍韜晦〈菩薩〉（摘錄自《佛教的現代智慧》）<#>菩提，‘菩提薩埵’的略稱，原文蓋從梵語bodhī-sattva的俗語形bodhisatta音譯。在這個複合詞中，bodhi（菩提）表‘覺’或‘智慧’；sattva原來是‘存在者’的意思，引申爲‘人’或‘衆生’，因此整個複合詞的涵義，就是指那種追求圓滿智慧以體證真理的修行者（參看窺基《法華玄贊》卷二）。簡單來說，也就是求道的人。舊譯‘覺有情’，即涵示了這種意義。<#>從歷史上看，‘菩薩’這個名稱最先爲釋迦牟尼在成道前所專用，也是早期佛弟子由原始佛教到部派佛教對成道前的釋迦牟尼的稱。釋迦爲了成佛，作了種種努力，亦受了無數的考驗，這些努力和考驗都是在對向成佛的道路上發生的，因此應有一概念來點出它的意義；同時依據佛弟子的想法，這種遭遇即顯示出釋迦的生命與一般人不同。所以‘菩薩’的稱呼，是釋迦求道生涯的總括，也是釋迦求道實踐的表現，非他人所能有。在這種想法之下，釋迦的求道生涯日漸豐富，故事愈演愈長，結果形成了特有的佛傳文學（jātaka，本生譚）。說佛陀前生曾爲鹿王、猴王、象王、兔王、轉輪聖王等等，其中有許多都是從印度古代神話取材的，成爲今日研究印度古代社會的重要材料。<#>在這些故事之中，最重要的一節，是燃燈佛（Dipaṅkara）授記的傳說。這追溯到四阿僧祇劫前，釋迦尚爲一婆羅門青年，名叫善慧（Sumati），以七莖之花供養燃燈佛，于是獲得授記（預作標記）︰將來必可作佛。釋迦的菩薩活動就是這樣開始的。今天看來，授記的故事雖然是神話，但却暗示了只有立下决心求取正覺的人才能成佛，才能得到佛的授記。所以大乘佛教審决衆生是否菩薩，即以‘發心’（發求受耨多羅三藐三菩提之心）爲界。<#>燃燈授記的故事所獲得的另一個啓發，就是佛的多數性︰佛幷非釋迦一人。由佛的多數性即可以推知菩薩的多數性；菩薩亦非釋迦一人。這樣任何人都可以重演燃燈佛與釋迦佛的道路，而當來作佛。大乘佛教的菩薩觀念就是這樣産生的︰一方面，是從釋迦本生故事的神話世界進至另一規模更宏大的神話世界，由七佛進至二十四佛，再進至有無量佛的存在，而圍繞諸佛的菩薩如文殊、普賢、觀世音、大勢至、彌勒等亦紛紛登場，幷且有其神通故事，而爲信徒所敬拜。另一方面，則從神話世界下降至現實人生，認爲凡依大乘佛教教義，决心實踐成佛道路的人就是菩薩，于是歷史上的人物，如龍樹（Nāgārjuna）、提婆（Āryade-va）、無著（Asaṅga）、世親（Vasubandhu）等都是菩薩。再進一步，更普及至一切衆生，認爲一切衆生最後皆得成佛，而佛的本懷也是如此，所以一切衆生都是走在成佛道路上的人，一切衆生終極地說都是菩薩。這樣就和種性和佛性的觀念相通。相通的結果，對‘菩薩’語義的瞭解亦有了不同，菩薩成爲一有覺性的存在或在本質上就是覺性，以覺爲性；衆生即是一潜在的佛。另外，從菩薩的救度活動上看，他一方面自利，求取菩提（bodhi），一方面利他，教化衆生（sattva），中國傳統所謂‘上求下化’；自利利他即成爲菩薩活動的標志。後期經典，更强調菩薩利他的一面，菩薩形象完全落在與衆生的關係上說。除自己常行六度（布施、持戒、忍辱、精進、禪定、智慧）、四攝之外（布施、愛語、利他、同事。按︰六度四攝都是菩薩實踐的德目），更設有種種的方便法門，以對機成教，終無厭倦。這種精神，傳至中國，更形成圓教。天臺宗所謂︰‘張大教網，■法界海，漉人天魚，置涅槃岸’（智顗《法華文句》卷一。華嚴亦有相類似的講法，見法藏《華嚴一乘教義分齊章》），這就把菩薩的積極救世的精神表露無遺，印度大乘佛教的産生原來也是出于這種精神的推動。<#>菩薩由初發心以至成佛，須經長遠之修行歷程，以次第升進其生命境界，幷滅種種障，遂有種種的階位可說。這些階位，隨著經典性格及出現時代之不同，詳略亦異。一般說法，是以《菩薩瓔珞本業經》的六種性五十二位說爲整齊而有代表性，如下︰<#>                ┌信心、念心、精進心、慧心、定心、不退<#>        ┌十  信┤<#>        │      └心、回向心、護心、舍心、願心<#>        │      ┌發心住、治地心住、修行心住、生貴心住<#>        ├十  住┤、方便心住、正心住、不退心住、童真心<#>        │      └住、法王子心住、灌頂心住………習種性<#>        │      ┌歡喜心行、饒益心行、無嗔恨心行、無盡<#>        ├十  行┤心行、離痴亂心行、善現心行、無著心行<#>        │      │、尊重心行、善法心行、真實心行………<#>        │      └………………………………………性種性<#>        │      ┌救護一切衆生離相回向心、不壞回向心、<#>        │      │等一切佛回向心、至一切處回向心、無盡<#>五十二位┼十回向┤功德回向心、隨順平等善根回向心、隨順<#>        │      │等觀一切衆生回向心、如相回向心、無縛<#>        │      └解脫回向心、法界無量回向心……道種性<#>        │      ┌四無量心（歡喜地）、十善心（離垢地）<#>        │      │、明光心（發光地）、焰慧心（焰慧地）<#>        │      │、大勝心（難勝地）、現前心（現前地）<#>        ├十  地┤、無生心（遠行地）、不思議心（不動地<#>        │      │）、慧光心（善慧地）、受位心（法雲地<#>        │      │）（按：本段括弧內譯名依《華嚴經》）<#>        │      └………………………………………聖種性<#>        ├等  覺─入法界心……………………………等覺性<#>        └妙  覺─寂滅心………………………………妙覺性<#>以上這五十二位，可以看出，完全是從心上升進，因此亦名五十二心。天臺宗認爲，此五十二位，亦可以用來表示主體對客觀存在體證的差距，另立‘六即’配列如下︰<#>              ┌理即<#>        外凡─┤<#>              └名字即<#>              ┌觀行即<#>十信──內凡─┤<#>              └相似即<#>十住─┐<#>十行─┼三賢位┐<#>十回向┘      ├分真即<#>十地─┐      │<#>      ├因位─┘<#>等覺─┘<#>妙覺──果位──究竟即<#>此中‘即’的意義，是顯示主客不二，存在之絕對籠罩性（知禮《十不二門指要鈔》，所謂‘直須當體全是，方名爲即’）。但在實踐上，學者最先完全不知，這就是‘理即’（理上如此），進爲知識上的對象（名字即），然後以止觀踐證語言（觀行即），漸漸明朗，仿佛得之（相似即），但仍未親證。及信心堅定，永不退轉，真實存在逐步展現（分真即，亦名分證即），最後全部顯豁，吞沒主體而爲絕對的一（究竟即）。<#>若依《大乘起信論》，則所顯露的幷非客觀存在，而是主體的超越本質──本覺，所以另說有四位︰不覺（相當于前三即）、相似覺、隨分覺、究竟覺。這是思想的前提不同而引致其實踐論內容改動的例子。至于其他經典宗派，則大體上是據《瓔珞經》之五十二位增减。如《仁王般若經》略去‘等覺’而說五十一位，《首楞嚴經》則先說‘幹慧地’，複于十回向之後加入暖、頂、忍、世第一法等四種禪觀境界（四善根）而爲五十七位。此外，華嚴始教說五十一位，華嚴終教則略去十信位而主四十一位。《成唯識論》則以地前四十心攝屬資糧位（據《述記》說），四善根攝屬加行位，十地之初爲通達位，複由初地住心至十地出心爲修習位；此修習位之末段，爲金剛喻定，能頓斷一切俱生我執、俱生法執，即至究竟位而成佛。此中諸經教之開合情形，可如下表︰<#>┌──────┬──────┬──────┬──────┬─────┐<#>│   瓔珞經   │   仁王經   │   華嚴經   │  首楞嚴經  │成唯識論  │<#>│（五十二位）│（五十一位）│（四十一位）│（五十七位）│（五位）  │<#>├──────┼──────┼──────┼──────┼─────┤<#>│            │            │            │幹慧地      │          │<#>├──────┼──────┼──────┼──────┼─────┤<#>│十信        │十信        │            │十信        │          │<#>├──────┼──────┼──────┼──────┤          │<#>│十住        │十住        │十住        │十住        │          │<#>├──────┼──────┼──────┼──────┤資糧位    │<#>│十行        │十行        │十行        │十行        │          │<#>├──────┼──────┼──────┼──────┤          │<#>│十回向      │十回向      │十回向      │十回向      │          │<#>├──────┼──────┼──────┼──────┼─────┤<#>│            │            │            │四善根      │加行位    │<#>├──────┼──────┼──────┼──────┼─────┤<#>│            │            │            │            │通達位（初│<#>│            │            │            │            │地入心）  │<#>│十地        │十地        │十地        │十地        ├─────┤<#>│            │            │            │            │修習位（初│<#>│            │            │            │            │地住心以後│<#>│            │            │            │            │）        │<#>├──────┼──────┼──────┼──────┼─────┤<#>│等覺        │            │            │等覺        │          │<#>├──────┼──────┼──────┼──────┤究竟位    │<#>│妙覺        │佛地        │佛地        │妙覺        │          │<#>└──────┴──────┴──────┴──────┴─────┘<#>◎附二︰印順《成佛之道》第五章（摘錄）<#>頌文︰‘發心名菩薩，衆生之上首。世出世功德，悉由菩薩有。’<#>解說︰約一切法空性說，一切衆生有佛性，但幷不因此說一切衆生是菩薩。要‘發’菩提‘心’，才‘名’爲‘菩薩’。菩薩，是梵語菩提薩埵的簡譯，意義爲‘覺有情’，從上求菩提（覺），下化衆生（有情）得名。也可解說爲︰求大菩提的有情。發了菩提心，就是菩薩。菩薩是修學大乘道的通稱，從初學，久學到最後身菩薩，真是淺深萬h 。但一般人總是想到觀音等大菩薩，這才不敢自稱菩薩了。初發心菩薩，雖還沒有大功德，可是已經是一切‘衆生之上首’；不但爲凡夫，而且爲二乘賢聖所尊敬了。經中比喻爲︰如王子初生，就爲耆年的大臣所尊敬；獅子兒出生，就爲百獸所畏敬；迦陵頻伽鳥在殼中，音聲已勝過了一切鳥類；新月的微明，就爲人類所愛敬。菩薩發心以來，就是這樣可尊可敬的，大菩薩們是更不必說了。爲什麽這樣呢？因爲‘世出世’間的一切‘功德’，‘悉由菩薩’而‘有’的。這是說︰世間善法、聲聞緣覺等善法，都依佛菩薩而有；佛功德也是依菩薩而有的──所以菩薩爲一切善法的根源。以世間善法來說，如說︰‘菩薩受身種種，或時受業因緣身，或時受變化身，于世間教化，說諸善法及世界法、王法、世俗法’等。有些修菩薩行而暫時失敗了的，名‘敗壞菩薩，亦有悲心。治以國法，無所貪利；雖有所惱，所安者多，治一惡人以成一家’等。菩薩爲一切善法的根源，可尊可敬，而菩薩是從發菩提心而來的。所以大乘經中，無邊贊嘆菩提心的功德，說他是‘一切佛法種子’。<#>初發菩提心，重在立定上求佛道，下化衆生的大誓願，名爲‘願菩提心’。廣說如四弘誓願︰‘無邊衆生誓願度，無盡煩惱誓願斷，無量法門誓願學，無上佛道誓願成。’但是發菩提心，幷非偶然想起成佛利生，而是要一番修習，達到堅固成就的。菩提心的修習，爲修學大乘道，趣入大乘道的第一要著。菩提心從慈悲心起︰或是緣慈母的孝敬救度，擴大到願度一切衆生，而上求佛道；或是設想他人與自己一樣，利濟衆生應如愛護自己一樣，進修到願意爲利他而犧牲自己。修菩提心的動機、方法，近于儒家的仁道、恕道。但菩提心修習圓滿成就，深廣是與世間法大大不同的。這是大乘道的基石，修學大乘道的，應先多多的修學！<#>頌文︰‘菩薩之所乘，菩提心相應，慈悲爲上首，空慧是方便。依此三要門，善修一切行；一切行皆入，成佛之一乘。’<#>解說︰趣入大乘道的不同根性、佛性、發菩提心的尊勝，都已說到了。大乘道，發願以後，就應該見于實行。說到菩薩的正行，就要先論到菩薩行所不可少的要素。聲聞乘與緣覺乘，是通于因果的。但大乘中，重于因行的，名菩薩乘；重于果德的，名佛乘。因圓果滿，爲大乘法的全體。現在從成佛之道──因行來說，大乘是‘菩薩’‘所乘’的法門；依此法門，從凡夫地而趣入大菩提，也叫一切智海。菩薩行中，不論修持什麽，有必不可少的三要則。例如布施，(1)要與‘菩提心相應’，就是爲了上求下化的志願而布施。(2)施時要以‘慈悲’心‘爲上首’，爲先導，就是從慈悲心而引發布施。(3)法‘空慧是方便’，方便是善巧的別名。如不著施者，受者，所施的物件，名爲有方便。如沒有法空慧，著相布施，名爲不善巧，無方便，不能出離生死，而趣向一切智海。可以說︰菩提心是志願所在，慈悲心是動機，法空慧是做事的技巧。如‘依此三要門’爲本，‘善’巧的‘修’習‘一切行’︰世間善法的五戒、十善、三福業也好；出世善法的四諦、緣起、三學、八正道、三十七道品也好；大乘法的六度、四攝、百八三昧、四十二字門等也好︰這‘一切行皆’就歸‘入’于‘成佛之’道的‘一乘’法了。簡單地說︰有了這三心，一切善行都是大乘法。<#>［參考資料］　《舍利弗阿毗曇論》卷八；《放光般若經》卷五；《光贊經》卷二；《大品般若經》卷四、卷二十六；《小品般若經》卷一；《大般若經》卷四、卷二十六、卷七十一；《佛母寶德藏般若波羅蜜經》卷中；《大乘理趣六波羅蜜多經》卷四；《法華經》卷二；印順《初期大乘佛教之起源與開展》；《彌勒淨土與菩薩行研究》（《現代佛教學術叢刊》{69}）；A. L.Ba-sham撰·賴顯邦譯〈菩薩概念的演變〉（《諦觀》{64}期）；神林隆淨《菩薩思想の研究》；西義雄（等）《大乘菩薩道の研究》；Har Dayal《The BodhisattvaDoctrine in Buddhist Sanskrit Literature》；Leslie S.Kawamura《The Bodhisattva Doctrine in Buddhism》。<#>


meanings:
5209菩提薩埵之略稱。菩提薩埵，梵語 bodhi-sattva，巴利語 bodhi-satta。又作菩提索多、冒地薩怛縛，或扶薩。意譯作道眾生、覺有情、大覺有情、道心眾生。意即求道求大覺之人、求道之大心人。菩提，覺、智、道之意；薩埵，眾生、有情之意。與聲聞、緣覺合稱三乘。又為十界之一。即指以智上求無上菩提，以悲下化眾生，修諸波羅蜜行，於未來成就佛果之修行者。亦即自利利他二行圓滿、勇猛求菩提者。對於聲聞、緣覺二乘而言，若由其求菩提（覺智）之觀點視之，亦可稱為菩薩；而特別指求無上菩提之大乘修行者，則稱為摩訶薩埵（梵 mahā-sattva，摩訶，意即大）、摩訶薩、菩薩摩訶薩、菩提薩埵摩訶薩埵、摩訶菩提質帝薩埵等，以與二乘區別。　經典中所舉出菩薩之異名有：開士（菩提薩埵）、大士（摩訶薩埵）、尊人（第一薩埵）、聖士（勝薩埵）、超士（最勝薩埵）、上人（上薩埵）、無上（無上薩埵）、力士（力薩埵）、無雙（無等菩薩）、無思議（不思議薩埵）、佛子、佛持、大師、大聖、大功德、大自在、正士、始士、高士、大道心成眾生、法臣、法王子、勝生子、廣大薩埵、極妙薩埵、勝出一切三界薩埵、身業無失語業無失意業無失、身業清淨語業清淨意業清淨、身業無動語業無動意業無動、成就覺慧（梵 dhīmat，有慧者）、最上照明（梵 uttama-dyuti，上成就）、最勝真子（梵 jina-putra，最勝之子、降伏子）、最勝任持（梵 jinādhāra，最勝所依、降伏持）、普能降伏（梵 vijetṛ，最勝所使、能降伏）、最勝萌芽（梵 jināṅkura，最勝芽）、勇健（梵 vikrānta，猛健、勇猛）、最聖（梵 paramāścarya，上軌範師、上聖）、商主（梵 sārthavāha，導師）、大稱（梵 mahā-yaśas，具大名稱、大名稱）、憐愍（梵 kṛpālu，成就慈悲、有悲）、大福（梵 mahā-puṇya，大福德）、自在（梵 īśvara，富自在、自在行）、法師（梵 dhārmika，大法師、正說者）等。又以菩薩乃發大菩提心，滿足世出世之勝希願，故稱菩薩眾為「勝願菩提大心眾」。　菩薩有多種分類，除依悟解之淺深而有不同之菩薩階位外，菩薩地持經卷八菩薩功德品亦舉出菩薩有十種，即：種性（梵 gotra-stha）、入（梵 avatīrṇa）、未淨（梵 a-śuddhāśaya）、淨（梵 śuddhāśaya）、未熟（梵 a-paripakva）、熟（梵 paripakva）、未定（梵 a-niyati-patita）、定（梵 niyati-patita）、一生（梵 eka-jāti-pratibaddha）、最後身（梵 carama-bhavika）。其中，未得淨心，稱為種性；發心修學，稱為入；已入而未達淨心地，稱為未淨；入淨心地，稱為淨；淨者未入畢竟地，稱為未熟；入畢竟地，稱為熟；熟者未入定地，稱為未定；已入定地，則稱為定；又熟有二種：(一)一生，乃次第得無上菩提。(二)最後身，乃此生得無上菩提。此外復分在家與出家、鞞跋致（退轉）與阿鞞跋致（不退）、生身（未斷煩惱者）與法身（斷煩惱、得六神通者）、生死肉身與法性生身、大力與新發心、頓悟與漸悟、智增與悲增等。智增悲增之說係據法相宗所說，有關「八地」以前菩薩之分類，直往之菩薩（頓悟之菩薩）盡伏俱生起煩惱障之現行，立即受變易身，成為智增上菩薩；至第七地之滿心伏盡後，受分段身，成為悲增上菩薩或大悲菩薩。對迴心之菩薩（漸悟之菩薩）而言，從「不還」與「阿羅漢」迴心者，由於斷欲界之煩惱，故為智增；從「預流」與「一來」迴心者，則為智增或悲增。其他，另有智悲平等之菩薩。同時，十信位之菩薩稱為新發意之菩薩、住前信相之菩薩與假名之菩薩等。　菩薩所修之行，稱作菩薩行。有關菩薩之一切法則儀式，稱為菩薩之法式。以達佛果為目的之教，稱為菩薩乘；其經典稱菩薩藏。梵網經等即述菩薩應持之菩薩戒。諸經典常舉之菩薩名，有彌勒、文殊、觀世音、大勢至等。大乘僧侶或居士，亦有被尊為菩薩者，如印度大乘佛教學者龍樹、世親等即被尊為菩薩；於我國，竺法護被尊為燉煌菩薩，道安為印手菩薩；日本亦有高僧由朝廷賜封菩薩號者。〔放光般若經卷五、大方等大集經卷十二、大阿彌陀經卷上，舊華嚴經離世間品、新華嚴經普賢行品、菩薩地持經卷四、菩薩瓔珞本業經卷上、漸備一切智德經、大寶積經卷三、大乘本生心地觀經卷七、梵網經卷下、大毘婆沙論卷一七六、大智度論卷四、卷四十一、卷四十四、卷七十一、卷九十四、瑜伽師地論卷四十六、大日經疏卷一、大乘義章卷十七、勸發菩提心集卷下、大宋僧史略卷下〕（參閱「三乘」593、「菩薩階位」5221）


vietnamese:
bồ tát tam thập nhị tướng thắng ư luân vương <pttđ>


vietnamese:
bồ tát bất thành tựu dự lưu đẳng quả <pttđ>


vietnamese:
bồ tát bất đoạn phiền não bất khởi phiền não quá thất <pttđ>


vietnamese:
bồ tát bất năng nhập diệt tận định <pttđ>


vietnamese:
bồ tát nhị thừa sở tu đối trị sai biệt <pttđ>


vietnamese:
bồ tát nhị thừa đoạn chướng sai biệt <pttđ>


vietnamese:
bồ tát vân hà năng thiện tì bát xá na <pttđ>


vietnamese:
bồ tát ngũ tướng dữ lục đáo bỉ ngạn tương nhiếp <pttđ>


vietnamese:
bồ tát hà y hà trụ ư đại thừa trung tu xa ma tha tì bát xá na <pttđ>


vietnamese:
bồ tát y tứ chủng trụ năng thành tứ sự <pttđ>


vietnamese:
bồ tát tu tam thập thất bồ đề phần <pttđ>


vietnamese:
bồ tát tu lợi ích hữu tình giới thời đương chính quán sát lục xứ nhiếp hạnh <pttđ>


vietnamese:
bồ tát tu đạo vị trung vân hà tu hành <pttđ>


meanings:
5226請參閱 道樹經 <一>菩薩之總稱。維摩經卷下（大一四‧五五四中）：「得佛音聲身口意善，得佛威儀深修善法所行轉勝，以大乘教成菩薩僧。」〔瑜伽師地論卷七十九〕　<二>二種僧（聲聞僧與菩薩僧）之一。現出家沙門之形相，修學小乘三學，稱爲聲聞僧；反之，現在家之形相，修學大乘三學，稱爲菩薩僧。又爲三種僧（聲聞僧、緣覺僧、菩薩僧，或聲聞僧、菩薩僧、凡夫僧）之一。〔大智度論卷三十四〕　<三>指北周之時，被迫蓄髮、戴冠、衣著裝飾瓔珞之高僧。於我國佛教史上之「三武一宗法難」中，北周之武帝曾制種種惡法壓迫僧尼，以達其毀佛廢法之目的。例如武帝於建德三年（574），下詔別立道觀，揀擇釋、道二教之名德，蓄髮改形，號爲「學士」。武帝崩後，繼位之宣帝雖欲漸興佛教，然以未便速除先帝之制，故仍下令於東西二京陟岵寺立一百二十位「通道觀員」，甄選釋、道之大德，蓄髮、著衣冠，稱爲「通道觀員學士」，當代著名之高僧，如法藏、彥琮等人皆被詔選之。蓋以被甄選之僧，皆須「戴花冠、衣瓔珞」，故以「菩薩僧」代稱之。〔大宋僧史略卷下〕


vietnamese:
bồ tát ưu bà tắc ngũ giới uy nghi kinh <đpb>


vietnamese:
bồ tát sơ trung hậu tế thế tục trí <pttđ>


vietnamese:
bồ tát biệt giải thoát thất tướng <pttđ>


vietnamese:
bồ tát cần tu nhiếp thiện pháp giới thời ưng thiện quán sát lục tâm <pttđ>


vietnamese:
bồ tát thập trụ hạnh đạo phẩm kinh <đpb>


meanings:
（梵 Bodhisattva-bhūmi，藏 Rnal-ḥbyor spyod-paḥi sa-las byaṅ-chub-sems-dpaḥi sa）十卷或八卷。北凉·曇無讖譯。又稱《菩薩地經》、《菩薩地持論》、《菩薩戒經》、《地持論》、《地持經》。內容廣說菩薩修行之方便。全文分初方便處、次法方便處、畢竟方便處三部份，凡二十七品。總說菩薩道有持、相、翼、淨心、住、生、攝、地、行、安立等十法。收在《大正藏》第三十册。<#>本書系《瑜伽師地論》〈菩薩地〉（即卷三十五至卷五十）的節譯，唯缺其中之〈發正等菩提心品〉。原本爲論，後被稱爲經，相傳是無著依彌勒所說記錄而成，然而漢譯《瑜伽師地論》作彌勒菩薩造，西藏譯本則認爲是無著所作。本書之異譯本有求那跋摩譯《菩薩善戒經》九卷本及一卷本。<#>由于書中主要在說大乘戒，故古來頗受重視。日本學者荻原雲來曾將梵文本刊行于世。注疏有隋·慧遠之《地持經義記》，及亡名之《菩薩地持記》。<#>［參考資料］　《菩薩思想的研究》（《世界佛學名著譯叢》{66}）；大野法道《大乘戒經の研究》；宇井伯壽《瑜伽論の研究》。<#>


vietnamese:
bồ tát cảnh giới phấn tấn pháp môn kinh <đpb>


vietnamese:
bồ tát thi la luật nghi hữu tứ thù thắng <pttđ>


vietnamese:
bồ tát tòng đâu suất thiên hàng thần mẫu thai thuyết quảng phổ kinh <đpb>


meanings:
(title) Chapter of the Bodhisattvas' Mental States


meanings:
修大乘菩薩道者所應受持之戒律。又稱大乘戒、佛性戒、一心戒、心地戒。即《梵網經》、《瑜伽師地論》等經論所說之三聚淨戒、十重禁戒、四十八輕戒等。又，日本曹洞宗則稱下列十六條戒爲菩薩戒。此十六戒即︰三歸依（歸依佛、歸依法、歸依僧）、三聚淨戒（攝律儀戒、攝善法戒、攝衆生戒）、十重禁戒（不殺生戒、不偷盜戒、不邪淫戒、不妄語戒、不酤酒戒、不說過戒、不自贊毀他戒、不慳法財戒、不嗔恚戒、不謗三寶戒）。該宗以爲此十六戒爲‘佛祖正傳菩薩戒’。<#>弘揚菩薩戒之宗派，在我國主要爲天臺宗。日本比睿山天臺宗則進而主張菩薩戒即圓頓戒，不須另持小乘戒。日本南都律宗與我國相同，既說小乘四分戒，又說菩薩戒，幷等同授與欲持受菩薩戒者，不問其出家與否。我國禪宗及其他宗派都主張在受小乘戒後，應繼受大乘菩薩戒。如《禪苑清規》卷一〈受戒〉條（卍續111·877上）︰‘既受聲聞戒，應受菩薩戒，此入法之漸也。’但是，日本曹洞宗所說則與日本天臺宗相同，都主張僅須受持菩薩戒，不必另受小乘戒。<#>近世以來，我國佛教界所傳的三壇大戒中，第三壇所授者即爲菩薩戒。這是僧俗皆可受的戒律，所用戒本爲《梵網經菩薩戒本》。關于戒本問題，有人反對用《梵網經菩薩戒本》，而謂宜采用《瑜伽戒本》。然迄今爲止，仍未見有改變的迹象。<#>◎附一︰續明〈聲聞戒與菩薩戒〉（摘錄自《戒學述要》上）<#>兩種戒法之差別與融貫<#>聲聞戒通指七衆別解脫戒，七衆有道有俗。菩薩戒有在家菩薩與出家菩薩之分；同樣的，聲聞戒也有在家聲聞與出家聲聞之別。換句話說，七衆佛弟子，可以受持菩薩戒而漸曆大乘之聖位；同樣的，七衆弟子受持聲聞戒也可以獲證小乘之聖果。故在發心、趣行、證果上面說，在家與出家是幷無差別的。經裏時常記述到外道、婆羅門、國王、長者、居士、婦女等，見佛及聲聞弟子後，聞法悟解，改邪歸正，當其唱言︰‘我今盡形壽歸依佛，歸依法，歸依僧，唯願世尊聽我于正法中爲優婆塞（夷）；自今已去，盡形壽不殺生乃至不飲酒’時，即已獲得諸塵垢盡，得法眼淨，見法得法，成辦諸法，自審得果，不由他信；也即是證入初果。如是證二果、三果，乃至厭離心發，求佛出家，獲證阿羅漢果的，也比比皆是。而七歲沙彌均頭等，亦證阿羅漢果，神通自在。由此觀之，修行證果，不論是大乘或小乘，是幷不簡別在家與出家的。因爲證悟全在無漏淨慧的有無，而在家與出家，不過因各人根習、境遇的不同，故所采取的學佛方式有異而已。<#>但這裏所說的修行證果，無論是大乘或小乘都不是指極果而講的。約小乘說，在家人只能證聲聞的前三果，大乘也只限于菩薩的因位。一旦功行圓滿，要證聲聞第四果或大乘佛果時，自然即會現出家相。故不說以在家身證聲聞第四果和佛果。所以說︰‘三世諸佛，不說在家成道；歷代祖師，阿誰行染度人？’釋尊之先出家而後成道，也即是顯示此義。故學佛進道，須由在家而出家，因出家而修行證果，是更易于成辦的。故七衆弟子各別所持之別解脫戒，是由粗至細，由簡入繁的，這正合于聲聞乘法︰‘呵欲不淨’、‘出要爲樂’之原則。也即由此別解脫戒才有七衆弟子的差別。<#>一般說來，聲聞乘律儀有三種︰(1)別解脫律儀，(2)靜慮律儀，(3)無漏律儀（《成實論》不說無漏律儀，而以‘禪律儀’即色界四禪，‘定律儀’即無色界四定，說爲三種）。也有加‘斷律儀’而說爲四種律儀的。因爲斷律儀，不過是靜慮、無漏二律儀的一分，就其能够永斷欲界所纏的惡戒及能起破戒的煩惱而得名的。《成實論》不說無漏律儀，也是以無漏律儀，是依禪、定分位而別說的，所以只說三種律儀。七衆別解脫戒，是欲界尸羅。靜慮律儀（也名定共戒），是色無色界尸羅。上二尸羅，是三界業，同屬有漏。無漏律儀（也名道共戒），是無漏尸羅，非三界業。靜慮（定）、無漏（道）二律儀，總名隨心轉戒，謂心在定中或心與無漏聖慧相應時，此時身語二業，任運即能發生防非止惡的作用。可是，一旦出了定，或心更緣差別境相時，雖不同常人之騷動起惑發業，然那種防非止惡的功能，也隨著而不存在了。故靜慮、無漏的二律儀，幷不像受過別解脫律儀的戒體，可以畢生隨轉。也就因此，稱那與定心同時生起的防護作用爲定共戒，稱那與無漏聖慧同時生起的防護作用爲道共戒。二者皆是從心爲因而生起的，所以俱名爲隨心轉戒。別解脫戒須假緣受而有，得戒以後，即隨轉不失，就是因無心悶絕等位，此戒也還存在，所以又名不隨心轉戒。<#>若就聖凡的差別而論，則別解脫戒與定共戒，容聖凡俱有；道共戒，則唯聖者有，凡夫所無。若約功用而言，則別解脫戒但隨于身，此身歿後，戒亦隨沒。迨以受戒得體時，僅以盡形爲要期而然。定共戒、道共戒則隨心而轉，生前死後，可隨逐不絕。《薩婆多毗婆沙論》卷一︰‘問曰︰禪戒、無漏戒、波羅提木叉，三戒中何戒爲勝？答曰︰禪戒、無漏戒爲勝。有雲︰波羅提木叉戒勝。所以爾者︰(一)若佛出世，得有此（木叉）戒，禪戒無漏戒一切時有。(二)于一切衆生非衆生類得波羅提木叉戒，禪戒無漏戒但于衆生上得。(三)于一切衆生上慈心得波羅提木叉戒，禪戒無漏戒不以慈心得也。(四)夫能維持佛法，有七衆在世間，三乘道果相續不斷，盡以波羅提木叉爲根本，禪無漏戒不爾。是故于三戒中，（波羅提木叉戒）最爲殊勝。’若以聲聞三律儀望菩薩乘三聚淨戒，則波羅提木叉即攝律儀戒，靜慮、無漏即攝善法戒，聲聞所缺者爲饒益有情戒。然此僅就大小二戒最粗著者而言，若據前引多論木叉戒四義故勝爲論，別解脫戒又何嘗不爲饒益衆生而立。<#>唐·智首律師，謂‘菩薩攝律儀戒有三種︰(1)禪律儀，謂定共戒；(2)無漏律儀，謂道共戒；(3)別解脫戒，謂五、八、十、具。’此則專就定、道可以稱爲戒者而言，若小乘所修之止觀忍進等行，則亦應爲攝善法戒所收。觀佛爲慳吝財物不肯布施的長者說︰汝能受持不殺生乃至不飲酒戒，即是行大布施。五戒尚且如此，具足等戒，亦莫不皆然。當知隨舉一戒，攝律、攝善、攝生三義無不具足。故知攝律儀，即是攝善、攝生；攝善法，亦是攝律、攝生；攝生亦是攝律、攝善。故小乘戒法，雖望受者自身爲消極的防止惑業，然就‘以己度他情’，而各得遂其生以言，也就是利他。不過亦僅于消極的利他而已，較諸菩薩以橫溢的熱情（大悲心所激發），表現爲勇猛犧牲的度生大行，自然就瞠乎其後了！所以說︰‘小乘之戒，僅收攝而自守；大乘之戒，兼開通而利生。’<#>聲聞乘以出離爲志，故戒行尚于急護，無所假借，心志冰清，潔行若雪，以不如此，即不足以速出生死得解脫故。菩薩乘以利濟爲懷，將護多有情心，寧虧己行，不迕他意，故戒行開遮尚寬，但論存心，不拘事境。《大寶積經》〈優波離會〉雲︰‘爲菩薩乘說不盡護戒，爲聲聞乘說盡護戒；爲諸菩薩說開遮戒，爲諸聲聞說唯遮戒；爲菩薩乘說深心戒，爲聲聞乘說次第戒。’由于大小二人，發心不同，趣行各異，故互有其所緩，亦各有其所急。聲聞乘既七衆有別，七衆進受菩薩戒，亦不能一概而論。故菩薩戒中，爲護聲聞淨戒律儀，于在家菩薩與出家菩薩，何者應開，何者唯護不開，亦均三致其意。由此可見，不但小戒不礙大戒，大戒亦不礙小戒。以大戒故能成佛法之廣大，由小戒故能成佛法之尊高。大小相須，高廣相成，佛陀設教化世的能事，也即備見于此了。茲將聲聞戒與菩薩戒相互通貫之關係，攝列一表如下︰<#>                            ┌優婆夷┐┌但三歸<#>                  ┌在家菩薩┤      ├┤  五戒──在家聲聞┐<#>                  │        └優婆塞┘└  八戒            │<#>                  │        ┌沙彌尼┐                    ├別解脫律儀┐<#>  ┌攝律儀戒───┤        │沙彌─┴─  十戒            │          │聲<#>菩│（菩薩十重戒）└出家菩薩┤式叉摩那─六法戒──出家聲聞┘          │聞<#>薩│              │        │比丘尼┐                                │律<#>三│              │        └比丘─┴─具足戒                        │儀<#>聚│              │              ┌（定共戒）靜慮律儀────────┤<#>戒│攝善法戒───┴───────┤                                  │<#>  │                              └（道共戒）無漏律儀────────┘<#>  └攝有情戒……………………………………………………………………………┘<#>吾人從聲聞戒可爲進趣菩薩戒之方便，及菩薩戒中特爲出家菩薩而論其開犯，本此以觀大小兩乘戒法相互資成以建立佛法之教授，則大乘戒法與小乘戒法，在佛法的樹立發揚中，皆各有其重要性。聲聞戒法中最主要的是‘具足戒’，受持此戒者，有比丘、比丘尼的二部衆，因爲此戒關係建立佛教三寶之一的僧倫，所以特別重要，就因爲特別重要，所以戒法也制得特別深細謹嚴。也許是因爲中印的風俗習慣不同，很久以來，比丘戒法在中國就很少有人能如律奉行了。這我們只要一翻宋明以來諸德著述，尤其是關于戒學方面的，都不勝其概嘆淪喪之感而流露于著述的字裏行間。降至今日，戒學的廢墬掃地，就更加不堪聞問了！一般多以學大乘佛法自視，幷以爲菩薩戒法位既高大，又容易受持；比丘戒法既是小乘，複嚴謹瑣細，難于奉行，于是舍小而取大，幷以此爲口實，謂是大士不拘小節。而不學之人，更將大小乘戒法，誤以爲什麽都可以開許作的，就是大乘戒法；什麽都有限制，且不許作的，就是小乘戒法。這種毫無根據的錯誤見解，既經深入人心，習以爲然，對于佛教的前途，實在是不堪設想！殊不知菩薩戒法，首須受持的就是‘攝律儀戒’，所謂攝律儀戒，就是七衆各別所受的別解脫戒，這不但是‘攝善法戒’的根本，也是‘饒益有情戒’的基礎。<#>換句話說︰沒有善護攝律儀戒，就不可能生起攝善法戒和饒益有情戒。一般世俗人也有好善樂施和廣辦饒益有情事業的，但那只是一種普通善行，不能說是持菩薩戒，更談不上可獲佛法中戒行的功德，當然也不能稱這是佛法了。可是，這些若是佛教徒做來，其功德就大得不可思議，絕不可以普通善行視之！因爲佛教徒受有佛戒，動機出發于殷重的菩提心，和履行如來經律中的教誡，所以這一切善行，就都名爲持菩薩戒。而持戒的功德，不但己身獲得‘爲善最樂’的世益，幷得諸佛菩薩的護念加被，和護法龍天的侍衛守護，對于自己所期願的佛果之資糧，也就更加充備。所有這一切殊勝功德，都是因受持佛戒而來的。如果佛教徒沒有菩薩和聲聞七衆的攝律儀戒，施、忍、定、慧等的攝善法戒尚無從出生，所謂饒益有情事業，也就成了世間普通善行，根本就不成其爲佛法了！所以經律中校量功德，謂以種種淨妙衣服、飲食、醫藥、七寶，施供無量三千大千世界衆生，亦不如有人能一念受持如來正法，或一日夜奉行如來淨戒！由此可見，佛法之所以爲佛法，是重在以如來法戒去自行化他的，以此爲中心，更附之以善行功德做莊嚴（其中也有在家出家之分），則佛法之體用俱彰，利世濟衆之能事才可以成辦。<#>當知菩薩三聚淨戒，以前二爲佛法之正體，也即是佛法所以爲佛法的所在；以後一爲菩薩大乘之勝用，是大乘佛法所以名爲大乘的所以。三聚淨戒有主有從，有本有末，次第相生，前後相成，如是始可稱爲奉行中道大乘之菩薩行人。菩薩乘雖心行廣大，而乘通道俗，方便度生，志在利濟，然順世入俗的心向重。聲聞乘志行雖小，而乘重出離之道，隨緣化利，情希解脫，故脫俗出世的成份高。小乘戒約境論犯，防在身口，事形于外，染淨條然，看似難而持實易；大戒依心論犯，行者須防護于起心動念之間，而心法迅捷，表裏實難期一致，看似易持而實難！若非如此，身子、目連、迦葉、阿難，豈彼等智力願行，尚不及我輩末世凡夫？而必待法華會上始心相體信入出無難？此誠堪吾人深思尋味之事！<#>◎附二︰呂澄〈羯磨〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷二）<#>茲先略說菩薩受戒羯磨之方式，再談菩薩受戒之意義。羯磨方式有二類︰一者有授戒師法，二者無授戒師法。有師者，謂師證，如受比丘戒有三師十證。師謂軌范師，梵名阿闍黎。分三種︰(1)親教師，梵名鄔波馱耶，西域名和上，即依止受戒之師。(2)教授師，又分屏教授（檢驗身根淨否等）與教讀教授（教習學處讀誦酬答）二種。(3)羯磨師，即聚會時主席，對衆報告表决者。十證者，謂十衆（依至少之數而言，邊地五衆即得），爲受戒之證明者。一切羯磨報告表决，皆以此十衆聽許爲斷。聲聞羯磨，具此三師十證，然後得戒，是知戒師之不可少也。至于菩薩受戒，只說一師，此非簡略，但由難得，且止限于緣證。故菩薩發心以佛爲師，即十方諸佛皆爲作證，意樂自誓，寧止一師；但須一人師以爲受學增上耳。<#>複次，受戒有九門次第︰(1)發願︰菩薩若欲受學三聚戒者，當以發願爲先。(2)求師︰古昔道路遠阻，不惜千里求師；今則交通便利，應更不遠萬里相求矣。求得應啓請雲︰大德念我，某于大德前乞受一切學處，唯願聽授。如是至再三請，複于十方諸佛及大智菩薩而爲禮敬。(3)征信︰先于戒本學處明悉了知，自心樂求，不由他勸，或爲勝他（令人知己受戒），乃成堅固堪受菩薩戒者。(4)請授︰具受戒堪能已，于大德前，對佛禮請︰願大德授某菩薩淨戒。(5)問障︰爾時大德即爲征問︰是菩薩否？已發願未？(6)正受︰既征問已，即爲授三聚戒法。(7)請證︰受已，普于十方諸佛及大智菩薩禮供求證。(8)教誡︰于學處四似他勝法犯與非犯，詳爲開解。(9)供養回向︰悉爲一切有情普得利益而爲回向。如是九門次第，可總判爲受前、正受、受後三類。<#>已說有戒師法九門次第，應知師弟亦應互有簡擇。先擇師，謂當訪求同法菩薩，已發大願，有智有力，于語表義能授能開之願行相應者以爲戒師。有智謂禀性聰慧，有力謂具意樂力及加行力，于語表義謂于羯磨文句嫻習應用，能授能開謂于受戒儀則善知其意。若但有聰慧，而于戒學無諸淨信，即于律儀意樂不具，或失意樂。若從受學，即于淨戒，初無信解，或不能趣入，或不善思惟矣。又若不具六度加行，或違六度行軌，即失菩薩律儀，亦不能爲師。是以擇師，當以有智有力，淨信意樂，具足六度加行者爲准也。次擇弟，亦以審其意樂爲准。若不信菩薩藏謗毀有情，終不于彼率爾宣示，免其多生慧障，妄加誹謗，增益無知，反爲無量業障之所隨逐也。如是師弟相簡，意樂增上，戒乃建立。複次，若無戒師者，即于佛像前，自受菩薩淨戒律儀。方便次第，與前相同；但自白自說羯磨耳。菩薩受戒羯磨，大要如是。<#>次就菩薩戒，略申三義︰<#>一者大戒獨立義︰無論在家出家，已受未受律儀（在家或有先未受戒者，出家則必先受也），欲受是戒，先應發起無上菩提弘願。或者將來失戒，亦以退失此願爲准。可知菩薩戒行全在于發心也。慧沼所傳受戒羯磨次第亦有九門，而于發願之後，有更勸三歸義；又可知在家之受菩薩戒者，不必先受優婆塞戒（三歸五戒）。以是菩薩戒學，自爲結構，具獨立性，雖攝取七衆律儀，而無次第先後之關聯也。<#>二者佛爲戒師義︰菩薩受戒，于現前人師外，必于十方諸佛及大智神力菩薩功德專念現前而生淨信。慧沼所傳羯磨，此義益顯，直謂以釋迦佛爲和上，文殊爲闍黎，彌勒爲教授，十方諸佛爲同證，十方菩薩爲法侶。于此可知無師受戒，固以佛爲師；即有師受戒，于人師外仍以佛爲師。蓋菩薩行以佛爲究竟，自然直師諸佛也。比丘戒白四羯磨畢，大衆默然，不生異議，雖可視爲得戒；然必生起法爾之相，與佛相感，始爲真得。法爾雲者，道理推征，應當如是之意。諸佛菩薩于受戒者，若默然無異說，即可于法爾相上見之。或起凉風，或聞異香，或動座席，凡此皆受戒者之至誠有以感動諸佛菩薩之憶念者，由此乃謂之得戒。亦以佛爲師之義也。<#>三者在家有師範義︰真正戒師爲佛菩薩，于中須有傳達其意者，即人師也。在家菩薩亦可爲之。如羯磨中求師，所謂同法菩薩具德具智者，幷不簡別在家出家，可知在家者同有師範義也。自天臺智者大師提倡《梵網經》後，通途不許在家菩薩有師範義，未免武斷，不足爲據。惟是菩薩戒法，若出家已受出家戒而欲更受菩薩戒者，在家菩薩可爲其師；出家未受比丘戒而欲受菩薩戒者，在家菩薩即不能爲其師也。<#>複次，懺罪羯磨，屬于出罪還淨之事，儀式大同受戒，但以對他爲主，分有對無對二種（即有師無師也）︰凡菩薩得戒之後，安住三聚戒法，意樂清淨，專勤無犯，皆爲持戒。若其有犯，知之即改過還淨，仍不失戒，所謂過不憚改也。因是而知菩薩戒一切違犯，皆屬惡作所攝，皆可以除遣，由懺悔即出罪故。是亦大有異于聲聞之處也（聲聞有不可悔出之戒）。至于懺罪之儀︰若犯戒者，應先于有智有力善語表義能覺能受之大小乘人前，髮露過失；次示悔意而求還淨；後乃誓不再犯（此義初爲自訴，次二問答）。<#>若以上品纏犯失律儀者，即應重受。重受次數，幷無限制。若中品纏犯，應對大衆（至少五人）髮露除罪，行白四羯磨而爲懺淨，如比丘除惡作法行之。若下品纏犯，當一人前，即可髮露悔除；若無人可對悔，即如受戒，由慚愧心故，起淨意樂而自誓言︰我當决定防護，不令再犯也。雲防護者，未失之前護戒不失，即令律儀能見諸形式也。或疑受戒在心，何須形式？應知律儀于思（思業，即思心所）之種子勢力增上之分位安立，以此能去他惡，存己善，而有防護之用。必具羯磨形式者，即所以涵養其勢力增上者也。末後一段，補充受戒二義︰(1)受已而失者可更受。此爲小乘所不許，乃大乘特殊之義也。(2)已受者可再受。或有菩薩轉身他方，由不舍菩提願故，或不現上品纏故，即爲不舍淨戒。依此而有種姓相，現雖未受菩薩律儀，而有勝心，且不現行上品纏。以是相故，知于他方或已受戒；但由忘念或不覺悟。爲悟彼故，不妨重受，但不與新受或新得等觀也。<#>◎附三︰太虛〈瑜伽菩薩戒本之要旨〉（摘錄自《太虛大師選集》下）<#>(一)應了知者三事<#>此菩薩戒法有先應了知之三義︰第一應了知者，受菩薩戒、學菩薩法，以先發大悲菩提心爲體，若未發起大悲菩提心者，則非菩薩，不應學受菩薩戒法。故受戒時，師應問曰︰已發菩提心否？是菩薩否？其時之求戒者，當毅然答曰︰已發，是菩薩，方能得戒。然小乘亦有智果，故了生死之智可通大小，若無大悲心爲根本，則不能起取大菩提之意，故不得菩薩戒也。且若不發慈悲心者，亦用不著來求學菩薩戒。經雲︰菩薩以菩提心爲因，大悲爲根本，方便爲究竟。故大乘菩薩心，爲大悲菩提心，求菩薩戒，必須先發此心。<#>第二應了知者，受學此菩薩戒法，須以智慧爲先導，故應先依菩薩藏之經論有深切研究，得到圓滿透徹之正解時，方有正見正知。其正知見既已成就，即以之爲先導，方可行持菩薩戒法。因此，菩薩戒爲入俗利生之事，不易行持。持此戒者，常于心地上觀照所作之業，犯與不犯，須有確切之審度與標準；若無最高智慧以爲審度標準，則雖已犯而不自知，便亦不能懺悔以求清淨，則即無由學持此菩薩戒。若《梵網經》所說之戒，其作與不作，皆爲刻板之規定，故猶易持。而此戒法，則在同一事上，有犯不犯，或染不染，在纖微間，甚難决也。故須有智慧爲先導，方能受學。<#>第三應了知者，在此菩薩戒法中，皆爲攝善法戒及饒益有情戒，故應以七衆戒爲律儀戒，而善法戒與饒益有情戒又以律儀戒爲所依。故欲學此菩薩戒者，應先受七衆戒以爲菩薩戒中之律儀戒，則于三聚淨戒方得圓滿。如優婆塞受菩薩戒爲菩薩優婆塞，乃至比丘受菩薩戒爲菩薩比丘等。依《瑜伽論》所明，若失于律儀戒，則失餘一切戒，故若不從僧受三歸及七衆戒，即不能受此菩薩戒。<#>(二)顯殊勝者三事<#>第一、此戒法與其餘之菩薩戒法不同者，餘兼三乘共同之律儀戒，此戒專明應如何修六度以修集諸善法，應如何行四攝饒益有情，故此戒最明白而扼要者，正大乘菩薩之特殊精神所存，不學此菩薩戒，無以見菩薩之殊勝。<#>第二、菩薩戒法在于契真入俗之中道行，因俗人在俗而不能契合出世真理，二乘出世自利而不能作涉俗行事，惟菩薩能上契真理，下順凡情，修圓融二諦之中道行門。此戒法中，處處皆能表現理事雙彰、真俗幷到之大乘了義行。如對聲聞家之斷煩惱法，既不舍離，複能隨順有情成就勝出聲聞乘功德等，皆明此義。<#>第三、此菩薩戒乃深契現今七衆佛徒實際上辦事之應用者，如出家僧辦佛學院及公益慈善等，皆時勢上應辦之事。換言之，凡與衆人相關而有益社會之事，今後皆應去辦，非複閉門修行可盡其責。然出家僧辦事，須受學此菩薩戒法，方有辦事行軌，否則，破壞佛法，違背教規而不自知。若以前出家僧所采之修行法，非自了之禪宗，即往生之淨土，皆不圓滿；此戒方爲正修之菩薩行。至于禮拜、念誦，亦萬行中之一，若依此戒發菩提心去行六度、四攝，則尚何行不備？惜中國向來修行者，大都不知注意乎此，惟以空心靜坐爲修行，對于現身社會去作一切利他事業，極端反對，謂非本分！其有能作事者，又多未得菩薩戒之真諦，故其一舉一動皆貪、嗔、痴之煩惱爲之主動，將中國佛教弄成死氣沈沈，怪像重重，良可概也！夫菩薩之修行六度，以不離有情界之實際，作一切利生事業爲正修行，故非學此戒去修菩薩行不可。此戒爲現今在家出家之佛徒需要，以在現今國家社會之環境中，尤非昌明此大乘菩薩法不可，其各顧身家以各自了之思想，已用不著！故佛教徒衆，對于社會人群互關互益之事，精勤去作，方能顯出佛法精神，方能爲建立國民道德之基本。故今在家佛弟子之設社立林，結群集會以宏化者，欲求得一寡過成德之標準法，于此菩薩戒法，大不可不深注意焉！<#>◎附四︰續明〈受戒法式〉（摘錄自《戒學述要》下）<#>授菩薩戒儀規，歷代編訂而見行于今日者，有十數種之多。大抵均宗本《瓔珞》、《梵網》、《瑜伽》〈戒品〉及古高昌本糅會而成，故儀次有無互見，詳簡不同。《傳戒正範》所輯授儀，雖采擷諸書，秩然有序，然以隔于戒堂之應用，故排班、撩衣、護鉢等諸儀，不適于一般應用。天臺《菩薩戒疏》出一十二門，湛然大師有〈授菩薩戒儀〉，次第全同，文句稍異。蕅益大師有〈重訂授菩薩戒法〉，載于《律要後集》，堪稱‘詳簡適中’，唯流行不普，甚少見聞。而受菩薩戒，既不擇人及非人，亦不計根具與不具，凡于無上菩提發宏願者，均可受戒，若必無師，猶聽于佛像前自誓受戒。故菩薩戒授法，應力求簡當，以便隨時隨地，有發心受戒者，易于遵行。今不揣固陋，更尋《瓔珞》、《梵網》、《瑜伽》〈戒品〉，及諸家授儀，重輯訂之如下︰<#>(一)請師<#>若人已發無上正等菩提大願，欲受持菩薩戒，應訪求有智有力之菩薩法師爲授戒和尚。若依《梵網經》，應請二師︰和尚、阿闍黎。今依《瓔珞》、《瑜伽》〈戒品〉，但出請和尚法。若用二師，請阿闍黎法，可准請和尚法行之。<#>受戒者應至有智有力菩薩法師所，禮足，互跪，合掌恭敬，作是請言︰‘大德憶念︰我某甲，今于大德所乞受一切菩薩淨戒，唯願須臾，不辭勞倦，哀湣聽授。’（三說三禮）和尚答雲︰‘可爾。’（受者禮謝三拜）<#>(二)進壇禮三寶<#>既請師已，師資及僧衆，共入壇場，于佛菩薩像前焚香致敬。若于僧衆前受，可舉香贊，香贊既畢，和尚踞坐，受戒者一心恭敬頂禮三寶。<#>  一心頂禮過去世盡過去際一切諸佛<#>  一心頂禮未來世盡未來際一切諸佛<#>  一心頂禮現在世盡現在際一切諸佛<#>  一心頂禮過去世盡過去際一切尊法<#>  一心頂禮未來世盡未來際一切尊法<#>  一心頂禮現在世盡現在際一切尊法<#>  一心頂禮過去世盡過去際一切賢聖<#>  一心頂禮未來世盡未來際一切賢聖<#>  一心頂禮現在世盡現在際一切賢聖<#>(三)乞戒<#>頂禮十方三寶已，受者應互跪，合掌，作是乞言︰‘唯願大德哀湣，授我菩薩淨戒。’（三乞三禮）戒師應問言︰‘善男子聽（若是女子應稱善女人聽。以下均同）︰汝是菩薩否？’受戒者答雲︰‘是。’戒師複問︰‘發菩提心未？’受戒者答雲︰‘已發。’戒師繼雲︰‘善男子聽︰汝等今者，欲于我所，求受諸菩薩一切學處，應先受持四不壞信。’<#>(四)受四不壞信<#>受四不壞信文，應受戒者自說，如或未能，師應教雲︰‘我某甲，從今時，盡未來際身，歸依佛，歸依法，歸依僧，歸依正法戒。’（三說三禮）‘我某甲，從今時，盡未來際身，歸依佛竟，歸依法竟，歸依僧竟，歸依正法戒竟。’（三說三禮）<#>(五)懺悔三世罪<#>懺罪一門，《瑜伽》、《羯磨》文中所無，《瓔珞》、《梵網》皆有。此爲欲獲清淨戒品之勝緣，今故依之。受戒者應心存精誠，懺洗罪障，作是懺雲︰‘我某甲，若過去身口意十惡罪，願畢竟不起，盡未來際。若現在身口意十惡罪，願畢竟不起，盡未來際。若未來身口意十惡罪，願畢竟不起，盡未來際。’（三說）<#>(六)發四弘誓願<#>懺罪已，應作是思惟︰無上菩提我所期之果，然欲得此果，須學佛之大慈大悲，具佛之宏誓悲願，以爲進趣菩提之因。故次應發四弘誓願雲︰‘衆生無邊誓願度，煩惱無盡誓願斷，法門無量誓願學，佛道無上誓願成。’（三說）<#>(七)問遮<#>既發願已，堪爲授戒。然《梵網經》雲︰‘若現生有七遮罪者，不應與受戒。’故次應問遮，無者與戒，有則不堪。如戒師問，受戒者應如實答。‘善男子聽︰汝既已發心，堪能成就滿足四宏，此（但）現在身心發趣，若有遮難，戒品不發。《梵網經》雲︰“若有七遮，不應爲受。”我今問汝，當如實答，若不實答，徒苦自他，無所克獲，虛稱菩薩，則爲欺誑一切衆生，負心誑佛，枉受利養！’‘汝不曾出佛身血不？’答雲︰‘無。’‘汝不殺父不？’答雲︰‘無。’‘汝不殺母不？’答雲︰‘無。’‘汝不殺和尚不？’答雲︰‘無。’‘汝不殺阿闍黎不？’答雲︰‘無。’‘汝不破羯磨轉法輪僧不？’答雲︰‘無。’‘汝不殺聖人不？’答雲︰‘無。’‘汝既無七遮，堪得受戒，應起深重心，禮請佛菩薩，爲汝證明受戒。’<#>(八)請聖<#>戒師應從座起，請佛菩薩臨壇作證，禮請之文，雖不見諸戒本，然准義可行，故采用之，以增師資授受敬重戒法之心。待禮請訖，恭敬合掌，更爲作白︰<#>‘弟子某甲等，一心奉請︰釋迦如來應正等覺爲我和尚，我依和尚故，得受菩薩戒，慈湣故。’（一禮）<#>‘弟子某甲等，一心奉請︰文殊師利菩薩爲羯磨阿闍梨，我依羯磨阿闍梨故，得受菩薩戒，慈湣故。’（一禮）<#>‘弟子某甲等，一心奉請︰彌勒菩薩爲教授阿闍梨，我依教授阿闍梨故，得受菩薩戒，慈湣故。’（一禮）<#>‘弟子某甲等，一心奉請︰一切如來應正等覺爲尊證師，我依尊證師故，得受菩薩戒，慈湣故。’（一禮）<#>‘弟子某甲等，一心奉請︰一切菩薩摩呵薩爲同學等侶，我依同學等侶故，得受菩薩戒，慈湣故。’（一禮）<#>請已，受戒者互跪、合掌，戒師爲作白言︰‘仰啓十方，無邊無際，諸世界中，諸佛菩薩︰今于此中，現有某甲菩薩，于我某甲菩薩所，乃至三說乞受菩薩戒，我爲作證。此某甲菩薩，已發大願，已有深信，能舍一切，不惜身命。惟願十方，無邊無際，諸世界中，諸佛菩薩，第一真聖，于現不現，一切時處，一切有情，皆現覺者，于此某甲菩薩，亦爲作證。’<#>(九)正授戒體<#>白已，戒師複座。受戒者互跪，合掌，專念一境，長養淨心，作是思維︰我今不久當得無盡無量無上功德藏。戒師爲授戒雲︰‘善男子聽︰汝今欲于我所，受諸菩薩一切學處，受諸菩薩一切淨戒︰謂律儀戒，攝善法戒，饒益有情戒。如是學處，如是淨戒，過去一切菩薩已具，未來一切菩薩當具，現在一切菩薩今具。如是學處，如是淨戒，過去一切菩薩已學，未來一切菩薩當學，現在一切菩薩今學。’‘汝能受否？’答雲︰‘能受。’<#>此段文應三說，初遍說已，繼雲︰‘佛子！當知初番白竟，十方世界妙善戒法，悉皆震動，猶如大雲，升起空中。’說已，次說第二遍。二遍說已，繼雲︰‘佛子，當知二番白竟，十方世界妙善戒法，如雲如蓋，覆汝頂上。’說已，次說第三遍。三遍說已，繼雲︰‘佛子，當知三番白竟，十方世界妙善戒法，從汝頂門，流入身心，正在此時，納受戒體！無漏色法，由汝增上善心之所感得！是故汝應至誠頂受，勿餘思慮。’三遍已竟，爲說戒相。<#>(十)宣說戒相<#>  ‘善男子聽︰菩薩有十無盡戒，若有犯者，<#>非菩薩行，失四十二賢聖法，汝應諦受。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故殺生，<#>能持否？’答雲︰‘能持。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故偷盜，<#>能持否？’答雲︰‘能持。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故淫欲，<#>能持否？’答雲︰‘能持。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故妄語，<#>能持否？’答雲︰‘能持。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故酤酒，<#>能持否？’答雲︰‘能持。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故說在家<#>出家菩薩罪過，能持否？’答雲︰‘能持。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故自贊毀<#>他，能持否？’答雲︰‘能持。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故慳，能<#>持否？’答雲︰‘能持。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故嗔，能<#>持否？’答雲︰‘能持。’<#>  ‘從今身至佛身，于其中間，不得故謗三寶<#>藏，能持否？’答雲︰‘能持。’<#>（十一）贊戒勸持<#>戒師說戒相已，次誡勸受持︰<#>《瑜伽經》雲︰‘佛子受十無盡戒已，其受者過度四魔，越三界苦，從生至生，不失此戒，當隨行人，乃至成佛。’《瑜伽》〈戒品〉雲︰‘如是菩薩所受淨戒，于餘一切所受淨戒，最勝無上，無量無邊大功德藏之所隨逐，第一最上善心意樂之所發起，普能除滅于一切有情一切種惡行，一切別解脫律儀，于此菩薩律儀，百分不及一，千分不及一，數分、計分、算分、喻分，乃至鄔波尼殺曇分亦不及一，攝受一切大功德故。’又雲︰‘如是菩薩大尸羅藏，能起當來大菩提果，謂依此故菩薩淨戒波羅蜜多得圓滿已，現證無上正等菩提。乃至未證無上菩提，依此無量菩薩戒藏正勤修習，常能獲得五種勝利︰一者常爲十方諸佛護念。二者將捨命時住大歡喜。三者身壞已後，在在所生，常與淨戒若等若增諸菩薩衆，爲其同分，爲同法侶，爲善知識。四者成就無量大功德藏，能滿淨戒波羅蜜多。五者現法後法，常得成就自性淨戒，戒成其性。’汝今已受菩薩戒，即獲如上所說無邊勝利。故應善于護持，如帶持浮囊，欲渡大海，勿令毀缺。<#>（十二）回向<#>戒師結勸畢，僧衆同稱回向偈︰‘受戒功德殊勝行，無邊勝福皆回向，普願沉溺諸衆生，速往無量光佛刹。十方三世一切佛，諸尊菩薩摩呵薩，摩呵般若波羅蜜。’回向已，頂禮三寶，受戒者禮謝戒師及諸大衆。如儀而退。<#>◎附五︰〈授菩薩戒儀〉（編譯組）<#>指記述授菩薩戒之儀軌作法的著作。有下列數種，茲略述如下︰<#>(1)陳·慧思著。一卷。又稱《受菩薩戒法》、《受菩薩戒文》。收在《卍續藏》第一０五册。文中列舉請引、觀五法、興三願、發四弘願、請戒師、問難法、正受戒、廣願等次第，記述授菩薩戒之作法。按，本書雖題爲慧思撰，但在《續高僧傳》卷十七、《大唐內典錄》卷五、《佛祖統紀》卷二十五等所載慧思之著作中，均未見著錄。僅在《傳教大師將來台州錄》、《天臺宗章疏》及《大唐國法華宗章疏目錄》諸錄中始有記載。<#>(2)唐·湛然著。一卷。又稱《受菩薩戒文》、《妙樂十二門戒儀》。收在《卍續藏》第一０五册。本書系依據智顗《菩薩戒經義疏》二卷，記述授三聚淨戒、十重禁戒之儀式。全書分開導、三歸、請師、懺悔、發心、問遮、授戒、證明、現相、說相、廣願、勸持等十二門。爲天臺宗最重視之戒儀。日僧最澄删補之而制《授菩薩戒儀式》一卷，圓珍朱書添注。<#>(3)宋·遵式著。一卷。收在《卍續藏》第一０一册（《金園集》卷上）。內容將菩薩戒儀分爲十科，叙述受戒的次第。十科即︰開導信心、請三寶諸天加護、歸依三寶、請五聖師、下座佛前乞戒、發四弘誓願、開遮問難、三番羯磨、請佛證明、示持犯戒相。<#>此外，此類著作，另有宋·知禮撰《授菩薩戒儀》（收在《四明尊者教行錄》卷一）、元照《授大乘菩薩戒儀》（收在《芝苑遺編》卷中）。又，日本淨土宗所傳的戒儀，有廣（庭儀）、中（堂上）、略（機上）三種。<#>［參考資料］　《文殊師利問經》卷上〈菩薩戒品〉；《瑜伽師地論》卷四十；《大智度論》卷十三；《攝大乘論本》卷下；《大乘義章》卷十；《四分律行事鈔資持記》卷上；《律宗概述及其成立與發展》（《現代佛教學術叢刊》{88}）；佐藤達玄《中國佛教における戒律の研究》。<#>


vietnamese:
bồ tát giới hữu phạm vô phạm thị nhiễm phi nhiễm nhuyễn trung thượng phẩm phân biệt <pttđ>


meanings:
(title) On Conferring Bodhisattva Vinaya


meanings:
5217 [1] 請參閱 菩薩地持經泛指收錄有關菩薩所應受持戒律之經典。可分爲四類：(一)北涼曇無讖所譯之菩薩地持經，凡十卷，收於大正藏第三十冊。(二)姚秦鳩摩羅什所譯之梵網經，凡二卷，收於大正藏第二十四冊。(三)菩薩瓔珞本業經，凡二卷，姚秦竺佛念譯，又稱瓔珞經，收於大正藏第二十四冊。(四)收於大正藏第二十四冊之三種菩薩戒本：(1)菩薩戒本，全一卷，北涼曇無讖譯，又稱地持戒本，係自上記菩薩地持經卷四之方便處戒品別錄出之戒條，以利受持誦讀。(2)優婆塞五戒威儀經，全一卷，劉宋求那跋摩譯，爲地持戒本之同本異譯。求那跋摩另譯有菩薩善戒經一卷，收於大正藏第三十冊。(3)菩薩戒本，全一卷，唐代玄奘譯，又稱瑜伽戒本，係玄奘所譯瑜伽師地論卷四十、卷四十一本地分中菩薩地初持瑜伽處戒品之別出戒條。 上記各律典中，依歷來各家之說，又可綜合爲梵網與瑜伽二類律典，瓔珞經與梵網經同屬梵網戒本，其餘皆可攝屬瑜伽戒本。此二大系統之戒典，最大之區別爲：(一)梵網戒本爲釋尊所說；瑜伽戒本爲慈氏彌勒所說。(二)梵網戒本具明十重四十八輕，爲道俗兼攝之頓立戒；瑜伽戒本則以三聚淨戒、四種他勝處法爲基準，雖亦通攝道俗，然必先受小乘七眾戒而久已成就無犯者，方能受持，故爲一種漸立戒。(三)梵網戒本較爲嚴格繁瑣，受者應絕對依教奉行，善守律儀，遮止一切輕重垢染；瑜伽戒本則較方便善巧，通權達變，是染非犯，有開有遮。　於我國，歷來梵網戒本較爲盛行，西藏則受持瑜伽戒本，而不信識梵網。於近代，太虛大師則專倡瑜伽戒本，以爲四眾弟子行持之依準。〔菩薩戒本箋要、菩薩戒經義疏卷上、歷代三寶紀卷九、卷十三、律宗綱要卷上、瑜伽菩薩戒本與梵網經略談（明性，現代佛教學術叢刊第八十九冊）、戒律學綱要（聖嚴）〕（參閱「菩薩戒本」5217）


meanings:
Commentary on the Sutra of Bodhisattva Precepts


meanings:
(title) Commentary on the Sutra of the Doctrine of the Bodhisattva Precepts


meanings:
(title) Notes on the Sutra on Doctrine of the Bodhisattva Precepts


meanings:
(title) Commentary on the Doctrine of the Bodhisattva Precepts


meanings:
5218請參閱 菩薩戒義疏 請參閱 菩薩戒義疏 請參閱 菩薩戒義疏凡二卷。隋代智顗（538～597）說，灌頂（561～632）記。又稱梵網菩薩戒經義疏、菩薩戒經義記、菩薩戒經義疏、菩薩戒義記、天台戒義疏、天台戒疏、戒疏。收於大正藏第四十冊。本書係注解梵網菩薩戒經。初立釋名、出體、料簡三科，次釋經文，解義甚爲簡略。天台、淨土宗所傳之大乘圓頓戒專依此書而立。收入淨土宗全書第十五卷。本書之注疏有明曠之菩薩戒義疏刪補三卷、道熙之菩薩戒義疏鈔四卷、蘊齊之菩薩戒義疏記三卷、袾宏之菩薩戒經義疏發隱五卷、道光之菩薩戒義疏見聞六卷等。〔佛祖統紀卷二十五、律宗瓊鑑章卷六〕


meanings:
Notes on the Doctrine of the Bodhisattva Precepts


meanings:
(title) Elaboration of On Conferring Bodhisattva Vinaya


vietnamese:
bồ tát sở tu vô lượng dữ ngoại đạo nhị thừa hữu cộng bất cộng <pttđ>


vietnamese:
bồ tát đầu thân tự ngạ hổ khởi tháp nhân duyên kinh <đpb>


vietnamese:
bồ tát giáo thụ trung thanh văn sở học <pttđ>


vietnamese:
bồ tát ư chư địa trung khởi nhị chủng hạnh <pttđ>


vietnamese:
bồ tát trí đẳng dữ như lai trí đẳng sai biệt <pttđ>


vietnamese:
bồ tát hữu tam đại sự danh ma ha tát <pttđ>


vietnamese:
bồ tát hữu tứ thượng phẩm chướng cập tứ chủng tịnh trừ chướng pháp <pttđ>


vietnamese:
bồ tát hữu tứ vi tế tuỳ phiền não <pttđ>


meanings:
5213梵名 Jātakamālā。凡十六卷。印度聖勇（梵 Ārya-śūra）菩薩等造，北宋紹德、慧詢等譯。又稱本生鬘論、本生鬘。收於大正藏第三冊。本書記述佛陀過去世行菩薩道之事蹟，並解釋其法義。全書內容分前後兩部，前部四卷記述投身飼虎、尸毘王救鴿命、如來分衛、最勝神化、如來不為毒所害、兔王捨身供養梵志、慈心龍王消除怨害、慈力王刺身血施五夜叉、開示少施正因功德、如來具智不嫉他善、佛為病比丘灌頂獲安、稱念三寶功德、造塔勝報、出家功德等十四則本生緣起故事，卷五以下闡釋護國本生等法相之釋論。又就現存漢譯本之全書結構而言，前部之十四緣起，文義易解，後部之前半則缺略，且行文晦澀，文義難解，恐係合綴別種原本所致，故與現存梵文原本出入極大。　現存之梵文本共收錄三十四則本生故事，一般皆以之為聖勇所造。據至元法寶勘同總錄卷九記載，梵文原本為聖 勇、寂變、聖天所造。閱藏知津卷三十八則謂前四卷為聖勇護國尊者集，後十二卷為寂變、勝天所作。若此之聖勇與分別業報經（劉宋僧伽跋摩譯）之撰者大勇同人，則梵文原本成立之年代當在西元四世紀。近代又有學者主張梵本本生鬘與百五十讚、四百讚之作者為同一人，此說若正確，則梵文原本成立之年代約為二世紀。據南海寄歸內法傳卷四載，本生鬘乃讚詠中最優美者。南海諸島十餘國，皆有諷誦本生鬘之風習。梵文本刊行於一八九一年，英譯本則刊行於一八九五年。〔英譯大明三藏聖教目錄、梵語佛典の諸文獻（山田龍城）、M. Winternitz：Geschichte der indischen Literature, Bd. Ⅱ〕


