# tbl_dictionary

meanings:
① Cõi, mốc. Quyền hạn được giữ đất đến đâu trồng cột làm mốc đến đấy gọi là giới. ||② Cảnh cõi, đối với một địa vị khác mà nói, như chánh giới 政界 cõi chính trị, thương giới 商界 trong cõi buôn, v.v. ||③ Thế giới 世界 cõi đời, nhà Phật nói người cùng ở trong khoảng trời đất chỉ có cái đời mình là khác, còn thì không phân rẽ đấy đây gì cả, gọi là thế giới. Vì thế nên chủ nghĩa bình đẳng bác ái cũng gọi là thế giới chủ nghĩa 世界主義. ||④ Cảnh ngộ, nhà Phật chia những phần còn phải chịu trong vòng luân hồi làm ba cõi: (1) Cõi dục, (2) Cõi sắc, (3) Cõi không có sắc. Mỗi cõi cảnh ngộ một khác. ||⑤ Giới hạn. ||⑥ Ngăn cách. ||⑦ Làm li gián.


meanings:
① Giới, ranh giới: 分 界線 Giới tuyến; 地界 Địa giới; ② Địa hạt, tầm: 河靜省管界 Địa hạt tỉnh Hà Tĩnh; 眼界 Tầm mắt; ③ Giới, ngành: 婦女界 Giới phụ nữ; 醫務界 Ngành y tế; 教育界 Ngành giáo dục; ④ Giới: 植物界 Giới thực vật; 動物界 Giới động vật; ⑤ Cõi, giới: 世界 Cõi đời thế giới; ⑥ (tôn) Cõi, cảnh ngộ, cảnh giới: 色界 Cõi sắc; 無眼界，乃至無意識界 Không có nhãn giới, cũng không có ý thức giới (Bát nhã Ba la mật đa Tâm kinh).


meanings:
3889欲、色、無色等三界之內，稱爲界內；出離三界，則稱界外。三界爲苦之世界，而佛陀已離生死，得涅槃，故言佛陀已超出三界之生死。一般人認爲涅槃係身心歸於死滅，大乘則認爲，身心之滅絕，並非真實之涅槃，涅槃並不是僅以出三界爲目的，必須斷除精神上之迷根，始能獲得真正之涅槃。故真正之涅槃乃不分界內、界外，此稱「無住處涅槃」；若以出三界爲目的，即稱爲「界內教法」。　勝鬘經將生死分爲分段生死與不思議變易生死二種。分段生死係指界內之生死，乃眾生之生死，由於煩惱而輪迴六道。不思議變易生死，則指脫離輪迴之佛菩薩，憑其悲願心，爲救度眾生而乘願來此娑婆世界。又阿羅漢懼分段生死，故欲求出三界。然變易生死與分段生死相反，乃不分界內、界外者。而唯一能自由自在變異生死者，唯有佛陀。　天台宗將佛教分爲藏、通、別、圓四教，認爲藏教是界內之事教；通教是界內之理教；別教是界外之事教；圓教是界外之理教。事教係指由因緣生滅而變化有差別相之教法；理教則指一貫事理之根本教法。此外，惑亦分三種，即界內惑（指見、思惑）、界外惑（指無明惑）及塵沙惑（塵沙惑通於界內、界外）。藏、通二教僅斷除界內之見、思二惑，而別、圓二教則是進一步斷除界內界外一切之塵沙惑。　斷除三界迷惑所生之國土，乃位於三界外，故稱爲界外土，此爲大乘佛教之說法。大智度論卷九十三謂，阿羅漢生於出三界之淨土，而後聽聞法華經。天台宗則將淨土分爲四種：凡聖同居土、方便有餘土、實報無障礙土、常寂光土四土，其中，以凡聖同居土爲界內，其他三土爲界外。　律宗將修道限定範圍所在之地域稱結界；區域之內，稱界內（即界中）；區域之外，稱界外。〔法華經卷二譬喻品、瑜伽師地論卷七十九、梁譯攝大乘論卷下、法華經玄義卷五上、卷六下、天台八教大意、華嚴五教章卷一〕（參閱「五時八教」1132、「生死」2059、「結界」5181）


meanings:
(title) outside the gate (as in the Lotus Sutra s parable of the burning house)


vietnamese:
giới sai biệt quán lục sự sai biệt <pttđ>


vietnamese:
giới sai biệt quán sơ tu nghiệp giả ưng như thị thủ tướng <pttđ>


meanings:
（巴 Dhātu-kathā）南傳阿毗達磨七論中的第三論。全書主要在說明蘊、處、界等諸法的攝不攝、相應不相應的關係。內容方面，首先列舉十四品的名目，與五蘊、十二處、十八界等二十八種論母。其次是本文，共有十四品，包含攝類五品、相應類五品、攝和相應的組合類四品，共計七０三條。<#>北傳的漢譯論藏也有論及蘊、處、界等諸法的攝、相應等關係的。如《品類足論》卷三、卷八、卷九、卷十、卷十八和《衆事分阿毗曇論》卷二、卷六、卷七、卷十二。《界身足論》有部份內容系探討心、心所與蘊、處、界的相應不相應，頗類似本論的第六品〈相應不相應〉。<#>本論之注釋有覺音《界論注》（Dhātu-kathāppakaraṇa-aṭṭhakathā），收在《五論注》（Pañca-ppakaraṇāṭṭhakathā）中，又有年代約與覺音相當的阿難陀所撰之《Tati-ya-paramattha-ppakāsini》，收在《阿毗達磨根本末注》（Abhidhamma-mūla-ṭīkā）第三篇。單獨注釋《界論》的釋本，有十七世紀緬甸沙拉達信（Sāradassin）的《Dhātuka-thā-yojanā》，和同時代的三界師（Tiloka-guru）的《Dhātukathā-ṭīkā-vaṇṇanā》。<#>古內拉特內（E. Gooneratne）于1892年校訂出版本論及覺音注的原典（P. T. S.）。此外，末永真海的日譯本，收在日譯《南傳大藏經》第四十七卷。<#>□03［參考資料］　《善見律毗婆沙》卷一；《南方上座部論書解說》；W. Geiger《Pāli Literatur und Sprache》。<#>


meanings:
3893巴利名 Dhātu-kathā（-ppakaraṇa）。音譯作陀兜迦他。屬巴利論藏七部論之一。內容闡述蘊處界等諸法攝不攝及相應不相應之關係。對於諸法蘊處界攝不攝及相應不相應之論，在漢譯論藏中品類足論卷三、卷八至卷十、卷十八，與眾事分阿毘曇論卷二、卷六、卷七、卷十二等均述及。同時本論第六品所說者頗類於界身足論中所論心、心所與蘊處界等之相應不相應。本論較重要之註疏本有佛音之本論注（巴 Dhātukathāppakaraṇa-aṭṭhakathā）、阿難陀論師之 Tatiya-paramattha-ppakāsinī（收於阿毘達磨根本末注之第三篇）。一八九二年，庫內拉特納（E. Gooneratne）將本論及佛音注之原版校訂出版。此外，本論亦有日譯本，收於南傳大藏經中。〔善見律毘婆沙卷一、南方上座部論書解說〕


meanings:
（梵 Abhidharma-dhātu-kāya-pāda，藏 Khams-kyi-tshogs）三卷。世友造，唐·玄奘譯。又作《阿毗達磨界身足論》、《說一切有部界身足論》、《界身論》。爲說一切有部根本論典六足論之一。收在《大正藏》第二十六册。全文分〈本事〉、〈分別〉二品。〈本事品〉記述十大地法、十大煩惱地法、十小煩惱地法、五煩、五見等十四類，即有關九十一心、心所的定義的解說。〈分別品〉略分十六門，廣立八十八門，分別心所與五受、六識、無慚無愧的相應不相應，以及蘊處界與心所的相應不相應等。<#>相傳本書的梵本原有六千頌，但文筆繁雜，意多重複，玄奘乃删略而譯成現存之八百多頌本。在漢譯佛教中，本書置于六足論的最後位（《俱舍論光記》、《俱舍論疏》），梵文傳本置于《品類》、《識身》、《法蘊》、《施設》之後，西藏傳本則位列《法蘊》、《施設》二論之後的第三位。<#>本論在心所法的分類上有創發性。心所法中之十大煩惱地法、十小煩惱地法等，即爲本論所首倡者，而在寫作形式方面，如諸法定義的解說、諸關係論的二段組織等方法，更影響《品類足論》，而成爲《品類足論》一論的基本論式。此外，漢譯本謂本書乃佛滅三百年尊者世友造，梵、藏二傳則說是佛在世時的弟子富蘭那（Pūrṇa）尊者所作。然依近代學者的推測，此論當系佛滅二、三世紀間，由有部學者結集而成之作。<#>◎附︰印順《說一切有部爲主的論書與論師之研究》第四章第六節<#>《阿毗達磨界身足論》，玄奘于龍朔三年（663）譯出，凡三卷。全論分爲二品︰(1)〈本事品〉，與《品類論》的〈辯七事品〉相同，只是减略些。(2)〈分別品〉。<#>沙門釋基的〈界身足論後序〉說（大正26·625c）︰‘原其大本，頌有六千。後以文繁，或致删略爲九百頌，或五百頌者。今此所翻，有八百三十頌。’<#>序文說到廣本與略本，而《界身論》又與《品類論》的〈七事品〉有關，所以福原亮嚴，同意《品類論》爲《界身論》的延長與擴大的說法。這就是以略本爲《界身論》，廣本爲《品類論》。呂澄也同意這種意見。其實，這是不正確的。《品類論》本爲四品；〈辯七事品〉是增補四品的一品。《界身論》與〈辯七事品〉有關，不應推論爲與《品類論》全論有關。略本與廣本的傳說，應從《界身論》自身去尋求正確的意義。《界身論》的〈分別品〉這樣說︰‘（第四門）如以受對六觸身，對六想身，六思身，廣說亦爾。’‘（第十五門）由斯理趣，其懈怠等諸門差別，應依前說一行方便，如理應思。’‘（第十六門）如是略說有十六門，若廣說有八十八門。’<#>《界身論》的删略，就在這裏。〈分別品〉共分十六門。初三門是︰受根相應不相應門、識相應不相應門、無慚無愧相應不相應門。第四門起，是相攝門。依‘一行’論法，從（十大地法的初二法）受相應、想不相應，何所攝起，到意觸所生思相應、意觸所生受不相應，何所攝止，一共有八十五門。如一一的廣說，那實在太繁了。奘譯的《界身論》，是删略了的。第四門到十四門（共十一門），雖也有所删略，如上所引的第五門等文，還保存每一門的規模。十五、十六兩門，更爲簡略，總攝了七十四門──十二到八十五門的內容。這樣的簡略，凡八百三十頌；如八十五門都分別廣說，就有六千頌了。廣本與略本，是《界身論》自身的事，與《品類論》無關。<#>《界身論》的〈本事品〉，是依《品類論》的〈辯七事品〉，而多少减略些。（中略）<#>比對二論，有二點不同︰(1)〈辯七事品〉有十大善地法，《界身論》沒有，《衆事分阿毗曇論》也沒有；這是後起的，依《大毗婆沙論》而補入的。(2)十八界到六界──五類，《界身論》也沒有。<#>〈辯七事品〉所列的，可分三類︰(1)十八界到六界──五類，是綜集經說的。《界身論》缺。(2)十大地法到五法──八類五十五法，爲心所法的分類。(3)六識身到六愛身──六類，是經說的六六法門。其中最重要的，是心所法的分類，八類五十五法。{1}十大地法，是《發智論》〈智納息〉、《品類論》〈辯五事品〉所已經成立了的。{2}十大煩惱地法︰不信、懈怠、失念、心亂、無明、不正知、非理作意、邪勝解、掉舉、放逸。{3}十小煩惱地法︰忿、恨、覆、惱、嫉、慳、誑、諂、憍、害。上說的三類十法，與《大毗婆沙論》所列完全一致。但此下，《界身論》所列爲︰{4}五煩惱︰欲貪、色貪、無色貪、嗔、疑。{5}五觸︰有對觸、增語觸、明觸、無明觸、非明非無明觸。{6}五見︰身見、邊見、邪見、見取、戒禁取。{7}五根︰樂、苦、喜、憂、舍。{8}五法︰尋、伺、識、無慚、無愧。而《大毗婆沙論》，在三類十法後，又列︰{9}十大善地法；{10}五大不善地法；{11}三大有覆無記地法；{12}十大無覆無記地法。《大毗婆沙論》對于心所法的叙列，上三類十法而外，有了大善地法；而七類五十八法，都是經過論師的整理而成立的。可是《界身論》與〈辯七事品〉，雖前三類相同，而後五類中，如五根、五見，都只是遵循舊說，而又沒有善法。所以《界身論》心所法的整理，比《發智論》、《品類論》，雖又進了一步，但還不及《大毗婆沙論》。《大毗婆沙論》雖沒有引用《界身論》，而《界身論》的成立，是應該早于《大毗婆沙論》的。<#>再來看〈分別品〉。相應門有四事︰(1)五受根的受；(2)六識身的識；(3)無慚；(4)無愧。相攝門有三事︰蘊、處、界。這樣，現存《品類論》的〈辯七事品〉，雖不知七事是什麽，但依《界身論》，却 極爲明白。《品類論》的〈辯七事品〉，是後人補作的，如上節所說。《品類論》的〈辯七事品〉，與《界身論》，可能同爲一本。或將論的相攝門，依‘一行’論法，推衍爲繁長的六千頌，名《界身論》（再依之而有略本）。或將論的相應門，也以界處蘊作分別，成爲現存于《品類論》的〈辯七事品〉。<#>《界身論》的界，〈辯七事品〉的七事，上節曾說過，與銅鍱部的《界論》有關。《界論》以三法──蘊、處、界，分別攝與不攝；以四法──受、想、行、識，分別相應不相應。這與《界身論》大致相同，只是以受、識、無慚、無愧，代替受、想、行、識而已。因此，〈辯七事品〉以蘊、界、處，分別相應不相應，既不及《界論》與《界身論》的適合，又失去了‘七事’（只有六事）的意義。不過參照《界論》、《界身論》列舉的法門（本事），應該如〈辯七事品〉所說，前列界、處、蘊才是。<#>《界身論》，玄奘傳爲世友（Vasumitra）所造，這是以爲與《品類論》的作者爲一人。但世友只造四品；〈辯七事品〉已是別人所作，《界身論》更不是世友所造了。稱友（Yaśomitra）《俱舍論疏》，傳說《界身論》爲富樓那（Pūrṇa）造。也許《界身論》與〈辯七事品〉，就是這位論師的杰作。<#>［參考資料］　《古今譯經圖紀》卷四；《開元釋教錄》卷八；《至元法寶勘同總錄》卷九；《貞元新定釋教目錄》卷十一。<#>


meanings:
① Về phần sâu rộng trong khoảng mẫu ruộng gọi là quyến. ||② Khơi thông. ||③ Cái ngòi dẫn nước vào ruộng. Chỗ hang núi thông với nước.


meanings:
① (cũ) Ngòi nước giữa cánh đồng, ngòi dẫn nước vào ruộng; ② Khe, thung lũng, lũng núi; ③ (văn) Phần sâu trong khoảng mẫu ruộng; ④ (văn) Khoi thông, khơi thông.


meanings:
① Sợ, sự gì chưa xảy ra cũng tưởng tượng cũng đáng sợ gọi là cụ 懼, sự đã xảy đến phải nhận là đáng sợ gọi là uý 畏. ||② Tâm phục. ||③ Trong lòng có mối lo phải răn giữ gọi là uý. ||④ Phạm tội chết trong ngục.


meanings:
① Sợ, lo ngại, kinh sợ: 不畏強暴 Không sợ cường bạo; ② Tôn trọng, kính trọng, kính phục; ③ (văn) Làm cho sợ, doạ nạt, bắt nạt: 前殺昭平，反來畏我 Trước đó giết Chiêu Bình, rồi trở lại bắt nạt tôi (Hán thư); ④ (văn) Người sợ tội tự sát trong ngục; ⑤ (văn) Chỗ cong của cây cung (như 隈, bộ 阜); ⑥ (văn) Uy nghiêm, oai nghiêm (dùng như 威, bộ 女): 其行罰也，畏乎如雷霆 Khi thi hành hình phạt, uy nghiêm như sấm như sét (Hàn Phi tử).


meanings:
① Bờ ruộng. ||② Ven nước. ||③ Bên, như chẩm bạn 枕畔 bên gối. ||④ Trái, phản bạn. Quân tử bác học ư văn, ước chi dĩ lễ diệc khả dĩ phất bạn hĩ phù 君子博學於文，約之以禮，亦可以弗畔矣夫 (Luận Ngữ, 論語) người quân tử trước học văn, sau học lễ, nhờ vậy khỏi trái đạo. ||⑤ Lìa.


meanings:
① Bờ, vệ, ven, bên cạnh: 河畔 Bờ sông; 田畔 Bờ ruộng; 篱畔 Bờ rào (giậu); 身畔 Bên mình; 橋畔 Bên cầu; 枕畔 Bên gối; ② (văn) Bờ ruộng.


meanings:
① Lưu lại, muốn đi mà tạm ở lại gọi là lưu. ||② Lưu giữ, giữ lại không cho đi. ||③ Ðáng đi mà không đi gọi là lưu, như lưu nhậm 留任 lại ở làm việc quan. ||④ Ðình trệ, như án vô lưu độc 案無留牘 văn thư nhanh nhẹn không đọng cái nào. ||⑤ Còn lại. ||⑥ Lâu. ||⑦ Ðợi dịp.


meanings:
① Ở lại: 他留在農村工作了 Anh ấy đã ở lại làm việc tại nông thôn; ② Cầm lại, bắt giam, giữ lại: 挽留 Cầm lại; 留客 人吃晚飯 Cầm khách ở lại ăn cơm tối; 拘留 Bắt giam; ③ Chú ý, cẩn thận: 留心 Chú ý; 留神 Cẩn thận; ④ Lưu, để, chừa: 留底稿 Lưu bản nháp; 留鬍子 Chừa (để) râu; ⑤ Để lại: 他把書都留在我這裡了 Sách anh ấy đều để lại chỗ tôi cả; ⑥ Đọng lại: 案無留牘 Văn thư không ứ đọng; ⑦ (văn) Lâu; ⑧ (văn) Đợi dịp; ⑨ [Liú] (Họ) Lưu.


meanings:
Đình trệ, trở ngại. Tiết Linh Nham Trọng An Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »參 禪 不 究 淵 源、 觸 途 盡 爲 留 礙。 – Tham thiền chẳng tra xét đến nguồn gốc, khi gặp việc thường bị trở ngại«.


meanings:
① Bờ ruộng. ||② Giới hạn. ||③ Ðến kêu bảo, như chẩn ư quỷ thần 畛於鬼神 (Lễ Kí, 禮記) khấn báo quỷ thần.


meanings:
store, stock up, save, put aside, keep, accumulate, gather


meanings:
① Giống muông nuôi trong nhà. Như ngựa, trâu, dê, gà, chó, lợn gọi là lục súc 六畜. ||② Súc tích, chứa. Một âm là húc. ||③ Nuôi. ||④ Bao dong. ||⑤ Lưu lại. ||⑥ Thuận. ||⑦ Giữ, vực dậy.


meanings:
Súc vật: 六畜 Lục súc (súc vật nuôi ở nhà gồm ngựa, bò, dê, gà, chó, lợn); 家畜 Gia súc; 牲畜 Súc vật. Xem 畜 [xù].


meanings:
① Súc vật, gia súc; ② (văn) Nuôi nấng, nuôi dưỡng: 爾不我畜 Chàng chẳng nuôi ta (Thi Kinh); ③ (văn) Chứa, tích chứa, súc tích, tàng trữ: 故其畜積足恃 Vì vậy sự tích chứa của nó đủ để nhờ (Giả Nghị: Luận tích trữ số); ④ (văn) Dung nạp, bao dung: 獲罪不兩君，天下誰畜之 Đắc tội với cả hai vua thì thiên hạ ai dung nạp cho (Tả truyện); ⑤ (văn) Cất giữ: 禁京城民畜兵器 Cấm dân trong kinh thành cất giữ võ khí (Tống sử); ⑥ (văn) Trị lí: 非畜天下者也，何足貴哉！ Không phải là người trị thiên hạ thì có gì đáng tôn trọng! (Sử kí: Lí Tư liệt truyện); ⑦ (văn) Thuận; ⑧ (văn) Vực dậy. Xem 畜 [chù].


meanings:
① Mẫu, mười sào là một mẫu (3600 thước vuông tây là một mẫu). ||② Khu ruộng, phần ruộng.


meanings:
① Mẫu (bằng 1/15 hecta); ② (văn) Khu ruộng, phần ruộng.


meanings:
① Xong, hết. Học hết hạn học gọi là tất nghiệp 畢業. ||② Ðủ hết, như quần hiền tất tập 群賢畢集 mọi người hiền đều họp đủ hết. ||③ Cái lưới hình ba góc để bắt chim. ||④ Sao Tất, một sao trong nhị thập bát tú. ||⑤ Cái tờ, cái thư. Như thủ tất 手畢 cái tờ tay viết. ||⑥ Cái gỗ để xâu muông sinh đem lên tế. ||⑦ Kín. ||⑧ Nhanh nhẹn.


meanings:
① Hết, xong, dứt: 話猶未畢 Nói chưa dứt lời; 諸事已畢 Mọi việc đã xong xuôi. 【畢竟】tất cánh [bìjìng] Xét đến cùng, chung quy, cuối cùng: 他的話畢竟不錯 Xét đến cùng anh ấy nói cũng đúng đấy; 人生能幾何，畢竟歸無形 Đời người ta sống được bao lâu, cuối cùng cũng về cõi vô hình (Vương Hữu Thừa tập: Thán Ân Dao); ② Hoàn toàn, hết: 眞相畢露 Lộ hết chân tướng; 畢集 Tập họp đủ cả; ③ (văn) Lưới ba góc để bắt chim; ④ (văn) Tờ, thư, giấy: 手畢 Giấy viết tay; ⑤ (văn) Cái gỗ để xâu muông sinh đem lên tế; ⑥ (văn) Kín; ⑦ (văn) Nhanh nhẹn; ⑧ [Bì] Sao Tất (một ngôi sao trong nhị thập bát tú).


meanings:
① Xét cho cùng, dĩ nhiên. Phẩm thứ hai: Tịnh độ của Tông Giáo đáp hưởng trong NHQL q. 21 ghi: »信 我 念 佛 將 來 畢 竟 見 佛、 畢 竟 成 佛、 更 無 疑 惑 者。 – Tin ta niệm Phật tương lai dĩ nhiên thấy Phật. Xét cho cùng khi thành Phật không còn việc gì nghi hoặc«. ② Cứu cánh, cuối cùng. Biểu thị nghi vấn. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »畢 竟 如 何 結 果、 畢 竟 有 何 了 期？ – Cứu cánh kết quả ra sao? Cuối cùng có thời gian nào tỉnh ngộ?«.


meanings:
Việc cứu cánh. Chỉ việc lãnh ngộ thiền pháp, siêu thoát sinh tử. Nhà thiền cho việc này là hết sức quan trọng. Tiết Nam Tuyền Hoà thượng trong TĐT q. 16 ghi: »師 與 歸 宗 同 行 二 十 年、 行 腳 煎 茶 次、 師 問： 從 前 記 持 商 量 語 句 已 知、 離 此 後 有 人 問 畢 竟 事作 麼 生？ – Sư và Quy Tông du phương hai mươi năm. Trên đường hành cước, đang nấu trà, sư hỏi: Việc ghi nhớ, thương lượng ngữ cú trước kia đã biết, Xa lìa những thứ đó sau này có ai hỏi về việc cứu cánh thì sao?«.


vietnamese:
tất cánh cập bất tất cánh tự lợi lợi tha <pttđ>


meanings:
（梵 atyanta-śūnyatā，藏 mthaḥ-las-ḥd-as-pa stoṅ-pa-ñid）十八空之一。又稱至竟空。指徹底的、究竟的空。《大品般若經》卷五〈問乘品〉雲（大正8·250c）︰‘何等爲畢竟空？畢竟名諸法畢竟不可得，非常非滅故。何以故？性自爾，是名畢竟空。’《大智度論》卷三十一雲（大正25·289b）︰‘畢竟空者，以有爲空、無爲空破諸法，令無有遺餘，是名畢竟空。如漏盡阿羅漢名畢竟清淨，阿那含乃至離無所有處欲，不名畢竟清淨。’<#>又，‘畢竟空’和‘性空’之間幷不全然相同。關于二者的差別，《大智度論》雲（大正25·292b）︰<#>‘畢竟空者，名爲無有遺餘；性空者，名爲本來常爾。如水性冷，假火故熱，止火則還冷。畢竟空如虛空，常不生不滅，不垢不淨，云何言同。複次諸法畢竟空，何以故？性不可得故。諸法性空，何以故？畢竟空故。複次性空多是菩薩所行，畢竟空多是諸佛所行。何以故？性空中，使有因緣和合，無有實性；畢竟空三世清淨。有如是等差別。’<#>［參考資料］　《解深密經》卷三；《辯中邊論》卷上；《顯揚聖教論》卷十五；《十八空論》；《大乘義章》卷二、卷四；《法華文句》卷九（上）；《法界次第門》卷下之上；《三論玄義》；《大乘玄論》卷一、卷二、卷四；《中觀論疏》卷一（末）。<#>


meanings:
4738（Pischel, Karl Richard; 1849～1908）德國之印度學學者。生於波蘭布勒斯勞地。一八七五年，任基爾大學教授。一八八五年，任教巴黎大學。一九○二年，轉柏林大學。主張以語言學之觀點解釋印度學。其代表作為文法書 Grammatik der Prākrit Sprachen, 1900，係有關地方語之研究集大成者，為具有極高學術性價值之權威書籍。其後客死於印度馬德拉斯。


meanings:
4738梵名 Pippalī-guhā，巴利名 Pipalī-guhā 或 Pipphalī-guhā。乃位於中印度王舍城附近之石窟。又作賓波羅窟、卑鉢羅石室、畢波羅延石窟。略稱畢鉢。以此窟上有畢鉢羅樹，或畢鉢羅為大迦葉之名，因大迦葉與此處有很深之因緣，故有此稱。大迦葉曾罹病於此，聞佛陀說法後始痊癒；亦曾於此坐禪，知悉佛陀入滅。據高僧法顯傳載，佛陀每於食後在此坐禪。大唐西域記卷九載，習定比丘多居此處，此處並常出現怪異龍、蛇、獅子之形，見者心多發狂亂。據傳，佛陀入滅後，大迦葉與五百比丘於該處舉行第一次經典結集。又關於結集之會處，有多種說法，此為其中之一；然一般多主張於七葉窟結集。據近代學者對畢鉢羅窟之考證，謂山城（舊王舍城）北門之西有毘婆羅山（Baibhara），非大唐西域記所載之毘布羅山，沿山北面向西行，臨北澗有一洞穴，為古代金鑛遺蹟，相當於大唐西域記所載之阿素洛宮，石室可能築於洞穴之前。〔阿育王經卷九、印度佛蹟實寫解說〕


meanings:
（梵 Pilinda-vatsa、Pilindavaśa，巴 Pilinda-vaccha、pilindiya-vaccha，藏 Pi-lin-daḥi bu）佛弟子。又譯畢陵伽筏蹉、畢陵伽波蹉、必陵伽婆蹉、畢鄰陀婆蹉、畢蘭陀筏蹉、比利陀婆遮、畢那■蹉。略稱畢陵迦、畢陵。梵漢幷舉作畢鄰陀子。意譯余習、惡口。‘畢陵伽’爲姓，‘婆蹉’爲名。依巴利文獻《真諦解釋》（Paramattha-dipani）所載，師爲舍衛城人、婆羅門種。初學隱身咒術而聞名，後見佛而失咒力，遂出家爲佛弟子。<#>《增一阿含經》卷三〈弟子品〉雲（大正2·558b）︰‘言語粗獷，不避尊貴，所謂比利陀婆遮比丘是；入金光三昧，亦是比利陀婆遮比丘。’《大智度論》卷二雲（大正25·71a）︰‘必陵伽婆蹉常患眼痛。是人乞食常渡恒水，到恒水邊，彈指言︰小婢，住莫流。水即兩斷，得過乞食。是恒神到佛所白佛︰佛弟子必陵伽婆蹉常駡我言︰小婢！住莫流。佛告必陵伽婆蹉，懺謝恒神。必陵伽婆蹉即時合手，語恒神言︰小婢莫嗔！今懺謝汝。是時大衆笑之，云何懺謝而複駡耶？佛語恒神︰（中略）此人五百世來，常生婆羅門家，常自憍貴輕賤餘人，本來所習口言而已，心無憍也。如是諸阿羅漢，雖斷結使，猶有殘氣。’<#>此外，師亦精于神通，據《有部毗奈耶》卷五所述，師之外甥于竹林遭賊劫奪，師以神通力救之。又曾以神通力化作種種衣服、珠寶、瓔珞等。又，師多疾病，據《有部毗奈耶藥事》卷一所述，師出家之初，即多有諸病，佛爲此聽其持藥袋。又據《有部毗奈耶皮革事》卷下所述，師常因病不能步行前往爲人說法，佛爲此聽其乘輿。《大智度論》卷二、卷二十三，《十誦律》卷二十五、卷二十六，《毗奈耶》卷八等，亦謂師患有眼疾。<#>［參考資料］　《阿羅漢具德經》；《四分律》卷十、卷四十二；《五分律》卷五、卷七、卷八、卷十七、卷二十、卷二十一、卷二十八；《十誦律》卷八；《有部毗奈耶雜事》卷十；《毗尼母經》卷三；《大毗婆沙論》卷十六；《法華義記》卷一；《法華文句》卷二上。<#>


meanings:
4736梵名 Pilinda-vatsa，巴利名 Pilinda-vaccha 之音譯。又作畢陵伽筏蹉、畢鄰陀婆蹉、畢蘭陀筏蹉、比利陀婆遮、畢那嚩蹉。略稱畢陵伽、畢陵。又梵漢文並舉，稱為畢鄰陀子。 意譯餘習、惡口。依巴利文 Paramattha-dīpanī（小部諸經之注釋書）載，畢陵為舍衛城之婆羅門種，初學隱身咒，得名聲，後遇佛，失其咒力，遂出家為佛弟子。增一阿含經卷三弟子品謂其言語粗獷，不避尊貴。大智度論卷二載，畢陵曾渡恆河乞食，因罵恆河神，神至佛所告此事，佛使畢陵向恆河神懺謝。並謂其因五百世以來生婆羅門家，常自驕貴，輕賤餘人，故為本來所習之口言而已。蓋「餘習」又有「惡口」之稱，係基於此。又師亦擅長神通，有部毘奈耶卷五載師曾以神通力救助其被劫奪之甥。有部毘奈耶藥事卷一，謂其身患諸疾。〔摩訶僧祇律卷二十九、法華玄贊卷一〕


meanings:
(văn) ① Chỗ cố định để tế trời đất và Ngũ đế; ② Cồn nhỏ; ③ Tồn trữ, chứa cất.


meanings:
① Mưu lược, phần nhiều chỉ về việc binh. Như thao lược 操略 có tài tháo vát. Người nào đảm đang có tài cũng gọi là thao lược. Phương lược 方略 sách chép về võ công. ||② Cõi, như kinh lược 經略 kinh doanh sửa trị một cõi nào. Từ nhà Ðường trở về sau, muốn khai thác phương đất nào đều đặt một chức Kinh lược. Từ nhà Minh về sau thì quyền quan Kinh lược lại trọng lắm, hơn cả các chức Tổng đốc. ||③ Lấy, không hao tổn binh tướng mà lấy được đất người gọi là lược. ||④ Cướp, cùng một nghĩa với chữ lược 掠. ||⑤ Giản lược quá, chỉ cứ về phần đại đoạn gọi là lược, như tiết lược 節略 nhặt qua từng đoạn. ||⑥ Dùng làm trợ từ, như lược đồng 略同 hơi giống, lược tự 略似 hao hao tựa. ||⑦ Ðạo. ||⑧ Ðường. ||⑨ Sắc, tốt.


meanings:
① Giản đơn, sơ lược, qua loa: 略圖 Bản đồ sơ lược; 略知一二 Biết qua loa, biết võ vẽ; ② Tóm tắt, ngắn gọn, điểm trọng yếu: 史略 Sử lược; 事略 Tóm tắt cuộc đời của một người; ③ Lược gọn, bỏ bớt đi: 從略 Lược gọn; 中 間的話都略去了 Những lời ở giữa đều bỏ bớt đi rồi; ④ Sơ suất: 忽略 Sơ sót; ⑤ Kế hoạch, mưu lược, phương lược, sách lược: 方略 Phương kế, phương lược; 戰略 Chiến lược; ⑥ Xâm chiếm cướp: 侵略 Xâm lược; 略地 Chiếm đất; ⑦ (văn) Lấy (đất của người khác...); ⑧ (văn) Hơi hơi: 所見略同 Ý kiến hơi giống nhau; 略似 Hao hao giống. 【略略】lược lược [lđèlđè] Hơi hơi, sơ sơ, sơ qua: 湖面上略略起了點波紋 Nước mặt hồ hơi hơi gợn sóng; 略略說了幾句 Nói sơ qua mấy câu;【略微】lược vi [lđè wei] Một tí, một ít, hơi hơi, sơ sơ: 略微流了點血 Hơi rịn tí máu; 【略爲】lược vi [lđèwéi] Như 略微 [lđèwei]; ⑨ (văn) Cương giới, địa vực; ⑩ (văn) Pháp độ: 王略 Pháp độ của thiên tử; ⑪ (văn) Đạo (chỉ một chủ trương, đường lối chính trị hay một hệ thống tư tưởng nhất định): 吾子慾復文武之略 Ngài muốn khôi phục đạo (đường lối) của vua Văn vua Võ (Tả truyện: Định công tứ niên); ⑫ (văn) Con đường (như 路, bộ 足); ⑬ (văn) Tuần hành, tuần tra; ⑭ (văn) Sắc bén: 有略其耜 Cây cày sắc bén (Thi Kinh); ⑮ (văn) Nói chung, đại khái, gần như, hầu như.


vietnamese:
lược thụ tam quy ngũ bát giới tịnh bồ tát giới <đpb>


vietnamese:
lược thụ tam quy ngũ bát giới tinh bồ tát giới <pqđtđ>


meanings:
【BẢNG CHỮ VIẾT TẮT 略語表】 <tvc> (nhạc) Âm nhạc 音樂; (Cg) Còn gọi 又讀，也叫; (công) Công nghiệp 工業; (cơ) Cơ khí 機械; (Cv) Cũng viết 又作; (chửi) Chửi rủa 罵語; (dầu) Dầu mỏ 石油; (dược) Dược học 藥物；藥物學; (địa) Địa chất, địa lí 地質學；地理學; (đ.ảnh) Điện ảnh 電影; (điện) Điện học 電學；電工; (đo) Đo lường 測繪; (động) Động vật học 動物；動物學; (giải) Giải phẫu, sinh lí 解剖學；生理學; (gth) Giao thông vận tải 交通運輸; (gt) Giới từ 介詞; (hải) Hàng hải 航海; (không) Hàng không 航空; (hóa) Hóa học, hóa chất 化學；化工; (kịch) Hí kịch 戲劇; (khc) Khảo cổ 考古; (khn) Khẩu ngữ 口語; (kht) Khí tượng 氣象學; (khiêm) Khiêm tốn 謙辭; (khoáng) Khoáng chất 礦物; (ktrúc) Kiến trúc 建築; (kinh) Kinh tế 經濟; (kĩ) kĩ thuật 技術; (lâm) Lâm nghiệp 林業; (sử) Lịch sử 歷史; (lịch) Lịch sự 敬辭；婉辭; (lt) Liên từ 連辭; (loại) Loại từ 量辭; (lg) Lôgic học 邏輯學; (mỏ) Ngành mỏ 礦業; (mng) Mỹ nghệ 工藝美術; (dệt) Ngành dệt 紡織; (đsắt) Ngành đường sắt 鐵道; (in) Ngành in 印刷; (nghệ) Nghệ thuật 藝術; (xấu) Nghĩa xấu 貶義; (Ngb) Nghĩa bóng 轉義; (Ngr) Nghĩa rộng 引申; (ngoại) Ngoại giao 外交; (ngôn) Ngôn ngữ học 語言學; (ảnh) Nhiếp ảnh 攝影; (nông) Nông nghiệp 農業; (luật) Pháp luật 法律; (pht) Phó từ  副詞; (quân) Quân sự 軍事; (sinh) Sinh vật học 生物學; (sh) Sinh hoá học 生物化學; (skhấu) Sân khấu 舞台; (st) Số từ 數詞; (thán) Thán từ 嘆詞; (thể) Thể dục thể thao 體育; (thd) Thí dụ 比喻; (thiên) Thiên văn 天文學; (thtục) Thông tục 俗名，俗稱; (thú) Thú y 獸醫; (thủy) Thủy lợi 水利; (thực) Thực vật học 植物；植物學; (thương) Thương nghiệp 商業; (đph) Tiếng địa phương 方言; (toán) Toán học 數學; (tôn) Tôn giáo 宗教; (triết) Triết học 哲學; (trợ) Trợ từ 助詞; (cũ) Từ cũ 舊時用語; (thanh) Từ tượng thanh 象聲詞; (văn) Văn ngôn, văn học 文言書面語; (lí) Vật lí học 物理學; (xiếc) Xiếc 雜技; (y) Y học 醫學【THƯ MỤC THAM KHẢO 參考書目】 1. Khang Hi tự điển 康熙字典; ② Từ nguyên 辭源; ③ Từ hải 辭海; ④ LỤC SƯ THÀNH (Chủ biên), Từ vị 辭彙, Văn Hóa Đồ thư công ty, Đài Bắc, 1995; ⑤ ĐÀO DUY ANH, Hán Việt từ điển 漢越辭典, NXB. Minh Tân, Paris, 1949; ⑥ THIỀU CHỬU, Hán Việt tự điển 漢越字典, Đuốc Tuệ, 1942; ⑦ VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRUNG QUỐC, Hiện đại Hán ngữ Từ điển 現代漢語詞典, Thương vụ Ấn thư quán, Bắc Kinh, 1992; ⑧ HẦU HÀN GIANG, MẠCH VĨ LƯƠNG (Chủ biên), Từ điển Hán Việt 漢越詞典, Thương Vụ Ấn thư quán, Bắc Kinh, 1994; ⑨ NGUYỄN KIM THẢN (Chủ biên), Từ điển Hán Việt Hiện đại 現代漢語詞典, Nhà xuất bản Thế giới, 1994; ⑩ TỔ BIÊN SOẠN »CỔ HÁN NGỮ THƯỜNG DỤNG TỰ TỰ ĐIỂN«, Cổ Hán ngữ Thường dụng tự Tự điển 古漢語常用字字典, Thương Vụ Ấn thư quán, Bắc Kinh, 1997; ⑪ LƯU HỌC LÂM, TRÌ ĐẠC (Chủ biên), Cổ Hán ngữ thường dụng đa nghĩa tự từ điển 古漢語常用多義字詞典, Cam Túc Thiếu niên Nhi đồng Xuất bản xã, 1996; ⑫ VƯƠNG ĐỒNG ỨC (Chủ biên), Hiện đại Hán ngữ Đại từ điển 現代漢語大詞典, Hải Nam Xuất bản xã, Hải Nam, 1992; ⑬ LÝ NHUẬN SINH (Chủ biên), Cổ kim Hán ngữ Tự điển 古今漢字典, Hán ngữ Đại từ điển Xuất bản xã, Thượng Hải, 1997; ⑭ LƯU KHÁNH LONG (Chủ biên), Cổ Kim Hán tự Tự điển 古今漢語字字典, Tứ Xuyên Từ thư Xuất bản xã, 1998; ⑮ LƯƠNG THỰC THU, TRƯƠNG PHƯƠNG KIỆT (Chủ biên), Viễn Đông Hán-Anh Đại từ điển 遠東漢英大詞典 (Far East Chinese-English Dictionary), Tân Hoa Xuất bản xã – Viễn Đông Đồ thư Công ty, 1995; ⑯ PHÓ TRIÊU DƯƠNG, Phương ngôn từ lệ thích 方言詞例釋, Thông tục độc vật Xuất bản xã, năm (?); ⑰ LƯU KỲ, Trợ tự biện lược 助字辨略, Đài Loan Khai Minh Thư điếm ấn hành, 1958; ⑱ DƯƠNG THỤ ĐẠT, Từ thuyên 詞詮, Đài Loan Thương Vụ Ấn thư quán, 1959; ⑲ VƯƠNG HẢI PHÂN, NGÔ KHẢ DĨNH, Cổ Hán ngữ Hư từ Từ điển 古漢語虛詞詞典, Bắc Kinh Đại học Xuất bản xã, Bắc Kinh, 1996; ⑳ VƯƠNG TỰ CƯỜNG, Hiện đại Hán ngữ Hư từ Từ điển 現代漢語虛詞詞典, Thượng Hải Từ thư Xuất bản xã, 1998; 21. F.S. COUVREUR S.J., Dictionnaire classique de la langue chinoise, Peiping, 1890; ㉒ BẮC KINH ĐẠI HỌC TÂY NGỮ HỆ PHÁP NGỮ CHUYÊN NGHIỆP, Dictionnaire Chinois-Français, Thương Vụ Ấn thư quán, Bắc Kinh, 1959; ㉓ HOÀNG TIỂU THẠCH, MÃ MINH, Giản hóa tự Phồn thể tự Đối chiếu Tốc tra Thủ sách 簡化字繁體字對照速查手冊, Tứ Xuyên Từ thư Xuất bản xã, 1995; ㉔ NGUYỄN TRỌNG BÁU, Từ điển Chính tả Tiếng Việt, Nhà xuất bản Giáo Dục, 1997.


vietnamese:
lược thuyết nhất thiết ngũ thủ uẩn khổ <pttđ>


meanings:
4735請參閱 大乘百法明門論 請參閱 遺教經 請參閱 略論安樂淨土義 全一卷。北魏曇鸞撰。收於大正藏第四十七冊。略稱安樂淨土義、安樂土義、略論。相對於「廣論」。本書略說三經一論之廣義，論安樂淨土之相及其生因。由六個問答構成：(一)安樂淨土之形成，並確立不攝屬欲、色、無色之三界。(二)說果上之別相，舉諸種莊嚴功德。(三)三輩九品之分別。(四)胎生者之相。(五)胎生者不了佛智，起疑惑。(六)明示十念相續法。亦即第一、第二問釋能化之因果，第三問答以下，辨眾生之果相。注疏有裏書一卷（妙觀）、同見聞一卷（聖觀）、句解二卷（智及）等。〔蓮門類聚經籍錄卷上、淨土真宗教典志卷一〕


vietnamese:
lược chư kinh luận niệm phật pháp môn vãng sinh tịnh độ tập <pqđtđ>


vietnamese:
lược thuật kim cương đỉnh du già phân biệt thánh vị tu chứng pháp môn kinh <pqđtđ>


vietnamese:
lược thích tân hoa nghiêm kinh tu hành thứ đệ quyết nghi luận <bktt>


vietnamese:
lược thích tân hoa nghiêm kinh tu hành thứ đệ quyết nghi luận <cm>

meanings:
(title) Lueshi xin Huayan jing xiuxing cidi jueyi lun


meanings:
① Thửa ruộng, năm mươi mẫu gọi là một huề. Một khu cũng gọi là một huề. ||② Luống rau.


meanings:
① Thửa ruộng (50 mẫu); ② Đám, luống, vồng (rau): 種一畦菜 Trồng một luống rau.


meanings:
① Lần lượt, như canh phiên 更番 đổi phiên (thay đổi nhau). ||② Giống Phiên, đời sau gọi các nước ngoài là phiên cả. Như phiên bố 番布 vải tây, phiên bạc 番舶 tàu tây, v.v. ||③ Các người Thổ ở Ðài Loan cũng gọi là phiên. ||③ Một âm là phan. Tên huyện. ||④ Lại một âm là ba. Ba ba 番番 khỏe mạnh. ||⑤ Một âm nữa là bà. Già, lụ khụ.


meanings:
【番番】ba ba [bo bo] Mạnh khỏe, hùng dũng, vũ dũng: 番番良士 Bậc lương sĩ vũ dũng (Thượng thư: Tần thệ); 申伯 番番 Thân Bá vũ dũng (Thi Kinh: Đại nhã, Tung cao).


meanings:
① Tên gọi chung các dân tộc ở phía tây nam Trung Quốc thời xưa. (Ngr) Nước ngoài, ngoại tộc: 番邦 Phiên bang; 番布 Vải tây; ② Khác lạ: 別有一番天地 Cảnh khác lạ; ③ Lần, lượt, phiên, gấp: 三番五次 Năm lần bảy lượt; 更番 Đổi phiên, thay phiên; 譯了一番 Tăng gấp đôi. Xem 番 [pan].


meanings:
【番禺】Phiên Ngung [Panyú] Phiên Ngung (tên huyện ở tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc). Xem 番 [fan].


meanings:
【番番】bà bà [pó pó] (văn) ① (Đầu tóc) bạc trắng, bạc phơ. Như 皤 (bộ 白); ② Như 鄱 (bộ 邑); ③ [Pó] (Họ) Bà.


meanings:
① Vạch, vẽ. Bức tranh vẽ cũng gọi là hoạ. ||② Một âm là hoạch. Vạch, vạch cho biết đến đâu là một khu một cõi gọi là hoạch, như phân cương hoạch giới 分疆畫界 vạch chia bờ cõi. ||③ Ngăn trở, như hoạch địa tự hạn 畫地自限 vạch đất tự ngăn, ý nói học vấn không cầu tiến bộ hơn, được chút đỉnh đã cho là đầy đủ. ||④ Mưu kế, như mưu hoạch 畫, kế hoạch 計畫, v.v. ||⑤ Nét, nét ngang của chữ gọi là hoạch.


meanings:
① Tranh, hoạ: 一幅畫 Một bức tranh, một bức hoạ; ② Vẽ: 畫畫兒 Vẽ tranh; ③ Nét: “人”字是兩畫 Chữ “nhân” có 2 nét; ④ Như 劃 [huà].


meanings:
Lời nói và việc làm giả dối, chỉ bắt chước người xưa làm bộ làm tịch. Tiết Khai Phúc Ninh Thiền sư trong TBCTT q. 2 ghi: »俱 尸 城 畔、 槨 示 雙 趺。 熊 耳 峰 前、 親 遺 隻 履。 祖 禰 不 了、 殃 及 兒 孫 畫 樣 起 摸、 到 干 今 日。 – Bên thành Câu-thi-na, Phật ló hai bàn chân ra quan tài. Trước núi Hùng Nhĩ, Tổ lưu lại một chiếc dép. Nhà thờ Tổ còn chẳng rõ, gây hoạ đến con cháu, chỉ bắt chước người xưa làm bộ làm tịch cho đến hôm nay«.


meanings:
Vẽ cọp thành mèo. Tỷ dụ muốn khéo thành vụng. Mật Am ngữ lục ghi: »二 老 宿 敲 塼 打 瓦。瑯 琊 和 尚 畫 虎 成 狸。 – Hai vị lão túc gõ gạch đập ngói, Hoà thượng Lang Da vẽ cọp thành mèo«.


meanings:
Còn gọi: Dữ xà hoạ túc. Vẽ rắn thêm chân. Theo Tề sách trong Chiến Quốc Sách, người nước Sở cho các xá nhân một chén rượu. Họ bàn nhau vẽ rắn thi, ai vẽ xong trước thì được uống rượu. Một người vẽ xong trước, thấy các bạn còn đang vẽ, anh cậy tài, ngồi vẽ thêm chân rắn. Vì thế hoá chậm và không được uống rượu. Thiền tông dùng từ này để chỉ việc vốn đơn giản lại làm cho rối rắm vô ích. Nhàn Thiền sư ngữ lục ghi: »上 堂： 是 汝 諸 人 本 分 事、 若 教 老 僧 道、 即 是 與 蛇 畫 足。 – Sư thượng đường: Ấy là việc bản phận của các ông, nếu bảo lão tăng nói, tức là vẽ thêm chân cho rắn«.


meanings:
Theo truyện Lư Dục thuộc Nguỵ Thư trong Tam Quốc Chí: Thời Tam quốc, Nguỵ Minh Đế có lần định tuyển chọn một vị Trung thư lang, nhưng lại sợ người ta tiến cử những người hữu danh vô thực, liền nói với các hạ thần rằng: »Đừng chọn những người chỉ có danh như vẽ bánh dưới đất, không no bụng được (Hoạ bính sung cơ)«. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho sự vô dụng của lời nói và chữ viết, muốn thoát sinh tử không nên mắc kẹt vào đó. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 (Đại 48, 1034 trung) ghi: »辯 公 謂 混 融 曰： 像 龍 不 足 致 雨。 畫 餅 安 可 充 饑。 – Biện Công bảo Hỗn Dung rằng: Rồng giả không thể làm được mưa, bánh vẽ sao hay đỡ được đói?«.


meanings:
Vẽ rồng điểm mắt. Đi đúng trọng tâm. Theo Lịch Đại Danh Hoạ Kí của Trương Nham Viên: Thời Nam Bắc Triều có hoạ sĩ Trương Tăng Do vẽ 4 con rồng nhưng không vẽ con mắt (con ngươi) ở trên vách chùa An Lạc, Kim Lăng. Lí do là vì Trương cho rằng nếu vẽ mắt thì rồng sẽ bay mất. Mọi người không tin. Nhưng khi Trương vừa lấy bút điểm mắt cho một con rồng, thì sấm sét nổi lên, bức vách lung lay và con rồng có mắt vụt bay lên, còn ba con kia vẫn ở yên chỗ cũ. Thiền tông dùng thành ngữ này để chỉ cho việc nắm lấy chỗ trọng tâm của vấn đề.


meanings:
① Ruộng ngon, ruộng khai khẩn tới hai năm rồi gọi là dư.


meanings:
Xa (một dân tộc thiểu số ở miền Nam Trung Quốc): 畬族 Dân tộc Xa.


meanings:
① Ðiền tuấn 田畯 quan điền tuấn, giữ việc khuyên dân làm ruộng. ||② Người quê mùa.


meanings:
(văn) ① Quan điền tuấn (phụ trách việc khuyến nông thời xưa); ② Quê mùa.


meanings:
① Khác, trái lại với tiếng cùng. Như dị vật 異物 vật khác, dị tộc 異族 họ khác, v.v. ||② Khác lạ, như dị số 異數 số được hưởng ân đặc biệt, dị thái 異彩 vẻ lạ, v.v. ||③ Quái lạ, như kì dị 奇異, hãi dị 駭異, v.v. ||④ Chia lìa, như phân dị anh em chia nhau ở riêng, li dị 離異 vợ chồng bỏ nhau, v.v. ||⑤ Khác, như dị nhật 異日 ngày khác, dị hương 異鄉 làng khác, v.v. ||⑥ Ðường riêng, như lấy khoa cử kén người, ai đỗ mà ra làm quan gọi là chánh đồ 正途, không đỗ đạt gì mà ra gọi là dị đồ 異途.


meanings:
①Khác: 沒有異議 Không có ý kiến khác; 盜愛其室，不異室 Bọn cường đạo chỉ yêu nhà mình, không yêu những nhà khác (Mặc tử).【異常】dị thường [yìcháng] a. Khác thường, phi thường, đặc biệt: 神色異常 Nét mặt khác thường; b. Hết sức, rất: 異常清楚 Rất rõ ràng; ② (văn) Cái khác, việc khác, người khác (dùng như đại từ biểu thị sự phiếm chỉ): 吾以子爲異之問 Ta tưởng ngươi hỏi về những người khác (Luận ngữ); ③ (văn) Dị, chia lìa, tách, bỏ: 離異 Li dị, vợ chồng bỏ nhau; ④ Lạ, khác lạ, dị thường, kì cục: 深以爲異 Rất lấy làm lạ; 異人 Người lạ thường; ⑤ (văn) Cho là lạ, lấy làm lạ: 漁人甚異之 Ông chài rất lấy làm lạ về cảnh tượng này (Đào Uyên Minh: Đào hoa nguyên kí); ⑥ (văn) Chuyện lạ, việc lạ, tính cách lạ, bản lãnh đặc biệt: 成述其異 Thành kể lại những chuyện lạ về nó (về con dế) (Liêu trai chí dị: Xúc chức); 志異 Ghi chép về những việc lạ; 無它異也 Không có chuyện đặc biệt (lạ) nào khác (Hậu Hán thư).


meanings:
5150指佛陀入滅後百年間次第傳持法藏之五位佛弟子。係相對於優波毱多門下之五位高足「同世五師」而稱。據阿育王經卷七佛弟子五人傳持法藏因緣品載，世尊付法藏予摩訶迦葉後入涅槃，摩訶迦葉付阿難後入涅槃，阿難付末田地後入涅槃，末田地付舍那婆私後入涅槃，舍那婆私付優波毱多後入涅槃。達磨多羅禪經卷上與薩婆多部記目錄五十三祖中，亦載有此五師次第傳承之說。吉藏等依「佛滅百年優波毱多出世」之說，而謂此五師傳持法藏各為二十年；但此說恐非確切。又關於此五師，亦有異說，付法藏因緣傳卷二中不列末田地一師，而加入提多迦。佛大跋陀羅師宗相承一書中則略去摩訶迦葉。上述為北傳佛教所說法藏傳持之次第。南傳佛教所傳，別出五人傳持律藏，即善見律毘婆沙卷二所載，第一優波離（梵 Upāli，巴同）、第二馱寫拘（巴 Dāsaka）、第三須那拘（巴 Sonaka）、第四悉伽婆（巴 Siggava）、第五目犍連帝須（巴 Moggaliputta-Tissa），此五師於閻浮利地，以律藏次第相付不令斷絕。然摩訶僧祇律卷三十三，則舉優波離、陀沙婆羅、樹提陀婆、耆哆、根護等二十七師次第相付傳持律藏。〔三論玄義卷下、出三藏記集卷十二〕


vietnamese:
dị phần ý lạc phương tiện thiện xảo <pttđ>


vietnamese:
dị phẩm nhất phần chuyển đồng phẩm biến chuyển bất định <đpb>


vietnamese:
dị phẩm nhất phần chuyển đồng phẩm biến chuyển <pttđ>


vietnamese:
dị phẩm nhất phần chuyển đồng phẩm biến chuyển bất định <pqđtđ>

meanings:
5153因明用語。因明三十三過中，因六不定過之一。略稱異分同全不定過。異品一分轉，梵語 vipakṣaikadeśa-vṛtti；同品遍轉，梵語 sapakṣa-vyāpaka；不定，梵語 an-aikāntika。此乃僅與宗異品有部分關係，而與宗同品具有全部關係之過失，亦即缺乏因（理由）第三相之過失。相當於九句因之第三句「同品有異品有非有」。例如立「聲為勤勇無間所發（宗，命題），無常性故（因，理由），如瓶、電、虛空（喻，譬喻）」之論式，瓶具有勤勇無間所發之性質，故為宗同品；又瓶屬無常性，故隨無常性之「因」所依轉。電及虛空不屬勤勇無間所發性質之事物，故為宗異品；而兩者中，電屬無常性，虛空不屬無常性。如是則無常性之「因」雖全部遍轉於宗同品之「瓶」與宗異品之「電」等，然卻不通於宗異品之虛空。　另如立「某甲是男子（宗），不產子故（因）」之論式，此時男子為宗同品，女子為宗異品。而男子與不產子之間具有全部關係，即全部男子皆不產子；然若僅就「不產子」之因，不能證明某甲即是男子之宗，此因亦有部分女子不產子。如是則「不產子」之因僅通於宗異品之部分，此即異品一分轉同品遍轉不定之過失。〔因明入正理論、因明入正理論疏卷中末、因明三十三過本作法纂解卷中、因明入正理論悟他門淺釋（陳大齊）〕（參閱「因明」2276）


meanings:
（梵 vipakṣa-nāstitā，藏 mi-mthun-phyogs la-med-pa）因明學用語。因三相之一。指因明論式中，宗的異品須普遍沒有因的性質。所謂‘異品’，陳那《因明正理門論》雲（大正32·7a）︰‘若所立無，說立異品。’天主《因明入正理論》雲（大正32·11b）︰‘異品者，謂于是處無其所立。’亦即某物只要不具有宗法所表述的性質，即可用來作爲異品。異品分宗異品與因異品兩種，凡與宗法相異的，叫做宗異品；凡與因法相異的，叫因異品。由于宗法的外延比因法大，宗法包含因法，所以凡與宗法相異的宗異品，也都是與因相異的因異品。<#>所謂‘遍無性’，‘遍’者全部之意，‘遍無性’是說所有的宗異品都與因法不發生關係，因爲凡宗的異品應該都是因的異品。由于此異品遍無性是用來從反面制止因法之濫用，所以要求宗的異品必須全部不具有因法的性質；如果不是全部宗異品同時都是因異品的話，那就不能制止因法的濫用。例如說︰<#>銅是固體；（宗）<#>系金屬故；（因）<#>凡金屬均系固體，如鐵；（同喻）<#>若非固體，定非金屬，如水，……水銀。<#>（異喻）<#>‘銅是固體’，這是一個真實的命題，但‘金屬故’因却是似因。亦即從因第一相看，‘金屬’因大于宗上有法‘銅’，符合遍是宗法性；從第二相看，‘金屬’中大都是‘固體’，所以符合同品定有性（如宗同品中的‘鐵’，就兼有因法的性質，證明因法與宗法確實在外延上有一定程度的重合）；但如果用第三相從反面再來檢驗的話，就會發現，在宗的異品裏居然存在具有因法性質的事物，如水銀。水銀雖然是非固體（宗異品），但水銀却是金屬的一種（因同品），這就不符合第三相‘異品遍無性’的規定。第三相正是這樣從反面指出‘金屬’因原來只是一個‘不定’的似因，如圖︰<#>從圖中可以看出，‘金屬’因原來幷未全部包含在‘固體’法中，而只是與‘固體’法部分重合，構成交叉關係；它的另一部分則與‘非固體’構成交叉關係。這樣，‘金屬’因就成了兼及宗同品與宗異品的‘不定’之因。<#>由此可見，如果因的第三相不要求‘遍無’，就不能真正起到‘止濫’的作用；而只有規定所有的宗異品都不得具有因的性質，才能制止因的濫用。事實上，作爲一個正因，其外延必然被宗法所包含，構成屬種關係；這樣，某物既是宗的異品，就必然也是因的異品。所以《因明入正理論疏》卷上强調說（大正44·108a）︰‘異品止濫，必顯遍無，方成止濫。’（沈劍英）<#>［參考資料］　《因明入正理論疏》卷上（末）；《因明論疏明燈抄》卷二（末）；《因明論疏瑞源記》卷三。<#>


vietnamese:
dị tính nhất tính vô nhị vi tướng <pttđ>


vietnamese:
dị nhiếp luận thiện xảo hữu nhị chủng <pttđ>


meanings:
（梵 vipāka，藏 rnam-par-smin-pa）指依善惡業因而得的果報。梵語vipāka（毗播迦），系從vi-pac轉化而來，原義爲食物的調理，後用于指煮熟、消化或果物生熟成長等狀態的轉化，或指異常的結果。舊譯果報，新譯異熟。由于因有善有惡，果則具非善非惡之無記性，系與因異類而成熟者，故稱異熟。《俱舍論》卷二雲（大正29·9a）︰‘所造業至得果時，變而能熟，故名異熟。果從彼生，名異熟生。彼所得果與因別類，而是所熟，故名異熟。’<#>《成唯識論述記》卷一（本）謂異熟有三義，即(1)變異熟︰謂果系因之變異而熟者；(2)異時熟︰謂果與因異時而熟；(3)異類熟︰謂果與因爲異類，而由因所成熟。此中，唯識家不取前二義。又，唯識家認爲有真異熟與異熟生之別，真異熟爲異熟之全名，唯指第八識總報之果體，從真異熟而産生者稱爲異熟生。<#>◎附一︰〈異熟因〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>異熟因（梵vipāka-hetu，藏rnam-par-smin-paḥi rgyu），能招感異熟之因，即指善惡有漏法。爲六因之一。據《俱舍論》卷六所載，唯諸不善及善之有漏是異熟因；而無記力劣，故不招感異熟；無漏無愛潤之作用，亦不招異熟；其餘之法具善與不善，故能招感異熟。蓋小乘俱舍等不許無記因、無記果，故唯以不善及有漏善爲親因緣而招感當來之果。然而唯識大乘認爲異熟果中有無記之親因，即善惡之業種子于當來生苦樂之果，此是同類因而非異熟因，而由其善惡之業種子開發善惡之現行，複令生起無記之種子，故就無記之現行而言是爲異熟因。此異熟因與業種子、異熟習氣、有分熏種子、有支習氣等同義。<#>◎附二︰〈異熟果〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>異熟果（梵vipāka-phala，藏rnam-par-smin-paḥi ḥbras-bu），由異熟因所招感之果報。五果之一。俱舍宗以五根七心界等之無覆無記性爲異熟果。《俱舍論》卷六雲（大正29·35b）︰<#>‘唯于無覆無記法中有異熟果，（中略）唯局有情，（中略）唯是有記所生。一切不善及善有漏能記異熟，故名有記。從彼後時異熟方起。非俱無間，名有記生。如是名爲異熟果相。’<#>在唯識大乘，則合第八總報之果體真異熟及由其所生之前六識別報之異熟生，總稱爲異熟果。《成唯識論》卷二雲（大正31·7c）︰<#>‘異熟習氣爲增上緣，感第八識，酬引業力恒相續故，立異熟名。感前六識，酬滿業者從異熟起，名異熟生；不名異熟，有間斷故。即前異熟及異熟生名異熟果，果異因故。’<#>第七識非異熟種所生，以因位唯染，果爲無漏，故不稱爲異熟果。<#>◎附三︰〈異熟生〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>異熟生，指異熟果。《俱舍論》卷二以四義釋其名︰(1)由異熟因所生，故名異熟生；如牛駕的車，稱爲牛車。(2)所造之業至得果時，轉變而能成熟，稱爲異熟；果從異熟而生，故稱異熟生。(3)所得之果系與因別類，且由因所熟，稱爲異熟；此異熟即是生，故稱異熟生。(4)于‘因’之上假立果之名；謂‘因’雖非異熟，但于‘因’之上立果之名而稱‘因’爲異熟，而果由此異熟因所生，故稱異熟生。<#>法相宗所說與《俱舍》有異，謂第八識總報之果體爲異熟或真異熟，由此異熟所生之前六識別報之果（富貴、苦樂、賢愚、美醜等），稱爲異熟生。又依《成唯識論述記》卷二（末）廣義之解釋，第八識總報之果體，及一切有漏法、有爲法，亦可稱異熟生。<#>◎附四︰〈異熟識〉（編譯組）<#>異熟識（梵vipāka-vijñāna，藏rnam-par-smin-paḥi rnam-par śes-pa），指以業種子爲增上緣而感得的異熟果，即阿賴耶識的別名。梵名音譯爲毗播迦毗若南。唯識家認爲，前六識亦是異熟果，但彼爲別報，且有間斷，故不稱真異熟；而第八識系以善惡業所熏習之業種子爲增上緣而招感的果報識，爲真異熟，故稱異熟識。《攝大乘論本》卷上雲（大正31·136a）︰‘此和合識非是意識，但是異熟識，是一切種子識。複次，結生相續已，若離異熟識，執受色根亦不可得。其餘諸識各別依故、不堅住故，是諸色根不應離識。’<#>但此異熟識之名，僅在究竟佛果之前念爲止相續存在，即存于善惡業果位；至得佛果時，因異熟之因、果全不存，故舍異熟識之稱。《成唯識論》卷三雲（大正31·13c）︰‘或名異熟識，能引生死善不善業異熟果故。此名唯在異生、二乘、諸菩薩位，非如來地猶有異熟無記法故。’《成唯識論述記》卷二（末）雲（大正43·298a ）︰‘善惡業果位，謂從無始乃至菩薩金剛心，或解脫道時，乃至二乘無餘依位。謂名毗播迦，此雲異熟識。毗者，異也；播迦，熟義。至無所知障位。’<#>◎附五︰〈異熟障〉（編譯組）<#>異熟障（梵vipākāvarṇa，藏rnam-par-smin-paḥi sgrib），指由過去惑業所招感生于地獄、餓鬼、畜生等諸趣的果報。此等果報皆障礙聖道及其加行之善根，故稱異熟障。又稱報障、果報障。爲三障之一，四障之一。如《俱舍論》卷十七雲（大正29·92c）︰‘全三惡趣、人趣北洲及無想天，名異熟障。此障何法？謂障聖道及障聖道加行善根。’<#>◎附六︰〈異熟習氣〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>異熟習氣，指能招感異熟的習氣。習氣，謂由現行所熏生的種子。即前六識的有漏善業熏習第八識而生之業種子，稱爲異熟習氣。爲‘等流習氣’之對稱。同于《俱舍》所謂的異熟因。《成唯識論》卷二雲（大正31·7c）︰‘異熟習氣，由六識中有漏善惡熏令生長。’此種子系招感有情總報之果體第八異熟識之增上緣，與等流習氣乃一體之二用，幷非離等流習氣而另有別體。即等流習氣有三性，其中爲異熟之親因之無記習氣，其勢力羸弱，不能自感果。善惡異熟習氣即資助其無記等流習氣，成爲令其開發之增上緣。因此乃立異熟習氣之名。<#>［參考資料］　《成唯識論》卷二；《大毗婆沙論》卷二十、卷二十五；《俱舍論》卷六；《俱舍論光記》卷二；《成唯識論述記》卷二（末）。<#>


meanings:
5156梵語 vipāka。舊譯為果報。音譯為毘播迦。即依過去之善、惡而得果報之總稱；蓋謂果異於因而成熟。異熟有種種解釋，據成唯識論卷二載，所謂異熟，係謂「因」變為「果」，此「果」之性質異於「因」之性質；「因」有善有惡，而「果」具非善非惡之無記性，故自「因」成熟為「果」，其性質已變異為別類。然據成唯識論述記卷二載，異熟一詞有三義：(一)異時熟，謂「因」與「果」必隔世於異時而熟。(二)變異熟，謂「果」為「因」所變異而熟。(三)異類熟，謂「果」與「因」為異類，而由「因」所成熟。上記三義中，說一切有部主張「異類熟」，經部主張「變異熟」，唯識宗亦主張「異類熟」。　說一切有部與唯識宗雖同取「異類熟」之義，然兩宗所說旨趣不一，在說一切有部而言，「無記」由於力劣之故，猶如朽敗之種子，完全缺乏因緣之義，故並不招感異熟。以此之故，「異熟因」與「異熟果」之關係，於四緣中，配屬「因緣」之中。在唯識宗而言，認為等流習氣之因、果均通於善、惡、無記三性；即謂異熟果中含有無記之親因，故雖為等流之因果，然須有「業種子」之資助，才能引生無記之果報，以此無記之果報與業種子相望，始稱異熟，而此業種子即稱為異熟因，無記之果報則稱異熟果。準此言之，異熟因對異熟果而言，即予以資助力之「增上緣」，而此業種子乃與第六識相應之善惡「思心所」之種子。　上述「思心所」種子有兩種功能：(一)能自行生起「現行」之功能。(二)能資助其他異熟無記之種子而令生之功能。就自生「現行」之意義而言，此種子乃是親因緣，亦即等流因、等流果。就資助其他異熟無記之種子而言，此種子乃是增上緣，亦即異熟因、異熟果。又異熟因乃六因（異熟、能作、俱有、同類、相應、遍行）之一，異熟果乃五果（異熟、增上、士用、等流、離繫）之一。能產生異熟果之能力者，稱為「有異熟」；反之，則稱「無異熟」。唯識宗又將異熟分為二；(一)第八識總報之果體，稱為「真異熟」，或單稱「異熟」。(二)從真異熟而產生者，稱為「異熟生」。例如阿賴耶識為真異熟，眼識等六識則為異熟生。　此外生於地獄、餓鬼、畜生、北俱盧洲、無想天等處之眾生，因其不能聞法修行，故稱此等眾生之世界為異熟障。此乃由於眾生前世之業因招感今生之果報，而轉生於此等世界，故稱異熟障。〔大毘婆沙論卷二十、卷二十五、俱舍論卷二、卷六、俱舍論光記卷二、俱舍論寶疏卷二、玄應音義卷二十三〕（參閱「果報」3323）


vietnamese:
dị thục dĩ thục nghiệp cập dị thục vị thục nghiệp <pttđ>


meanings:
having the nature of "result of maturation"


meanings:
ignorance in regard to how karma matures


meanings:
[non-impedimentary] morally indeterminate (or "neutral") hindrances of heterogeneous result


meanings:
consciousness that is result of maturation; maturing consciousness


vietnamese:
dị sinh bất năng nhập diệt tận định <pttđ>


meanings:
Unenlightened sentient beings and adherents of the two vehicles


meanings:
（梵 prthag-janatva，藏 so-soḥi skye-bo-ñid）使衆生成爲異生（凡夫）之特性。梵語又作bala-pr!thag-janatva（婆羅必栗托仡那埵，愚異生性之義）。舊譯凡夫性，新譯異生性。《成唯識論述記》卷三謂異有別異、變異二義。‘別異’指凡夫受五趣別異之生，‘變異’指凡夫由種種轉變而起邪見等，故異生可說是異于聖者之生類。如此，于‘趣’與‘見’令異于聖者之性，故稱爲異生性。《大毗婆沙論》卷四十五雲（大正27·231c）︰‘能令有情起異類見、異類煩惱，造異類業，受異類果、異類生，故名異生性。’<#>關于其體性，諸部之間有異說。小乘犢子部，謂異生性系以欲界見苦所斷之十隨眠爲體，即此異生性是欲界系，是染污性，是見所斷，爲相應行蘊所攝。小乘說一切有部之正義以聖道非得爲異生性，謂異生性是三界系、不染污、修所斷，爲不相應行蘊所攝，別有自體。小乘經量部則以聖法未生時相續的分位差別爲異生性，即以異生性爲假立，不另立體性。在唯識大乘，系于分別起之煩惱、所知二障之種子上假立異生性，以之爲二十四不相應行法之一；即分別起之二障是凡夫性，若不斷除，則不能成爲聖者。《成唯識論》卷九雲（大正31·52b）︰‘異生性障，謂二障中分別起者依彼種立異生性故。（中略）菩薩見道現在前時，具斷二種，名得聖性。’<#>◎附一︰〈異生〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>異生（梵pr!thag-jana，藏so-soḥi-skye-bo），指愚于四諦之理的凡夫。梵語音譯必栗托仡那，又作婆羅必栗托仡那（balapr!thagjana），音譯愚異生。舊譯爲凡夫，新譯異生。凡夫乃有異于聖者之生類，故名異生；又因受五趣別異之生，起變異而生邪見等，故稱異生。《成唯識論述記》卷二（本）謂‘異’有二義，其文雲（大正43·279c）︰‘別異名異，謂聖唯生人天趣，此通五趣故。又，變異名異，此轉變爲邪見等故。生謂生類，異聖人之生類名爲異生。’《大日經疏》卷一雲（大正39·592c）︰‘凡夫者，正譯應雲異生。謂由無明故，隨業受報，不得自在，墮于種種趣中，色心像類各各差別，故曰異生也。’<#>◎附二︰《大毗婆沙論》卷四十五（摘錄）<#>問︰何故名異生性？尊者世友作如是說︰能令有情起異類見、異類煩惱，造異類業，受異類果、異類生故，名異生性。複次能令有情墮異界故，往異趣故，受異生故，名異生性。複次能令有情信異師故，作異相故，受異法故，行異行故，求異果故，名異生性。大德說曰︰能令有情依止異類界趣生有，發起種種顛倒煩惱，造作增長感後有業，輪轉生死，無分限故，名異生性。阿毗達磨諸論師言︰異生分故，異生體故，名異生性。尊者妙音作如是說︰異生類故，名異生性。脅尊者曰︰異生依故，障聖性故，名異生性。（中略）云何異生性？答︰若于聖法、聖暖、聖見、聖忍、聖欲、聖慧諸非得，已非得，當非得，是謂異生性。<#>問︰爲不得苦法智忍，是異生性？爲不得一切聖法，是異生性耶？設爾，何失。若不得苦法智忍，是異生性者；道類智已生，舍苦法智忍，爾時苦法智忍非得，應是異生性。是則住修道無學道者亦應名異生。若不得一切聖法是異生性者，則應一切有情皆名異生。無聖者成就一切聖法故。謂乃至佛亦不成就二乘聖法，及自乘學法，亦應名異生。有作是說︰不得苦法智忍，是異生性。問︰若爾，道類智已生，舍苦法智忍，爾時苦法智忍非得，應是異生性。是則住修道無學道者，亦應名異生？答︰苦法智忍生時，害彼非得，令于自相續，永不復生。故住修道無學道者，于苦法智忍，雖不成就，而不名不得，亦不名得。如眼根生時，害彼非得，令于自相續，永不復生。眼根滅已，雖不成就，而不名不得，亦不名得。此亦如是，故無前過。複次道類智已生，苦法智忍雖不成就；而成就彼等流果故，不名異生。<#>複有說者︰不得一切聖法是異生性？問︰若爾，則應一切有情皆名異生。無聖者成就一切聖法故。答︰雖無聖者具足成就一切聖法，而非異生。以彼非得，雜聖得故。謂若身中聖法非得，不雜得者，是異生性。聖者身中聖法非得，雜聖得故；非異生性。彼得、非得，恒俱生故。複次彼非得有二種︰(一)共，(二)不共。不共者，是異生性。共者，非異生性。聖者身中聖法非得，一向是共，故無前失。複次彼非得有二種︰(一)未被害，(二)已被害。未被害者，是異生性。已被害者，非異生性。聖者身中聖法非得，皆已被害，故無前失。複次一切聖法非得有二︰(一)依異生相續現起，(二)依聖者相續現起。前是異生性，後非異生性。故無聖者名異生失。<#>［參考資料］　《瑜伽師地論》卷五十二；《俱舍論》卷四；《俱舍論光記》卷四；《成唯識論述記》卷二（本）；《華嚴經探玄記》卷十。<#>


vietnamese:
dị sinh tính dữ dị sinh pháp sai biệt <pttđ>


meanings:
Lựa chọn người kế vị chốn tùng lâm. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1019 thượng) ghi: »如 當 家 種 草。 此 其 觀 探 詳 聽 之 理 明 驗 也。 豈 容 巧 言 令 色。 便 僻 諂 媚 而 充 選 者 哉。 – Còn như việc lựa chọn người kế vị chốn tùng lâm lại cần phải suy nghiệm cái lí xét kĩ nghe tường này, có đâu lại dung cho kẻ dối trá, hẹp hòi, phỉnh nịnh mà được sung tuyển vào chức đó sao?«.


meanings:
（藏 Dam-pa saṅs-rgyas；？～1117）南印度游行僧。又稱帕·當巴桑結（Phadam-pa saṅs-rgyas），意譯正覺。梵名不詳。生于印度南方白達那所屬的扎惹悉嘎地方，其地別名沖比嶺，多敬信人士居之。師在少年時代即習文法學等諸學問，出家後，習學戒律，嚴守波羅提木叉。後往超戒寺，從法稱（Dharmakīrti）等諸師學習有關曼荼羅等法門，幷學持明、成就法、大乘經、文法、怛特羅、大幻等教法。又，據《青史》所載，師曾五度往訪西藏，弘傳希解派；其中，第五次曾在中國內地居住十二年。1097年，駐錫西藏之藏（Gtsaṅ）州鼎力（Diṅ-ri）僧院。1117年示寂，享壽不詳。<#>師顯密教法幷學，對《般若經》尤有所得，曾曆訪各地修習禪定，獲大印智慧。其所傳教法，形成希解派、覺宇派。後人尊之爲此二派之始祖。<#>［參考資料］　王輔仁《西藏佛教史略》第六講第六節；G . Tucci《Tibetan Painted Scrolls》；L. A.Waddell《The Buddhism of Tibet》。<#>


meanings:
Vừa ý, hợp tâm ý. Tiết Đại Tùy Nguyên Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »元 祐 三 年、 通 經 得 度。 留 講 聚 有 年、 而 南 下 首 參 永 安 恩 禪 師、 於 臨 濟 三 頓 棒 話 發 明。 次 依 諸 名 宿、 無 有 當 意 者。 – Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 3, sư thông hiểu kinh kệ được độ, ở lại giảng dạy nhiều năm. Sau đi về phương nam ban đầu tham kiến Thiền sư Vĩnh An Ân, nhờ giai thoại Lâm Tế ba lần bị ăn gậy mà sư tỏ ngộ. Kế nương theo các bậc danh túc song không có ai vừa ý sư cả«.


vietnamese:
đương đoạn chư ái chỉ tức chư kết <pttđ>


meanings:
Có 2 nghĩa: ① Thích ứng với căn cơ trình độ của chúng sinh. Đồng nghĩa với từ Khế cơ. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »解 夏、 上 堂： 解 却 禪 和 布 袋 頭、 虛 空 豁 達 逞 風 流。 去 亦 得、 住 亦 得、 大 用 現 前 無 軌 則。 諸 方 恁 麼、 淨 慈 （如 淨 禪 師 法 號、 此 系 自 稱） 不 然。 咦！ 當 機 切 忌 錯 流 傳。 – Giải hạ, sư thượng đường: Cởi bỏ túi vải Thiền tăng, hư không thênh thang thích phong lưu. Đi cũng được, ở cũng được, đại dụng hiện tiền không còn phép tắc. Các nơi như thế, Tịnh Từ (pháp hiệu tự xưng của Như Tịnh) thì chẳng phải vậy. Ối chao! Đương cơ rất kị lầm lưu truyền«. ② Người đại diện đứng ra thưa hỏi về yếu chỉ kinh điển để đức Phật trả lời cho hội chúng đều biết. Hoặc chỉ cho người trực tiếp thưa hỏi Tổ sư về »việc lớn« mà mình đang thao thức. Tham Thiền kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi: »參 禪 第 一、 不 可 輕 忽。 錯 過 當 機、 何 時 悟 入。 – Tham thiền đệ nhất, bất khả khinh hốt, thố quá đương cơ, hà thời ngộ nhập? – Pháp tham thiền bậc nhất, chẳng thể để khinh suất, đ ương cơ nếu lầm qua, bao giờ mới ngộ nhập?«.


meanings:
feeling of attachment toward the coming life


meanings:
① Hiển lộ, minh bạch. Chương La Hán Quế Sâm Hoà thượng Minh Đạo Tụng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »我 宗 奇 特 當 陽 顯 赫。 佛 及 眾 生 皆 承 恩 力。– Tông ta kì đặc minh bạch hiển hách, Phật cùng chúng sinh đều nhận lấy ân lực«. ② Trước mặt, tại chỗ, lập tức. Bích Nham lục q. 1 ghi: »一 句 下 便 見。 當 陽 便 透。 若 向 句 下 尋 思。 卒 摸 索 不 著。 – Dưới câu nói mà thấy thì lập tức thấu triệt. Còn nếu nhằm dưới câu nói mà cứ tầm tư thì cuối cùng không thể mò bắt được«.


meanings:
Ngay tại chỗ, ngay tức thì. Tiết Hộ Quốc Cảnh Nguyên Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »我 有 明 珠 一 顆、 切 忌 當 頭 蹉 過。 雖 然 覿 面 相 呈、 也 須 一 鎚 打 破。 – Ngã hữu minh châu nhất khoả, thiết kị đương đầu sa quá, tuy nhiên tảng diện tương trình, dã tu nhất chùy đả phá. – Ta có một hạt minh châu, rất kị tại chỗ bỏ qua, tuy là trước mặt trình nhau, cũng cần một chùy đập vỡ«.


meanings:
Bổng hát: Gậy và hét, phương thức tiếp dẫn giáo hoá đệ tử của các vị Tổ sư Thiền tông. Dùng gậy bắt đầu từ ngài Đức Sơn, hét bắt đầu từ ngài Lâm Tế. Đương Đầu Bổng Hát nghĩa là đòn cảnh tỉnh.


meanings:
Khi 6 căn tiếp xúc 6 trần sinh ra 6 thức, ngay đó biết được thức vừa khởi vốn là vô thuỷ vô sinh, vốn tự không tịch, chẳng đợi trần cảnh diệt rồi mới không. Nói cách khác, ngay khi thấy sự vật liền biết cái niệm vừa khởi đó là không, gọi là Đương thể tức không. Theo: Danh từ Thiền Học Chú Giải của HT. Duy Lực.


meanings:
① Số lẻ. ||② Ki nhân 畸人 người ẩn dật.


meanings:
① Không bình thường, thất thường, không ngay ngắn, quái dị, què quặt; ②【畸人】 cơ nhân [jirén] Người ẩn dật; ③ Số lẻ.


meanings:
① Ruộng hai mẫu gọi là uyển. ||② Thích uyển 戚畹 họ ngoại nhà vua.


meanings:
① Đơn vị đo đất bằng 12 hoặc 30 mẫu; ② Xem 戚畹 [qiwăn].


meanings:
① Ðinh thoản 町畽 chỗ đất bỏ không ở bên cạnh nhà.


meanings:
(văn) ① Như 疃; ② 【畽反】thỗn lỗn [tưnlưn] Phẩm hạnh không đoan chính, trắc nết, mất nết.


meanings:
① Kinh kì 京畿 chốn kinh kì, chỗ vua thiên tử đóng. ||② Trong cửa. ||③ Cái bực cửa.


meanings:
(văn) ① Chốn kinh kì (chỗ thiên tử đóng đô); ② Trong cửa; ③ Bực cửa.【畿輔】kì phụ [jifư] (văn) Nơi gần kinh đô.


meanings:
(văn) ① Xem 町 nghĩa ③; ② Thôn trang, đồn điền.


meanings:
① Cõi, không có hạn có ngần nào gọi là vô cương 無疆 (không cùng, không ngần). ||② Vạch cõi, định rõ bờ cõi.


meanings:
① Địa giới, cương giới, ranh giới, biên giới, cõi: 邊疆 Biên cương, biên giới; 無疆 Không cùng; ② (văn) Vạch cõi, định rõ bờ cõi, vạch biên giới.


meanings:
① Ruộng cấy lúa. ||② Nói sự đã qua gọi là trù tích 疇昔 tức như ta nói ngày nào vậy. ||③ Ðời đời giữ cái nghiệp nhà truyền lại gọi là trù. Ngày xưa giao các việc xem thiên văn và tính toán cho các quan thái sử đời đời giữ chức, cho nên gọi các nhà học tính là trù nhân 疇人. ||④ Loài, ông Cơ Tử bảo vua Vũ Vương những phép lớn của trời đất có chia làm chín loài, gọi là hồng phạm cửu trù 洪範九疇, lại gọi là cơ trù 箕疇. ||⑤ Cõi ruộng, chỗ luống này cách luống kia. ||⑥ Ai. ||⑦ Xưa. ||⑧ Ðôi, hai người là thất 匹, bốn người là trù 疇.


meanings:
(văn) ① Ruộng: 平疇千里 Đồng ruộng ngàn dặm; ② Loại, cùng loại: 范 疇 Phạm trù; ③ (văn) Xưa, trước kia.【疇昔】trù tích [chóuxi] (văn) Hồi trước, ngày trước, trước kia; ④ (văn) Ai: 帝曰：疇若予功？ Vua nói: Ai xứng đáng trông coi những công việc của ta? (Thượng thư); ⑤ (văn) Đôi (đôi hai người là thất 匹, đôi bốn người là trù).


meanings:
① Trùng điệp, chồng chất. Một trùng gọi là điệp 疊, nghìn trùng gọi là thiên điệp 千疊. ||② Sợ. ||③ Thu thập, thu xếp, như đả điệp 打疊, tập điệp 摺疊, v.v. đều nghĩa là thu nhặt cả.


meanings:
① Chồng chất, chồng lên nhau, trùng nhau: 重疊 Trùng nhau; 疊石爲山Chồng đá thành núi; ② Xếp, gấp (quần áo, giấy tờ): 疊被 Xếp chăn; 疊衣服 Xếp quần áo; 把信疊好 Gấp lá thư; ③ (văn) Sợ: 震疊雷霆 Làm cho người ta sợ như sấm sét (Đỗ Mục: Vị Trung thư môn hạ thỉnh truy gia tôn hiệu biểu).


meanings:
① Ðủ, tràn. ||② Một âm là nhã. Chính, ngày xưa dùng như chữ nhã 雅. ||③ Lại một âm là thất. Nếp, xếp, vải lụa gấp lại, mỗi nếp gọi là nhất thất 一疋.


meanings:
the true nature of the object that gives rise to the objective aspect of consciousness


meanings:
① Thông suốt, sự thực đúng lẽ phải gọi là sơ thông trí viễn 疏通致遠. Hai bên cùng thấu tỏ nhau cũng gọi là sơ thông. ||② Chia khoi. ||③ Thưa, ít. ||④ Bày. ||⑤ Giúp. ||⑥ Xa, họ gần là thân 親, họ xa là sơ 疏. Thường tiếp nhau luôn là thân, cách nhau xa lâu là sơ. ||⑦ Sơ xuất, xao nhãng. Mưu tính bố trí không được chu đáo gọi là thô sơ 粗疏 hay sơ hốt 疏忽. ||⑧ Ðục chạm, như sơ linh 疏櫺 đục khoét và chạm trổ chấn song cửa sổ cho thấu ánh sáng vào. ||⑨ Một âm là sớ. Tâu bày. ||⑩ Giải nghĩa văn, như chú sớ 注疏 chua âm và giải rõ nghĩa văn.


meanings:
① Thông, nạo vét: 疏浚河道 Nạo vét lòng sông; ② Phân tán: 疏散 Sơ tán; ③ Thưa, ít.【疏落】sơ lạc [shuluò] Thưa thớt, rải rác, lác đác, lơ thơ, lưa thưa: 河邊疏疏落落有幾棵柳樹 Bên bờ sông lưa thưa mấy cây liễu; ④ Thờ ơ: 他們一向很疏遠 Xưa nay họ rất thờ ơ với nhau; ⑤ Lơ là: 疏神 Lơ đễnh, lơ là; ⑥ Lạ: 生疏 Xa lạ; 人生地疏 Lạ người lạ cảnh; ⑦ (văn) Giúp; ⑧ (văn) Đục chạm: 疏櫺 Đục khoét và chạm trổ chấn song cửa sổ (cho ánh sáng lọt vào).


meanings:
① Tờ sớ: 上疏 Dâng sớ; ② Trình bày rõ từng điểm một; ③ Chú thích kĩ (sách cổ): 十三經注疏 Sách chú giải Thập Tam Kinh, Thập tam Kinh chú sớ.


meanings:
4740梵名 Khāsa。西域古國名。又作沙勒、佉路數怛勒、伽沙、佉沙、奇沙、室利訖栗多底、迦師佶黎、可失哈耳。意譯惡性、不正語。或謂國名乃取自國內之一山名。約當今新疆喀什噶爾，自西漢以來即為東西交通之北道樞紐。大唐西域記卷二載，該國人性獷暴，俗多詭詐，文字取自印度。西元三世紀頃，佛教已傳入該國，至初唐時，漸次興隆，以小乘教為主。中唐以後，因回教徒入侵，佛教殆絕，現僅存喀什噶爾北約十六公里處 彡ch-Merwan 佛寺之廢址，及東北約四十八公里處 Mauri Tīm 之廢塔。後秦鳩摩羅什曾於該國禮拜佛鉢，得阿毘曇、六足諸論、增一阿含經。後秦智猛法師則於此見佛陀之文石唾壺。高僧法顯傳敘述該國舉行般遮越師（五年大會）之情形。隋代達摩笈多來華途中，於該國為僧眾講「說破論（念破論）」、如實論各二千偈。佛典中有關疏勒之記載不少，有謂該國為經法隆盛邊國之一，或以該國之牛頭山為菩薩之住處，或該國為達摩波羅神（梵 Dharmapāla）之住處，或佛曾以該國付囑髮色天子、畢宿，或此處曾出現九十八佛等，皆為其例。〔申日經、新華嚴經卷四十五、佛母大孔雀明王經卷中、大方等大集經卷四十五、卷五十五、卷五十六、密迹金剛力士經卷三、大唐西域記卷一、出三藏記集卷十四、續高僧傳卷二、T. Watters: On Yuan Chwang, vol. Ⅱ〕


meanings:
（梵 Khāsa，藏 Shu-lig、Shu-lik）西域古國。相當于今新疆之喀什噶爾。現爲一純粹的回教都市。位居西域南、北兩道的交會點，古來即爲東西交通的主要進出口。<#>關于疏勒的名稱，《大唐西域記》卷十二雲（大正51·942c）︰‘舊謂疏勒者，乃稱其城號也。正音宜雲室利訖栗多底，疏勒之言猶爲訛也。’《慧苑音義》卷中注疏勒國︰‘正雲佉路數怛勒，古來此方存略呼爲疏勒，人又訛數音爲疏。然此名乃是彼國一山之號，因立其稱。又或翻爲惡性國，以其國人性多獷戾故也。’<#>此中，關于‘室利訖栗多底’一名，有謂其梵音爲śr^kr^tati，然迄今尚無定論。《大孔雀咒王經》卷中及《佛母大孔雀明王經》卷中曾載有‘疏勒’之名。而與此相當之梵本《聖大孔雀明王經》所載‘疏勒’一詞，則作khāsa，故我國史書又稱疏勒爲佉沙、伽沙、迦舍、竭叉等。此外，《慧琳音義》作迦師佶黎，《元史》則稱之爲可失哈耳或可失哈裏。<#>該國占地利之便，與佛教接觸甚早。依《後漢書》〈西域傳〉所載，東漢安帝元初年間（114～119），臣盤（疏勒國王安國之舅）嘗被遣送至大月氏作人質，迦膩色迦王爲之建伽藍。又，《西域記》卷一〈迦畢試國〉條下載有其于當時所住伽藍與習定的遺迹，文雲（大正51·873c）︰‘大城東三四裏北山下有大伽藍，（中略）迦膩色迦王既得質子，特加禮命，寒暑改館，冬居印度諸國，夏還迦畢試國，春秋止健馱邏國，故質子三時住處各建伽藍。今此伽藍，即夏居之所建也。（中略）其後得還本國，心存故居，雖阻山川，不替供養。’<#>依此推知，此國最遲于二世紀初期已有佛教傳入。後秦·鳩摩羅什嘗至此國頂禮佛鉢，幷于此國止住一年。潜心誦習阿毗曇、六足諸論與《增一》、《阿含》諸經。其後，僧人智猛亦至此瞻拜佛迹與石造之佛唾壺等。<#>東晋·法顯時，此國嘗舉行‘般遮越師’（即五年大會）。《高僧法顯傳》記述此會情形謂（大正51·857c）︰‘會時，請四方沙門皆來雲集，集已莊嚴，衆僧座處，懸繒幡蓋，作金銀蓮華，著僧座後鋪淨坐具。王及群臣，如法供養，或一月二月，或三月，多在春時。王作會已，複勸諸群臣，設供供養，或一日、二日、三日、五日，乃至七日。’<#>隋代，南天竺僧達摩笈多于來華途中，路經此國，爲該國僧衆講《說破論》（一作《念破論》）與《如實論》各二千偈。唐·玄奘入竺，亦行經此土，謂該國淳信佛法，勤營福利，伽藍數百所，僧徒萬余人，習學小乘教說一切有部，不究其理，多諷其文，故多誦通三藏及毗婆沙者。中唐以後，回教徒入侵，佛教殆絕，現僅存喀什噶爾北約十六公里處O|ch-Merwan佛寺的廢址，及東北約四十八公里處Mauri T^m的廢塔。<#>佛典中，關于此國之記載頗多。新譯《華嚴經》卷四十五〈菩薩住處品〉謂此國之牛頭山爲菩薩住處。《佛母大孔雀明王經》卷中等則以此國爲達摩波羅（Dharmapāla）神之住處。《大方等大集經》卷五十五、卷五十六謂佛嘗以此國付囑發色天子、畢宿；《申日經》則說此國爲經法隆盛的邊國之一。此外，近代學者彼得羅夫斯基（Petrovski）嘗于此地掘得古梵本《法華經》殘卷。該殘卷對克恩（H. Kern）之刊行梵文《法華經》一事頗多助益。<#>◎附︰金維諾〈疏勒的佛寺遺址〉（摘錄自《中國美術史論集》下編）<#>龜茲的西鄰是疏勒。疏勒地處嶔嶺東坡和塔里木盆地西緣（即現在的喀什地區），漢時與于闐、龜茲、樓蘭、車師等均爲西域大國。據《漢書》〈西域傳〉記載︰<#>‘疏勒國，王治疏勒城，去長安九千三百五十裏，戶千五百一十，口萬八千六百四十七，勝兵二千人。疏勒侯、擊胡侯、輔國侯、都尉、左右將、左右騎君、左右譯長各一人。東至都護治所二千二百一十裏，南至莎車五百六十裏。有市列。西當大月氏、大宛、康居道也。’<#>東漢·永平十六年（73），龜茲王建倚恃匈奴，攻破疏勒，殺其王，立龜茲人兜題爲疏勒王。第二年，軍司馬班超派人到槃稿城劫持兜題，幷召集疏勒將吏，‘說以龜茲無道之狀，因立其故王兄子忠爲王，國人大悅。’此後班超一直駐守在疏勒。<#>永平十八年（75），焉耆趁中原帝喪，攻沒都護陳睦。班超孤立無援，而龜茲、姑墨數發兵攻疏勒，班超與疏勒王忠共守槃稿城，雖士卒單少，拒守歲餘。戊巳校尉耿恭以疏勒城側澗傍水，也從金蒲遷居到此城，抗擊匈奴。後來匈奴壅絕澗水，耿恭又在城內穿井堅守，匈奴不得已退走。以後，車師叛，與匈奴合攻，耿恭食盡困守，與士卒同生死，最後只剩下二十六人，也堅持援軍到達擊敗車師。漢將的英勇受到疏勒等地人民的愛戴，班超受詔還京時，疏勒舉國憂恐，其都尉黎弇自剄。當班超還至于闐，‘王侯以下皆號泣曰︰“依漢使如父母，誠不可去。”互抱超馬脚不得行。’班超不忍離去，更還疏勒，捕斬反者、擊破尉頭，疏勒複安。此後班超一直堅守在疏勒。建初三年（78），率領疏勒、康居、于闐、扜彌兵一萬人，擊敗姑墨。建初五年（80），平定了疏勒都尉番辰的叛亂。建初八年（83），班超任將兵長史，以後數年先後平定莎車、龜茲、焉耆。永元三年班超任都護乃遷居龜茲它幹城，由軍司馬徐幹屯疏勒。<#>在延光四年（125）班勇發敦煌、張掖、酒泉六千騎平定車師後部叛亂時，鄯善、疏勒等都遣兵來助。永建二年（127），疏勒王臣槃受封爲漢大都尉，以後也曾隨漢使平定叛亂。從以上這些記載，可以知道疏勒當時與中原的密切關係。<#>疏勒也是西域傳播佛教的一個中心，佛事興盛較早。疏勒王臣槃，原爲前王安國之舅，因罪徙月氏爲質子，月氏王甚喜愛，爲他在三地住處建伽藍，冬夏遷居。玄奘曾在《大唐西域記》中記述此事︰<#>‘聞諸先志曰︰昔健馱邏國迦膩色迦王，威被鄰國，化洽遠方，治兵廣地。至嶔嶺東，河西蕃維畏威送質。迦膩色迦王既得質子，特加禮命，寒暑改館。冬居印度諸國，夏還迦畢試國，春、秋止健馱邏國。故質子三時住處各建伽藍。今此迦藍即夏居之所建也。故諸屋壁圖畫質子，容貌服飾頗同中夏。其後得還本國，心存故居，雖阻山川，不替供養。’<#>從這段記述可以知道臣槃留月氏已崇信佛教，回疏勒爲王，‘雖阻山川，不替供養’。可能成爲疏勒開始推行佛法的主力，因之疏勒之佛教當由此而逐漸流行。<#>西元400年，法顯行經疏勒時也曾記述當地五年佛教大會，四方沙門雲集，王及群臣供養布施的盛况。說到‘其國中人爲佛齒起塔。有千餘僧，盡小乘學’。而到玄奘行經疏勒，伽藍已達數百所，‘僧徒萬余人，習小乘教說一切有部，不究其理，多諷其文，故誦通三藏及毗婆沙者多矣’。到八世紀初期，佛教仍流行，慧超記述其情况說︰‘有寺有僧，行小乘法，吃肉及■等。’<#>疏勒境內遺存的佛教遺迹，已發現的有兩處。一處是脫庫孜薩來古城佛寺，一處是小阿圖什的石窟。<#>脫庫孜薩來古城在巴楚縣城東北七十五公里的山上。山南北成行，中斷爲二，成爲古今往來的交通孔道。古城在大道以北的山坡間。城南山岩下約一公里處，有一座很大的寺院廢墟，佛殿、僧舍的布局規模仍清晰可辨。1959年在古城內考古發掘時，發現北朝和盛唐的佛寺遺址各一處。北朝寺院僅殘存兩間僧房和一個夾道的墻基部分。房後天井有一個廢弃的窖穴，出土有許多龜茲文木簡和成堆的五銖、剪輪五銖錢，地面有許多泥塑佛像殘塊和小佛頭。其中兩個較完整的小佛頭爲土紅泥質，是在木杆上裹泥，然後模印製成，高九厘米，面寬五點五厘米。頭頂有小型髮髻，發作波紋，額寬、顎窄，形如鶏卵，細眉、高鼻、閉目、合口。與新疆其它遺址出土佛像比較，形態古樸莊嚴，是當地早期的佛教藝術品。另有童子頭型石灰質範模一個，圓臉短髮，發齊耳根，是製作佛教造像所用模具。<#>盛唐的寺院殘存後殿和與之比連的幾間僧房。後殿作方形，中有刹心。繞殿墻右旋原立有等身高的泥塑佛像，但都已遭破壞，只存脚下的少許痕迹。墻壁原似有粗綫條的彩繪壁畫及彩繪背光，都遭到破壞而模糊不清。出土遺物有漢文等文書、泥佛殘塊、泥燈盞、磐錘以及絲毛織物殘片。<#>脫庫孜薩來古城大道以南，有一古寺遺址。由山腰至山麓成南北行，中間有一臺式廢塔，臺階三層，兩旁均有房舍的傾圮痕迹。近人曾在廢塔東南的山麓發掘出僧墳一座。出土婆羅謎文書和完整的彩繪陶罐（舍利盒）。陶罐中有裝滿骨灰的絲織袋。舍利罐繪有精美的彩色圖案，別具藝術特色，其時代都屬于唐。<#>小阿圖什石窟在疏附縣西北三十餘裏的峭壁間，共有三個洞窟。左窟開鑿後，未塑繪裝修；中窟僅殘存佛像石胎；右窟壁畫已漫漶，尚約略可見其布局及壁畫風格，屬于唐代中期遺物。<#>［參考資料］　《梁高僧傳》卷二〈羅什傳〉；《出三藏記集》卷十四〈鳩摩羅什傳〉、卷十五〈智猛法師傳□；《續高僧傳》卷二；《密迹金剛力士經》卷三；《希麟音義》卷三；羽溪了諦著·賀昌群譯《西域之佛教》；《西域佛教研究》（《現代佛教學術叢刊》{80}）。<#>


meanings:
Núi thuộc huyện Kim Khê, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, nằm cách trung tâm huyện 29km về hướng tây bắc. Trong núi có chùa Sơ Sơn. Núi này vốn là chỗ đọc sách của ẩn sĩ Hà Tiên Đan đời Đường, nên có khi gọi là Thư Sơn. Khoảng niên hiệu Trung Hoà (881-884) đời Đường, Thiền sư Khuông Nhân tông Tào Động đến núi này cất chùa, Vua ban bảng hiệu là Bạch Vân. Vào thời Nam Đường, đổi tên là Sơ Sơn. Đời Minh có Thiền tăng Tự Tính trụ chùa Sơ Sơn.


meanings:
commentaries and notes attached to a scriptural text


meanings:
combined text of the commentary and expository notes


meanings:
(văn) ① Vướng chân; ② Té ngã; ③ Ngăn trở.


meanings:
瑜伽八卷三頁云：疑者：謂由親近不善丈夫，聞非正法，不如理作意故；卽於所知事，唯用分別異覺為體。二解 瑜伽五十八卷五頁云：疑者：猶豫二分不決定心所為性。當知此疑，略由五相差別建立。謂於他世作用因果諸諦寶中，心懷猶豫。三解 顯揚一卷七頁云：疑者：謂於諸諦，猶豫不決為體。唯分別起。能障無疑為業。如前乃至增長疑為業。如經說：猶豫者疑。四解 成唯識論六卷九頁云：云何為疑？於諸諦理，猶豫為性。能障不疑善品為業。謂猶豫者，善不生故。有義、此疑以慧為體。猶豫簡擇，說為疑故。毗助末底，是疑義故。末底般若，義無異故。有義、此疑別有自體。令慧不決，非卽慧故。瑜伽論說：六煩惱中，見、世俗有。卽慧分故。餘是實有。別有性故。毗助末底，執慧為疑；毗助若南，智應為識。界由助力，義便轉變。是故此疑，非慧為體。五解 雜集論一卷十三頁云：疑者：於諦猶豫為體；善品不生依止為業。於諦猶豫者：亦攝於寶猶豫。如其所應，滅道諦攝故。善品不生者：謂由不決，不造修故。六解 五蘊論四頁云：云何為疑？謂於諦等，猶豫為性。七解 廣五蘊論十頁云：云何疑？謂於諦寶等為有為無，猶豫為性。不生善法所依為業。諸煩惱中，後三見及疑，唯分別起。餘通俱生，及分別起。八解 法蘊足論八卷十四頁云：云何疑？謂於佛法僧及苦集滅道，生起疑惑，二分二路，乃至非現一趣；總名為疑。九解 界身足論上四頁云：疑云何？謂於諸諦猶豫。十解 品類足論三卷三頁云：疑云何？謂於諦猶豫。


meanings:
① Ngờ, lòng chưa tin đích gọi là nghi. ||② Giống tựa. Như hiềm nghi 嫌疑 hiềm rằng nó giống như (ngờ ngờ). ||③ Lạ, lấy làm lạ. ||④ Sợ. ||⑤ Cùng nghĩa với chữ nghĩ 擬. ||⑥ Cùng nghĩa với chữ ngưng 凝.


meanings:
① Nghi, nghi ngờ, ngờ vực, nghi hoặc: 可疑 Khả nghi, đáng ngờ; 無可置疑 Không thể nghi ngờ; ② Nghi vấn, thắc mắc, lạ, lấy làm lạ; ③ (văn) Như 擬 (bộ 扌); ④ Như 凝 (bộ 冫).


meanings:
solidification of doubt at the bottom of one's mind


meanings:
Là trạng thái khi ở trong tâm đề câu thoại đầu hoặc công án, tự hỏi mà tự sinh khởi cái cảm giác không hiểu, muốn hiểu mà không hiểu nổi, cũng chẳng lọt vào tư duy. Phần lời bình của thiên Kính Sơn Đại Huệ Cảo Thiền sư Đáp Vấn trong TQST ghi: »師 自 云： 他 人 先 定 而 後 慧。 某 甲 先 慧 而 後 定。 蓋 話 頭 疑 情 破、 所 未 休 去 歇 去 者。 不 期 然 而 然 矣。 – Sư tự nói: Người khác chủ trương trước định sau huệ, còn tôi chủ trương trước huệ sau định, bởi vì nghi tình trên câu thoại đầu vỡ thì chẳng cầu ›Thôi nghỉ‹ mà vẫn tự được ›Thôi nghỉ‹«.


meanings:
Nghi là nghi tình, sát là giết chết mạng căn của sinh tử (tức là ý thức), nên phương tiện của chư Tổ dùng để dẫn dắt kẻ hậu học gọi là Nghi sát thiên hạ nhân (Giúp cho mọi người khai ngộ).


meanings:
(term) scriptures of doubtful authenticity


meanings:
① Cái đinh, một thứ nhọt lúc mới mọc một cái mụn con nóng và rất ngứa, sau rồi đâm rắn chắc đau dữ gọi là đinh.


meanings:
① Ðầu đanh nhọt mọc ở trên đầu, ngoài da nổi cục sù sì gọi là ngật đáp 疙瘩.


meanings:
Đầu đanh. 【疙瘩】 ngật đáp [geda] ① Nhọt mọc ở đầu, sùi, nốt, chỗ sưng; ② Hòn, cục: 土疙瘩 Hòn đất, cục đất; ③ Chỗ, nơi, vùng, gò nhỏ: 坐這疙瘩好 Ngồi chỗ này hơn; 這疙瘩路平 Vùng này đường phẳng; ④ (đph) Nỗi thắc mắc, sự ấm ức, sự băn khoăn: 心里的疙瘩早去掉了 Trong bụng đã hết thắc mắc từ lâu rồi. Cv. 疙疸.


meanings:
① Bệnh lâu. ||② Ðau lòng, lúc để tang gọi là tại cứu 在疚.


meanings:
① Bệnh kinh niên; ② (văn) Đau khổ (trong lòng): 内疚于心 Trong lòng đau khổ; 使心疚 Khiến tôi đau khổ trong lòng; 在疚 Đau lòng lúc để tang.


meanings:
① Chứng sán, phàm nhân vật gì trở ngại, làm cho gân thịt co rút luôn luôn rồi phát ra đau đớn dữ đều gọi là sán. Chứng sa đì cũng gọi là sán.


meanings:
Chứng sán, bệnh sa đì: 疝氣 Bệnh sa đì, bệnh thoát vị bẹn, bệnh sưng hòn dái.


meanings:
① Ốm, bệnh. ||② Sấn tật 疢疾 tai vạ.


meanings:
① Cái bướu, thịt thừa mọc ở ngoài da gọi là chuế vưu 贅疣.


meanings:
(y) Hột cơm, bướu; Cg. 肉贅 [ròuzhuì], 瘊子 [hóuzi].


meanings:
① Cái sẹo, lên mụn lên nhọt khỏi rồi thành sẹo gọi là ba.


meanings:
① Sẹo: 傷疤 Vết sẹo; 好 了疤瘌忘了疼 Hết rên quên thầy; ② Vết, dấu vết, vết tích.


meanings:
① Ghẻ lở. ||② Cùng nghĩa với chữ giai 痎 sốt rét cách nhật.


meanings:
① Ghẻ lở; ② Sốt rét cách nhật (như chữ 痎). 【疥瘡】 giới sang [jièchuang] Bệnh ghẻ, ghẻ chốc, ghẻ lở.


meanings:
① Bệnh ôn dịch, bệnh nào có thể lây ra mọi người được gọi là dịch.


meanings:
(Bệnh) dịch: 防疫 Phòng dịch; 鼠疫 Dịch hạch; 時疫 Dịch tễ.


meanings:
① Trẻ con đến mùa hè hay ốm gọi là chú hạ 疰夏.


meanings:
(văn) 【疰夏】chú hạ [zhùxià] Bệnh trong mùa hè của trẻ con.


meanings:
(y) ① Trứng cá, mụn nước: 臉上長滿了疱 Mặt đầy trứng cá; ② Nốt: 痘疱 Nốt đậu.


meanings:
Mệt, mệt mỏi, mỏi mệt, mệt nhoài: 精疲力盡 Mệt lử, mệt rã người!


meanings:
① Bệnh cam, một thứ bệnh về máu rãi. Như vì máu trắng kém mà tì rắn lại gọi là tì cam 脾疳, trẻ con ăn bậy sinh bệnh gầy còm gọi là cam tích 疳積, chân răng thối nát gọi là nha cam 牙疳 cam răng hay cam tẩu mã. ||② Hạ cam 下疳, một thứ bệnh tình bộ dái sưng loét ra.


meanings:
(y) Bệnh cam: 走馬疳 Cam tẩu mã; 牙疳 Cam răng; 下疳 Hạ cam.


meanings:
① Ốm, ốm nặng gọi là trầm a 沉疴 hay 沈疴. Cũng đọc là kha.


meanings:
(văn) Bệnh: 沉疴 Bệnh nặng; 染疴 Mắc bệnh, ốm.


meanings:
① Bệnh. ||② Lầm lỗi, có ý khắc trách quá gọi là xuy mao cầu tì 吹毛求疵 bới lông tìm vết.


meanings:
Vết, tật (nhỏ), khuyết điểm, lầm lỗi, gùn, gút: 吹毛求疵 Bới lông tìm vết; 大醇小疵 Nói chung thì tốt, chỉ có khuyết điểm nhỏ; 無疵布Vải không gùn.


meanings:
① Hoàng đản 黃疸 bệnh vàng, mắt mặt đều vàng ủng, đi đái vàng đại tiện bế, mỏi mệt hay nằm là bệnh vàng, ăn rồi lại đói ngay là chứng vị đản 胃疸. Tất cả có năm chứng đản.


meanings:
(y) Nốt, mụt, nấm, (bệnh) sởi: 起疹子 Nổi nốt; 濕疹 Nấm ngoài da; 麻疹 Bệnh sởi.


meanings:
① Đau đớn, đau, buốt, nhức: 肚子疼 Đau bụng; 頭疼 Nhức đầu; ② Đau lòng, thương xót: 心疼 Đau lòng, thương xót; ③ Thương, thương yêu: 他媽媽最疼 他 Mẹ anh ấy thương anh ấy nhất.


meanings:
① Ung thư 癰疽 nhọt, nhọt sưng đỏ là ung 癰, không sưng đỏ là thư 疽.


meanings:
① Ốm, tật bệnh, mình mẩy không được dễ chịu gọi là tật 疾, nặng hơn nữa gọi là bệnh 病. ||② Quấy khổ, nghiệt ác làm khổ dân gọi là dân tật 民疾. ||③ Giận, như phủ kiếm tật thị 撫劍疾視 (Mạnh Tử 孟子) tuốt gươm trợn mắt nhìn. ||④ Ghét giận. ||⑤ Vội vàng. ||⑥ Nhanh nhẹn. ||⑦ Bạo ngược. ||⑧ Cái chắn trước đòn xe. ||⑨ Tật, vết.


meanings:
① Bệnh, bệnh tật, đau ốm: 瘧疾 Bệnh sốt rét; 積勞成疾 Lao lực quá sức sinh bệnh; 嬰疾甚，且死 Anh bệnh nặng, sắp chết (Hàn Phi tử); ② Đau khổ: 人類的疾苦 Nỗi đau khổ của loài người; ③ Căm ghét, ganh ghét, đố kị: 疾惡如仇 Ghét điều ác như kẻ thù; 龐涓以其賢于己，疾之 Bàng Quyên cho là ông ta tài giỏi hơn mình, nên ganh ghét (đố ki å) ông ta (Sử kí). Cv. 嫉; ④ (văn) Quấy khổ, đối xử ác nghiệt: 民疾 Làm khổ dân; ⑤ (văn) Giận: 撫劍疾視 Tuốt gươm trợn mắt nhìn; ⑥ (văn) Bạo ngược; ⑦ (văn) Cái chắn trước đòn xe; ⑦ Gấp, vội, vội vàng, nhanh mạnh: 疾馳 Chạy nhanh; 疾走 Đi nhanh; 疾雷不及掩耳 Sấm nhanh chẳng kịp che tai (Tam quốc chí); ⑧ (văn) Gấp rút làm (việc gì): 萬民疾于耕戰 Muôn dân gấp rút lo việc cày cấy và đánh giặc (Thương Quân thư).


meanings:
Gió thổi lửa bùng. Thiền tông mượn từ này để chỉ thiền cơ rất nhanh chóng. Tiết Nhất Thượng toạ hạ toả trong Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »生 死 脫 著 不 相 干、 一 道 神 光 常 獨 露、 咦！ 疾 焰 過 風 發 大 機、 塵 塵 剎 剎 頭 回 互。 – Sinh tử thoát trước bất tương can, nhất đạo thần quang thường độc lộ, Di! Tật diệm quá phong phát đại cơ, trần trần sát sát đầu hồi hỗ. – Sinh tử thoát rồi chẳng liên quan, một luồng ánh sáng thường riêng bày, chao! Thiền cơ phát ra rất nhanh chóng, cõi nước vi trần dung hợp nhau«.


meanings:
① Câu lu 痀瘻 còng lưng (gù). Có khi đọc là củ.


meanings:
(văn) Người còng lưng, người lưng gù: 痀僂 Lưng còng, lưng gù.


meanings:
① Vẩy, những chỗ nhọt đóng vẩy gọi là già.


meanings:
(y) 【痄腮】trá tai [zhàsai] (y) Sưng má, quai bị.


meanings:
① Ốm. ||② Tức giận, như bệnh chi 病之 lấy làm giận. ||③ Làm hại, như phương hiền bệnh quốc 妨賢病國 làm trở ngại người hiền và hại nước. ||④ Cấu bệnh 姤病 hổ ngươi. ||⑤ Mắc bệnh. ||⑥ Lo. ||⑦ Làm khốn khó. ||⑧ Nhục. ||⑨ Chỗ kém.


meanings:
① Ốm, đau, bệnh, bịnh: 害了一場病 Đau một trận; 他病了 Anh ấy ốm rồi; 心臟病 Đau tim; ② Tệ hại, khuyết điểm, sai lầm: 幼稚病 Bệnh ấu trĩ; 語病 Chỗ sai của câu văn; 帳目不清，其一定有病 Sổ sách không rành mạch, thế nào cũng có chỗ sai; ③ Tổn hại, làm hại: 禍國病民 Hại nước hại dân; ④ Chỉ trích, bất bình: 爲世所病 Bị thiên hạ chỉ trích; ⑤ (văn) Lo nghĩ, lo lắng; ⑥ (văn) Căm ghét; ⑦ (văn) Làm nhục, sỉ nhục.


meanings:
Trong tùng lâm, khi bệnh tình của vị tăng ngày càng nặng e khó sống, lúc sắp mạng chung nói lời di chúc gọi là Bệnh tăng khẩu từ. Khẩu từ này phần đông các bệnh tăng nói về dòng dõi quê quán của mình, người ghi chép phải ghi chép hết thảy những gì được dặn dò về cách chỉnh lí, xử trí để làm bằng. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
Còn gọi: Bệnh tăng giải thích. Trong tùng lâm, khi có một vị tăng bệnh nặng, nếu trên ba ngày không bớt thì phải dời vị ấy qua Diên thọ đường (nơi chăm lo trị bệnh và dưỡng bệnh). Lúc ấy, các vị tăng đồng hương quen biết cũ và cả chúng vì vị tăng bệnh ấy mà cầu nguyện cho bệnh nhân mau lành. Mọi sự niệm tụng, tán Phật, hồi hướng này gọi là Bệnh tăng niệm tụng.


meanings:
① Lên đậu, lên mùa, cũng gọi là thiên hoa 天花. Lấy giống đậu ở trâu trồng vào tay người cho khỏi lên đậu gọi là chủng đậu 種痘 trồng đậu. Cũng gọi là chủng hoa 種花.


meanings:
① Bệnh đậu mùa; ② (Nốt) đậu: 種痘 Chủng đậu, trồng trái.


meanings:
① Bệnh co gân, xương sống cứng thẳng, mình mẩy uốn cong như bệnh phải gió gọi là kinh.


meanings:
Chứng co giật.【痙攣】kinh luyến [jìng luán] (giải) Co giật, chuột rút: 四肢痙攣 Co giật chân tay.


meanings:
① Ðau đón. ||② Ðau xót. ||③ Quá lắm, như thống ẩm 痛飲 uống quá.


meanings:
① Đau, nhức, tức: 頭痛 Nhức đầu; ② Đau đớn: 悲痛 Đau đớn, đau thương, đau xót; ③ Hết sức, quá lắm, vô cùng, thoả thích: 痛罵 Chửi thậm tệ; 痛飲 Uống cho thoả thích.


meanings:
Dùng gậy đánh đau điếng. Tiết Dục Vương Đức Quan Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »臨 濟 三 遭 痛 棒、 大 愚 言 下 知 歸。 – Lâm Tế ba phen bị đánh đau điếng, ngay nơi lời nói của Đại Ngu liền kiến tính«.


meanings:
Lãnh hội sâu sắc, lãnh ngộ rất sâu. Tiết Tri Phủ Cát Đàm Cư Sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »豁 然 頓 明、 頌 曰：非 心 非 佛 亦 非 物、 五 鳳 樓 前 山 突 兀、 豔 陽 影 裡 倒 翻 身、 野 狐 跳 入 金 毛 窟… 遂 復 至 虎 丘。 海 迎 之 曰： 居 士 見 處、止 可 入 佛 境 界。 入 魔 境 界、 猶 未 得 在。 公 加 禮 不 已。 海 正 容 曰： 何 不 道 金 毛 跳 入 野 狐 窟？ 公 乃 痛 領。 – Ông bỗng nhiên sáng tỏ, tụng rằng: Phi tâm phi Phật cũng phi vật, trước lầu Ngũ Phụng núi cao vút. Trong bóng nắng xuân bỗng lộn nhào, chồn hoang nhảy vào hang sư tử‹. Ông liền trở về Hổ Khâu. Thiền sư Phật Hải ra đón, nói: ›Kiến giải về thiền pháp của cư sĩ chỉ có thể vào cảnh giới Phật, mà chưa vào được cảnh giới ma‹. Ông càng lễ bái chẳng thôi. Hải nghiêm sắc mặt, bảo: ›Sao chẳng nói sư tử nhảy vào hang chồn hoang?‹ Ông liền lãnh hội sâu sắc«.


meanings:
① Bĩ tắc, lá lách sưng rắn hình như trong bụng có cục, gọi là bĩ khối 痞塊, sốt rét lâu ngày thường sinh ra cục gọi là ngược mẫu 瘧母. ||② Kẻ ác, như địa bĩ 地痞, bĩ côn 痞棍, v.v. (Cũng như ta gọi là du côn vậy).


meanings:
(văn) ① Chứng khó tiêu; ② Chứng nhiễm độc lá lách; ③ Đứa côn đồ, kẻ lưu manh: 地痞 (hay 痞棍) Đứa du côn.


meanings:
① Bệnh lị, quặn đau bụng lại đi ra ngoài, rặn mãi mới ra ít phân máu hay ít mũi là lị.


meanings:
① Hạt cơm, ngoài da nổi lên các nốt đen hay đỏ gọi là chí.


meanings:
【痤瘡】toạ sang [cuóchuang] Mụn, trứng cá. Cg. 粉刺 [fâncì].


meanings:
① Bệnh sa, một thứ bệnh như bệnh hoắc loạn, nguyên do ăn uống bẩn thỉu thành ra thổ tả, chân tay lạnh giá gọi là bệnh sa, có thể truyền nhiễm được. ||② Tục gọi lên sởi là sa tử 痧子. Xem chữ lâm 痳.


meanings:
① Bệnh sa (chỉ những bệnh cấp tính như tả, đau bụng, viêm ruột, cảm nắng v.v...); ② 【痧子】sa tử [shazi] (đph) Bệnh sởi.


meanings:
① Một thứ bệnh trúng gió. ||② Một âm là phỉ. Nhọt nóng.


meanings:
Rôm, sảy. 【痱子】phi tử [fèizi] (y) Rôm, sảy.


meanings:
① Ma chẩn 痲疹 chứng sởi. ||② Ma phong 痲風 chứng hủi. Cũng viết 痲瘋. ||③ Ma tí 痲痺 tê buốt. ||④ Tục gọi lên đậu rồi rỗ mặt là ma tử 痲子. Thường dùng như chữ lâm 麻.


meanings:
① Bệnh sởi; ② Bệnh phong, bệnh hủi; ③ Làm cho tê liệt; ④ Sẹo đậu mùa, sẹo rỗ.


meanings:
① Bệnh lâm, cuống đái sưng loét, đi đái ra lẫn mủ mà buốt gọi là lâm, rất hay lây. Có khi kết thành đá ở bong bóng gọi là thạch lâm 石痳, đi đái ra máu gọi là huyết lâm 血痳, v.v.


meanings:
（梵 moha、mūḍha，巴 moha，藏 gti-mug）心所名。音譯慕何。七十五法之一，百法之一，又名愚痴。指暗愚痴昧，不能解知事理之精神狀態。與‘無明’同義。《俱舍論》卷四雲（大正29·19c）︰‘痴者，所謂愚痴，即是無明、無智、無顯。’《順正理論》卷十一雲（大正29·391c）︰‘痴謂愚痴，于所知境障如理解，無辯了相說名愚痴，即是無明、無智、無顯。’《成唯識論》卷六雲（大正31·31b）︰‘云何爲痴？于諸理事迷暗爲性，能障無礙，一切雜染所依爲業，謂由無明起疑、邪定、貪等煩惱、隨煩惱業，能招後生雜染法故。’<#>關于‘痴’與‘無明’之關係，諸書頗有論及，《俱舍論光記》卷四雲（大正41·77a）︰‘照囑名明，審决名智，彰了名顯。此三皆是慧之別名。痴、無明等故名爲無顯，即是無痴所對除法。’《瑜伽師地論》卷八十四雲（大正30·772a）︰‘愚痴者，于不實事妄生增益。無明者，于所知事不能善巧，于彼彼處不正了知。’同書卷八十六亦雲，痴有無智、無見、非現觀、惛昧、愚痴、無明、黑暗等異名。乃三不善根之一、大煩惱地法之一、六根本煩惱之一、十隨眠之一，爲一切煩惱之所依，三界系、四諦及修道所斷者。<#>《瑜伽師地論》卷五十八載，痴即無明，有相應與獨行二種。相應者，與貪等諸惑相應俱起；獨行者，與貪等不相應。《唯識論述記》卷六（末）雲（大正43·444b）︰‘獨頭無明迷理，相應等亦迷事也。’可知，無明除了與貪等相應之外，亦有獨頭孤起者。<#>又，《成唯識論》卷五特將無始以來，與第七末那識恒常相應的我痴，稱爲‘恒行不共無明’，以便與前第六意識相應的‘獨行不共無明’有所區別。而《瑜伽師地論》卷五十五說隨煩惱中，覆、誑、諂、惛沈、忘念、散亂、不正知等，都是以‘痴’之一分爲體，《成唯識論》卷六亦雲，諸煩惱之生起，必定由痴故，因此痴與其餘九根本煩惱一定相應。<#>◎附︰〈無痴〉（摘譯自《望月佛教大辭典》等）<#>無痴（梵amoha，藏gti-mug-med-pa），心所名。‘痴’之對稱。又稱不痴。乃百法之一。即明瞭諸理事，能對治愚痴之精神作用。《成唯識論》卷六雲（大正31·30a）︰‘云何無痴？于諸理事明解爲性，對治愚痴，作善爲業。’此中，理者，謂苦、空、無常、無我等理；事者，謂現前見聞等五境。無痴系于此理事皆能慧解明瞭之謂，能對治愚痴暗昧，生諸善法。故與無貪、無嗔共稱爲三善根。<#>又，《集異門足論》卷三雲（大正26·377a）︰<#>‘無痴云何？答︰謂知前際智、後際智、前後際智、知內智、外智、內外智（中略），知緣生法智，知六觸處如實智，如是智見明覺解慧光觀，總名無痴。’<#>說一切有部謂無痴以大地法中之慧爲性，故于七十五法中，未別立‘無痴’一心所。唯識家則將‘無痴’攝于十一種善心所之中，而列爲百法之一。<#>［參考資料］　《長阿含》卷一〈大本經〉；《中阿含》卷二十九〈龍象經〉、卷三十三〈善生經〉；《雜阿含經》卷十一、卷二十八；《法華經》卷二〈譬喻品〉；《大般涅槃經》卷五；《悲華經》卷六；《大智度論》卷三十四；《集異門足論》卷十一。<#>


meanings:
【痶瘓】điển hoán [tiănhuàn] (văn) Bệnh tật.


meanings:
Bại, liệt, tê liệt: 麻痺症 Bệnh tê liệt, bệnh tê bại, bệnh bại liệt.


meanings:
① Bệnh cố tật (bệnh lâu không chữa khỏi).


meanings:
(Bệnh) khó chữa, khó bỏ, mạn, kinh niên (bệnh hay tật lâu không chữa khỏi).


meanings:
① Liệt, gân thịt mềm nhũn không cử động được gọi là nuy.


meanings:
【痿症】nuy chứng [wâizhèng] (y) Chứng liệt.


meanings:
(văn) Nhọc mệt, mỏi mệt: 心力交瘁 Tâm sức mỏi mệt; 鞠躬盡瘁，死而後已 Cúc cung tận tuỵ, đến chết mới thôi.


meanings:
① Chân tay mọc nhọt lạnh gọi là chúc. Tục gọi là đống sang 凍瘡 nứt tay.


meanings:
(văn) Cước (móng chân móng tay bị sưng đỏ và ngứa vì lạnh cóng): 手長瘃 Tay phát cước. Cg. 凍瘡 [dòngchuang].


meanings:
① Như 愈 nghĩa ② (bộ 心) và 癒; ② (văn) Bệnh, bệnh do lao nhọc.


meanings:
Mụt cóc. 【瘊子】 hầu tử [hóuzi] (y) Hột cơm, mụt cóc, mụn cóc. Cg. 疣 [yóu].


meanings:
① Bệnh đầu phong. ||② Ðiên rồ (bệnh thần kinh nặng).


meanings:
① Bệnh điên; ② Lốp, chai, điếc (cây trồng mọc rất tốt nhưng không ra hoa kết quả).


meanings:
Gã điên. Chương Thiên Thai Phong Can Thiền sư trong CĐTĐL q. 27 ghi: »本 寺 廚 中 有 二 苦 行、 曰 寒 山 子、 拾 得。 二 人 執 爨 終 日 晤 語。 潛 聽 者 都 不 體 解。 時 謂 瘋 狂 子。 獨 與 師 相 親。 – Trong nhà bếp của chùa này có hai vị khổ hạnh là Hàn Sơn và Thập Đắc. Hai vị làm bếp, gặp nhau trò chuyện cả ngày, mọi người rình nghe đều không hiểu nổi, nên gọi họ là hai gã điên. Họ rất thân với sư (Phong Can)«.


meanings:
① Ghẻ lở. Tục gọi đầu mọc nhọt tóc không mọc được là lạt 瘌 (hói).


meanings:
Chốc đầu. 【瘌痢】lạt lị [làlì] (đph) Bệnh chốc đầu, bệnh lở đầu.


meanings:
① Phàm các bệnh nhọt sảy đều gọi là dương, nên thầy thuốc ngoại khoa gọi là dương y 瘍醫.


meanings:
① Người hiền thất chí mang bệnh lo sầu (âu sầu). ||② Héo hắt, nhân đói rét mà chết gọi là dũ tử 瘐死.


meanings:
① Chứng ưu sầu (vì thất chí); ② 【瘐死】dũ tử [yưsê] (văn) Chết đói chết rét trong tù, chết trong ngục.


meanings:
① Than hoán 癱瘓 chân tay tê dại bất nhân (不仁, tê liệt).


meanings:
① Chứng tê liệt (chân tay). Xem 癱瘓 [tanhuàn]; ② Xem 痶.


meanings:
① Bệnh hòn, trong bụng tích hòn rắn chắc ở một chỗ gọi là trưng 癥, tán tụ không được gọi là hà 瘕. Cũng đọc là chữ gia.


meanings:
(văn) Bệnh khí nghịch, bệnh bí hơi ngất xỉu.


meanings:
① Co quắp, gân mạch co rút lại gọi là xiết. ||② Xiết túng 瘛瘲 bệnh sài trẻ con. Cũng viết là xiết 瘈. Tục đọc là khiết.


meanings:
(văn) ① Chứng co quắp; ② Bệnh sài (ở trẻ con).


meanings:
Tháp ở trước điện Lục Tổ, trong khuôn viên chùa Quang Hiếu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, dưới tháp có chôn cất tóc của Lục Tổ Huệ Năng, nên gọi là »Ế Phát Tháp«, tục gọi »Lục Tổ Phát Tháp«. Niên hiệu Nghi Phụng thứ 1 (676) đời Đường, Lục Tổ Huệ Năng tại chùa Pháp Tính (nay là chùa Quang Hiếu) tranh luận gió động phướn động, công khai thân phận nối pháp Thiền Tông, dưới cội bồ đề phía sau đại điện cạo tóc truyền giới, vị tăng Trụ trì Pháp Tài ngay lập tức đem tóc của Tổ chôn dưới gốc cây và xây tháp che lên. Tháp cao 7,8m, mặt bằng hình bát giác 7 tầng. Tháp lấy đá làm cơ bản, dùng vôi cát gạch xây thành. Mỗi tầng của tháp đều có 8 cái khám Phật, mỗi khám mỗi pho tượng Phật ngồi, tạo dáng sinh động, là tinh phẩm đá khắc quý báu vô cùng. Nền tháp có lan can đá bao quanh, trang trọng thuần phác cổ xưa. Qua nhiều đời đều có sửa chữa. Năm 1954, 1977 lại trùng tu. Cạnh tháp có bia tượng Lục Tổ và bia tượng Đạt-ma được khắc vào đời Nguyên.


meanings:
① Bệnh ôn dịch, bệnh truyền nhiễm gọi là ôn.


meanings:
Bệnh dịch, bệnh truyền nhiễm, toi: 防止瘟疫 Phòng ngừa bệnh dịch; 雞瘟 Bệnh toi gà.


meanings:
(văn) ① Gầy yếu; ② Ruộng xấu, đất xấu, đất cằn cỗi: 把貧瘠的土地變良田 Cải tạo (ruộng) đất xấu thành ruộng màu mỡ ③ (văn) Hại.


meanings:
tumor, boil, abscess, which needs to be treated by a skillful doctor


meanings:
① Bệnh nhọt. ||② Bị thương, bị các loài kim đâm vào gọi là kim sang 金瘡.


meanings:
① Nhọt, mụn, đầu đanh: 生瘡 Mọc mụn; 毒瘡 Mụn độc; ② Vết thương: 刀瘡 Vết thương bị dao chém; 金瘡 Vết thương do vật bằng kim loại.


meanings:
U, khối u: 毒瘤 U độc, khối u ác tính; 良性瘤 Khối u lành.


meanings:
① Ốm. ||② Một âm là sái. Ồm khỏi (bệnh khỏi).


meanings:
Trị bệnh không nhờ đến thuốc Lô Đà, ý nói thuốc trị bệnh chỉ cần dùng một lượng nhỏ liền có hiệu quả. Tông Môn Võ Khố ghi: »只 管 問。古 人 作 麼 生。 眞 如 又 如 何 下 語。楊 岐 又 如 何 下 語。 爾 管 得 許 多 閑 事。 瘥 病 不 假 驢 駝 藥。若 是 對 病 與 藥。籬 根 下 拾 得 一 莖 草。 便 可 療 病。說 什 麼 朱 砂 附 子 人 參 白 朮。– Chỉ lo hỏi: Người xưa thế nào? Chân Như làm sao hạ ngữ? Dương Kỳ làm sao hạ ngữ? Ngươi chỉ lo việc không đâu! Trị bệnh không nhờ đến thuốc Lô Đà, nếu là tùy bệnh cho thuốc, dưới chân bờ giậu lượm được một cọng cỏ cũng có thể trị bệnh, nói gì đến Chu sa, Phụ tử, Nhân sâm, Bạch truật!«.


meanings:
① Gầy, còm: 骨瘦如 柴 Gầy như que củi; ② Hẹp, chật: 這件衣服穿着瘦了 Chiếc áo này mặc hơi chật; ③ Nhỏ ④ Thịt nạc: 買點瘦肉 Mua ít thịt nạc; ⑤ Xấu, ít màu mỡ, cằn cỗi: 這塊地太瘦了 Thửa ruộng này xấu quá.


meanings:
① Sốt rét, hết rét lại nóng, cứ đúng giờ phát gọi là ngược. Vì thế muỗi đem vi trùng độc truyền vào trong mình, phát bệnh trước rét sau nóng, mỗi ngày một cơn cứ đúng giờ phát, có khi cách một ngày một cơn, có khi hai ba ngày một cơn gọi là gián hiết nhiệt 間歇熱 sốt cách nhật.


meanings:
【瘩背】đáp bối [dábèi] (y) Cụm nhọt (ở lưng).


meanings:
① Tiếu thư 瘭疽 hà móng chân móng tay, nhọt loẹt đầu ngón chân ngón tay. Cũng đọc là chữ tiêu.


meanings:
① Lỗi lịch 瘰癧 chứng tràng nhạc, cổ có từng chùm nhọt như một tràng nhạc ngựa, có khi nó ăn lan cả xuống ngực xuống nách nên cũng gọi là lịch quán 癧串. Ta quen đọc là chữ loã.


meanings:
① Gân mạch thưỡn ra, thõng ra. ||② Xiết túng 瘛瘲 bệnh sài trẻ con.


meanings:
(văn) ① Bệnh đã khỏi; ② Tổn hại, thiệt hại.


meanings:
① Bệnh. ||② Lao sái 癆瘵 bệnh lao sái.


meanings:
① Bệnh khoèo, kẻ đi khập khễnh gọi là qua tử 瘸子.


meanings:
(khn) Khập khiễng, khoèo, thọt, què: 摔瘸了腿 Ngã què chân; 一瘸一拐 Đi khập khiễng.


meanings:
① Nhọt nhỏ, nhọt chảy nước vàng mãi không khỏi gọi là lũ quản 瘻管. Một âm là lu. Câu lu 痀瘻 còng lưng (gù).


meanings:
① Bệnh, những sự tai nạn khốn khổ của dân gọi là dân mạc 民瘼.


meanings:
Chữa (bệnh), điều trị: 治療 Trị liệu; 診療 Khám và chữa bệnh; 電療 Phép chữa bằng điện; 水療 Phép chữa bằng nước.


meanings:
① Gù, bệnh già không chữa được nữa. ||② Bệnh lung bế 癃閉, không đi giải được.


meanings:
① (văn) Suy yếu nhiều bệnh, bệnh già; ② Bí đái.


meanings:
① Nổi cục (máu tụ thành cự nổi lên). Cũng viết là 瘤.


meanings:
① Bệnh lao, một thứ vi trùng độc nó làm tổ ở phổi, thành bệnh ho ra máu, gọi là phế lao 肺癆, kết hạch ở ruột gọi là tràng lao 腸癆, cứ quá trưa ghê rét sốt nóng, đau bụng đi lị, ăn uống không ngon, da thịt gày mòn gọi là hư lao 虛癆.


meanings:
Bệnh lao: 肺癆 Lao phổi, ho lao; 腸癆 Lao ruột.


meanings:
① Ðau đớn. ||② Ghét. ||③ Bệnh đản. ||④ Một âm là đan. Bệnh đơn, trẻ con bị chứng da dẻ đỏ lửng, phải ban từng mảng gọi là hoả đan 火癉.


meanings:
① Ghét, căm ghét; ② Kiệt sức; ③ Bệnh đơn: 火癉 Bệnh ban đỏ ở trẻ con. 【癉瘧】đan ngược [dannđè] (y) Bệnh sốt rét.


meanings:
① Một thứ nhọt mọc ở trong tạng phủ và ở ngoài, lồi lõm không đều, rắn chắc mà đau, ở dạ dày gọi là vị nham 胃癌, ở vú gọi là nhũ nham 乳癌.


meanings:
(trước đọc nham [yán]) Ung thư: 胃癌 Ung thư dạ dày. Cg. 癌腫 [áizhông] hay 癌瘤 [áiliú].


meanings:
① Bệnh hòn trong bụng. ||② Nghiện tích thành khối (ghiền, thành tập tính 習性), như tửu phích 酒癖 khối nghiện rượu. Ta quen đọc là chữ tích.


meanings:
① (y) Sưng lá lách mạn tính; ② Nghiện, ham mê, ham thích, tật, thói: 酒癖 Nghiện rượu; 煙癖 Nghiện thuốc phiện.


meanings:
① Ngoài da hơi sưng gọi là luỹ (mụn).


meanings:
① Chứng điến. Bệnh ở ngoài da mọc nốt nhỏ, lâu thành từng mảng, trắng thì gọi là bạch điến 白癜, tía thì gọi là tử điến 紫癜.


meanings:
(y) Bệnh điến (một loại bệnh ngoài da, có mọc những nốt nhỏ lâu ngày thành từng mảng trắng hoặc đỏ): 白癜風 Bệnh bạch biến, bệnh bạch điến, bệnh lang trắng, bệnh lang ben; 紫癜 Ban xuất huyết.


meanings:
① Khẳng kheo. Tục đọc là chữ tất.


meanings:
【癟三】 biết tam [biesan] (đph) Người cà lơ, tên ma cà bông, kẻ bụi đời. Xem 癟 [biâ].


meanings:
Khẳng khiu, khô đét, lép, óp, bẹp, xẹp, tẹt, đét: 癟花生 Lạc lép, đậu phộng óp; 乾癟 Khô đét; 車帶癟了 Bẹp hơi, xì hơi, xẹp hơi, xẹp bánh; 癟鼻子 Mũi tẹt. Xem 癟 [bie].


meanings:
① Ngu si. ||② Tục gọi người điên là si.


meanings:
① Đần, ngốc, ngu si, ngu dại: 白癡 Si ngốc, ngu đần; 癡兒 Đứa trẻ ngu đần; ② Mê mẩn, si: 癡情 Si tình, yêu mê mẩn.


vietnamese:
si nhân diện tiền bất đắc thuyết mộng <tttđ>

meanings:
Trước kẻ còn mơ, không nên nói mộng. Tiết Đông Thiền Tư Nhạc Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »春 風 幾 時 來、 解 此 黃 河 凍？ 令 魚 化 作 龍、 直 透 桃 花 浪。 會 即 便 會、 癡 人 面 前 且 莫 說 夢。 – Lúc gió xuân thổi đến mới biết được cái giá rét của Hoàng Hà này, khiến cá hoá thành rồng, xuyên qua sóng hoa đào. Biết thì liền biết, trước kẻ còn mơ, không nên nói mộng«.


meanings:
Kẻ si mê chấp trước hai bên. Thiền tông cho rằng vạn pháp nhất như, sự vật không có hai đầu phân biệt và đối lập. Văn Ích ngữ lục ghi: »適 來 向 上 座 道、 但 隨 時 及 節 便 得。 若 也 移 時 失 候、 即 是 虛 度 光 陰、 於 非 色 中 作 色 解。 上 座、 於 非 色 中 作 色 解、 即 是 移 時 失 候。 且 道： 色 作 非 色 解、 還 當 不 還？ 上 座、 若 恁 麼 會、 便 是 沒 交 涉、 正 是 癡 狂 兩 頭 走。 – Nãy giờ nói với Thượng toạ là chỉ hợp theo thời tiết liền được. Nếu đánh mất thời tiết tức là luống uổng thời gian, ở nơi phi sắc mà hiểu là sắc. Thượng toạ, ở trong phi sắc mà hiểu là sắc, tức là đánh mất thời tiết; thử hỏi: Sắc mà hiểu là phi sắc là đúng hay chẳng đúng? Thượng toạ, nếu hiểu thế ấy tức là không dính dáng, chính là kẻ si mê chấp trước hai bên, có dùng được chỗ nào?«.


meanings:
Mấu. 【癤子】tiết tử [jiezi] ① (y) Nhọt; ② Mắt gỗ, mấu gỗ, sẹo gỗ.


meanings:
① Bệnh hòn, trong bụng tích hòn rắn chắc ở một chỗ gọi là trưng 癥, tán tụ không được gọi là hà 瘕.


meanings:
① Lỗi lịch 瘰癧 chứng tràng nhạc, cổ có từng chùm nhọt như một tràng nhạc ngựa, có khi nó ăn lan cả xuống ngực xuống nách nên cũng gọi là lịch quán 癧串.


meanings:
① Bệnh hủi, lông tóc rụng trụi cũng gọi là lại (hói).


meanings:
① Cái bướu ở cổ. ||② Úng gỗ, trên cây gỗ có chỗ gồ lên gọi là anh.


meanings:
① Mắc nghiện, nghiện một thứ gì thành quen không không thể bỏ được gọi là ẩn.


meanings:
① Nghiện, mê: 煙癮 Nghiện thuốc lá; 球癮 Mê bóng; ② Thoả thích: 不過癮 Chưa thoả thích.


meanings:
(y) Ung, nhọt (nhọt sưng đỏ là ung, không sưng đỏ là thư 疽 [ju]).


meanings:
Bại, liệt, tê liệt, co quắp, nhủn, rủn: 嚇癱了 Sợ nhủn người. 【癱瘓】than hoán [tanhuàn] ① (y) Bại liệt: 手腳癱瘓 Chân tay bại liệt; ② Ách tắc, tê liệt: 交通陷于癱瘓 Giao thông bị tê liệt.


meanings:
① Ðiên, mừng giận bất thường điên đảo hỗn độn gọi là điên.


meanings:
① Can quý, một can sau chót trong mười can. ||② Kinh nguyệt đàn bà gọi là thiên quý 天癸.


meanings:
① Can Quý (can thứ mười trong thập can); ② 【天 癸】thiên quý [tianguê] Kinh nguyệt (đàn bà).


meanings:
① Lên, như đăng lâu 登樓 lên lầu. ||② Chép lên, như đăng tái 登載 ghi chép lên sổ. ||③ Kết quả, chín. Như ngũ cốc bất đăng 五穀不登 (Mạnh Tử 孟子) năm giống thóc không chín (nói ý mất mùa). ||④ Ngay, như đăng thì 登時 tức thì, ngay bấy giờ. ||⑤ Xin lĩnh nhận của người ta cho cũng gọi là đăng là có kính tôn kính.


meanings:
① Trèo, leo, lên, bước lên: 登山Trèo núi; 登岸 Lên bờ; 登上政治舞台 Bước lên sân khấu chính trị; ② Đăng, in, ghi, vào sổ: 報上登出來了 Báo đã đăng rồi; 登帳 Ghi sổ, vào sổ; ③ Chín tốt, gặt hái, thu hoạch: 五穀豐登 Hoa mầu thu hoạch tốt, được mùa; ④ Đạp lên: 登水車 Đạp (guồng) nước; 登三輪兒 Đạp xe ba gác; ⑤ (đph) Đi, mang vào: 登上鞋 Đi giày; ⑥ (văn) Ngay, tức thì.【登時】đăng thời [dengshí] Ngay, lập tức; ⑦ (văn) Xin lĩnh nhận (của người ta cho).


meanings:
(văn) Bát (chén) sành đựng đồ cúng (thời xưa).


meanings:
5166西藏名 Dkar-chag ldan-dkar-ma。全稱登喀馬宮殿譯經論目錄（藏 Pho-braṅ stod-thaṅ ldan-dkar-gyi chos-ḥgyur ro-cog-gi dkar-chag）。為普子結（藏 Dpal-brtsegs）、虛空藏（藏 Nam-mkhaḥi sñiṅ-po）等人所編。著作年代不詳。為現存最古之西藏大藏經目錄。共計七三四部，二十七項，收錄迄當時為止之一切顯密經論題名，雖較現行之「西藏大藏經」所收錄者為少，然內含法華、涅槃、般若（十萬頌）、楞伽、毘奈耶、深密等重要大乘經典。〔西藏大藏經經部目錄部序說（Bkaḥ-ḥgyur rin-po-cheḥi gsuṅ-bar srid-gsum rgyen gcig rdsu-ḥphrulśiṅ-rtaḥi dkar-chag ṅo-mtshar bkod-pa rgya-mtshoḥi lde-mig）、西藏佛學原論（呂澂）〕


meanings:
（藏 dKar-chag lDan-dkar-ma）現存最古的西藏佛書目錄。凡一卷，全名《登噶爾瑪宮殿譯經論目錄》（Pho-braṅstod-thaṅ ldan-dkar-gyi chos-ḥgyur ro-cog-gi dkar-chag）。系普子結（Dpal-brtsegs）、魯興保（Kluḥi dbaṅ-po）等譯經者在西藏登噶爾瑪宮殿所共同編輯之目錄，收錄迄當時爲止之一切顯密經論之書名。關于此書所收經論之總數，奈塘版、德格版、北京版等所列稍有增减。然重要典籍，各版所列舉者大抵相同。茲根據奈塘版所載，略述其分類及所收經論數（二十七項、七三四部）如下︰<#>(1)屬于大乘經類般若部者有十六部；(2)屬于大乘經類方廣部者有七部；(3)屬于大乘經類大寶積法門十萬品者有四十八部；(4)屬于大乘經類雜部者︰二十六卷以下，十一卷以上者有十二部；十卷以下者九十部；未滿一卷者二十八部，百偈以下者三十七部；(5)屬于大經者有九部；(6)屬于大乘經類，譯自中國者有二十三部；(7)小乘經類三十八部；(8)論書七部；(9)密續十三部；(10)五大陀羅尼五部；(11)廣略陀羅尼一０四部；(12)百八名號九部；(13)種種禮贊十八部；(14)種種誓願十二部；(15)吉祥法門七部；(16)律藏三十部；(17)大乘經類釋疏五十二部；(18)譯自中國之大乘經疏八部；(19)中論三十三部；(20)禪定語錄八部；(21)唯識論三十四部；(22)大乘論三十一部；(23)小乘論九部；(24)推論部九部；(25)赤松德贊王之著作七部；(26)未校訂完畢之典籍二部；(27)翻譯中之論九部。<#>本目錄所收書雖較現行《西藏大藏經》爲少，然內含《法華》、《涅槃》、《般若》、《楞伽》、《毗奈耶》、《深密》等重要大乘經典，且收錄律藏之大部分，以及《中觀》、《瑜伽》、《俱舍》與其他經典釋論之主要部分。故就其內容看來，本目錄極具史料價值，不僅可窺知朗達瑪王廢佛以前之譯經、教義趨勢，其分類方法亦奠定西藏佛教思想體系化、組織化之基礎。<#>關于本目錄之編纂年代，諸說不一，迄今尚無定論。根據序文所說之‘辰年’推論，可視爲八世紀後半葉至九世紀間之産物。日人立花秀孝謂其成立于西元848年；芳村修基則謂其成立于熱巴巾時代，推定爲824年編纂；佐藤長認爲成立于赤松德贊時代，即788年。<#>


meanings:
Ngay lúc đó, lúc bấy giờ. Tiết Ngũ Tiết Hoà thượng trong NĐHN q. 15 ghi: »後 有 人 舉 似 洞 山、 洞 山 云： 登 時 若 不 是 五 泄、 大 難 得 承 當。 雖 然 如 此、 猶 涉 途 在。 – Về sau có người thuật lại với Động Sơn, Động Sơn nói: Ngay lúc đó nếu chẳng phải là Ngũ Tiết, rất khó nhận lấy. Mặc dù như thế, ông ta vẫn còn phải lặn lội (hành cước)!«.


meanings:
Vào nhà xí. Tông Môn Võ Khố ghi: »錢 弋 郎 中 訪 眞 淨、 說 話 久、 欲 登 溷、 淨 令 行 者 引 從 西 邊 去。 – Quan Lang trung Tiền Dặc đến hỏi đạo ngài Chân Tịnh, bàn chuyện hồi lâu, ông muốn đi vào nhà xí. Tịnh sai hành giả dẫn ông đi từ bên phía tây«.


meanings:
① Bắn ra, như bách phát bách trúng 百發百中 bắn trăm phát tín cả trăm. Lúc mới ở trong mà phát ra ngoài cũng gọi là phát, phàm nhân có cái gì làm ra máy phát động mà phát ra ngay đều gọi là phát. ||② Hưng khởi, hưng thịnh, như phát tài 發射, phát phúc 發福, v.v. ||③ Tốt lên, lớn lên, như phát dục 發育 lớn thêm, phát đạt 發達 nẩy nở thêm, v.v. ||④ Mở ra, như phát minh 發明 tự tìm được cái gì mới chưa ai biết, cáo phát 告發 phát giác, cáo mách, v.v. ||⑤ Bắt đầu đi, như triêu phát tịch chí 朝發夕至 sớm đi chiều đến. ||⑥ Chi phát ra, như phát hướng 發餉 phát lương. ||⑦ Phát huy ra, nở ra, như phát hoa 發花 nở hoa. ||⑧ Phân bố ra ngoài, phân phát. ||⑨ Phấn phát lên, tinh động ở trong phát bật ra ngoài không thể hãm được gọi là phát, như phát phẫn 發憤 phát tức. ||⑩ Ðào lên, bới ra. ||⑪ Khiến. ||⑫ Ði mừng khánh thành nhà mới.


meanings:
① Phát ra, gởi đi: 發工資 Phát lương: 發信 Gởi thư đi; ② Phát biểu, phát ngôn: 發表聲明 Ra bản tuyên bố; ③ Bắn: 二十門大炮齊發 20 khẩu pháo cùng bắn một loạt; ④ Phát (đạn): 一發子彈 Một viên đạn; ⑤ Phát huy, bốc hơi: 揮發油 Dầu bốc; 發揮智慧 Phát huy trí tuệ ⑥ Triển khai, mở rộng, nở ra: 發豆芽 Ngâm đậu làm giá; 麵發了 Bột mì đã lên men; 發展 Phát triển; 肌肉發達 Bắp thịt nở nang; 正處發育時期 Đang độ dậy thì; ⑦ Khai quật, bới ra, vạch trần: 發掘 Khai quật; 揭發陰謀 Vạch trần âm mưu; ⑧ Lộ ra (tình cảm): 發怒 Nổi giận: 發笑 Nực cười; ⑨ Biến chất: 這本書已發黃了 Cuốn sách này đã ngã màu: 衣服發潮 Quần áo đã ẩm; ⑩ Cảm thấy: 發麻 Cảm thấy tê tê; ⑪ Đi, lên đường: 朝發夕至 Sáng đi chiều đến; ⑫ Dấy lên, dẫn tới: 發起運動 Dấy lên phong trào; ⑬ (văn) Khiến; ⑭ (văn) Đi mừng tân gia (khánh thành nhà mới). Xem 髮 [fà] (bộ 髟).


meanings:
Khiến người phiền não. Tiết Trường Sinh Giảo Nhiên Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »曰： 如 何 是 煩 惱 不 須 除？ 師 以 手 拏 頭 曰： 這 師 僧 得 恁 麼 發 人 業。 – Có vị tăng hỏi: Thế nào là phiền não chẳng cần trừ? Sư lấy tay ôm đầu rồi nói: Ông tăng này làm gì mà khiến người ta phiền não như thế?«.


meanings:
Thiền tăng đời Đường, họ Dương, người Nhữ Dương (Nhũ Nam, Hà Nam), Trung Quốc. Tổ tiên đều là hoạn quan, sư mỗi khi thấy tội nhân liền than thở: »Người vốn không có tội mà chịu bởi vô minh che lấp; địa ngục vốn không song do túc nghiệp cảm ứng«. Liền phát nguyện đến chùa Thiếu Lâm xuất gia, chuyên nghiên cứu giới luật và giáo thừa. Về sau sư du phương đến núi Kê Túc xây cất chùa Thạch Chung, hoằng dương đạo pháp, người đời gọi là »Thạch Chung Phát Quang Thiền sư«.


meanings:
enlightenment of resolve on supreme bodhi


meanings:
bodhisattvas who have arisen the aspiration for enlightenment


meanings:
bodhisattvas who have aroused the aspiration for enlightenment


meanings:
Còn gọi: Ố phát. Nổi nóng, phát cáu. Mật Am ngữ lục ghi: »昨 夜 春 風 偶 發 惡。 掀 倒 飛 來 峰 倒 卓。 – Đêm qua gió xuân khiến pho tượng phát cáu, tung ngược bay lên núi cao vút«.


meanings:
Nêu ra để giải thích. Mật Am ngữ lục ghi: »陞 座 拈 香 祝 聖 罷。 斂 衣 就 座。 僧 問：丹 書 來 鳳 闕。 瑞 氣 藹 禪 坊。 少 室 無 私 句。 當 機 願 發 揚。– Sư thăng toà niêm hương chúc thánh xong, vén áo lên toà ngồi. Có một vị tăng hỏi: Kinh sách đến cửa vua, khí lành viếng cửa Thiền. Câu vô tư của Thiếu Thất, đương cơ nguyện phát dương«.


meanings:
① Nêu lên, giải thích. Vân Sơn Pháp Hội lục ghi: »雖 五 宗 接 人 機 用 不 同、 無 非 發 明 世 尊 拈 花 一 著 子、 直 指 人 心、 見 性 成 佛 而 已。 – Dù năm tông phái có cơ dụng khác nhau trong khi tiếp dẫn người học, chẳng qua là nêu lên một sự kiện Thế Tôn giơ cành hoa để chỉ thẳng tâm người, giúp họ kiến tính thành Phật mà thôi«. ② Tỉnh ngộ, phát hiện. Tiết Vong Danh Đạo Bà trong NĐHN q. 6 ghi: »溫 州 陳 道 婆、 嘗 遍 扣 諸 方 名 宿、 後 於 長 老 山 淨 和 尚 語 下 發 明。 – Sư cô họ Trần ở Ôn Châu, từng gõ cửa các bậc Thiền sư nổi tiếng. Về sau, sư cô ngay nơi lời nói của Trưởng lão Hoà thượng Sơn Tịnh mà có tỉnh ngộ«. CĐTĐL q. 30 ghi: »吾 故 知 是 書 之 流 布。 發 明 心 地 者 眾 矣。 – Nên ta biết sự truyền bá của sách này giúp cho nhiều người phát hiện tự tính«.


meanings:
Phiền não, nổi nóng. Tiết Vong Danh Cổ Túc trong NĐHN q. 6 ghi: »和 尚 幾 年 喚 他 即 得、 某 甲 方 喚 便 發 業。 – Hoà thượng gọi ông ta bao năm cũng được, còn tôi mới gọi ông ta liền nổi nóng«.


meanings:
5163請參閱 發菩提心論請參閱 阿毘達磨發智論謂由惑起業，由惑潤生。即由煩惱滋潤業，而引生未來之果。此係惑之兩種作用，唯識宗以此說明眾生流轉生死之根源。所謂發業，係指發業之惑之作用，乃以分別起之煩惱為主，其中更以與第六識相應之分別無明所發之業為主，又通於俱生起之煩惱。以分別起之煩惱為主者，此係就行相增勝而言；以分別無明為主者，則是由於與他惑相比而有殊勝之作用。　所謂潤生，係指潤生之惑之作用，即俱生起之惑，乃以與第六識相應之貪煩惱為主，例如臨終若有貪愛之惑，顧戀自體及境界等，由之遂潤「中有」之生，此為增上之用。相當於十二因緣之愛、取二支，能滋潤五果之種子，令生現行，故稱潤生。其中，有正潤與助潤之別，「正潤生」為俱生起之惑，於修道時斷除之；「助潤生」通於分別起之惑，為見道時所斷除。　此潤生之惑，若於凡夫，必有現行，聖者則不然；二乘三果無現行之貪愛，而僅為種子之潤生。然七地以前之菩薩，為利他之行，故起惑，是為現行之潤生。又俱舍宗以欲界九品之修惑能招感七大生，此乃意謂於欲界九品之修惑上具有潤生之作用。另於天台宗之教義，謂三乘共十地之第九菩薩地，為化他之行，乃有「扶習潤生」之作用，此即謂菩薩以其誓願力而添力於見思習氣中，並以之發業潤生，受生三界。〔俱舍論卷十、瑜伽師地論卷五十九、成唯識論卷八、俱舍論光記卷十、大乘法苑義林章卷五本〕（參閱「惑」4943）


meanings:
Mở bày thiền cơ. Tiết Động Sơn Ngộ Bản Thiền sư trong NGCTT q. 3 ghi: »水 鳥 樹 林 何 曾 說 法、 徒 自 嘆 奇； 墻 壁 瓦 礫 爲 汝 發 機、 灼 然 不 會。 – Nước, chim, rừng cây đâu từng thuyết pháp, luống tự than là việc lạ; tường vách ngói gạch vì ông mà mở bày thiền cơ rõ ràng mà tại ông chẳng biết«.


meanings:
Phát minh chân tính sẵn có của chính mình; trở về cội nguồn thanh tịnh tâm. Nói khác đi, đây là đạt đến cảnh giới Niết-bàn, sạch hết phiền não, siêu thoát sinh tử. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »古 人 道： 若 有 一 人 發 眞 歸 元。 十 方 虛 空 悉 皆 消 殞。 – Người xưa nói: Nếu có người nào đạt đến cảnh giới Niết-bàn thì mười phương hư không thảy đều tiêu mất«.


meanings:
arouse the mind (thought) of intention to achieve enlightenment


meanings:
Nổi nóng, phát cáu. Mật Am ngữ lục ghi: »婆 云。 我 二 十 年。 只 供 養 得 個 俗 漢。 遂 發 起 燒 卻 菴。 – Bà già nói: Hai mươi năm ta chỉ cúng dường một kẻ phàm tục! Bèn phát cáu đốt quách cái am«.


meanings:
（巴 Paṭṭhāna-ppakaraṇa）爲錫蘭分別上座部七論之一。又名《發趣大論》（Patthāna-mahā-pakaraṇa），或略稱《鉢叉》（Paṭṭhāna）。據傳本書系佛爲天衆所說。謂最初，佛略示其論式予舍利弗。其後，舍利弗複加以略說，在結集時始被編輯完成。儘管傳說如此，實則本論之內容應是在分別部之教義確定後，始組織完成。故本書之完成，是在論書之最後期。<#>本論旨在詳述論本母一二二門與二十四緣的關係。內容初分爲論母設置分（mātikā-nikkhepa-vāra）與緣分別分（paccaya-vi-bhaṅga-vāra），其中，前者列舉因緣等二十四緣之名目，後者則釋論二十四緣；其次叙述二十四發趣。所謂‘二十四發趣’，先分爲順發趣（anuloma-paṭṭhāna）、逆發趣（pac-canīya-paṭṭhāna）、順逆發趣（anuloma-paccanīya-paṭṭhāna）和逆順發趣（paccanī-yānuloma-paṭṭhāna）四大類，再各自衍生出三法發趣（tika-paṭṭhāna）、二法發趣（duka-p.）、二法三法發趣（duka-tika-p.）三法二法發趣（tika-duka-p.）、三法三法發趣（tika-ttika-p.）和二法二法發趣（duka-duka-p.）等六種。<#>本論現存的注釋，有覺音（Buddhaghosa）《大發趣論注》，收入其《五論注》（Pañ-ca-ppakaraṇāṭṭhakathā）中；該注釋系覺音依據阿闍梨達的著作，再加上自己的見解改撰而成。此外，英國的賴斯·戴維斯夫人（Mrs.Rhys Davids）亦曾將本論與注釋的原文加以出版；另有日譯本，系山崎良順所譯，收于日譯《南傳大藏經》第五十至五十六册。1940年代印行之《普慧大藏經》收有範寄東譯自日文本之漢譯版。臺灣刊行之《佛教大藏經》第二輯及《大藏經補編》皆收有此書及《大發趣論注》之影印本。<#>［參考資料］　《善見律毗婆沙》卷一；《南方上座部論書解說》；A. K. Warder著·王世安譯《印度佛教史》第九章。<#>


meanings:
5164巴利名 Paṭṭhāna-ppakaraṇa。原稱發趣大論（巴 Paṭṭhāna-mahāpakaraṇa），或單作鉢叉（巴 Paṭṭhāna）。本論詳述「論本母」一二二門與二十四緣之關係，為錫蘭分別上座部七論之一。初分為論母設置分及緣分別分，次述本文，由二十四發趣而成。二十四發趣大別為順發趣、逆發趣、順逆發趣及逆順發趣等四種，再各開展出三法發趣、二法發趣、二法三法發趣、三法二法發趣、三法三法發趣及二法二法發趣等六種。本論現有原文出版及日譯本（南傳大藏經第五十至第五十六）。〔善見律毘婆沙卷一、南方上座部論書解說、B.C. Law: A History of Pāli Literature〕


meanings:
Bắt đầu khởi hành, cất bước ra đi. Tiết Thị Chân Ngộ Thiền nhân trong HSLNMDT ghi: »何 因 而 汨 沒 愛 纏？ 何 因 而 愿 出 沈 淪？ 何 因 而 發 足 超 方？ 何 因 而 參 訪 知 識？ – Do đâu mà chết chìm trong lưới ái? Do đâu mong muốn ra khỏi trầm luân? Do đâu mà cất bước du phương? Do đâu mà tham phỏng bậc tri thức?«.


meanings:
Mở ra, bộc lộ. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »坐 斷 維 摩 方 丈、 發 露 閻 羅 地 獄。莫 有 相 見 底 麼？– Quét sạch phương trượng Duy Ma, mở ra địa ngục Diêm La, không ai thấy gì?[/i]«.


meanings:
① Sắc trắng. ||② Sạch, như thanh bạch 清白 trong sạch. ||③ Sáng, như đông phương kí bạch 東方既白 trời đã rạng đông. ||④ Ðã minh bạch, như kì oan dĩ bạch 其冤已白 nỗi oan đã tỏ. ||⑤ Trình bày, kẻ dưới thưa với người trên gọi là bạch. ||⑥ Chén rượu, như phù nhất đại bạch 浮一大白 uống cạn một chén lớn. ||⑦ Trắng không, sách không có chữ gọi là bạch quyển 白卷. ||⑧ Nói đơn sơ, như bạch thoại 白話 lối văn nói đơn sơ dễ hiểu.


meanings:
① Trắng, màu trắng, bạc: 白羽之白也，猶白雪之白 Màu trắng của lông chim trắng giống như màu trắng của tuyết trắng (Mạnh tử); 他頭發白了 Tóc ông ấy đã bạc rồi; ② Rõ ràng: 明明白白 Rõ rành rành; ③ Trong sạch: 清白的人 Người trong sạch; ④ Trống, không, để trắng: 空白 Để trống, bỏ trống; 白卷 Quyển sách không có chữ; ⑤ Không phải trả tiền: 白給 Cho không; 白吃 Ăn không; ⑥ Mất công, toi công, vô ích: 白費勁兒 Uổng công, toi công; 你搬不動，不要白費力氣 Anh khiêng không nổi, đừng có phí sức vô ích; 他說來沒來，我白等了兩小時 Nó nói đến mà không đến, làm tôi phải đợi toi công mất hai giờ đồng hồ; ⑦ Nhầm, sai: 寫白了 Viết sai rồi; ⑧ (văn) Trình bày, thưa (với người trên); ⑨ (văn) Chén rượu: 浮一大白 Uống cạn một chén lớn; ⑩ [Bái] Tên dân tộc: 白族 Dân tộc Bạch (ở tỉnh Vân Nam, Trung Quốc); ⑪ [Bái] (Họ) Bạch.


meanings:
2079梵語 jñaptidvitiyā-karmavacanā。又作白一羯磨、白二法。為三種眾僧法（單白法、白二法、白四法）之一。白（梵 jñapti），即告白； 羯磨（梵 karma），意譯為業、辦事、作法辦事等。於寺中行法務時，隨事而召集寺中之僧眾進行議決，其議決程序即為一白一羯磨。如進行受戒儀式時，於戒壇上，羯磨師對大眾讀表白文一次，以表白該事之情由，繼而以一羯磨（為一種表白作法，徵詢贊同與否）量處事之可否，若無異議，則事得成遂。以其為一白與一羯磨，故稱白一羯磨；又合之則稱白二羯磨；白一與白二，其意相同，非指二種不同之作法。又據四分律載，白二羯磨共有離衣、受日等五十七種，然十誦律僅列舉四十七種。〔四分律刪補隨機羯磨疏卷上、四分律行事鈔資持記卷上一之五〕（參閱「白四羯磨」2080、「羯磨」6137）


meanings:
2093梵名 Sitātapatroṣṇīṣa, Sitātapatra。音譯悉怛多鉢怛羅。意譯白傘蓋、白繖、白繖蓋。白傘蓋者，取佛之淨德覆蓋一切之義。又稱白傘佛頂（或作白繖佛頂）、白繖蓋佛頂輪王、傘蓋佛頂、白傘蓋頂輪王菩薩。為五佛頂之一，亦為八佛頂之一。位於密教現圖胎藏界曼荼羅釋迦院之右方下列第一位。乃釋迦之眷屬，以白淨慈悲之繖蓋護覆眾生為本誓。密號異相金剛。種子為???（laṃ），表示以無相不可得之智光覆蓋法界眾生之意。三昧耶形為蓮上白傘，或謂傘蓋。形像係身呈黃色，左手執蓮花，蓮上有白傘，右手臂上屈，並屈五指，作拇指、食指相捻狀，結跏趺坐於赤蓮花上。另有作手持白傘，放白色之光，坐大白蓮上之形像者，或右手五指張開而拇指、無名指相捻者，各經所載不同。　此尊之真言於各經軌所載皆不同，據四部儀軌之記載為：歸命𡀽 （laṃ，種子）悉怛多鉢怛羅（sitātapatra，白傘蓋）鄔瑟尼灑（uṣṇīṣa，佛頂）娑縛賀（svāha）。此尊之印契於各經軌所載亦不同，蓋皆呈傘蓋狀，此類之印契稱為傘蓋印。據大日經密印品及四部儀軌之記載，左掌覆而舒展，右手作拳而以食指拄左掌心，成傘狀；其中左手五指表眾生之五大，右手食指表佛界之智，意即以生佛不二之蓋，覆護眾生。〔一字佛頂輪王經卷三、大日經疏卷五、大日經義釋卷七〕（參閱「八佛頂」283、「五佛頂」1094）


meanings:
2093請參閱佛頂大白傘蓋陀羅尼經 指佛頂尊所說之陀羅尼。又稱佛頂咒。白傘蓋（梵 Sitātapatra），音譯悉怛多鉢怛羅。為佛頂尊之名，故此咒稱白傘蓋神咒。大佛頂首楞嚴經卷七謂其所說有四百二十七句。其中最後八句，稱為心咒、正咒，即（大一九‧一四一中）：「唵　阿那隸　毘舍提　鞞囉跋闍羅陀唎　槃陀槃陀儞　跋闍囉謗尼泮　虎𤙖都嚧甕泮 莎婆訶」。若一心誦持此咒，則水、火、諸毒不懼，且可蒙受毘那夜迦諸惡鬼之守護。


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Đức Minh đời Thanh. X. Đức Minh.


meanings:
2080梵語 jñapticaturtha-karman，巴利語 ñatti-catuttha-kamma。又作白四、白四法、一白三羯磨。白（梵 jñapti），即告白之意；羯磨（梵 karma），意譯為業、作法等。白四羯磨指僧中所行事務，如授戒之作法，規定受具足戒時，三師中之羯磨師向僧眾先告白某某提出出家要求，此即為「白」（即白表文）。其次，三問僧眾贊成與否，稱為三羯磨（梵 tṛtīya karmavācanā。如無異議，則准予受戒為僧。合一度之白與三度之羯磨，故稱白四羯磨，係最慎重之作法。其他如懺重、治罰、訶諫、滅諍等，事通大小、情容乖舛者，皆以此法聽取僧眾之意見。羯磨疏卷一上（卍續六四‧二七○上）：「若情事殷重，和舉轉難，如受懺大儀，治擯重罰，故須一白牒陳，三羯磨量可，方能成遂，故曰白四。亦以一白三羯磨通為四也。」〔四分律行事鈔資持記卷上一之五〕（參閱「一白三羯磨」31）


meanings:
(title) Record of the Precious Spoken Tradition


meanings:
(772-846) Cư sĩ đời Đường, tự là Lạc Thiên, về già lấy hiệu »Hương Sơn Cư sĩ«. Trước ở Thái Nguyên (nay thuộc Sơn Tây), sau dời về Hạ Bì (nay là đông bắc huyện Vị Nam, tỉnh Thiểm Tây), Trung Quốc. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 16 (800), ông đỗ Tiến sĩ, lần lượt nhậm các chức: Hàn lâm học sĩ, Tả thập di, Tả tán thiện đại phu. Bởi đắc tội với bậc quyền quý, ông bị biếm làm Tư mã Giang Châu, rồi nhậm chức Thứ sử Hàng Châu, Tô Châu; sau cùng làm Hình bộ Thượng thư. Về già sống ở Hương Sơn, Lạc Dương, lấy thơ, rượu làm niềm vui. Ông là thi nhân nổi tiếng vào đời Đường, sáng tác »Trường Hận Ca«, »Tì Bà Hành« được truyền tụng đã hơn ngàn năm nay. Ông chịu ảnh hưởng Phật giáo rất sâu, khi nhậm chức Thứ sử Hàng Châu từng bái phỏng Thiền sư Điểu Khoà Đạo Lâm, và còn làm bạn với các vị tăng: Như Mãn, Pháp Ngưng cùng tu tập Thiền pháp. Ông lấy bổng lộc của mình tu bổ lại cổng chùa Hương Sơn. Về già, ông nương gá tinh thần vào tư tưởng Phật giáo; hễ có sáng tác văn chương liên quan đến việc giáo hoá là khen ngợi Phật giáo. Tác phẩm: Bạch Cư Dị tập.


meanings:
Hiệu của thiền tăng Lực Kim sống vào đời cuối Nguyên đầu Minh. X. Lực Kim


meanings:
2087廣義而言，即指一切白色獸毛製成之拂子；狹義言之，則指白犛牛尾長毛所製之拂子，又作犛牛拂、白犛拂。白犛牛（梵 cāmara 或 camara）係產於喜馬拉雅山之長毛牛，其尾毛所製之拂，為各種拂塵中之最珍貴者，通常又與「白馬尾拂」並稱白拂。　拂子，原係印度人拂除蚊蟲之具，據摩訶僧祇律卷三十二、有部毘奈耶雜事卷六等所載，佛陀曾允許比丘持用一般拂子，而禁止持用如白犛拂等華美珍貴之白拂。此外，諸經論中屢有菩薩或長者手執白拂之記載，如陀羅尼集經卷六有觀音左手、普賢右手執白拂之記載；千手觀音之四十手中，即有一「白拂手」；又佛上忉利天為母說法歸來時，梵天嘗執白拂侍於佛之右側。密教則於傳法灌頂時之小壇中，與「寶扇」共為拂去煩惱、斷除障難之法具。我國禪宗之住持及其代理者，手持拂子上堂為大眾說法，即所謂秉拂。於日本，除真宗之外，其他諸宗亦使用拂子作為莊嚴具之一。（參閱「拂子」3259）


meanings:
Gọi tắt: Bạch Niêm. Bạch là rỗng không, Niêm là dùng đầu ngón tay nhón lấy đồ vật. Tức là không lấy tay cầm vật mà chỉ lấy đầu ngón tay nhón lấy trộm, không lưu lại dấu vết. Ý chỉ cho kẻ trộm giỏi. Có thuyết cho rằng Bạch có nghĩa là ban ngày, tức giữa ban ngày trước mắt nhìn lom lom đồ vật của mọi người mà nhanh khéo nhón lấy (cái tài khéo léo của kẻ trộm). Thiền tông mượn từ Bạch Niêm Tặc để chỉ cho bậc Tông sư kiến tính dùng thủ đoạn khéo léo để tiếp dẫn người học. Liên Đăng Hội Yếu q. 9 (Vạn Tục 136-289 hạ) ghi: »雪 峯 聞 云：臨 濟 大 似 箇 白 拈 賊。師 云：夫 善 窃 者、鬼 神 莫 知、既 被 雪 峯 覷 破、臨 濟 不 是 好 手。– Tuyết Phong nghe được, nói: Lâm Tế giống hệt tay trộm giỏi. Tuyết Đậu nói: Nếu là tay trộm giỏi thì quỷ thần cũng chẳng hay. Nay đã bị Tuyết Phong biết hết nên Lâm Tế chẳng phải là tay nhà nghề«.


meanings:
（梵 Śukla-pakṣa，巴 Sukka-pakkha，藏 Zla-ba yar-gyi ṅo）指印度每月的後半十五日。正名白半，又稱白分、白月分。爲‘黑月’的對稱。印度紀月之法，系以月之盈缺而將一月分爲黑月白月各十五日。白月即指從新月至滿月期間，亦即每月十六日以後的後半個月。相當于中國、日本陰曆的每月一日至十五日。《大毗婆沙論》卷一八二雲（大正27·914c）︰‘于迦栗底迦月白半八日，如來爲彼轉正法輪。’《大唐西域記》卷六雲（大正51·903b）︰‘佛以生年八十吠舍佉月後半十五日入般涅槃。當此三月十五日。’《宿曜經》卷上雲（大正21·393a）︰‘凡月有黑白兩分，從一日至十五日爲白月分。’<#>［參考資料］　《立世阿毗曇論》卷六；《俱舍論光記》卷十一；《大唐西域記》卷二。<#>


meanings:
Bạch là cáo bạch, chùy là cái dùi. Bạch chùy là dùng dùi đánh lên tấm bảng để báo cho đại chúng giữ yên lặng. Người giữ việc bạch chùy gọi là Bạch chùy sư, phần nhiều do các vị tôn túc rành phép tắc đảm nhiệm. Tổ Đình Sự Uyển q. 8 (Vạn Tục 113, 118 hạ) ghi: »白 槌、世 尊 律 儀、 欲 辨 佛 事、必 先 秉 白、爲 穆 衆 之 法 也。今 宗 門 白 槌、必 命 知 法 尊 宿 以 當 其 任。長 老 才 據 座 已、而 秉 白 云：法 筵 龍 象 衆、 當 觀 第 一 義。長 老 觀 機 法 會 酬 唱 既 終、復 秉 白 云：諦 觀 法 王 法、法 王 法 如 是。此 蓋 先 德 之 眞 規、皆 不 失 佛 意。且 見 叢 林 多 擧 世 尊 升 座、文 殊 白 槌。– Bạch chùy, theo luật nghi của Thế Tôn, muốn làm Phật sự, trước hết phải thưa bạch, là phép hoà chúng vậy. Ngày nay trong Thiền tông, bạch chùy ắt phải nhờ vị tôn túc biết pháp tắc đảm nhiệm việc ấy. Vị Trưởng lão vừa lên toà xong, trình bạch rằng: »Pháp diên long tượng chúng, đương quán đệ nhất nghĩa (Pháp hội của hàng Đại thừa, phải nên quán đệ nhất nghĩa). Khi pháp hội xướng đáp đã xong, Trưởng lão lại trình bạch rằng: Đế quán Pháp vương pháp, Pháp vương pháp như thị (quán kĩ pháp của Phật, pháp của Phật như thị). Đây là khuôn phép chân thật của Tiên đức, đều không sai ý Phật. Lại thấy trong tùng lâm phần nhiều cử bài Thế Tôn thăng toà, Văn-thù bạch chùy«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
白法與黑法之幷稱。白法指純善清淨之法，黑法指邪惡雜染之法。《大方等大集經》卷五十五雲（大正13·363a）︰‘于我滅後五百年中，諸比丘等猶于我法解脫堅固。（中略）次五百年，于我法中鬥諍言訟，白法隱沒，損减堅固。’《究竟一乘寶性論》卷四雲（大正31·847c）︰‘愚不信白法，邪見及憍慢，過去謗法障，執著不了義，著供養恭敬，唯見于邪法。’此謂佛所說之正法爲白法，外道等之法爲黑法。<#>另據陳譯《攝大乘論釋》卷十三所言（大正31·250c）︰‘一切法有二種︰(一) 黑，(二)白。 黑即是惡，白即是善。善中自有四種，法身是真實善故，言白淨法爲相。’此以煩惱不善爲黑法，有漏善爲白法。<#>此外，《華嚴經隨疏演義鈔》卷四十四謂白法有二種（大正36·343a）︰‘有二白法能救衆生︰(一) 慚，(二) 愧。’　<#>(1)慚白法︰謂內自羞愧，不敢作惡，修習善法，止息惡行。 　<#>(2)愧白法︰謂內自惶愧，髮露罪瑕，更不敢作惡。　　<#>《勝思惟梵天所問經論》卷一謂有四種白法。　<#>(1)欲白法︰謂諸菩薩以大菩提教化衆生生彼欲心，令諸衆生于未來世諸白法中得自體相欲。　<#>(2)行白法︰謂諸菩薩捨弃自己資生之珍寶等物，以用布施，不求未來自身果報。　<#>(3)滿足功德白法︰謂諸菩薩依捨弃珍寶之因，得成就妙法，但心不貪著。複修行白法，攝取妙法，以多聞相應故，一切白法熏習滿足，因此菩薩諸功德滿足。<#>(4)證白法︰謂諸菩薩依彼證智爲于自身大菩提，故說智方便得彼白法證智勝法。<#>［參考資料］　《究竟一乘寶性論》卷一；《品類足論》卷六；《俱舍論》卷十六；唐譯《攝大乘論釋》卷九；《俱舍論光記》卷十六。<#>


vietnamese:
bạch sinh loại bổ đặc già la sinh khởi bạch pháp <pttđ>


vietnamese:
bạch sinh loại bổ đặc già la sinh khởi phi hắc phi bạch niết bàn pháp <pttđ>


vietnamese:
bạch sinh loại bổ đặc già la sinh khởi hắc pháp <pttđ>


meanings:
2080一般指色界之善業。又作白白報業、白白異熟業（梵 karmaṃ śuklaṃ śukla-vipākaṃ，巴 kammaṃ sukkaṃ sukka-vipākaṃ）。乃四業（黑黑異熟業、白白異熟業、黑白黑白異熟業、非黑非白異熟業）之一；此四業係依據業之善與不善，而區分之四種業果報應。白白業即四業中之第二者，以其業之性為善，不雜染一切之煩惱及不善業，故所引之果報亦清淨，即因善業而感樂果，意謂善有善報。以業為白，異熟（果報）亦白，故稱白白業。　於三界之中，欲界之善業大多雜染惡法，故通常不稱白白業；無色界之善業是否稱為「白白」，則有異說。據成實論所載，如色界、無色界及部分欲界之人、天能招感無苦惱處，即為白白業；準此而言，無色界之善業亦可稱白白業。然於大毘婆沙論卷一一四，則二種說法皆載，一說無色界之善雖亦應稱為白業，然以無色界闕「中有」、色業、身口二業等之故，雖能招感異熟，然不能稱為白異熟，故不攝入白白業。又載一說，謂無色之善亦稱白白。〔俱舍論卷十六、成實論卷八、順正理論卷四十一〕（參閱「四業」1782）


vietnamese:
bạch bạch dị thục nghiệp sở cảm quả <pttđ>


meanings:
(1904-1989) Tăng nhân hiện đại, họ Hồ, tự Khiết Nhân, người xứ Ứng Thành, Hồ Bắc, Trung Quốc. Sư từng thân cận Thiền sư Lai Quả ở chùa Cao Mân và là người sáng lập Trung Quốc Phật Giáo Tam Tạng Học Viện, Viện Nghiên Cứu Phật giáo Trung Quốc. Tác phẩm: Học Thiền Phương Tiện Đàm, Thiền tông sử luận tập, Duy-ma-cật kinh giảng lục.


meanings:
2102我國舊時偽託彌勒教，並混合摩尼教、道教、白蓮宗及民間信仰之祕密教會，屬淨土教系統中之教匪結社，流行於元、明、清三代。其中之彌勒教為崇奉彌勒佛之在家宗教團體，自隋唐之後，野心分子屢藉名彌勒轉世，圖謀造反。摩尼教於唐武后時傳入我國，因唐武宗排佛，摩尼教亦遭禁，而轉入地下，以該教崇尚光明，所崇奉之神稱為明王，故改稱明教。此二教教義中皆含不滿現狀、憧憬未來之思想，燒香、吃齋等儀規亦多相似之處，二教接觸後，自然趨於融合。每逢現實政治令百姓失望時，彌勒、明王出世之謠傳自然湧現。此外，道教為我國固有信仰，流傳於民間之彌勒教、明教，自不免受其影響。故其後於元代興起之白蓮教，亦融合彌勒教、明教、道教三種信仰。除此之外，白蓮教之另一淵源，即為白蓮社。　東晉高僧慧遠於廬山創建白蓮社，精修念佛三昧，祈願往生西方淨土。南宋初年，慈照子元（茅子元）崇慕慧遠建白蓮社之遺風，故倡導一庶民念佛宗團，即白蓮宗（信徒被稱為白蓮菜），但由於其門人小茅闍梨之歪曲教理，致宋代末年時被認為是一種邪宗門，盛行於江南一帶。　至於白蓮會之名，係在元世祖至元十八年（1281），由江南都邑縣之杜萬一結社集會而來。此時與子元系統之白蓮宗徒是否有連繫則不明，但行白蓮佛事則有之。此白蓮會於元代時被視為亂賊，故受彈壓，並敕禁白蓮會之名目及一切左道亂世之術。此時，江西廬山東林寺之白蓮宗僧優曇普度，撰「廬山蓮宗寶鑑」十卷，闡明子元所倡之白蓮宗真義，並以之破斥當時白蓮會之邪說邪行。至武宗至大元年（1308），因福建省建寧路后山白蓮堂白蓮道人之非行，復被禁壓。然由於優曇普度親自上大都，努力於復教運動，於仁宗即位之頃（1312），又被允許復教。之後，英宗至治二年（1322）復三度被禁止活動。　順宗時，欒城韓山童父子，詭言白蓮花開，彌勒降世，正式創設白蓮會，依託佛教，造作經卷符籙，傳布民間，於至正十一年（1351）率愚民為亂，未久俱被處死，此即為「紅巾賊。」明太祖時，曾加以禁抑。　明正德以後， 白蓮會受羅教（明代羅清所創，宗旨近於禪宗南派） 之影響，吸取「真空家鄉，無生父母」之思想，奉無生老母為創世主，宣稱無生老母派彌勒等神佛下凡，將迷失紅塵中之皇胎兒女收回真空家鄉。此後教派林立，名目繁多，各派之間互不相屬，教主獨攬大權，父死子繼；等級森嚴，教徒入教時舉行一定儀式，交納錢財，定期集會，燒香禮拜，宣講經卷，教習拳棒。迄神宗萬曆年間，徐鴻儒、王森又起，提倡白蓮教，此為白蓮教立名之始。然若論白蓮教中彌勒轉世之思想淵源，應始自隋唐；若就其混合諸信仰之型態而言，則應形成於南宋或元代。王森以得妖狐之異香，自稱聞香教主，率眾謀叛，波及山東、山西、河南、陝西各省，尋亦敗亡。　清乾隆年間，其教又起，教主安徽劉松，被捕充軍甘肅，又謀反，事敗被殺。其後劉之協、宋之清、王三槐、冷添祿等人再起，號召教眾，謀起兵覆清，事發，先後被殺。而官吏大肆搜索，株連甚多無辜。於是荊州、襄陽、四川、陝西、甘肅等處之餘眾，以官逼民反為詞，紛紛揭竿而起，蔓延達五行省，時稱川楚教徒之役。清軍與之戰，無功，乃行堅壁清野之策，由額勒登保、楊遇春、楊芳等次第平定之。然白蓮教之根株，仍未淨絕。　綜觀白蓮教，其於發展過程中，名稱迭經變遷，支庶繁衍，名目百出，而各派之教義、組織、儀規、活動方式仍多相似，故可統稱為白蓮教。明、清至民國，派數估計在百種以上。如明代有紅陽、淨空、無為、西大乘，清代至民國有弘陽、混元、收元、老官齋、龍華、八卦、天理、一貫道、義和團、紅槍會、大刀會、小刀會、天門會、無極會、快道、扇子會、妙道會、紅燈會、九仙會、天皇會、無極老母會（黃道會）、天神會、六離會、方道會、大道門、報德門、十祖門、金丹道、老師道、坐功道、老佛門、學好教、賢聖教、大佛教等。〔大元通制條格二十八、元典章卷三十三禮部五、廬山蓮宗寶鑑、廬山復教集〕


meanings:
Chỉ cho sự hoàn toàn không dính mắc, tự do vô ngại giống như mây trắng đến đi tự tại. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 14 (Đại 51, 309 hạ) ghi: »道 悟 問：如 何 是 佛 法 大 意？ 師 曰： 不 得 不 知。悟 曰：向 上 更 有 轉 處 也 無？師 曰：長 空 不 礙 白 雲 飛。– Đạo Ngộ hỏi: Thế nào là đại ý của Phật pháp? Sư đáp: Không thể không biết! Đạo Ngộ hỏi: Hướng lên còn có chỗ nào chuyển không? Sư đáp: Không gian nào ngại mây trắng bay«.


meanings:
Thiền tăng Mãn Khởi đời Minh, người đời gọi là Bạch Vân Thượng nhân. X. Mãn Khởi.


meanings:
Thiền tăng Vô Hưu đời Ngũ Đại ở chùa Bạch Vân tại Kinh Triệu, người đời gọi là Bạch Vân Hưu. X. Vô Hưu.


vietnamese:
bạch vân thủ đoan thiền sư quảng lục <pqđtđ>


vietnamese:
bạch vân thủ đoan thiền sư quảng lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Bạch Vân Đoan Hoà thượng ngữ lục. Ngữ lục, 4 quyển, do Bạch Vân Thủ Đoan soạn vào đời Tống, nhóm ông Xử Ngưng biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh, tập 120, trang 400. Nội dung bao gồm các ngữ lục do đệ tử của Thủ Đoan biên tập tại 6 nơi: Thiền viện Viên Thông Sùng Thắng ở Giang Châu; Thiền viện Thừa Thiên; Thiền viện Chứng Đạo, núi Pháp Hoa ở Thư Châu; Thiền viện Càn Minh ở núi Long Môn; Thiền viện Hưng Hoá; Thiền viện Hải Hội ở núi Bạch Vân; cho đến các kệ tụng, 100 tắc tụng cổ và bài tựa Tổ Đường Cương Kỉ.


meanings:
(J: Hakuun Yasutani 1885-1973). Thiền tăng, sống vào cuối thời đại Minh Trị đến thời đại Đại Chính Chiêu Hoà, pháp danh Bạch Vân, cũng gọi là Tổ Nhạc, thuộc tông Tào Động Nhật Bản. Sư xuất gia lúc 11 tuổi, 13 tuổi đã trở thành vị tân học tăng của tông Tào Động. Sư học ngành giáo dục sư phạm và từng làm giáo chức. Năm 15 tuổi mới tập toạ thiền, ngoài 40 tuổi mới chính thức trở thành vị tăng ở chùa, rồi được Nguyên Điền Đại Vân nhận làm môn đệ, đến năm 58 tuổi được ngài ấn khả. Sư truyền dạy các pháp: Thiền tâm yếu của Thiền sư Đạo Nguyên tức »Chỉ quản đả toạ« và pháp yếu của tông Lâm Tế là »Công án và toạ thiền«. Ngoài việc tổ chức hoạt động »Tiếp tâm« ở Nhật Bản, sư còn diễn giảng thiền học tại các nước Anh, Mỹ, Pháp, Đức. Tác phẩm: Sư có chú thích về Công án tập như: Vô Môn Quan, Bích Nham lục, Thung Dung lục, Truyền Quang lục, Động Sơn Ngũ vị[/i]. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di


meanings:
北宋以後，流行于江南一帶的新興教派。系洛陽寶應寺沙門清覺（1043～1121），于北宋徽宗大觀年間（1107～1110），隱居杭州靈隱寺後山白雲山庵時所創。其教徒稱爲白雲菜、十地菜。<#>本宗以《華嚴經》爲一代佛教的旨歸，立‘十地三乘頓漸二教’教相爲教說。所謂十地，即分修行果位爲︰(1)須陀洹果，(2)斯陀含果，(3)阿那含果，(4)阿羅漢果，(5)辟支佛果，(6)遠行地，(7)不動地，(8)善慧地，(9)法雲地，(10)妙覺地。此中，前四地爲聲聞乘，第五地爲緣覺乘，第六至第九爲菩薩乘，第十地爲佛乘。又，後五地分別相當于般若、唯識、法華、禪、華嚴。前九地爲漸教，第十地爲頓教。<#>此外，本宗提倡儒釋道三教同一之說，重視忠孝慈善之德。幷主張朝夕供養法寶，自耕自活，不事葷酒，不娶妻，夜間集會。<#>創始人清覺俗姓孔，字本然，號本覺。曾貶斥禪宗及法華宗爲未了義的漸教，因而受到禪徒反擊。後遭讒謗，流放至廣南思州。四年後獲赦。宣和三年（1121）入寂，享年七十九。門人葬其遺骨于余杭南山。幷于此築普安寺（後稱大普寧寺）。幷以此寺爲根據地弘揚清覺之教法。創立之初，本宗曾被視爲邪黨，屢受排斥。然至元代初年，不僅獲朝廷允准設立宗團，幷爲別于一般佛教僧官，而于南山大普寧寺設置白雲宗攝所，別置白雲宗僧錄司。元世祖至元十四年（1277），大普寧寺住持道安在白雲宗門等僧俗援助之下，發願開版大藏經；至元二十七年完成，世稱元藏或大普寧寺本，或略稱普寧藏。<#>元仁宗皇慶元年（1312），宗主大慈隱寺沈明仁奉勒附刻清覺著作《初學記》、《正行集》入藏。延祐二年（1315），受封爲榮祿大夫司空。然至延祐六年，禦史台奏白雲宗所屬蓄發僧不養父母、避役損民。同年十月（一說七年），中書省又奏沈明仁奪民田二萬頃、誑惑愚俗十萬人、妄受名爵。帝乃沒收沈明仁之璽書、銀印，幷廢除總攝所及各所僧錄僧正都綱司。且令僧悉還俗，禁斷該宗流傳。明太祖（1368～1398在位）時，亦明令禁止弘傳此宗。此後，本宗遂絕迹不存。<#>◎附︰藍吉富〈關于白雲宗之形成及滅亡的若干考察〉（摘錄自《世界宗教研究》1992年二月號）<#>一、前言<#>宋代宗鑒《釋門正統》一書的〈斥僞志〉文中，曾經列舉三種‘邪僞’的宗教團體︰摩尼教、白蓮宗與白雲宗。在這三種宗教團體中，摩尼教是祅教的分支，雖然曾依附中國佛教，但在教義上與佛教仍有一段距離。至于後兩種，則都是由佛教徒自佛法中推衍出新義所創立出來的佛教宗派。<#>中國佛教史上的宗派，以普及之廣狹與流傳之久暫來衡量，大約可分爲二類。一類是主流宗派。這是歷代佛教徒所公認的正統宗派，流傳時間較久遠，流傳的地區也較普遍；所主張的教義，也大體能得到佛教界的認同，如天臺宗、華嚴宗、禪宗、淨土宗……等，都屬此類。另一類是支流宗派。這是指在教義和實踐上與傳統佛教差異較大的佛教宗派。在流傳時間與地區方面，都較不久遠，而且它們的教義或實踐方式也常受主流宗派的質疑或斥責。譬如隋代信行的三階教、宋代茅子元的白蓮教，以及宋代清覺的白雲宗，就屬此類。本文是針對此中之白雲宗所作的某種角度的考察。<#>關于白雲宗的現代研究，日本學界之重松俊章、小川貫■、竺沙雅章等學者，已經有很好的成績。他們在相關史料的深入搜集，以及對宋元時代白雲宗的活動概况，白雲宗開雕《普寧大藏經》的原委，以及該宗在浙西一帶的社會角色及社會地位等方面的論題，都曾有相當程度的研究成果。因此，對這些論題，本文將不再重覆討論。本文的考察重點，將側重在白雲宗創教者（清覺）的思想特質及導致該宗滅亡的部分原因。至于其他方面，則暫不涉及。<#>二、白雲宗創教者（清覺）之思想特質<#>白雲宗是北宋僧人清覺所創立的。依《釋氏稽古略》卷四所載，清覺俗姓孔，生于河南登封縣，爲孔子第五十二世孫。其曾祖在五代·後唐莊宗時，曾任節度使、太子太師等職。其父孔欣也曾考上進士。因此，清覺自幼即生長在一官宧人家之中，宋神宗熙寧二年（1069），他讀《法華經》有所省悟而出家于龍門山寶應寺，披剃師爲海慧。<#>出家後的清覺，遵從其師的囑附，先後到南方各處參訪善知識，幷在舒州浮山靜修二十年。宋哲宗元祐七年（1092），清覺游方到浙江。最初住靈隱寺，其後，由于慕名而來求法的人愈來愈多，乃移居靈隱寺後的白雲庵，幷開創白雲宗。<#>開宗之後的清覺，弘化的地點在余杭、錢塘、湖州歸安、烏程等地，法緣頗盛。宋徽宗政和六年（1116），由于清覺所撰《證宗論》中有忤逆朝廷聞官之句，爲忌者所告發，乃被流放到廣南思州，交由地方官管束（宋代稱此爲‘編管’）。徽宗宣和二年（1120），由于其弟子政布等十人上京投訴，乃得蒙旨釋放。次年，清覺逝世。享年七十九歲，僧臘五十二夏。<#>清覺是一位出身于北方的僧人，在他客居杭州之後不久即擁有不少信衆，且能開宗立派，其中，應有其個人方面的獨特因素。玆就其本人所具的人格特質，略作詮解。<#>作爲一個宗教家，清覺能受信衆景從的原因之一，是他具有‘卡理斯瑪’（Charisma）的人格特質。這也是白雲宗能够形成的根本原動力之一。<#>依據德國社會學家韋伯（Max Weber）的詮釋社會學（Interpretative Sociology）的說法，在政治或宗教等方面，統禦領導（又譯‘支配’）的三個類型是法制型、傳統型、與卡理斯瑪型（Charismatic Domination）。其中的卡理斯瑪型，是指領導者具有某種被信徒承認的超凡禀賦，因此而得到信徒的信仰與服從。由此而組成的團體，叫做‘卡理斯瑪共同體’（Charisma Commune）。<#>清覺是孔子的第五十二世後裔，曾祖父曾任高官，父親又是進士，像這樣顯赫的官宧子弟居然出家爲僧，在先天上已具有吸引群衆的特質。加上他曾在舒州浮山結庵靜修二十年，更具有令信徒嚮往的宗教資歷。此外，在創立白雲宗之後，他曾‘爲龍神說三歸五戒’，在教義方面，他曾在錢塘開化寺講《華嚴經》，又撰有《證宗論》、《三教編》、《十地歌》、《初學記》、《正行集》等著述。這些條件，使信徒容易感受到他在出身、修行、教義素養方面都有爲人所不及的長處，自然容易形成信仰清覺的‘卡理斯瑪共同體’。清覺被‘編管’到廣南思州時，有弟子十人爲他赴京請求平反，當他逝世後，其舍利還被分葬在德清等七處。由這些事例，可以看出信衆對他信服的程度，也可看出在他生前，白雲宗的‘卡理斯瑪共同體’已經形成。<#>在清覺的著述中，《證宗論》、《十地歌》、《三教編》等三種已佚。不過，從現存《初學記》、《正行集》二文，仍可窺見其思想上的若干特質。這兩篇文章曾在元武宗皇慶二年（1313）奉敕入藏，被收入白雲宗刊刻的《普寧大藏經》中。<#>如果以一個‘論師’的尺度來衡量，清覺這兩篇著述顯然幷不精緻，也不够謹嚴。但是，如果以一個具原創性的宗派開創者來看，他這兩篇文章仍有能吸引當時民衆的若干特質。<#>清覺思想的第一項特質是强調實踐。《初學記》强調步入解脫道的實踐，《正行集》則强調人間道的實踐。其徒孫道安在注釋《初學記》時，即曾明言清覺之立教，有‘據自所證而說’之處，‘所證’是從解脫道的實踐而得的證量，可見這種重視宗教實踐是清覺其人的重要特質。通觀《初學記》全文，其實是清覺所創的修行次第論。而《正行集》則是立身處世的四十八種行爲規範。可見清覺的思想特別重視實際起行，幷不是單純的理論體系。《正行集》開宗明義就說︰‘凡君子者不在乎貴，不在乎賤，不在乎貧，不在乎富，唯在乎行也。’這種語句，對清覺思想的特徵有清楚的凸顯。<#>第二項特徵是主張三教調和論。關于這一點，可以在《正行集》中的這段文字中看出來。‘三教之說，其義一同。儒教則仁義禮智信，歸于忠孝君父焉。釋教則慈悲救苦，歸于化誘群迷焉。道教則寂默恬淡，歸于無貪無愛焉。’<#>此中，儒教‘歸于忠孝君父’、釋教‘歸于化誘群迷’、道教‘歸于無貪無愛’，這三種不同的宗教目標，清覺爲何認爲‘其義一同’？他幷沒有詳細的說明。但是揆其寓義，我們可以推知清覺似認爲三教的最高理趣幷不衝突，是一致的，只不過任務各有不同而已。而清覺本人以佛教僧人出現，因此他在其《初學記》叙述須陀洹果時，也以佛教去會通儒釋二教。<#>清覺思想的第三項特質是强調修行過程中的神異現象。在《初學記》中，他明言︰‘證得一分報身，一重身光顯現’幷謂證得初果者，‘死時吉祥好相，直展一指示人，其尸不臭不壞’。如證得十地中的第九地（法雲地），更能‘神通比佛一般’、‘臨滅上升虛空，出現一十八變’，在清覺所設的三乘十地修行階位中，神通靈異現象幾可謂與修證果位平行發展，儘管神異現象的記載在佛經中幷不罕見，但是在大部分中國主流宗派佛教徒的心目中，明白地將神通與修正果位幷列，仍然是不恰當的。因此，清覺這種對神異現象的肯定態度，固然可以招致信徒的嚮往，但也可能遭受主流宗派的排斥。<#>如上所述，清覺的思想幷沒有博大精深的體系，他强調的是實踐的重要性、三教調和，以及神異現象，這些特質都孕涵著白雲宗發展成爲民衆‘庶民’佛教的可能性。如果在清覺之後，未能有繼起的理論家重新建構白雲宗的思想體系，那麽，白雲宗要普及于知識分子之中，或要獨得主流宗派的接受，是相當困難的。<#>三、關于白雲宗滅亡原因之若干考察<#>清覺逝世後，白雲宗在浙西一帶頗能穩定地成長。由于具有卡理斯瑪特質的領導者已經去世，那些未具備此項特質的繼任者，勢必要用其他方式吸引信徒幷擴充教勢。在這方面，有幾位繼任者的事業，頗有顯著的成果。其中，元代的道安，曾率領白雲宗徒完成了《普寧大藏經》的出版事業；沈智元、沈明仁等人則刻意與統治階級挂 鈎。其中，沈明仁且曾出任元朝帝王敕任的‘白雲宗總攝’及‘榮祿大夫、司空’等職。可見他們擅長利用政治力量來擴張教勢。此外，該宗領導人也能在浙西一帶大量擴建庵院，幷從事橋梁道路的建設。<#>依常情判斷，這樣的發展態勢應該是有遠景可期的，然而，該宗居然僅系延了二百年左右即自歷史舞臺消失。個中原因，是頗堪玩味的。本文擬就某些前人所較不注意的角度，爲這一問題略作詮釋。下面幾點，就是筆者初步探索所得的芻見。<#>(一)清覺逝世後，教義層次未能提升。<#>清覺思想之不爲主流宗派所接受，可以從前引《釋門正統》一書將白雲宗收入〈斥僞志〉窺見端倪。該書將白雲宗與摩尼教、白蓮宗幷列，而一幷斥之爲邪僞，幷且明言清覺的思想是‘魔說’。可見白雲宗的教義，在主流宗派佛教徒眼中，是難登大雅之堂的。<#>此外，我國後世主流佛教徒對清覺的思想也幷不重視。這一點從《普寧藏》以後之各種藏經都不收清覺的著述，也可以看出端倪。清覺的《初學記》與《正行集》二文，在元仁宗皇慶二年（1313）曾奉敕收入《普寧藏》，但是，在《普寧藏》以後出版的各種大藏經，如《磧砂藏》（元朝重編本）、《南藏》、《北藏》、《嘉興藏》等六種大藏經，都沒有仿照《普寧藏》收錄。清覺著述之爲主流宗派所歧視，由此可以推知。<#>由上面這些事例，顯示出白雲宗的繼任領導人，在清覺逝世後，應該儘快深化或體系化白雲宗的教義。這一點如能成功，則不只可以將該宗普及于知識分子之中，而且也可以杜絕主流宗派的譏評。可惜那些繼任者未能從事于此，乃使該宗教義無法化膚淺爲謹嚴，而長期停滯在凡庸的思想水平綫上。<#>(二)教團轉型爲道民集團，無法爲當時社會所接受。<#>白雲宗的清覺，在身份上是一與傳統比丘相同的出家人。當時的信衆，也與一般佛教徒無異。然而，在清覺逝世之後，教團逐漸轉變成爲與佛教教團不同的‘道民集團’。其所扮演的社會角色曖昧不清，乃不易爲當時社會上之不信仰該宗者所認同。《釋門正統》〈斥僞志〉中，錄有宋寧宗嘉泰二年（1202）的一篇奏章，其文即謂白雲宗爲道民，幷對道民的角色認同問題頗有質疑。該文雲︰‘道民者……既非僧道，又非童行。自植黨與，千百爲群。’<#>這段文字顯示出在當時官員的心目中，白雲宗已經是不同于佛教、道教的另一種信仰集團。雖然他們還是‘以屏妻孥、斷葷酒爲戒法’，而且也有燒香、燃燈、設齋、誦經等與佛教相同的儀式，但他們所凸顯的其他教團特質，却無法使教團以外的某些人認同他們是佛教徒。加上該宗在入元以後不斷出現干犯政治忌諱及違反社會規範的行爲，乃遭到執政者的彈壓而終至滅亡。<#>從教團發展史的角度來看，白雲宗被視爲非僧非道的‘道民集團’，正是該宗發展史上之‘轉型不良’所引起的現象。教團型態的轉換，是‘卡理斯瑪’型領袖逝世後，該教團所面臨的一件大事。轉型的成功與否，與教團未來的興衰有直接的關係。白雲宗在清覺逝世後，繼任領袖應該在‘做爲佛教之一宗派’這一前提下，去從事領導方式的改革、教義層次的提升，以及弘法方式及弘法內容的改良等方面的工作。而不應該使原本以‘佛教宗派’面貌出現的教團形相，轉變發展成‘非佛教’的信仰集團。換句話說，繼任領袖應該去致力于教團內部之‘質的轉型’，而不應該放任該宗的發展，走上‘形相轉型’的道路。<#>(三)教團的組織力量太顯著，爲統治者所忌。加上領導者及信衆的行爲逐漸腐化，終爲統治階層及社會所不容。<#>關于這一點，是在現實上導致白雲宗滅亡的重要原因。由于重松俊章、竺沙雅章等日本學者已有詳細的考察，因此本文不擬再作蛇足之論。<#>(四)宋代的正統思想頗爲發達，凡屬非正統的宗派，往往較難立足。<#>從北宋以來，一般學術界即陸續出現有關正統思想的理論。到南宋，這種思想更是盛行。這些人（如蘇東坡、陳師道等人）對歷史上各王朝的傳承提出各自的看法，幷指出有些王朝是正統，有些則是非正統。<#>在宋代佛教界，這種政治上的正統與非正統之爭，被援引到宗派之中來。禪宗的明教契嵩，著《傳法正宗記》及《傳法正宗定祖圖》。在書中，他依據《寶林傳》建立二十八祖的傳承體系，幷指斥天臺宗之二十三祖說爲非正統。而天臺宗，則有《釋門正統》與《佛祖統紀》二書應用中國史籍中的‘紀傳體’撰寫方式，來强調自宗的正統性，幷藉以貶抑他宗。<#>從這種主流宗派彼此之間的正統之爭，可以看出宋代佛教中之正統思想的盛行。白雲宗在這種氣氛下，不只不是正統，而且，連次一級的偏統、霸統都談不上。它被主流佛教徒視爲不入流的‘邪僞’而排斥在佛教圈外。在這種情形之下，白雲宗的發展，就比一般主流宗派多了一層阻力，如果其他條件配合不當，那麽，必然會加速使其步入衰亡之途。<#>四、結語<#>從中國佛教史的發展來看，主流宗派的形成，幾乎都是緩慢醞釀的。一般的情况是，先有一位或數位思想孕育者，然後産生新教義，幷且逐漸有群衆。數代相傳之後，才形成宗派的組織型態。宗派意識也逐漸地産生。<#>以天臺宗爲例，儘管宋代天臺宗的宗派意識甚爲强烈，且與禪宗有過法統之爭，而且，在宋代天臺宗的著述裏，也視隋代的智顗爲‘天臺教主’與‘天臺四祖’。然而，有趣的是，智顗生前幷未自認是‘天臺宗’的開創者。甚至于在中唐以前，‘天臺宗’三字也罕見有人引用。可見天臺宗這一在宋代頗爲有力的教團，是緩慢醞釀形成的，幷不像白雲宗一樣，是有意識地建構出來的。這種情形，不只天臺宗如此，其他的華嚴宗、禪宗、淨土宗等宗派，其教團組織與宗派意識，也莫不是在主要的思想建立者逝世之後若干時日才形成的。<#>這種宗派的形式，特色是在初期幷不强調‘我是□□宗、你是□□宗’的宗派意識。最初講求的是創始者在佛法上的新見解或新體驗，幷不刻意以結社的組織型態相標榜。歷史上的大部分中國人似乎比較習慣于這種形成宗派的方式，而較不習慣那種具有清晰的宗派意識，且系預先規劃、重視組織的宗派。<#>隋代信行的三階教、宋代茅子元的白蓮宗，以及本文所探討的白雲宗，其創教者都是在傳統佛教寺院出家的僧人。他們都具有令信徒欽仰的宗教情操或人格特質。不過，由于他們所組織的新教團都形成得太快，容易使外人對它們産生‘驟然出現’的錯愕感。因此，它們也都曾遭受到正統僧團的激烈排斥，甚至于被譏斥爲邪魔外道。此外，在他們的發展史上，這三個教團都曾盛極一時，都曾遭受政治壓迫，也都在數百年後即告驟然衰竭。這些如出一轍的巧合現象，是值得推敲的。導致這些現象的原因，固然須從宗教、政治、社會、經濟等原因去追索，然而，其中似乎也透露出中國人之宗教性格的一些特徵。值得關心中國佛教史及中國民族性的人再深入探討。<#>［參考資料］　《初學記》；《佛祖統紀》卷四十七、卷四十九；《釋氏稽古略》卷四；《元史》〈本紀〉卷二十一～卷二十七；《支那に于ける佛教と儒教道教》；重松俊章《宋元時代の白雲宗門》；小笠原宣秀《中國近世淨土教史の研究》；小川貫■《元代白雲宗教團の活躍》、《元代白雲宗門の活動狀態》、《白雲宗大藏經局の機構》；竺沙雅章《中國佛教社會史研究》。<#>


meanings:
2096又稱雲宗。為華嚴宗之一派。宋代以後流行於江南一帶。北宋徽宗大觀（1107～1110）年間，西京（今洛陽）寶應寺僧清覺（1043～1121）所創；因其居杭州白雲庵，取其所居名，故稱白雲宗。其信徒素食，被稱為「吃菜」之道民，又稱白雲菜、十地菜。清覺著有證宗論、三教編、十地歌、初學記、正行集等，發揮華嚴宗教義。本宗係以華嚴為一代佛教之旨歸，立「十地三乘頓漸二教」之教相為教說。　本宗將修行果位分為十地（十階），即：(一)須陀洹果，(二)斯陀含果，(三)阿那含果，(四)阿羅漢果，(五)辟支佛果，(六)遠行地，(七)不動地，(八)善慧地，(九)法雲地，(十)妙覺地。其中，前四地為聲聞乘，第五地為緣覺乘，第六至第九為菩薩乘，第十地為佛乘；將第一地與初禪、第二地與二禪、第三地與三禪、第四地與四禪中之十三梵天、第五地與十八梵天、第六至第九之四地與空無邊處等四無色相配當，後五地分別與般若、唯識、法華、禪、華嚴相配當；而認為前九地為漸教，第十地為頓教；第九地與第十地相比較，猶輸一等，故稱第十地為等覺大乘。以華嚴為頓教佛乘；貶斥禪宗及法華等為未了之漸教，尤其排斥禪宗。本宗提倡儒釋道三教一同之說，重視忠孝慈善之德，宗徒晨夕誦經禮拜，躬耕自活，不事葷酒、不娶妻，宗團之集會皆於夜間舉行。　本宗被當代禪徒視為邪黨，頗受排斥。清覺因其所著之證宗論被指為忤逆朝政，而於政和六年（1116）謫流廣南恩州。至宣和二年（1120）遇赦，次年九月即示寂，世壽七十九。歸葬於餘杭南山，建白雲塔，築普安院（即後之大普寧寺），門人政布、慧能等弘傳所承，仍襲其供養法寶、躬耕自活之風，門徒益眾。至南宋寧宗時，有沈智元者，住白雲庵，自稱道民。嘉泰二年（1202），乞請敕額下賜，孰料有臣僚奏其吃菜事魔，姦民植黨，創立私庵，蠱惑愚俗；遂遭下命毀庵，沈智元匿至他處。　南宋亡後，本宗為別於一般佛教僧官，置有白雲宗攝所，別置白雲宗僧錄司，任命南山普寧寺道安為白雲宗僧錄。至元代，蔚為一大教團。世祖至元十四年（1277），白雲宗南山大普寧寺住持道安等人共募開版大藏經；至元二十七年竣工，即世稱之元藏，又稱大普寧寺本。元仁宗延祐六年（1319），御史臺奏白雲宗總攝所所屬之蓄髮僧不養父母，避役損民。同年十月（一說七年），中書省又奏總攝沈明仁奪民田二萬頃，誑誘愚俗十萬人，妄受名爵。帝即沒收沈明仁之璽書、銀印，復其民籍，廢總攝所及各所之僧錄僧正都綱司，僧悉還俗，禁斷其流傳。明太祖（1368～1398 在位）亦曾明令嚴禁此宗。溯自元祐八年（1093）清覺開創以來共二百二十七年，白雲宗遂絕跡而不存。〔釋氏稽古略卷四、佛祖統紀卷四十七、卷五十四、元史本紀第二十一至第二十七〕


meanings:
① Chùa nằm ở đỉnh hồ, góc phía nam Sơn Tây, cách thành phố Triệu Khánh tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 18km về hướng đông bắc. Chùa được xây dựng bởi sư Trí Thường, đệ tử của Lục tổ Huệ Năng. Đương thời từng có 30 ngôi chùa phân bố khắp núi. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh, chùa được xây dựng lại. Vào khoảng niên hiệu Hàm Phong (1851-1861) và Quang Tự (1875-1908) đời Thanh, chùa được trùng tu hai lần. Trong chùa có Niết-bàn đài, dưới Đài có khắc 8 chữ lớn »Chính pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm«, tương truyền là thủ bút của ngài Trí Thường. Ngoài ra còn có các di tích: Dược Long am (am rồng quẫy), La-hán kiều (cầu La-hán), Thánh tăng kiều, Điếu ngư đài (Đài câu cá), Tiên kì thạch, Thạch thành môn. Gần đó còn có các cảnh lạ như: Lão long đàm, Tam-muội đàm, Dục Phật trì, Thuỷ liêm động thiên. Thuỷ liêm động thiên là khe núi có dòng thác từ trên cao hơn 30m rót xuống, bụi nước tung lên phản chiếu ánh sáng mặt trời thành một cầu vồng, trông thật ngoạn mục. 2. X. Phong Huyệt tự.


meanings:
Còn gọi: Bạch Vân thiên lí vạn lí. Mây trắng ngàn dặm, ý nói cùng với Thiền pháp cách nhau rất xa. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »自 十 九 到 二 十 三 日、萬 余 人 來 此 赴 會 哄 哄 地、 如 今 只 見 老 漢 獨 自 口 吧 吧 地。若 道 多 人 閙 一 人 是 靜、直 是 白 雲 萬 里! 畢 竟 如 何？ 一 人 浩 浩、多 人 靜 悄 悄、不 如 歸 堂 喫 茶 好。– Từ ngày 19 đến ngày 23, hơn muôn người đến dự hội thật rộn rịp, hôm nay chỉ thấy lão này lải nhải một mình. Nếu nói nhiều người là ồn, một người là lặng, chính là mây trắng ngàn dặm! Rốt cuộc thế nào? Một người thì ồn ào, nhiều người thì vắng lặng, chẳng bằng trở về nhà uống trà còn hơn«.


meanings:
Bạch mã (ngựa trắng) cùng với Lô hoa (hoa lau) đều sắc trắng, cho nên khi ngựa trắng vào trong rừng hoa lau thì cùng với hoa lau đồng một màu khiến cho mắt thường không thể nào phân biệt được. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cảnh giới siêu việt tất cả kiến giải phân biệt nhân ngã, lớn nhỏ, cao thấp, tốt xấu. Tắc 13, Bích Nham lục (Đại 48, 153 hạ) ghi: »僧 問 巴 陵：如 何 是 提 婆 宗？(白 馬 入 蘆 花、道 什 麼 點）。– Vị Tăng hỏi Ba Lăng: Thế nào là tông chỉ của Đề Bà? (Ngựa trắng vào rừng hoa lau làm sao phân biệt?)«.


meanings:
Thiền tăng Hành Ái đời Tống ở núi Bạch Mã, Tương Châu (nay là Tương Phàn, Hà Bắc), người đời gọi là Bạch Mã Hoà thượng. X. Hành Ái.


meanings:
2090<一>位於河南洛陽縣東（故洛陽城西）。東漢明帝時興建，或謂建於明帝永平十八年（75）。相傳為我國最古之僧寺。由於天竺之攝摩騰、竺法蘭二僧以白馬自西域馱經來我國，或謂於永平十年（67）至我國。明帝遂敕令於洛陽城西雍門（西陽門）外為之建造精舍，稱之為白馬寺。　洛陽伽藍記卷四（大五一‧一○一四中）：「白馬寺，漢明帝所立也，佛入中國之始。寺在西陽門外三里，御道南。帝夢金神，長大（疑作丈）六，項背日月光明；金神，號曰『佛』。遣使向西域求之，乃得經像焉。時，白馬負經而來，因以為名。明帝崩，起祇洹於陵上；自此以後，百姓塚上或作浮圖焉。寺上經函，至今猶存，常燒香供養之。經函時放光明，耀於堂宇，是以道俗禮敬之，如仰真容。」　據梁高僧傳卷一載，相傳天竺國有伽藍，名招提。國王嘗毀破諸寺，唯招提寺未及毀壞，後因夜有一白馬繞塔悲鳴，王遂停毀，並改招提寺為白馬寺，後諸寺立，多取此名。故謂東漢明帝於洛陽城西始建佛寺時，係因依準此一典故而稱白馬寺。相傳寺式係模仿印度祇園精舍，寺中有塔，殿內有壁畫，攝摩騰與竺法蘭曾在此譯出四十二章經，為漢譯佛典中最早譯出之經。寺門兩旁有攝摩騰、竺法蘭二僧之墓。另於本寺之東南，有一寺塔，稱為東白馬寺，一稱齊雲寺（或謂齋雲寺），乃後唐莊宗（923～925 在位）所建，其塔式為木造之九層塔，後於宋代靖康之難毀於兵火，至金大定十五年（1175）僧彥公再建，清代嘉慶三年（1798）僧圓朗又重修之，現存者為十三層之磚塔。　本寺以年代久遠，且屢毀於兵災，故於唐代垂拱、宋代淳化、元代至順、明代洪武年間迭經興復。唐末五代時，禪宗僧弘化於此。金末時，則為華嚴諸師弘教之所，講席甚盛，歷代法緣皆不衰。曹魏時之康僧鎧、曇諦、白延，西晉之竺法護、北魏之曇摩流支、佛陀扇多，唐代之佛陀多羅等高僧，皆曾於此譯經。宋真宗亦嘗臨幸本寺，禮拜攝摩騰之故蹟。可謂自北魏以降，本寺乃北朝佛教之中心。 民國十七年（1928），寺為軍閥馮玉祥所毀。二十年，由護法戴季陶及上海聞人杜月笙等人加以重建。〔佛祖統紀卷五十三、弘明集卷一、讀史方輿紀要（河南府洛陽縣）大明一統志卷二十九、大清一統志卷一六三〕　<二>位於陝西西安。係西晉愍帝（313～316 在位）所營建。世世皆為講學之道場，至隋代而廢絕。〔歷代三寶紀卷四〕　<三>位於江蘇南京。東晉元帝太興二年（319）創建。南朝劉宋之法平、僧饒、曇憑及梁代僧旻等，皆曾於此弘法。陳代警韶、智嚴、智聰等亦曾駐錫於此。　<四>位於河南安陽。為後趙時佛圖澄所建，初為木塔。北齊武平（570～575）末年，敕命重修時，相傳曾於地下得舍利三顆。　<五>位於湖北江陵。據傳，晉初安世高因度化莸亭之廟神，而獲得財物，遂於荊城東南隅建造本寺。未久，道安由襄陽至本寺，謂寺過於狹隘，故又另創檀溪寺。據傳唐代沙門玄奘亦曾住此。〔荊州記（廋仲雍）〕


meanings:
Thiền tăng Đàm Chiếu đời Đường ở chùa Bạch Mã, Kinh Nam, người đời gọi là Bạch Mã Thiền Sư. X. Đàm Chiếu.


meanings:
（1864～1940）　　朝鮮近代僧。全北長水郡磻岩面竹林裏人。俗姓白，名相奎，號龍城或白龍。十六歲入海印寺極樂殿，以華月、相虛慧造爲師而出家。二十一歲，于通度寺從禪穀受比丘及菩薩戒，成爲七佛庵大隱禪師之正脉。其後，因讀《傳燈錄》而有悟，乃繼承喚醒之法。　<#>1926年，提出禁止僧侶娶妻食肉、要求回歸傳統韓國佛教之請願書。又爲佛教之未來，提倡禪農幷行說，在咸陽白雲山華果院與北間島開設農場。幷設參禪萬日結社會，教化河東七佛寺、道峰山望月寺、千聖山內院寺等衆多衲子。曾于漢城大覺寺翻譯《華嚴經》、《圓覺經》、《金剛經》、《起信論》、《楞嚴經》。1940年二月入寂。著作與翻譯有《歸源正宗》、《覺海一輪》、《修心論》、《晴空圓日》、《語錄》等二十一卷，以及《首楞嚴經鮮漢演義》、《鮮漢文新譯大藏經》、《覺頂心觀音正土總持經》等書。　　<#>［參考資料］　《三·一運動秘史》；《龍城禪師語錄》；《朝鮮佛教通史》；  《龍城禪師研究》。<#>


meanings:
Thiền tăng Đạo Hi đời Ngũ Đại ở viện Bạch Long tại Thăng Sơn, người đời gọi là »Bạch Long Tổ Sư«. X. Đạo Hi.


meanings:
① Trăm. ||② Nhiều, như bách tính 百姓 trăm họ. ||③ Gấp trăm lần. Có khi đọc là chữ bá. ||④ Một âm là mạch. Cố gắng, như cự dược tam mạch 距躍三百 gắng nhảy ba bận.


meanings:
① Trăm, bách: 一百元 Một trăm đồng; 百貨商店 Cửa hàng bách hoá; ② Nhiều, đủ điều, lắm, muôn: 百姓 Trăm họ, bá tánh, dân chúng; 百般刁難 Làm khó dễ đủ điều; 百忙之中 Trong lúc trăm công nghìn việc; ③ Gấp trăm. Xem 百 [bó].


meanings:
【百色】Bá Sắc [Bósè] Huyện Bá Sắc (thuộc Khu tự trị dân tộc Choang ở Quảng Tây, Trung Quốc). Xem 百 [băi].


vietnamese:
bách nhất thập nhị chủng hiện sở đoạn phiền não <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Đại Hùng sơn. Núi nằm ở phía bắc Tây thành gần Đông Sơn huyện Phụng Tân, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Thác nước từ trên núi cao rót xuống cao hơn ngàn thước, nên gọi là Bách Trượng. Hơn nữa, vì thế núi vượt hẳn các núi lân cận nên còn gọi là »Đại Hùng Sơn«. Niên hiệu Hưng Nguyên thứ 1 (784) đời Đường, Thiền sư Hoài Hải vào núi, coi việc xây cất Pháp đường, Tăng đường, sáng lập chùa Bách Trượng (còn gọi là Hương Dị Am), xiển dương Thiền tông. Có các thiền tăng tụ hội về đây như: Hoàng Bá Hi Vận, Quy Sơn Linh Hựu. Sau khi Tổ Bách Trượng thị tịch, Thiền sư Niết-bàn nối tiếp trụ trì. Ít lâu sau, Đường Tuyên Tông sắc đổi tên chùa thành »Đại Trí Thánh Thiền Tự«. Đời Tống có các vị thiền sư kế tiếp trụ trì như: Minh Chiếu, Đạo Hằng, Bảo Nguyệt, Duy Chính, Nguyên Túc, Duy Cổ, Tịnh Ngộ… Vào niên hiệu Chí Thuận thứ 1 (1330) đời Nguyên, Đông Dương Đức Huy trùng tu Pháp đường, trên ấy xây cất gác Thiên hạ sư biểu, để thờ tượng ngài Hoài Hải. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 1 (1335), biên tập lại »Bách Trượng Thanh Quy«, ban hành đến các Thiền viện toàn quốc. Núi Bách Trượng nhờ bản thanh quy này mà nổi tiếng khắp nơi. Niên hiệu Chính Thống thứ 7 (1442) đời Minh, Trung Trí biên tập bản thanh quy này lần nữa.


vietnamese:
bách trượng hoài hải thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
bách trượng hoài hải thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Hồng Châu Bách Trượng Sơn Đại Trí Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Bách Trượng Hoài Hải soạn vào đời Đường, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 118, trang 161. Nội dung gồm có những cơ duyên ngữ cú của Bách Trượng Hoài Hải như: »Linh quang độc diệu… tức như như Phật«. Từ những ngữ cú này chúng ta có thể nhận ra đặc điểm thiền học của Bách Trượng Hoài Hải, đó là chủ trương tâm tính chúng sinh xưa nay thành tựu viên mãn, chỉ cần chẳng bị vọng tưởng trói buộc liền chẳng khác với chư Phật.


vietnamese:
bách quang vương biến chiếu chân ngôn <đpb>


meanings:
2478百八，即一○八種；三昧（梵 samādhi），即心安住於一境之寂靜狀態。據大品般若經卷三相行品、卷五問乘品、大般若經卷四一四、大智度論卷四十三、卷四十七等載，三昧有一百零八種，稱為百八三昧。即：(一)首楞嚴三昧（梵 śūraṃ-gama），又作健行三昧。首楞嚴，意為堅固攝持諸法。菩薩住此三昧，則於諸三昧行相之多少淺深，悉能分別了知，一切魔惱不能破壞。(二)寶印三昧（梵 ratna-mudra），菩薩住此三昧，於一切三昧悉能印證；諸寶中以法寶為最殊勝，今世後世乃至涅槃，能為利益。(三)師（獅）子遊戲三昧（梵 siṃha-vikrīḍita），菩薩住此三昧，於一切三昧中，出、入、遲、速等皆得自在，於諸外道，強者能破之，信者能度之；猶如獅子戲時，能制伏諸群獸。(四)妙月三昧（梵 su-candra），菩薩入此三昧，能除無明暗蔽等諸法邪見；猶如清淨滿月，無諸障翳，而能破除黑暗。(五)月幢相三昧（梵 candra-dhvaja-ketu），菩薩入此三昧，一切諸法通達無礙，皆悉順從；猶如大將：以寶幢作月之像，人見此相，悉皆隨從。(六)出諸法三昧（梵 sarva-dharmodgata），又作出諸法印三昧、一切法湧三昧。菩薩住此三昧，能令一切三昧出生增長；猶如降下及時雨，令草木皆生。(七)觀頂三昧（梵 vilokita-mūrdha），菩薩入此三昧，能遍見一切三昧，如住山頂，悉見眾物。(八)畢法性三昧（梵 dharma-dhātu-niyata），又作法界決定三昧。諸法體性，無量無二，難可執持。菩薩入此三昧，則能決定知諸法性，而得定相；猶如虛空無能住者，得神足力，則能處之。(九)畢幢相三昧（梵 niyata-dhvaja-ketu），又作決定幢相三昧。菩薩住此三昧，能決定持諸三昧法幢，於諸三昧最為尊勝；猶如大將得幢，表其尊大之相。(十)金剛三昧（梵 vajra），又作金剛喻三昧。菩薩住此三昧，則智慧堅固，能破諸三昧；猶如金剛堅固不壞，能碎諸萬物。(十一)入法印三昧（梵 sarva-dharma-praveśa-mudra），如人入國境，有印得入，無印則不得入；菩薩住此三昧，即能入於諸法實相。(十二)三昧王安立三昧（梵 samādhi-rājā-supratiṣṭhita），又作善立定王三昧。菩薩住此三昧，於一切諸三昧中皆得安住；猶如大王，安住正殿，召諸群臣，皆悉從命。(十三)放光三昧（梵 raśmi-pramukta），菩薩住此三昧，能放種種光明，照諸三昧，悉皆明了。(十四)力進三昧（梵 bala-vyūha），又作精進力三昧。菩薩住此三昧，於諸三昧得自在力，常能神通變化，度諸眾生。(十五)高出三昧（梵 samudgata），又作出生三昧、等湧三昧。菩薩住此三昧，所有福德智慧，皆悉增長，諸三昧性得從心而出。(十六)必入辯才三昧（梵 nirukti-niyata-praveśa），又作入一切言詞決定三昧。菩薩住此三昧，能辯說一切三昧，於眾生語言次第及經書名字等，悉能分別無礙。(十七)釋名字三昧（梵 adhivacana-praveśa），又作入名字三昧、等入增語三昧。菩薩住此三昧，能釋諸三昧名字及諸法義，令人得解。(十八)觀方三昧（梵 dig-vilokita），菩薩住此三昧，於諸三昧出入自在無礙，故能以憐愍、平等之心，觀照十方眾生，皆得度脫。(十九)陀羅尼印三昧（梵 ādhāraṇa-mudra），又作總持印三昧。菩薩住此三昧，能持諸三昧印，分別諸三昧。(廿)無誑三昧（梵 asaṃpramoṣa），又作不忘三昧、無忘失三昧。菩薩住此三昧、不生愛、恚等無明之邪見，於諸三昧皆無迷闇之事。(廿一)攝諸法海三昧（梵 sarva-dharma-samavasaraṇa-sāgara-mudra），又作攝諸法海印三昧、諸法等趣海印三昧。菩薩住此三昧，則三乘法皆攝入是三昧中；如一切河流，皆歸於海。(廿二)遍覆虛空三昧（梵 ākāśa-spharaṇa），菩薩住此三昧，以三昧力遍覆無量無邊之虛空，或放光明，或以音聲充滿其中。(廿三)金剛輪三昧（梵 vajra-maṇḍala），菩薩住此三昧，能持諸三昧，於一切法中所至無礙；猶如金剛輪，所往之處無有障礙。(廿四)寶斷三昧（梵 raṇaṃ-jaha），菩薩住此三昧，能斷除一切三昧之煩惱諸垢；如有真寶，能治諸寶，令得潔淨。(廿五)能照三昧（梵 vairocana），又作能照耀三昧、遍照三昧。菩薩住此三昧，能以智慧照了諸法；猶如日出，普照世間，事皆顯了。(廿六)不求三昧（梵 aniṃiṣa），又作不眴三昧。菩薩住此三昧，能照了諸法，皆如幻化，三界愛欲悉斷，都無所求。(廿七)無住三昧（梵 aniketa-sthita），又作三昧無處住三昧、無相住三昧。菩薩住此三昧，能照了諸法，念念無常，無有住相。(廿八)無心三昧（梵 niścinta），又作不思惟三昧。菩薩住此三昧，心、心所法，皆不生起作用。(廿九)淨燈三昧（梵 vimala-pradīpa），又作無垢燈三昧。菩薩住此三昧，能離諸煩惱垢，智慧之燈得以清淨明發。(卅)無邊明三昧（梵 ananta-prabha），又作無邊光三昧。菩薩住此三昧，能以智慧光明，普照十方無邊世界眾生及無量諸法，皆悉明了。(卅一)能作明三昧（梵 prabhā-kara），又作發光三昧。菩薩住此三昧，則能照明諸法；猶如暗中燃炬：無不明了。(卅二)普照明三昧，又作普遍明三昧、普照三昧。菩薩住此三昧，能普照諸法種種三昧門；猶如輪王寶珠，光照四邊。(卅三)堅淨諸三昧（梵 śuddha-sāra），又作淨堅定三昧。菩薩住此三昧，能令諸三昧清淨堅牢，不為一切垢法所染壞。(卅四)無垢明三昧（梵 vimala-prabha），又作無垢光三昧。菩薩住此三昧，能離一切諸三昧垢，破除一切無明之愛欲煩惱，亦能照了一切三昧。(卅五)歡喜三昧（梵 rati-kara），又作發妙樂三昧、作樂三昧。菩薩住此三昧，能生無量無邊之法樂。(卅六)電光三昧（梵 vidyut-pradīpa），又作電燈三昧。菩薩住此三昧，於無始以來所失之道，還復能得，如電光暫現，以導引行者得路。(卅七)無盡三昧（梵 akṣaya），菩薩住此三昧，滅諸法無常等相，即入不生不滅真實之理。(卅八)威德三昧（梵 tejovatī），又作具威光三昧。菩薩住此三昧，能得無量威德自在莊嚴。(卅九)離盡三昧（梵 kṣayāpagata），菩薩住此三昧，能見諸三昧無有窮盡，並了達無量阿僧祇劫各種功德果報相應之理，而遠離一切斷滅之見。(四十)不動三昧（梵 aniñjya），又作無動三昧。菩薩住此三昧，能知諸法實相，畢竟空寂，智慧與三昧相應，於一切三昧及一切法都不戲論。(四一)不退三昧（梵 avivarta），又作莊嚴三昧、無瑕隙三昧。菩薩住此三昧，常不退轉，即是阿鞞跋致。(四二)日燈三昧（梵 sūrya-pradīpa），又作日光三昧。菩薩住此三昧，能照了種種法門及諸三昧；猶如日出，能照一切世界，又如燈明，能照破暗室。(四三)月淨三昧（梵 candra-vimala），又作淨月三昧。菩薩住此三昧，智慧清淨，利益眾生，又能破諸三昧之無明；如月圓明，破諸黑暗。(四四)淨明三昧（梵 śuddha-prabhāsa），又作淨光三昧。菩薩住此三昧，能明了諸法，無有障礙。(四五)能作明三昧（梵 āloka-kara），又作發明三昧。菩薩住此三昧，則與般若之智相應，而洞照明了諸三昧門。(四六)作行三昧（梵 kārākāra），又作大般若闕三昧。菩薩住此三昧，能發起先前所得諸三昧。(四七)知相三昧（梵 jñāna-ketu），又作智幢三昧。菩薩住此三昧，則見一切諸三昧中，有真實智慧之相。(四八)如金剛三昧（梵 vajropama），菩薩住此三昧，能破一切煩惱結使，無有遣餘；猶如金剛，能破諸物，滅盡無餘。(四九)心住三昧（梵 citta-sthiti），又作住心三昧。眾生之心相輕疾多變，難制難持，菩薩住此三昧，則能攝諸散亂，心不動轉。(五十)普明三昧（梵 samantāloka），又作遍照三昧。菩薩住此三昧，於一切法，見光明相，無諸黑暗，以神通力，普照世間，了了無礙。(五一)安立三昧（梵 supratiṣṭhita），又作善住三昧。菩薩住此三昧，於一切諸功德善法中，安立堅固，如須彌山安立不動。(五二)寶聚三昧（梵 ratna-koṭi），又作寶頂三昧、寶積三昧。菩薩住此三昧，能轉一切所有國士，皆成七寶。(五三)妙法印三昧（梵 vara-dharma-mudra），菩薩住此三昧，得諸佛菩薩深妙功德智慧之法印諸三昧。(五四)法等三昧（梵 sarva-dharma-samatā），又作一切法平等性三昧。菩薩住此三昧，能照了眾生及一切法，悉皆平等。(五五)斷喜三昧（梵 rati-jaha），又作生喜三昧、捨愛樂三昧。菩薩住此三昧，能觀苦、空、無常、無我、不淨等相，於一切世間心生厭離，不起樂著之想。(五六)到法頂三昧（梵 dharmodgata），又作入法頂三昧。菩薩住此三昧，能以般若方便之力，到達法山之頂。(五七)能散三昧（梵 vikiraṃa），又作飄散三昧。菩薩住此三昧，即與空慧相應，能破散諸法。(五八)分別諸法句三昧（梵 sarva-dharma-pada-prabheda），又作壞諸法處三昧、分別法句三昧。菩薩住此三昧，能分別一切諸法語言文句，為眾生演說，詞無滯礙。(五九)字等相三昧（梵 samākṣarāvakāra），又作平等字相三昧。菩薩住此三昧，觀諸字諸語，悉皆平等，呵罵讚歎，無有憎愛。(六十)離字三昧（梵 akṣarāpagata），又作離文字相三昧。菩薩住此三昧，了達諸法真如之義，而不被文字言詮等所障礙，故於義海之中，自無妄見文字之存在；即於文字經卷之中，亦能直見真義而遠離文字名相之執著。(六一)斷緣三昧（梵 ārambaṇa-cchedana），又作斷所緣三昧。菩薩住此三昧，能於樂中不生歡喜心，於苦中不生瞋怨心，於不苦不樂中，亦不生難捨之心，於此三受；皆遠離不著而心滅緣斷。(六二)不壞三昧（梵 avikāra），又作無變異三昧。菩薩住此三昧，能了知法性畢竟空寂，戲論不能破，無常亦不能轉。(六三)無種相三昧（梵 aprakāra），又作無品類三昧。菩薩住此三昧，了知諸法無相，而不見諸法種種之相。(六四)無處行三昧（梵 aniketa-cārin），又作無相行三昧。菩薩住此三昧，能知貪、瞋、癡三毒火燃於三界，故心不依止之；知涅槃畢竟空，故亦不依止。(六五)離朦昧三昧（梵 timirāpagata），又作離闇三昧、離翳闇三昧。菩薩住此三昧，能於諸三昧中，微翳無明等，悉皆除盡。(六六)無去三昧（梵 cāritravatī），菩薩住此三昧，不見一切諸法去來之相。(六七)不變異三昧（梵 acala），又作不動三昧、不變動三昧。菩薩住此三昧，能觀一切諸三昧法，皆不見有變異之相。(六八)度緣三昧（梵 viṣaya-tirṇa），又作度境界三昧。菩薩住此三昧，於六塵中諸煩惱緣，悉皆盡滅，能度六塵大海，亦能超過一切三昧緣生智慧。(六九)集諸功德三昧（梵 sarva-guṇa-saṃcaya-gata），又作集諸德三昧、集一切功德三昧。菩薩住此三昧，修集一切善根功德，初夜、後夜，無有休息，猶如日月運轉不停。(七十)住無心三昧（梵 sthita-niścitta），又作無心住三昧。菩薩住此三昧，僅隨智慧而不隨於心，住於諸法實相之中。(七一)淨妙華三昧（梵 śubha-puṣpita-śuddhi），又作淨妙花三昧。菩薩住此三昧，能於諸三昧中，開諸功德花，以自在莊嚴；如樹花開敷，樹自嚴飾。(七二)覺意三昧（梵 bodhy-aṅgavatī），菩薩住此三昧，令諸三昧變成無漏，與七覺相應。(七三)無量辯三昧（梵 ananta-pratibhāna），又作具覺支三昧。菩薩住此三昧，得無量辯才，樂說一句，經無量劫而不窮盡。(七四)無等等三昧（梵 asama-sama），菩薩住此三昧，觀一切眾生皆如同佛，觀一切法皆同佛法，與無等等般若波羅蜜相應。(七五)度諸法三昧（梵 sarva-dharmātikramaṇa），又作超一切法三昧。菩薩住此三昧，能入三解脫門，超出三界，度化三乘眾生。(七六)分別諸法三昧（梵 pariccheda-dara），又作決判諸法三昧。菩薩住此三昧，能分別諸法之善、不善、有漏、無漏、有為、無為等諸相。(七七)散疑三昧（梵 vimati-vikiraṇa），又作散疑網三昧。菩薩住此三昧，能於一切法中，悉斷疑網，得一切諸法實相。(七八)無住處三昧（梵 niradhiṣṭhāna），又作無處三昧，無所住三昧。菩薩住此三昧，則通達諸法而不執著滯礙於其一一法之一定準則。(七九)一莊嚴三昧（梵 eka-vyūha），又作一相三昧、一相莊嚴三昧。菩薩住此三昧，能觀見諸法皆一，無論有相、無相，或一切法空，皆能了知「一切即一」之理，而以一相智慧莊嚴此三昧。(八十)生行三昧（梵 ākārābhīnirhāra），又作引發行相三昧。菩薩住此三昧，能觀種種行相、入相、住相、出相，如是諸相皆空。(八一)一行三昧（梵 ekākāra），又作一行相三昧。菩薩住此三昧，與畢竟空相應，更無餘行次第。(八二)不一行三昧（梵 ākārānavakāra），又作離行相三昧。菩薩住此三昧，不見諸三昧單一之相，以此三昧而能兼行其餘各種觀行之故。(八三)妙行三昧（梵 su-cārin），又作妙行相三昧。菩薩住此三昧 不見諸三昧有兩種以上之蕪雜行相，而係唯一之畢竟空相應三昧，故一切戲論皆不能破。(八四)達一切有底散三昧（梵 nairvedhika-sarva-bhava-talopagata），又作達諸有底散壞三昧。菩薩住此三昧，能以無漏智慧，通達三有，乃至非有想非無想之底，一切諸有皆令散壞。(八五)入名語三昧（梵 saṃketa-ruta-praveśa），又作入言語三昧。菩薩住此三昧，則能識一切眾生、一切物、一切法名字、一切語言，無不解了。(八六)離音聲字語三昧（梵 nirghoṣāksara-vimukta），又作解脫音聲文字三昧。菩薩住此三昧，觀一切諸法皆無音聲語言，常寂滅相。(八七)然（燃）炬三昧（梵 jvalanolka），又作炬熾然三昧。菩薩住此三昧，能以智慧之炬，照明一切諸法，毫無錯落紛雜；如燃炬夜行，不墮險處。(八八)淨相三昧（梵 lakṣaṇa-pariśodhana），又作嚴淨相三昧。菩薩住此三昧，能清淨具足，莊嚴三十二相，又能如法觀於諸法總別之相，亦能觀諸法無相清淨。(八九)破相三昧（梵 anabhilakṣita），又作無標幟三昧。菩薩住此三昧。則不見一切法相，亦不見諸三昧之相。(九十)一切種妙足三昧（梵 sarvākāra-varopeta），又作具一切妙相三昧。菩薩住此三昧，能以諸功德莊嚴禪定，令得清淨而具足一切妙相。(九一)不喜苦樂三昧（梵 sarva-sukha-duḥkha-nirabhinandī），又作不憙苦樂三昧、不憙一切苦樂三昧。菩薩住此三昧，能觀世間之樂，多過多患，虛妄顛倒，非可愛樂；觀世間之苦如病，如箭入身，心不喜樂。以一切法虛誑之故，苦樂皆無喜。(九二)無盡相三昧（梵 akṣaya-karaṇḍa），又作不盡行三昧、無盡行相三昧。菩薩住此三昧，能觀一切法，不斷不常，無壞無盡。(九三)陀羅尼三昧（梵 dhāraṇīmat），又作多陀羅尼三昧、具陀羅尼三昧。菩薩住此三昧，能持諸三昧，諸陀羅尼亦皆自然而得。(九四)攝諸邪正相三昧（梵 samyaktva-mithyātva-sarva-saṃgrahaṇa），又作取諸邪正相三昧、攝伏一切正性邪性三昧。菩薩住此三昧，於正定聚、邪定聚、不定聚一切眾生，都無所棄，一心攝取，而不見有邪正等相。(九五)滅憎愛三昧（梵 anurodhāpratirodha），又作離憎愛三昧。菩薩住此三昧，能滅諸憎愛，於可喜法中不生愛，於可惡法中不生瞋。(九六)逆順三昧（梵 sarva-rodha-virodha-saṃpraśamana），又作靜息一切違順三昧。菩薩住此三昧，能於諸法中逆順自在，能破一切邪逆眾生，能順一切可化眾生，而又不著逆順之相。(九七)淨光三昧（梵 vimala-prabha），又作無垢明三昧。菩薩住此三昧，於諸三昧光明清淨，諸煩惱垢皆不可得。(九八)堅固三昧（梵 sāravat），又作具堅固三昧。菩薩住此三昧，於諸法實相，智慧相應，皆悉堅固；猶如虛空，不可破壞。(九九)滿月淨光三昧（梵 paripūrṇa-candra-vimala-prabha），菩薩住此三昧，淨智光明具足，滅愛、恚等無明火，清涼功德，利益眾生；猶如秋月圓滿，破諸黑暗，清涼可樂。(一○○)大莊嚴三昧（梵 mahā-vyūha），菩薩住此三昧，則大莊嚴成就，見十方如恆河沙等世界，以七寶華香莊嚴佛處，如是等莊嚴功德，而心無所著。(一○一)能照一切世三昧（梵 sarvākāra-prabhā-kara），又作照一切世間三昧。菩薩住此三昧，能照眾生世間、住處世間、五眾世間等一切諸法。(一○二)三昧等三昧（梵 samādhi-samatā），又作等三昧、定平等性三昧。菩薩住此三昧，能平等觀諸三昧，不見有深淺高低之別，觀一切有為之法皆從因緣而生，與三昧之相亦皆平等。(一○三)攝一切有諍無諍三昧（梵 araṇa-saraṇa-sarva-samavasaraṇa），又作無諍行三昧、有諍無諍平等理趣三昧。菩薩住此三昧，則能於一切法中，通達無礙，不見是法如是相，不見是法不如是相，於眾生中亦無好醜諍論，僅隨其心行，而攝受度脫之。(一○四)不樂一切住處三昧（梵 anilambha-niketa-nirata），又作無住處三昧。菩薩住此三昧，則不樂住世間，以世間無常之故；亦不樂住非世間，以不執著於空之故。(一○五)如住定三昧（梵 tathatā-sthita-niścita），又作決定安住真如三昧。菩薩住此三昧。則知一切法如實相，不見有法超越此者。(一○六)壞身衰三昧（梵 kāya-kali-saṃpramathana），又作壞身三昧、離身穢惡三昧。菩薩住此三昧，以智慧力破除色身諸種自然壞滅之衰相。(一○七)壞語如虛空三昧（梵 vāk-kali-vidhvaṃsana-gagana-kalpa），又作離語穢惡三昧。菩薩住此三昧，不見諸三昧語業依聲而有，如虛空，如幻化，不生憎愛。(一○八)離著虛空不染三昧（梵 ākāśāsaṅga-vimukti-nirupalepa），又作無染著如虛空三昧。菩薩修行般若波羅蜜，觀諸法畢竟空，不生不滅，猶如虛空；雖得此三昧，而於此虛空三昧之相，亦不染著。〔大智度論卷五〕


meanings:
Một trăm năm sau, ý nói lãnh ngộ thiền nghĩa còn đợi một trăm năm sau. Đây là lời nói mà thiền sư thường dùng để quở trách những người chưa tỉnh ngộ. Minh Giác ngữ lục ghi: »進 云：非 但 學 人、 四 眾 有 賴。師 曰：百 千 年 後。– Tăng lại hỏi tiếp: Không những một mình con mà tứ chúng cũng được nhờ. Sư (Triệu Châu) nói: Một trăm năm sau«.


meanings:
2496請參閱百喻經 凡四卷。又稱百句譬喻經、百句譬喻集經、百譬經、百喻集。五世紀印度僧人僧伽斯那（梵 Saṅghasena）著，由其弟子求那毘地（梵 Guṇavṛddhi）漢譯於南齊永明十年（492）。收於大正藏第四冊。　本經乃集錄有關善惡罪福報應之譬喻故事而成，以寓言形式，用一百個（今存九十八喻）事例來說明佛教之基本教義。大部分故事係以一般民眾為對象，亦有對外教徒、出家眾、國王等而說者。內容包括︰愚人食鹽喻、婦女欲更求子喻、入海取沈水喻、毘舍闍鬼喻、估客駝死喻、歡喜丸喻、口誦乘船法而不解用喻等，悉皆利用譬語教訓，以增加理解。　此外，本經作者僧伽斯那，又稱僧伽斯、僧伽先，為印度之大乘論師。又漢譯大藏經中，與本經編纂目的相同之經典有雜譬喻經四種，及「眾經撰雜譬喻」。〔梁高僧傳卷三、出三藏記集卷二、卷九、卷十四、開元釋教錄卷六、卷二十〕


vietnamese:
bách tứ thập chủng bất cộng phật pháp <pttđ>


meanings:
2492請參閱 百喻經 請參閱 百喻經 即密教金剛界所持誦的一百字之咒。內容包括本尊之加護、堅固行者之身心，乃至速疾成就一切所願等。又作百字明、百字密語。於金剛界之佛部、金剛部、蓮華部、寶部、羯磨部等五部，皆各有百字真言，合稱五部百字真言。凡修金剛界大法時，於正念誦之前，先誦五部百字真言，或誦所修當部之百字真言，次誦當部之根本真言。或謂唯金剛部持誦百字真言及根本真言。然據不動使者念誦法、三卷本底哩三昧耶經等所載者，僅有七十五字。〔略出經卷二、蓮華部心軌〕


meanings:
（梵 Akṣaraśataka，藏 Yi-ge brgya-pa）一卷。提婆菩薩造，元魏·菩提流支譯。收在《大正藏》第三十册。本書系中觀入門書。篇幅極短，全文三千餘字，分成長行、偈頌兩部分，前者爲後者的注釋。因此，或謂本書應名爲‘百字論釋’。偈頌刊在文末，爲本論，凡二百字。內容主要是以印度哲學派別數論、勝論之學說爲破斥對象，而發揮非一非異、因中非有果非無果，以及非有非無之理，進而論述萬物自性是空的中觀理論。<#>本書梵本已佚，漢譯本外，另有藏譯本。但藏譯本卷首無歸敬頌，論釋皆作龍樹菩薩造。近代日本學者山口益曾將漢藏對照研究，撰〈漢藏對照百字論及瘻譯注〉一文發表于《大穀學報》第十一卷第二號。其後有VasudevGokhale參照漢譯本與藏譯本而移譯之爲英文本《Aks!ara-S/atakam,The Hundred Letters》問世。<#>◎附︰呂澄〈百字論釋〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷三）<#>《百字論》爲中觀入門之書。中觀根據《中論》，《中論》益以《百論》意義始備。此《百字論》又屬《百論》之心，《百論》精華皆具于此，如《心經》然。故中觀以《中論》爲主，《百論》爲輔，而此《百字論》則入中觀之初門也。其要若此，治中觀者可不深心一究歟。（中略）<#>(一)分章觀義︰此論章段，從其立義區分，凡二十章（此舉成數，實有二十一章），成爲前後二周。前周八章（由初說曰何故造論，至以是故無因止），後周十二章（自外曰汝雖因果，至得證寂滅道止）。論本第一句一切法無一，至第八句如此不用因爲前周；第九句汝當說體相，至二十句相亦無有異爲後周。原文最後尚有一句與所立相似，即前所雲譯時遺漏者。如是二周分判，乃依提婆所作《廣百論》、《百論》體例而定。《廣百論》共十六品，依護法判釋，前八品爲法說百論，後八品即論議百論，護法但爲後周作釋，即奘師所譯《廣百論》也。護法所判，自有見解，絕非任情去取，征之《百論》亦爾。《百論》十品，初〈舍罪福品〉，即成一周，後九品（自〈破神品〉至〈破空品〉）又爲一周。蓋後九品即與奘譯《廣百論》同，而〈舍罪福品〉，實賅前周八品要義所成也。《廣百論》前八品，初四遣除四倒（常樂我淨），第五菩薩行（除倒而入正道），第六辨斷惑，第七辨斷著，第八淨心。四倒即非法行，《百論》謂之罪行。菩薩行斷惑離著，皆爲法行，《百論》謂之福行。而此法非法行，俱歸于第八淨心無相，《百論》謂之平等舍。如此《百論》初一〈舍罪福品〉，即攝《廣百論》八品以成一周，其餘九品與《廣百》後周相合，可不待解釋。今以《百字論》對比《百論》，亦複大同（《百字》後十二章同《百論》後九品）。統觀三論，後周全同，僅前周開合有異。其異處正是各論特徵，故各論未可全于同處混合視之也。自其同者而言，可知提婆所著書同名百論之故，自其異者而觀，可見各具特徵，非分二周不可也。<#>複次，此論大意依〈歸敬頌〉所說，明一切法之實相，而示觀行之正軌，是即作論之宗旨也。提婆著書偏重此義，如護法之釋《廣百論》亦說爲顯邪執事相方便，開示三解脫門。《廣百論》原題菩薩瑜伽行，即釋觀行之書，而此《百字論》示觀行正軌，適與相同也。至《百字論》前周破執因，後周破執相，邪執破盡，實相自顯，與《廣百論》之辨明實相亦無以異。不過《百字論》破執至于執之根本（執因），尤有特色。歷來治中觀者頗忽視之，不可不糾正。又謂此論示觀行正軌者，可于釋論中見之。如十七章結文雲，如經中說，如智境見一切法空，識無所取故，心識滅種子滅。此即《廣百論》卷八〈破邊執品〉末頌之意。彼頌雲，識爲諸有種，境是識所行，見境無我時，諸有種皆滅（境是識之所緣緣，即識因也）。此即現示觀行之次第。蓋生死之本雖在于識，而境爲求解脫所依，故言破執，實破境執。破執相執因，亦即破境相境因之謂。如此下手，爲中觀觀行正軌。昔時典籍雖不備，作家已有見及此者。如吉藏《百論疏》雲，《百論》十品廣破一切，唯〈破塵品〉偏要，即是。獨惜其于全疏，未能以所見始終貫徹而成正觀耳。此《百字論》破執觀行徹底清楚，實爲辨明實相而示觀行正軌之切要著作也。<#>(二)詳釋章義︰次釋各章文義。前周八章、乃破一切執著根本，謂因果見。凡夫外道種種執著根本在不知因之真相，謂一切法皆有實因。此因有二，即生因（常言四緣，略舉大數）、了因（常言四量，亦舉其大數）。諸法存在各有生因，其被分別又各有了因。起見生執，展轉不出此二，故知因爲執著根本，即求解脫者觀行之對象。所以破執應破根本，即應先破因執，此龍樹所以先作《中論》觀因緣以破生因，複作《回諍》、《廣破》二論（《廣破論》藏傳爲龍樹五論之一）以破了因也。或者有疑，佛家如此破除二因，得非同于無因論耶。此亦不然。法之生因、了因，由佛家觀之屬于幻假一邊，凡外執著實有，即須破之，至以幻假觀法，二因皆有也。《百字論》文雖簡略，而于破執，因執相二義賅攝無遺，其成爲中觀入門之書，可不待言。<#>


meanings:
大乘唯識家對一切法的分類。共分一百種，故雲百法。分類法是先將宇宙萬法分成五類，即心法、心所法、色法、不相應行法及無爲法。此稱‘五位’；再由五位開出百法（小乘俱舍家開爲七十五法）。略如下表所列︰<#>          ┌心法（八）──眼識、耳識、鼻識、舌識、身識、意識、末那識<#>          │              、阿賴耶識<#>          │        ┌遍行（五）──作意、觸、受、想、思<#>          │        ├別境（五）──欲、勝解、念、定、慧<#>          │        ├善（十一）──信、精進、慚、愧、無貪、無嗔、無<#>          │        │              痴、輕安、不放逸、行舍、不害<#>          ├心所有法┼煩惱（六）──貪、嗔、痴、慢、疑、惡見<#>    ┌有爲┤        ├隨煩惱（二十）──忿、恨、憍、覆、誑、諂、惱、<#>    │    │        │              害、嫉、慳、無慚、無愧、不信、懈<#>    │    │        │              怠、放逸、惛忱、掉舉、失念、不正<#>    │    │        │              知、散亂<#>    │    │        └不定（四）──睡眠、悔、尋、伺<#>宇宙┤    ├色法（十一）──眼、耳、鼻、舌、身、意、色、聲、香、味、<#>萬有│    │                觸、法處所攝色<#>    │    └不相應行法（二十四）──得、命根、衆同分、異生性、無想定<#>    │                      、滅盡定、無想果、名身、文身、句身、生、<#>    │                      住、老、無常、流轉、定異、相應、勢速、次<#>    │                      第、方、時、數、和合、不和合<#>    └無爲──無爲法（六）──虛空無爲、擇滅無爲、非擇滅無爲、不動無<#>                            爲、想受滅無爲、真如無爲<#>茲略釋五位百法之內容如下︰<#>(1)色法︰分爲五根、五境和法處所攝色等十一種。五根是︰眼、耳、鼻、舌、身五種，是指五種感覺能力或感覺神經。根，是‘能力’的意思。根能緣取所對之境，有發生知覺精神作用的力量，故名爲根。如眼根能見青、黃等色，引生眼識的知覺作用。五境爲五根所緣取的對象，即色、聲、香、味、觸五種。境，爲所游履的意思。如色爲眼識所游履，故謂之色境。……法爲意識所游履，故謂之法境。法處所攝色，法處即意識的對境。亦即未顯示于外的法或潜在的色法。<#>(2)心法︰是精神作用的主體，取境自在，故又名心王。有眼、耳、鼻、舌、身、意、末那、阿賴耶等八識。<#>(3)心所有法︰爲心王所有之法的意思，略雲心所法。也就是心所有性。與心王兩者的差異，在于緣境方式的不同。心王只緣總相，心所則兼緣總相與別相。大乘將心所分爲遍行、別境、善、煩惱、隨煩惱和不定六類，共五十一種。<#>{1}遍行︰其特性與小乘所說之大地法（伴隨一切精神作用而起的心理現象）相同。計有︰作意、觸、受、想、思五種。<#>{2}別境︰其性雖通于一切精神作用，但幷非恒時皆起，是向特殊的對象分起的。計有︰欲、勝解、念、定、慧五種。<#>{3}善︰大抵與小乘的大善地法同，唯增加一項‘無痴’，計有︰信、精進、慚、愧、無貪、無嗔、無痴、輕安、不放逸、行舍、不害等十一種。<#>{4}煩惱︰即根本煩惱，又名本惑。計有︰貪、嗔、痴、慢、疑、惡見六種。<#>{5}隨煩惱︰是伴隨根本煩惱而起的枝末煩惱，又名隨惑。此又可分爲三類︰小惑，指分別起的染污的心理現象，有忿、恨、憍、覆、誑、諂、惱、害、嫉、慳等十種。中惑，謂只伴隨一切不善心而起的心理現象，有無慚、無愧兩種。大惑，有掉舉、惛沈、不信、懈怠、放逸、失念、散亂、不正知等八種，合計爲二十種。<#>{6}不定︰計有悔、眠、尋、伺四種。<#>(4)不相應行法︰此法非質礙性，故不屬色法，無緣慮性，故又非心法。乃是一種非色非心法。小乘認爲有各個別體，但大乘則認爲是色心聯合作用上假立的名稱，沒有實體。這種不與色、心、心所法相應的有爲法，叫做不相應行法。共有二十四種，其中有十一種名稱與小乘所說者相同，但意義有別。依大乘教的解說有︰<#>{1}得──第八識種子的作用。<#>{2}命根──第八識住于一境界的作用。<#>{3}衆同分──第八識變現果報的作用。<#>{4}無想果──雖滅前六識，但七、八二識<#>仍未滅。<#>{5}無想定<#>{6}滅盡定──厭心種子的作用。<#>{7}名<#>{8}句<#>{9}文──聲音上的差別。<#>{10}生<#>{11}住<#>{12}老<#>{13}無常──有情生滅變化的四相。<#>{14}異生性──凡夫具有煩惱種子。<#>{15}流轉──因果相續而不斷。<#>{16}定異──因果有種種的差別。<#>{17}相應──因果關係一定而不相離。<#>{18}勢速──有爲變易迅速。<#>{19}次第──生滅有一定順序。<#>{20}方──四方上下，即空間分位。<#>{21}時──三世相續，即時間分位。<#>{22}數──數量分位。<#>{23}和合性──衆緣和合，不相乖背。<#>{24}不和合性──諸法各有分際，不致混亂<#>，即分離性。<#>(5)無爲法︰爲不生不滅的永遠存在，爲離因緣造作的法。在小乘立別體，大乘則從一真如所顯之理，附以六種名稱，即︰<#>①虛空無爲──是離本來諸障礙之位所顯的真如。<#>②擇滅無爲──是由智慧力斷煩惱之位所顯的真如。<#>③非擇滅無爲──是不依擇力，緣缺不生之位所顯的真如。<#>④不動無爲──是在第四禪天，滅除一切苦、樂受之位所顯的真如。<#>⑤想受滅無爲──是在非想天，滅除想、受心所之位所顯的真如。<#>⑥真如無爲──真如爲真實如常的實性，是離我、法二執所顯的理體，故名真如無爲。<#>以上，前五是從緣得名，爲假立；第六是當體受稱，爲實法。但是，真如的實體非言說所能及，稱爲離言真如；而上說的六種無爲，只能名爲依言真如。<#>總而言之，區分萬法有主觀的與客觀的二種，或大分爲有爲、無爲、有漏、無漏等。此等分類，或由于聽法者的根機不同，或由于觀察的角度不同，故生蘊、處、界三科，以及五位七十五法，或五位百法的差別。但是，所分類的法，都是指宇宙萬象。故約略約廣，只是方法上的相異，而其所分析的宇宙萬法是相通的。茲以有爲無爲和五蘊、七十五法及百法相對照，表列如下︰<#>      （五蘊）（小乘七十五法）    （大乘百法）<#>      色蘊──十一種色法─────十一種色法<#>      受蘊──受心所───────受心所<#>有爲  想蘊──想心所───────想心所<#>            ┌餘四十四種心所及  ┌餘四十四種心所及<#>      行蘊─┤                ─┤<#>            └十四種不相應法    └二十四種不相應法<#>      識蘊──一種心法──────八種心王<#>無爲─────三種無爲法─────六種無爲法<#>［參考資料］　《大乘百法明門論解》；《大乘百法明門論疏》；《觀心覺夢鈔》卷上；《維摩經疏庵羅記》卷十八；《法相宗初心略要》卷上；方立天〈佛教哲學〉；林傳芳《佛學概論》；黃懺華《佛教各宗大意》；宇井伯壽《佛教泛論》；水野弘元《佛教要語的基礎知識》。<#>


meanings:
（梵 śata-puṇya-vicitrita ，藏 bsod nams-brgyas brgyan）指如來三十二相一一皆以百福莊嚴。又名百思莊嚴，或百福德莊嚴。《法華經》卷三〈化城喻品〉雲（大正9·23a）︰‘世雄無等倫，百福自莊嚴，得無上智慧。’《金光明經》卷四〈贊佛品〉雲（大正16·357a）︰‘百福相好，莊嚴其身。’所謂‘百福’即百思，蓋菩薩修相業時，每一業先起五十思修治身器，後起五十思使其圓滿。由足下的千輻輪相至頂上的肉髻相，一一皆然，故名百福莊嚴。<#>關于‘五十思’，依《大毗婆沙論》卷一七七所述，有四說。第一說認爲十業道皆有五思，依離殺業道而言，是(一)離殺思、(二)勸導思、(三)贊美思、(四)隨喜思、(五)回向思，如是，十業道有五十思。第二說認爲十業道各有下、中、上、上勝、上極五品，如是形成五十思。第三說認爲十業道各有五思，(一)加行淨、(二)根本淨、(三)後起淨、(四)非尋所害、(五)念攝受，如是形成五十思。第四說認爲緣佛的一相起五十刹那未曾習思，相續而轉。如是每一相積百福，終成三十二相。<#>至于一福的量，《俱舍論》卷十八雲（大正29·95a）︰‘一一妙相百福莊嚴，何等名爲一一福量。有說︰唯除近佛菩薩所余一切有情所修富樂果業，名一福量。有說︰世界將欲成時，一切有情感大千土業增上力爲一福量。有說︰此量唯佛乃知。’此外，《大毗婆沙論》卷一七七、《大智度論》卷四、《順正理論》卷四十四也提出多種說法。由此可知其修業的大小。<#>而修此相業的時劫是在三僧祇修行終了後的百大劫時。《大智度論》卷四雲（大正25·87b）︰‘極遲百劫，極疾九十一劫。釋迦牟尼菩薩九十一大劫行辦三十二相。’幷且說明修治的情形，其文雲（大正25·87a）︰<#>‘若過三阿僧祇劫，是時菩薩種三十二相業因緣。問曰︰三十二相業何處可種？答曰︰欲界中，非色無色界，于欲界五道在人道中種；于四天下閻浮提中種，于男子身種，非女人；佛出世時種，佛不出世不得種；緣佛身種，緣餘不得種。問曰︰是三十二相業因緣，于身業口業意業何業種？答曰︰意業種非身口業。（中略）問曰︰何相初種？答曰︰有人言，足安立相先種。何以故？先安立然後能種餘相。有人言，紺青眼相初種，得此眼相大慈觀衆生。此兩語雖有是語不必爾也。若相因緣和合時便是初種，何必安立足爲初？問曰︰一思種，爲多思種。答曰︰三十二思種三十二相，一一思種一一相，一一相百福德莊嚴。’<#>［參考資料］　《瑜伽師地論》卷五十三；《法苑珠林》卷九；《對俱舍鈔》卷七；《法華經》卷一、卷六；舊譯《華嚴經》卷十七、卷四十；《大般涅槃經義記》卷七；《觀音玄義》卷下；《法華義疏》卷八；《華嚴經探玄記》卷八。<#>


meanings:
Trắng toát, trắng xóa, trắng phau.【皚皚】 ngai ngai [ái'ái] Trắng xóa: 白雪皚皚 Tuyết trắng xóa.


meanings:
① Hạo hạo 皜皜 trắng tinh, cũng đọc là chữ cảo.


meanings:
① Sáng sủa, sáng; ② 【皞皞】hạo hạo [hàohào] (văn) Rộng rãi, lồng lộng.


meanings:
① Hạo hạo 皡皡 rộng rãi, nghênh ngang, lồng lộng. Tả cái dáng người rộng rãi tự đắc. Cũng như chữ hạo 皞.


meanings:
(văn) ① Màu trắng, bạc. 【皤皤】bà bà [pópó] (Đầu tóc) bạc phơ; ② Bụng bè bè, bụng phì, bụng to.


meanings:
6450梵語 bali 之音譯。意譯作施食、祭祀、祭食。於密教中，為「施與一切食法印」之印契名。結此印契時，口誦「唵 毘梨 俱 知　俱 知訶」之大心咒。結印之法，據陀羅尼集經卷五載（大一八‧八三○中）：「以二手仰舒八指，小指至腕側相搏，各屈二大指頭，於掌中心著，是一法印，印中盛著諸飲食已，將布施與護法神等一切眾生，一切得者皆生歡喜。以前五印皆共同誦前大心咒，種種有驗。」


meanings:
【的皪】đích lịch [dìlì] (văn) Sáng, sáng sủa.


meanings:
① Sạch, trắng. ||② Tước nhiên 皭然 sạch làu làu.


meanings:
(văn) ① Trắng; ② Sạch: 皭皭 (hay 皭然) Sạch làu.


meanings:
① Da. ||② Da giống thú còn có lông gọi là bì 皮, không có lông gọi là cách 革. ||③ Bề ngoài, như bì tướng 皮相 chỉ có bề ngoài. ||④ Cái đích tập bắn.


meanings:
① Da, bì, vỏ, giấy (vải) bọc ngoài, bìa, màng: 牛皮 Da bò; 皮膠 Bì giao; 樹皮 Vỏ cây, 包袱皮 Vải bọc quần áo; 書皮 Bìa sách; 板皮 Bìa gỗ; 豆皮 Màng đậu; 皮祅 Áo da; ② Ỉu, ỉu xì, ỉu xìu: 花生有點皮 Lạc hơi ỉu ỉu; 餅乾皮軟了，吃起來不香 Bánh ỉu xì, ăn không ngon; ③ Nghịch, nghịch ngợm, nhờn: 這個孩子眞皮 Thằng bé này nghịch (nhờn) lắm; ④ Chai, trơ tráo: 把他罵皮了 Nó bị mắng nhiều chai đi; 沒臉沒皮，不知羞恥 Trơ tráo không biết hổ thẹn; ⑤ (văn) Bề ngoài: 皮相 Chỉ có tướng bề ngoài; ⑥ (văn) Cái đích tập bắn.


meanings:
Có tâm huyết, có khí phách. Mật Am ngữ lục ghi: »若 是 大 丈 夫 漢、 皮 下 有 血、 終 不 喫 別 人 殘 羹 餿 飯、 直 下 自 家 竪 起 脊 梁。 如 銀 山 鐵 壁、 於 一 切 善 惡 逆 順 境 界 中、 搖 撼 不 動。 – Nếu là bậc đại trượng phu có khí phách không bao giờ ăn cơm thừa canh cặn của người khác, ngay đó tự mình phấn chấn tinh thần, lập định chí hướng giống như núi bạc vách sắt, ở trong tất cả cảnh giới thiện ác, thuận nghịch không hề lay động«.


meanings:
Không có tâm huyết, không có khí phách. Tông Môn Võ Khố ghi: »誣 誷 先 聖、聾 瞽 後 昆、 眼 裏 無 筋、皮 下 無 血 之 流、隨 例 顛 倒、恬 然 不 覺、眞 可 怜 憫。 – Bọn người gièm pha tiên thánh, làm mù điếc con cháu, không năng nổ, không có khí phách, thuận theo thói quen điên đảo, thờ ơ chẳng tỉnh, thật đáng thương xót!«.


meanings:
Còn gọi: Bì khả lậu tử thiền, Thiền pháp tự tại. Bì xác lậu tử đồng nghĩa với Bì đại (túi da), dụ cho sự không vỡ, cứng chắc. Xác là vỏ trứng, dụ cho thân xác con người. Lậu là tiết ra phân, nước tiểu. Tắc 98, Bích Nham lục (Đại 48, 222 thượng) ghi: »若 要 活 潑 潑 地、 但 參 皮 殼 漏 子 禪、 直 向 高 山 上 撲 將 下 來、亦 不 破、 亦 不 壞。 – Nếu muốn được hoạt bát, chỉ tham Bì xác lậu tử thiền, leo thẳng lên núi cao té xuống, cũng không bể, cũng không hư«.


meanings:
Tức là chỉ cái thân thịt. Thân thể này như cái túi da, chứa đựng tất cả thịt xương, ngũ tạng v.v… nên còn gọi là Xú bì đại (túi da thối), Xú bì nang (đãy da hôi). Tắc 18, Thung Dung lục (Đại 48, 238 trung) ghi: »僧 問 趙 州： 狗 子 還 有 佛 性 也 無？ 州 云： 有。 既 有 爲 甚 麼 却 撞 入 這 箇 皮 袋？ – Tăng hỏi Triệu Châu: Con chó có Phật tính không? Châu đáp: Có. Tăng hỏi: Đã có, tại sao còn chui vô cái túi da?«.


meanings:
① Phỏng da, chân tay hốt nhiên màng lên từng nốt đầy những nước gọi là pháo.


meanings:
① Da nứt nẻ. Ðỗ Phủ 杜甫: Trung nguyên vô thư quy bất đắc, Thủ cước đống thuân bì nhục tử 中原無書歸不得，手腳凍皴皮肉死 không được thư báo tin nơi Trung nguyên, tay chân lạnh nứt nẻ, da thịt chết. ||② Vẽ hệt như đá núi lồi lõm gọi là thuân.


meanings:
① (Da) nứt, nẻ: 手皴了 Tay nẻ rồi; ② Ghét, hờm: 一脖子皴 Cổ toàn là ghét; ③ Vẽ hệt như đá núi lồi lõm (một lối vẽ tranh Trung Quốc).


meanings:
Da dẻ thô ráp, sần sùi. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »多 年 松 樹 饒 皴 皵。 心 間 自 有 一 條明。Cây tùng lâu năm dù da dẻ sần sùi, nhưng trong ruột tự có một đường trong sạch«.


meanings:
Chân tay bị rét nứt nẻ ra. 【皸裂】quân liệt [junliè] (văn) Nẻ da.


meanings:
① Mặt nhăn, nhăn nhó. Vật gì có nếp nhăn cũng gọi là trứu. ||② Cau, như trứu mi 皺眉 cau mày.


meanings:
① Nhăn nhó, nhàu: 衣服皺了 Quần áo bị nhàu; ② Chau, cau, nhăn, nheo: 皺眉頭 Chau (cau, nhăn, nheo) mày.


meanings:
① Cái trống. Tục dùng như chữ cổ 鼓.


meanings:
(văn) ① Da; ② Lớp màng mỏng trên da thịt; ③ Da mềm mại (không căng).


meanings:
① Ðồ, các đồ bát đĩa đều gọi là mãnh. ||② Các đồ dùng để đựng đồ vật gì.


meanings:
(Gọi chung các) đồ dùng để đựng, bát đĩa. 【器皿】 khí mãnh [qìmên] Đồ đựng (như bát, đĩa, liễn...): 家用器皿 Đồ đựng trong nhà.


meanings:
3453梵名 Ullambana 之音譯。爲漢語系佛教地區，根據盂蘭盆經而於每年農曆七月十五日舉行超度歷代宗親之儀式。又作烏藍婆拏。意譯作倒懸。又稱盂蘭盆會、盆會。乃梵語 avalambana（倒懸）之轉訛語，比喻亡者之苦，有如倒懸，痛苦之極。玄應音義卷十三、翻譯名義集卷九、釋氏要覽卷下，及盂蘭盆經略疏等均謂，「盂蘭盆」一詞，原爲音譯之訛，蓋「盆」係梵語 bana 之音，而非如法苑珠林卷六十二所引大盆淨土經之言，謂「俱以七寶盆鉢施與佛及僧」之「盆鉢」，然歷代誤援其義者則不乏其例。初於唐代慧淨之盂蘭盆經贊述中，即謂置珍饈美味於盆中，以奉佛施僧而救倒懸之苦；宗密之盂蘭盆經疏卷下則謂「盂蘭」即倒懸之義，「盆」則爲救護之器，故以盂蘭盆釋爲「救倒懸、解痛苦」之義；此一說法，後世多採之。又據宋代遇榮之盂蘭盆經疏孝衡鈔卷上載，盂蘭盆經之經題，意譯爲覺者說救倒懸器經，盆字爲訛略語，舊譯盆佐那，新譯門佐羅、門佐曩，即救器。蓋「門佐曩」爲梵語 muñcana 之音譯，乃巴利語 muccana 及梵語 mocana 之轉訛語，然「門佐曩」有「救護」之意而無「器皿」之意，故遇榮之說亦有訛誤。　盂蘭盆之起源極早，印度兩大史詩之一的摩訶婆羅多（梵 Mahābhārata）第一大章之第十三章、第十四章，及第四十五章至第四十八章等之中，皆有關於盂蘭盆之敘述。又摩奴法典第九章、摩訶婆羅多第一大章之第七十四章等，其中皆有梵語 putra（子息）語源之說明，謂男兒必須拯救（梵 trayate）墮於地獄（pun）之父之義。因印度古來即相信無子嗣者於死後必墮入惡處，故婆羅門於二十歲修業圓滿後，遂歸家娶妻生子，以祭祀祖先之靈。　據盂蘭盆經所載，佛弟子目連以天眼通見其母墮在餓鬼道，皮骨相連，日夜苦悶相續；目連見已，以鉢盛飯，往餉其母，然其母以惡業受報之故，飯食皆變爲火炎。目連爲拯救其母脫離此苦，乃向佛陀請示解救之法。佛陀遂指示目連於七月十五日僧自恣日（印度雨季期間，僧眾結夏安居三個月，此日乃安居結束之日），以百味飲食置於盂蘭盆中以供養三寶，能蒙無量功德，得救七世父母。盂蘭盆經（大一六‧七七九下）：「是佛弟子修孝順者，應念念中常憶父母供養，乃至七世父母，年年七月十五日常以孝順慈憶所生父母，乃至七世父母，爲作盂蘭盆，施佛及僧，以報父母長養慈愛之恩。」另據大盆淨土經載，瓶沙王、須達居士、末利夫人等依目連之法，造五百金盆供養佛及眾僧，以滅除七世父母之罪業。　我國最早行盂蘭盆會者傳爲梁武帝，據佛祖統紀卷三十七載，大同四年（538） 武帝曾至同泰寺設盂蘭盆齋。又釋氏六帖卷四十五載，梁武帝每逢七月十五日，即以盆普施諸寺。其後蔚成風氣，歷代帝王臣民多行此會，以報父母、祖先恩德。據法苑珠林卷六十二祭祠篇、佛祖統紀卷五十一等載，唐代諸帝如代宗、德宗等皆極重視盂蘭盆供。另據大宋僧史略卷中內道場條載，代宗將過去施盆於寺之儀式改設於宮內，供奉更莊嚴之器物。至於民間行盂蘭盆會之盛況，如日僧圓仁之入唐求法巡禮行記卷四會昌四年（844）條所載，長安諸寺在七月十五日供養，作花蠟、花餅、假花等爭奇鬥艷，並於佛殿前鋪設供養，全城士庶巡寺隨喜，競修功德。又據盂蘭盆經疏序載，僧眾亦循例於是日各出己財，造盆供養三寶。　宋代盂蘭盆之風習依舊，然盆供之富麗莊嚴與供養佛僧之情形漸減，而形成薦亡之行事。據東京夢華錄卷八中元節條載，是日焚燒冥錢，衣服，並上演目連救母雜劇等。高承於事物紀原一書中，指責當時之盆會已失供養佛僧之意。又據南宋吳自牧之夢梁錄卷四載，僧寺於七月十五日設盂蘭盆會，集施主之財米等而爲之行薦亡儀式。因知其後盂蘭盆會已成爲寺院中每年重要行事之一。據勅修百丈清規卷七節臘章月分須知條及幻住庵清規載，盆會之內容僅限於諷經施食而已。明代袾宏於正訛集中，指出世人以該日施食鬼神爲盂蘭盆會之非。清代儀潤欲綜合諸說，乃謂宜於白日奉蘭盆以供養三寶，而於夜間普度鬼神。然諸寺院遵行者不多，而民間一般仍多以薦亡度鬼爲主。此外，在盂蘭盆會中所設之齋食供養，稱盂蘭盆齋；供佛僧之百味飲食、百種器具，稱盂蘭盆供；後世多以瓜、果、麵、餅、茶、飯等，供養餓鬼。　日本則於推古天皇十四年（606）起，諸寺於四月八日及七月十五日有設齋之行事。齊明天皇三年（657），始設盂蘭盆會，因與祖先崇拜之民俗相融，故其後即盛行於朝野，至今不輟。因供奉亡靈，故亦稱魂祭、靈祭、精靈祭、精靈會。又行盆會爲除亡者之苦患，而淨土真宗亦以之爲追善、追福之修法，乃稱歡喜會。　現今於七月十五日，僧院循例舉行盂蘭盆會，在諷經施食之外，並有供僧大會，近年臺灣佛教界更醞釀訂定該日爲僧寶節。此日亦爲民間所謂之中元節，於民間之信仰，盛傳此日地獄門大開、釋放餓鬼之說，故民間多於此日屠殺牲畜，備辦飲食，宴請諸餓鬼，亦請道士誦經超度，稱爲中元普度；蓋世人多以爲於此日備辦諸妙好食品宴請餓鬼，可消災免難，保佑平安順利。然以佛教戒殺之立場觀之，如此作法非但不能獲益，反造貪瞋殺業，故其意義、果報實與佛教之盂蘭盆迥異。〔慧琳音義卷三十四、釋氏通鑑卷九、盂蘭盆經折中疏（靈耀）、百丈清規證義記卷八（儀潤）、老學庵筆記卷七（陸游）、元亨釋書卷二十、卷二十二〕


meanings:
① Cái đồ không (bỏ không chưa đựng gì). ||② Cái chén nhỏ.


meanings:
① Cốc nhỏ, chén: 酒盅 Cốc rượu; 茶盅 Chén (cốc) uống nước; 斟一盅酒 Rót một cốc rượu; ② (văn) Đồ đựng để không (chưa đựng gì).


meanings:
① Cái bồn, cái chậu sành. Trang Tử cổ bồn ca 莊子鼓盆歌 Trang Tử đánh vào cái bồn mà hát.


meanings:
(Cái) chậu (sành), bồn: 澡盆 Chậu tắm; 花盆 Chậu hoa; 瓦盆 Chậu sành.


meanings:
① Cái đồ đựng đầy. ||② Ðầy đủ, đã đủ số rồi mà lại còn thừa gọi là doanh dư 盈餘. ||③ Doanh doanh 盈盈 nhởn nhơ, tả cái dáng con gái yêu kiều. ||④ Nông trờ, nước nông mà trong gọi là doanh doanh 盈盈.


meanings:
① (văn) Đồ đựng đầy; ② Đầy tràn, tràn trề, ràn rụa: 穀盈倉 Thóc đầy kho; 熱淚盈眶 Nước mắt ràn rụa; ③ Dôi ra, thừa, doanh (thu); ④【盈盈】doanh doanh [yíngyíng] (văn) a. Dáng vẻ yêu kiều, thướt tha (của phụ nữ); b. (Nước) nông và trong, nông sờ.


meanings:
① Thêm lên, phàm cái gì có tiến bộ hơn đều gọi là ích. ||② Châu Ích (tên đất). ||③ Giàu có. ||④ Lợi ích. ||⑤ Giúp. ||⑥ Càng, như như thuỷ ích thâm 如水益深 (Mạnh Tử 孟子) như nước càng sâu.


meanings:
① Tăng, thêm, tăng thêm: 延年益壽 Thêm tuổi thọ; 爲學日益，爲道日損 Theo con đường học thì ngày một tăng thêm, theo con đường đạo thì ngày một giảm bớt đi (Lão tử); ② Ích, lợi ích: 利益 Lợi ích, bổ ích; 益進 Bổ ích thêm; ③ (văn) Giàu có; ④ (văn) Giúp; ⑤ Càng: 老當益壯 Già nên càng thêm mạnh (Vương Bột: Đằng vương các tự); 士氣以之益增 Sĩ khí nhờ đó càng thêm tăng (Bình Ngô đại cáo); ⑥ [Yì] Tên đất; ⑦ [Yì] (Họ) Ích.


meanings:
① Sao? Sao chẳng? như Hạp các ngôn nhĩ chí? 盍各言爾志 (Luận Ngữ 論語) sao chẳng nói ý chí của các anh (cho ta nghe)? ||② Hợp. Dịch Kinh 易經, quẻ Dự 豫: Vật nghi, bằng hạp trâm 勿疑，朋盍簪 đừng nghi ngờ, các bạn thanh khí sẽ lại giúp. ||③ Cánh cửa.


meanings:
(văn) ① Sao chẳng (hợp âm của 何  不): 盍往視之？ Sao chẳng đến mà xem?; 盍各言爾志？ Mỗi người sao không nói lên chí mình? (Luận ngữ); 盍刊諸經印以示後學？ Sao chẳng san các kinh in ra để truyền dạy cho người đời sau? (Trần Thái Tông: Thiền tông chỉ nam tự); ② Hợp lại; ③ Cánh cửa.


meanings:
① Cái chậu sành. ||② Áng nhiên 盎然 cái vẻ đầy đặn tốt đẹp nở nang, tuý diện áng bối 粹面盎背 mặt chín vai nở.


meanings:
① Cái chậu; ② Chứa chan, dạt dào, tràn ngập, đầy đặn nở nang: 喜氣盎然 Dạt dào niềm vui; 粹面盎背 Mặt chín vai nở.


meanings:
① Cái bạt. ||② Cái mũ trụ, đội lên đầu để che tên đạn.


meanings:
① Mũ trụ (bằng sắt hoặc bằng đồng để che tên đạn): 鋼盔 Mũ sắt; ② Mũ không vành; ③ (văn) Chậu, hũ.


meanings:
① Thịnh, đầy đủ đông đúc, chỉ thấy thêm không thấy kém đều gọi là thịnh. ||② Một âm là thình. Ðựng, đựng xôi vào bát để cúng tế gọi là tư thình 粢盛. Vì thế nên xôi gọi là tư thình. ||③ Cái đồ đựng đồ. ||④ Chịu, nhận. ||⑤ Chỉnh đốn.


meanings:
① Đựng: 盛飯 Đựng cơm; ② Chứa, chứa đựng: 這個禮堂能盛一千人 Lễ đường này có thể chứa một ngàn người; ③ (văn) Đồ đựng; ④ (văn) Chịu, nhận; ⑤ (văn) Chỉnh đốn. Xem 盛 [shèng].


meanings:
① Thịnh vượng, đông đầy, nhiều, tươi tốt, phồn vinh: 繁榮昌盛 Phồn vinh thịnh vượng; 梅花盛開 Hoa mai nở rộ; ② Đẹp đẽ, phong phú: 舉行盛宴歡迎 Mở tiệc long trọng tiếp đãi; ③ Trọng thể, rầm rộ: 參加盛會 Đến dự cuộc họp trọng thể; 盛況空前 Tình hình sôi nổi rầm rộ chưa từng có; ④ Nồng nàn: 盛意 Thịnh tình; ⑤ [Shèng] (Họ) Thịnh. Xem 盛 [chéng].


meanings:
① Kẻ trộm, kẻ cắp. Ngày xưa gọi kẻ cướp kẻ trộm là đạo cả, bây giờ thì gọi kẻ cướp là đạo 盜, kẻ trộm là tặc 賊. ||② Ăn trộm ăn cắp, cái gì không phải của mình mà mình lấy đều gọi là đạo cả. ||③ Tự thủ lợi ngầm.


meanings:
① Ăn cắp, ăn trộm: 掩耳盜鈴 Bịt tai ăn cắp chuông; ② Tự thủ lợi ngầm, trộm ngầm; ③ Kẻ trộm, kẻ cắp, kẻ cướp, giặc: 海盜 Cướp biển, giặc biển.


meanings:
the intention to steal; consciousness of stealing


meanings:
① Chén nhỏ, li, chung: 酒盞 Li rượu, chung rượu; 茶盞 Chén chè; ② (loại) Cái, ngọn (đèn), chén, li, chung: 一盞燈 Một cái đèn; 一盞電燈 Một ngọn đèn điện; 半夜三杯酒，平明數盞茶 Nửa đêm ba chén rượu, sáng sớm mấy chung trà.


meanings:
① Thề, giết các muông sinh đem lễ thần rồi cùng uống máu mà thề với nhau gọi là đồng minh 同盟. ||② Ở xứ Mông Cổ họp vài ba bộ lạc lại làm một đoàn thể gọi là minh.


meanings:
① Đồng minh, liên minh: 工農聯盟 Công nông liên minh; 同盟條約 Hiệp ước đồng minh; ② Kết nghĩa (anh em); ③ Đơn vị hành chính của khu tự trị Nội Mông, Trung Quốc (tương đương với huyện). Xem 盟 [míng].


meanings:
① Hết, không còn gì nữa. Như tận tâm 盡心 hết lòng, tận lực 盡力 hết sức, v.v. ||② Ðều hết, như tận tại ư thử 盡在於此 đều ở đấy hết. ||③ Lịch cũ gọi tháng đủ 30 ngày là đại tận 大盡, 29 ngày là tiểu tận 小盡. ||④ Một âm là tẫn. Mặc dùng, vi khiến.


meanings:
① Hết, tận: 取之不盡 Lấy không hết; 無盡 Vô tận; 想盡辦法 Nghĩ hết mọi cách; ② Hết sức, vô cùng: 盡善盡美 Hết sức tốt đẹp. 【盡力】tận lực [jìnlì] Tận lực, hết sức: 盡力幫助大家 Hết sức giúp đỡ mọi người; ③ Dốc hết, hết, tận: 盡全力 Dốc hết toàn lực; 盡心 Tận tâm, hết lòng; ④ Làm tròn, tận: 盡自己的義務 Làm tròn nghĩa vụ của mình; 盡忠 Tận trung; ⑤ Đều, toàn, hoàn toàn, hết, tất cả, hết thảy, suốt, mọi, đủ mọi: 園中樹種甚多，無法一一盡舉 Trong vườn trồng rất nhiều cây, không thể kể hết ra được; 他那間小屋子裡盡是書 Trong gian nhà nhỏ của anh ấy toàn là sách; 這盡是外國貨 Đây toàn là hàng ngoại; 吃盡了苦頭 Nếm đủ mùi cay đắng; 盡人皆知 Mọi người đều biết; 妨功害能之臣，盡爲萬戶侯 Bọn bề tôi ngăn cản công việc và làm hại những người có tài, hết thảy đều được làm vạn hộ hầu (Lí Lăng); 盡十二月，郡中毌聲 Suốt tháng mười hai, trong quận không có một tiếng động (Hán thư). 【盡皆】tận giai [jìnjie] (văn) Tất cả đều, thảy đều, hết cả: 妓女三百人，盡皆國色 Kĩ nữ ba trăm người, tất cả đều hạng quốc sắc (Lạc Dương già lam kí); 平原高阜，盡皆滅之 Đất bằng và gò cao, đều làm ngập hết cả (Lã thị Xuân thu); 【盡是】tận thị [jìnshì] Toàn bộ là, đều là: 盡是新產品 Toàn là sản phẩm mới; 關山難越，誰悲失路之人，萍水相逢，盡是他鄉之客 Quan san khó vượt, ai thương cho kẻ lạc đường; bèo nước gặp nhau, thảy đều là người đất khách (Vương Bột: Đằng vương các tự); ⑥【大盡】đại tận [dàjìn] Tháng đủ 30 ngày; 【小盡】 tiểu tận [xiăo jìn] Tháng thiếu (chỉ có 29 ngày). Xem 儘 [jên].


meanings:
Giá thích hợp, đúng giá. Tiết Tín Tương Tông Hiển Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »中 邑 大 似 箇 金 師、 仰 山 將 一 塊 金 來、 使 金 師 酬 價、 金 師 亦 盡 價 相 酬。 臨 成 交 易、 賣 金 底 更 與 貼 秤。 金 師 雖 然 闇 喜、 心 中 未 免 偷 疑。 何 故？ 若 非 細 作、 定 是 賊 贓。 – Trung Ấp giống như một ông thợ kim hoàn, Ngưỡng Sơn đem một thỏi vàng đến nhờ Ngài cho biết giá tiền, Ngài cũng cho giá thích hợp. Đến lúc trở thành việc buôn bán, vàng bán ra lại vừa đúng với cân lượng. Thợ kim hoàn mặc dù mừng thầm nhưng trong lòng chưa khỏi hồ nghi. Vì sao? Vì nếu không xem xét kĩ lưỡng, chắc chắn vàng kia là của ăn trộm«.


meanings:
Câu cố hết sức nói mà chẳng được, nghĩa là lời nói không sao diễn tả được, chỉ cho thiền pháp siêu việt ngôn cú nghĩa lý. Tiết Phù Bôi Hoà thượng trong NĐHN q. 3 ghi: »凌 行 婆 來 禮 拜、 師 與 坐 喫 茶。 婆 乃 問： 盡 力 道 不 得 底 句 分 付 阿 誰？師 曰： 浮 盃 無 剩 語。 – Lăng Hành Bà đến lễ bái, sư mời cùng ngồi uống trà. Bà liền hỏi: Câu cố hết sức nói mà chẳng được, giao phó cho ai? Sư đáp: Phù Bôi không có thặng ngữ«.


meanings:
Hiện nay thấu suốt, hiện nay triệt ngộ, tức hiện nay ngộ suốt thiền pháp. Nhà thiền nhấn mạnh, thiền pháp chính ở trước mắt, chẳng cần tìm cầu ở nơi nào lúc nào khác. Thuật ngữ này thể hiện được tinh thần hiện thực của Thiền tông. Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »所 以 先 聖 教 人、 秖 要 盡 卻 今 時。 能 盡 今 時、 更 有 何 事。 – Cho nên Phật Tổ dạy người, chỉ cần hiện nay ngộ suốt thiền pháp. Ngộ được thiền pháp thì đâu còn việc gì?«.


vietnamese:
tận đại địa nhân nhất khẩu thôn tận <pqđtđ>


vietnamese:
tận đại địa nhân nhất khẩu thôn tận <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Tận đại địa nhân vong phong kết thiệt. Há miệng nuốt hết mọi người. Chỉ cho thiền sư hoặc thiền sinh có kiến thức, năng lực, cảnh địa triệt ngộ hơn người. Những thiền giả ưu tú này, mọi hành vi của họ, hạng tầm thường đều không thể so sánh được, giống như mọi người trong trời đất đều bị nuốt mất trong sự cười nói, nín lặng của người ấy. Tắc 49, Bích Nham Lục (Đại 48, 185 thượng) ghi: »千 尺 鯨 噴 洪 浪 飛 （轉 過 那 邊 去、 不 妨 奇 特、 盡 大 地 人 一 口 吞 盡）。 – Cá kình ngàn thước phun sóng to (Khi ngộ rồi thì thật là kì đặc, như há miệng nuốt hết mọi người)«.


meanings:
Bấy giờ, hồi đó. Tiết Bảo Ninh Nhân Dũng Thiền sư trong KTTQTĐL q. 28 ghi: »軟 纏 藏 鋒 入 陣 來，盡 時 擒 下 眼 瞠 開，死 生 一 决 英 雄 士，文 武 雙 打 將 相 才。– Mang đòn hiểm ác vào trận ngay, bấy giờ bắt được kinh ngạc thay! Anh hùng nhất quyết phen sinh tử, văn võ song toàn tướng ngang tài«.


meanings:
（梵 kṣaya-jñāna，巴 khaya-ñāṇa，藏 zad-pa śes-pa）指煩惱之染污全部除盡而得之智慧。即由于完全證知四諦之理而得之智慧。亦即于無學位遍知我已知苦、斷集、證滅、修道，而與漏盡之證得俱生的無漏智。爲二智之一、十智之一。《集異門足論》卷三雲（大正26·376a）︰<#>‘盡智云何？答︰謂如實知我已知苦，我已斷集，我已證滅，我已修道。此所從生智、見、明、覺、解、慧、光、觀，是名盡智。（中略）複次若如實知已盡欲漏、有漏、無明漏，是名盡智。（中略）複次若如實知已盡一切結縛、隨眠、隨煩惱、纏，是名盡智。’<#>此中，智、見、明、覺等，皆系慧之異名。《俱舍論光記》卷二十六亦雲（大正41·386a）︰‘智謂决斷，或謂重知。見謂推求，或謂現照。明謂照明，覺謂覺悟，解謂達解，慧謂簡擇，光謂慧光，觀謂觀察。智等八種幷慧異名。’<#>然就無漏智是否能知解‘我已知苦’等事，則有異說，《俱舍論》卷二十六雲（大正29·135a）︰<#>‘如何無漏智？可作如是知。迦濕彌羅諸論師說，從二智出後得智中，作如是知，故無有失。此後得二智別故，表前觀中二智差別。有說，無漏智亦作如是知。’<#>《順正理論》卷七十三雲（大正29·738a）︰<#>‘由本意樂二智轉時，力能引起如是解智。非于無漏二智轉時，作如是解無分別故。謂出二智後得智中，方作如是二類分別。此二分別二智後生，是盡無生力所引故。此二俗智是彼士用果，故舉二果表二智差別。’<#>關于此智與無生智之差別，《大毗婆沙論》卷一０二舉出多種說法。其文雲（大正27·527c）︰<#>‘且名即差別，謂此名盡智，此名無生智。複次因是盡智，果是無生智。複次已作是盡智，因長養是無生智。複次未得而得，或已得而得是盡智，惟未得而得是無生智。複次或解脫道或勝進道攝是盡智，惟勝盡道攝是無生智。複次依之建立五阿羅漢是盡智，依之建立一阿羅漢是無生智。複次通利鈍根者得是盡智，唯利根者得是無生智。’<#>［參考資料］　《品類足論》卷一；《發智論》卷七；《大毗婆沙論》卷二十九；《阿毗曇心論》卷二、卷三；《雜阿毗曇心論》卷六；《順正理論》卷七十四；《阿毗達磨藏顯宗論》卷三十五；《法界次第初門》卷中。<#>


meanings:
瑜伽三十四卷二十四頁云：從此金剛喻三摩地無間，永害一切煩惱品粗重種子。其心於彼究竟解脫，證得畢竟種姓清淨。於諸煩惱究竟盡中，發起盡智。由因盡故；當來苦果、畢竟不生。卽於此中、起無生智。二解 顯揚二卷十六頁云：九、盡智。謂苦已知，集已斷，滅已證，道已修；或緣盡境，或復為盡，若知若見。餘如前說。三解 雜集論十卷十五頁云：盡智者：謂由因盡所得智，或緣盡為境。所以者何？由有盡故，而起此智；名為盡智。或緣盡為境故名盡智。此義意言：於此位中，由永斷集，令無有餘，所得智名盡智。或緣因盡為境，故名盡智。四解 俱舍論二十四卷十一頁云：此定既能斷有頂地第九品惑，能引此惑盡得俱行盡智令起。金剛喻定，是斷惑中最後無間道。所生盡智、是斷惑中最後解脫道。由此解脫道、與諸漏盡得、最初俱生，故名盡智。五解 俱舍論二十六卷三頁云：云何盡智？謂無學位、若正自知我已知苦，我已斷集，我已證滅，我已修道；由此所有見智明覺解慧光觀、是名盡智。六解 大毗婆沙論一百二卷十頁云：問：何故名盡智？為緣盡故名為盡智？為煩惱盡身中起故名盡智耶？設爾；何失。若緣盡故名盡智者；盡智惟應緣滅聖諦；不應說此緣四聖諦。若煩惱盡身中起故名盡智者；則無生智、無學正見、亦應名盡智。彼亦煩惱盡身中起故。答：應作是說：惟煩惱盡身中起故名為盡智。問：若爾；無生智及無學正見、亦應名盡智？答：若煩惱盡身中初起、及遍有者；乃名盡智。無學正見、雖皆遍有；而非初起。無生智，非遍有。時解脫者、不成就故。亦非初起。必盡智後、方現前故。有作是說：此緣盡故名為盡智？問：此緣四諦，豈獨緣盡？答：以盡勝故；獨摽智名。謂四諦中，滅諦最勝。涅槃性故。是善常故。依之建立能緣智名，故名盡智。七解 集異門論三卷四頁云：盡智云何答：謂如實知我已知苦，我已斷集，我已證滅，我已修道。此所從生智、見、明、覺、解、慧、光、觀，是名盡智。又云：復次若如實知已盡欲漏有漏無明漏；是名盡智。又云：復次若如實知已盡一切結、縛、隨眠、隨煩惱、纏；是名盡智。八解 入阿毗達磨論下四頁云：有無漏智、作是思惟：苦、我已知，集、我已斷，滅、我已證，道、我已修，盡行相轉；名盡智。九解 品類足論一卷六頁云：盡智云何？謂自徧知我已知苦，我已斷集，我已證滅，我已修道；由此而起智見明覺解慧觀光；皆名盡智。


meanings:
① Soi xét, coi sóc. Như giam đốc 監督 người coi sóc công việc của kẻ dưới. ||② Nhà tù, như giam cấm 監禁, giam lao 監牢 đều là chỗ giam kẻ có tội cả. ||③ Một âm là giám. Coi. ||④ Tên sở công, như nhà quốc tử giám 國子監, khâm thiên giám 欽天監, v.v. ||⑤ Quan hoạn gọi là thái giám 太監. ||⑥ Học trò được vào học ở quốc tử giám gọi là giám sinh 監生.


meanings:
① Trông coi, giám thị, giám sát; ② Nhà giam, nhà tù; ③ Giam, bỏ tù. Xem 監 [jiàn].


meanings:
① Hoạn quan: 太監 Quan thái giám; ② (văn) Tên sở công: 國子監 Quốc tử giám; ③ [Jiàn] (Họ) Giám. Xem 監 [jian].


meanings:
Còn gọi: Giám viện, Viện chủ, Chủ thủ, Tự chủ. Chức vụ quản lí mọi mặt trong tự viện. Tiết Dương Kì Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »慈 明 自 南 源 徙 道 吾、 石 霜、 師 皆 佐 之、 總 院 事… 一 日、 明 遞 出、 雨 忽 作、 師 偵 之 小 徑、 既 見、 遂 扭 住 曰： 這 老 漢 今 日 須 與 我 説、 不 説 打 你 去！ 明 曰： 監 寺 知 是 般 事 便 休。 語 未 卒、 師 大 悟。 – Từ Minh từ Nam Nguyên dời đến Đạo Ngô, Thạch Sương, sư (Dương Kì) đều theo phụ giúp, coi sóc mọi mặt trong chùa… Một hôm, Từ Minh vừa ra khỏi chùa, trời chợt đổ mưa. Sư rình ông ta ở con đường tắt. Thấy Từ Minh đến, sư liền nắm chặt lại, nói: Ông già này, bữa nay phải nói cho tôi nghe, nếu không tôi sẽ đánh ông! Minh nói: Giám tự biết là việc này liền thôi. Minh chưa dứt lời, sư liền đại ngộ«.


meanings:
Chức vụ quản lí việc thu nhập mọi sở hữu của tự viện và các việc tạp như thuế ruộng, chức vụ này được lập ra vào đời Nguyên, dưới quyền của Trang chủ. Quyền hành của Giám thu tương đương với Tri khố. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1020 trung) ghi: »黃 龍 曰： 監 收 未 得 人。 晦 堂 遂 荐 感 副 寺。 黃 龍 曰： 感 尚 暴。 恐 爲 小 人 所 謀。 晦 堂 曰： 化 侍 者 稍 廉 謹。 黃 龍 謂 化 雖 廉 謹。 不 若 秀 藏 主 有 量 而 忠。 – Hoàng Long nói: Chưa tìm được người làm Giám thu. Hối Đường liền tiến cử Cảm Phó tự. Hoàng Long nói: Cảm còn thô bạo, sợ bị kẻ tiểu nhân mưu hại. Hối Đường nói: Hoá thị giả là người liêm cẩn. Hoàng Long bảo: Hoá tuy liêm cẩn nhưng lại không bằng Tú Tạng chủ, có độ lượng và trung thực«.


meanings:
① Cái mâm. ||② Cái chậu tắm rửa. ||③ Bàn hoàn 盤桓 quanh co, không tiến lên được. ||④ Bồi hồi, bè bạn lưu liên (留連) không rời nhau được cũng gọi là bàn hoàn 盤桓. Ðào Uyên Minh 陶淵明: Cảnh ế ế dĩ tương nhập, phủ cô tùng nhi bàn hoàn 景翳翳以將入，撫孤松而盤桓 cảnh mờ mờ sắp vào trong bóng đêm, vỗ cây tùng lẻ loi, lòng bồi hồi. ||⑤ Bàn toàn 盤旋 quay liệng, quay liệng vài vòng rồi chạy và bay bổng lên gọi là bàn toàn. ||⑥ Toàn cuộc, như thông bàn trù hoạch 通盤籌畫 toan tính suốt cả toàn cuộc. ||⑦ Ðiểm tra các của cải. ||⑧ Ðịnh giá hàng hoá. ||⑨ Tra xét nguyên do, như bàn cật 盤詰 xét hỏi, hỏi vặn. ||⑩ Vui, như bàn du vô độ 盤遊無度 (Thư Kinh 書經) vui chơi vô độ. ||⑪ Cùng một nghĩa với chữ bàn 磐: tảng đá lớn.


meanings:
① Đĩa (dĩa): 一 盤菜 Một đĩa thức ăn; 掃描盤 Đĩa phân hình; ② Bàn, mâm, khay: 棋盤 Bàn cờ; 算盤 Bàn tính (toán); 檳榔盤 Khay trầu; 鍵盤 Bàn phím; ③ Vòng tròn, cuộn tròn, lượn quanh: 把繩子盤起來 Cuộn dây thừng lại; 盤山公路 Đường ô tô vòng quanh núi; 盤龍 Rồng cuộn; ④ Soát, kiểm kê: 盤貨 Kiểm kê hàng hoá; ⑤ Xét hỏi, tra hỏi, tra xét: 盤問被牽連的人 Xét hỏi người bị can; ⑥ Đắp, xây: 盤爐灶 Xây bếp; ⑦ Khuân: 由倉庫往外盤東西 Khuân đồ đạc từ trong kho ra; ⑧ Tha: 螞蟻盤窩 Kiến tha tổ; ⑨ (cũ) Để lại, nhường lại, bán lại: 盤店 Bán lại cửa hiệu; ⑩ (cũ) Giá cả: 開盤兒 Giá đặt ra, đặt giá; 收 盤兒 Giá cuối cùng, tỉ giá lúc đóng cửa (ở thị trường chứng khoán); 平盤兒 Giá bình thường; ⑪ (loại) Ván, cuộc, cái, cỗ: 下了一盤棋 Đánh một ván cờ; 一盤機器 Một cỗ máy; ⑫ (văn) Vui: 盤遊無度 Vui chơi vô độ; ⑬ (văn) Tảng đá lớn (như 磐, bộ 石).


meanings:
a tree with the roots all twisted up and the knots all pushing into each other


meanings:
Tình ý ân cần sâu nặng. Mật Am ngữ lục ghi: »忽 接 四 明 信。來 書 意 盤 桓。天 童 虛 法 席。使 君 語 猶 端。迢 迢 遣 專 使。不 問 路 行 難。山 僧 臨 晚 景。不 敢 自 相 瞞。搥 鼓 樂 與 行。 四 眾 亦 欣 歡。– Xa xôi sai sứ giả, chẳng kể đường khó khăn. Sơn tăng tuổi đã già, chẳng dám tự dối huynh. Đánh trống vui vẻ đi. Bốn chúng cũng vui theo«.


meanings:
Nương tựa, nương theo một người nào đó để tu học. Tiết Nham Đầu Hoà thượng trong TĐT q. 7 ghi: »後 參 德 山… 既 盤 泊 數 載、盡 領 玄 旨。 – Sau đó, sư tham vấn Đức Sơn …. nương theo ngài được vài năm, lãnh ngộ hết huyền chỉ«.


meanings:
① Xoay tít, vòng vèo. Bích Nham lục q. 1 ghi: »且 據 雪 竇 頌 此 公 案 一 似 善 舞 太 阿 劍、相 似 向 虛 空 中 盤 礴 自 然、不 犯 鋒 鋩。 – Cứ theo lời tụng công án này của Tuyết Đậu giống như người giỏi múa kiếm Thái A, huơ xoay tít vòng vèo trong hư không một cách tự nhiên mà không chạm đến lưỡi bén«. 2. Tìm xét nhiều lần. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雪 竇 頌 一 百 則 公 案、一 則 則 焚 香 拈 出。所 以 大 行 於 世。他 更 會 文 章、透 得 公 案、盤 礴 得 熟 方 可 下 筆。何 故？ 如 此 龍 蛇 易 辨 衲 子 難 瞞。 – Tuyết Đậu tụng một trăm tắc công án, mỗi tắc đều phải thắp hương tụng ra, vì thế được thạnh hành ở đời. Sư đã thông hiểu văn chương lại thấu triệt công án, tìm xét nhiều lần thật chín chắn mới hạ bút. Tại sao như thế? Vì rắn rồng dễ biện, thiền tăng khó lừa«.


meanings:
Chùa ở núi Đông Kiều, huyện Tấn Ninh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc do Thiền sư Liên Phong xây cất. Liên Phong (1298-1364) họ Đoàn, người Tấn Ninh thuộc con cháu họ Đoàn nước Đại Lí. Năm 29 tuổi xuất gia pháp danh Sùng Chiếu. Sư từng vân du bảy năm qua các danh sơn cổ sát, bái sư học tập thiền pháp. Niên hiệu Chí Chính thứ 7 (1347) đời Nguyên, sư xây cất chùa nơi đây, ban đầu tên là »Bàn Long Am«. Về sau trải qua nhiều lần xây cất trở thành ngôi chùa lớn thứ hai Vân Nam có Phật điện, Thiền đường, Khách đường, Tăng xá. Niên hiệu Ung Chính thứ 1 (1723) tăng chúng ở xứ ngoài lại thỉnh về một bộ »Nam Tạng Kinh« cất giữ trong Tàng kinh lâu. Hiện còn những kiến trúc như Nhị đạo môn, Bất nhị điện, Đại hùng bảo điện, Tổ sư điện, Dược sư điện, Ngọc hoàng các. Trong chùa có một tấm bia »Đại Bàn Long Am Đại Giác Thiền Sư Bảo Vân Tháp Minh« ghi lại sự tích của Thiền sư Liên Phong.


meanings:
① Rửa tay, như quán mộc 盥木 gội rửa, ý nói làm việc cung kính không dám coi thường. ||② Cái chậu rửa.


meanings:
(văn) ① Cái chậu rửa; ② Rửa tay (hay rửa mặt).


meanings:
① Cái ang. Một thứ đựng đồ ăn ngày xưa, bây giờ hay mượn dùng như chữ am 庵.


meanings:
(văn) ① Cái ang (một thứ đồ đựng thời xưa); ② Am thờ Phật (dùng như 庵, bộ 厂).


meanings:
① Sắc đen, như lô cung nhất, lô thỉ bách 盧弓一，盧矢百 (Thư Kinh 書經) cung đen một cái, tên đen trăm mũi. ||② Hô lô 呼盧 đánh bạc. ||③ Chó tốt.


meanings:
(văn) ① Màu đen: 盧弓 Cây cung đen; ② Chó tốt; ③【呼盧】hô lô [hulú] (văn) Đánh bạc; ④ [Lú] (Họ) Lư.


meanings:
Núi nằm ở phía nam thành phố Cửu Giang tỉnh Giang Tây, Trung Quốc; phía bắc dựa vào Trường Giang, đông giáp hồ Ba Dương. Vào niên hiệu Thái Nguyên thứ 11 (386) đời Đông Tấn, Huệ Viễn đến núi này dựng chùa Đông Lâm. Khoảng niên hiệu Bảo Lịch (825-826) đời Đường, Thiền sư Trí Thường (nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất) trụ chùa này, số chúng theo sư tham học có đến vài trăm người, Thiền tông được mở rộng. Thời Ngũ Đại, sư Hành Nhân hoằng pháp ở chùa Thê Hiền. Nam Đường Trung Chủ dựng chùa Khai Tiên ở chân núi phía đông nam; Nam Đường Hậu Chủ còn dựng chùa Viên Thông ở chân núi phía tây. Khoảng niên hiệu Khánh Lịch (1041-1048) đời Tống, Thiền sư Cư Nột trụ chùa Viên Thông cùng với các vị như Âu Dương Tu chung nhau lập »Thanh Tùng Xã« để hưng long thiền pháp, đệ tử xuất gia có hơn 3.000 người. Niên hiệu Nguyên Phong thứ 2 (1079), Thần Tông ra lệnh đổi tên chùa Đông Lâm thành »Đông Lâm Thái Bình Hưng Quốc Thiền Viện«, sư Thường Tổng (nối pháp Hoàng Long Huệ Nam) vâng lời Vua vào trụ chùa này để hoằng dương giáo pháp… Niên hiệu Vạn Lịch thứ 42 (1614) đời Minh, sư Đức Thanh dựng chùa Pháp Vân ở Ngũ Nhũ Phong và trước thuật ở trong chùa này. Năm 1924, núi này đã từng là nơi triệu tập Đại hội Phật giáo thế giới.


meanings:
6271（Lüders, Heinrich; 1869～1943）德國之東方學、印度學學者。生於盧比克（Lübeck）。專攻以馬鳴為中心之佛教文學史、印度佛教史、佛教梵語之研究，對印度文化史及文物習俗亦有很深之造詣。主要著作：Vyāsa-Cikshā, 1895; ］berdie Grantha-recension des Mahabharata, 1901; Varuna und die Wasser, 1951 等。


meanings:
6271<一>梵名 Vairocana。為佛之報身或法身。又作毘盧遮那、盧舍那、流舍那、淨滿。各宗說法不一。如華嚴宗以盧舍那乃毘盧舍那之略稱，為報身佛，乃華嚴經所說蓮華藏世界之教主。另如天台宗則以毘盧遮那為法身佛，以盧舍那為報身佛，以釋迦為應身佛。（參閱「毘盧遮那」3858）　<二>梵語 rocana。又作盧脂那。意譯狂亂、癡迷。屬於茄科（Solanaceae）之草本植物，學名 Datura metel, Linn。全株有毒，可作藥用，分布於西部喜馬拉雅山至德干半島西部。慧琳音義卷二十六（大五四‧四七二下）：「盧脂那花，（中略）此云眼花也。」〔觀世音菩薩授記經〕


meanings:
① Rửa, cái đồ để rửa. ||② Rung động. ||③ Giao nhau, Dịch Kinh 易經: Thị cố cương nhu tương ma, bát quái tương đãng 是故剛柔相摩，八卦相盪 (Hệ từ thượng 繫辭上) cho nên cứng và mềm cọ nhau, giao nhau mà thành bát quái.


meanings:
① Ruộng muối. ||② Xốp, không được bền chặt. ||③ Nhàn rỗi. ||④ Cắn hút.


meanings:
(văn) ① Ruộng muối; ② Xốp; ③ Nhàn rỗi; ④ Hút uống.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, người xứ Hải Ninh (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thiên Đồng Ngộ. Sư trụ chùa Phổ An. Tác phẩm: Tế Tông Đảnh Thiền sư ngữ lục.


meanings:
(văn) ① Ngang ngược, hung hiểm. Như 戾 nghĩa ② (bộ 戶); ② Bội phản, lật lọng; ③ Một loại cỏ (giống như cây ngải, có thể nhuộm màu xanh lục); ④ Màu lục.


meanings:
① Con mắt. ||② Lườm, nhìn kĩ (trố mắt nhìn). ||③ Khen, danh mục 名目 được người khen. ||④ Phẩm đề, như mục chi vi thần phẩm 目之爲神品 khen là cái phẩm thần, nghĩa là bình phẩm cho là quý lạ. ||⑤ Ðiều kiện, như khoa thi lấy học trò chia ra từng điều kiện gọi là khoa mục 科目. ||⑥ Chia từng ngăn như trong cái lưới, ngoài giường lưới gọi là cương 綱, những mắt dây nhỏ gọi là mục 目. Nói ví dụ về sự lớn nhỏ cùng ràng buộc nhau gọi là hoành cương tế mục 宏綱細目. ||⑦ Mục lục, trên đầu sách liệt kê các mục trong sách gọi là mục lục 目錄. ||⑧ Một người thống suất một số đông người gọi là đầu mục 頭目. ||⑨ Chỗ tinh thần thiết yếu.


meanings:
① Mắt: 目睹 Thấy tận mắt; 歷歷在目 Rõ ràng trước mắt; ② Mắt lưới; ③ Coi, coi là, khen là: 目爲奇跡 Coi là một điều lạ; 目之爲神品 Khen đó là đồ của thần (thần phẩm); ④ Khoản, mục: 項目 Các khoản mục; ⑤ (sinh) Bộ: 亞目 Phân bộ; ⑥ Bản liệt kê, mục lục: 書目 Mục lục sách; ⑦ (văn) Tên gọi, danh xưng: 予旣在史館而成此書，故便以“史通”爲目 Ta viết xong sách này ở tại Sử quán, nên lấy hai chữ "Sử thông" làm tên gọi (Lưu Tri Cơ: Sử thông tự); ⑧ (văn) Gọi là, đặt tên là, xưng là; ⑨ (văn) Phẩm bình, phẩm đề; ⑩ (văn) Xem, thưởng thức: 此皆言其可目者也 Những điều đó đều nói lên rằng nó là thứ đáng được thưởng thức (Lí Ngư: Phù cừ); ⑪ (văn) Nhìn, chăm chú nhìn: 皆指目陳勝 Tất cả đều chỉ và nhìn vào Trần Thắng (Sử kí); 皆共目之 Tất cả đều chăm chú nhìn ông ta (Hậu Hán thư); ⑫ (văn) Dùng mắt để ra dấu (ra hiệu): 范增數目項王 Phạm Tăng nhiều lần nháy mắt ra hiệu cho Hạng vương (Sử kí); 國人莫敢言，道路以目 Dân trong nước không ai dám nói nữa, ngoài đường chỉ lấy mắt nhìn nhau thay cho lời nói (Tả truyện).


meanings:
mental images derived from what one has seen with the eyes


meanings:
Mục cơ là dùng con mắt đo lường biết trọng lượng. Thù lượng chỉ cho trọng lượng rất nhỏ, tức là một khi thấy liền biết nặng nhẹ. Thiền tông mượn từ này để ám chỉ người học thiền cần phải là hạng căn cơ lanh lợi vừa nhìn sơ qua đã đánh giá được sự việc. Phần thùy thị của tắc 1 trong Bích Nham Lục (Đại 48, 140 thượng) ghi: »舉 一 明 三、 目 機 銖 兩、 是 衲 僧 家 尋 常 茶 飯。 – Hạng căn cơ lanh lợi mắt nhìn qua liền biết phân lượng, đây là việc cơm nước bình thường trong nhà thiền«. Đây là 1 trong 3 câu: »Hàm cái càn khôn, Mục cơ thù lượng, Bất thiệp vạn duyên« mà Thiền sư Vân Môn Văn Yển, Tổ của tông Vân Môn sử dụng khi tiếp hoá người học.


meanings:
2108梵名 Maudgalyāyana，巴利名 Moggallāna。為佛陀十大弟子之一。又作摩訶目犍連（梵 Mahāmaudgalyāyana）、 大目犍連、大目乾連、大目連、目連、目揵連、目伽略、勿伽羅、目犍連延、目犍羅夜那、沒特伽羅、毛伽利耶夜那。別名拘律陀（梵 Kolita）、拘律、俱哩多、拘離迦、拘理迦、俱離多。意譯天抱。被譽為神通第一。為古代印度摩揭陀國王舍城外拘律陀村人，婆羅門種。生而容貌端正，自幼即與舍利弗交情甚篤，同為刪闍耶（梵 Sañjaya）外道之弟子，各領徒眾二百五十人。嘗與舍利弗互約，先得悟解脫者必以相告，遂共競精進修行。後舍利弗因逢佛陀弟子阿說示，而悟諸法無我之理，並告目犍連，目犍連遂率弟子一同拜謁佛陀，蒙其教化，時經一月，證得阿羅漢果。於佛本行集經卷四十七舍利弗目連緣品、四分律卷三十三等均載有此事。　目犍連與舍利弗歸依佛陀後，共同精進修道，遂成諸弟子中之上首，輔翼佛佗之教化，有關其事蹟，於經典中時有記載。又於雜阿含經卷二十三、中阿含卷四十八牛角娑羅林經、增一阿含經卷三十六、大智度論卷四十一等經論中，皆特稱之為「神足第一」。據載，目犍連亦曾代替佛陀為眾經說法。　另據盂蘭盆經載，目犍連曾為救母出離餓鬼道，而於七月十五僧自恣之日供養十方大德僧眾，遂為後世盂蘭盆會之由來。晚年在王舍域內行乞時，慘遭嫉恨佛陀教團之婆羅門徒執杖梵志，以瓦石擊死，此係佛陀涅槃前之事。佛陀於竹林精舍門邊建塔弔之；又於大唐西域記卷四、卷九等，亦有記載。　此外，於密教中，目犍連係安於現圖胎藏界曼荼羅釋迦院中尊釋迦牟尼佛右方上列之第四位。其形像為沙門形，右手握拳，舒展食指，左手執袈裟之角，面稍向左，坐於赤蓮華座。〔雜阿含經卷十九、卷三十四、卷四十三、中阿含卷九瞻波經、卷二十長老上尊睡眠經、增一阿含經卷四、卷十二、卷十八、卷二十八、觀無量壽經、五分律卷十六、摩訶僧祇律卷十六、十誦律卷三十七〕


meanings:
（梵 Maudgaliputra tiśya，巴 Moggaliputta-tissa）印度阿育王之帝師。略稱帝須。幼好淨潔，床席不與人雜；夙學吠陀書。年十六，投沙門私伽婆（Siggava）爲沙彌，尋就栴陀跋闍（Caṇḍavajji）受具足戒。自此，修學佛法，精研三藏。幷受私伽婆之付法而護持律藏，得阿羅漢果，教化人民。其後，勸阿育王令王子摩哂陀出家，自爲和尚，授其三藏。三年後，栖隱于阿河山（Ahogan%ga-pabbata），令摩哂陀領導僧團。<#>當時佛教因阿育王之外護，而大爲興盛。然其中有不少外道混入爲沙門，破壞正法。阿育王乃禮請師再興佛法。時師年已老邁，仍出而爲王說法。王乃驅逐外道，淨化僧團，且集六萬比丘布薩說戒。又于衆中選出熟諳三藏之一千比丘，自爲上座，結集法藏，歷時九月始告完成。此即佛教史上之第三結集。當時爲阿育王即位第十七年（西元前251年），師法臘七十二歲。相傳師在當時亦曾編集《論事》（Katha^-vatthu）一書。其後，又遣末闡提等比丘至罽賓諸邊地，弘宣佛法。<#>［參考資料］　《善見律毗婆沙》卷一、卷二；《佛教小史》卷二；Sukumer Dutt《Buddhist Monksand Monasteries of India》；David J. Kalupahana《Nagarjuna︰The Philosophy of the Middle Way》。<#>


meanings:
2108梵名 Maudgaliputra Tiśya，巴利名 Moggaliputta-tissa。單稱帝須。印度阿育王時代人。以大梵天帝須自梵天下降，託生於目犍連婆羅門家，故稱目犍連子帝須。年十六，投沙門私伽婆（梵 Siggava）為沙彌，後依旃陀跋闍（梵 Caṇḍavajji）受具足戒，精通三藏。並得私伽婆之付法，護持律藏，證得阿羅漢果，為阿育王之師，教化人民。阿育王即位第六年（262 B.C.），王勸化摩哂陀王子隨從帝須出家研學三藏。三年之後，帝須棲隱阿烋河山（巴 Ahogaṅgā-pabbata），由摩哂陀統領僧伽。當時，佛教因阿育王之外護，而大為興盛，故有許多外道為求衣食而混入僧團，破壞正法。阿育王乃禮請帝須復出為上座，驅逐外道，淨化僧團，並召集六萬比丘布薩說戒；又自眾中精選知曉三藏而得三達智之比丘一千人結集法藏，即所謂第三結集。結集終了，並派遣末闡提等諸長老分赴罽賓等地弘宣佛法。阿育王即位第十七年（251 B.C.），帝須集錄當時之迦他跋偷（Kathā-vatthu，即論事）傳世。示寂時，法臘八十。又舍利弗問經所舉之目犍羅優婆提舍，與帝須恐係同一人。〔善見律毘婆沙卷一、卷二、佛教小史卷二〕


vietnamese:
mục kiền liên vi chấp trượng phạm chí sở sát <đpb>


vietnamese:
mục kiền liên dữ xá lợi phất vi phật tả hữu đệ tử <đpb>


meanings:
Trợn trừng, há miệng, dáng vẻ sợ hãi, không biết xử trí ra sao. Viên Ngộ ngữ lục q. 12 ghi: »三 世 諸 佛、 六 代 祖 師 乃 至 天 下 老 和 尚、 只 得 飲 气 吞 聲、 目 瞪 口 呿。 – Ba đời chư Phật, sáu đời Tổ sư, cho đến các lão Hoà thượng trong thiên hạ, chỉ còn biết nín hơi nuốt tiếng, trợn mắt há miệng«.


meanings:
Ignorance concomitant with the afflictions


meanings:
binding defilements that arise concomitant with each thought


meanings:
3914巴利名 Saṃyutta-nikāya。爲巴利文經藏南傳五部之一。相當於漢譯之雜阿含經。共計五聚，五十六篇，二○三品，二八五八經（另有二說，或謂二八六三經，或二八七五經）。其內容爲記述佛陀及諸弟子之所說，及佛陀依八眾而說眾相應等。　從西元一八八四年始，先後有英譯、德譯等譯本出版。此外，佛音（巴 Buddhaghosa）之註釋 Sāratthapakāsinī，於西元一九二四年由毘亞提沙（W. Piyattisa）出版。（參閱「阿含經」3619、「雜阿含經」6636）


vietnamese:
tương ưng tuỳ miên dữ sở duyên tuỳ miên sai biệt <pttđ>


meanings:
transmission of the teaching from master to disciple


meanings:
Nghĩa là sơ suất, vội vàng. Tắc 54, Bích Nham Lục (Đại 48, 186 hạ) ghi: »卻 問 不 知 何 太 嶮 （不 可 盲 枷 瞎 棒。 雪 竇 元 來 未 知 在。 闍 黎 相 次 著 也）。 – Lại hỏi chẳng biết sao quá hiểm? (Không thể cùm mù gậy đui, Tuyết Đậu té ra còn chưa biết, mà Xà-lê đã vội vàng bám lấy)«.


meanings:
Còn gọi: Tương ưng 相 應. Khế hợp (thiền pháp). Vân Môn quảng lục q. thượng: »莫 教 老 僧 見。 捉 來 勘。 不 相 當 槌 折 腰。 莫 言 不 道。– Đừng để lão tăng gặp, bắt lại để khám nghiệm, nếu chẳng khế hợp thiền pháp sẽ nện cho gãy lưng. Chớ bảo ta chẳng nói«. Tín Tâm Minh ghi: »多 言 多 慮、 轉 不 相 應。 絕 言 絕 慮、 無 處 不 通。 – Nói nhiều lo nhiều, càng chẳng khế hợp thiền pháp. Bặt nói bặt lo, chỗ nào cũng thông suốt«.


vietnamese:
tướng đẳng chư vật hoạch thánh trí thời hữu diệt bất diệt <pttđ>


meanings:
attachment by the mind to the objects in the six realms


meanings:
（梵 巴 saṃta，巴 saṃtati）即法之前後連續無間斷之意。《俱舍論》卷四雲（大正29·22c）︰‘何名相續？謂因果性三世諸行。’卷三十雲（大正29·159a）︰‘業爲先後色心起，中無間斷，名爲相續。’陳那《取因假設論》雲（大正31·885b）︰‘言相續者，謂于異時，因果不絕。’此言有爲法之前因後果連續不絕，名爲相續。<#>《大毗婆沙論》卷六十稱，相續有五︰<#>(1)中有相續︰謂‘死有’之蘊滅，‘中有’之蘊生。此‘中有’之蘊續接‘死有’之蘊，故稱中有相續。<#>(2)生有相續︰謂‘中有’之蘊滅，或‘死有’之蘊滅，‘生有’之蘊生。此‘生有’之蘊續接‘中有’之蘊，或續接‘死有’之蘊，是故名爲生有相續。<#>(3)時分相續︰謂羯剌藍乃至盛年時分之蘊滅，頞部曇乃至老年時分之蘊生。此頞部曇乃至老年時分之蘊接續羯剌藍乃至盛年時分之蘊，是故名爲時分相續。<#>(4)法性相續︰謂善法無間中不善法或無記法生。此不善法或無記法接續前之善法。其他如不善法或無記法之無間亦爾，故稱法性相續。<#>(5)刹那相續︰謂‘前前刹那’之無間中‘後後刹那’生，此‘後後刹那’接續‘前前刹那’，是故名爲刹那相續。<#>此五相續亦得總攝在法性、刹那二相續中，此因前三皆不離法性與刹那之相續故。法性相續亦得入于刹那相續中，此因一切皆是刹那性故。惟《大毗婆沙論》又稱，善法之無間生不善法，雖名爲相續，然相似相續論者則以同類法之相似相續名爲相續，異類則不稱。<#>又，上述之五相續，隨三界五趣而各有分別，欲界具有五種，色界無時分相續，無色界無中有及時分二相續。五趣中，地獄無時分相續，其餘四趣則五種相續兼具。此外，又有稱人等之依身爲相續者，如《俱舍論》卷五雲（大正29·25c）︰‘相續有異，異生、聖者相續起故。’同書卷二十二雲（大正29·116b ）︰‘由此比知，以有愛故，能令相續馳趣後有。’由此可知，又可將自己之依身稱爲自相續，他人之依身稱爲他相續，一人稱一相續，多人稱多相續。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷五、卷三十六、卷一一七；《俱舍論》卷八、卷十三；《順正理論》卷二；《大乘成業論》；《六門教授習定論》；《大乘阿毗達磨雜集論》卷六；《成唯識論》卷二；《俱舍論光記》卷一、卷四。<#>


meanings:
3914請參閱 觀相屬論 <一>梵語 saṃtati，巴利語同。即法之前後連續無間斷之意。陳那之取因假設論（大三一‧八八五中）：「言相續者，謂於異時，因果不絕。」此言有爲法之前因後果連續不絕，稱爲相續。據大毘婆沙論卷六十載，相續可分下列五種：(一)中有相續，謂死有之蘊滅，中有之蘊生；而中有之蘊續接死有之蘊，稱爲中有相續。(二)生有相續，謂中有之蘊滅，或死有之蘊滅，生有之蘊生；而生有之蘊接續中有之蘊，或接續死有之蘊，稱爲生有相續。(三)時分相續，謂羯剌藍乃至盛年時分之蘊滅，頞部曇乃至老年時分之蘊生；而頞部曇乃至老年時分之蘊接續羯剌藍乃至盛年時分之蘊，稱爲時分相續。(四)法性相續，謂善法的無間之中生出不善法或無記法；而此不善法或無記法接續前之善法，稱爲法性相續。其如不善法或無記法之無間亦然。(五)剎那相續，謂前一剎那的無間之中生出後一剎那，而此後一剎那接續前一剎那，稱爲剎那相續。此五種相續亦可總攝於法性、剎那二種相續中，此因前三者皆不離法性與剎那之相續；法性相續亦可入於剎那相續中，此因一切皆是剎那性之故。又大毘婆沙論等雖認爲，善法等之無間生不善法亦稱爲相續；然相似相續論者則以同類法之相似相續稱爲相續，異類則不稱。又上記之五種相續，隨三界五趣而各有分別，欲界具有五種，色界無時分相續，無色界無中有及時分二相續。於五趣之中，地獄無時分相續，其餘四趣則五種兼具。此外，又有稱人等之依身爲相續者，如俱舍論卷五（大二九‧二五下）：「相續有異，異生、聖者相續起故。」同書卷二十二（大二九‧一一六中）：「由此比知，以有愛故，能令相續馳趣後有。」故知佛教教義不立常一之實我，人等之依身唯以五蘊之相續而存。由上之說，又可將自己之依身稱爲自相續，他人之依身稱爲他相續；一人稱一相續，多人則稱多相續。〔大毘婆沙論卷五、卷三十六、卷一一七、俱舍論卷八、卷十三、順正理論卷二〕　<二>師父傳法給弟子，稱師資相承、血脈相承。至於師父去世後，其所留財產，自古以來皆由弟子相續，或分與他人，在律典上皆有各種規定。據摩訶僧祇律，凡衣鉢等屬於教團，其他則依當時之情形，由教團知事人與眾僧等合議分配之。此種財產相續或分與，爲近代始有之情形。


meanings:
Chỉ cho việc đốn ngộ, việc bản phận quan trọng của thiền giả. Tiết Tiên Tông Hành Đạo Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »問： 直 下 事 乞 師 方 便。 師 曰： 不 因 汝 問、 我 亦 不 道。 – Hỏi: Xin Thầy phương tiện chỉ cho việc bản phận quan trọng của thiền giả? Sư đáp: Chẳng do ngươi hỏi thì ta cũng chẳng nói«.


meanings:
Lập tức thấu rõ. Đốn ngộ. Phẩm thứ nhất, Hành do, trong Đàn Kinh của Tông Bảo ghi: »菩 提 自 性、 本 來 清 淨、 但 用 此 心、 直 了 成 佛。 – Tự tính Bồ-đề xưa nay thanh tịnh, chỉ cần đốn ngộ tâm này liền thành Phật«.


meanings:
① Đến nỗi. Từ biểu thị hành vi, động tác và tình huống tạo thành kết quả nào đó ở tương lai. Tiết Hoài Hải đời thứ 3 dưới Đại Giám (Hoài Hải) trong CTTNL q. 1 ghi: »祖 （即 馬 祖） 便 喝、 師 直 得 三 日 耳 聾。 – Tổ (tức Mã Tổ) liền hét đến nỗi sư bị điếc tai ba ngày«. ② Giả sử; cho dù. Từ biểu thị giả thiết. Tiết Tân La Thanh Viện Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »直 得 不 爭、 亦 有 過 在。 – Giả sử ngươi không tranh đấu cũng là có lỗi!«.


meanings:
mind characterized by straight forwardness


meanings:
Tâm chính trực, không cong vạy, không chấp trước. Đàn Kinh, bản Đôn Hoàng ghi: »但 行 直 心、 於 一 切 法、 無 有 執 著、 名 一 行 三 昧。 – Chỉ thực hành trực tâm, đối với tất cả pháp không chấp trước, gọi là Nhất hạnh tam muội«.


meanings:
Trực tiếp chỉ rõ bản tâm của mọi người. Chẳng thông qua lời nói chữ nghĩa, chẳng thông qua trình tự tiến hành, chỉ rõ bản tâm của người là Phật, ai nhận ra được bản tâm liền thành Phật. Đây là ý chỉ trọng yếu của Thiền tông, cũng là nguyên tắc quan trọng trong sự truyền pháp, dạy dỗ của thiền gia. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »如 祖 師 西 來。 單 傳 心 印。 直 指 人 心。 見 性 成 佛。 – Như Tổ sư từ Ấn Độ sang, chỉ truyền tâm ấn, trực chỉ nhân tâm kiến tính thành Phật«.


vietnamese:
trực chỉ nhân tâm kiến tính thành phật <pqđtđ>


meanings:
① Đích thực; quả tình. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »雲 門 初 參 睦 州。 州 旋 機 電 轉。 直 是 難 湊 泊。 – Ban đầu Vân Môn tham vấn Ngài Mục Châu. Cơ phong của Mục Châu nhanh như điện chớp, quả tình khó khế hợp«. ② Giả sử; dù cho. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »直 是 今 生 不 得 徹 頭、 來 生 亦 不 失 人 身。 – Dù cho đời này chẳng được triệt ngộ, song đời sau cũng chẳng mất thân người«.


meanings:
Vị tăng chuyên môn trông nom công việc lặt vặt, trực theo phiên làm việc để bảo đảm công tác liên tục, mỗi phiên là 1 năm. Đây là 1 trong 6 vị Tri sự của ban Đông. Điều Đông Tự Tri Sự trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 ghi: »直 歲 之 職 掌 範 圍、 舉 凡 殿 堂 寮 舍 損 漏 之 修 葺、 雜 物 之 管 理、 役 作 人 力 之 編 派、 工 程 之 稽 察、 乃 至 田 園 莊 舍、 碾 磨 碓 坊、 頭 匹 舟 車、 火 燭 盜 賊、 巡 護 防 警 等 之 差 撥 使 令 及 賞 罰 等 均 屬 之。 – Phạm vi trông coi của chức Trực tuế gồm: Tu bổ điện đường liêu xá bị hư dột, quản lí các món lặt vặt, điều phối nhân lực, khảo sát các công trình cho đến sửa sai, điều hành và thưởng phạt các việc trong vườn ruộng trang trại, chỗ giã gạo, thuyền xe, đèn đóm, đi tuần canh gác trộm cướp…«


meanings:
Người quản lí điện đường trong tự viện. Tông Môn Võ Khố ghi: »回 身 取 時、 見 殿 門 扃 鈅、 遂 喚 直 殿 行 者 取 舜 開 門。 – Sư xoay người lại, tìm cách vào, thấy cửa điện đã đóng, liền gọi vị hành giả trực điện là Thủ Thuấn ra mở của«.


meanings:
Người thực hành trực tâm, không có chấp trước, đốn ngộ thiền pháp. Tiết Thị lang Trương Cửu Thành Cư Sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »卷 席 因 緣 也 大 奇、 諸 方 聞 舉 盡 攢 眉、 臺 盤 趯 倒 人 星 散、 直 漢 從 來 不 受 欺。 – Quyển tịch nhân duyên dã đại kì, chư phương văn cử tận toản mi, đài bàn địch đảo nhân tinh tán, trực hán tùng lai bất thọ khi. – Nhân duyên cuốn chiếu thật lạ kì, các nơi nghe cử thảy chau mày, lật đổ mâm bàn, người tứ tán, trực hán từ nay chẳng bị lừa«.


vietnamese:
trực thảo bất đạp hoành thảo bất niêm <tttđ>

meanings:
Chẳng đạp cỏ đứng, chẳng nhổ cỏ nằm, chỉ cho chẳng theo việc của người làm ruộng. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL 30 ghi: »今 吾 輩 直 草 不 踏、 橫 草 不 拈、 安 坐 享 用、 每 思 及 此、 便 覺 藏 身 無 地。 – Ngày nay bọn ta chẳng có làm ruộng mà ngồi yên ổn hưởng dụng. Mỗi khi nghĩ đến việc này, liền biết không có đất để ẩn thân (liền biết mình có tội)«.


meanings:
Ắt phải; nhất thiết phải. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »若 意 根 尚 滯。 直 須 向 前 決 擇。 – Nếu ý căn còn trệ ngại, nhất thiết phải hướng về phía trước quyết trạch«.


meanings:
Giả sử, dù cho. Tiết »Thị Như Duy-na« trong DTNL q. 3 ghi: »苟 非 道 在 其 中、 直 饒 學 解 過 人、 清 名 蓋 世、 亦 未 免 遭 先 聖 訶 斥。 – Nếu ở bên trong ngươi không có đạo, thì dù cho ngươi có học hiểu hơn người, danh tiếng trùm đời, cũng chưa khỏi bị tiên thánh quở trách«.


meanings:
① Cùng, như bỉ thử tương ái 彼此相愛 đây đấy cùng yêu nhau. ||② Hình chất. ||③ Một âm là tướng. Coi, như tướng cơ hành sự 相機行事 coi cơ mà làm việc. ||④ Giúp, như tướng phu giáo tử 相夫教子 giúp chồng dạy con. ||⑤ Tướng mạo, cách xem hình mạo người mà biết hay dở gọi là tướng thuật 相術. ||⑥ Quan tướng, chức quan đầu cả trăm quan. ||⑦ Người giúp lễ, ngày xưa tiếp khách cử một người giúp lễ gọi là tướng. ||⑧ Kén chọn, như tướng du 相攸 kén rể. ||⑨ Tiếng hát khi giã gạo.


meanings:
① Lẫn nhau, với nhau, nhau, qua lại: 相視而笑 Nhìn nhau mà cười; 好言相勸 Lựa lời khuyên nhau; 父子相傳 Cha con truyền nhau; 相待 Đối đãi nhau. 【相當】tương đương [xiang dang] a. Tương đương, xấp xỉ, ngang nhau: 自治區相當于省一級 Khu tự trị tương đương với cấp tỉnh; b. Thích đáng, thích hợp: 這個工作找到了相當的人 Đã chọn được người thích hợp với công việc này; c. Tương đối, khá: 這是一項相當艱巨的任務 Đây là một nhiệm vụ khá gay go; 【相反】 tương phản [xiangfăn] a. Tương phản, trái ngược nhau: 相反的意見 Những ý kiến trái ngược nhau; b. Trái lại, ngược lại: 他不但沒被困難所嚇倒，相反地越幹越猛 Chẳng những anh không chùn bước trước khó khăn, mà trái lại, càng làm càng hăng;【相互】tương hỗ [xianghù] Tương hỗ, qua lại, lẫn nhau: 相互作用 Tác dụng tương hỗ; 相互倚賴 Dựa vào nhau; 【相繼】tương kế [xiangjì] Kế tiếp nhau, nối nhau: 相繼發言 Kế tiếp nhau phát biểu; ② (văn) Cùng, cùng nhau: 而相泣于中庭 Mà cùng nhau khóc ở giữa sân (Mạnh tử: Li Lâu hạ); ③ Ngắm, nhắm, nhìn: 左相右看 Ngắm đi ngắm lại; 相女婿 Nhắm rể; ④ (văn) Hình chất; ⑤ (văn) Tôi (dùng như đại từ tự xưng): 何不早相語？ Sao không sớm cho tôi hay?; ⑥ (văn) Anh, ông (dùng như đại từ đối xưng): 乃語路人曰：以狗相與 Bèn nói với người đi đường: Tôi cho anh con chó này (Sưu thần hậu kí); 一再相煩，頗抱不安 Lại phiền đến anh, lòng thực chẳng yên; ⑦ (văn) Nó, ông ấy (dùng như đại từ tha xưng): 穆居家數年，在朝諸公多有相推荐者 Chu Mục nghỉ ở nhà mấy năm, các quan đương triều có nhiều người tiến cử ông ta (Hậu Hán thư: Chu Nhạc Hà liệt truyện); ⑧ [Xiang] (Họ) Tương. Xem 相 [xiàng].


meanings:
① Tướng mạo, diện mạo, mặt mũi: 聰明相 Mặt mũi thông minh; ② Dáng, dáng bộ: 站有站相，坐有坐相 Đứng có dáng đứng, ngồi có dáng ngồi; ③ Xem, coi, xem tướng, nhận xét: 貌相 Nhận xét qua diện mạo; 相機行事 Xem thời cơ mà hành động; ④ (văn) Giúp: 相夫教子 Giúp chồng dạy con; ⑤ (văn) Kén chọn: 相攸 Kén rể; ⑥ (văn) Người giúp lễ; ⑦ (văn) Tiếng hát khi giã gạo; ⑧ Tướng: 丞相 Thừa tướng; 宰相 Tể tướng; 首相 Thủ tướng; ⑨ [Xiàng] (Họ) Tướng. Xem 相 [xiang].


meanings:
Trí huệ chân thật gọi là Bát-nhã. Tương tự Bát-nhã là chỉ cho trí giống như phải mà chẳng phải, như: Tương tự thiền, tương tự Thiền đồ, tương tự ngôn ngữ…, những dụng từ thường thấy nơi ngữ lục Thiền tông. Tắc 78, Bích Nham Lục (Đại 48, 205 thượng) ghi: »若 會 得 去。 中 間 安 然。 得 無 所 有。 千 箇 萬 箇。 更 近 傍 不 得。 所 謂 以 無 所 得 是 眞 般 若。若 有 所 得。 是 相 似 般 若。 – Nếu ông ngộ rồi thì có thể an nhiên được vô sở hữu, ngàn muôn thứ chẳng dính vào ông được. Vì thế nói rằng không có sở đắc là chân Bát-nhã, nếu có sở đắc là Tương tự Bát-nhã«.


meanings:
3903華嚴宗教義之一。即「相即」與「相入」二語之並稱。又作相即相容。略稱即入。意謂宇宙萬象互融無礙之作用，其間保持著無限密切之關係。「相即」即一與多之關係，無一則不成多，由多必有一，一與多乃密切不離者。「相入」即一之作用牽動全體之作用並給予影響者，全體之作用自是自一而始，故知二者具有密切不離之關係。就十玄門而言，相即相入相當於一多相容不同門（相入）與諸法相即自在門（相即），係屬華嚴宗之重要教義。華嚴五教章卷四（大四五‧五○三上）：「由空有義故，有相即門也；由有力無力義故，有相入門也；由有待緣不待緣義故，有同體異體門也。由有此等義門故，得毛孔容剎海事也。」　相即者，對一切現象之本體而言，一方爲空，另一方必定爲有，同時共空或共有絕不能成立，經常兩者互融無礙，成爲一體化。例如，一構成多之成立，故「一即一切」；於此，由一切（空）之立場而言，「自」之「一切」與「他」之「一」融合一體化；同時由一（有）之立場而言，「他」之「一切」盡攝於「自」之「一」而圓融一體化，故亦謂「一切即一」。反之，以一爲空，以一切爲有，亦同樣指「一即一切」。具此等關係者，稱爲相即。　相入者，依緣之作用，一切現象之用（作用），在一方爲有力，在他方必定無力，同時共有力或無力俱不存在，經常兩者之作用互相而非對立，互融而無礙。換言之，萬有雖然彼此差別，然係由平等無差別之實體所緣起，故「實體即現象，現象即實體」，實體之外別無現象，現象之外亦無實體，故一切差別之現象蘊含著平等無差別之理，空有二義，本然存在。以是之故，緣乃產生如下之作用，一爲有力能容多，多爲無力潛入於一，故謂「多即一」 。反之，一爲無力，多爲有力，而說「一即多」。具此種關係者，稱之爲相入。　可依待緣、不待緣之義，立異體、同體兩門，而分別說異體相即、同體相即、異體相入與同體相入等四種。即由諸現象之相對待而言其相即相入之關係，復由單一之現象而言其相即相入之關係。　又相即與相入之關係，雖可分爲體、用二面，然無不作用之本體，故將體攝入用，稱「祇有相入」；用是體之作用，故將用攝入體，稱「祇有相即」。〔華嚴一乘十玄門、華嚴經探玄記卷四、華嚴一乘法界圖、金師子章光顯鈔〕（參閱「因六義」2272）


meanings:
(term) no obstruction in mutual identity


meanings:
discrimination of names and characteristics


vietnamese:
tướng danh phân biệt chân như chính trí <cm>

meanings:
characteristics, names, discrimination, corrective wisdom, and thusness


meanings:
Còn gọi: Tương mạ nhiêu nhĩ tiếp chuỷ. Tiếp nước cho ông phun nhau. Khi hai người tranh luận kịch liệt thì nước bọt văng tung tóe. Nếu nước bọt không đủ thì có thể phun nước để trợ giúp uy thế. Thiền tông thường dùng cụm từ này để chỉ dụ cho cảnh giới tự do tự tại không bị hạn cuộc câu nệ. Tắc 58, Bích Nham Lục (Đại 48, 191 hạ) ghi: »塞 斷 人 口 （相 唾 饒 爾 潑 水。 咦 闍 黎 道 甚 麼）。 – Lấp bít miệng người (Tiếp nước cho ông phun nhau, ôi! Xà-lê nói cái gì?)«.


meanings:
Thu thiên là cây đu, một trò chơi của trẻ con. Tương hoán đả thu thiên nghĩa là kêu gọi nhau chơi đánh đu; trong Thiền tông dụ cho cảnh giới vô tâm như trẻ con, hoặc dạo chơi cảnh tự tại tiêu diêu. Tắc 73, Thung Dung lục (Đại 48, 273 trung) ghi: »新 滿 孝、 便 逢 春 （相 喚 打 秋 千）、 醉 步 狂 歌 任 墮 巾。 – Tân mãn hiếu, tiện phùng xuân (tương hoán đả thu thiên), tuý bộ cuồng ca nhậm đoạ cân. – Mới mãn tang, gặp mùa xuân đến (gọi nhau chơi đánh đu), ngất ngưởng ca ngông để rớt khăn«.


meanings:
mutually caused imaginary character of existence


meanings:
primary and secondary marks of the Buddha's body


vietnamese:
tướng tông bát yếu trực giải bát quyển <đpb>


meanings:
doctrine that rejects both marks and their perception


meanings:
(term) association; to be associated with; to be concomitant with


meanings:
（梵 samprayukta，巴 sampayutta，藏 mtshuṅs-pa）指心、心所法或色法之和合聚集而不相離。如《大毗婆沙論》卷十六雲（大正27·79c）︰‘要與他合，方名相應。自于自性無他義，故不名相應。’《俱舍論》卷四亦雲（大正29·21c）︰‘或名相應，等和合故。’同書卷六又謂所依、所緣、行相、時及事等五義平等，稱爲相應。但《成唯識論》卷三僅立時平等、所依平等、所緣平等、事平等四義。<#>《大乘阿毗達磨雜集論》卷五依世間及出世間一切心、心所法之相應現起的差別分類，謂有不相離、和合、聚集、俱有、作事、同行等六種相應。略如下列︰<#>(1)不相離相應︰謂一切有方分之色與極微處互不相離，此因由諸色等極微所攝于同一處所互不相離故。<#>(2)和合相應︰謂極微以上一切有方分之色更互和合，如濁水中地水之極微更互和合。<#>(3)聚集相應︰謂方分之聚色展轉集會，如二泥團相擊成聚。<#>(4)俱有相應︰謂一身中之諸蘊、界、處，俱時流轉，同生住滅。<#>(5)作事相應︰謂于一所作之事展轉相攝，如二苾芻隨一所作，更互相應。<#>(6)同行相應︰謂心、心法于一所緣展轉同行。若更細分其義，則有他性相應、不相違相應、同時相應、同分界地相應、有一切遍行同行相應、有染污遍行同行相應、有非一切時同行相應、有分位同行相應、有無間同行相應、有有間同行相應、有外門同行相應、有內門同行相應、有曾習同行相應、有未曾習同行相應等十四種。<#>其中，前五項系就色法而言，後一項則約心、心所法而論。<#>此外，如函與蓋契合，稱爲函蓋相應；所化之機與教法一致，稱機教相應或時機相應；能觀之心與所觀之境冥合，稱心境相應；身口意三者平等，與本尊契合，是爲密教之三密相應。<#>［參考資料］　《大毗婆沙論》卷二十二；《雜阿毗曇心論》卷二；《俱舍論》卷十九；《成實論》卷三；《顯揚聖教論》卷四；《大乘起信論義記》卷下（本）；佐佐木現順編《煩惱の研究》。<#>


meanings:
3912梵語 samprayukta，巴利語 sampayutta。相等和合之意。即指法與法相互間有和合不離之關係，特別指心與心所間之關係而言，六因中之相應因即屬此。俱舍論卷六謂，所依、所緣、行相、時及事等五義平等，稱爲相應。　大乘阿毘達磨雜集論卷五有：不相離相應、和合相應、聚集相應、俱有（同時生滅）相應、作事（同一目的）相應、同行（心與心所緣同一對象）相應等六種相應。其中之前五種主要係對色法（物質）而言。即：(一)所謂不相離相應，謂一切有方分之色與極微處互不相離，此因由諸色等極微所攝於同一處所互不相離之故。(二)所謂和合相應，謂極微以上一切有方分之色更互和合，如濁水中地水之極微更互和合。(三)所謂聚集相應，謂方分之聚色輾轉集會，如二泥團相擊成聚。(四)所謂俱有相應，謂一身中之諸蘊界處俱時流轉，同生住滅。(五)所謂作事相應，謂於一切所作之事輾轉相攝，如二比丘，隨一所作，更互相應。(六)所謂同行相應，謂心、心法於一所緣輾轉同行，其中更分如下十四種之義：(1)他性相應，如心不與餘心相應，受不與餘受相應。(2)不相違相應，如貪與瞋不相應，善與不善不相應。(3)同時相應，如過去、現在、未來則彼此互不相應。(4)同分界地相應，如欲界、色界、無色界互不相應，又如初靜慮與第二靜慮不相應。(5)有一切遍行同行相應，謂受、想、思、觸、作意及諸識，於一切位決定相應，隨無一法，餘亦無故。(6)有染污遍行同行相應，謂我癡等四煩惱與染污意，於一切時恆相應。(7)有非一切時同行相應，謂依止於心之善惡心所法隨時生起，或時起信等善法，或時起貪等煩惱法。(8)有分位同行相應，謂與苦樂等諸受與諸相應法同行。(9)有無間同行相應，謂在有心位所緣之心、心法於無間同行。(10)有有間同行相應，謂在無心位所緣之心、心法於間斷同行。(11)有外門同行相應，謂多分欲界所繫之心、心法轉外門。(12)有內門同行相應，謂諸定地所有之心、心法唯轉內門。(13)有曾習同行相應，謂異生所有之心、心法與有學無學之一分心，一向有漏，皆曾習之性。(14)有未曾習同行相應，謂出世之諸心、心法，未曾習之性。　上記總述世間與出世間一切之心、心所法，其相應現起之差別分類。此外如函與蓋一致，稱爲函蓋相應；受教者（機）與教法一致，稱爲機教相應。又如能觀之心與所觀之境相冥合，稱爲心境相應；身口意三者平等，稱爲三密相應。〔俱舍論卷四、大毘婆沙論卷十六、成實論卷三〕


vietnamese:
tương ưng thiện xảo sở đắc thắng lợi <pttđ>


vietnamese:
tương ưng nhân dữ câu hữu nhân sai biệt <pttđ>


vietnamese:
tướng ứng tâm • bất tướng ứng tâm <bktt>


meanings:
mark of continuity; aspect of continuity


meanings:
Gần gũi, tiếp cận, phù hợp (thiền pháp). Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: Sư viết: »海 （指 懷 海 禪 師） 師 兄 一 日 十 二 時 中、 爲 師 僧 說 什 麼 法？ 對 曰： 或 曰 三 句 外 省 去、 或 曰 六 句 內 會 取、 或 曰 未 得 玄 鑒 者、 且 依 了 義 教、 猶 有 將 親 分。 – Sư bảo: Hải (chỉ Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư) sư huynh trong suốt một ngày dạy pháp gì cho đại chúng? Tăng đáp: Có khi dạy ngoài ba câu hãy tỉnh ngộ, có khi dạy ngoài sáu câu hãy lãnh hội, có khi nói nếu chưa được tông chỉ thiền hãy nương vào Liễu nghĩa giáo sẽ có phần gần gũi thiền pháp«.


meanings:
Nghĩa là cảnh giới thể đắc diệu đạo. Chương Vân Môn Văn Yển trong CĐTĐL q. 19 (Đại 51, 357 thượng) ghi: »所 以 方 便 垂 一 言 半 句 通 汝 入 路。 遮 般 事 拈 放 一 邊。 獨 自 著 些 子 筋 骨。 豈 不 是 有 少 許 相 親 處。 – Sở dĩ lập phương tiện buông ra một lời nửa câu là mở lối cho các ông vào. Việc này hãy gác qua một bên. Nếu ông nỗ lực một chút để tham cứu thì đâu chẳng phải có ít cảnh giới thể đắc diệu đạo?«.


vietnamese:
tương vi quyết định bất định quá <pqđtđ>


meanings:
compound words that are composed of two different concepts


meanings:
3910梵語 dvandva，巴利語 dvanda。六離合釋之第四。梵語文法中，複合名詞之一種構成方式。即將兩個或兩個以上不同（相違）之語詞，連結在一起，而成一複合詞之謂。例如「教觀」一詞，教與觀本各別，合其相違而共成一新詞。又如下所列舉之人天（梵 devamanuṣyāḥ）、子孫（梵 putrapautrāḥ）、父母（梵 mātāpitarau）、苦樂（梵 sukhaduḥkhe）、善惡（梵 śubhāśubham）、勝敗（梵 jayaparājaya）等皆是。〔華嚴經探玄記卷三、俱舍論光記卷一、相宗八要直解卷八（智旭）、六離合辭例釋義（太虛大師全書第四十五冊）〕


meanings:
Phóng lao phải theo lao. Tắc 32, Bích Nham Lục (Tục 117, 162, hạ) ghi: »如 暗 得 燈。 如 貧 得 寶。 將 錯 就 錯。 且 道 定 上 座 見 箇 什 麼 便 禮 拜。 – Như tối gặp đèn, như nghèo được của, phóng lao phải theo lao. Thử hỏi Thượng toạ Định thấy cái gì mà lễ bái?«.


meanings:
discrimination of the manifestation of marks


vietnamese:
tướng thô trọng phọc hữu thập tứ chủng <pttđ>


meanings:
① Mắt lim dim. Tục gọi ngủ gật là đả truân 打盹.


meanings:
① Mắt lim dim; ② Ngủ gà, ngủ gật, giấc ngủ ngắn: 打盹兒 Ngủ gật.


meanings:
① Lườm, nhìn một cách giận tức gọi là hễ.


meanings:
① Mắt đẹp, nhìn một cách đẹp đẽ, lòng đen lòng trắng phân minh. ||② Mong ngóng, trông.


meanings:
① Trông, nhìn, liếc: 左顧右盼 Trông trước nhìn sau, liếc ngược liếc xuôi; ② (văn) Mắt rõ tròng đen và tròng trắng: 美目盻兮 Mắt đẹp rõ tròng hề (Thi Kinh); ③ (văn) Quan tâm, chiếu cố: 同被齒盻 Cùng được chiếu cố lục dụng (Tống thư); ④ Mong, ngóng, trông: 盼你歸來 Mong anh trở về; 我們很早就盼着你們到來 Chúng tôi mong đợi các anh đến đây từ lâu.


meanings:
① Coi xét, Thiên tử đi tuần bốn phương gọi là tỉnh phương 省方. Mình tự xét mình cũng gọi là tỉnh, như nội tỉnh bất cứu 內省不疚 (Luận ngữ 論語) xét trong lòng không có vết. ||② Thăm hầu, như thần hôn định tỉnh 晨昏定省 sớm tối thăm hầu. ||③ Mở to, như phát nhân thâm tỉnh 發人深省 mở mang cho người biết tự xét kĩ. ||④ Dè, dè dặt, như tỉnh kiệm 省儉 tằn tiện, giảm bớt sự phiền đi gọi là tỉnh sự 省事. ||⑤ Tỉnh, tiếng dùng để chia các khu đất trong nước. ||⑥ Cùng âm nghĩa với chữ tiễn 獮.


meanings:
① Tỉnh: 隆安省 Tỉnh Long An; ② Tiết kiệm, tiết giảm, đỡ tốn: 省工夫 Đỡ công sức. 【省得】tỉnh đắc [shângde] Để khỏi, cho đỡ, khỏi phải: 多穿一點兒省得凍着 Mặc thêm vào để khỏi bị lạnh; ③ Bỏ bớt, rút gọn, tắt. 【省略】 tỉnh lược [shânglđè] a. Giảm bớt, lược bớt; b. Gọi (viết) tắt: 省略號 Dấu viết tắt. Xem 省 [xêng].


meanings:
① Tự kiểm điểm, tự xét mình: 反省 Tự kiểm điểm; 吾日三省吾身 Ta mỗi ngày tự xét lại thân ta ba lần (nhiều lần) (Luận ngữ); ② Tri giác, tỉnh táo: 不省人事 Bất tỉnh nhân sự; ③ Tỉnh ngộ, giác ngộ; ④ Thăm, viếng, về thăm cha mẹ, thăm hầu cha mẹ: 又四年，吾往河陽省填墓 Lại bốn năm sau, chú đi Hà Dương thăm phần mộ (Hàn Dũ: Tế Thập nhị lang văn); 晨昏定省 Sớm tối thăm hầu (cha mẹ). Xem 省 [shâng].


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Mân, Trung Quốc. Sư tham vấn Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp sư ở viện Chiêu Khánh tại Tuyền Châu. Sư giỏi làm thơ, kệ tụng được truyền bá chốn tùng lâm. Thuỵ hiệu: Tịnh Tu Thiền sư.


meanings:
Triệt để tỉnh ngộ. Tiết Thạch Đầu Tự Hồi thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »師 念 念 不 去 心。 久 之、 因 鑿 石、 石 稍 堅、 盡 力 一 鎚、 瞥 見 火 光、 忽 然 省 徹。 – Sư mỗi niệm chẳng rời tâm. Trải qua thời gian lâu, một hôm nhân chẻ đá, đá khá cứng, sư dùng hết sức giáng xuống một búa, chợt thấy toé lửa, bỗng nhiên triệt để tỉnh ngộ«.


meanings:
(926-993) Thiền tăng đời Tống, họ Địch, hiệu Thủ Sơn, người Lai Châu (huyện Dịch, Sơn Đông) Trung Quốc. Thuở bé sư xuất gia nơi chùa Nam Thiền, sau khi thụ giới cụ túc sư đi du phương các tùng lâm, thường tu hạnh đầu đà, vì tụng kinh Pháp Hoa mỗi ngày nên người đời gọi là »Niệm Pháp Hoa«. Sau tham kiến Thiền sư Phong Huyệt Diên Chiểu được tâm truyền nối pháp, làm truyền nhân tông Lâm Tế. Về sau sư khai pháp tại Thủ Sơn Nhữ Châu (Lâm Nhữ, Hà Nam), lại trụ trì viện Quảng Giáo núi Bảo An và viện Bảo Ứng ở Thành Hạ (Hà Nam). Khi lâm chung, sư nói kệ: »Thế giới bạch ngân Kim sắc thân, tình với vô tình đều nhất chân. Sáng tối hết rồi không soi chiếu, vầng dương sau ngọ thấy toàn thân«.


meanings:
Tên của một cơ sở trong tự viện, nơi an trí các vị tăng nhân bệnh nặng sắp chết. Tiết Long Môn Thanh Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師 嘗 題 語 於 龍 門 延 壽 壁 間 曰： 佛 許 有 病 者 當 療 治、 容 有 將 息 所 也。 禪 林 凡 有 數 名、 或 曰 涅 槃、 見 法 身 常 住、 了 法 不 生 也。 或 曰 省 行、 知 此 違 緣、 皆 從 行 苦 也。 或 曰 延 壽、 欲 得 慧 命、 扶 持 色 身 也。 其 實 使 人 了 生 死 處 也。 多 見 少 覺、 微 恙 便 入 此 堂、 不 強 支 吾、 便 有 補 益。 – Sư từng viết lên vách Diên Thọ Đường chùa Long Môn như sau: Phật cho phép người có bệnh phải trị liệu hoặc có chỗ nghỉ ngơi. Những chỗ nghỉ này trong chùa có vài tên gọi như: Niết-bàn, thấy pháp thân thường trụ, thấu rõ pháp bất sinh; hoặc gọi là Tỉnh hành nghĩa là biết thân này khi các duyên chống trái đều tuân theo hành khổ, hoặc gọi là Diên Thọ, nghĩa là muốn được thân trí huệ nên gìn giữ sắc thân, kì thực khiến người thấu rõ chỗ sinh tử, mà kiến giải thì nhiều, giác ngộ lại ít. Người bệnh nhẹ vào nhà này, chẳng ép buộc phải gắng sức, liền có bổ ích«.


meanings:
(văn) ① Nhìn; ② Liếc (về một bên), liếc mắt đưa tình.


meanings:
① Chột, mù một mắt gọi là miễu. ||② Nhỏ mọn, tiếng dùng nói nhún mình. ||③ Tinh vi.


meanings:
(văn) ① Mù một mắt, chột; ② Nhỏ mọn; ③ Tinh vi.


meanings:
① Ðam đam 眈眈 gườm gườm. Như hổ thị đam đam 虎視眈眈 nhìn gườm gườm như con hùm rình mồi.


meanings:
【眈眈】đam đam [dandan] Gườm gườm, chằm chằm, đăm đăm, chòng chọc: 虎視眈眈 Nhìn chằm chằm, nhìn chòng chọc (như con hổ rình mồi).


meanings:
① Mày, lông mày; ② Mép, lề (trang sách): 眉注 Lời ghi chú ở lề trang sách; 眉批 Lời bình ở bên lề (trang sách), lời phê duyệt ở bên lề (bản báo cáo); ③ (văn) Bên.


meanings:
Lông mày hình chữ bát (八) là điều mà ai cũng thừa nhận. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho nghĩa »đương nhiên«. Tắc 30, Bích Nham Lục (Đại 48, 169 hạ) ghi: »僧 問 趙 州： 承 聞 和 尚 親 見 南 泉、 是 否？ （千 聞 不 如 一 見、 拶！ 眉 分 八 字）。 – Tăng hỏi Triệu Châu: Nghe nói Hoà thượng từng được ngài Nam Tuyền đích thân chỉ giáo phải không? (Ngàn lần nghe chẳng bằng một lần thấy. Chậc! Lẽ đương nhiên rồi)«.


meanings:
Dùng tay vén lông mày, là động thái ngữ của thiền gia thị cơ, ứng cơ; hàm ý nghĩa phấn chấn tinh thần đốn ngộ thiền chỉ. Tiết Đại Quy Pháp Thái Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »上 堂： 寶 劍 拈 來 便 用、豈 有 遲 疑。眉 毛 剔 起 便 行、更 無 回 互。一 切 處 騰 今 煥 古、一 切 處 截 斷 羅 籠。不 犯 鋒 鋩、亦 非 顧 鑑。 獨 超 物 外 則 且 置、 萬 機 喪 盡 時 如 何？ 八 月 秋、何 處 熱？ – Thượng đường: Gươm báu giơ lên liền sử dụng đâu thể chần chừ? Vén lông mày lên liền thực hành không hề do dự. Tất cả chỗ vượt nay sáng xưa, tất cả chỗ dứt hết trói buộc. Chẳng phạm mũi nhọn cũng không phải sử dụng ngữ cú. Riêng vượt trên mọi vật hãy tạm gác lại, khi muôn cơ mất sạch thì như thế nào? Trời thu tháng tám làm sao nóng được?«.


meanings:
Còn gọi: Mi mao tư kết. Giao kết cùng nhau. Vô Môn Quan ghi: »趙 州 和 尚、 因 僧 問、 狗 子 還 有 佛 性 也 無。 州 云、 無。 無 門 曰… 只 者 一 箇 無 字、 乃 宗 門 一 關 也。 遂 目 之 曰 禪 宗 無 門 關。 透 得 過 者 、 非 但 親 見 趙 州 、 便 可 與 歷 代 祖 師、 把 手 共 行、 眉 毛 廝 結、 同 一 眼 見、 同 一 耳 聞、 豈 不 慶 快。 – Có vị tăng hỏi Hoà thượng Triệu Châu: Con chó có Phật tính không? Triệu Châu đáp: Không. Vô Môn bình: …Chỉ một chữ không này vốn là cửa ải của tông môn, cho nên sách này đề là Thiền tông Vô Môn Quan. Ai đã lọt qua được, chẳng những chính mắt thấy Triệu Châu, mà còn cùng với Tổ sư nắm tay chung bước, thâm sâu giao kết, cùng một mắt thấy, cùng một tai nghe, há chẳng thú sao?«.


meanings:
Râu mày đều bị rơi rụng. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho lời nói và tác lược chẳng khế hợp với tông chỉ nhà thiền. Huệ Nam ngữ lục ghi: »這 箇 是 什 麼？ 若 喚 作 一 乘 法、 眉 須 墮 落！ – Cái này là cái gì? Nếu gọi là pháp Nhất thừa thì râu mày đều bị rơi rụng!«.


meanings:
① Lờ mờ, lèm nhèm, cập kèm. ||② Già cả. Cũng như chữ mạo 耄.


meanings:
(văn) ① (Mắt) lờ mờ, lèm nhèm; ② Già cả (như 耄, bộ 老).


meanings:
① Coi, xem. ||② Giữ gìn, như khán thủ 看守, khán hộ 看護, v.v. ||③ Coi, đãi. Như bất tác bố y khán 不作布衣看 chẳng đãi như bực hèn. ||④ Hãy coi thử một cái, dùng làm trợ ngữ.


meanings:
① Chuyên tâm xem xét, nghiên cứu tới lui một cơ ngữ nào đó của cổ nhân. Tiết Chân Như Phương Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »眞 州 眞 如 院 方 禪 師、 參 琅 邪、 唯 看 柏 樹 子 話。 – Thiền sư Phương ở viện Chân Như thuộc Chân Châu đến tham học nơi ngài Lang Da, chỉ khán công án ›Cây bách‹«. ② Ra mắt, thăm hỏi. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »師 在 明 州、 看 曾 學 士、 坐 次、 士 問： 曾 與 清 長 老 商 量 趙 州 勘 婆 子 話、 端 的 有 勘 破 處 麼？ – Sư ở Minh Châu, có lần ra mắt Học sĩ. Đang ngồi, Học sĩ hỏi: Ông thương lượng cùng Trưởng lão Thanh về công án ›Triệu Châu khám phá bà già‹, quả thật có chỗ khám phá không?«. Tiết Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »僧 問： 不 病 者 還 看 和 尚 不？ 師 曰： 某 甲 看 他 則 有 分、 他 誰 彩 某 甲？ – Tăng hỏi: Người chẳng bệnh có hỏi thăm Hoà thượng không? Sư đáp: Ta hỏi thăm hắn thì có phần đúng hơn. Hắn nào có ngó ngàng gì đến ta?«. ③ Tiếp đãi, khoản đãi. Tiết Đan Hà Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »至 落 京 參 忠 國 師、 初 見 侍 者 便 問： 和 尚 還 在 也 無？ 對 曰： 在、 只 是 不 看 客。 – Sư đến Lạc Kinh để tham vấn Quốc sư Huệ Trung. Vừa gặp thị giả, sư liền hỏi: Hoà thượng có ở nhà không? Thị giả đáp: Có, nhưng chẳng tiếp khách«. Vân Môn quảng lục q. hạ ghi: »客 來 須 看、 賊 來 須 打。 – Khách đến cần phải tiếp đãi, trộm đến cần phải đuổi đi«. ④ Coi sóc, lo liệu. Tiết Động Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 6 ghi: »因 兩 箇 僧 造 同 行、 一 人 不 安、 在 涅 槃 堂 裏 將 息、 一 人 看 他。 有 一 日、 不 安 底 上 座 喚 同 行 云： 某 甲 欲 得 去、 一 時 相 共 去。 – Nhân có hai vị tăng cùng đi đến Động Sơn. Một người bị bệnh nằm nghỉ ở Niết-bàn đường, người còn lại coi sóc y ta. Một hôm, người bệnh gọi bạn đồng hành, bảo: Tôi muốn đi. Khi ấy cả hai cùng ra đi«. ⑤ Coi chừng, đề phòng, hàm ngữ khí dặn dò, cảnh tỉnh. Tiết Trung Thừa Lô Hàng Cư sĩ trong NĐHN q. 18 ghi: »中 丞 盧 航 居 士、 與 圓 通 擁 爐 次、 公 問： 諸 家 因 緣、 不 勞 拈 出。 直 截 一 句、 請 師 指 示。 通 厲 聲 揖 曰： 看 火！ 公 急 撥 衣、 忽 大 悟。 – Cư sĩ Trung Thừa Lô Hàng đang ngồi quanh lò sưởi với ngài Viên Thông. Cư sĩ bảo: Nhân duyên của các nhà chẳng nhọc đưa ra. Một câu thẳng tắt, thỉnh sư chỉ dạy? Thông vái chào và nghiêm giọng bảo: Coi chừng lửa! Cư sĩ vội vén áo, chợt đại ngộ«. Tiết Khâm Sơn Văn Thuý Thiền sư trong LĐHI q. 22 ghi: »同 安 不 是 好 心、亦 須 看 始 得。 – Đồng An không có tâm tốt, cần phải đề phòng mới được«.


meanings:
Trông, coi, giữ, gác: 看門 Gác cửa, giữ cửa; 看家 Trông nhà, coi nhà. (Ngr) Canh giữ, theo dõi, bám sát: 把他看起來 Theo dõi nó, bám sát nó. Xem 看 [kàn].


meanings:
① Nhìn, trông, nom, xem: 看書 Xem sách, đọc sách; 看問題 Nhìn vấn đề, nhìn nhận vấn đề, nhận xét vấn đề; 床前看月光，疑是地上霜 Đầu giường nhìn trăng sáng, tưởng là sương trên đất (Lí bạch: Tĩnh dạ tư); ② Xem (xét), khám, chữa: 察看 Xem xét; 看脈 Xem mạch, bắt mạch; 大夫把我的病看好了 Bác sĩ đã chữa khỏi bệnh cho tôi; ③ Thăm: 出門看朋友 Đi thăm bạn; ④ Đối đãi, coi: 另眼相看 Đối đãi khác, biệt nhãn; 不作布衣看 Không đối đãi như đối với kẻ nghèo hèn; ⑤ Thấy, nghĩ, cho rằng: 我看應該這麼辦 Tôi thấy phải làm như vậy; ⑥ Thử xem: 問一聲看 Thử hỏi xem; 做做看 Thử làm xem; ⑦ Khéo, kẻo: 別跑，看摔着 Đừng chạy, khéo (kẻo) ngã đấy! Xem 看 [kan].


meanings:
Chú ý. Chương Báo Ân Khế Tùng Thiền sư trong CĐTĐL q. 24 ghi: »初 開 堂 升 座 欲 坐 乃 曰… 烈 士 鋒 前 少 人 陪。 雲 雷 擊 鼓 劍 輪 開。 誰 是 大 雄 獅 子 種、 滿 身 鋒 刃 但 出 來。 時 有 僧 始 出。 師 曰。 看 好 精 彩。 僧 擬 申 問。 師 曰。什 麼 處 去 也。 – Lúc mới khai đường, lên toà sắp ngồi sư bèn nói: …Trước tài năng của liệt sĩ ít có người bồi tiếp, nghe tiếng trống vang rền liền rút kiếm khỏi bao, ai là loại sư tử dũng mãnh mũi nhọn đầy mình hãy bước ra đi! Khi ấy có vị tăng bước ra, sư nói: Hãy chú ý! Tăng định hỏi, sư nói: Muốn gì đây?«.


meanings:
Lo liệu, coi sóc. Tiết Nhất Túc Giác Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »昨 者 母 親 下 世，只 有 姊，獨 自 無 人 看 待，争 拋 得？ – Trước kia mẫu thân tạ thế, chỉ còn người chị một mình không ai coi sóc, làm sao bỏ được?«.


meanings:
Ngay tức thì, sắp sửa. Tiết Tiến Phúc Hưu Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »此 土 與 西 天、 一 隊 黑 漆 桶。 誑 惑 世 間 人、 看 看 滅 胡 種。 – Trung Quốc với Tây Thiên là một lũ ngu si, mê hoặc thế gian, sắp diệt mất mạng mạch Phật pháp«.


meanings:
(title) Resolving Doubts About Observing the Hwadu


meanings:
Đối lại: Mặc chiếu Thiền. Thiền tham cứu công án, là Tông phong của ngài Đại Huệ Tông Cảo, tông Lâm Tế. Khán là tham cứu, thoại là công án. Tức là ở nơi một tắc thoại đầu của người xưa chân thật tham cứu dài lâu cho đến khi được khai ngộ. Thiền phong này trước huệ sau định, cùng Mặc chiếu thiền trước định sau huệ khác xa về chỉ thú. Nguồn gốc của Khán thoại thiền có thể nói bắt đầu từ công án »Con chó không Phật tính« của Triệu Châu Tùng Thẩm đời Đường. Đến cuối đời Đường đầu đời Ngũ Đại, việc sử dụng các tắc công án để phá trừ thói quen tình thức phân biệt rất là hưng thịnh. Đến đời Tống, Đại Huệ Tông Cảo cực lực chủ trương chuyên môn tham khán một tắc thoại đầu, về sau tông Lâm Tế tôn sùng làm khuôn phép. Càng về sau tông phong càng thịnh, như đời Minh, ngài Trung Phong Minh Bản đặc biệt đề xướng những công án xưa như: Ba cân gai, cây tùng trước sân, núi Tu-di, tâm bình thường là đạo, chữ »Cố« của Vân Môn, chữ »Vô« của Triệu Châu… Thiền phong ảnh hưởng lớn một thời. Từ đời Minh, Thanh cho đến nay, thiền phong này vẫn chưa dứt. Ngoài ra, từ đời Tống về sau, tư trào Thiền Tịnh hiệp tập rất thịnh, lấy 4 chữ »A-di-đà Phật« làm công án, đây cũng là một thứ Khán thoại thiền. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.


meanings:
① Trông thẳng. ||② Một âm là di. Tên đất.


meanings:
(văn) ① Nhìn thẳng, trông thẳng; ② Trố mắt nhìn.


meanings:
① Mắt có màng. ||② Bệnh, bệnh can quyết, lúc phát lên môi miệng móng chân móng tay đều xanh cả gọi là bệnh sảnh. ||③ Lỗi lầm. ||④ Tai vạ.


meanings:
(văn) ① Mắt có màng; ② Bệnh can huyết; ③ Lỗi lầm, sai lầm; ④ Tai vạ, tai ương; ⑤ Sự đồi bại; ⑥ Nỗi khổ; ⑦ Giảm bớt, tiết giảm.


meanings:
① Mắt mờ, mắt không có thần, mắt không được sáng.


meanings:
(văn) (Mắt) mờ, không sáng, không có thần, thất thần.


meanings:
① Chân thực, tình thành rất mực gọi là chân, như chân như 眞如 nguyên lai vẫn tinh thành viên mãn thanh tịnh, không phải mượn ở ngoài vào, chân đế 眞諦 đạo lí chân thực, trái lại với chữ vọng 妄. ||② Người tiên, nhà đạo gọi những người tu luyện đắc đạo là chân nhân 眞人. Ðạo Phật, đạo Lão nói chữ chân 眞 cũng như bên nhà Nho nói chữ thành 誠. ||③ Vẽ truyền thần gọi là tả chân 寫眞, chụp ảnh cũng gọi là tả chân. ||④ Cũng viết là chân 真.


meanings:
Chân dung. Tông Môn Võ Khố ghi: »眞 淨 和 尚。有 時 遽 喚 侍 者。將 老 和 尚 來。侍 者 將 南 禪 師 眞 展 開。 – Hoà thượng Chân Tịnh có khi vội vã gọi thị giả: Hãy đem Lão hoà thượng lại! Thị giả đem chân dung của Thiền sư Nam bày ra«.


meanings:
① Thật, thực, chân thực: 眞與假 Thật và giả; 說眞的 Nói thật đấy; 眞人眞事 Người thật việc thật; 至于後戎寇眞至 Đến lúc về sau quân giặc kéo đến thật (Lã thị Xuân thu: Nghi tự); ② Thật là, quả là: 太湖風景眞美 Phong cảnh Thái hồ thật là đẹp; 眞高興 Thật là phấn khởi; 眞好 Quả là tốt; 眞可惜 Thật đáng tiếc; ③ Rõ: 看不眞 Nhìn không rõ; ④ [Zhen] (Họ) Chân.


meanings:
(?-1627) Thiền tăng đời Minh, họ Tôn, tự Quýnh Tuyền, người xứ Hải Ninh (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thiên Tùng.


meanings:
(1522-1567) Thiền tăng đời Minh, họ Phù, hiệu Ngu Xuyên, người xứ Trĩ Thành, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Ngọc Chi. Tác phẩm: Ngu Xuyên Cảo.


vietnamese:
chân hiết thanh liễu thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Ngộ Không Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Thanh Liễu soạn vào đời Tống, thị giả Đức Sơ và Nghĩa Sơ cùng biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 124, trang 619. Quyển thượng vốn có nhan đề »Kiếp Ngoại lục«, gọi đủ là »Chân Châu Trường Lô Liễu Hoà thượng Kiếp Ngoại lục«. Nội dung gồm có: Các lời thượng đường, pháp yếu thị chúng, cơ duyên, kệ tụng, »Sùng Tiên Chân Hiết Liễu Thiền sư tháp minh«. do Hoằng Trí Chính Giác soạn, Hoa Tạng vô tận đăng kí, Tịnh Độ tông yếu, câu truyện giữa Thuyền Tử và Giáp Sơn. Quyển hạ vốn có nhan đề »Chân Hiết Hoà thượng Niêm Cổ«, là loại chú thích sớm nhất trong các sách chú sớ về Tín Tâm Minh. Cùng thời đại với Thanh Liễu có ngài Đại Huệ Tông Cảo cực lực đề xướng Khán thoại thiền, chê trách 2 ngài Thanh Liễu và Hoằng Trí chủ trương Mặc chiếu thiền. Thế nên, Thanh Liễu làm Tín Tâm Minh Niêm Cổ. nhằm phát huy huyền chỉ, chống lại sự chê bai của ngài Tông Cảo, cùng trình bày những sai lầm của người học đương thời và răn dạy những hành giả tham thiền mà không hiểu sự lí. Nội dung của ngữ lục này trình bày những cổ tắc của Thiền tông, không giải thích về ngôn từ.


meanings:
(1537-1593) Thiền tăng đời Minh, họ La, tự Tượng Tiên, người xứ Tương Đàm (nay thuộc Hồ Nam) Trung Quốc, nối pháp Hoà thượng Bảo Châu.


meanings:
(1647-1726) Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 36, nối pháp Thiền sư Minh Lương. Sư họ Nguyễn tên Nghiêm, tên chữ là Đình Lân, hiệu Tuệ Đăng, quê ở làng Tiền Liệt, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương, miền Bắc Việt Nam. Sư trụ trì chùa Long Động và chùa Quỳnh Lâm, là 2 ngôi chùa lớn của phái Trúc Lâm. Sư là người khôi phục lại thiền phái Trúc Lâm. Kệ thị tịch: »顯 赫 分 明 十 二 時、 此 之 自 性 任 施 爲、 六 根 運 用 眞 常 見、 萬 法 縱 橫 正 遍 知。 – Hiển hách phân minh thập nhị thì, thử chi tự tính nhậm thi vi, lục căn vận dụng chân thường kiến, vạn pháp tung hoành chính biến tri. – Bày hiện rõ ràng được suốt ngày, đây là tự tính mặc phô bày, chân thường ứng dụng sáu căn thấy, muôn pháp dọc ngang giác ngộ ngay«. Tác phẩm (Về Thiền) có: Thiền tông Bản Hạnh, Thiền Tịch Phú.


meanings:
(1916-) Tăng nhân hiện đại, họ Vương, tên Hạc Thọ, người huyện Đông Đài tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, đệ tử của pháp sư Ứng Từ. Tác phẩm: Ngọc Phật Trượng Thất tập, Luận văn, Bồ-đề-đạt-ma đích sinh bình hoà Thiền pháp.


meanings:
(1045-1100) ① Thiền tăng đời Lí, thuộc thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi đời thứ 16. Sư họ Vương, tên Hải Thiềm, quê làng Phù Đổng huyện Tiên Du, miền Bắc Việt Nam. Sư từng trụ các nơi: Chùa Tĩnh Lự núi Đông Cứu, chùa Chúc Thánh núi Phổ Lại, chùa Bảo Cảm. Kệ thị tịch: »妙 本 虛 無 明 自 誇、 和 風 吹 起 遍 娑 婆、 人 人 盡 識 無 爲 樂、 若 得 無 爲 始 是 家«. »Diệu bản hư vô minh tự khoa, Hoà phong xuy khởi biến ta bà, Nhân nhân tận thức vô vi lạc, Nhược đắc vô vi thuỷ thị gia. – Diệu tính rỗng rang rõ tự bày, Gió lành chan rải khắp ta bà, Mọi người đều biết vui siêu thoát, Nếu được vô vi mới phải nhà«. 2. Thiền viện nằm trên sườn ngọn núi Lớn (Tương Kì Sơn), thuộc phường 6, thành phố Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu, Việt Nam. Muốn lên thiền viện du khách từ đường Lê Lợi rẽ lên đường Viba độ 500m có đường tẽ bên phải đi thêm 700m đến nơi. Thiền viện mang tên một Thiền Sư Việt Nam sống vào đời Lí (thế kỉ XI) và do Hoà thượng Thích Thanh Từ tạo lập vào tháng giêng năm 1970, là cái nôi của Thiền tông Việt Nam vào cuối thế kỉ XX. Tiền thân của nó là Pháp Lạc Thất, được xây cất vào tháng 4 năm 1966, toàn bằng cây lá. Hoà thượng Thanh Từ đã ẩn tu tại đây cho đến ngày mồng 8 tháng chạp năm 1969 thì ngài ra thất và thành lập thiền viện Chân Không để tiếp độ Tăng Ni… Toàn thể khuôn viên nằm trên diện tích khoảng 2 mẫu, hướng đông giáp miếu bà Sùng Chính nhìn xuống mặt đường Lê Lợi, hướng tây giáp rừng đến đỉnh núi tức sau lưng chùa là vách núi, hướng nam giáp rừng hoang, đối mặt chênh chếch hướng nam là ngọn núi Nhỏ, hướng bắc giáp vườn cây và đường lên thiền viện. Từ cổng tam quan bước vào, du khách sẽ gặp ngay thiền viện ni, theo tam cấp của đồi sứ quý vị sẽ đến Nhà khách. Từ Nhà khách theo đường Tiêu Dao để đến đồi Tự Tại, đứng trên đồi có thể nhìn thấy bao quát thành phố Vũng Tàu; xoay ngược tầm mắt vào núi, du khách sẽ thấy ngôi chính điện sừng sững uy nghiêm giữa rừng tràm xanh mát. Qua một khoảng sân hoa kiểng là đến một toà nhà 2 tầng: Bên dưới là Tổ đường và Trai đường, bên trên là Tăng đường và phòng của Hoà thượng Viện trưởng. Sau Trai đường là nhà bếp. Từ đây có đường Đại Mai dẫn lên khu thiền thất. Khu vực này được khởi công xây dựng vào năm 1973, đầu tiên là thất Hoà thượng Viện Chủ (cũ) rồi đến thất của Hoà thượng Bửu Huệ và 5 ngôi thiền thất của chư tăng khoá I & II. Hiện tại thiền viện Chân Không khởi công trùng tu từ mùng 4 tháng 8 năm Đinh Hợi (1995).


meanings:
Còn gọi: Thị chân hành giả. Chân: Chân ảnh của Tổ sư. Thị chân: Thị giả phục dịch ở Chân ảnh đường. Thị chân hành giả là chức vụ dưới chức Thị chân, là vị cư sĩ phục vụ các việc lặt vặt nơi Chân ảnh đường.


meanings:
(1621-1677) Thiền tăng đời Thanh, họ Hứa, tự Trúc Am, biệt hiệu Ngẫu Am, người xứ Trường Châu (nay là Tô Châu) Trung Quốc, nối pháp Mộc Trần Đạo Mân, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Ngữ lục 2 quyển.


meanings:
Chùa nằm ở trung tâm thành phố Bảo Định, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc, tục gọi là »Đại Bi Các« do Nhữ Nam Vương Trương Nhu đời Nguyên xây cất. Niên hiệu Khang Hi (1662-1722) đời Thanh từng sửa chữa, niên hiệu Càn Long (1736-1795) sau khi bị hoả thiêu xây cất lại, đổi tên là »Chân Giác Thiền Tự«. Sau khi cất lại nền đá cao thêm 20m, lại thêm lan can bằng đá cẩm thạch. Chùa quay lưng về hướng bắc nhìn về hướng nam, phía trước có môn điện ba gian, đông tây có lầu chuông trống và hành lang gấp khúc lượn vòng quanh đều ba gian. Gác cao 31m, ba mái, đỉnh lợp ngói. Trong gác có khung trang trí, xà nhà đều có đồ hoạ màu do Tô Thức vẽ. Văn nhân đời Nguyên là Lưu Nhân, văn nhân đời Thanh là Cao Quế, Trần Chính đều có đề vịnh.


meanings:
characteristics peculiar to true enlightenment


meanings:
Cảnh giới đại triệt đại ngộ. Ai đạt đến cảnh giới này thì nhất định đã vượt qua cảnh giới của hàng Hữu học Vô học. Tắc 44, Bích Nham lục (Đại 48, 180 hạ) ghi: »和 山 垂 語 云：習 學 謂 之 聞、絕 學 謂 之 隣、過 此 二 者、是 爲 眞 過。 – Hoà Sơn dạy rằng: Tập học gọi là Nghe, tuyệt học gọi là Gần, qua được hai thứ đó gọi là Chân quá«.


meanings:
Còn gọi: Chân Phật vô hình, chân pháp vô tướng. Đạo chân thật, không có hình thể cố định. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di


meanings:
Vàng ròng mất màu. Thiền tông mượn cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ cho người tu thiền ngộ đạo có huyền cơ diệu dụng linh hoạt, thậm chí có thể làm cho vàng ròng bị mất màu. Người đạt đạo có cơ dụng nhanh khéo, sống động, có thể quở Phật bác Tổ, hoặc nắm chặt một vật, hoặc buông đi tất cả, hoá thân vàng một trượng sáu thành một cọng cỏ. Tắc 31, Bích Nham lục (Đại 48, 170 thượng) ghi: »放 行 也、 瓦 礫 生 光。 把 定 也、 眞 金 失 色。 – Lúc buông thả thì gạch ngói sáng ngời. Khi nắm chặt thì vàng ròng mất màu«.


meanings:
Tiệm bán vàng ròng. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để khen ngợi sự mở rộng Thiền phong. Tiết Dược Sơn Duy Nghiễm trong Tổ Đường tập ghi: »有 一 日 造 書、書 上 說：石 頭 是 眞 金 鋪、江 西 是 雜 貨 鋪。 – Một hôm sư viết thư, trong thư nói: Thạch Đầu là tiệm bán vàng ròng, còn Giang Tây là tiệm bán tạp hoá«.


meanings:
Thau không đổi được vàng. Chân thâu: Thau, là kim loại có lớp vỏ bên ngoài rất giống vàng nhưng giá trị của nó không bằng vàng nên không thay thế cho vàng được. Thiền tông dùng cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ rõ: Trí và ngu, Chính và tà có giá trị khác nhau và không thay thế cho nhau được.


meanings:
Ống thụt lửa của thợ rèn. Thiền tông mượn cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ cho bậc sư gia sử dụng thủ đoạn khốc liệt, hành vi tàn nhẫn để rèn luyện người học trở thành pháp khí, cũng như người thợ rèn dùng ống thụt lửa để rèn thanh sắt làm thành món đồ hữu dụng. Bài tụng trong tắc 86, Thung Dung lục (Đại 48, 283 thượng) ghi: »九 包 之 鶵、 千 里 之 鴝、 眞 風 度 籥、 靈 機 發 樞。 – Cửu bao chi sồ, thiên lí chi câu, chân phong độ thược, linh cơ phát xu. – Chim đủ lông cánh, ngựa hay ngàn dặm, thủ đoạn bậc thầy, khởi động máy linh«.


meanings:
（梵 bhūta-tathatā、tathatā，巴 tathatā，藏 de-bshin-ñid）指宇宙萬有的真實性，或本來的狀態，也是宇宙的真理。徹悟真如之理，即是如來。小乘、大乘各派對此各有不同角度的說明。<#>諸經論中說及真如之異名甚多，《大般若經》卷三六０列出十二種名稱，即真如、法界、法性、不虛妄性、不變異性、平等性、離生性、法定、法住、實際、虛空界、不思議界。《大乘阿毗達磨雜集論》卷二立真如、空性、無相、實際、勝義、法界等六名。《法華玄義》卷八（下）立有十三種，即實相、妙有、真善妙色、實際、畢竟空、如如、涅槃、虛空佛性、如來藏、中實理心、非有非無中道、第一義諦、微妙寂滅。<#>此外，經論中對于真如的分類亦有異說。<#>(1)《解深密經》卷三謂有七種真如︰流轉真如、相真如、了別真如、安立真如、邪行真如、清淨真如、正行真如。<#>(2)《成唯識論》卷十分十種，即遍行、最勝、勝流、無攝受、類無別、無染淨、法無別、不增减、智自在所依、業自在等所依等十種真如；同論卷二另說六種，即虛空無爲、擇滅無爲、非擇滅無爲、不動無爲、想受滅無爲、真如無爲。<#>(3)《大乘起信論》分爲離言真如、依言真如二種，更就後者分空真如、不空真如二種。<#>(4)法藏于《華嚴經探玄記》卷八約教而分爲一乘、三乘二種真如，更將前者分爲別教真如、同教真如，從後者分頓教真如、漸教真如。<#>如上所說真如的種類，系由觀察真如的觀點有異所設的種種名稱，幷非意味真如本身有多種不同的本體。<#>宇宙萬有之實性名爲真如，諸家于此點大體一致，然有關真如本身，則有異說。如地論家立第八阿賴耶識爲真如，攝論家更立第九阿摩羅識，謂俱是自性清淨心，即是真如，而其真如爲受熏之體。若唯識家，則立生滅的第八阿賴耶識而說一切諸法的開展，謂真如系二空所顯之理，爲諸法所依之實性，凝寂湛然，超絕能熏、所熏之境域，爲不生、不滅、不變、恒常之無爲法。此即所謂‘真如凝然不作諸法’之說。此時，‘真’是真實、非虛妄，‘如’謂如常、無變易。‘真’簡別于有漏，‘如’簡別于無漏有爲。又‘真’簡別于遍計所執，‘如’簡別于依他起性。<#>另外，真如緣起家認爲，真如幷非冥頑無知之死物，若遇無明妄緣，則真如舉體起動而成生滅萬法。雖成生滅萬法，但無傷真如之體。恰如風吹水而成波，雖成波而無損水之本身。因此，解釋真如時，不變爲‘真’，隨緣爲‘如’。由不變之義，故真如與有爲法非一。由隨緣之義，故與有爲法非異。相對于此真如緣起家所說，唯識家僅以‘不變’一義解釋真如。<#>◎附一︰〈談真如〉（摘錄自《呂澄佛學論著選集》卷一）<#>今日所談，爲真如名義。先說真如名，是從印土譯來，現已習用，但在翻譯上，前後頗有變化。原文‘■他多’，解析之︰‘■他’爲真實；‘多’，爲性。與‘舜若多’之爲空性，是一樣結構，故正譯應爲‘真實性’。由字源說，‘■他’從‘如是’（■他引）引申而成，故亦可翻成如是性，藏人即如此譯之。漢譯最初《般若》譯爲‘本無’，是依道家思想以無爲本故。次在姚秦、六朝劉宋，羅什、求那跋陀羅則譯爲‘如’（《摩呵般若》、《雜阿含經》），北魏則爲‘如如真如’，至梁陳·真諦則混用‘如如真如’，迄唐以後，始確定爲‘真如’。在混用時期，以‘真如’與‘真諦’通用，故有‘真如俗如’，‘如不異如’之用。然始終于‘性’字未曾譯出，如如之‘如’似有‘性’意在，亦未能顯。以最後之‘真如’看，其意亦‘真’亦‘如’而已。終以未能譯出‘性’字，故于義解多有未當也。<#>次明真如義。是可依于言教變遷之實三段說解之。<#>(一)小乘說‘如’，《雜含》十二，講緣起法，謂無明緣行，行緣識，如是乃至生緣老死之十二有支之緣起法，因此說到‘如’字，乃謂‘此等諸法法住、法定、法如、法爾、法不離如、法不異如，審諦、真實、不顛倒，若佛出世若不出世，此法常住，法住法界’。此等異名皆釋‘如’字。而此段文依譯意，實是形容緣起法，勘對巴利文本《相應部》（巴利文五部中之《相應部》即《雜含經》），‘法如’爲‘法如性’。是法非一切法，乃指緣起而言，即此緣起法爲如性，謂其常然之相也。有佛無佛，都無改變，此即如性，亦即離緣起便無真如故。如是緣起相，即法之實相也，由此法非指一般法，緣起而外亦指諦、食、蘊、處、界等歸類之法，此等法實相，皆稱真如。是種解釋，乃佛法中之首段小乘對佛說至極之解也。<#>(二)大乘中，《大般若經》第二分〈緣起品〉，亦以緣起與法如（依小乘而釋異）連談，如《經》雲，菩薩摩呵薩欲知諸法因緣、次第緣、緣緣、增上緣，當學般若波羅密，菩薩摩呵薩欲知一切諸法如、法性、實際，當學般若波羅密。此已廣于《雜含》，《雜含》止言緣起，此乃及于四緣也。又此法如，《智論》三十二釋雲，如有二種，(1)各各相，(2)實相。一切法如皆相，以自相言，如地以堅爲相（此小乘毗曇自共相之結論），是亦法之真如，但爲下如。上如則爲實相。若地堅相不實，自性空，即地堅空相，是即法實相上如。<#>(三)《瑜伽》、《深密》、《楞伽》所談‘如’義，稍有差別。蓋此三書以‘真如’判入‘五法’（五事即相、名、分別、正智、真如）中，而又以自性相攝。相攝方式有種種，義遂不同。初《瑜伽》，次《深密》。《深密》思想近于《阿毗達磨經》，《瑜伽》〈抉擇分〉引之，乃無著思想所自出。總歸諸說有二︰(1)依他法，遍計執無相即法真如相（與第二段銜接）；(2)圓成法，依他起斷爲真如，此斷即轉依。如是二義，極有出入，最後乃可求諸《楞伽》，以依他法如相爲真實，以圓成法心解脫爲真如，于是真如非僅法之相而另指法而言矣。然《楞伽》有處仍以真如作相解（〈如來藏〉章），故知真如實有二義，有處以相說，有處以法說（廣義法有時言相，有時言相依）。以法說者，即圓成法，即心解脫，是即真如法也。<#>再概括言之，小乘以緣起（法）等實相，此有故彼有，此生故彼生等爲如相。至《般若》亦以緣起爲實相，而言不生不滅，不來不去，不斷不常。《瑜伽》言遍計執無，亦是此生故彼生之義（真如相），更進一層，乃目離執緣起爲真如法，是故于佛法名相應知其實也。昔者洞山價辭雲岩，問曰︰‘老和尚百年後，有人欲見真容，如何回答？’雲岩即雲︰‘者個是。’洞山不省。又說︰‘汝擔當家業須仔細。’仍未會。後涉水睹影，即便省悟而作偈雲︰‘切忌從他覓，迢迢與我疏，吾今獨自往，處處得逢渠。’雲岩死，遺像懸挂，有人參問。答以︰‘者個是。’再問意旨如何。洞山忽然雲︰‘我幾乎誤解老和尚意思。是蓋真如以共相言，則處處逢渠，爲三段之初段。一法一如者個即是。’所以《般若》說諸法一相無相，《深密》談遍一切一味相，此之一義，乃平等真如（《深密》、《華嚴》平等義，賢首未解也），即各如其分，無以異也。所以洞山初解處處得逢渠時，乃平等真如（相）。到遺容懸挂，始悟一法一如（法）之旨也。<#>複次小乘一段，以法相爲真如，功夫在破人我執，故將法說成蘊界處等類，必人我淨盡，其法始顯，亦只形容彼法永久如是之相耳。此法非是所作乃法住法界。依大乘而言，于第二段即以小乘之法蘊處界等爲法我執，去此法我執而爲法無我，此法無我亦永久如是之相。于第三段無我所顯，乃爲真如，有此始有事在，佛法建立，即在于此。蓋即菩薩摩呵薩修行功德之所依也。此無我所顯亦永久如是之相，爲真如，爲法界，皆依境言之也。<#>◎附二︰〈真如〉（摘錄自印順《辨法法性論講記》）<#>什麽是真如？真是表示它不是虛妄的，有現二就是虛妄，有能取、所取，能詮、所詮，就是虛妄。現在無能取、所取，能詮、所詮，這就是不虛妄，名爲真。什麽是如？如乃如如不二，一模一樣，平等平等，沒有變異，沒有差別，名爲如。如有心、有境的差別，是不如；有能詮、所詮的差別，是不如；有此、有彼，有多、有少，有這、有那，就是不如。總之，有二（落入相對界），就是不如。如真正的平等，超越相對的差別界，就是真真的如。法性沒有能取、所取，能詮、所詮的差別，所以就是真如性。真如性是法性的別名。<#>◎附三︰〈真如觀〉（摘譯自《望月佛教大辭典》）<#>真如觀，又稱觀真如禪、真如實觀、法身真如觀、如觀、真如三昧。即觀無相平等之真如，得心想寂靜，伏滅諸煩惱。如《入楞伽經》卷三所言，觀察虛妄分別因緣，如實了知二種無我，如實分別一切諸法無實體相，如此不住分別心中，得寂靜境界，此稱觀真如禪。<#>《大乘義章》卷三（末）解釋真如觀之相，雲（大正44·536b）︰<#>‘如觀者，觀察諸法非有無故。云何觀法？知非有無之一切法，猶如幻化。幻化之有，無法爲有，有則非有。幻化之無，有法爲無，無則非無。然則說此幻有無，爲非有無，亦無非有非無可得。還即說此非有非無爲有無故，有無之相亦不可得，進退推求，無法可取。境界既然，心想亦爾，是故心想自然息滅。’<#>此謂如能觀察諸法之非有非無，體達一切法無相平等之理，則能伏滅諸煩惱，成就佛道。因此，《占察善惡業報經》卷下雲（大正17·908b）︰‘若學習真如實觀者，思惟心性無生無滅，不住見聞覺知，永離一切分別之想，漸漸能過空處、識處、無少處、非想非非想處等定境界相，得相似空三昧。’<#>◎附四︰〈二真如〉（摘譯自《佛教大辭彙》）<#>經論中將真如分爲二類之事例甚多。茲舉五種如次︰<#>(一)離言真如與依言真如︰出于《大明三藏法數》卷五。系依據《大乘起信論》以離言、依言二義說真如而立。<#>(二)空真如與不空真如︰真如是絕差別妄念的真實體，名爲空真如；雖絕差別妄念，但其體幷非空無，而能具備無量無漏清淨功德，故名爲不空真如。《大乘起信論》闡明依言□真如而分空、不空二義，其文雲（大正32·576a）︰‘一者如實空，以能究竟顯實故。二者如實不空，以有自體具足無漏性功德故。所言空者，從本已來一切染法不相應故，謂離一切法差別之相，以無虛妄心念故。（中略）所言不空者，已顯法體空無妄故，即是真心常恒不變淨法滿足。’<#>空、不空真如即是依此而說的。<#>(三)不變真如和隨緣真如︰出于《大明三藏法數》卷五。系依法性宗所談──真如有不變、隨緣二義而立。<#>又《釋摩呵衍論》卷三于本覺門、始覺門各分清淨、染淨二種。清淨本覺、清淨始覺所證的真如本離熏習，此爲清淨真如；染淨本覺、染淨始覺所證的真如不離熏習，是爲染淨真如。<#>《大明三藏法數》卷五也依據《華嚴經隨疏演義鈔》卷六而揭示‘安立真如’與‘非安立真如’。據其所述，生起安立一切法爲安立真如，本離染清淨而寂然無爲，是爲非安立真如。此與‘不變真如’、‘隨緣真如’有相同意趣。<#>(四)有垢真如與無垢真如︰垢是煩惱染法，以其有無而區別真如。《大乘止觀法門》卷二雲（大正46·649c）︰<#>‘謂以染業熏于真心違性故，性依熏力起種種染用，以此染用違隱真如順用之照性，故即說此違用之暗以爲能障，亦名爲垢。此之垢用不離真體故，（中略）亦名爲有垢真如。若以淨業熏于真心順性故，性依熏力起種種淨用，能除染用之垢。以此淨用順顯真心體照之明性，故即說此順用之照，以爲圓覺大智，亦即名大淨波羅蜜。然此淨用不離真體故，（中略）亦名無垢真如。’<#>即從真如的染緣起方面立有垢真如，而從淨緣起方面立無垢真如之名。<#>(五)生空真如與法空真如︰一般多稱此爲二空真如，有時也稱爲二空真理。系法相宗所立。出于《成唯識論》卷十等。由我空而顯的真理稱爲生空真如；由法空而顯的真理稱爲法空真如。<#>◎附五︰〈真如緣起論〉（摘錄自湯次了榮著·豐子愷譯〈大乘起信論解題〉）<#>所謂真如緣起論，是把宇宙的實體定爲惟一絕對的真如，以此爲因，待根本無明之緣而起動真如，于是緣起開發生滅現象界。即依據不知真如爲真如的根本無明，絕對平等的真如起動而成業相，更在這上面起轉相現相的主觀客觀，成爲阿黎耶識。這阿黎耶識上的客觀，本來不過是虛妄的幻影，分別爲心外的實法的智相發生，這妄分別的相續稱爲相續相。這樣，便惹執取記名等的妄念，而開發生滅差別的宇宙萬有。這便是真如緣起論中的宇宙觀、人生觀。<#>發起于中印度的真如緣起說，主張吾人一切思索分別盡屬虛妄。然知道吾人的本體是自性清淨的真如，于是修養策勵，向上發展，以達到悟界，這顯然有倫理宗教上偉大的效力。加之補足了發生于北方印度的賴耶緣起的缺點，明瞭地說明了本體和現象的關係。又，在那阿賴緣起中，把賴耶限定于生滅的妄法中，依據無漏種子的有無而說述五性各別，此說則大不相同，主張把吾人衆生盡行視爲絕對平等的真如的顯現，因此皆得成佛。<#>◎附六︰高楠順次郎著·藍吉富譯《佛教哲學要義》第三章（摘錄）<#>‘真如’、‘如來藏’，或‘如去’（如來）意指著世界萬物的真實相狀、覺者的泉源和開悟的基礎。當靜止的時候（也就是不與時間、空間發生關係時），它是覺性本身。但是當它發動之時，它在人類形式中，就成爲常道和生命特色。真如和如來藏二者實際上是同一的，同是最高原理。大乘佛教把最高原理叫做‘真如’。（中略）<#>真如在其靜態意義上，是無時間、無空間、一切平等、無始無終、無形狀、無顔色，因爲物自身若不顯露，則無法被感覺或描述。真如在其動態意義上，則能成爲任何形式。當它被一個純粹的因所驅使時，它就取得高級的形式。當它被一個邪惡的因所驅使時，它就取得一個墮落的形式。因此，真如有兩種狀態︰一個是真如自身，另一個是它的顯現，即生滅的狀態。（中略）<#>一個人的阿賴耶識由其人之本性來决定，這本性是真如之個別的動態形式。人不必探問真如或如來藏的來源，因爲它是本體，是最終極的，不可名狀的真如。<#>［參考資料］　《雜阿含經》卷十二、卷二十一；《金光明最勝王經》卷二〈分別三身品〉；《異部宗輪論》；《大乘莊嚴經論》卷十二；《佛地經論》卷七；《入楞伽經》卷四；《成唯識論》卷二、卷九；陳譯《攝大乘論》卷下；《佛性論》卷四。<#>


meanings:
4196梵語 bhūta-tathatā 或 tathatā。即指遍布於宇宙中真實之本體；為一切萬有之根源。又作如如、如實、法界、法性、實際、實相、如來藏、法身、佛性、自性清淨身、一心、不思議界。早期漢譯佛典中譯作本無。真，真實不虛妄之意；如，不變其性之意。即大乘佛教所說之「萬有之本體」。然詳細論究之，則各宗各家所引真如一詞之含意各異，總約之，可有如下數種。　依據阿含經典載，緣起之理法乃永遠不變之真理，故稱為真如。又據異部宗輪論中化地部所舉之九無為中，有善法真如、不善法真如、無記法真如、道支真如、緣起真如等，其中之善、不善、無記等三性與八聖道、生死緣起之理法等，均為真實而永遠不變者，故稱之為真如。　大乘佛教之主張，一切存在之本性為人、法二無我，乃超越所有之差別相，故稱真如，例如如來法身之自性即是。據佛地經論卷七，真如乃一切現象（諸法）之實性，其相雖有各種差別，其體則是一味，與一切法不一不異，非言語、思考之所及。從其遠離所有錯誤、虛偽之觀點言之，假名為真如。若以其為一切善之所依，名法界；以其遠離減損之謗，名實有；以其遠離增益之謗，名空無；以其為真實，名實際；以其為無分別智之所悟，故假名稱勝義。有關真如之異名，大般若經卷三六○共舉出真如、法界、法性、不虛妄性、不變異性、平等性、離生性、法定、法住、實際、虛空界與不思議界等十二名。大乘阿毘達磨雜集論卷二則舉出真如、空性、無相、實際、勝義與法界等六名。法華玄義卷八下舉出實相、妙有、真善妙色、實際、畢竟空、如如、涅槃、虛空、佛性、如來藏、中實理心、非有非無中道、第一義諦與微妙寂滅等十四名。此外，又作一如、一如法界、一法界、真如實相、真如一實、真實際、真勝義諦等稱。以其相之絕對平等，亦稱一相。　解深密經卷三有七真如之說，即：(1)流轉真如（緣起之理法），(2)實相真如（諸法之實性），(3)了別真如（萬法唯識之理法），(4)至(7)配合於苦集滅道等四諦，依序為安立真如、邪行真如、清淨真如、正行真如。上記七真如中，除實相真如以外之六種亦稱六真如，係以各個理法之自體永遠不變，故稱之為真如；然或謂非由其理法自體而名真如，乃是由實相真如所顯現之各種相狀而立者。　法相宗之說，據成唯識論卷九載，真如乃遠離虛妄分別之法，為人、法二無我之性，相當於三性中之圓成實性。此宗主張一切現象皆從阿賴耶識所生，故真如本身為一超越現象之絕對寂然之體，其自體不會成為現象之法，故說「真如凝然，不作諸法」。據成唯識論卷十載，菩薩須至初地始悟真如之理，依次以其所悟內容之深淺次第，立有十真如之別。其名稱如下：(1)遍行真如，即普遍萬有的二空之理。(2)最勝真如，身完全受持具足戒所悟之真如，以其具足無量功德，故稱最勝。(3)勝流真如，從真如流出之教，較其他教為勝之意，其教之根本即是真如。(4)無攝受真如，即不成為執著的對象之意。(5)類無別真如，謂生死與涅槃不二，即迷悟一如之意。(6)無染淨真如，即真如超越染淨之意。(7)法無別真如，謂真如已離生滅之相，故不論自何法而論之，其體為一。(8)不增減真如，謂斷煩惱之污垢既不減，修清淨之法亦無所增，即離增減執著之意。一旦悟此真如，即能自在變現各種形狀與國土，故亦稱相土自在所依真如。(9)智自在所依真如，於四無礙智得自在之意。(10)業自在等所依真如，即得一切神通、總持、禪定等身口意的作用自在之意。　以上十者為順次從初地至十地行十波羅蜜、斷十重障，而至菩提。此外，人無我之真如（人空真如）與法無我之真如（法空真如），合稱為二空真如；其中二乘人祇悟人空真如，菩薩則能悟二空真如。　地論宗主張，第八阿賴耶識（攝論宗作第九阿摩羅識）之自體為自性清淨心，此一自性清淨心即是真如。其識因受無明之熏習，故顯現出染淨諸現象。　大乘起信論之主張，真如為眾生心之本體，其為杜絕言詮、思惟者，稱作離言真如；然若勉強以言語表現之，則稱作依言真如，以上二者合稱為二真如。就依言真如而言，其體遠離迷心而空，故為如實空（空真如）；且其自體具足無限清淨之無漏清淨功德，故為如實不空（不空真如）。同時，眾生心（即真如）具有絕對不動之心真如門，與緣於無明而起動生滅，形成染淨現象之心生滅門；故稱不動之真如為不變真如，隨緣而現之染淨等現象為隨緣真如，以上二者亦合稱為二真如。一般對萬有生起之法，若依真如之不變或隨緣而說明者，即稱真如緣起（如來藏緣起）。以下列舉之二真如均為同類語，即清淨真如與染淨真如、或非安立真如與安立真如（安立，意即使萬有之生起各得其所）。　華嚴宗依據性起說而主張「本體即現象」，即真如本為萬法，萬法本為真如之意。同時真如分為一乘真如與三乘真如；前者復分為別教真如、同教真如，後者復分為頓教真如、漸教真如，此均由對真如理解之不同所致者。　天台宗依據性具說，主張真如本身本來具足染淨善惡諸法。　又諸佛之自性（真如），稱為無垢真如，或出纏真如；眾生之體性真如因被煩惱所污垢，故稱有垢真如，或在纏真如。二者合稱，即為兩垢如如。　依據釋摩訶衍論卷三載，真如乃悟始覺、本覺二智之理者，故立性真如與虛空之理二義。清淨虛空之理有十義，即：無障礙義、周遍義、平等義、廣大義、無相義、清淨義、不動義、有空義、空空義、無得義等。〔雜阿含經卷十二、卷二十一、佛地經論卷四、卷七、大乘莊嚴經論卷十二、成唯識論卷二、梁譯攝大乘論卷下、唐譯攝大乘論釋卷八、大乘法苑義林章卷一末〕


meanings:
4210<一>謂真實道理之宗旨。對儒教而言，佛教謂真宗；又各宗均稱其自宗為真宗。此外，以判教之名別之，有如下之諸說：　(一)為北齊大衍寺曇隱所立的四宗之一。其謂涅槃經、華嚴經乃為講說佛性、法界之理的教法，故稱真宗。　(二)為齊之護身寺自軌所立的五宗之一。即指講說佛性常住的涅槃經之教法。　(三)為南朝陳之耆闍寺安廩所立的六宗之一。指般若經等講說諸法真空之理。　(四)指明示真如法相實理之宗。與「性宗」一詞同義。如天台宗之別教、華嚴宗之終教以上者均屬之。　<二>指藉由阿彌陀佛之本願力期以往生成佛之教說，此即日本之真宗。又稱淨土真宗。為日本十三宗之一。開宗之祖為日僧親鸞（1173～1262）。以一心一向歸命阿彌陀佛為教旨。故稱一向宗。復以盡十方無礙光如來為本尊，歡喜其光明攝取，故又稱無礙光宗。　本宗以無量壽經、觀無量壽經、阿彌陀經等三部為所依經典，祖承三國七祖，即印度之龍樹、天親，中國之曇鸞、道綽、善導，日本之源信、源空，七祖之中，特以天親之淨土論為正所依。宗祖親鸞師事源空，所著顯淨土真實教行信證文類為主要經典之一。源空主張以念佛為主，親鸞則強調以信心為本，認為佛的真實之教為無量壽經，最重要之部分為阿彌陀所說四十八願，其本體則為「南無阿彌陀佛」名號。並以他力往生為特色。所謂他力往生，即凡夫藉阿彌陀佛之願力而獲致信心；其後之念佛即是報恩感謝之念佛。又已得信心者，必住於正定聚，而與如來相等不二。親鸞更自謂食肉帶妻之在俗生活並不妨礙念佛修行，此種生活態度迥異於淨土宗其他支派。至親鸞之曾孫覺如，正式以本願寺為真宗大本山，至第八世蓮如，教勢蓬勃發展，惟彼時德川家康忌憚本願寺勢力過盛，故於慶長七年（1602）將本願寺分為東西兩寺，此即今日承繼親鸞法脈之兩本願寺派（西本願寺稱本願寺派，東本願寺派稱大谷派）。此外，親鸞門葉繁榮，流派漸次分立，計生高田派、佛光寺派、興正派、木邊派、三門徒派、山元派、誠照寺派、出雲路派等、合前二派，總稱真宗十派。　本宗立二雙四重之教判，二雙四重指豎出、豎超、橫出、橫超。豎，指自力聖道門（難行道）；橫，指他力淨土門（易行道）。出，指漸教，為方便權假之教；超，指頓教，為真實之教。亦即期以歷劫修行之證果者，如法相、三論等之教說，乃難行道聖道門中之漸教，稱為豎出；期以即身成佛之證果者，如佛心、真言、法華、華嚴等之教說，乃難行道聖道門中之頓教，稱為豎超；依觀經定散二善教之往生淨土法門，而期以邊地懈慢之往生者，乃易行道淨土門中之漸教，稱為橫出；依無量壽經弘願真實教之淨土法門，而期以往生即成佛者，如淨土真宗之教說，乃易行道淨土門中之頓教，稱為橫超，亦為二雙四重中唯一的本願真實之教；以此彌陀本願之他力一乘，而為各種教說中之頓中頓、圓中圓、絕對不二之教。故主張縱使是愚惡之凡夫、最下之劣機，若於遇值此本願他力一乘真實之法時，於一念之中，住於正定聚，即可證得往生即成佛之妙果。又本宗以教、行、信、證四法為綱格，分判真假二門，以信心為往生正因，提倡平生業成。本宗之十派分別為：　(一)真宗三門徒派，本山為越前國之專照寺。正應三年（1290），如道在足羽郡大町建立一宇，號專修寺，唱祕事法門。未久，證誠寺之道性、誠照寺之如覺亦傳其法。各有門徒，遂成鼎足之勢，世稱「三門徒不拜之眾」。明治年間獲許可獨立為別派，置管長，稱為真宗三門徒派，末寺有三十餘所。其宗義與本願寺派無異。　(二)真宗大谷派，本山為京都之本願寺。文永九年（1272），親鸞之女覺信尼，於京都東大谷之地築父墳，門弟等協議創建祖堂，是為本願寺之濫觴。世稱東本願寺，又稱東派。後有慧空者，著作頗多，奠該派真宗學之基礎。此派頗致力於布教工作。明治五年（1872），與本宗各派並稱真宗。十年四月別立而置管長，十四年六月改東派之名，稱大谷派。本山住持世襲，姓大谷。現有末寺八四○○餘所，另又在韓國、南洋、爪哇、北美等地設立別院及布教所。並在日本本國內設立大中小各級學校，後更於京都設大谷大學，教育其派下之子弟。　(三)真宗山元派，本山為越前國之證誠寺。創立經過不詳。似係道性所開創。此派主張祕事法門。明治十一年（1878）獨立為別派，置管長，通稱真宗山元派，末寺有十二所。其宗義與本願寺無異。　(四)真宗木邊派，本山為近江國之錦織寺，係親鸞於嘉禎元年（1235）所創建。經數代相傳，興衰相替，至明治初年稱為真宗。其後獨立稱真宗木邊派，別置管長，今領有末寺五十餘所。　(五)真宗出雲路派，本山為越前國之毫攝寺。寺為乘專所創建。明治十一年（1878）獲得獨立，別置管長，領有末寺四十餘所。在宗義方面異於本願寺派。　(六)真宗本願寺派，本山為京都之本願寺。弘長二年（1262）十一月親鸞示寂後，其門人奉遺骨葬於大谷。文永九年（1272），親鸞之女覺信尼，移墳墓於東山大谷，門人等協建草堂，是為本願寺之濫觴。至第八世蓮如，開拓文書傳道之布教新路。其堂宇曾毀於火，蓮如奉祖像，逃赴大津，並在山城再興本願寺。其後，佛光寺、錦織寺、越前證誠寺等諸寺僧眾接踵來歸，勢力一時大增，遂使真宗成統一之勢。復因蓮如確立「信心為本、王法為本」之宗規，乃大成本願寺中興之業。其後，堂宇幾經興毀遷移，後更在京都東六條烏丸營建本願寺，自此，東西本願寺乃成對峙之勢。至於其教說，各派不一，各立異說，至明治五年（1872）始稱真宗，十年四月，各派分置管長，此派則稱真宗本願寺派，以至今日。住持世襲，稱大谷氏。所屬寺院分有別院、別格別院、末寺、末寺支坊等四種。末寺總計有九七五○餘所，於本山內設執行所統轄之。並設置學校，以教育門下弟子。　(七)真宗佛光寺派，本山為京都之佛光寺。其傳承次第為親鸞、真佛、源海、了海、誓海、明光、了源；開基即為了源，本山建於元應二年（1320），初稱興正寺。了源之後代經豪讓寺予弟經譽，而以四十二坊投歸本願寺蓮如門下，復別創興正寺，予該寺頗大之打擊，僅殘餘六坊維持寺系，後經經光、經範時，漸次恢復派勢。明治七年（1874）三月獨立，別立管長，稱為真宗佛光寺派，今有末寺三四○餘所。　(八)真宗高田派，本山為伊勢之專修寺。初親鸞遊化東國，嘗於下野國草創一寺，號專修寺，其後付之於弟子真佛；此為本寺派之由來。明治年間改為真宗專修寺派，稱為高田派。末寺有六○○餘所，另設有勸學院及中學，教育派下之子弟。　(九)真宗誠照寺派，本山為越前國之誠照寺。係弘安元年（1278）如覺創建者，初號真照寺。至花園天皇時，賜予今名。明治年間獨立而置管長，稱為真宗誠照寺派，末寺有五十餘所。其宗義與本願寺派無異。　(十)真宗興正派，本山為京都之興正寺。文明十四年（1482）佛光寺派第十四世經豪欽慕本願寺蓮如之德，投蓮如之門，改名蓮教，讓本寺與弟經譽。後蓮教於山科舊地新建一宇，復舊名號興正寺。明治年間獨立，稱為真宗興正派，別置管長，今末寺有二八○餘所。


vietnamese:
chân thật báo ân cập tuỳ phần báo ân <pttđ>


vietnamese:
chân thật tịch diệt sở tri sự tam chủng <pttđ>


meanings:
4221梵語 satya。此字於原語上，為「在」之抽象名詞，有「應具備者之意」。即於現實存在者，直下承當即有；或覺悟為有，即稱真理。乃謂現實之外則無真理。此係繼承奧義書中「梵我一如」（梵 brahma-ātma-aikyam）之立場。大乘佛教則用「真如」（梵 tathatā）表示之。tathatā，以語言上言，為 tathā 之抽象名詞，即「有如......」、「如同......」之意。欲把握現實存在者，若非以「如同......」表示之，則無可言喻。我國向譯作「只麼」，即「就那樣」（如其然）之意。據大智度論卷三十二之說，「如、法性、實際」等三者同為諸法實相之異名。故知，真如、法性（梵 dharmatā）、實際（梵 bhūta-koṭi）、諸法實相（梵 tattvasya lakṣana, dharmatā）等，皆為真理之別名。此外，其同義語另有緣起（梵 pratītya-samutpāda）一詞，此係因所有存在之萬事萬物莫不藉由其彼此間相依相關之關係而成立者；此一思想係源自原始佛教之基本思想，乃至大乘佛教一貫之佛教真理觀。日本佛教，除真理一詞外，另有法然、親鸞所倡「自然法爾」之語。親鸞之末燈抄謂，所謂自然之「自」係由其自身原本之意，並非行者之企圖。所謂「然」，即所使然之意，亦非行者所可安排者。一切乃因如來之誓願所致，故云「法爾」。即對於一切萬法，放下吾人之思考、計劃，一切接受彌陀之思考，方能覺知真理之思想。


meanings:
→ tịnh nguyên chân thiền sư 淨源真禪師; → quảng huệ chân thiền sư 廣慧真禪師; → quảng huệ chân thiền sư 廣慧真禪師


vietnamese:
chân không gia hương vô sinh phụ mẫu <pqđtđ>


meanings:
4215華嚴宗所立法界三觀之一。即觀四法界中之理法界。真，指無虛妄之念慮。空，指無形質妨礙色相。法界，指所觀之境。觀，指能觀之心。即住於平等之觀，觀色非實色，舉體是真空，觀空非斷空，舉體是幻色；亦即觀色即是空，空即是色，因而免除一切情塵之束縛，而達空色無礙之境，此稱真空觀。　杜順分為四句十門：(一)會色歸空觀，謂會集一切色法均歸於真空性。此有四門：(1)色非斷空門，謂幻色並非斷滅空，而是舉體皆真空。(2)色非真空門，謂實色並非真空。(3)色空非空門，謂實色與斷空皆非真空。(4)色即是空門，謂色空二者均無體性，故即是真空。　(二)明空即色觀，謂真空即是一切色法之本性。乃彰顯凡是真者即是俗假，此係由事物之本性而言真空。亦分四門：(1)空非幻色門，謂斷滅空不即是幻色。(2)空非實色門，謂真空不即是實色。(3)空非空色門，謂真空並非斷滅空與眼前實色，而指真空之本性。(4)空即是色門，謂說空無我理者，由於空色相即之故。空，即真空；色，則兼幻色。　(三)空色無礙觀，謂色相舉體是真空，真空亦舉體而不異色相；以色為幻色，而不礙於空，空為真空，亦不礙於色，故觀空色二法無障無礙。　(四)泯絕無寄觀，泯絕，謂泯絕色空，離一切相。無寄，謂無有語言文字可以寄託。謂此所觀之真空，乃超絕一切對待，離言絕慮而無可寄託，為言解所不及，故必至心境俱滅不可思議之境地，乃見真空之全體。〔華嚴法界觀門、註華嚴法界觀門序〕（參閱「三重觀門」592）


vietnamese:
chân hiện đạo dữ tướng hiện đạo sai biệt <pttđ>


meanings:
（梵 mantra，藏 gsaṅ-sṅags）真言是梵語‘曼怛羅’（mantra）的漢譯，這個辭彙幷不是密教所特有的，而是承襲古代婆羅門教所用的辭彙。到底真言是如何産生的呢？其實這是愛好神秘的印度人，其民族性的自然流露。他們往往相信超自然的存在，以爲超自然界與人類幷不是完全沒有關係，人類如果專心的祈求，則以超自然界本來法爾所具有的本誓與念願爲媒介，就可以圓滿成就個人的願望，消除現實的拘束與內心的痛苦，而進入解脫安穩的理想境界。<#>然而在修持瑜伽觀行時，單單是祈求諸天善神的冥助，使人感覺到有所不足。于是，呼喚妙號，或表達祈求的意志，這幾種內容組合起來，乃産生了持誦真言的修行方式。<#>這種真言産生的淵源極爲古老，在《梨俱吠陀》裏，即有‘我今以咒文頂禮，以接近你’之句。這樣的真言咒語雖然已經在《梨俱吠陀》上出現過，但是這不過是人們表達意志的一種形式而已，與後代的咒語幷不相同。然而到《阿闥婆吠陀》時代，真言被認爲是一種具有靈力的絕對價值。當時流行息灾、增益、降伏這三種咒術，到了《奧義書》時代，相應于這三種咒術的真言咒語也都出現了。<#>在印度思想裏，最被重視的‘種子’字，不用說當然是‘唵’（oṃ）這個字。‘唵’字本來只是感嘆詞，後來被取來作爲真言咒語的第一個字，在《梵書》時代，該字幷未被視爲梵的種子字，而被分解爲阿（a）、污（u）、麽（m）三字，這三字到《奧義書》時代被配屬于三神，于是乃構成三神一體的思想。<#>另外，像神秘性詞彙‘莎婆呵’（svaha）那樣，‘唵’在古《奧義書》的真言中也常被使用。<#>如上所述，真言咒語在世尊出世以前，已經在印度相當流行。到底釋尊對這種世俗流行的真言咒語是采取什麽樣的態度呢？釋尊以爲，外道婆羅門之徒爲了生活資糧而修持咒術，這是應該極力排斥的。但是如果爲了降伏外道而不是爲了生活，或爲了保護自己而修習咒術，則釋尊幷不加以排斥，反而認爲有所必要，甚而釋尊也曾叙述這種咒術的功德。在經典中，這類事例不遑枚舉。<#>釋尊對于世俗真言咒語的態度既如上述，因此在原始佛教的僧團中，真言咒語的流傳是可以想見的。到部派佛教時代，法藏部與大衆部等部派都有咒藏存在，這種情形應該可以作爲上述事實的證據。<#>依多羅那他（Tāranātha）的佛教史所載，初期大乘佛教的學者馬鳴、龍樹、無著、世親等人，都是持誦真言的行者。果其如此，則他們一面在宣揚般若皆空的思想，或强調唯識中道觀的思想，而在實際生活之中，他們同時也是持誦真言的修持者。另外，在《法華》、《涅槃》、《華嚴》等經完成時期所出現的諸大乘經典之中，不只是諸天善神的數量甚多，而且各種真言的數量也爲數不少。密教教理在這個時候已經稍具雛形。其後，經過一段時期的發展，兩部大經終于産生，密教教理體系乃告完成。在金胎兩部大經之中對真言甚爲尊重，以爲佛陀出世的目的，即擬以此等真言的內容來使衆生覺悟。因此佛教的真生命就在真言之中，而金胎兩部大經也以此等主張統攝佛陀一代的教法。<#>在各經典之中，除了真言之外，也述及陀羅尼、明咒、咒、神咒等辭彙。對于這些辭彙的意義。茲簡單說明如下︰<#>(1)真言（mantra）︰這是大日如來三密中的語密。由于如來的言語真實契理，全無虛妄，因此稱爲真言。在《釋摩呵衍論》之中，將真言配屬在五種言說中的第五如意言說。換句話說，真言就是象徵諸法實相的秘號名字。<#>(2)陀羅尼（dhāraṇī）︰義譯爲總持、能遮。真言的一字、二字或數字，不論字數多寡，每一字都能總攝任持無量教法義理，持誦者能藉以消除一切障礙，得到無邊利益。由于有此功能，故有此名。<#>(3)明咒（vīdyā）︰真言是超越凡慮之如來不思議智的結晶，自體清淨圓明，因此持誦者悉能消除無明煩惱之暗昧，使身心皆得圓明清淨。因此乃有此名。<#>(4)咒、神咒︰持誦真言者能引發神通、消除灾患，與世俗咒禁法的神驗略有相似之處，故有此名。<#>由上述說明可以窺知，不論真言、陀羅尼、明咒或神咒，雖然名稱互異，但是所指謂的對象則完全相同，只不過各名詞的著重點稍有差異而已。因此，不空三藏在其《總釋陀羅尼義贊》有雲（大正18·898b）︰‘或有一字真言，乃至二字三字，乃至百字千字萬字，複過此數，乃至無量無邊，皆名陀羅尼、真言、密言、明。’<#>一般而言，真言等辭彙在本質上幷沒有任何區別。世俗以爲真言所指的是較短的句子，陀羅尼所指的是像大隨求陀羅尼、佛頂尊勝陀羅尼等長咒。這種說法可說是一大誤解。<#>真言在形式上可分爲大咒、中咒、小咒三種。大咒又稱根本陀羅尼、根本咒與大心咒。這是將諸尊的內證本誓功德作詳細宣說的真言陀羅尼。<#>中咒又稱心真言、心秘密咒、心咒。是宣說根本陀羅尼之心要的真言，此等真言顯示出該尊之內證秘密的真實精要。<#>小咒又稱隨心真言、心中心咒。由于此等真言，是從宣說諸尊內證本誓之真言中，抽出其核心秘奧而成的真言，故有此名。<#>此外，又有所謂‘一字咒’者。這是將本尊的種子作爲真言持誦，或者在種子字之前加上歸命詞句（namah samanta-buddhānām）而成的真言。所以，任何一尊的種子字，都可說是一字咒。不過，通常在提到一字咒時，往往指的是一字金輪的種子︰‘悖嚕吽’（bhrūṃ）。（取材自阿部宥精《大陀羅尼末法中一字心咒經解題》）<#>◎附︰■尾祥雲〈真言〉（摘譯自《秘密事相の研究》第六章第一節）<#>在密教裏的四度加行、灌頂或其他各種修法之中，居核心地位的，就是手印和真言。離開了手印和真言，秘密事相將完全不能成立。在手印與真言二者之中，真言先行成立，然後才有手印出現。<#>真言或稱‘陀羅尼’，或稱‘明’，或稱‘明咒’。（中略）由于它宣示說明如來真實境，因此稱爲‘真言’；因爲它可照破無明迷暗，故稱爲‘明’；又由于藉誦念真言明咒，可使心集中統一，因此稱爲總持，或陀羅尼。<#>真言是由什麽途徑發展出來的，茲暫不談。此處僅直接深入其內容，對于所使用的語言的性質加以觀察，則知真言有三種。(1)完全由無意義的語言所組成。(2)混合無意義和有意義的語言所組成。(3)幾乎完全由有意義的語言所構成。<#>由完全無意義的語言所構成的真言是什麽呢？例如《菩薩善戒經》卷七及《瑜伽師地論》卷四十五所說的壹胝、密胝、吉胝、毗羼底、鉢陀膩、莎呵（Iṭi miṭi kiti vikṣāntipadhani svāhā）與《佛母孔雀經》所說的哩、弭哩、枳哩、弭哩、伊裏黎、羯怛黎、計睹■黎（Hili mili kili mili ilile katale ketū-mule）。以上皆爲完全由無意義的語言所羅列而成的。所謂‘無意義的語言’，有些是本來的意義早已消失，因此才成爲無意義的語言，但是，也有從一開始就沒有任何意義的。這種從一開始就沒有任何意義的語言，如何被攝取入真言陀羅尼中，而被認爲具神秘力量的呢？這起因或許是由于瑜伽現行者專心實修，在其興奮的時候，所發出之無意識的囈語或叫聲。在如此恍惚無我的境地中所發出的語言，是來自上天的啓示、無限界的神秘語。因此其被認爲是神聖的，且被相信念誦此語言有除去病魔、招來福壽等等力量。<#>又無意義的語言中也有調整音調，把（a）韵的語言反覆說出，或將（a）韵轉成（i）韵或（u）韵，再反覆講出。例如《大雲輪請雨經》卷下，求雨的真言︰娑邏娑邏、四唎四唎、素漏素漏（Sara sara,siri siri,suru suru）與闍婆闍婆、侍毗侍毗、樹附樹附（Javajava,jivi jivi,juvu juvu）與遮羅遮羅、至利至利、朱漏朱漏（Cara cara,ciri ciri,curucuru）與婆邏婆邏、避利避利、複漏複漏（Vara vara,viri viri,vuru vuru）與婆邏婆邏、毗梨毗梨、蒲盧蒲盧（Bhara bhara,bhiribhiri,bhuru bhuru）。從（a）韵轉成（i）韵或（u）韵的Siri siri與Suru suru，這種語言是獨立的，後被用于種種的真言陀羅尼中。<#>由無意義的語言所構成的真言主要見于雜密經典，大部份是去除疾病與障難等的咒文。但在大乘佛教中，無意義的語言被采用爲瑜伽現行的方便。這可以和臨濟禪‘聞只手之聲’的公案相匹敵。爲了要探究無意義的真言的意義，專心努力使心能統一起來，自然能觸及絕對風光，而知道無我的大我。這種真言被稱爲能得忍陀羅尼。這可以《瑜伽師地論》卷四十五等，前面所提到的壹胝、密胝、吉胝、毗羼底、鉢陀膩、莎呵的真言爲例而加以說明。<#>其次是由無意義的語言與有意義的語言所混合而成的真言。例如《入楞伽經》〈陀羅尼品〉的真言，如睹咤睹咤、杜吒杜吒（Tuṭṭetuṭṭe,vuṭṭe vuṭṭe）等的無義語與無義語間，插入了Amale amale（無垢啊！無垢啊！）、Vimale vimale（離垢啊！離垢啊！）、Himehime（如雪啊！如雪啊！）等語句。這些語句之中，有些是有意義的，有些是暗示一種觀念，有些可以喚起與該真言的目的相應的聯想。這種以無義語中插入有義語的場合，其所插入的有義語，常以‘e’作結尾，且常是女性呼格，意味著「怎麽樣！怎麽樣！’。<#>最後一種是，幾乎全都是有意義語所組成的真言，但是有暗示式和略詮式二種。所謂的暗示式，指激起與真言之目的相應的觀念，與暗示語言的羅列；而暗示語之間幷沒有任何文法上的關連。例如在《七佛所說神咒經》所說的淫戒的明咒，列有︰貞潔、無欲、淨潔、無染、蕩滌諸語；酒戒的明咒有清素、不醉、不亂、無失、護戒之語，這些都是暗示式的真言。而以阿（a）一字表示本初不生，以囉（ra）一字表示塵垢不可得，字門陀羅尼可以說完全屬于暗示式真言。又，略詮式的明咒是以極簡潔的語句以詮示一系的思想，例如《摩登伽經》所說的大梵天王神咒︰<#>‘kāmā hi loke paramāḥ Prajānāmteṣām%（在所有的人類世界中，欲是最麻煩的），Prahāṇaya abhūtantarāyas tasmād bha-vantaḥ（將欲望舍離了，就沒有障礙），pra-jahantu kāmām%s（將諸欲舍離吧）！tatottum% prāpsyatha brahma-lokam%（這樣的話，你就可以到達梵的世界）。’即‘有形必有欲，有欲必有苦；若能離此欲，定得梵天處’。<#>又，《無量壽儀軌》所說的淨三業明咒︰<#>‘唵娑■婆■秣馱薩■達磨（om% svabhā-va-śuddhāḥ sarva-dharmāḥ，唵，自性清淨的一切諸法），娑■婆■戍度唅（svabhāva-cuddho 'ham，我是自性清淨）。’這兩個明咒即是略詮式的真言。<#>如是，真言有‘無意義’或‘有意義’的真言等幾種，其中那一類真言才是適合純正密教的本旨呢？不用說，是由有意義的語言所組成的真言。誦讀由完全沒有意義的語言所成的真言，雖然可以使精神統一，也可以得除病消灾等的世間成就。但是有時會使心沈于空定，而不能作智慧的觀想。佛教主張定與慧都是必須的，其所以鼓吹止觀一起的理由即在于此。通常在佛教中，修止觀是于別時別處修；但在密教修止觀則常在同時同處修，其持誦真言等方法，即如同時同處修止觀的方法。因此，從兩部大經開始，屬于純正密教的真言，都是由可以開慧觀的有意義的語句所構成的。把心集中于這些語句所詮顯的意義上，一心不亂地去思考其意義，自然可以做到止觀幷行，開慧解而達到悟境。所以善無畏三藏在他的著作《大日經疏》卷七，特別注意到這點，而說︰‘而今此真言門，所以獨成秘密者，以真實義所加持耳，若但口誦真言而不思惟其義，只可成世間義利，豈得成金剛體性乎！’<#>［參考資料］　《蘇悉地羯囉經》卷上〈真言相品〉；《大智度論》卷五、卷二十八、卷八十五；《大乘義章》卷十一；《瑜伽論略纂》卷十二；《密宗儀軌與圖式》（《現代佛教學術叢刊》{74}）；■山雄一《空の思想》；八田幸雄《真言事典》；參內龍雄《真言陀羅尼》；岩田教順《梵文真言鈔》。<#>


meanings:
4201梵語 mantra。音譯曼怛羅、曼荼羅。又作陀羅尼、咒、明、神咒、密言、密語、密號。即真實而無虛假之語言之意。此於密教，相當於三密中之語密，而謂「真言祕密」。或又指佛、菩薩、諸天等的本誓之德，或其別名；或即指含有深奧教法之祕密語句，而為凡夫二乘所不能知者。我國及日本對真言均不作翻譯，而直接運用其原語之音譯。認為唸唱或書寫、作觀其文字，即可得與真言相應之功德，故真言不僅可致即身成佛而開悟，且能滿足世俗之願望。例如，不空羂索毘盧遮那佛大灌頂光真言經所說之光明真言，即可使聞之者滅除其所有之罪障；又如誦光明真言，加持於土砂，將土砂撒於死骸或墓上，藉此加持力，則可滅亡者之罪，而使亡者得以往生西方極樂世界。　真言（曼怛羅）一詞之起源本係表思惟之工具，亦即文字、語言之意，特指對神、鬼等所發之神聖語句。唱誦曼怛羅之風，印度自古以來即很盛行，由吠陀經中可見一斑。但在曼怛羅文學中，曼怛羅乃解釋為思惟解放之意；亦即自生死之束縛中，解放人類之思惟。　上述之外，真言亦含如下數義：(一)明，梵語 vidyā，學問、知識之意。(二)陀羅尼（梵 dhāranī，總持），口說者為真言陀羅尼，表現於身者謂明。(三)若以真言之長句者，稱為陀羅尼；僅數句而成者，稱為真言；有時一字二字等者則稱種子。　廣義言之，不但以文字、言語表示之密咒者稱為真言，乃至法身佛之說法，亦均為真言。如日本東密之密教經典，或台密之顯密兩教之經典，在表面上均用一般之言語，然本質上均係根據大日如來之祕密加持，故稱真言祕密藏。此外，諸如峰巒松風、川流水音，無不是如來演說真如實相之法，故稱真言。　密教中，真言之分類繁多：(一)以說密語者之類別而分，有如來說、菩薩金剛說、二乘說、諸天說、地居天說等五種；前三種為聖者真言，後二種為諸神真言。(二)以密教三大部為別，即佛部、蓮華部、金剛部等三種真言。(三)以修法性質別之，有息災法、降伏法、攝召法、增益法等四種。(四)以形式分類之，有多字（陀羅尼）、一字（真言）、無字（實相）等別。此外，一尊之真言亦有廣、中、略之分，而分別稱為大咒（大心咒）、中咒（心咒）、小咒（心中心咒）。　將諸尊之真言彙編而成的典籍有：(一)日本延寶八年（1680）淨巖開板的普通真言藏。(二)清嘉慶五年（1800）朝鮮望月寺開板之真言集。〔長阿含經卷十四、蘇悉地羯囉經卷上真言相品、大日經卷一、卷二、大日經疏卷七、卷十二、總釋陀羅尼義讚、法華義疏卷十二（吉藏）〕（參閱「咒」3113、「陀羅尼」3607）


meanings:
4203請參閱 真言大次第論 全稱勝者普遍主大金剛持道次第總開祕密之要義。略稱真言大次第。又作祕密道次第（藏 Sṅags-rim chen-mo）。西藏佛教額爾德派（藏 Dge-lugs-pa）之開祖宗喀巴（藏 Tsoṅ-Kha-pa blo-bzaṅ grags-pa）所著。本書著於一四○○年頃，係將有關祕密佛教的圓熟思想編集而成之書。宗喀巴另一著作菩提道次第論（藏 Byaṅ-chub lam-gyirim-pa）係一部顯教之概論書；而本書則為密教概說書。西藏佛教一般將教學分為波羅蜜多乘（梵 Prajñāpāramitā-yāna）與怛特羅乘（梵 Tantra-yāna）兩類，前者為一般佛教之教理，而成為一切教學之基礎；後者則以前者為骨幹。若以因果關係觀之，怛特羅乘屬於果乘，而於最後得果即可成佛，然欲證得此一果乘須有密教之行證，而本書正為此類行證最重要之指導書。本書內容亦說明顯密兩教之立場，尤以表明金剛乘之特異性。本論詳論四種怛特羅：(一)作怛特羅（藏 bya-baḥi rgyud，梵 kri-yātantra），(二)行怛特羅（藏 spyod-paḥirgyud，梵 caryā-tantra），(三)瑜伽怛特羅（藏 rnal-ḥbyor-gyirgyud，梵 yoga-tantra），(四)無上瑜伽怛特羅（藏 rnal-ḥbyor bla-na med-paḥi rgyud，梵 mahāyoga-tantra）。全書收錄於宗喀巴全集中，此外，坊間亦有單行本之流傳。


meanings:
4204有廣狹二義：<一>廣義之真言宗，泛指自印度傳入西藏、中國、日本之密宗。（參閱「密宗」4477）　<二>狹義之真言宗，特指流傳於日本之密宗。為日本八宗之一。以「即事而真」、「三密加持」為主要法門。又稱真言陀羅尼宗、真言密宗、祕密宗、曼荼羅宗、瑜伽宗、陀羅尼宗、三摩地宗。以重視念誦真言（即咒語），故稱真言宗。開祖為弘法大師空海（774～835）。相對於最澄所傳之天台密宗（即台密）而言，又稱東密。其法統由教祖大日如來（即摩訶毘盧遮那）傳金剛薩埵（二祖）、龍猛（三祖）、龍智（四祖）、金剛智（五祖）、不空（六祖）、惠果（七祖）、空海（八祖），稱為付法八祖。其根本聖典為大日經（善無畏譯）、金剛頂經（不空譯），稱為兩部大經。另又依準蘇悉地經、瑜祇經、釋摩訶衍論、菩提心論、大日經疏等經軌與論釋。此外，空海自撰之十住心論、祕藏寶鑰、辨顯密二教論、即身成佛義、聲字實相義、吽字義、般若心經祕鍵等，亦極為重要。其教義大綱係講說六大（體）、四曼（相）、三密（用）等三大圓融，建立兩部曼荼羅，而以「即身成佛」為其主旨。自空海極力弘傳，依據顯密二教判與十住心而建立橫豎二判之純密教，以表示勝於其他諸宗，密宗雖衰於印度、中國，卻於西藏、日本永傳不墜。　延曆二十三年（804），空海入唐，師事惠果，大同元年（806）返國，以時機相應，受朝野歸仰。自來日僧入唐請回經籍者雖有所謂入唐八家，然得七祖之嫡傳、化風之盛，則無出空海之右者，故以之為付法第八祖，並被尊為日本真言宗開祖。弘仁七年（816），於高野山創設金剛峰寺。弘仁十四年，嵯峨天皇賜予東寺（即教王護國寺），遂與金剛峰寺同為此宗之根本道場。門人甚多，以真濟、真雅、實慧、道雄、圓明、真如、杲鄰、泰範、智泉、忠延等十人最為傑出，或媲美為世尊之十大弟子。空海與此等門人大揚宗風，而予平安時代社會各階層以極深之影響。然於空海寂後百年頃，事相之傳承分成小野、廣澤兩大流派。即於真雅之下有源仁，源仁之下有益信、聖寶二哲。益信之後，經數代至寬朝時，其門流稱廣澤流；聖寶之後，經數代至仁海時，其門流稱小野流。二者復各分六流，合稱野澤十二流，其後更生三十六流、七十餘流。　廣澤流以益信為開祖，以嵯峨之遍照寺為中心道場，宇多天皇對益信備極敬仰，昌泰二年（899）歸依、落髮、受具足戒，延喜元年（901）灌頂傳法而成法皇，置其僧房於花園（御室）之仁和寺，自此，仁和寺即成廣澤流之根本道場。至寬助時，廣澤流大別分出六派，稱廣澤六流：(一)仁和寺御流，由覺法法親王開出，住持皆由皇子出家之法親王擔任，此即日本皇族寺院門跡制度之嚆矢。(二)保壽院流，由永嚴開出。(三)西院流，由信證開出。(四)華藏院流，由聖慧法親王開出。(五)忍辱山流，由寬遍開出。(六)傳法院流，由覺鍐開出。　小野流以聖寶為開祖，聖寶嘗習三論、法相、華嚴，尤精三論，以東大寺東南院為根本道場，專弘三論，同時又傾慕修驗道之祖役小角之行跡而於山中修行，故後世稱之為修驗道之中興人物。於其師真雅示寂後，從真然受密法灌頂，又從源仁受東密之奧密，聲譽與益信齊。寬平九年（897），其所建之醍醐寺被列為官寺，而與廣澤流之仁和寺並峙。聖寶之下，先後傳觀賢、淳祐、元杲、仁海，為小野流之極盛期，仁海與廣澤流之寬朝，號稱東密二大重鎮。仁海之下有成尊，成尊門下出義範、範俊、明算。義範之下傳勝覺，範俊之下傳嚴覺，由此二人各出三流，成為小野六流：(一)三寶院流，由定海開出。(二)理性院流，由聖覺開出。(三)金剛院流，由聖賢開出。(四)勸修寺流，由寬信開出。(五)隨心院流，由增俊開出。(六)安祥寺流，由宗意開出。　開出廣澤傳法院流之覺鍐，於天承元年（1131）登高野山，創建大傳法院，並兼任金剛峰寺座主，其時為平安末期。高野山與東寺向來主張「大日如來本地法身說」，覺鍐則針對高野山之說而提倡「自性加持身說」。由是兩派乃告分裂，高野山派稱為古義真言宗，覺鍐及其擁護者則稱為新義真言宗。其後覺鍐由於高野山徒之忌，於保延六年（1140）移至和歌山縣之根來，奠立新義派之基礎。覺鍐之下有兼海、證印，兼海之後有賴瑜，亦主張「加持說」，並受報恩院流賢深之付法，開出中性院流，至聖憲時，集加持說之大成，確立新義派之基礎。根來遭燬後，專譽、玄宥各住大和長谷寺、京都智積院，各建法幢，開創豐山（長谷寺）、智山（智積院）二派。至於高野山，則有宥快、長覺等固持「本地說」，其後傳長譽、快全、成雄、仟遍、印融等。至江戶時代，慧光、曇寂、道空、弘道等人輩出，致力融合新古二說，至後豐山之法住而集大成。　日本真言宗自根本之小野、廣澤二流開始，雖衍生眾多流派，然中世以來僅大別為新義、古義二派，江戶時代，古義派多屬高野山，新義派則隸屬智山、豐山二山。明治五年（1872）設立教部省，初以高野山為古義派之總本山，以智、豐二山為新義派之總本山，由二派三山之住職輪流出任真言宗管長，未久以東寺得古義總本山之認可，遂由二派四山交替任管長職，統轄全日本真言宗寺院。十一年，仁和、大覺、廣隆、神護、法隆、西大、招提等七山合為西部真言宗，別置管長，四山輪流制乃廢，而東寺、高野二山則號真言宗。翌年，內務省命廢各部派管長，而應以一宗設立一管長，乃以東寺為此宗之總本山，設法務所，以統轄全宗。十八年，智、豐二山合稱真言宗新義派。二十九年，醍醐寺請願獨立一派。三十三年，古義派中，仁和寺稱真言宗御室派，高野山為高野派，大覺寺為大覺寺派，醍醐寺為醍醐寺派，東寺、勸修寺、隨心院、泉涌寺等四山合稱真言宗；新義派中，智、豐二山亦分裂，各稱新義真言宗智山派與新義真言宗豐山派，別置管長。四十年，真言宗四山亦分裂為真言宗東寺派、真言宗山階派（勸修寺）、真言宗小野派（隨心院）、真言宗泉涌寺派。大正十四年（1925），高野、御室、大覺寺三派聯合，以金剛峰寺為總本山，其他二寺為本山，改稱古義真言宗。昭和六年（1931），小野派又以善通寺為本山，派名改為善通寺派。　目前古義真言宗較重要者有七大派，即：(一)真言宗高野派，宗祖空海，本山在高野山金剛峰寺，空海於嵯峨天皇弘仁七年（816）上表請此地，賜「高野山」。末寺（隸屬本寺之寺院）有二七六○所。依古義各派聯合制規，金剛峰寺座主任真言宗聯合高野山大學總理及高野山中學校長，並協同各寺派經營京都專門學校及東寺中學，以教育門下子弟。(二)真言宗山階派，宗祖空海，派祖嚴覺，大本山在山科勸修寺。為昌泰三年（900），醍醐天皇之母后發願所建，以承俊為開山。有末寺一二○餘所。並協同各寺派經營京都專門學校及東寺中學校，以教育本派子弟。(三)真言宗醍醐派，宗祖空海，派祖聖寶，總本山在山城醍醐寺。派祖聖寶受空海法孫源仁之付法，於清和天皇貞觀十六年（874）開創醍醐寺為修法道場，其法流稱小野流。領有末寺九四○餘所，並協同各寺派等，經營京都專門學校及東寺中學校。(四)真言宗御室派，宗祖空海，派祖為寬平法皇（宇多天皇），本山在山城御室仁和寺。仁和寺為光孝天皇敕願，於仁和二年（886），在小松鄉大內山麓創建。本派又衍出廣澤御流、西院流、保壽院流、忍辱山流、傳法院流、華藏院流等派。末寺有一二○○餘所，並協同各寺派經營京都專門學校及東寺中學校，以教育門下子弟。(五)真言宗東寺派，空海為開祖，總本山在京都東寺。弘仁十四年（823），嵯峨天皇將東寺賜予空海，專研修真言宗之經律論，成為弘通真言之根本道場。末寺有一八○餘所，並協同各寺派在東寺境內設立京都專門學校及東寺中學校，以教育派下之子弟。(六)真言宗善通寺派，宗祖空海，派祖增俊，大本山在讚岐國善通寺。末寺有三十餘所，並協同各寺派在京都東寺境內經營專門學校及東寺中學校等，以教育子弟。(七)真言宗泉涌寺派，宗祖空海，開祖俊芿，大本山在京都泉涌寺。俊芿於建久年間入宋學法，歸日後復興泉涌寺，使之成為台、密、禪、律四宗兼學之道場。末寺有四十餘所，並協同各寺派經營京都專門學校及東寺中學校。　又新義真言宗之兩大派，分別為：(一)新義真言宗智山派，略稱智山派。宗祖空海，派祖覺鍐，中興開祖玄宥，總本山在京都智積院，乃德川家康所捐獻。末寺有三○七○餘所，並於東京設立智山專門學校，以教育本派子弟。(二)新義真言宗豐山派，略稱豐山派。高祖空海，宗祖覺鍐，派祖專譽，總本山在大和豐山長谷寺。末寺有二九九○餘所，昭和元年（1926）聯合天台、淨土兩宗於東京設立大正大學，以教育本派子弟。（參閱「入唐八家」262、「空海」3479、「密宗」4477、「覺鍐」6801）


vietnamese:
chân ngôn mật giáo bộ loại tổng lục <pqđtđ>


meanings:
4228<一>二諦之一，三諦之一。指真實不妄之義理。如謂世間法為俗諦，出世間法為真諦。（參閱「二諦」244）　<二>（499～569）五、六世紀間之著名譯經僧。梵名 Paramārtha。 音譯作波羅末他、波羅末陀。又稱拘羅那陀（梵 Kulanātha）。西北印度優禪尼（梵 Ujjainī）人，婆羅門種，姓頗羅墮（梵 Bhārata）。聰敏強記，辯才不竭。少遊諸國，歷事諸師，精研四韋六論，貫練三藏五部，究明大乘之妙理。南朝梁代中大同元年（546）攜經典抵中國南海。太清二年（548）入建業（南京）謁武帝，時值侯景之亂，遂潛行南歸，輾轉遊歷今蘇、浙、贛、閩、廣州等地，而所至譯經不輟，每亦撰疏闡釋經論理趣。陳太建元年示寂，世壽七十一。自梁武帝末至陳太建元年，共譯經論紀傳六十四部二七八卷，今僅存三十部，大多為佛教研究之重要典籍。與鳩摩羅什、玄奘、義淨同稱四大翻譯家。其翻譯之方法與學識，為我國佛教傳譯史上之泰斗。主要譯作除轉識論、大乘唯識論等唯識論典外，另有金光明經、攝大乘論、攝大乘論釋、律二十二明了論、中邊分別論、十七地論（此書乃瑜伽師地論之別出本）、俱舍論釋、大乘起信論等。其中以攝大乘論、攝大乘論釋影響最大，此二論乃南朝攝論學派之主要理論根據，真諦亦因之被尊為攝論宗之祖。〔續高僧傳卷一、攝大乘論序、大唐內典錄卷四、卷五〕


meanings:
Nguyên chỉ cho cục ghèn đóng trong mắt. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho sự chấp trước ngã kiến, không bỏ kiến chấp hẹp hòi. Gia Thái Phổ Đăng lục q. 15 (Vạn Tục 137, 119 hạ) ghi: »攪 長 河 爲 酥 酪、 蝦 蟹 猶 自 眼 搭 眵。 – Khi khuấy nước sông thành sữa ngọt thì cá tôm bị đóng ghèn«.


meanings:
(term) one of the five (or six) sense faculties (cakṣur-indriya)


meanings:
4743梵語 cakṣur-indriya，巴利語 cakkhundriya。音譯斫蒭。單稱眼。為眼識之所依，能看取色境，即為不可見有對（有礙）之淨色。五根或六根之一，為十二處中之眼處（梵 cakṣur-āyatana），十八界中之眼界（梵 cakṣur-dhātu）。普通所稱之「眼」指眼球；然於大毘婆沙等經論分為二種，謂可見而由筋肉所組成者，為扶根（扶塵根）；對此，不可見而有能見之作用者為眼，稱為勝義根。其中，扶根以四塵為體，為可見有對；勝義根以清淨之大種所造之色為體，為不可見有對。　關於眼取境時，是眼識能見色，或眼根能見色等問題，歷來有四種說法，而以其中之「根見」為大毘婆沙論所認可，故於論中一一評破其他三說，即：(一)根見，為世友所主張，稱為「根見家」，謂眼根觀照色境之力用，稱為見，眼識則僅能了別眼根所觀照之境。若謂眼識能見色，則識為無障之法，故應可見被障蔽於壁外之境，然其識見既不能成立，此即為「根見」之證明，即根為有障、有對之法，故不能見被障之色。(二)識見，為法救所主張，若謂眼識可見色，識應有見相，然識無見相，故識見之理為非。(三)根識相應之慧見，若謂根、識相應之慧能見色，則與耳識相應之慧，亦應聞聲，然慧無聞相，故慧見之理非。(四)根識和合見，若謂根識和合而見色，應於一切時皆能見色，以無時不和合，故理為非。　對此根見或識見之問題，大乘唯識主張根識和合見。蓋唯識宗認為一切諸法皆為第八識所變現，而無小乘所說的由極微所成之根境，故認為「根」僅具有「識」所藉以攀緣而變現「境」之功能以外即無其他功能。又諸經論關於眼之種別，亦有多種說法，或謂異熟生、長養二種，或說三眼、四眼、五眼、十眼等。瑜伽師地論卷三對於眼之種類，記載最詳，論中由一種「能見之眼」增數至過去眼、現在眼、未來眼、內眼等之十一種眼。〔雜阿含經卷十三、大毘婆沙論卷十三、俱舍論卷二、大智度論卷三十三、大乘法苑義林章卷三本〕（參閱「眼」4742、「眼識」4744）


meanings:
集論一卷三頁云：何等眼根？謂四大種所造，眼識所依淸淨色。二解 五蘊論一頁云：云何眼根？謂色爲境，淸淨色。三解 廣五蘊論一頁云：云何眼根？謂以色為境，淨色為性。謂於眼中一分淨色、如淨醍醐，此性有故；眼識得生。無卽不生。四解 法蘊足論九卷一頁云：云何眼根？謂眼、於色，已正當見、及彼同分；是名眼根。又眼增上，發眼識；於色已正當了別、及彼同分；是名眼根。又眼於色已正當礙、及彼同分；是名眼根。又眼於色，已正當行、及彼同分；是名眼根。如是過去未來現在諸所有眼，名為眼根；亦名所知，所識，所通達。所徧知，所斷，所解，所見，所得，所覺，所現等覺，所了，所等了，所觀，所等觀，所審察，所決擇，所觸，所等觸；所證，所等證。此復云何？謂四大種所造淨色，或地獄，或旁生，或鬼界，或天，或人，或中有，及修所成所有名號異語增語想等想，施設言說，謂名眼、名眼處，名眼界，名眼根，名見，名道路，名引導，名白，名淨，名藏，名門，名田，名事，名流，名池，名海，名瘡，名瘡門，名此岸。如是眼根、是內處攝。五解 品類足論一卷二頁云：眼根云何？謂眼識所依淨色。


meanings:
Mắt nằm ngang, mũi đứng thẳng, tỷ dụ cho chuyện xưa nay bình thường tự nhiên, tức chỉ cho Phật tính, Bản tính. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »佛 法 本 無 玄 妙、 只 要 汝 諸 人 各 各 知 道 眼 橫 鼻 直 便 休。 – Phật pháp vốn không có huyền diệu, chỉ cần các ông, mỗi người biết được mắt nằm ngang, mũi đứng thẳng liền thôi«.


vietnamese:
nhãn vĩnh tịch diệt viễn li sắc tưởng nãi chí ý vĩnh tịch diệt viễn li pháp tưởng <pttđ>


vietnamese:
nhãn giới dữ nhãn thức tứ cú phân biệt <pttđ>


meanings:
① Pháp nhãn thiền tăng. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »大 凡 扶 豎 宗 教。 須 是 有 本 分 宗 師 眼 目。 有 本 分 宗 師 作 用。 – Nói chung, nếu người nào muốn đỡ nâng đỡ giáo nghĩa Thiền tông thì cần phải có pháp nhãn và cử chỉ hành vi ứng cơ tiếp vật của bậc Thiền sư lão luyện«. ② Ngôn hạnh ứng cơ, lập bày thiền cơ. Tiết Vân Sơn Hoà thượng trong NĐHN q. 11 ghi: »師 見 僧 來、 便 作 起 勢、 僧 便 出 去。 師 曰： 得 恁 麼 靈 利。 僧 便 喝 曰： 作 這 箇 眼 目、 承 嗣 臨 濟、 也 太 屈 哉！ – Sư thấy tăng đến, liền làm thế đứng dậy; tăng liền bước ra. Sư nói: Được linh lợi như thế! Tăng liền hét, nói rằng: Lập bày Thiền cơ thế ấy mà kế thừa Lâm Tế, thật là oan uổng thay!«.


meanings:
Còn gọi: Nhãn định động, Nhãn khổng định động, Nhãn mục định động. Mắt nhấp nháy. Ý nói do dự, mờ mịt không hiểu. Tiết Tưởng Sơn Pháp Tuyền Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »快 人 一 言、 快 馬 一 鞭。 若 更 眼 睛 定 動、 未 免 紙 裏 麻 纏。 – Người giỏi một lời, ngựa hay một roi; nếu còn do dự thì không tránh khỏi bị vướng mắc chữ nghĩa«.


vietnamese:
nhãn đẳng ngũ căn các ư tứ xứ tăng thượng <pttđ>


vietnamese:
nhãn đẳng ngũ căn xứ vô cân cốt huyết nhục <pttđ>


vietnamese:
nhãn đẳng ngũ thức tuỳ ý thức chuyển <pttđ>


vietnamese:
nhãn đẳng cập nhãn giới đẳng tứ cú phân biệt <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Nhãn lí hữu cân (Trong mắt có gân). Đối lại: Nhãn lí vô cân. Chỉ cho ánh mắt lanh lợi, dụ cho sắc mặt năng nổ khí khái. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho nghĩa biện biệt rõ phải trái, được mất. Tắc 93, Thung Dung lục giải thích là biện biệt thị phi, minh liễu đắc thất. Tắc 66, Bích Nham Lục (Đại 48, 196 hạ) ghi: »當 時 若 有 些 子 眼 筋、 便 解 瞥 地 去、 豈 不 快 哉？ – Khi ấy nếu ánh mắt của y có chút linh lợi, lập tức hiểu thấu; há chẳng thích lắm sao?«.


vietnamese:
nhãn nhĩ tị tam các sinh nhị xứ nhân duyên <pttđ>


vietnamese:
nhãn sắc nhãn thức giới đồng hệ dị hệ sai biệt <pttđ>


vietnamese:
nhãn lí trừu đinh não hậu bạt tiễn <tttđ>

meanings:
Nhổ đinh trong mắt, rút tên sau ót, tỷ dụ dẹp trừ tục tình mê chướng, lắng trong vọng tưởng ngờ vực lo nghĩ. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »指 佛 殿： 大 開 此 殿、 親 見 一 面。 合 作 麼 生？ 眼 裏 抽 釘、 腦 後 拔 箭、 本 來 無 像 通 機 變。 – Chỉ Phật điện, nói: ›Mở rộng điện này, đích thân thấy được một mặt phải làm sao?‹ Nhổ đinh trong mắt, nhổ tên sau ót xưa nay không có hình tượng thông cơ biến«.


vietnamese:
nhãn hiện đồng địa cập dị địa sắc <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Nhãn biện thủ thân. Nhanh tay lẹ mắt. Tăng Bảo Chính Tục truyện q. 6 ghi: »正 當 恁 麼 時、 四 楞 塌 地 掇 在 諸 人 面 前、 眼 辨 手 親 底 一 逴 逴 得 去、 便 能 羅 籠 三 界、 提 拔 四 生。 – Ngay lúc ấy nó hiển hiện trước mặt các ông. Nếu nhanh tay lẹ mắt lập tức nhận lấy thì các ông mới có khả năng che chở ba cõi, nâng đỡ bốn loài«. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »上 堂 云： 風 和 日 暖 古 佛 家 風、 柳 綠 桃 紅 祖 師 巴 鼻。 眼 親 手 辦 未 是 惺 惺、 口 辯 舌 端 與 道 轉 遠。 從 門 入 者 不 是 家 珍、 且 道 畢 竟 如 何 相 見。 – Sư thượng đường nói: Gió hoà nắng ấm thói nhà Cổ Phật, đào đỏ liễu xanh cơ phong Tổ sư. Nhanh tay lẹ mắt chưa phải tỉnh tỉnh, nói năng lưu loát cách đạo càng xa. Từ cửa đem vào chẳng phải của báu, thử hỏi cuối cùng làm sao gặp nhau?«.


meanings:
① Mạch mạch 眽眽 cùng nhìn nhau, nhìn tròng trọc. ||② Coi qua.


meanings:
【眽眽】mạch mạch [mòmò] ① (Nhìn) say đắm, đắm đuối: 眽眽含情 Say mê tình tứ; 她眽眽地注視着遠去的丈夫 Chị đắm đuối nhìn người chồng đi khuất ở phía xa; ② Coi qua. Xem 脈 [mài].


meanings:
① Ðông, nhiều, như chúng sinh 眾生 các loài có sống có chết, có cảm giác. ||② Người, mọi người. ||③ Số người, như nhược can chúng 若干眾 ngần ấy kẻ.


meanings:
① Đông người , nhiều người, mọi người: 人多勢眾 Nhiều người đông sức; 以寡敵眾 Lấy ít đánh nhiều; 如眾所知 Như mọi người đều biết; ② (Quần) chúng: 大眾 Đại chúng; 觀眾 Khán giả; 聽眾 Thính giả.


meanings:
瑜伽十二卷十一頁云：復次云何眾同分？謂若略說、於彼彼處受生有情、同界，同趣，同生，同類位性形等；由彼彼分互相似性，是名眾同分。亦名有情同分。此中或有有情、由界同分，說名同分。謂同生一界。或有有情、由趣同分，說名同分。謂同生一趣。或有有情、由生同分，說名同分。謂同生一生。或有有情、由類同分，說名同分。謂同一種類。或有有情、由分位體性容色形貌音聲覆蔽養命同分，說名同分。或有有情、由過失功德同分，說名同分。如殺生者、望殺生者；廣說乃至諸邪見者、望邪見者；離殺生者、望離殺生者；乃至正見者、望正見者；從預流者乃至阿羅漢獨覺、望預流等；菩薩望菩薩；如來望如來；如是更互說名同分。二解 瑜伽五十六卷二頁云：問：依何分位，建立眾同分？此復幾種？答：依諸有情相似分位，立眾同分。此復三種。所謂種類同分，自性同分，工巧業處養命同分。三解 顯揚一卷十五頁云：衆同分者：謂諸有情互相似性。四解 雑集論二卷二頁云：〠眾同分者：謂如是如是有情、於種種類自體相似，假立眾同分。於種種類者：於人天等種類差別。於自體相似者：於一種類性。五解 五蘊論六頁云：云何眾同分？謂諸有情、自類相似為性。六解 廣五蘊論十三頁云：云何眾同分？謂諸羣生、各各自類相似為性。七解 俱舍論五卷一頁云：論曰：有別實物、名為同分。謂諸有情、展轉類等；本論說此，名眾同分。此復二種。一、無差別，二、有差別。無差別者：謂諸有情、有情同分。一切有情、各等有故。有差別者：謂諸有情、界地趣生種姓男女近事苾芻學無學等、各別同分。一類有情、各等有故。八解 大毗婆沙論二十七卷四頁云：云何眾同分？謂有情同分。猶如命根，體是一物；徧與一切身分為依。是不相應行蘊所攝。唯無覆無記性。唯有漏。通三界。問：此眾同分、為長養？為等流？為異熟？答：是異熟、及等流。非長養。非色法故。異熟者：謂趣同分等。如地獄趣、有情展轉相似；乃至天趣等有情亦然。等流者：謂界同分等。如欲界有情、展轉相似；乃至無色界等有情亦然。有說：異熟者：謂初生時得。如與父母等、展轉相似。等流者：謂後時方得。如與沙門婆羅門等、展轉相似。洲渚方土及族姓等有情同分、如理應知。有餘師說：有情同分、通善不善無記性攝。謂四向四果有情同分、是善性攝。造五無間業有情同分、不善性攝。諸餘同分、無記性攝。評曰：彼不應作是說。法、雖有三種；而有情同分、唯無記攝。由此應知前說為善。問：若得眾同分；彼捨眾同分耶？答：應作順前句。謂若得眾同分；彼定捨眾同分。有捨眾同分，而不得眾同分。謂阿羅漢般涅槃時。問：若死此生彼時，定捨眾同分，得眾同分耶？答：應作四句。有死此生彼，而不捨眾同分，不得眾同分。如地獄死，還生地獄；乃至天死，還生天等。有捨眾同分，得眾同分，而非死此生彼。謂入正性離生等位。有死此生彼，亦捨眾同分，亦得眾同分。謂地獄等死、生異趣等。有不死此生彼，亦不捨眾同分，不得眾同分。謂除前相。九解 品類足論一卷七頁云：眾同分云何？謂有情同類性。十解 入阿毗達磨論下十頁云：諸有情類、同作事業，同樂欲因，名眾同分。此復二種。一、無差別，二、有差別。無差別者：謂諸有情、皆有我愛，同資於食，樂欲相似。此平等因、名眾同分。一一身內、各別有一。有差別者：謂諸有情界地趣生種姓男女近事苾芻學無學等種類差別，一一身內、有同事業樂欲定因、名眾同分。此若無者；聖非聖等，世俗言說，應皆雜亂。諸異生性、異生同分，有何差別？同樂欲等因，說名彼同分。異生性者、能為一切無義利因。如契經說：苾芻當知；我說愚夫無聞異生，無有少分惡不善樂，彼不能造。又世尊說：若來人中、得人同分。非異生性、於死生時，有捨得義。故異生性、與同分別。


vietnamese:
chúng sai biệt kiến lập bổ đặc già la <pttđ>


vietnamese:
chúng sinh tồn hoạt trụ trì an ẩn <pttđ>


vietnamese:
chúng sinh sở ái sở lạc sở hỉ sở duyệt <pttđ>


vietnamese:
chúng sinh bần cùng hà duyên sở đắc <pttđ>


meanings:
① Nước (cờ): 這着棋高 Nước cờ này cao; ② Mưu, kế, chước, trò, thủ đoạn: 你出了個高着 Anh đã bày mưu rất hay; 這一着利害 Mưu kế (chước) này thật lợi hại; ③ Bỏ vào, cho vào: 着點兒鹽 Cho tí muối vào; ④ (đph) Được, đúng, phải... (thán từ để tỏ sự đồng ý): 着！你說得眞對 Được! Anh nói phải lắm. Xem 着 [zháo], [zhe], [zhuó].


meanings:
① Đến, tới, tiếp, liền: 上不着天，下不着地 Chân không đến đất, cật chẳng đến trời; ② Bị, phải: 着水 Bị ngấm nước; 着風 Phải gió, ngộ gió; ③ Cháy, bốc cháy, sáng: 火着了 Lửa đã cháy; 路燈都着了 Ngoài đường đèn đã sáng; ④ Đúng, trúng, được, thấy... (đặt sau động từ tỏ sự việc đã đạt mục đích hay đã có kết quả): 猜着了 Đoán đúng (trúng) rồi; 沒打着 Đánh (bắn) không trúng; 買着了 Mua được rồi; 找着了 Tìm thấy rồi; ⑤ Ngủ: 剛躺下就着了 Vừa nằm xuống đã ngủ rồi. Xem 着 [zhao], [zhe], [zhuó].


meanings:
(trợ) ① Đang (đặt sau động từ chỉ sự việc đang tiến hành): 走着 Đang đi; 等着 Đang chờ, đang đợi; 開着會呢 Đang họp; ② Có (chỉ tình trạng còn tồn tại): 桌子上還放着幾本書 Trên bàn (còn) có để mấy quyển sách; 牆上掛着一張畫 Trên tường (còn) có treo một bức tranh; ③ Rất, lắm (đặt trước thán từ “呢” tăng thêm ý nghĩa câu nói): 廣場大着呢，可以容納四五萬人 Quảng trường rộng lắm, có thể chứa được bốn năm vạn người; 這孩子精着呢！ Đứa bé này khôn lắm!; 這種花多着呢！ Loại hoa này rất nhiều!; ④ Đây, chứ, tí chứ (thường đặt sau động từ hay tính từ chỉ sự khuyên ngăn): 你聽着 Anh nghe đây; 你慢着走 Anh đi chậm chứ!; 快着點兒走 Đi nhanh lên một tí chứ!; ⑤ Theo (đặt sau một số động từ, tạo thành giới từ) rất, lắm: 沿着 Tiến theo, men theo; 朝着 Hướng theo. Xem 着 [zhao], [zháo], [zhuó].


meanings:
① Mặc: 着衣 Mặc áo; ② Tiếp; liền: 附着 Gần liền, phụ liền vào; ③ Tô (màu), bắt (tay). 【着色】trước sắc [zhuósè] Tô màu, bôi màu; ④ Manh mối; cách: 尋找無着 Không tìm ra manh mối gì, không tìm ra cách gì. Xem 着 [zhao], [zháo], [zhe] và 著 [zhù].


meanings:
① Tốt đẹp. ||② Hiển hoản 睍睆 vui hoà uyển chuyển. Hiển hoản hoàng điểu, tái hảo kì âm 睍睆黃鳥，載好其音 (Thi Kinh 詩經) vui vui con chim vàng, đem lại tiếng ca hay. ||③ Chắc. ||④ Sao sáng lấp lánh.


meanings:
(văn) ① Mắt to (như 睅); ② Sáng sủa; ③ Đẹp đẽ; ④ Chắc thịt (nói về cây trái); ⑤ Sao sáng lấp lánh; ⑥ Xem 睍睆.


meanings:
① Hé mắt nhìn. Cũng đọc là chữ đệ.


meanings:
(văn) Hé mắt nhìn, liếc trộm, nhìn trộm.


meanings:
【睊睊】quyến quyến [juànjuàn] (văn) Ghé mắt nhìn, liếc nhìn.


meanings:
① Hiển hoản 睍睆 vui hoà uyển chuyển. Hiển hoản hoàng điểu, tái hảo kì âm 睍睆黃鳥，載好其音 (Thi Kinh 詩經) vui vui con chim vàng, đem lại tiếng ca hay.


meanings:
(văn) ① 【睍睍】 hiển hiển [xiànxiàn] Coi thường, xem khinh; ②【睍睆】hiển hoản [xiànhuàn] Vui hoà uyển chuyển, đẹp đẽ: 睍睆黃鳥 Chim hoàng điểu kêu tiếng vui hoà (uyển chuyển) (Thi Kinh).


meanings:
Mê mẩn, lờ mờ. Tiết Thê Hiền Trí Thiên Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »上堂：是 甚 麼 物、 得 恁 頑 頑 嚚 嚚、 𥈅 𥈅 睍 睍？ – (Thiền sư Trí Thiên ở chùa Thê Hiền) thượng đường, nói: Là vật gì mà ngu ngơ lờ mờ như thế?«.


meanings:
(văn) ① Nhìn ra xa; ② Ngưỡng vọng, ngưỡng mộ.


meanings:
① Nháy mắt, chớp mắt, nhấp nháy: 一睒就不見了 Chỉ trong nháy mắt đã mất tiêu; ② Rình, dòm; ③ Lấp lánh, nhấp nháy, lung linh; ④ Lóe sáng, vụt sáng; ⑤ Trong sáng, óng ánh: 殘月暉暉，太白睒睒 Trăng tàn lung linh, sao mai óng ánh (Hàn Dũ: Đông phương bán minh).


meanings:
【睖睜】lăng tranh [lèngzheng] (Mắt) đờ đẫn. Cv. 愣怔.


meanings:
(văn) ① Mắt nhìn kinh sợ; ② Như 煢 (bộ 火). 【睘睘】quỳnh quỳnh [qióng qióng] Như 煢煢.


meanings:
① Vẹ mắt. ||② Nhai xải 睚眥 nhìn một cách khinh bỉ, đưa mắt lườm.


meanings:
【睚眥】nhai tí [yázì] (văn) Trợn mắt, quắc mắt (khi tức giận).


meanings:
① Con ngươi, cái guồng tròn mà trong suốt ở trong mắt.


meanings:
Nhãn cầu, lòng đen của con mắt, con ngươi: 目不轉睛地看着 Nhìn chằm chằm.


meanings:
① Lườm. ||② Trợn mắt. Tục đọc là chữ tranh.


meanings:
① Mở (mắt): 睜眼 Mở mắt; 睜不開眼 Không mở mắt được; ② (văn) Lườm, trợn mắt.


meanings:
(văn) ① Mắt lác, mắt hiếng, lệch đồng tử; ② Liếc, nhìn, xem, trông, coi: 青睞 Mắt xanh, (Ngb) Coi trọng, ưa thích.


meanings:
① Nhìn một cách đứng đắn sáng suốt. ||② Mỡ đẹp, nhuần nhã.


meanings:
(văn) ① Nhìn; ② (Bề ngoài hoặc vẻ mặt) sáng ngời; ③ Thuần một màu; ④ Mắt sáng.


meanings:
① Ngủ, lúc mỏi nhắm mắt gục xuống cho tinh thần yên lặng gọi là thuỵ.


meanings:
瑜伽十一卷四頁云：睡眠者：謂心極昧略。又順生煩惱，壞斷加行，是惛沈性。心極昧略、是睡眠性。是故此二、合說一蓋。又惛昧無堪任性，名惛沈。惛昧心極略性，名睡眠。由此惛沈，生諸煩惱隨煩惱時，無餘近緣如睡眠者。諸餘煩惱及隨煩惱，或應可生，或應不生。若生惛昧；睡眠必定皆起。二解 瑜伽十三卷十九頁云：云何睡眠？謂諸煩惱隨眠。三解 顯揚一卷十頁云：睡眠者：謂略攝於心，不自在轉為體。能障毗鉢舍那為業。乃至增長睡眠為業。如經說：貪著睡眠昧，如大魚所吞。四解 成唯識論七卷一頁云：眠、謂睡眠。令身不自在，昧略為性。障觀為業。謂睡眠位、身不自在，心極闇劣，一門轉故。昧、簡在定。略、別寤言。令、顯睡眠非無體用。有無心位、假立此名。如餘蓋纏，心相應故。五解 雜集論一卷十九頁云：睡眠者：依睡因緣，是愚癡分，心略為體。或善，或不善，或無記；或時，或非時；或應爾，或不應爾。越失所作依止為業。睡因緣者：謂羸瘦疲倦，身分沈重，思惟闇相，捨諸所作，曾數此時串習睡眠，或他咒術神力所引，或因動扇涼風吹等。愚癡分言、為別於定。又善等言、為顯此睡非定癡分。時者：謂夜中分。非時者：謂所餘分。應爾者：謂所許時。設復非時；或因病患，或為調適。不應爾者：謂所餘分。越失所作依止為業者：謂依隨煩惱性睡眠說。六解 五蘊論五頁云：云何睡眠？謂不自在轉，心極昧略為性。七解 廣五蘊論十二頁云：云何睡眠？謂不自在轉，昧略為性。不自在者：謂令心等、不自在轉。是癡之分。又此自性、不自在故；令心心法、極成昧略。此善不善及無記性。能與過失所依為業。八解 法蘊足論八卷十四頁云：云何睡眠？謂諸眠夢，不能任持，心昧略性；總名睡眠。九解 發智論二卷九頁云：云何睡眠？答：諸心睡眠惛微而轉、心昧略性，是謂睡眠。


meanings:
Nói mớ, nói xằng. Tiết Thiên Bình Khế Ngu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »石 含 茶 居 士 問： 法 無 動 搖 時 如 何？ 師 曰： 你 從 潞 府 來？ 士 曰： 一 步 也 不 曾 驀。 師 曰： 因 甚 得 到 這 裡？ 士 曰： 和 尚 睡 語 作 麼？ – Cư sĩ Thạch Hàm Trà hỏi: Lúc pháp không dao động thì sao? Sư đáp: Ngươi từ Lộ Phủ đến phải không? Cư sĩ đáp: Một bước cũng chưa từng giở lên. Sư nói: Do đâu đến được chỗ này? Cư sĩ đáp: Hoà thượng nói mớ làm gì!«.


meanings:
Còn gọi: Thất Trung Bách Vấn. Sách, 1 quyển, do Trường Linh Thủ Trác soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 318. Sách này bao gồm các Kệ tụng, Niêm cổ, Tán, Chân tán,… do Trường Linh Thủ Trác đáp các câu hỏi của người học mà viết nên. Phần sau sách phụ Trường Linh Thủ Trác Thiền sư ngữ lục.


meanings:
Thiền tăng Đạo Phổ đời Ngũ Đại ở núi Thùy Long, Tuyền Châu, người đời gọi là Thùy Long Phổ. X. Đạo Phổ.


meanings:
① Tư tuy 恣睢 lườm hoài. ||② Sông Tuy. ||③ Một âm là huy. Trợn mắt, ngước mắt.


meanings:
① Một loài chim nước. 【睢鳩】thư cưu [jujiu] Chim thư cưu: 關關睢鳩，在河之州 Quan quan cái con thư cưu, con sống con mái cùng nhau bãi ngoài (Thi Kinh); ② (văn) Do dự, ngập ngừng, tránh xa.


meanings:
① (văn) Lườm mắt; ② [Sui] Sông Tuy; ③ [Sui] (Họ) Tuy.


meanings:
① Ðốc suất, lấy thân đốc suất kẻ dưới gọi là đốc. ||② Ðốc trách. ||③ Tên quan, như đô đốc 都督, tổng đốc 總督, v.v. ||④ Chính thực, chân chính. ||⑤ Giữa.


meanings:
① Thúc giục, giám sát, đôn đốc: 督工 Đốc công; 督戰 Đốc chiến; ② Tên chức quan: 都督 Đô đốc, 總督 Tổng đốc; ③ (văn) Chân chính; ④ (văn) Giữa.


meanings:
① Bễ nghễ 睥睨 lét trông, trông nghiêng. ||② Cái thành ngắn trên tường.


meanings:
【睥睨】bễ nghễ [bìnì] (văn) Trông nghiêng, háy, nguýt, khinh, coi chẳng ra gì: 睥睨一切 Khinh thường tất cả, chẳng coi ai ra gì.


meanings:
① Hoà thuận, hoà mục, tin, thân: 婆媳不睦 Mẹ chồng nàng dâu bất hoà; ② [Mù] (Họ) Mục.


meanings:
Công án này được thấy nơi tiết Mục Châu Trần Tôn Túc trong NĐHN q. 4 như sau: »師 尋 常 見 衲 僧 來、 即 閉 門。 或 見 講 僧、 乃 召 曰： 座 主。 主 應 諾。 師 曰： 擔 板 漢。 – Bình thường khi thấy thiền tăng đến, sư liền đóng cửa. Nhưng nếu gặp giảng tăng đến, sư liền gọi: Toạ chủ! Toạ chủ ứng thinh: Dạ! Sư bảo: Kẻ vác bảng (Đồ cố chấp)«. Câu »kẻ vác bảng« có nghĩa trách cứ người chỉ chấp trước về một mặt nào đó, không thể thông ngộ.


vietnamese:
mục châu đạo minh thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
mục châu đạo minh thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Trần Tôn Túc ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Đạo Minh soạn vào đời Đường, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục và Tục Tạng kinh tập 118, trang 223. Nội dung gồm các mục: Thượng đường đối cơ, khám phá vị tăng xem kinh, khám biện vị toạ chủ giảng kinh luận. Cuối quyển có phụ 1 thiên tựa nhỏ. Qua những câu vấn đáp giữa Mục Châu và đương cơ, chúng ta thấy được cơ phong dữ dội của Ngài.


meanings:
(văn) Nghé trông, liếc mắt, liếc nhìn. Xem 睥睨.


meanings:
① Rình, dòm, nom. ||② Cùng nghĩa với chữ trạch 澤.


meanings:
① Lông mi. Lông mi liền ngay với mắt, vì thế nói những nơi rất gần là mi tiệp 眉睫. Nhắm mắt ngủ yên là giao tiệp 交睫.


meanings:
Lông mi: 目不交睫 Không chợp mắt; 眉睫 Nơi rất gần mình (như lông mi gần ngay với mắt).


meanings:
① Thu thải 偢睬 thăm hỏi, cũng viết là 瞅睬. Không từng hỏi qua gọi là bất thải 不睬, thời Vân Trường tại trắc, Khổng Minh toàn nhiên bất thải 時雲長在側，孔明全然不睬 (Tam quốc diễn nghĩa 三國演義) lúc đó Vân Trường ở bên, Khổng Minh không hề hỏi đến.


meanings:
① Đáp lại, ngó đến, hỏi qua, ừ hử: 我跟他說話，他連睬也不睬 Tôi nói chuyện với nó, nó chẳng ừ hử gì cả; 不理不睬 Phớt lờ đi; ② (văn) Hiểu rõ ràng.


meanings:
① Thấy, như hữu mục cộng đổ 有目共睹 có mắt cùng thấy. Trang Tử 莊子: Thuỷ ngô phất tín, kim ngã đổ tử chi nan cùng dã, ngô phi chí ư tử chi môn, tắc đãi hĩ 始吾弗信，今我睹子之難窮也，吾非至於子之門，則殆矣 (Thu thuỷ 秋水) thoạt đầu tôi không tin, nay thấy cái khôn cùng của thầy, tôi không đến cửa thầy, thì thật nguy.


meanings:
（梵 Tukhāra、Tuḥkhāra、Tuṣāra，藏 Tho-gar、Thod-dkar）中亞古國。位于嶔嶺（Pamirs，即帕米爾高原）西南，烏滸（Oxus）河上游，自古爲連絡印度、中國、西亞、中亞諸地區的交通、貿易中心，也是政治、文化重鎮。又稱睹佉羅國、吐火羅國、吐豁羅國、兜呿羅國、兜佉勒國、都佉國。據《大唐西域記》卷一所載，此國東西達三千餘裏，南北距千餘裏，東厄嶔嶺，西接波剌斯（波斯），南有大雪山（即興都庫什山），北據鐵門（撒馬爾罕南方）。氣候溫和，多疾疫。由于冬末春初霖雨不斷，故僧徒每年自十二月十六日至三月十五日皆行安居。其人民志性恇怯，容貌鄙陋，但粗知信義，甚不欺詐，多衣叠，少服褐。以金、銀等爲貨幣。又，其語言稱睹貨邏語，由阿耆尼（焉耆）語、龜茲（庫車）語二種方言構成，屬印歐語系，與鄰近之印度、伊朗語系不同。<#>此地原爲伊朗民族所居，屬古波斯帝國的一部分，後爲亞歷山大大帝所征服，成爲希臘人的殖民地。亞歷山大大帝死後，出現大夏國。漢武帝時，大月氏（西方所謂Tokharoi或Tokhari的民族）奪取大夏的統治權，故兩漢三國時代皆稱其爲月支國。爾後此地建立貴霜王朝，大肆擴展疆土。然西元320年後，陸續遭受印度笈多（Gupta!）王朝、波斯薩珊王朝、■達（又稱挹怛，Ephthal）的入侵或統治，至六世紀末臣屬突厥（Tu|rk）時，境內已分成二十七國。隋唐時，此地曾多次入貢中國，七世紀左右更內附于唐，後爲阿拉伯回教徒所統治。<#>佛教在此地自古即頗盛行，依《阿育王法敕》、《善見律毗婆沙》卷二等載，阿育王曾派遣傳道師來此。多羅那他之《印度佛教史》第五章亦述睹貨邏王閔那拉（Minara，當系《那先比丘經》中之彌蘭王）時，提多迦（Dhī-tika）率五百阿羅漢前來弘法。同書第十三章又謂迦膩色迦王時代的妙音（Dbyaṅs-sgrogs）爲睹睹貨邏人。另據《俱舍論光記》卷一、《出三藏記集》卷二、《大唐西域求法高僧傳》卷上及《開元釋教錄》卷九所述，撰《阿毗曇心論》的法勝、譯《增一阿含經》與《中阿含經》的曇摩難提、譯《阿毗曇毗婆沙論》的浮陀跋摩、譯《無垢淨光大陀羅尼經》的彌陀山，以及在義淨之譯場任證梵義的達磨末磨，亦悉爲睹貨邏人。另外，依庫車附近之克孜爾（Kizil）千佛洞壁上的藏文記載，可察知睹貨邏人曾致力于此洞窟壁畫的完成。<#>此地之佛教徒常往來于迦濕彌羅地方，禀承小乘說一切有部的教法，幷將之廣傳至庫車、吐魯番、中國等地。近代在中亞出土的睹貨邏語佛典斷片，據考定系作于六至八世紀間，且幾乎全譯自梵語原典，多屬說一切有部典籍，而未見有大乘經典。又，佛典中大部分是故事性濃厚，以在家信徒爲對象的經典類，而以出家衆爲對象的論書及戒本數量則甚少。<#>◎附︰季羨林《大唐西域記校注》卷一〈 睹貨邏國〉注（摘錄）<#>睹貨邏一名譯法甚多，東晋·釋道安《增一阿含經》序稱前秦·建元（365～384）中有兜佉勒國僧曇摩難提來居長安；僧伽跋澄（383年到達長安）譯《鞞婆沙論》中作兜佉勒國。此外，漢譯佛經中還有兜呿羅、兜沙羅等譯法。《魏書》作吐呼羅，《隋書》、《唐書》作吐火羅，《新唐書》作土豁羅。藏語文獻作Tho-kar、Tho-gar、Thod-gar、Thod-kar、Thod-dkar；粟特文獻中作'tw'r'k；回鶻文獻中作twry、twxry、twqry。關于吐火羅或睹貨邏名稱的討論，參閱下列論文︰痕寧〈Ttaugara〉BSOS，第八卷第四期，1937年；貝利〈Recent Work in Tokharian〉，《語言學研究集刊》（TPHS），1947年卷；痕寧〈Argi and Tokharians〉，BSOAS，第九卷第三期，1948年；痕寧《粟特語雜考》，1940年，倫敦。玄奘以‘睹貨邏’三字校正吐火羅的譯法，或許意在强調梵名原文Tukhāra第二音節爲長元音。<#>據《通典》、《太平寰宇記》引用之《魏書》〈西域傳〉文，睹貨邏國或吐火羅國都是薄提城，薄提當即薄底延或拔底延城。<#>睹貨邏或吐火羅不僅爲國名，而且被人們用爲地名。玄奘稱，睹貨邏國故地南北千餘裏，東西三千餘裏，東厄嶔嶺，西接波剌斯，南大雪山，北據鐵門。……自數百年，王族絕嗣，……分爲二十七國。然據《西域記》本文分述諸國情况來看，卷一之呾密國至揭職國十六國、卷十二之安呾羅縛國至達摩悉鐵帝國十三國，皆位于睹貨邏國故地，凡二十九國。看來在所謂睹貨邏國故地之境內，‘依川據險’，‘各擅君長’的林立小國實不止二十七之數。玄奘所見之睹貨邏國，當指臣服于西突厥阿史那氏葉護可汗的吐火羅國，非吐火羅人當年獨自立國的吐火羅。是以玄奘名之爲睹貨邏國故地，自不足異。<#>［參考資料］　長澤和俊編《東西交涉史研究文獻目錄》（1900～1955）；《絲路研究文獻目錄》（《世界佛學名著譯叢》{58}）。<#>


meanings:
(văn) ① Khiếm thị; ② Mắt sâu, mắt lõm xuống.


meanings:
① Ngang trái, ngang trái không thân với nhau gọi là khuê. ||② Khuê khuê 睽睽 nhìn trừng trừng, dương mắt.


meanings:
① Như 暌 (bộ 日); ② Trái ngược; ③ 【睽睽】khuê khuê [kuíkuí] Trố mắt nhìn, giương mắt nhìn, nhìn trừng trừng: 衆目睽睽 Mọi người đều trố mắt nhìn theo.


meanings:
① Mỡ màng, nhẵn bóng. ||② Cao hoàn 睪丸 hạt dái. ||③ Cũng viết là 睪.


meanings:
① Mỡ màng, nhẵn bóng; ② 【睾丸】cao hoàn [gao wán] (giải) Dịch hoàn, tinh hoàn, hòn dái.


vietnamese:
sân khuể cái chi thực cập phi thực <pttđ>


meanings:
Ngồi ngủ gật.【瞌睡】hạp thùy [keshui] Buồn ngủ: 打瞌睡 Ngủ gật.


meanings:
Kẻ ngu si, lờ mờ. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »看 他 作 者 吐 露 箇 消 息。 宛 爾 不 同。 若 是 瞌 睡 漢。 遞 相 鈍 致。 – Hãy xem bậc tu hành nói về chỗ kiến tính, rõ ràng ngươi chẳng được như vậy. Nếu ngươi là kẻ ngu si, ta sẽ giúp ngươi hết đần độn«.


meanings:
(văn) ① Mắt không có con ngươi; ② Người đui mù.


meanings:
① Mù loà. ||② Nhắm một mắt. Tục gọi kẻ mù là hạt tử 瞎子.


meanings:
① Mù, lòa, chột, đui mù, hỏng mắt: 他瞎了左眼 Anh ấy đã hỏng (mù) mắt trái; 這小孩從小就瞎 Em này bị mù từ bé; ② Mù quáng, càn dỡ, tầm bậy vô lí, bừa bãi: 瞎花錢 Tiêu tiền bừa bãi; 她只是瞎着急 Cô ấy chỉ lo hão lo huyền; 瞎指揮 Chỉ huy tầm bậy; 這團線全被弄瞎了 Cuốn chỉ này đã bị rối bung; ③ (văn) Nhắm một mắt.


meanings:
Còn gọi: Hạt lư, Hạt hán, Lũ sinh tử, Độn lũ sinh, Ngốc lũ sinh. Hạt: mắt mù. Lũ: ngu muội. Sinh: người. Hạt Lũ Sinh nghĩa là người ngu si, người không có kiến thức. Phần Thị Chúng trong Lâm Tế lục (Đại 47, 501 hạ) ghi: »瞎 屡 生！ 爾 向 枯 骨 上 覓 什 麼 汁。 – Đồ ngu si! Ngươi tìm nước gì trên bộ xương khô?«. Hư Đường Hoà thượng ngữ lục q. 2 (Đại 47, 997 trung) ghi: »師 云： 明 之 則 瞎。 僧 云： 謝 師 指 示。 師 云： 屢 生 子！ – Sư nói: Chứng tỏ việc đó thì bị mù. Tăng đáp: Cảm ơn Thầy chỉ dạy. Sư nói: Đồ ngu si!«.


meanings:
Gã mù trọc đầu, chỉ cho thiền tăng không sáng được pháp nhãn. Đây là lời chê trách của Thiền sư. Lâm Tế ngữ lục ghi: »有 一 般 瞎 禿 子。 飽 喫 飯 了。 便 坐 禪 觀 行。 把 捉 念 漏 不 令 放 起。 – Có một bọn mù trọc đầu ăn cơm no rồi ngồi thiền quán hạnh, chụp bắt niệm lậu không cho sinh khởi«.


meanings:
Con lừa mù, chỉ cho người không sáng được pháp nhãn. Đây là lời chê trách của thiền sư. Bài thơ »Nữ tử xuất định« trong MANL ghi: »出 得 何 如 未 出 時、 瞎 驢 成 隊 喪 全 機。 – Xuất (định) được đâu bằng lúc chưa xuất, bọn không có pháp nhãn vùi chôn tông chỉ thiền«.


meanings:
① Nhắm mắt, người chết nhắm mắt gọi là minh mục 瞑目. Chết không nhắm mắt gọi là tử bất minh mục 死不瞑目. Quân nhược xả ngã nhi khứ, ngã tử bất minh mục hĩ 君若捨我而去，我死不瞑目矣 (Tam quốc diễn nghĩa 三國演義) nếu ngươi bỏ ta mà đi, ta chết không nhắm mắt đâu. ||② Một âm là miễn. Miễn huyễn 瞑眩 loáng quoáng (say lừ đừ). Nhân bệnh mà tối tăm tán loạn.


meanings:
【瞑眩】miễn huyễn [miànxuàn] Váng đầu hoa mắt (sau khi uống thuốc).


meanings:
Nhắm mắt. 【瞑目】minh mục [míngmù] Nhắm mắt: 死不瞑目 Chết không nhắm mắt.


meanings:
Mắt lõm xuống: 他病了一場，眼睛都瞘進去了 Anh ấy bệnh một trận, mắt lõm cả xuống.


meanings:
(văn) ① Mắt mù; ② Đốm trắng trên giác mạc mắt che lấp thị tuyến (tuyến nhìn).


meanings:
① Dối, lừa. Giấu cái tình thực đi để lừa dối người gọi là man. ||② Mắt mờ. ||③ Một âm là môn. Thẹn đỏ mặt, bẽn lẽn.


meanings:
① Dối, lừa, giấu giếm: 你別瞞我了 Anh đừng giấu tôi nữa; ② (văn) Mắt mở; ③ (văn) Thẹn đỏ mặt, bẽn lẽn.


meanings:
① Trông thẳng, nhìn thẳng. Sanh hồ kì hậu 瞠乎其後 theo đuổi không kịp chỉ trừng mắt mà trông.


meanings:
(văn) Trợn mắt nhìn: 瞠目而視 Nhìn trừng trừng.


meanings:
Giương to mắt, thường dùng để mô tả vẻ chấp mê không tỏ ngộ. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »如 今 有 者。 只 管 瞠 眼 作 解 會。– Hiện nay có người chỉ mãi giương to mắt cho là hiểu biết«.


meanings:
① Mắt mờ. Măng măng 瞢瞢 mờ mịt. ||② Thẹn, buồn bực. ||③ Ðời xưa dùng như chữ mộng 夢.


meanings:
(văn) ① (Mắt) mờ, khiếm thị; ② Tối tăm; ③ Xấu hổ, hổ thẹn; ④ Nỗi đau buồn, nỗi sầu khổ.


meanings:
(văn) ① Máy mắt, mắt giựt; ② Bắp thịt co giựt (giật).


meanings:
Liếc, lườm, xem lướt qua: 他的哥哥瞥了他一眼 Anh nó liếc (lườm) nó một cái.


meanings:
Còn gọi: Nhất miết, miết nhiên. ① Cấp tốc, qua nhanh. Miết có nghĩa là chớp nhoáng, chớp mắt; địa là trợ từ. Đại Huệ Phổ Giác Thiền sư ngữ lục q. 25 (Đại 47, 920 trung) ghi: »古 人 公 案、 舊 所 茫 然、 時 復 瞥 地、 此 非 自 昧 者。 – Công án của người xưa, chỗ cũ mờ mịt, thời gian lại qua nhanh, đây không phải tự làm mình mê muội«. ② Lãnh ngộ, triệt ngộ. Tiết Tuyết Phong Khâm Sơn Chủ trong NĐHN q. 15 ghi: »上 堂： 昨 日 一、 今 日 二、 不 用 思 量、 快 須 瞥 地。 不 瞥 地、 蹉 過 平 生 沒 巴 鼻。 咄！ – Sư thượng đường nói: Hôm qua là một, hôm nay là hai, khỏi cần suy nghĩ mà phải mau mau lãnh ngộ. Nếu chẳng lãnh ngộ thì luống cả một đời không thể nắm bắt. Một tiếng quát«.


meanings:
(khn) Xem, nhìn, coi, trông: 瞧書 Xem sách, đọc sách; 瞧見 Nhìn thấy, trông thấy.


meanings:
① Trơ mắt, nhìn đờ mắt. Song nhãn trừng trừng không tưởng tượng, Khả liên đối diện bất tương tri 雙眼瞪瞪空想像，可憐對面不相知 (Nguyễn Du 阮攸) hai mắt trừng trừng luống tưởng tượng, đáng thương đối mặt chẳng hay nhau.


meanings:
① Giương mắt, trừng mắt, trợn mắt, trơ mắt, trố mắt: 他把眼睛都瞪圓了 Anh ta giương đôi mắt tròn xoe; ② Lườm, nhìn chòng chọc: 我瞪了他一眼 Tôi lườm nó một cái.


meanings:
① Nháy mắt. ||② Thì giờ chóng quá gọi là thuấn, như nhất thuấn 一瞬 một cái chớp mắt.


meanings:
Trong chớp mắt, nháy mắt: 目不暇瞬 Nhìn không nháy mắt; 一瞬間 Chỉ trong nháy mắt.


meanings:
① Nhìn, coi. ||② Nhìn xuống, cúi xuống mà dòm.


meanings:
Coi, nhìn, nhìn xuống: 鳥瞰 1. (Cảnh) trên cao nhìn xuống; 2. Tình hình chung (của sự vật).


meanings:
① Lòng tử, con ngươi. ||② Vô tâm nhìn thẳng, đờ mắt.


meanings:
① Con ngươi, đồng tử: 瞳孔 Đồng tử, con ngươi. Cg. 瞳人 [tóngrén]; ② (văn) Vô tâm nhìn thẳng, đờ mắt trông.


meanings:
(văn) ① Chăm chú nhìn; ② Nhãn cầu, tròng mắt.


meanings:
① Mắt không có con ngươi, nom không rõ người nào, hồ đồ không biết gì gọi là lung quý 聾瞶 hay quý quý 瞶瞶.


meanings:
① Xem, ngửa mặt lên mà nhìn. Chiêm bỉ nhật nguyệt, du du ngã tư 瞻彼日月，悠悠我思 (Thi Kinh 詩經) ngửa xem trời trăng kia, dằng dặc ta lo.


meanings:
① Ngửa mặt trông, nhìn cao, nhìn xa, xem: 高瞻遠矚 Nhìn xa thấy rộng; ② [Zhan] (Họ) Chiêm.


meanings:
（梵 Campā，巴 Campā，藏 Tsam-pa）中印度之古國。音譯又作瞻婆、瞻匐、瞻卜、詹波、闡卜、閻波、占波、旃波。意譯無勝。《大唐西域記》卷十雲（大正51·926c）︰<#>‘瞻波國，周四千余裏，國大都城北背殑伽河，周四十餘裏，土地墊濕，稼穡滋盛，氣序溫暑，風俗淳質，伽藍數十所，多有傾毀，僧徒二百余人，習小乘教，天祠二十餘所，異道雜居。’<#>該卷又叙其建國由來，文雲（大正51·926c）︰<#>‘在昔劫初，人物伊始，野居穴處，未知宮室，後有天女降迹人中，游殑伽河，濯流自媚，感靈有娠，生四子焉。分贍部洲各擅區宇，建都築邑，封疆畫界，此則一子之國都，贍部洲諸城之始也。’<#>然據《長阿含》卷三〈典尊經〉、卷二十二〈種德經〉及《羅摩衍那》（Rāmāyaṇa）等書所載，瞻波系鴦伽國（Aṅga）之都城，原稱爲麻裏尼（Mālinī）；其後，由于瞻波（Campa）王出世而建設都城，遂以王名命名之。<#>此國爲佛陀所常游化之地。如《雜阿含經》卷三十嘗載，佛由摩竭陀經此地游行修摩（Sambha）；《十誦律》卷四十說此國爲佛說法六大城之一。又，上述之〈種德經〉、《長阿含》卷十〈十上經〉、《中阿含》卷九〈瞻波經〉及卷五十二〈優婆離經〉等，皆以瞻波爲說處；而《四分律》卷四十四及《十誦律》卷三十所載之瞻婆犍度，亦于此地制定。此外，哈代（S. Hardy）謂，摩揭陀國頻婆沙羅王爲太子時，嘗攻略此地，殺害國王，後定居此地，至其父王死後，乃返王舍城，此後，瞻波國永久隸屬于摩揭陀國。<#>據康寧罕（A. Cunningham）的推定，此國即今孟加拉之巴格普（Bhagalpur）。蝶依（N. L. Dey）謂此地即耆那教祖擴張教派之處。後人多以之爲耆那教之聖地，現今仍存有耆那教之祠堂。<#>◎附︰季羨林《大唐西域記校注》卷十〈瞻波國〉注（摘錄）<#>瞻波，原系城名，梵文、巴利文Campā音譯，佛典中有瞻卜、闡蔔、閶波、旃波、占波等異譯，意譯無勝，是鴦伽國（Aṅga）的首都，位于瞻波河（今名Chāndan）及恒河岸，古名Mālinī或Mālina。該城遺址至今尚存，在巴迦爾普爾（Bhāgalpur）附近的Campāna-gara及Campāpurī兩村之間。鴦伽是孟加拉的古國，爲印度古代十六大國之一，此國名見于《他氏森林書》（Aitareya Āraṇyaka）、《鮑陀衍那法經》（Baudhāyana Dharmasūtra）。波你尼也在《八章書》中提到Vaṅga（即鴦伽）一名（Aṣṭādhyāyī）。據大史詩《摩呵婆羅多》，其領域可能包括巴迦爾普爾與孟格爾（Monghyr）兩縣，北抵柯希（Kośī）河畔。最初瞻波爲鴦伽國的所謂八萬村落之一，其後經濟日益繁榮，該地商人貿易遠至金地（Suvarṇabhūmi，此指下緬甸），逐漸發展爲古代印度的六大城市之一。<#>佛陀之前，鴦伽國已十分强大，摩揭■國也向它稱臣，後爲摩揭■所征服。佛陀在世時，鴦伽臣服于頻毗娑羅王，《中阿含經》卷九、卷二十九、卷五十二均記載︰‘一時佛游瞻波，在恒伽池邊。’法顯也到過此地，稱爲瞻波大國。<#>［參考資料］　《海八德經》；《增一阿含經》卷一〈序品〉；《賢愚經》卷五〈金天品〉；《四分律》卷三十八；《十誦律》卷三十八；《阿育王傳》卷一；《高僧法顯傳》。<#>


meanings:
6575<一>瞻波，梵名 Campā，巴利名同。意譯無勝。位於中印度吠舍離國南方之古國。又作瞻婆國、瞻匐國、瞻蔔國、詹波國、闡蔔國、閻波國、占波國、栴波國。據大唐西域記卷十所載，其都城位於恆河南岸。劫初之時，有一天女降於此地，天女生四子，各於贍部洲建都，瞻波即其中之一，此即贍部洲諸城創立之始。該國有頹圮之伽藍數十所，另有小乘教僧侶二百餘人，及二十餘所天祠，顯見異道雜居之情形。　然據長阿含卷五典尊經及卷十五種德經、梵文史詩羅摩耶那（Rāmāyaṇa）等記載，瞻波為鴦伽國（梵 Aṅga）之都城，原稱馬利尼（梵 Mālinī），至瞻波王時，乃以其名營建此城。　由諸部經典中顯見瞻波國為佛陀多次遊化之地。如雜阿含經卷三十載，佛陀自摩揭陀國經瞻波國，遊化至修摩（梵 Sambha）。十誦律卷四十載，瞻波國為佛陀說法六大城之一，並曾於此處說長阿含卷九之十上經及卷十五之種德經、中阿含卷九之瞻波經及卷五十二之優婆離經等。又如四分律卷四十四、十誦律卷三十等所載之瞻婆犍度，即於此地所制定。　有關瞻波國現址之推斷，據英國考古學者康林罕（A. Cunningham）考證，在今孟加拉之巴加鋪（Bhagalpur）。另據學者德氏（N.L. Dey）之考證，耆那教教祖大雄（梵 Mahāvīra）亦曾在該國弘法，故其地為耆那教之聖地，並存有大雄之祠堂。〔長阿含經卷三、增一阿含經卷一序品、卷四十八、海八德經、賢愚經卷五金天品、阿育王傳卷一、高僧法顯傳、翻梵語卷八、S. Hardy: Manual of Buddhism; A. Cunningham: Ancient Geography of India; N.L. Dey: The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India; T.W. Rhys David: Buddhist India〕　<二>又作林邑國。位於越南南部順化一帶之古國。（參閱「林邑國」3311）


meanings:
（梵 campaka，巴 campaka，藏 tsam-pa-ka）産于印度，其花甚香之樹。音譯又作瞻蔔加、旃簸迦、占博迦、瞻博迦、瞻波迦、詹波、占波、占匐、占婆、瞻波、瞻婆、薝蔔。意譯金色花樹、黃花樹。學名 Michelia champa-ka，屬木蘭科。産于印度熱帶森林、喜馬拉雅山地。雖爲野生植物，但亦多人工栽培以供觀賞者。<#>此樹頗高大，呈灰白色，梢枝有軟毛。葉面滑澤，葉裏粉白，長六、七寸。花呈淡黃或橙色，徑一、二寸，有芳香，稱爲瞻卜華（梵campaka-puspa，巴campaka-puppha）。樹皮可分泌芳香之汁液，與花、葉等皆可製成藥材或香料。又，以此花所制之香，名爲瞻卜華香。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷十八〈閻浮提洲品〉；《法華經》卷五〈分別功德品〉；《善見律毗婆沙》卷三；《慧琳音義》卷八；《玄應音義》卷三、卷四。<#>


meanings:
① Mù. Các nhạc quan ngày xưa dùng những người mù nên cũng gọi là cổ. Trang Tử 莊子: Cổ giả vô dĩ dữ hồ văn chương chi quan 瞽者無以與乎文章之觀 (Tiêu dao du 逍遙遊) kẻ mù không cách gì để dự xem vẻ văn hoa.


meanings:
(văn) ① Mù: 瞽者 Người mù (đui); ② Nhạc quan thời xưa (vốn là những người mù).


meanings:
① Thấy mà nao lòng, nhìn thấy mà giật mình (ngơ ngác). ||② Nhìn như vọ. ||③ Một thứ đồ binh như cái kích. Cũng đọc là chữ củ.


meanings:
① (văn) (Nghe thấy mà) nao lòng, sợ hãi ngơ ngác, sửng sốt: 曾子聞之，瞿然曰：呼！ Tăng tử nghe qua, sợ hãi nói: Ôi! (Lễ kí: Đàn cung); ② (văn) Nhìn như cú vọ; ③ Một thứ võ khí thời xưa (như cây kích); ④ [Qú] (Họ) Cù.


vietnamese:
cù già li báng nhị thánh đoạ địa ngục <đpb>


meanings:
（梵 Gopikā、Gopi、Gopā，巴 Gopikā、Gopi、Gopā，藏 Sa-ḥtsho-ma）悉達多（釋尊出家修行前之名）太子三妃中之第一夫人。音譯又作瞿比迦、瞿卑、瞿毗、裘夷、嶠比、瞿波、瞿域、瞿婆、溝伽、劬毗耶、瞿波迦、瞿毗耶、喬比迦、具毗耶、娛閉迦、俱夷等；意譯守護地、牛護、牛女、密行、密語、密護、覆障、明女等。<#>據《十二游經》所述，瞿夷爲水光長者之女。相傳此女初生之時，日將欲沒，然餘輝照射其家，故室內皆明，因此乃名之爲瞿夷，意謂‘明女’。《大智度論》卷十七依《羅侯羅母本生經》，謂釋尊出家前有二夫人，瞿夷（劬毗耶）即爲其一。其文雲（大正25·182b）︰‘釋迦文菩薩有二夫人，一名劬毗耶，二名耶輸陀羅。耶輸陀羅，羅侯羅母也；劬毗耶是寶女，故不孕子。’<#>然《華嚴經探玄記》卷二十則謂悉達多太子有三位夫人。其文雲（大正35·482b）︰‘瞿夷者，古譯名明女。（中略）佛爲太子時，有三夫人。瞿夷第一，耶輸陀羅第二，摩奴舍第三。’<#>［參考資料］　《修行本起經》卷上；《有部毗奈耶破僧事》卷三；《長阿含》卷十〈釋提桓因問經〉；《中阿含》卷三十三〈釋問經〉；《太子瑞應本起經》卷上；《佛本行集經》卷十三；《衆許摩呵帝經》卷四；《普曜經》卷三。<#>


meanings:
6576梵名 Gopī, Gopikā 或 Gopā，巴利名同。音譯瞿卑、裘夷，瞿波、劬毘耶、瞿毘耶、喬比迦。意譯牛護、密行、明女、守護地、覆障。為悉達太子之妃。關於其出身，各經所說不一。依修行本起經卷上載，裘夷為善覺王之女，容貌端正皎潔，天下無雙；又據十二遊經，瞿夷為舍夷之長者水光之女，其生時，日將沒，餘暉照其家，室內皆明，遂稱為明女。　古來有關悉達太子之妃，其說不一。大智度論卷十七引羅睺羅母本生經，舉出太子之妃為劬毘耶、耶輸陀羅，並謂耶輸陀羅即羅睺羅之生母；有部毘奈耶破僧事卷三舉出鹿王、喬比迦、耶輸陀羅等三夫人，以耶輸陀羅為最上首；然十二遊經中則以瞿夷為太子之第一夫人。〔太子瑞應本起經卷上、佛本行集經卷十三、眾許摩訶帝經卷四、六度集經卷五、有部毘奈耶卷十八、大智度論卷三十三、卷三十五〕


meanings:
6577瞿折羅，梵名 Gurjara。為西印度古王國。據大唐西域記卷十一載，此國都城為毘羅摩羅，其土宜風俗與蘇剌他國相同，居民殷盛，家產富饒，惟多事外道，少信佛法。有伽藍一所，僧眾百餘人，皆習學小乘教說一切有部，另有天祠數十所，異道雜居。王為剎帝利種，智勇高遠而深信佛法。此國位置約在今拉吉普特那州（Rajputana）西南，庫區（Kutch）以北。〔大慈恩寺三藏法師傳卷四、A. Cunningham: The Ancient Geography of India〕


meanings:
6579瞿曇，梵名 Gautama 或 Gotama，巴利名 Gotama。為印度剎帝利種中之一姓，瞿曇仙人之苗裔，即釋尊所屬之本姓。又作裘曇、喬答摩、瞿答摩、俱譚、具譚。意譯作地最勝、泥土、地種、暗牛、牛糞種、滅惡。又異稱為日種、甘蔗種、阿儗囉娑（梵 Aṅgirasa）。　有關瞿曇姓氏之由來，據十二遊經載，於久遠劫時，有菩薩為王，早失父母，乃以國付與其弟，從一婆羅門學道，住於甘蔗園，時人稱其師為「大瞿曇」，稱彼為「小瞿曇」。其時國中有五百大賊劫取官物，於遁逃時路經甘蔗園，乃散其盜物於左右，捕賊者尋跡追至，以為菩薩即國中大賊，即以木貫射之，致其身血流污滿地；大瞿曇以天眼徹見，悲哀涕泣，乃取土中之餘血，以泥和之，還至園中，盛之於器，並分置左右而咒之，謂此瞿曇若有誠心，則天神將變血為人。歷經十月，左化作男，右化成女，此後遂以瞿曇為姓。又大日經疏卷十六載，瞿曇仙人於空中行欲，有二渧之污，落於地面，生成甘蔗，後經日光炙照，生出二子，其中一子即為釋王。故相傳瞿曇仙人即釋迦種族之祖，且釋種亦因之稱為甘蔗種。此外，俱舍論記卷二十七、中觀論疏卷十末及眾許摩訶帝經卷二等亦均有記載。　就瞿曇之語意，法華文句卷一下（大三四‧一五中）：「瞿曇，此言純淑，亦名舍夷；舍夷者，貴姓也。」據慧苑音義卷上之說，「瞿」乃土地之義，「答摩」乃最勝之義；即除天之外，於地上人類之中，以此為最勝之族，故稱「地最勝」。另據慧琳音義卷二十五，此王種能為民除患，故又稱滅惡。　蓋 Gotama 原為印度太古時代瞿曇仙人之姓，故稱其子孫為 Gautama。其中 go（瞿）為「牛」之義，或 ku（瞿）為「土地」之義，tama 為「最上」之義，故有「地最勝」之譯語，或譯為「泥土」、「地種」等；又 tamas 為「暗黑」之義，故有「暗牛」、「牛糞」等之譯語。由於其梵語含有如上諸義，故於古代印度衍生出種種神話。此外，或謂 gotama 意指牛之最巨大者，遂以之作為人之尊稱。要之，此亦源於印度自古重視牛之風習所產生之解釋。〔佛本行集經卷五、釋迦譜卷一、希麟音義卷六、翻譯名義集卷一〕


meanings:
6580瞿曇，梵名 Gautama 或 Gotama，巴利名 Gotama。印度太古時代之仙人。又作瞿曇大仙、喬答摩仙。為七大仙之一，十鉢羅闍鉢底之一。此仙人善於咒術，曾造日明論。據大日經疏卷十六載，瞿曇仙人於虛空中行欲，有二渧之污，落於地面，遂生甘蔗，經日光炙照，生出二子，其中一子即釋王。故相傳瞿曇仙人即釋迦種族之祖，且釋種亦因之稱為甘蔗種。　有關其事蹟，據北本大般涅槃經卷三十九、菩薩本緣經卷中載，瞿曇仙人大現神通，十二年中變作帝釋之身，並使釋身作羝羊形，且作千女根在其身上；此與婆羅門神話中，謂瞿曇之妃與帝釋天私通，仙人大怒，逐妃於林間，並附千女根於帝釋身上之傳說頗為相似。　於密教中，謂瞿曇仙為六火天眷屬五仙之一，安於胎藏界外金剛部院南方，配在阿脂羅仙（梵 Aṅgiras）之後。其種子為???（yaṁ）。其形像，身呈赤肉色，持瓶。右手豎散五指，以拇指指其無名指之中節；左手中指與拇指相捻，置於胸前。〔大日經卷五祕密漫荼羅品、大孔雀咒王經卷下、釋迦譜卷一、胎藏界七集卷下〕


meanings:
（梵 Gautamī，巴 Gotamī，藏 Ga-ḥu-ta-mī）音譯又作憍答彌、憍曇彌、俱曇彌、喬答彌，或瞿夷、裘夷。原爲釋迦族女子之通稱，然佛經中多稱釋尊之姨母摩呵波闍波提（Mahāprajāpati）爲瞿曇彌，如《中阿含》卷四十七〈瞿曇彌〉即是。按‘瞿曇彌’系‘瞿曇’之陰性詞，《法華經玄贊》卷九（本）雲（大正34·818a）︰‘梵雲喬答摩，此雲日炙種，亦雲甘蔗種，男聲中呼，佛是釋迦姓之本望也。今雲喬答彌，于女聲中呼日炙、甘蔗種，是佛母，故以彌聲呼。’<#>［參考資料］　《中本起經》卷下；《十二游經》；吉藏《法華義疏》卷一、卷九；《慧琳音義》卷二十五；《慧苑音義》卷上；《翻譯名義集》卷一。<#>


meanings:
6581梵名 Gautamī，巴利名 Gotamī。又作憍曇彌、瞿答彌、喬答彌，或作瞿夷、裘夷。為印度剎帝利種族之一姓，即瞿曇（梵 Gautama）之女聲，為釋迦族女子之通稱。於諸經中，特尊稱佛之姨母摩訶波闍波提（梵 Mahāprajāpatī）為瞿曇彌。〔十二遊經、法華經玄贊卷九本、慧琳音義卷二十五〕（參閱「瞿曇」6580）


meanings:
（梵 Govisana、Govisanna）中印度古王國。位于秣底補羅國東南。《大唐西域記》卷四〈瞿毗霜那國〉條雲（大正51·892c）︰‘崇峻險固，居人殷盛，華林池沼往往相間，（中略）風俗淳質，勤學好福，多信外道，求現在樂，伽藍二所，僧衆百餘人，幷皆習學小乘法教，天祠三十餘所，異道雜居。’關于本國都城的位置，據康寧罕（A.Cunningham）的研判，當系卡西普（Kashi-pur）以東一哩的烏占（Ujain）村附近的古堡。<#>［參考資料］　季羨林《大唐西域記校注》卷四；A. Cunningham《The Ancient Geography of India》。<#>


meanings:
Còn gọi: Bàn Đàm. Cư sĩ Trung Quốc, sống vào đời Minh, tự Nguyên Lập, hiệu Na-la-quật Học Nhân, người huyện Thường Thục, tỉnh Giang Tô. Làm quan Chủ sự bộ hình, Trường Lô viêm Vận sứ, Thái bộc thiếu Khanh. Tác phẩm: Thạch Kinh Đại Học Chất Nghi, Chỉ Nguyệt lục 30 quyển, Quýnh Hương tập v.v…


meanings:
6577梵名 Gopa。<一>為佛陀入滅後百年頃，出世於印度之阿羅漢。稱為瞿波阿羅漢（梵 Gopārhat）。著有聖教要實論，提倡有我人之說，與提婆設摩阿羅漢之識身足論（主張無我人）大起諍論。然聖教要實論今已不傳。〔大唐西域記卷五萜索迦國條〕　<二>為佛陀入滅後九百年頃，出世於印度之論師。為世親之弟子，著有唯識二十論釋，然今已不存。〔大乘法苑義林章卷一末、成唯識論述記卷一本〕　<三>又作瞿婆。十二遊經載，為古印度舍夷之長者水光之女，悉達多太子之第一夫人。（參閱「瞿夷」6576）


meanings:
① Loà. Có con ngươi mà không trông thấy gì gọi là mông.


meanings:
① Lừa bịp, dối trá, đánh lừa: 欺上矇上 Lừa trên dối dưới; 別矇人 Đừng có đánh lừa người ta; ② Đoán bừa, đoán bậy: 別瞎矇 Đừng đoán bừa; ③ Xây xẩm: 眼發黑，頭發矇 Mắt đổ đom đóm, đầu xây xẩm. Xem 蒙 [méng], [mâng].


meanings:
(văn) ① Trợn mắt; ② Cau trán lại (vì tức giận).


meanings:
① Sợ, nhớn nhơ nhớn nhác. ||② Quắc thước 矍鑠 khỏe mạnh, người già mà sức vóc tinh thần còn khỏe mạnh gọi là quắc thước.


meanings:
(văn) ① Sợ, nhớn nhác; ② 【矍鑠】quắc thước [juéshuò] (văn) Khỏe mạnh, quắc thước: 精神矍鑠的老人 Ông lão quắc thước.


meanings:
① Súc nhiên 矗然 thẳng đườn, đứng sững. ||② Súc súc 矗矗 nổi cao gồ lên.


meanings:
(văn) ① Sừng sững; ②【矗矗】xúc xúc [chùchù] (văn) Dốc và cao, nổi cao, gồ cao.


meanings:
(văn) ① Dòm, rình xem; ② Nhìn từ trên cao xuống, trông xuống.


meanings:
Nhìn (kĩ), ngắm: 高瞻遠矚 Nhìn xa thấy rộng.


meanings:
① Cái giáo, một thứ đồ binh cán dài có mũi nhọn. ||② Nói năng tự trái ngược nhau gọi là mâu thuẫn 矛盾.


meanings:
① Xót thương. ||② Tự khoe mình. ||③ Giữ mình một cách nghiêm ngặt, như căng trì 矜持. ||④ Kính, khiến cho thấy người trông thấy mình làm phép gọi là căng thức 矜式. ||⑤ Cái cán giáo. ||⑥ Khổ nhọc. ||⑦ Nguy. ||⑧ Tiếc, giữ. ||⑨ Chuộng. ||⑩ Bền.


meanings:
① Thương tiếc, xót thương: 矜惘 Thương hại; ② Kiêu căng, tự khoe mình: 驕矜之氣 Vẻ kiêu căng (ra mặt); ③ Thận trọng, dè dặt, giữ; ④ (văn) Kính; ⑤ (văn) Khổ nhọc; ⑥ (văn) Nguy; ⑦ (văn) Tiếc; ⑧ (văn) Chuộng; ⑨ (văn) Bền.


meanings:
Khuôn phép. Căng nghĩa là kính, thức là phép tắc. Căng thức có nghĩa mô phạm hay khuôn phép. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1010 thượng) ghi: »英 邵 武 曰： 晦 堂 師 兄。 道 學 爲 禪 衲 所 宗。 猶 以 尊 德 自 勝 爲 樂。以 未 見 未 聞 爲 媿。 使 叢 林 自 廣 而 狹 於 人 者 有 所 矜 式 豈 小 補 哉。 – Anh Thiệu Vũ nói: Phần đạo học của sư huynh Hối Đường được các thiền tăng cho là vào bậc Thầy, thế mà ngài còn lấy đức tính tự thắng làm vui, lấy điều chưa thấy chưa nghe làm xấu hổ, để làm khuôn phép cho từng người hoặc khắp cả tùng lâm. Đó há là điều bổ ích nhỏ bé sao?«.


meanings:
① Rực rỡ, tốt đẹp. Như văn từ hay gọi là điển lệ duật hoàng 典麗矞皇, mây có ba sắc gọi là duật vân 矞雲. ||② Sợ hãi. Cùng nghĩa với kinh cụ 驚懼. ||③ Dối giả.


meanings:
(văn) ① Rực rỡ, tốt đẹp; ② Đâm bằng dùi.


meanings:
① Cũng như chữ sáo 槊, tên vũ khí, một thứ giáo dài. Cũng đọc là chữ sác.


meanings:
① Cái tên. ||② Thề. Nghĩa như phát thệ 發誓. ||③ Nguyên là chữ thỉ 屎 cứt (phân). Liêm tướng quân tuy lão, thượng thiện phạn, nhiên dữ thần toạ, khoảnh chi, tam di thỉ hĩ 廉將軍雖老，尚善飯，然與臣坐，頃之，三遺矢矣 (Sử Kí 史記, Liêm Pha Lạn Tương Như truyện 廉頗藺相如傳) Liêm tướng quân tuy già nhưng ăn còn khỏe. Có điều ngồi với tôi một lúc mà bỏ đi đại tiện đến ba lần. ||④ Bầy. ||⑤ Thi hành ra. ||⑥ Chính, chính trực.


meanings:
① Tên (để bắn): 有的放矢 Bắn tên có đích; ② Thề: 矢言 Lời thề; 矢口不移 Lời nói như đinh đóng cột; 之死矢靡它 Đến chết thề không đổi khác (Thi Kinh); ③ (văn) Thi thố (dùng như 施, bộ 方): 矢其文德，洽此四國 Thi hành ra nền đạo đức văn hoá của ngài, hoà hợp các nước chư hầu ở bốn phương (Thi Kinh: Đại nhã, Giang Hán); ④ (văn) Cái thẻ để đầu hồ: 主人奉矢 Chủ nhân bưng thẻ đầu hồ lên (Lễ kí: Đầu hồ); ⑤ Như 屎 (bộ 尸); ⑥ (văn) Ngay thẳng, chính trực: 捍矢言而不納 Cự tuyệt những lời nói ngay thẳng mà không tiếp nhận (Phan Nhạc: Tây chinh phú).


meanings:
① Vậy, lời nói dứt câu. ||② Dùng làm trợ từ, cũng như chữ tai 哉, như thậm hĩ ngô suy hĩ 甚矣，吾衰矣 (Luận ngữ 論語) tệ quá, ta suy quá lắm rồi. ||③ Dùng như chữ hồ 乎 để hỏi lại, như tắc tương yên dụng bỉ tướng hĩ 則將焉用彼相矣 (Luận ngữ 論語) thì sẽ dùng họ giúp làm gì ư?


meanings:
(văn) ① Rồi (làm trợ từ, như 了 [liăo], biểu thị việc đã xảy ra): 秦王後悔之，非已死矣 Vua Tần về sau hối tiếc về việc đó thì Hàn Phi đã chết rồi (Sử kí); 晉候在外，十九年矣 Tấn hầu lưu vong ở ngoài nước, đã mười chín năm rồi (Tả truyện); 俎豆之事，則嘗聞之矣 Về việc trở đậu thì ta đã từng nghe qua rồi (Luận ngữ); ② Vậy, rồi vậy, vậy thay (trợ từ, biểu thị sự cảm thán): 甚矣吾衰也 Ta đã suy quá rồi vậy! (Luận ngữ); 久矣，吾不復夢見周公！ Đã lâu rồi, ta không mộng thấy ông Chu công nữa! (Luận ngữ). 【矣夫】hĩ phù [yêfú] (văn) Trợ từ liên dụng, biểu thị sự cảm thán và suy đoán: 苗而不秀者有矣夫！ Có lúa non mà lẽ nào không có lúa trổ bông ư! (Luận ngữ); 哀哉復哀哉，此是命矣夫！ Thương thay lại thương thay, đó có lẽ là mệnh chăng! (Toàn Hán phú);【矣乎】hĩ hồ [yêhu] (văn) Thế ư, vậy ư (trợ từ liên dụng, biểu thị sự đương nhiên, bao hàm ý cảm thán hoặc nghi vấn): 中庸之爲德，其至矣乎！ Cái đức của đạo trung dung là cùng tột vậy ư! (Luận ngữ); 易其至矣乎！ Đạo dịch là cùng tột vậy ư! (Chu Dịch); 公曰：可矣乎！ Công nói: Có thể vậy ư? (Tả truyện); 夫子聖矣乎？ Phu tử (thầy) là bậc thánh ư? (Mạnh tử);【矣哉】hĩ tai [yê zai] (văn) Vậy thay, vậy ư (trợ từ liên dụng ở cuối câu, biểu thị sự cảm thán hoặc phản vấn): 大矣哉！ Lớn lao vậy thay!; 宮室盛矣哉！ Cung thất đồ sộ vậy thay! (Sử kí); 愚之知有以賢于人而愚豈可謂知矣哉？ Trí của kẻ ngu có khi cho là tài giỏi hơn người nhưng há có thể bảo ngu là trí được ư? (Mặc tử) (知=智); ③ Trợ từ cuối câu, biểu thị nghi vấn hoặc phản vấn: 危而不持，顛而不扶，則將焉用彼相矣？ Nước nguy khốn mà không giữ gìn, nghiêng ngửa mà không nâng đỡ, thì dùng kẻ đó làm tướng chi vậy? (Luận ngữ); 何如斯可以從政矣？ Như thế nào thì mới có thể trông coi chính sự được? (Luận ngữ); 以堯繼堯，夫又何變之有矣？ Lấy một người như vua Nghiêu để kế nghiệp vua Nghiêu thì có gì thay đổi đâu? (Tuân tử); ④ Trợ từ cuối câu, biểu thị ý khẳng định: 我慾仁，斯仁至矣 Ta muốn đức nhân, thì đức nhân đến vậy (Luận ngữ); 雖曰未學，吾必謂之學矣 (Người như vậy), tuy nói rằng không học, nhưng ta cho rằng đã có học rồi (Luận ngữ); ⑤ Trợ từ dùng cuối một đoạn câu, biểu thị sự đình đốn để nêu ra ở đoạn sau: 漢之廣矣，不可泳思 Sông Hán rộng lớn, không lội qua được (Thi Kinh); ⑥ Trợ từ cuối câu, biểu thị yêu cầu hoặc mệnh lệnh: 先生休矣！ Tiên sinh thôi đi vậy! (Chiến quốc sách); 君無疑矣！ Ngài chớ có nghi ngờ! (Thương Quân thư); 公往矣，毌污我 Ngài đi đi, chớ có làm nhơ ta! (Hán thư).


meanings:
① Biết, tri thức. Phàm cái gì thuộc về tâm mình nhận biết, biện biệt, phán đoán, toan tính, ghi nhớ được đều gọi là tri. ||② Biết nhau, bè bạn chơi với nhau gọi là tri giao 知交. ||③ Hiểu biết. ||④ Muốn. ||⑤ Ghi nhớ. ||⑥ Sánh ngang, đôi. ||⑦ Khỏi. ||⑧ Làm chủ, như tri phủ 知府 chức chủ một phủ, tri huyện 知縣 chức chủ một huyện, v.v. ||⑨ Tri ngộ, được người ta biết mà đề bạt mình lên gọi là thụ tri 受知. ||⑩ Một âm là trí. Trí khôn, trí tuệ, cùng nghĩa với chữ trí 智.


meanings:
① Biết: 據我所知 Theo (chỗ) tôi biết; 知過 Biết lỗi; ② Cho biết: 通知 Thông tri, thông báo cho biết; ③ Tri thức, sự hiểu biết: 無知 Vô học thức, kém hiểu biết; 科學知識 Tri thức khoa học; 孰爲汝多知乎？ Ai cho ngươi là có sự biết nhiều? (Liệt tử); ④ (văn) Người tri kỉ: 銜淚覓新知 Ngậm nước mắt mà tìm những người tri kỉ mới (Bão Chiếu: Vịnh song yến); ⑤ (văn) Tri giác, cảm giác: 手等能有痛癢之知而無是非之慮 Những thứ như tay có thể có cảm giác đau đớn ngứa ngáy nhưng không thể có khả năng phân biệt phải trái được (Phạm Chẩn: Thần diệt luận); ⑥ (văn) Qua lại, giao thiệp: 故絕賓客之知 Vì vậy đoạn tuyệt qua lại với các tân khách (Tư Mã Thiên: Báo Nhiệm Thiếu Khanh thư); ⑦ (văn) Chủ trì, trông coi: 子產其將知政矣 Có lẽ Tử Sản sẽ chủ trì chính sự (Tả truyện: Tương công nhị thập lục niên); ⑧ (văn) Biểu hiện ra ngoài, hiện ra: 文侯不悅，知于顏色 Văn Hầu không vui, hiện ra nét mặt (Lã thị Xuân thu); ⑨ (cũ) Tên chức quan đứng đầu một phủ hay một huyện: 知府 Tri phủ, quan phủ.


meanings:
(văn) Khôn ngoan, thông minh, trí tuệ, trí (dùng như 智, bộ 日): 知者見于未萌 Kẻ trí thấy trước được sự việc lúc chưa phát sinh (Thương Quân thư).


meanings:
understanding of omniscience re all living beings


meanings:
Còn gọi: Doanh sự, Thụ sự, Nhậm sự, Tri viện sự. Chức vụ trông coi tạp sự cùng điều động nhân sự làm việc trong thiền viện. Ban lãnh đạo thiền viện gồm có 2 ban: Ban Tây: gồm có 6 vị Đầu thủ. Ban Đông: gồm có 6 vị Tri sự. Đó là Đô tự, Giám tự, Phó tự, Duy-na, Điển toạ, Trực tuế. Tông Môn Võ Khố ghi: »無 徳 禪 師 酌 酒 行 肉 化 紙 錢 訖、 令 集 知 事 頭 首 散 其 餘 盤、 知 事 輩 卻 之。 – Thiền sư Vô Đức uống rượu, ăn thịt, đốt tiền giấy xong, ra lệnh nhóm các vị Tri sự, Đầu thủ lại để dọn dẹp đồ ăn còn thừa trên bàn. Các vị Tri sự đều từ chối lời của sư sai bảo«.


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Đăng Châu (nay là huyện Bồng Thái, tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc. Sư từng đến viện Cốc Ẩn ở Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc) tham vấn thiền sư Trí Tĩnh, nối pháp ngài, kế vị Trụ trì, thuộc tông Tào Động. Có một vị tăng hỏi: Thầy xướng gia khúc người nào, nối tông phong ai? Sư đáp: Mây trắng phía Nam, lọng che phía Bắc.


meanings:
Còn gọi: Viên đầu. Vị tăng trông coi việc canh tác, vun bồi vườn rau của thiền viện. Điều Tình Nguyện Nhậm Chức Hành Đơn trong Tham Thiền Phổ Thuyết ghi: »潙 山 做 菜 頭、 雪 峯 做 飯 頭、 臨 濟 做 園 頭。 – Quy Sơn làm Thái đầu (rửa cải), Tuyết Phong làm Phạn đầu (nấu cơm), Lâm Tế làm Viên đầu«.


meanings:
Còn gọi: Điển khách, Điển tân. Vị tăng phụ trách việc đối ngoại, giao tế, nghênh tiếp và tiễn đưa khách đến thiền viện. Đây là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây. Lâm Tế ngữ lục ghi: »師 爲 黄 蘗 馳 書 去 溈 山。 時 仰 山 作 知 客。 接 得 書 便 問： 這 箇 是 黄 蘗 底。 那 箇 是 專 使 底。 師 便 掌。 – Sư mang thư của Hoàng Bá đến Quy Sơn. Lúc ấy, Ngưỡng Sơn đang làm Tri khách tiếp nhận thư, liền hỏi: Cái này là của Hoàng Bá, còn cái nào là của người đưa thư đây? Sư liền bạt tai«.


meanings:
Thiền tăng đời Minh, họ Tưởng, người đời gọi là »Phi Bát Thiền sư«. Năm 30 tuổi, sư xuất gia ở chùa Linh Cốc, Nam Kinh. Sau khi thụ giới cụ túc, sư đi tham vấn khắp nơi, thề rằng: »Đi chuyến này nếu chẳng đạp được nẻo Tào Khê (Ngộ), chẳng dám xoay đầu thấy quê cũ«. Sau khi ngộ, sư được Vua ban cho y hồng và nhờ khai pháp cho giới đàn. Trên đỉnh trán của sư gồ cao lên, Vua nhìn thấy cho là điều lạ, gọi đùa là »Phụng Đầu Tổ Sư«, còn Tri Huyễn thì nói: »Giống như tai con ngỗng, đâu dám cho mình là phụng?« Đế càng cảm mến đức khiêm tốn của Sư, lại ban cho sư hiệu »Vạn Thọ«, tên tuổi được trọng vọng một thời.


meanings:
Còn gọi: Khố đầu. Vị tăng trông coi kho lẫm trong thiền viện. Giữ chức vụ này phải là người thanh liêm, cẩn trọng và có năng lực kế toán. Đây là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây. Điều Phó Tự trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 (Đại 48, 1132 trung) ghi: »庫 頭 （…） 掌 常 住 金 穀 錢 帛 米 麥 出 入、 隨 時 上 曆 收 管 支 用、 令 庫 子 每 日 具 收 支 若 干、 僉 定 飛 單 呈 方 丈。 – Khố đầu (…) trông coi việc xuất nhập tiền bạc, lúa thóc, vải vóc. Tùy thời lên lịch quản lí việc chi thu, khiến người giúp việc cho mình mỗi ngày xuất nhập bao nhiêu rồi ghi sổ trình lên vị Trụ trì«.


meanings:
Biết, biết rõ. Phương Hội ngữ lục ghi: »上 堂： 三 春 將 杪、 四 海 廓 清、 風 恬 浪 靜、 是 人 知 有。 且 道： 將 長 就 短 一 句 作 麼 生 道？ – Sư thượng đường: Ba tháng mùa xuân sắp hết, bốn biển lớn trong, gió yên sóng lặng, người ấy biết rõ. Thử hỏi một câu lấy dài làm ngắn làm sao nói?«.


meanings:
Trở về nguồn tâm, kiến tính. Tiết Dục Vương Đức Quang Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »臨 濟 三 遭 痛 棒、 大 愚 言 下 知 歸。 – Lâm Tế ba phen bị đánh bằng gậy đau điếng, ngay nơi lời nói của Đại Ngu liền kiến tính«.


meanings:
Còn gọi: Điện chủ, Điện ti, Hương đăng. Người trông coi hương hoa, đèn đuốc và quét tước ở điện Phật, là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây. Điều Tri Điện trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 (Đại 48, 1131 hạ) ghi: »知 殿 掌 諸 殿 堂 香 燈、 時 時 拂 拭 塵 埃、 嚴 潔 几 案； …四 齋 日 開 殿 門、 以 便 往 來 瞻 禮。 – Tri điện trông nom nhang đèn, lau chùi bụi bặm trong các điện đường mỗi ngày bàn ghế sạch sẽ trang nghiêm. Bốn ngày trai (mồng 1, 14, 15, 30) mở cửa các điện đường để khách thập phương đến chiêm lễ«.


meanings:
Còn gọi: Dục ti, Dục chủ. Người trông coi nhà tắm, dụng cụ để tắm rửa, củi than dùng nấu nước, là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây. Điều Tri Dục trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 (Đại 48, 1131 trung) ghi: »凡 遇 開 浴、 齋 前 掛 開 浴 牌。（…）知 浴 鋪 設 浴 室、 掛 手 巾、 出 面 盆、 拖 鞋、 腳 布。 （…） 鳴 鼓 三 下、 浴 聖 桶 內 皆 著 少 湯、 燒 香 禮 拜、 想 請 聖 浴。– Lúc khai dục, trước trai đường cần treo bảng báo trước (…) Tri dục sửa soạn nhà tắm, treo khăn tay, chậu rửa mặt, giày dép, vải bó chân (…) Đánh 3 tiếng trống, đổ một ít nước nóng vào thùng tắm thánh, đốt nhang lễ lạy tưởng niệm mời các bậc thánh tắm«.


meanings:
3464（960～1028）北宋天台宗僧。四明（浙江鄞縣）人，俗姓金。字約言。七歲喪母，遂發願出家，十五歲受具足戒，專究律典。二十歲，從寶雲義通學天台教典，甫經一月，便能自講心經。未久，名撼四方，淨侶雲集。淳化二年（991），出主乾符寺。至道元年（995），進住四明山保恩院；大中祥符二年（1009），保恩院重建完成，三年受勅額「延慶寺」，師於此專事懺講四十餘年，學徒遍於東南。　師與遵式並爲「出家派」之中心人物，而與「山外派」系統，即晤恩及其門下之洪敏、源清、智圓、慶昭等對立達四十年。山外派晤恩曾著金光明玄義發揮記，主張金光明玄義廣本雖題爲智顗著，實非真作；並主張真心觀，以所觀之境爲真心，即真如。師乃著「扶宗釋難」，以駁斥晤恩所謂金光明玄義廣本非真作之說；並主張妄心觀，以所觀之境爲妄心，即六識。二派間之往復論難即所謂山家山外之論爭。其時山家派之議論大多出自知禮，其來往論議之文章收於十義書、觀心二百問等書中。十不二門指要鈔爲其代表作，其他另有關於智顗觀音玄義、金光明經玄義等注疏之作。尤以觀經疏妙宗鈔等具獨特之見解，既批判山外派諸說，復宣揚天台之教義。　師之門下分三流，歷數代猶盛行不衰。宋真宗感念其德，賜號「法智大師」。後被尊爲天台宗第十七祖，又以長住四明延慶寺，故世稱四明尊者、四明大法師。天聖六年，稱念阿彌陀佛數百聲而示寂，世壽六十九。　師生平致力於著述講懺，咸平二年（999） 以後，講法華玄義七遍、法華文句八遍、摩訶止觀八遍、大涅槃經疏一遍、淨名經疏二遍、金光明經玄疏十遍、觀音別行玄疏七遍、觀無量壽佛經疏七遍，及金剛錍等，其數繁多。又修法華懺，一期三十晝夜，計五次；修十日一期之金光明懺法二十遍、一七日一期之彌陀懺法五十遍、七七（四十九）日之請觀音懺八遍、三七（二十一）日之大悲懺法十遍，又結十僧長期修法華懺，達三年；請十僧修大悲懺三年；燃三指供佛；造佛像、寺院等，不計其數；又每歲啟建念佛施戒會。師之著述頗多，除前述者外，尚有金光明經文句記、解謗書、大悲懺儀、修懺要旨、光明懺儀、觀無量壽佛經融心解、觀音別行玄義記、觀音別行疏記、釋請觀音疏中消伏三用、問目二十七條答釋、二十問、別理隨緣二十問、義例境觀等。　師門徒甚眾，其中較著名者，有尚賢、本如、梵臻等三十餘人。〔四明仁岳異說叢書、釋門正統卷一、佛祖統紀卷八、卷十、卷二十三、卷二十五、卷四十四、卷四十五、釋氏稽古略卷四、往生集卷一〕（參閱「山家山外」949）


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Học Uẩn, sống vào đời Thanh. X. Học Uẩn.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Như Mẫn sống vào đời Ngũ Đại, do chúa Nam Hán ban cho.


vietnamese:
tri khổ đoạn tập chứng diệt tu đạo <pttđ>


meanings:
Còn gọi: Tạng chủ, Tạng ti. Vị tăng trông coi hết thảy kinh luận sách vở cất trong thư viện của chùa. Đây là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây trong các tự viện Thiền tông. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 (Đại 48, 1036) thượng) ghi: »雪 堂 曰： 高 菴 住 雲 居。 普 雲 圓 爲 首 座。 一 材 僧 爲 書 記。 白 楊 順 爲 藏 主。 – Tuyết Đường nói: Khi ngài Cao Am trụ trì chùa Vân Cư thì có Phổ Vân Viên làm Thủ toạ, Nhất Tài Tăng làm Thư ký, Bạch Dương Thuận làm Tạng chủ«.


vietnamese:
tri bổ đặc già la hữu thắng hữu liệt <pttđ>


meanings:
① Chỉ sự cảm ngộ thể nghiệm có được, do dùng trí huệ pháp nhãn để quan sát chân tướng của sự vật, nên còn gọi là Phật tri kiến, Giác tri kiến. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »心 開 何 物？ 開 佛 知 見。 佛 猶 如 覺 也、 分 爲 四 門： 開 覺 知 見、 示 覺 知 見、 悟 覺 知 見、 入 覺 知 見。 – Tâm khai mở vật gì? Khai mở Phật tri kiến. Phật cũng như là giác, chia làm bốn loại: Khai giác tri kiến, Thị giác tri kiến, Ngộ giác tri kiến, Nhập giác tri kiến«. ② Những tri thức, kiến giải trở thành chướng ngại của sự ngộ thiền. Đây là chúng sinh tri kiến, cũng gọi là Điên đảo tri kiến. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »世 人 心 邪、 愚 迷 造 惡、 自 開 眾 生 知 見。 – Người đời tâm thiên lệch, ngu mê làm ác, tự khai mở tri kiến chúng sinh«.


meanings:
Từ để gọi các bậc thiền sư. Lâm Tế ngữ lục ghi: »且 要 訪 尋 知 識。 莫 因 循 逐 樂。 光 陰 可 惜。 念 念 無 常。 – Nếu muốn tìm cầu thưa hỏi bậc Tri thức, chớ nên lần lựa ham vui qua ngày, thì giờ đáng tiếc, niệm niệm vô thường«.


meanings:
be aware that one has had enough--to be satisfied


meanings:
Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư đến chùa Hộ Quốc ở Tùy Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) để tham vấn Thiền sư Thủ Trừng, nối pháp ngài, và kế vị Trụ trì thuộc tông Tào Động. Có vị tăng hỏi: Khi Càn Khôn thôi dừng ý, vũ trụ chẳng lưu tâm thì thế nào? Sư đáp: Đều là nhờ chiến tranh mà thu thập được, nhưng do ca vũ mà dẹp trừ điều tốt lành. Thự hiệu: Diễn Hoá Đại Sư.


meanings:
→ hộ quốc tri viễn thiền sư 護國知遠禪師; → tư phúc trí viễn thiền sư 資福智遠禪師; → quang hiếu trí viễn thiền sư 光孝致遠禪師


meanings:
Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thuý Nham Linh Tham. Khi ra hoằng pháp, sư ở viện Phật Áo tại Vân Sơn thuộc Ôn Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Có một vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Phật Áo? Sư đáp: »Tiễn khách không rời xa ba bước. Mời người chỉ ở trước thảo đường«.


meanings:
① Ví bằng, huống chi, dùng làm trợ từ. ||② Chân răng. ||③ Cũng.


meanings:
(văn) ① Huống chi, huống hồ, nữa là...: 三爵不識，矧敢多又？ Uống ba chén đã say (không còn biết gì), huống hồ lại uống thêm nữa (Thi Kinh); ② Cũng (dùng như 亦, bộ 亠): 元惡大憝，矧惟不孝不友 Tội đầu ác lớn, cũng chỉ là bất hiếu bất hữu (Thượng thư: Khang cáo); ③ Nướu răng, lợi răng: 笑不至矧 Cười không đến lợi răng (Lễ kí: Khúc lễ thượng).


meanings:
① Cái khuôn làm đồ vuông. ||② Khuôn phép.


meanings:
① Thước vẽ vuông; ② Khuôn phép, phép tắc: 不踰矩 Không vượt ra ngoài khuôn phép; 矩步 Bước theo khuôn phép; ③ (lí) Mômen: 力矩 Memen lực.


meanings:
① Ngắn. ||② Ngặt, thì giờ ít ỏi gọi là đoản. ||③ Thiếu thốn, kém. Cái gì mình kém gọi là sở đoản 所短. ||④ Chỉ điều lỗi của người. ||⑤ Chết non.


meanings:
① Ngắn, cộc, cụt: 短刀 Dao ngắn; 夏季晝長夜短 Mùa hè đêm ngắn ngày dài; ② Thiếu: 理短 Thiếu lí, đuối lí; 別人都來了，就短他一個 Những người khác đều đến cả, chỉ thiếu một mình anh ấy; 短你三塊錢 Thiếu anh ba đồng bạc; ③ Khuyết điểm, thiếu sót, sở đoản, chỗ yếu kém: 取長補短 Lấy hơn bù kém, lấy cái hay bù cái dở; 不應該護短 Không nên che giấu khuyết điểm; ④ (văn) Chỉ ra chỗ lầm lỗi sai sót của người khác; ⑤ (văn) Chết non, chết yểu.


meanings:
① Thấp bé, người lùn. ||② Hèn kém, thấp hẹp. Ta quen gọi là chữ nuỵ.


meanings:
① Thấp, lùn: 他比我矮 Nó thấp hơn tôi; ② Dưới: 他比他哥哥矮一班 Nó học dưới anh nó một lớp; ③ Kém bậc: 矮一級 Thấp hơn một bậc; ④ (văn) Hèn kém.


meanings:
Người lùn đi xem hát, chẳng trông thấy gì nhưng cũng bắt chước người khác vỗ tay tán thưởng, dụ chỉ người tu thiền pháp nhãn chẳng sáng, chỉ làm theo người khác một cách máy móc, còn bị người ta khống chế. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »忽 有 箇 出 來 道。長 老 爾 恁 麼 道 也。 則 白 雲 萬 里。者 箇 說 話。喚 作 矮 子 看 戲。隨 人 上 下。三 十 年 後 一 場 好 笑。且 道 笑 箇 什 麼？笑 白 雲 萬 里。– Chợt có một vị tăng bước ra nói: Thưa trưởng lão, ông nói thế ấy cũng là mây trắng ngàn dặm! Lời nói này còn gọi là người lùn đi xem hát, chẳng trông thấy gì nhưng cũng bắt chước người khác vỗ tay tán thưởng, ba mươi năm sau vẫn còn buồn cười mãi. Thử hỏi cười cái gì? Cười mây trắng ngàn dặm«.


meanings:
Thiền tăng Khuông Nhân sống vào đời Ngũ Đại, bởi thân thể sư lùn thấp nên bị gọi là »Ải sư thúc« (Sư thúc lùn). X. Khuông Nhân.


meanings:
① Nắn thẳng, cái gì lầm lỗi sửa lại cho phải gọi là kiểu chính 矯正. ||② Làm giả bộ. ||③ Khỏe khoắn, mạnh. ||④ Cất cao, bay lên.


meanings:
① Uốn nắn, sửa chữa: 矯正 Uốn nắn, sửa chữa; ② Lừa dối, giả trá, giả bộ, (làm) ra vẻ, giả tạo ra...: 矯飾 Giả dối loè loẹt bề ngoài; ③ Mạnh mẽ, khỏe khoắn, khỏe mạnh; ④ (văn) Cất cao, bay lên.


meanings:
① Lấy tơ sống buộc tên bắn chim gọi là tăng.


meanings:
(văn) Mũi tên buộc vào dây tơ để bắn chim.


meanings:
① (văn) Lùn, thấp; ② 【矲子車】bái tử xa [bàizêche] Xe thấp nhỏ để chuyển hàng, xe đẩy hàng.


meanings:
① Ðá. ||② Thạch (tạ), đong thì 100 thưng gọi là một thạch, cân thì 120 cân gọi là một thạch. ||③ Các thứ như bia, mốc đều gọi là thạch, khảo về các văn tự ở chuông, đỉnh, bia, mốc gọi là kim thạch chi học 金石之學. ||④ Cái gì không dùng được cũng gọi là thạch, như thạch điền 石田 ruộng không cầy cấy được, 'thạch nữ[/b] 石女 con gái không đủ bộ sinh đẻ. ||⑤ Tiếng thạch, một tiếng trong bát âm. ||⑥ Thuốc chữa, dùng đá để tiêm vào người chữa bệnh. ||⑦ Bắn đá ra. ||⑧ Lớn, bền.


meanings:
① Thạch, tạ (1. đơn vị đo dung tích khô thời xưa, bằng mười đấu hoặc 100 thưng; 2. đơn vị đo trọng lượng thời xưa, bằng 120 cân, tương đương với 120 pao thời nay). Xem 石 [shí].


meanings:
① Đá: 石灰石 Đá vôi; 石碑 Bia đá; ② Khắc đá: 金石 Câu khắc (câu ghi) trên bia đá hoặc đồ đồng; ③ (văn) Bia, mốc: 金石之學 Khoa nghiên cứu các văn tự ở chuông, đỉnh, bia, mốc; ④ (văn) Không dùng được, chai, vô dụng: 石田 Ruộng không cày cấy được, ruộng chai; 石女 Con gái không đẻ được, phụ nữ hiếm muộn; ⑤ (văn) Tiếng thạch (một trong bát âm thời xưa); ⑥ (văn) Bắn đá ra; ⑦ (văn) Lớn, bền; ⑧ (văn) Thuốc chữa bệnh dùng đá tiêm vào; ⑨ [Shí] (Họ) Thạch. Xem 石 [dàn].


meanings:
Trồng hoa trên đá. Tỷ dụ thiền cơ kiên cố miên mật, không chút lơi lỏng, hoặc dụ cho ngộ tâm thanh tịnh không thể nhiễm ô. Tiết Dược Sơn Hoà thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 因 石 頭 垂 語 曰： 言 語 動 用 亦 勿 交 涉。 師 曰： 無 言 語 動 亦 勿 交 涉。 石 頭 曰： 這 裏 針 扎 不 入。 師 曰： 這 如 石 上 栽 花。 – Sư nhân Thạch Đầu dạy rằng: Nói năng hành động cũng không can hệ. Sư nói: Không nói năng hành động cũng không can hệ. Thạch Đầu nói: Chỗ này kim đâm không thủng. Sư nói: Chỗ này như trồng hoa trên đá«.


meanings:
石雕佛像的略稱。詳稱石佛像，又稱石像。古來所雕造的佛像中，屬于木像、金銅像、塑像者較少，而爲石像遺留下來的爲數頗多。尤其在印度、中亞、中國等地，更是盛行石佛的雕造，玆分述如次︰<#>(1)印度︰在該國聯合州摩突羅（Mathura^）博物館所藏釋迦佛坐像及菩薩立像；鹿野苑（Sa^rna^th）博物館所藏菩薩立像（台座周圍有‘迦膩色迦王三年造’之銘文）爲最古的石佛。據稱皆是西元二世紀初期的作品。此外，在佛陀伽耶（Buddha Gaya）、那爛陀（Nalanda）等遺址，及阿旃陀（Ajanta）、艾羅拉（Ellora）等石窟，以及加爾各答（Cal-cutta）、摩突羅、鹿野苑、拉庫那（Luck-now）等博物館中，尚保藏許多古代雕刻的石佛。按印度佛像之雕造，似始創于犍馱邏。其現存的作品中，有被認爲是西元前後之作品，且多雕于綠泥片岩上，頗有古代泰西之風格。<#>(2)東南亞地區︰此地區所存的石佛亦多，頗受南印度的影響。如錫蘭（今斯里蘭卡）自古即盛行石佛的造立。今尚存者，有波隆納魯沃（Polonna^ruwa）高約二十尺的阿難陀立像；奧克那（Awkana）高約四十六尺的釋迦佛立像；怛特利馬來（Tantrimalai）長約三十八尺的大涅槃石像等。其他，從阿■羅陀補羅、波隆納魯沃等地發掘出的石佛也爲數不少。<#>爪哇島波羅浮屠（Barabudur，八至九世紀）的回廊中，浮雕有無數有關佛傳及本生的佛像，各層壁頂的龕上刻有五０四尊石佛。頂上七、八、九等三層建立七十二塔，各安置一尊石造說法佛。其手法多爲笈多式，雕法極妙。另外，高棉的洞裏湖北方遺迹吳哥窟（Angkor Thom）、吳哥寺（Angkor Vat）等，亦留存許多石佛。但此等石佛多爲奇異的面貌與不均衡的姿勢，藝術方面的特色較少。<#>(3)阿富汗︰在該國巴米揚（Bamiyan）的大摩崖上，刻出甚多佛像。其中有二大佛像古來即著名。亦即《大唐西域記》卷一梵衍那國條所載（大正51·873b）︰‘王城東北山阿有立佛石像，高百四五十尺，金色晃耀，寶飾煥爛。東有伽藍，此國先王之所建也。伽藍東有■石釋迦佛立像，高百餘尺，分身別鑄總合成立。’其一尊高一七五尺，另一高一一五尺，相傳系西元二、三世紀左右所作。現今荒廢已甚，亦無昔日光彩。<#>(4)中國︰據《高僧傳》卷十三、《法苑珠林》卷十二等所述，西晋湣帝建興元年（313），有維衛佛及迦葉佛二石像，浮現于吳郡淞江滬瀆口。朱膺、帛尼等數十人迎之安置于通玄寺。像高七尺。此當系我國最早的石佛像。又，北凉·沮渠蒙遜曾開鑿沙洲三危山以造佛像。另依《廣弘明集》卷十五、《續高僧傳》卷二十五的記載，北魏太武帝太延元年（435），沙門慧達于凉州西番禾縣的山崖上，造立一高一丈八尺（一說三丈）的石佛像，後于孝所正光（520～525）初年因風雨雷震而崩壞。<#>北魏文成帝時，曇曜于京城之西三十裏武州西山（即山西省大同雲岡）石崖，開鑿窟龕五所，稱爲靈岩寺，各窟皆鐫造佛像一軀。其中最大者有七十尺高，雕飾奇偉。此爲雲岡最早的石龕。未幾，獻文、孝文二帝繼其業。至太和十八年（494）凡三十四年間完成二十大窟。其中第五窟大佛洞的正面中央鑿刻有本尊釋迦坐像。高約五十五尺，兩膝間徑長五十一尺八寸，端嚴雄偉，是雲岡最大的石佛像。其他第十三窟彌勒洞的本尊高約五十尺，姿勢甚美。第二十窟的本尊釋迦坐像，膝以下埋沒，但可測得全高約四十五尺。面貌特顯北魏的特質，具雄偉氣魄。<#>雲岡的岩層爲砂岩水平層，適合大龕大佛的雕造，加以北魏拓跋氏的雄偉志向，其規模之壯大實爲世界之冠。<#>又，河南省龍門的石龕，系北魏太和十八年遷都洛陽以後所營造。從景明（500～503）初年開始，歷經東魏、北齊、隋唐各代刻鑿，尤其是唐高宗及武後更盛大經營。其中主要有二十一窟。第二十一窟古陽洞所安置的本尊釋迦佛爲時最古，高約十五尺。第三窟賓陽洞的本尊釋迦坐像，構想最爲雄大，雕飾亦壯麗，爲龍門石佛中之白眉。<#>山東曆城黃石崖的石佛，造立于魏末，以一洞窟爲中心。其窟內及與洞窟接鄰的磨崖，刻有無數的小石佛。此地的石佛破損頗嚴重，且乏大型作品。然而尚能留存北魏遺風。山東省千佛山，另存有一尊彌勒佛像（有‘東魏元象二年造立’的銘文），相傳是晋州靈石寺僧護于寺北山谷得丈八之石而雕成的。其他，在河南省鞏縣石窟寺、山東省雲門山、玉函山、佛峪、白佛山，以及山西省天龍山、河北省南響堂山等，亦留存甚多石佛像。<#>此上所述乃中國北方造立石佛之盛况。在南方，造立的事例甚少，此當系南方地質異于北地，適合刻出巨大石佛的岩崖稀少之故。《法苑珠林》卷十四記載，南齊建元年中（479～482），于廣州番禺的毗耶離精舍安置扶南國的石佛，其形甚異，以七、八十人之力方得動之。南齊永明四年（486），僧護于剡縣隱岳寺之北崖欲造十丈石佛，工未竟而歿。後僧祐繼其業，于天監十五年（516）竣成。又，《佛祖統紀》卷四十記載，唐·開元十八年（730），沙門海通于嘉州大江之濱鑿石，造立高三六０尺之彌勒像，以九層樓閣覆蓋之，號淩雲寺。此像現存于四川省嘉州嘉定。濱臨長江之一支流。今樹木苔蘇茂生，宛然如山丘屹立，爲世界現存最大的石像。<#>(5)朝鮮︰朝鮮半島在三國時代已盛行雕造石佛。著名的有七世紀前半百濟的遺品──忠清南道瑞山郡雲山的摩崖佛；新羅的遺品──慶州南山長倉谷的菩薩立像等。從三國時代末期到統一新羅時代，在慶州南山雕有許多摩崖石佛，另有八世紀中葉以石室構造作成的慶州石窟庵之諸像。統一新羅時代的石佛，與金銅佛同是當時雕刻的主流。其後高麗時代以後，仍雕有形式化的石佛像。<#>(6)日本︰該國最早的石佛，系《日本書紀》卷二十敏達天皇十三年（584），從百濟運來的彌勒石像一軀。其後，曾于北九州一帶進行造立摩崖石佛。其作品今散在肥前（佐賀縣）松浦郡田浦、築前（福岡縣）太宰府的南方山地、豐後國（大分縣）的東半島及大分市外臼杵町附近。其中，豐後西國東郡田染村熊野神社境內的不動明王大石像，爲日本最大的石像。臼杵町深田的石佛計有百數十尊。其中存于山王社境內的一群，其雕法最爲雄偉。<#>［參考資料］　《地藏菩薩本願經》；《北魏僧惠生使西域記》；《大唐西域記》卷二；《佛祖統紀》卷六、卷三十六、卷五十三；《古今圖書集成》〈神異典〉卷九十；常盤大定《支那佛教の研究》；道端良秀《中國佛教と社會との交涉》；《支那美術史雕塑篇》；《日本石佛大觀》；V. Smith《A History of Fine Artin India and Ceylon》； A. Gru|nwedel《Alt-kutscha》；Le Coq.《Die buddhistische Spa|tantike inMittelasien》。<#>


meanings:
2113<一>指石雕之佛像。又作石佛像、石像。我國、印度、西域等地之各石窟中、摩崖上均可見規模鉅大之石佛，有高達十七公尺餘，亦有小至二公分者。至於日本、朝鮮則囿於地理環境，缺乏石材，故其遺品甚少，雕琢技巧亦不如中、印之精湛。又用以造立佛像之石材亦因各地出產質料之不同而有別，如北印度犍馱羅地方，多以青色綠泥片岩，中印度則多以白色砂岩為材料；錫蘭、緬甸則用大理石，我國六朝所傳之白石佛像即屬此類。石佛可分為圓雕、浮雕、線雕三種。北魏時，鑿造石佛之風盛行，北齊、北周繼之，其雕刻特色雄壯粗獷，而唐代之刻像，素以豐腴圓滿著稱。　於印度，石佛之遺品現存不少。其中，以聯合州秣菟羅（梵 Mathurā）之博物館所藏釋迦佛坐像、菩薩立像與同州鹿野苑（梵 Mṛgadāva）之博物館所藏菩薩立像（臺座周圍有迦膩色迦大王三年造立之銘文）為最古，據考證為西元前二世紀初期之石佛。錫蘭古來亦盛行石佛之造立，婆羅那魯韃馱羅瓦（Polonnaruwa） 存有高約六公尺之阿難陀立像，奧克那（Awkana）存有高約十五公尺之釋迦佛立像。又爪哇（Java）之婆羅浮屠（Bara-budur）刻有五○四尊石佛。　我國最早之石佛像，據梁高僧傳卷十三、法苑珠林卷十二等載，西晉愍帝建興元年（313）有維衛佛、迦葉佛二石像，浮現於吳郡淞江滬瀆口，由朱膺、帛尼等數十人迎之安置於通玄寺，像高七尺。又北涼沮渠蒙遜開鑿沙洲三危山作佛像，乃著名之事實。北魏文成帝之時，曇曜於山西大同雲岡之石崖開窟龕五所，稱為靈巖寺，於各窟造佛像一尊，是為雲岡最初之石龕。雲岡最大之石佛像，以第五窟大佛洞之正面中央鑿刻有本尊釋迦坐像，高約十七公尺，端嚴雄偉。蓋雲岡之岩層為砂岩之水平層，適合大龕大佛之造設，加上北魏拓跋帝室之雄偉志向，其石窟規模之壯大，實為世界之冠。其他如河南龍門石窟、山東玉函山、山西天龍山、河北南響堂山等亦有石佛像之造立。　上述石佛像之造立均位於我國北方；反之，南方較少，恐係南方之岩崖少，不適合造巨大之石佛。然據佛祖統紀卷四十載，唐開元十八年（730） 沙門海通於嘉州大江之濱鑿石，造立彌勒像，以九層之閣覆之，此即凌雲寺。其像現存於四川樂山，位於長江之支流岷江，高七十一公尺，乃鑿一大絕壁造刻而成，今樹木苔蘚茂生，宛然如山丘屹立，為世界最大之石像。〔有部毘奈耶雜事卷三、大唐西域記卷一梵衍那國條、續高僧傳卷一、卷二十五、廣弘明集卷二、卷十五、魏書卷一一四、V. Smith：A History of Fine Art in India and Ceylon; N.J. Krom： Barabudur〕（參閱「石窟」2118）　<二>指峰名。位於浙江樂清縣雁蕩山。又稱老僧巖、接客僧。山峰下有石佛寺。


meanings:
Còn gọi: Linh Thứu Thiền Viện. Chùa ở Dương Sơn, thị trấn Hạ Phương Kiều, cách thành phố Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc 20km về phía tây bắc. Khoảng niên hiệu Khai Hoàng (581-600) đời Tùy, thợ đá tại núi này lựa chọn đá để xây cất thành Thiệu Hưng, đã để lại khối đá đặc biệt trên vách dốc đứng. Trên khối đá cao vài chục trượng, chu vi hơn mười trượng tạc thành một tượng Phật Di Lặc cao hơn 4 trượng. Tương truyền khi khắc xong, trên không trung chim đại bàng bay đến, tăng nhân cho là điềm lành bèn tựa vào núi mà xây cất »Linh Thứu Thiền Viện« dùng điện vũ che chở Phật đá. Hiện vẫn còn vài gian phòng ốc. Trên vách núi nhiều danh nhân đề vịnh thơ, danh tướng đời Nam Tống Hàn Thế Trung viết hai chữ »Phi Dược« (bay vọt) rất là cứng cáp. Trong chùa đường nhỏ quanh co uốn lượn, cảnh tiên u nhã. Ngoài chùa hồ nước bao quanh, tiểu sơn la liệt. Xung quanh chùa ánh sáng mặt hồ và sắc núi soi chiếu nhau rực rỡ. Nhìn từ ngoài xa trông giống như một bồn cảnh thiên nhiên của cảnh quan lạ thường cho nên có lời ca ngợi »Thạch sát cánh kiêm thạch sơn ủng, Phật điện xảo trúc tự thần công«(Chùa đá lại được núi đá giúp, điện Phật xây khéo tợ thợ thần).


meanings:
2139為史前宗教之主體。於法國西南部、西班牙西北部、西西里島及烏拉爾山脈南段等原始社會遺址之石洞深處，發現約西元前三萬二千年至西元前一萬七千年石器時代之宗教遺蹟，其中有動物及人型之狩獵繪畫與雕刻。人型多為女性，輪廓簡單，體態突顯。法國阿里埃（Ariege）地區之特魯瓦弗雷爾洞（Trois Frⅳres）中所發現舊石器時代之石雕像，附戴獸形面具作舞狀，有人以為係巫師作法之形像，而名之為「作神舞之驅邪者」；亦有以為係主宰眾獸之神，而稱之為「獸主」；或有以為是主持受孕之神。凡此，均顯示初期之宗教觀念與當時狩獵經濟有直接關係，反映人類將求食、生殖寄望於法術及宗教。　小亞細亞之安納托利亞（Anatolia）薩塔勒許余克（⑸atal Hüyük）之新石器時代遺址（西元前七○○○年）中，發現有四十個神壇，說明此時已出現排成序列和層次之崇拜儀式，主神皆為女神，神壇間飾以雄牛與女性乳房造型圍成之圈，圈內放置兀鷹、狐狸之頭骨及野豬之下頷骨。經專家鑑定，認為此代表繁殖與死亡關連之象徵，充分表現此時之宗教觀念已反映畜牧經濟之意識型態，動物不再為獵取之對象，甚至進而為崇拜之對象；除求食與生殖外，已開始重視死亡問題；擬人神觀念已漸漸形成，擁有較繁複之宗教儀式，而不再以準宗教現象之法術為主。　我國舊石器時代之山頂洞人與新石器時代之西安半坡村墓葬亦顯示，當時已有明顯之靈魂觀念及一定形式之宗教性葬儀，例如遺骸頭部均朝向固定方向。前者屍骸上撒有紅色赤鐵礦粉末，後者墓穴中尚有豐富之早期陪葬品。


meanings:
Chỉ ánh lửa do cọ đá phát ra. Dụ cho sự sinh diệt mau chóng. Vạn Thiện Đồng Quy tập, q. hạ (Đại 48, 986 trung) ghi: »無 常 迅 速、 念 念 遷 移。 石 火 風 燈、 逝 波 殘 照、 露 華 電 影、 不 足 爲 喻。 – Cơn vô thường mau chóng, mỗi niệm đổi dời, giống như lửa đá nháng, đèn trước gió, như nước chảy qua cầu, như ánh mặt trời lặn, hạt sương, ánh chớp. Tất cả những dụ đó hãy còn chưa đủ«. NĐHN q. 7 (Vạn Tục 138, 127 hạ) ghi: »此 事 如 擊 石 火、 似 閃 電 光。 – Việc này như lửa đá nháng, ánh điện chớp«. Tắc 26, Bích Nham Lục (Đại 48, 167 thượng) ghi: »祖 域 交 馳 天 馬 駒、 化 門 舒 卷 不 同 途、 電 光 石 火 存 機 變、 堪 笑 人 來 捋 虎 鬚。 – Tổ vực giao trì thiên mã câu, hoá môn thơ quyển bất đồng đồ, điện quang thạch hoả tồn cơ biến, kham tiếu nhân lai loát hổ tu. – Ngựa hay biểu diễn chốn thiền môn, tùy duyên tiếp hoá có muôn đường, nhanh như chớp nháng còn cơ biến, nực cười cho kẻ vuốt râu hùm«.


meanings:
2118又稱石窟寺院、石室、窟寺、窟院、窟殿。即將山岳之岩質斷崖鑿成洞窟，並安置佛像以作為寺院者。其起源甚早，西元前一、二世紀之古代印度即已有之。法顯、宋雲、玄奘等旅印遊記中即有關於開鑿石窟寺院之記載，其中且有保存至今者。我國石窟之開鑿，依目前所發現者推知，約在前秦建元二年（366），由沙門樂僔於敦煌鳴沙山試鑿開始，直至十五世紀，歷時千餘年而不衰，其分布遍於中國西部、北部，自新疆之高昌、庫車、甘肅之敦煌、天水，及南北二石窟，大同之雲岡，洛陽之龍門，太原之天龍山，河北河南之響堂山，濟南之千佛崖，南京之棲霞山，杭州之飛來洞，以至遼寧之萬佛洞等，規模均極宏大；其中，敦煌石窟以壁畫名聞中外，雲岡、龍門則以石刻著稱於世。其他江蘇、浙江等地，亦有規模較小之石窟。又在西域、阿富汗之巴米安（Bamian）一帶亦有許多開鑿於五至八世紀間之石窟，以高五十三公尺與三十五公尺之佛像為主，部分石窟且有殘留之壁畫。此外，錫蘭之獅子山（Sīgiriya）係鑿於五世紀頃，內有壁畫。朝鮮慶州石窟菴，則為新羅時代之建築，乃積聚石材而建者，其上以土覆之，與上述石窟之性質不同。在日本，則無石窟寺院之建築。以下簡介印度與我國現存之石窟：　在印度，或將石窟作為禮拜堂（梵 caitya，支提），或視之為僧院（梵 vihāra，精舍），一般多作禮拜堂之用，並於石窟之前造一普通房屋充作僧房。據傳，釋尊曾於王舍城東之帝釋窟（石室精舍）說法。據玄奘之大唐西域記卷十載，憍薩羅國引正王為龍猛菩薩所建之黑蜂伽藍，即屬石窟式之寺院。印度現存之石窟多散佈於西印度。其中，孟買州之婆訶亞（Bhājā，位於今孟買東方約八十公里）與貝得薩（Bedsā，位於婆訶亞南方約八公里）均鑿於西元前一七五年左右，為今日現存諸窟中之最古者。又那西克（Nāsik，位於今孟買東北約一九三公里）、迦利（Kārle，在婆訶亞之東約六公里）二窟，皆為西元前後所開鑿。以上四窟所保存之雕刻，均極簡素，但無佛像。又在笈多王朝（梵 Gupta）以後之石窟，有阿旃多（梵 Ajantā，阿闍恩陀）、伊羅拉（Ellora，位於孟買之東北約四百餘公里）、巴格赫（梵 Bāgh）、甘赫瑞（梵 Kāṇheri，位於孟買之東北約三十二公里，在 Salsette 島上）等，內存許多阿彌陀、觀音、多羅之像，阿旃多與巴格赫二石窟且有壁畫。其中，阿旃多規模壯大，凡有大小二十九窟，係自西元前二世紀至西元後七世紀數百年間逐次開鑿者，以壁畫著稱於世，為印度美術之精華。伊羅拉則存有大小三十二窟，其第一至第十二窟屬於佛教之物，係西元六世紀至八世紀（一說四世紀至七世紀）所開鑿。其他，尚有烏代耶耆利（梵 Udayagiri）、坎岱耆利（梵 Khandagiri）等大小石窟，均安置有塔形或佛像等，並以壁畫莊嚴之。　近代，我國發現一連串之石窟，尤以敦煌千佛洞為世所矚目，甚受東、西方各有關學者之重視，紛紛從事研究，迄今已有「敦煌學」之成立。而石窟藝術遂亦成為中國藝術史上不可或缺之一環，其間蘊藏有豐富之佛教、文學、歷史等珍貴之文獻史料，在中國學術、文化史上佔有極其重要之地位；不但可補上自北魏下至北宋六百年間之文史空白部分，並可校正諸多經典謬誤之處。　<一>敦煌千佛洞：清光緒五年（1879），匈牙利地質調查所所長洛克齊（I. de L无czy）探訪敦煌，發現千佛洞壁畫，驚為虦寶，返歐後公諸於世，是為世界學者知有千佛洞壁畫之始。時有王道士圓籙，於光緒二十六年（一說二十五年）發現石室藏經，初猶封閉，不敢啟視。光緒三十三年，英籍匈牙利人史坦因（A. Stein）聞風而至，賄通王道士，私啟石室，擇其精要之寫經約三千卷，及其他文卷等又三千之數，劫持而去。次年，法國伯希和又劫取五千多種寫本，並勘查諸洞，其壁畫無法搬運者，則選其精品為之攝影、編號，攜之而去。迨政府知而收拾殘餘時，僅得八、九千餘卷，收藏於北京圖書館。其間，尚有美國華爾納、日本橘瑞超等人，或黏揭壁畫，或搜購流落民間者。迄今，敦煌石室藏書及壁畫多流入法、英、日、美、德等國博物館中。　千佛洞，自四世紀鑿起，至十四世紀止。又稱莫高窟（Dmag-mgo）、千佛巖、雷音寺。位於甘肅敦煌之鳴沙山麓，係沿沙岡峭壁，分上下二列乃至四列開鑿而成，計有大小洞窟四百以上，綿亙約一點六公里；可分為中央、南、北三大部分。其中，中央及北部窟數較少，規模較小，無裝飾之痕跡，開鑿年代亦較晚，今已荒廢。北部所存者傳已作為僧房之用。南方部分則連綿九三○公尺，其兩端各有一大窟，窟前建有殿閣，中間安置高二十四公尺以上之坐佛像。又莫高窟乃開創於前秦建元二年（366），係沙門樂僔首先營建，法良、東陽王繼之，後周李廣重修之。其後，自北魏、隋、唐、五代以迄宋代數百年間，逐次增設經營。至宋仁宗時，西夏入侵，兵亂頻仍；明代，又遭回人蹂躪，佛像屢毀，龕亦為沙所掩；至清代中葉為道士所住持，直至上述伯希和等人劫寶之後，始廣為世人所知。　窟中主要為壁畫、塑像及石室藏書。室中藏有典籍、經卷、碑版，上自經史正典，下至里巷小說、小曲曲譜之類，均兼容並蓄；並含有漢文、佉盧文、回鶻文、康居文、古和闐文、龜茲文、西藏文等文體。其經卷大多為佛經，亦有道教、摩尼教、景教等書。其壁畫則可大別為：(一)經變圖，指佛經故事。(二)本生故事圖。(三)尊像，乃佛、菩薩、侍者等像。(四)供養人，有施主及眾生相、小供養人行列及車馬儀仗圖等。(五)裝飾圖案，包括天花藻井、背景山水畫、繪畫之裝飾紋樣等。(六)飛天。(七)伎樂舞踊圖。此等壁畫為佛教藝術之珍貴資料。〔西域水道記卷三、敦煌縣志卷七、大哉中華第三冊（新晨出版）、中國佛教近代史（東初）〕（參閱「敦煌石窟」4964）　<二>麥積山石窟：鑿自五世紀，至十一世紀止。為我國吸收西方文化精華後，開拓出之佛教藝術寶庫。位於甘肅天水東南方四十五公里處，在秦嶺之西端。當地人稱為麥積崖奇峰。其峰頂呈圓錐形，垂直而下，有如鄉間堆成之麥積，故稱麥積山。山高一四二公尺，山頂有塔，山下有寺，峰身遍佈龕窟和摩崖石刻，計有一九四處，保存自北魏、隋、唐、五代至宋以來一千尊以上之大佛像。但因受歷代地震及風雨之侵蝕，中間部分已斷裂，故石窟可分東、西二崖。　東崖以涅槃窟（建於魏末）、千佛廊（建於魏初）、上七佛閣、中七佛閣、牛兒堂為代表，尚能保持原狀。其中之上七佛閣為一鑿於離地五十餘公尺之懸崖洞窟，其正面廣三十公尺，高十六公尺，深達七公尺，乃本石窟中規模最大者，其由來詳見庾信之「秦州天水郡麥積崖佛龕銘」（收於庾子山文集卷十二）；其壁畫具有隋唐之風。西崖有三大窟，以萬佛洞規模最大（鑿於魏末），以天堂洞（鑿於魏末）最高，該窟極險，無人敢登。又此石窟中刻有北魏景明三年（502）張元伯之祈願文，為現存最古之墨蹟。〔梁高僧傳卷十一玄高傳、太平廣記卷三九七（玉堂閒話）〕（參閱「麥積山」4850）　<三>炳靈寺石窟：鑿自五世紀，至九世紀止。位於甘肅永靖縣（蘭州西南方）董河北岸之小積石山中。又稱榆林寺萬佛峽。有上、下二寺，上寺建於唐代，原稱龍興寺。北宋稱為靈岩寺。炳靈寺，係依西藏語「十萬佛」之音譯而來，與所謂「千佛洞」、「萬佛峽」同義。元時，為西藏密教之喇嘛寺院。自上寺沿山谷步行約兩公里始至下寺，下寺創建於北魏延昌二年（513），為北魏至隋唐間之禪林聖地。今僅餘殘缺之佛殿，以及摩崖石刻；各石窟間本有窟椽遊廊、棧道飛橋相連接，今已毀。　本石窟最早見於史料者，為北魏酈道元（469?～527）之水經注卷二，其他如法苑珠林卷五十三亦有記載。若鑿於西晉司馬炎時代之說屬實，則本石窟為現存各地石窟遺蹟中有紀年之最古者。由此，大概可推知在此以前已有佛教石窟存在。一般以自魏開窟起，至唐鼎盛，歷宋、元、明，至清中葉始漸衰落而被人遺忘。計有三十六窟、八十八座佛龕。其風格與敦煌、雲岡、龍門大致相同，唯石壁上所鑿佛龕較多，多成印度式之塔形，為其特色。開鑿者為祈求冥福之「功德主」；蓋永靖自古為軍事重地，又相當於宋代之河西地，為防西夏、吐蕃侵入之軍事據點，故護持石窟之功德主多屬守將。石窟內有以泥塑為主之造像；亦有不少宋、明壁畫，尤以明畫，適可補敦煌壁畫之不足；其色彩濃烈，筆調粗壯，與敦煌壁畫之風格迥異。此外，本石窟為紅砂岩，不宜石刻，雖歷經自然之風化及兵火，雕像不乏斷頭折臂者，然以發現較遲，故比其他石窟保存得較完整，與麥積山石窟、敦煌千佛洞，同為我國西北部之重要文化遺產。（參閱「炳靈寺石窟」3887）　<四>南北二石窟：兩窟遙隔數百公里，但同為北魏末年涇川刺史奚俟（字康生）分別於永平二年（509）、三年所開鑿。北石窟位於甘肅慶陽西峰鎮西北四十公里，在涇水支流蒲、茹二河交匯處。其石崖高十四公尺，長一一○公尺，計有二八一個窟龕，建於北魏者有三十四個，建於隋代者有三十八個，唐代者有一三一個，為數最多；宋以後開窟者有二十餘個，年代不詳者有五十餘個。現存造像銘刻及遊人題記，自隋迄清計一四○餘方，各代書法均有其特點，為研究石窟史之可靠資料。南石窟，與北石窟為姐妹窟。位於甘肅涇川縣城南約六公里之山壁上，係魏初所建，連綿約三公尺，內均浮雕佛像或塑像，然佛像多為外人盜去，殘留者不及原有之十分之一。（參閱「北石窟寺」1582、「南石窟寺」3738）　<五>龍門石窟：鑿於五世紀至八世紀。距河南洛陽約十四公里。古稱「伊闕」，以香山、龍門山東西對峙，遠望似「闕」，伊河又從西南流過，故得名。沿伊河兩壁大理石懸崖鑿有約十三萬多個佛洞，狀如蜂巢，石佛共計一四二二八九尊，規模鉅大，最大者高十七點一四公尺，最小者僅兩公分。其主要石窟，在西崖有二十八處，東崖有七處。其中造像以唐代作品佔百分之六十，北魏作品佔百分之三十。　該石窟係北魏太和十八年（494）始開鑿，歷經北齊、北周、隋、唐，締造經營在四百年以上。與雲岡石窟、鞏縣石窟，同為北魏一代以國家之力所開鑿者。其中以古陽洞、賓陽洞、蓮花洞、魏字洞、石窟寺等為北魏之代表性大石窟，先後費時二十四年，動用八十多萬人工，足見工程之艱鉅浩大。其後東魏、北齊至隋唐均繼續經營之，尤以唐高宗及武后經營最力。賓陽洞中有釋迦牟尼坐像，高達八點四公尺，古樸渾厚，其「背光」上刻有蓮花、忍冬、火焰、紋狀浮雕，氣象莊嚴；兩旁分列有菩薩、天王、力士、供養人等十一尊造像。其風格已由雲岡造像之粗獷一變而漸趨清癯秀美，面部神情由嚴峻而趨溫和，服飾為長裙、寬袖，此種雕刻技巧曾影響日本飛鳥時代之佛像雕刻。其次，古陽洞又稱老君洞，其規模之大，造像之精，推稱龍門之冠；四壁有浮雕式佛龕，洞壁上則刻有銘記、詩文，前人曾拓集全山石刻，而別為一千品、一百品、二十品，其中即以龍門二十品最為著名，又龍門二十品中之十九品均在此洞壁上，甚受書法家之重視，洞門右上方，存有一品精美之陽文深刻，在千百年前能有如此之石刻，實令人稱讚。又奉先寺石窟為龍門之唐代諸窟中最具代表性者，其盧舍那大佛即為龍門石窟中之最大者，雕造規模世所罕見，尤以刻畫大佛之莊嚴溫和及睿智之性格最為特出，堪稱唐代雕刻之代表作。（參閱「龍門石窟」6381）　<六>天龍山石窟：鑿自六至八世紀。位於山西太原西方約四十公里。原名方山，北齊時建有天龍寺，故改稱天龍山，因屬水平之砂岩層，故適造窟龕，惟其規模遠不及雲岡、龍門之大，然與響堂山石窟同稱為北齊佛教文化之代表。本石窟鑿於北齊、隋唐間，以漫山閣及九連洞著稱。九連洞係由九洞相連而成，洞之內外有佛像及浮雕，均依山勢建成。漫山閣共三層，中藏石佛二尊，為魏代之作品，其兩旁石壁間，有佛龕無數，惜多被外人剷鑿竊去，殊為可惜。〔支那佛教史蹟評解卷三〕　<七>雲岡石窟：又作雲崗石窟。鑿自五至六世紀。位於山西大同西北約十七公里雲岡堡之武周山。自北魏文成帝和平元年（460）曇曜奉詔開鑿五大石窟始，至孝文帝太和十八年（494），凡經營三十四年之久，其後至隋末均有營建。窟鑿於山麓武周川北岸高約三十二公尺之斷崖上，計有二十餘處，大小佛龕數百個。　因有二山谷界於石窟之間，故依日本常盤大定、關野貞等之編號而分為第一至第四之東部四窟、第五至第十三之中部九窟，及第十四至第二十之西部七窟，共分三區。其中，第三窟之計劃頗為雄壯，有一東西約四十八公尺之前庭；內陣東西約四十二公尺，南北約十六公尺，高約十三公尺；外陣東西約四十八公尺，高僅五公尺左右。惜半途而止。第五窟之前面，建有五間四層之樓閣；東西徑約二十三公尺，南北徑約十九公尺。中央之本尊釋迦坐像，高約十八公尺，兩膝之徑約十七公尺，氣勢端嚴雄偉，為雲岡最大之石佛。第六窟之前面，亦築有五間四層樓，縱廣各約十五公尺，於後壁設有大佛龕；於中央分為二層，並刻有坐佛像、交腳佛像、倚佛像等，雄渾遒勁；此外，其餘壁面亦刻滿忍冬文、殿堂、菩薩、佛傳圖、飛天、化佛、五層塔及諸佛像等，而均不餘空處。雕飾之富麗與技巧之精練，堪稱大同第一。第十一窟刻有過去七佛立像七尊，姿容最為豐美。第十八窟造像之雄偉，堪為雲岡石窟之首。　通觀二十大窟之規模樣式，以第十六至第二十之「曇曜五窟」規模最大，氣象最雄偉，被推定為最早之五窟。各窟中均刻有高達十六公尺以上之大石佛，透出莊嚴偉大而咄咄逼人之氣度，亦顯示早期造像之純樸豪放之風格。其餘諸窟構想縱橫，雕飾富麗，發揮北魏盛時之藝術手法。又第十九窟之左脅侍佛及第二十窟佛像之紐樣衣文與敦煌千佛洞之二佛並坐像有相通之處。其他細膩部分雖與中印度式、薩珊波斯式等相通，然其厚唇、高鼻、長眼、豐頰等大丈夫之面貌，即明顯的受北涼拓跋氏之影響。蓋大同之岩層屬水平層之砂岩石，適合大規模鑿窟造像，加以拓跋氏之雄壯氣象與真摯信念，成就了我國古代佛教藝術之三大寶庫之一。（參閱「大同」776）　<八>鞏縣石窟：鑿自六世紀。位於河南鞏縣西北約一公里。背邙山，臨洛水。石窟即開鑿於砂岩石之斷崖上（其上為黃土層）。北魏時，有寺稱為希玄寺，後以石窟甚多，故稱石窟寺。始鑿於北魏宣武帝景明年間（500～503），其後經東魏、西魏、北齊之相繼營造，至唐高宗時，更鑿許多大小佛龕，號稱淨土寺。至宋、明、清年間皆曾屢廢屢興。今佛殿後方斷崖上計有五個石窟、三尊摩崖大像、一千個佛龕與二三八個小龕。其中以第五窟為最大。五窟中除大小佛龕外，尚鑿有佛、菩薩、羅漢像、唐銘、千體佛，與供養人物行列圖、帝后禮佛圖、天人奏樂圖等浮雕，其雕刻精美，內容豐富，保存完整，為全國各石窟中所罕有。　各窟內均築有巨形方柱，係繼大同雲岡、龍門賓陽洞後一脈相承之北魏手法。其崖壁上刻有「後魏孝文帝故希玄寺碑」，故知寺院為北魏孝文帝所創建，又由帝后禮佛圖之浮雕，可證實石窟與北魏帝室之關係。又位於第四、五兩窟中間之三尊摩崖大像，其巨大之佛龕大半已毀。本尊為釋迦立像，自膝以下埋於土中，左脅侍菩薩已失，右脅侍菩薩則頭部已毀，惟均具北魏雕塑之特色。　<九>河北南響堂山、河南北響堂山石窟：鑿自六世紀。河南武安縣有北響堂山石窟群，其東南約十五公里之河北磁縣西方之彭城鎮，有南響堂山石窟群。此石窟群又稱北響堂寺、南響堂寺。均創鑿於北齊時代，可能建於北齊文宣帝之世。響堂山又稱鼓山、石鼓山、滏山。　北響堂寺，初係隋文帝仁壽二年（602），明芬奉敕而建之慈州石窟寺，其大窟像背後傳有北齊文宣帝之陵。北宋嘉祐年間，寺改稱常樂寺。至金正隆四年（1159），有住僧福源刻立「磁州武安縣鼓山常樂寺重修大士佛殿記」碑。其後屢經補修。至民國元年（1912），佛像之首多為袁世凱截賣。今廢頹之常樂寺僅餘大雄殿、天王殿、方丈室。前庭左右分別有北宋建隆三年（962）、乾德三年（965）之尊勝陀羅尼幢，門外有宋代建造、明朝重修之八角九層大磚塔，恐係隋代舍利塔之後身。寺之背面有石窟群，在鼓山中腹西面有南、中、北三大窟與四小窟、四小龕。南邊大窟（刻經洞），洞廣四公尺，深三點三公尺，三面分別有一龕，每龕各安置七尊佛像，其中尊之坐像作施無畏印、與願印二印，旁之脅侍為聲聞、緣覺、菩薩。內壁面刻有鳩摩羅什譯維摩詰所說經全卷、無量義經等。洞外有摩崖，刻有勝鬘經、孛經、彌勒成佛經、特進驃騎大將軍唐邕之刻經記等刻文，據此等刻文可知，乃成於北齊天統四年（568）至武平三年（572），比房山石經早約四十年，其隸書大字，筆鋒犀利，剛勁挺拔。中央大窟（釋迦洞），洞廣七點八公尺，深七公尺。外檐雕兩層樓檐，外觀略似樓閣。窟中有六方柱、八角柱、火焰拱龕，及蓮瓣流雲文等紋飾，周圍壁上有許多明代所造佛像、佛龕、造像記及浮雕花卉、珍禽異獸等，整潔雅麗，形制古樸。北邊大窟（大佛洞）寬十三點三公尺，深十二點五公尺，其中心大方柱正面及左右三面各置一佛二菩薩像；於寶壇中供奉配有香爐、獅子、甲冑之神像。其正面壇上之坐佛，高近四公尺，端莊渾厚，神氣秀逸，大佛面平素無飾，經千餘年風日侵蝕，依然光潔如新。以上三大窟均開鑿於北齊，後又經補鑿而成。其次，四小窟即隋大業洞、唐倚像洞、明嘉靖洞、隋二佛洞，二佛洞上方之摩崖，有十二部經名與大聖十號之刻文。四小龕即唐銘洞、明五佛洞、宋洞、明三尊洞，均刻有銘文。　南響堂寺，除石刻文外，其沿革幾不見於文獻。寺今為道士所住。有六角七層之磚塔。寺後西南面有石窟群，分上下二層，下層有華嚴洞與般若洞二大窟；其上層有空洞、拱門洞、釋迦洞、力士洞、千佛洞等五小窟。其中之華嚴洞，位於下層之東北部，縱廣各六點三五公尺，高四點七公尺，面積最大。洞內有方三點六公尺之方柱，及樹下說法像、佛菩薩供養者像、犍陟悉多太子像等浮雕、佛龕、華嚴經刻等，佛像千姿百態，造型優美；入口上部之浮雕圖，被認為係阿彌陀淨土圖之先驅。般若洞，位於下層西南部，廣六點二公尺，深六點五五公尺，高四點六公尺。洞中有方三點三公尺之方柱，構造同於華嚴洞，又有佛龕、釋迦說法圖和阿彌陀淨土圖之浮雕，及般若經、文殊般若經之一部等經刻，並存有自證聖元年（695）至先天元年（712）之十一種造像銘。總之，二大窟均鑿於北齊時代，與上述北響堂山之三大窟同與北齊王室關係密切，窟中並以唐代小佛龕居多。五小窟由東北而西南，分別為：(一)空洞，方約三公尺，分前、後二室，與次洞之間，有明嘉靖四十四年（1565）之創建響堂石欄杆證之碑。(二)拱門洞，廣二點二公尺，深二點三五公尺，高二公尺。(三)釋迦洞，廣二點一公尺，深二點三公尺，高二點五公尺。(四)力士洞，略大於釋迦洞，而構造略同。其上部刻有四角多檐之三層塔，作磚塔之形，被認為係最古之一種。洞中並存有唐代造像記銘十三種。(五)千佛洞，廣三點六公尺，深三點四公尺，洞壁佛像鱗次櫛比，有佛像一○二八尊；洞頂浮雕飛天，或手彈琵琶，或吹奏笙管，飄帶搖曳，精緻典雅。除上述二大窟、五小窟之外，寺之西方岩面上，有業已破損之唐代倚佛像龕及二空洞，二洞中存有被認為係作於隋代之十二個小佛龕，二洞之旁，另有一稍大之佛洞，刻有太平興國七年（982）之造像記。　又南響堂山石窟較北響堂山規模為小，惟富於變化，其壁刻文字則屬最優者。南北響堂山自民國十年經日人常盤大定勘查以來，已為世人所矚目，惜諸佛像之頭部多被鑿去，保存情況甚差。〔支那文化史蹟解說五、支那佛教史蹟踏查記（常盤大定）〕　<十>雲南石鐘山石窟：位於雲南劍川縣西南金沙江上流沙溪附近之石鐘山。又作劍川石窟。係住於雲南邊境之白族南詔國人歷經唐、宋而開鑿之佛教石窟。可分為石鐘寺區（八窟）、獅子關區（三處）、沙登村區（四處）等三區。於石鐘寺區石窟中，視為供養主像之第一、二窟之王者像窟或諸佛窟、釋迦窟、菩薩窟，其雕鑿手法雖未必傑出，然為宋、元石刻藝術之貴重遺品；第八窟中有南詔盛德四年（1179）之長方形匾額，或即開鑿本石窟之願文。獅子關區之石窟中，記載有關大聖聖躅之題刻，大聖聖躅可能係當地民俗信仰之一種。沙登村區之第二佛窟中，有南詔天啟十一年之題刻；天啟十一年，約當唐武宗會昌元年（841），乃屬劍川石刻中最初期之作品。又由劍川石窟可了解南詔之佛教實況。南詔佛教係傳自唐代，為一以觀音信仰為中心，而受漢民族文化影響之大乘佛教；此外，尚接受西藏佛教及印度、泰國等文化之影響，而呈現一種特異之風格。〔康熙劍川州志卷二、卷十七〕　<十一>四川廣元千佛崖：位於四川廣元縣城北四公里之嘉陵江西岸。抗日戰爭時，政府為改修川陝公路，將蜀棧道要衝地區之造像毀壞大半以上。相傳咸豐四年（1854）之石刻造像有一萬七千尊，今僅存窟龕四百餘個、造像七千尊左右。石窟大者高疊十三層，高四十公尺。開元七年（719）之題刻為最初期之作品。本石窟歷經唐、五代、宋、元、明代逐次經營而成，其規模之宏大堪與洛陽龍門石窟相匹敵。〔四川佛教摩崖造像的藝術價值及其現況（溫廷寬，現代佛教學術叢刊(20)）〕（參閱「廣元千佛崖摩崖造像」5988）　<十二>杭州西湖石窟：散布於西湖周圍之將臺山、石屋洞、煙霞洞、飛來峰、玉皇山、慈雲嶺、寶石山等處。其大小尊像約千數，在規模數量上雖不及敦煌莫高窟、麥積山、大同雲岡、洛陽龍門，但就五代、宋、元之造像藝術而言，亦佔有重要之地位，且對我國南部雕刻繪塑影響甚大。　將臺山摩崖龕像創於五代後晉天福七年（942），為此區最早開鑿者，且保存較完整。石屋洞主要有三龕，據兩浙金石志等記載，知由不同供養人陸續雕鑿而成，約為五代至宋初之作品。此中五百羅漢及水月觀音像，在題材上，均為浮雕之先例。煙霞洞造像數量甚多，題材亦繁多，時代綿延最長。其中羅漢像頗具特色，有沈思、入定，有仰瞻、俯矚，表情各自不同，此為宋、明流行十六羅漢型式之始例。飛來峰為規模最大之處，滿山遍布石刻佛像，較完整者約有二百八十多尊，頗為珍貴。　其他如山東濟南千佛崖、青州雲門山、駝山等石窟，及遼寧義縣萬佛洞石窟、廣西桂林斷崖、山西平順縣林慮山麓寶巖寺石窟（其第五窟之六十九幅水陸浮雕，可顯示明代佛教之實況）、四川大足石窟（重要者有北山、寶頂、南山、石門村、石篆山、妙高寺、舒成岩、七拱橋、佛安橋、朝陽洞、玉灘等十餘處）等均頗負盛名，亦頗具研究價值。又沿天山山脈南麓之佛教遺蹟，大多為石窟寺院，如新疆庫車（Kucha）之庫木吐喇千佛洞、辛辛千佛洞、庫茲卡哈千佛洞、卡拉撒魯、米魏千佛洞、沙魯其谷、及龜茲（Kizil）千佛洞等，開鑿年代自四、五世紀至八、九世紀不等。其中以龜茲千佛洞最具代表性，為西域一帶最大之石窟寺，座落於木札特河之北岸，東西綿延二公里，凡有三群石窟（克孜爾、臺臺爾、溫巴什）、二百多座石洞；其中藏有伊朗色彩濃厚之佛傳及本生壁畫。又如古高昌國（Turfan，即吐魯番）附近有貝沙克魯克千佛洞，開鑿於九、十世紀之回紇統治時代；位於木頭溝河（流經火焰山麓）西岸斷崖上，連同上游之石窟共五十七窟。所謂「貝沙克魯克」意指「具有美麗裝飾之屋」，內藏有具唐代風格之壁畫及塑像。　總之，石窟寺院與一般平地之木造、石造或磚造廟宇不同，係利用岩盤或岩山開鑿而成，十分堅固並富有防護性，故大多保存迄今，其間留有印度佛教傳入我國之歷史痕迹，實彌足珍貴。又為使石窟兼具寺院之功能，故內部多設有佛龕、佛壇、華蓋、塑像，飾以浮雕、壁畫等，並收藏各種經典、佛畫、佛具及寺院文書等，儼然佛教之寶庫，形成石窟藝術，同時造就了佛教藝術史，實為震撼全世界之文化寶藏。〔支那佛教史蹟評解〕（參閱「千佛洞」737、「佛教藝術」2712）


meanings:
2118位於河南鞏縣城西北一公里。背邙山，臨洛水。因在砂岩石之斷崖鑿有多數石窟，故名石窟寺。建於北魏熙平二年（517），一說景明年間（500～503）原名希玄寺，宋代改稱「十方淨土寺」，清代改今名。東西魏、北齊、隋、唐、北宋，相繼於此造窟鑿像。現存五窟，七七四三尊佛像和數十篇題記。　第一窟最小，約四公尺平方，門內兩側雕有「帝后禮佛圖」，餘三壁雕佛像和佛傳故事。於壁角雕神王、怪獸、樂伎等。帝后禮佛圖分為三層六組，每層由比丘和比丘尼作前導，帝后、侍從，前呼後擁，反映皇室之宗教信仰。此等雕像多已破損，且經後世加塑補彩，大抵失去本來面目，然其構圖簡練生動，是我國現存浮雕中較為完整者。　第二、第三兩窟，由其構造判斷，殆為同一人之作品，中央方柱之每面作有三尊佛、兩羅漢等之佛龕，四面壁上並雕有千體佛像、奏樂天人及供養行列等。　第四窟係由東、西二窟組成。東窟有北魏所造之三尊佛，上有唐咸亨元年（670）十月之銘文，其左右並有二佛龕。西窟前面西方之側壁上亦有大小之三佛龕，其一即刻有唐乾封二年（667）八月之銘文。又東西二窟之界壁上，尚有三層之佛龕，佛像中並有唐龍朔二年（662）及三年之銘文。蓋此等石窟之最初，只刻三尊佛而已，至唐代開始開鑿更多之佛龕。　第五窟呈方形，面積最 j，縱橫及天井高各約七公尺。外壁入口之左右安置金剛力士像。入口東方之側壁已崩壞，西方則有小佛龕，刻有唐延載元年（694）、久視元年（700）、咸通八年（867）等之銘文。中央有約三公尺之方柱，其四面各刻有大佛龕，窟內東西北三壁上，各開四佛龕，安置三尊佛，上部並造千體佛。前面入口之左右壁同於第二、第三窟，三層浮雕上，刻有供養人物行列之圖，上面亦有千體佛。四壁之腰壁如同第二、第三窟，其前面及左右均刻有天人奏樂之圖。　總之，五窟共同之特色，係在各窟內築造大方柱，觀其手法，則是承雲岡、龍門之後，於北魏開鑿而成。然或因年久破損，或經塗抹塑土，故現在第一窟除存有東魏天平三年（536）之造像銘外，其他之北魏銘刻已不見。第四、第五窟巖壁間有佛龕，內置三尊摩崖大佛像，其巨大之佛龕大半破壞，左脅侍菩薩已失；右脅侍菩薩之頭部亦損，然頗能顯出北魏雕刻之特質；本尊為釋迦立像，表現北魏風格，惟膝以下埋沒地中。此外，本寺大殿之外壁間所嵌入之碑中，保存有唐代禪宗大德演公（明演）之塔銘并序，寺之前庭亦存有宋紹聖三年（1096）十二月建立之淨土寺寶月大師（惠深）碑。〔古今圖書集成職方典第四三四〕（參閱「石窟」2118、「鞏縣石窟」6198）


meanings:
開鑿石窟而築成的寺院。自古以來，各地即有石窟之開鑿，其建造均爲宗教用途，通常于一地建有數窟乃至數十窟，或只開鑿一個大石窟。石窟寺院的正面及內部構造，相當忠實地模仿一般寺院。因此是瞭解古代信仰形態、風俗及失傳建築的重要資料，此外，其中之雕刻與壁畫在美術史上更具有特殊地位。茲就印度、中亞及中國之石窟寺院分述如下︰<#>(1)印度︰自古代歷經中世以來，印度人即熱心于石窟之開建，而對石窟寺院的發達，最有貢獻的是佛教。但是，印度最古老的巴拉巴（Barabar）丘的石窟群（西元前三世紀），及略晚的奧利薩州的耆那教石窟群，皆非佛教石窟。自西元前二世紀以降的八百年間，印度所開鑿的石窟，約一千兩百個，其中，百分之七十五屬佛教寺院，且多爲建築上之杰作。四、五世紀以後，中亞與中國石窟盛行時代的出現，正反映著印度佛教石窟的盛况。<#>佛教石窟有兩種形式，一是做爲禮拜用的支提（caitya），一是做爲僧侶住屋的僧院（viha^ra）。典型的支提是細長的馬蹄形，內部有供奉本尊的窣堵波，天井爲隧道形，正面上方多開有馬蹄形的大窗。印度第一期（西元前二世紀至西元一世紀）石窟建築的重點是支提，代表性石窟是婆呵遮（Bha^ja^）、貝得薩（Bedsa^）、阿旃陀（Ajanta）第十窟與卡爾力（Ka^rle）等地。其中，以卡爾力窟最大最美。第二期之後，支提的開鑿漸少，形式也變小，但裝飾增多，塔（前述之窣堵波）的正面也刻有佛像。<#>僧院的基本形式爲一廣大方形建築，三面壁上開出幷列的個別小室，構造單純，亦少裝飾。但正面以列柱圍成走廊，廣大的空間內也有支柱幷列。此種形式成爲後代石窟寺院的主流。西元五至七世紀爲印度石窟建築的第二期。此時期，僧院逐漸成爲寺院的中心。影響所及，在僧院內開鑿佛堂也成爲慣例。遂使此階段石窟寺院的建築重點轉爲僧院。且多以豐富的浮雕裝飾。著名的例子有阿旃陀、巴格（Bagh），及艾羅拉（Ellora）等窟。其中，前二者所保存之壁畫甚爲有名。<#>印度教石窟于五世紀逐漸出現，多爲供奉男根神或諸神像之祠堂形式。構造與第二期之僧院相似，但不作寮房，建築亦不如佛教窟寺齊備。初期形式單純，至八、九世紀印度教極盛期，發展成複雜之大型窟寺。此類窟寺有許多雕刻上之杰作，如巴達米（Ba^da^mi）、艾雷罕達，及艾羅拉。此外，七、八世紀間，也有模仿一般寺院之形式，于岩石雕刻開鑿的岩石寺院，摩呵巴利普拉姆（Maha^66balipuram）之六堂與艾羅拉之開拉絲（Kaila^s）寺即爲此中名作。<#>耆那教之石窟寺院，初期模仿佛教，繼而模仿印度教。就中，以艾羅拉之數窟（八至十世紀，有壁畫）較重要。<#>上列之外，印度仍存有那錫克（Na^sik）、西基利亞（Sigiriya）、烏達耶基利（Udayagiri）、坎達基利（Khandagiri）等大小石窟。<#>(2)中亞︰阿富汗地區以巴米揚石窟最有名，它以著名之兩大摩崖佛像爲中心，共有十餘群石窟（四、五世紀）；形式上與印度雷同之處甚少。主要特徵是源于西方之圓頂圓堂及圓頂八角窟，也有源于伊朗的圓頂方形窟，形成中亞以東石窟群之淵源，地位十分重要。<#>中亞東部，天山山脉南麓的綠洲周圍，較著名的石窟寺院有龜茲的克孜爾（Kizil）、基利西（Kirish）、焉耆的修爾久庫（Chor-chuk）、高昌的多悠庫（Toyuk）、穆爾土庫（Murtug）及貝沙克魯克等，其中最古的年代可追溯到四世紀左右。<#>克孜爾千佛洞，大致可分爲四種形式。第一種是細長方窟中，有隧道形天井。第二種是正方窟，其平頂的中央部重叠圓形的天井。第三種是有正方形或長方形的主室，內壁作塔柱或佛龕是爲了能繞道而行。第四種是橫長形，入口的兩側有窗，前方有平臺。這些窟不同于印度式的支提及僧院。尤其是天井的構造摻入伊朗、阿富汗的形式。佛像以塑像最多，均保持犍陀羅的樣式；壁畫屬于古代作品的有佛傳、本生等，描法上除印度、伊朗風外，也漸次加入地方性的色彩。八、九世紀以後，還可看到唐樣式的再輸入，尤其以東部最爲顯著。<#>此外，西土耳其斯坦的石窟寺院遺迹，幾乎已不爲人知。十一世紀，石窟寺院的發展進入了末期。<#>(3)中國︰敦煌千佛洞的開鑿年代，據稱是西元353或366年，但現在的遺構是其後約一世紀左右的作品。460年及494年，雲岡、龍門也分別開鑿石窟，二者均位于北魏都城的近郊。山西省廣靈縣（渾源縣）直裕口、河北省宣化縣（張家口市東南）下花園、遼寧省義縣萬佛堂、河南省鞏縣等諸石窟，也大約是這個時期建造的。此外，還有敦煌西千佛洞、安西榆林窟、水峽口、武威天梯山、永靖（臨夏市）炳靈寺、天水麥積山、陜西省邠縣水簾洞、河南省澠池鴻慶寺，以及酒泉、民樂（山丹縣）、涇川等有名的石窟寺院。靠近北齊首都鄴縣（河北省磁縣）的響堂山、別都太原的天龍山也接著被開鑿。與它同時期的，還有寧夏回族自治區固原的須彌山圓光寺石窟。<#>在南方，南京栖霞山千佛岩是五世紀末建造的。四川省廣元縣的千佛岩也大約是同時代的作品。但它接近北方樣式。雲岡、響堂山是短時期營造的，敦煌、龍門則是長時期的營造。隋代以後，山東地方又有曆城千佛崖、玉函山、東佛峪，以及益都雲門山、駝山等的開鑿。唐代以後，地方性的傳播更爲廣泛，但除了少數例外，石窟的規模均變小，到八世紀中葉，石窟的開鑿就幾乎完全進入停頓狀態。其後，直到宋、明，主要爲摩崖及佛龕的營造所取代。<#>又，四川省內四十九縣有一二四處石刻造像，絕大部分是製作于磨崖上，在通江、巴中、夾江、仁壽等縣即有明顯的遺迹。此外，陜西的麟游（鳳翔縣）、山東的劓、河北的隆堯（內丘縣）、廣西的桂林、雲南的劍川，以及杭州的飛來峰等，也同樣都有磨崖的石刻造像。<#>石窟寺院是在砂岩及石灰岩層上開鑿的。敦煌、雲岡、天龍山是屬于前者；龍門、響堂山是屬于後者。形式上有方柱、佛龕、大佛諸窟，在平面爲正方、長方、圓形的洞窟中，除一室之外，也有前後二室的設計，有的還建造平臺。天井可大別爲平頂、圓頂及合掌形。方柱及大佛分別仿照巴米揚石窟，佛龕窟則采求多或中亞的樣式，但仍十分中國化。<#>敦煌是以塑像爲主，六朝的作品是淺浮雕，唐代以後才出現立體雕塑。雲岡的本尊特別巨大，龍門則采三尊五尊的形式。天部、神王與主尊幷列是唐代發展出來的形式，這種例子敦煌特別多。壁畫的主題，隋以前是佛傳、本生、千佛等，唐代則盛行各種淨土變、經變。石窟前面修築木造的殿閣，也是唐以後開始流行的，從而石室變淺，成爲開放式，磨崖也就代替了窟寺，這種演變不如說是中國佛教性格變化的一種調適。中國石窟及磨崖也曾給與朝鮮、日本若干的影響，此外對日本國內道教石窟寺院的影響也是不能忽略的。<#>［參考資料］　《魏書》卷一一四；《釋迦方志》卷上；《高僧法顯傳》；《歷代三寶紀》卷九；《大唐西域記》卷一、卷四、卷九、卷十二；《續高僧傳》卷九；《中國美術導論》；劉敦楨《中國古代建築史》；高田修《インドの石窟寺院》；J. Fergusson,J.Burgess《The Cave Temples of India》。<#>


meanings:
2133指鏤刻於岩石表面之經文。又作石刻經、石刻、石藏。大寶積經卷七十八、正法念處經卷四十八等均有刻經偈於石壁之記載。我國係以與儒家有關之石經為最早，較著名者為漢代熹平石經，及唐文宗開成二年（837）刻於長安之開成石經。至於佛經則一方面受北魏開鑿石窟風氣之影響，一方面本於「正法久住」之意而有模仿儒家經典之石刻出現。現存佛教石經中，年代以北齊為最古，規模則以河北房山石經（石經山藏經）為最大，現存石經版四千餘塊，共刻佛經數千卷。　又石經有壁面刻、摩崖刻、碑板刻或幢柱刻等不同之形式。刻於壁面上者，稱為壁面刻，如河南北響堂山（又稱鼓山）石窟之壁面上，鏤寫有維摩詰經、勝鬘經、孛經、彌勒成佛經等，其外壁刻有開國公唐邕之發願文，為北齊天統四年（568） 至武平三年（572）所刻之石經。又河北居庸關過街塔內壁有元至正五年（1345） 所刻之佛頂尊勝陀羅尼經、佛頂放無垢光明入普門觀察一切如來心陀羅尼經等，各刻大小兩種字體，計有梵、漢、蒙、回紇、西藏、西夏等六種文字，可比照而觀，為極珍貴之語文資料，頗受重視。此外，隋開皇九年（589），刻於河南寶山大住窟之大集經月藏分法滅盡品、勝鬘經、法華經，及涅槃經之一部等；宋太平興國二年（977），刻於河南開封府繁塔內之十善業道經要略等；宋熙寧年間（1068～1077）刻於江蘇蘇州雲巖寺之法華經普門品；南宋紹興五年（1135），刻於浙江杭州六和塔內之四十二章經；唐代，刻於河南龍門香山洞之涅槃經；凡此，亦屬壁面刻。刻於摩崖（磨崖）上者，稱為摩崖刻，如山東泰山山麓經石峪，於花崗岩之溪床所刻出之大字金剛般若經等即是，年代及刻者均不詳，或稱唐邕，或以為韋子深所作。字體頗大，凡九百餘字，字體雄渾，為石經中之最突出者。又北齊武平元年刻於山東徂徠山映佛巖之大般若經之一部，北齊初年，刻於山西遼州屋騋嶝之華嚴成就品，均屬此刻。刻於碑板上者，稱為碑板刻、石板刻，多刻於石板之兩面而收藏於石室。如河北房山，即藏有自隋大業中至遼大安十年（1094）凡四百八十年間所刻之正法念處經、大般若經、大般涅槃經、大寶積經、成唯識論、阿毗達磨集論等八十五部石經，均極為有名。大陸之「中國佛教協會」曾費時三年進行調查、發掘、拓印房山之石經，於民國四十七年（1958）完成工作，計拓印完整之石經一萬五千張、殘缺之石經七百八十多張，經碑、經幢、題名、題記等七十多張。此種石板石經主要分佈於華北寶山、泰山、響堂山一帶。又北齊天保年間（550～559），刻於山西風峪之六十華嚴經，係動用一百二十餘碑板面鏤寫而成，板高約一點三公尺，廣零點六公尺，置於地下之迴廊中。　朝鮮、日本亦有石刻，惟不如我國之盛。朝鮮自古即流行石經，今存於全羅南道求禮郡智異山華嚴寺之華嚴經，係刻於新羅文武王（661～680）時代，然今僅殘存斷片十一個。另外，於慶尚北道慶州石窟寺等，藏有經名不詳之遺品。日本最古之石經，係由大和宇智川摩崖刻出之涅槃經碑，刻於寶龜九年（778），上有「諸行無常，是生滅法，生滅滅已，寂滅為樂」之偈及其他八十餘字經文；福岡縣宗像神社之阿彌陀經石刻，乃模刻我國湖北襄陽龍興寺之碑，因比一般阿彌陀經多出二十一字而著稱於世。據傳是在建久之頃（1190～1198），由我國宋朝傳入者，現為日本國寶；又豐後大野郡上井田村之山尾塚，埋藏有曆應二年（1339）刻出之淨土三部經；大阪之大鏡寺亦藏有慶安元年（1648）刻出之觀無量壽經三輩往生之部分。〔漢魏石經考、石刻佛經記、唐宋石經考、北宋石經考異、佛祖統紀卷四十二、古今圖書集成職方典第十一、海東金石苑第二、支那佛教史蹟評解卷一、卷三〕（參閱「石經山藏經」2137、「石壁經」2139）


meanings:
2134為我國現存遺物中，規模最大之石經。屬碑板刻。石經山，舊名白帶山、雲居山，位於河北房山縣。以隋代靜琬（冥報記作智苑）創刻石經藏於此山洞中，故改稱石經山。以峰巒秀拔，故又稱小西天。其東峰有寺稱雲居寺，一般則稱為石經寺。　隋大業年間（605～616），幽州智泉寺沙門靜琬，因北周、北齊之廢佛，恐三災壞劫而大法湮沒，遂發願刊造「石刻大藏經」，藏於山中以待後人。當時，曾得隋煬帝皇后之助。唐貞觀十三年（639）， 師志未竟而示寂，其門人繼之，歷玄導、儀公、惠暹（或作惠遇）、玄法四代，刻成正法念處經七十卷、大般涅槃經四十卷、大華嚴經八十卷、大般若經五二○卷等四大部經，此事載於遼清寧四年（1058）趙遵仁所撰之四大部經成就碑記，與天慶七年（1117）志方所撰之續祕藏石經塔記裏，其中並詳記刻經之發願、起工、進度及從事者之氏名；其後又經可元、興宗、趙遵仁、道宗、通理等人相繼刊刻，直至遼大安十年（1094），歷時四百八十年，始告完成，計刻出大般若經之殘部八十卷、大寶積經一二○卷、華手經、佛名經、心地觀經、大智度論、成唯識論、阿毘達磨集論等，前後凡八十五部經論，為一史無前例之刻經事業，世稱房山石經。　此刻經事業，至清康熙三十年（1691）方告停止。其間，以盛唐、遼、金所刻之數量最多。歷時近千年，刻經千餘部，三千四百餘卷，大小經版共一萬五千餘塊，為我國現存規模最大之石刻藏經。分別藏於石經山九個石洞及雲居寺西南之地穴內。除少數因風化殘損外，大部分完整，對研究古代此一地區之社會經濟、佛教歷史、書法演變、石刻藝術及對於校勘木版藏經，為一頗佳之實物依據。此外，雲居寺和石經山上尚保存有唐代方形石塔八座，及遼代八角密檐式磚塔一座，顯示這一時期建築與雕刻藝術之成就。又某些刻經題記中，仍然保存唐天寶（742～756）至貞元（785～805）年間一些州郡行會之名稱，對研究當時工商情況，極具參考價值。　據人海記卷上載：「貯於巖洞者七，地穴者三。洞鍵以石門，穴鎮以浮圖，自來兵燹不之及。」紫柏老人集卷十五：「燈下讀唐蘇州刺史白居易重玄寺石壁經碑，逆思隋靜琬尊者，刊石為經，積盈大藏，竊校優劣，不勝悲惋。」〔憨山老人夢遊集卷二十二、冥報記卷上智苑條〕


meanings:
2142請參閱 石經 位於雲南劍川縣西南石鐘山。又作劍川石窟。依山鑿龕造像，可分石鐘寺（八窟）、獅子關（三處）與沙登村（四處）等三區。相傳曾有南詔國王閣羅鳳（748～779 在位）及異牟尋（779～808 在位）之壁像。現存有南詔國王豐祐天啟十一年、大理國王段智興盛德四年（1179），以及元、明等代之題記。造像之主要內容為石刻之佛、菩薩、王者、后妃、文吏、侍從等，乃中國古代大理地方白族人民藝術遺產之一，亦為研究雲南少數民族宗教、文化等之重要資料。（參閱「石窟」2118）


meanings:
→ trần châu thạch kính hoà thượng 陳州石鏡和尚


meanings:
Gọi tắt: Văn Tự Thiền. Còn gọi: Quân Khê tập. Sách, 30 quyển, do Huệ Hồng soạn vào đời Tống, Giác Từ biên, được xếp vào »Tứ Bộ Tùng San« quyển 108. Sách này do thu thập các loại: Thơ, Văn, Từ, Sớ, Ký, Minh của Huệ Hồng Giác Phạm khi ở chùa Thạch Môn Quân Khê Giang Tây mà thành. Đạt Quan viết tựa như sau: »Thiền như xuân, văn tự như hoa, xuân ở nơi hoa, toàn hoa là xuân; hoa ở nơi xuân, toàn xuân là hoa. Thế mà bảo Thiền và văn tự là hai sao? Nên Đức Sơn, Lâm Tế đánh hét xen nhau chưa từng phi văn tự; Thanh Lương, Thiên Thai sớ kinh tạo luận chưa từng chẳng phải Thiền«. Sách này là đem cái học của chẳng học, văn tự của chẳng lập văn tự mà phát huy thiền chỉ. Nội dung tràn trề thiền vị, rất đáng xem qua.


meanings:
Thiền tăng Minh Phương, sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, người đời gọi là »Thạch Vũ Minh Phương Thiền sư«. X. Minh Phương.


meanings:
Còn gọi: Thạch Vũ Pháp Đàn. Sách, 20 quyển, do Thạch Vũ Minh Phương soạn vào đời Minh, Viễn Môn Tịnh Trụ biên, được ấn hành vào niên hiệu Thuận Trị thứ 6 (1649) đời Thanh. Nội dung bao gồm ngữ lục của Minh Phương từ lúc ban đầu ở chùa Phật Nhật phủ Hàng Châu trải qua 13 ngôi đạo tràng ở 6 phủ, tính chung có 15 hội, và các phần: Phổ thuyết, Thị chúng, Cơ duyên, Tụng cổ, Tán, Pháp ngữ, Thi kệ, Tự, Ký, Minh, Bạt, Sớ, Thư vấn, Phật sự, Tế văn, Tạp trước, Hành trạng v.v…


meanings:
(xref) reference to either Shíshuāng qìngzhū 石霜慶諸 or Shíshuāng chŭyuán 石霜楚圓


meanings:
Chùa nằm dưới núi Sương Hoa, làng Kim Cang, huyện Lưu Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847-860) đời Đường Thiền sư Đại Thiện sáng lập Sùng Thắng Viện ở nơi đây, khoảng niên hiệu Hàm Thông (860-874) Khánh Chư kế nhiệm trụ trì. Đời Tống, Huệ Viên, Huệ Nam, Phương Hội ở nơi này đại dương tông phong. Đầu niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) chùa bị chiến tranh phá huỷ, sau đó trùng tu, đổi tên Thiền tự. Bên chùa sông núi tạo nên cảm giác hứng thú, kiến trúc dù qua bao cuộc bể dâu, nhưng vẫn cao lớn nguy nga, Đại Phật điện cao 90 thước Tàu, tượng Phật cao 70 thước Tàu. Trong chùa nguyên có Quan Thánh điện, Tổ đường, Trai đường, Thiền đường, Giới đường, Phương trượng, Chu trì, Ngọc trì lâu, Hoa các lâu, Tàng kinh điện, Văn-thù đường, Di hốt đường. Hiện chỉ còn Đại Phật điện đường, Trai đường, Giới đường, Phương trượng và không ít bia đá còn gìn giữ hoàn hảo.


meanings:
Còn gọi: Sương Hoa Sơn. Núi thuộc huyện Lưu Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, nằm cách trung tâm huyện 46km về phía tây nam. Phía bắc của núi là động Dương Sơn. Trên núi có chùa Sùng Thắng, đời Đường có thiền sư Khánh Chư Phổ Hội ở trên núi đến 20 năm. Đời Tống có thiền sư Sở Viên cũng ở núi này hoằng dương tông Lâm Tế; về sau được an táng tại đây. Các vị như: Huệ Viên, Huệ Nam, Phương Hội cũng xiển dương tông phong nơi đây. Đầu niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) chùa bị nạn binh lửa, về sau được trùng tu, đổi tên là Thạch Sương Tự.


vietnamese:
thạch sương sở viên thiền sư ngữ lục <bktt>


vietnamese:
thạch sương sở viên thiền sư ngữ lục <pqđtđ>


vietnamese:
thạch sương sở viên thiền sư ngữ lục <tttđ>

meanings:
Còn gọi: Từ Minh Thiền sư Ngũ Hội Trụ Trì ngữ lục, Từ Minh Hoà thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Thạch Sương Sở Viên soạn vào đời Tống, Hoàng Long Huệ Nam trùng biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 161. Nội dung biên tập những lời thị chúng, Thượng đường và Cơ duyên, Khám biện, Kệ tụng v.v. của thiền sư Sở Viên lúc ở những nơi như: Chùa Quảng Lợi tại Viên Châu. Chùa Sùng Thắng núi Thạch Sương Đàm Châu. Núi Đạo Ngô tại Đàm Châu. Chùa Phúc Nghiêm núi Nam Nhạc. Trong phần kệ tụng, ngoài phần tam quyết tam cú, tam huyền tam yếu của tông Lâm Tế ra, cũng có các bài tụng ngũ vị của tông Tào Động. Hơn nữa, trong »Cổ Tôn Túc ngữ lục« quyển 11 có trích lục »Sở Viên Ngữ Yếu« với tựa đề là »Từ Minh Thiền sư ngữ lục«.


meanings:
Thiền tăng Hi Thiên sống vào đời Đường, cất am trên gộp đá phía đông chùa Nam trên rặng Hành Sơn, nên người đời gọi là »Thạch Đầu Hoà thượng«, »Thạch Đầu Hi Thiên«. X. Hi Thiên.


meanings:
【矸石】can thạch [ganshí] (khoáng) Đá lẫn trong than đá, đá bìa.


meanings:
① Khốt khốt 矻矻 xốc vác (làm sa sả không nghỉ). Tục đọc là chữ ngột.


meanings:
① Đá; ② Siêng năng, cần cù, xốc vác; ③ Rất mệt nhọc.


meanings:
① Xếp đá làm bệ để qua nước gọi là cang (bệ đá). ||② Một âm là khang. Thực thà. Tục quen đọc là chữ xoang.


meanings:
① Một chất lấy ở hoá học ra, dùng làm nguyên liệu như thuỷ tinh (silicon, Si).


meanings:
(hoá) Silic (Silicon, kí hiệu Si). Xem 硅 [gui].


meanings:
(hoá) Phèn: 明矾 Phèn chua; 綠矾 Phèn xanh; 膽矾 Phèn đen.


meanings:
① Cát vàng, đá vụn, sỏi vụn gọi là sa. Xem chữ sa 沙.


meanings:
Cát, đá vụn, sỏi vụn: 砂石 Cát sỏi. Xem 沙 [sha] nghĩa ①②.


meanings:
① Hoạch nhiên 砉然 xé toạc da thịt ra toàng toạc. Trang Tử 莊子: Hoạch nhiên hướng nhiên, tấu đao hao nhiên, mạc bất trúng âm 砉然嚮然，奏刀騞然，莫不中音 (Dưỡng sinh chủ 養生主) tiếng kêu lát chát, dao đưa soàn soạt, không tiếng nào là không đúng cung bậc.


meanings:
① Thềm. ||② Xếp, xếp đống chồng chất, xếp đá gạch chất từng đống gọi là đôi thế 堆砌, chắp nhặt các lời tản mát lại cho thành bài văn gọi là điền thế 塡砌.


meanings:
① Xây, xếp đống (gạch đá): 砌墻 Xây tường; ② Bậc thềm: 雕欄玉砌 Lan can chạm trổ, bậc thềm đá hoa.


meanings:
① Chặt, chém, bổ, bửa, đẵn, đốn: 砍柴 Đốn củi; 把樹枝砍下來 Chặt nhánh cây; ② (đph) Ném: 拿石頭砍狗 Lấy đá ném chó.


meanings:
① Nghiền, đá bóng. Lấy đá bóng mài các thứ giấy hay vải tơ cho nhẵn bóng gọi là nhạ quang 砑光.


meanings:
Dằn, đánh, mài (bóng). 【砑光】nhạ quang [yàquang] Dằn hoặc đánh bóng: 砑光機 Máy đánh bóng.


meanings:
① Một thứ đá có chất rất độc, lọc sạch gọi là tì sương 砒霜, cũng gọi là tín thạch 信石 (arsenic, As) uống chết người.


meanings:
① (hoá) Asen (Arsenicum, kí hiệu AS). Cg. 砷 [shen], 信石 [xìnshí]; ② 【砒霜】 phê sương [pishuang] (hoá) Nhân ngôn, thạch tín. Cg. 信石 [xìnshí].


meanings:
① Nghiền (nhỏ), mài: 研成粉末 Nghiền thành bột; 研墨 Mài mực; ② Nghiên cứu, tìm tòi, nghiền ngẫm: 鑽研 Nghiên cứu.


meanings:
Cái nghiên mài mực: 筆研 Bút nghiên, việc học hành.


meanings:
① Kiếp mã 砝碼 một thứ quả cân dùng để cân nặng nhẹ. ||② Rắn. Tục đọc là chữ pháp.


meanings:
【砝碼】pháp mã [fămă] ① Vật bù vào cho cân; ② Quả cân.


meanings:
(văn) Núi đá có đất (có chỗ nói là núi đất có đá).


meanings:
① (văn) Loại đá đẹp gần như ngọc; ② 【砢磣】kha sầm [kechen] (đph) Xấu xí, khó coi. Xem 磣 (1).


meanings:
【磊砢】lỗi loã [lâiluô] (văn) ① Lục cục lòn hòn (nhiều đá); ② Lớn mạnh; ③ Tài năng lỗi lạc.


meanings:
① Quả cân; ② Quả lăn: 碾砣 Quả lăn. Xem 舵 [ta].


meanings:
① Ðá mài, đá to gọi là lệ 礪, nhỏ gọi là chỉ 砥. ||② Dùi mài, nghĩa bóng là cái công học vấn khắc khổ, như hỗ tương chỉ lệ 互相砥礪 cùng mài giũa nhau gắng gỏi nhau. Ta quen đọc là để lệ 砥礪. ||③ Bằng, đều.


meanings:
(văn) ① Đá mài dao, đá mầu; ② Dùi mài, giồi mài, trau giồi (học hành): 互相砥礪 Cùng trau giồi cho nhau; ③ (văn) Bằng, đều.


meanings:
① Ở núi lấy gỗ ken chung quanh làm hàng rào gọi là trại.


meanings:
① Hàng rào bằng cọc (trên núi), đồn quân. Xem 鹿砦 [lùzhài]; ② [Zhài] (Họ) Trại.


meanings:
① Cái chày đá để giặt áo. Tảo hàn dĩ giác vô y khổ, Hà xứ không khuê thôi mộ châm 早寒已覺無衣苦, 何處空閨催暮砧 (Nguyễn Du 阮攸) Lạnh sơ đã khổ phần không áo, Ðập vải nhà ai rộn bóng chiều.


meanings:
① (Cái) đe, thớt: 鐵砧 Cái đe, đe sắt; ② (văn) (Cái) chày đá để đập (giặt) vải: 寒衣處處催刀尺，白帝城高急暮砧 Áo lạnh nơi nơi lo chuẩn bị, thành cao Bạch Đế tiếng chày khua (Đỗ Phủ: Thu hứng).


meanings:
① Cái kim bằng đá. Ngày xưa có một khoa chữa bệnh, dùng kim đá tiêm vào da thịt gọi là biêm. Nay mượn dùng làm lời nói bóng về sự khuyên ngăn điều lầm lỗi nhau, như châm biêm 針砭 can ngăn.


meanings:
① Kim đá (miếng đá nhọn dùng để châm cứu); ② Lể, châm (phương pháp chữa bệnh bằng miếng đá nhọn thời xưa). (Ngr) Buốt (như kim châm): 冷風砭骨 Gió lạnh buốt xương.


meanings:
(thanh) Bịch!, phịch!, uỵch!, đùng!, đốp!, đoàng!, bùng!, bốp!: 跑着，跑着，砰地撞到樹上了 Mải chạy, bốp một cái đâm đầu vào cây; 杯子砰的一聲碎了 Chén rơi đốp một tiếng vỡ tan; 砰的一聲槍響 Tiếng súng nổ đùng (đoàng).


meanings:
① Phá vỡ, như phá hoại 破壞, phá toái 破碎, phá trận 破陣, phá thành 破城, v.v. ||② Bổ ra, bửa ra, như phá qua 破瓜 bổ dưa, phá lãng 破浪 rẽ sóng, v.v. ||③ Giải thích nghĩa văn cho vỡ vạc, như trong văn có đoạn phá đề 破題. Sự bí mật mà làm cho bại lộ ra gọi là phá, như phá án 破案. ||④ Phí, như phá tài 破財 phí của, phá trái 破債 vỡ nợ. ||⑤ Tục nói quả dưa bổ ra như hai chữ bát 八, nên con gái 16 tuổi là tuổi có tình rồi cũng gọi là phá qua 破瓜.


meanings:
Tăng gia biện luận, một bên nói trước gọi là »lập nghĩa«, một bên bác bỏ lập luận gọi là »phá«. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »師 與 紫 璘 法 師 共 論 義 次、 各 登 座 了、 法 師 曰： 請 師 立 義、 某 甲 則 破。 – Sư đang cùng với Pháp sư Tử Lân luận nghĩa, mỗi người ngồi yên rồi, Pháp sư nói: Mời thầy lập nghĩa, tôi sẽ phá«.


meanings:
① Vỡ, bể, rách, thủng, sứt: 破碗 Chén bể; 扯破衣服 Kéo rách áo; 鞋都磨破了 Đi thủng cả giày; 破輪胎 Lốp thủng, săm thủng; 手破了一塊 Tay bị sứt một miếng; ② Đổi, ngăn ra, tách ra, xé ra, phá ra: 破成兩小間 Ngăn làm hai gian; 五元的票子破成五張一元的 Tờ 5 đồng đổi (xé ra) thành năm tờ một đồng; ③ Tan, phá, đập phá: 雲破月出 Mây tan trăng mọc; 庭院破落 Cửa nhà tan nát; 家破人亡 Cửa nát nhà tan; 大破宋軍 Đánh tan quân Tống; 破產 Phá sản; 打破紀錄 Phá kỉ lục; ④ Nói trúng, nói toạc ra, phá ra: 一語道破 Nói toạc; 說破内心祕密 Nói trúng điều bí ẩn trong lòng; 破了這個案件 Đã khám phá ra vụ án này; ⑤ Bổ, chẻ: 把西瓜破成兩半兒 Bổ quả dưa hấu ra làm đôi; 破竹 Chẻ tre; 蒲藤之霆驅電掣，茶麟之竹破灰飛 Trận Bồ Đằng sấm vang sét dậy, miền Trà Lân trúc phá (chẻ) tro bay (Bình Ngô đại cáo); ⑥ Bỏ, hi sinh: 破了一天功夫整理好 Bỏ ra cả ngày mới thu xếp xong; 破着生命去救人 Hi sinh tính mạng để cứu người; ⑦ Tồi: 誰還看那個破戲 Ai còn xem cái vở tuồng tồi ấy làm gì?


meanings:
(foreign) violation of the saṃgha community


meanings:
4232依法力得免地獄苦難之諷誦文。其主要根據如下：(一)出於新譯華嚴經卷十九（大一○‧一○二上）：「若人欲了知，三世一切佛；應觀法界性，一切唯心造。」唐文明元年（684）洛陽之王明幹未持戒修善，死後墮地獄，時地藏菩薩於門前授此偈，且告之誦此者可免地獄之苦。王入殿內對閻王誦此偈，依法驗免墮地獄，且聲音所及之處，罪人皆得度脫。三日後王復蘇，向空觀寺僧定法師敘述此事經過。華嚴經大疏鈔卷十九及宗鏡錄卷九亦皆述及此事。　(二)出自無量壽經卷下（大一二‧二七三上）：「其佛本願力，聞名欲往生；皆悉到彼國，自致不退轉。」唐代玄通律師一日遠行宿野寺，聞鄰房之人誦此文，後因破戒，死墮地獄，於閻王殿中誦所聞之偈，閻王大驚，遂禮拜之。　(三)觀無量壽經謂稱念「南無阿彌陀佛」佛號，可滅眾罪，免地獄之苦。　(四)出自法華經卷一方便品「十如是」之文。又同經卷二譬喻品（大九‧一四下）：「如來已離三界火宅，寂然閑居，安處林野，今此三界皆是我有，其中眾生悉是吾子，而今此處，多諸患難，唯我一人，能為救護。」又同經卷六壽量品（大九‧四四上）：「每自作是意：以何令眾生，得入無上道，速成就佛身?」　(五)指「唵阿謨伽尾盧左曩」等光明真言。聞此咒二三七遍，一切罪障皆悉除滅。若身墮惡道，以真言加持土砂一○八遍，散於亡者屍骸上，或墓上，亡者依此加持力，應時即得光明及身，袪除諸罪報，捨離所苦之身，往西方極樂國土，蓮花化生，直至成佛，終不墮落。〔不空羂索神變真言經卷二十八〕


meanings:
Trong kì an cư mà thay đổi chỗ an cư gọi là »phá hạ«. Mật Am ngữ lục ghi: »傑 上 座 今 夏。 蔣 山 結 夏。 褒 禪 破 夏。 華 藏 終 夏。 – Thượng toạ Kiệt kim hạ, Tưởng Sơn kiết hạ, Bao Thiền phá hạ, Hoa Tạng chung hạ«.


vietnamese:
phá ngoại đạo tiểu thừa tứ tông luận <đpb>


meanings:
Thiền tăng Hải Minh đời Thanh ở núi Phá Đầu nên người đời gọi là Phá Sơn Hải Minh, Phá Sơn Tổ sư. X. Hải Minh.


meanings:
Còn gọi: Phá Am Hoà thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Phá Am Tổ Tiên soạn vào đời Tống, nhóm các ông Viên Chiếu… biên tập, này được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121. Nội dung gồm những ngữ lục của Thiền sư Tổ Tiên khi trụ các thiền viện: Hàm Bình ở núi Ngoạ Long. Tú Phong ở phủ Bình Giang. Huệ Vân ở Quảng Thọ. Phúc Trăn ở núi Khung Lung và các phần: Bỉnh phất, Phổ thuyết, Pháp ngữ, Kệ tán, Hành trạng, Bạt…


meanings:
4235三種陀羅尼之一。誦此咒時，一切怖畏、毒害、惡鬼、虎狼皆不能為害；破梵行人作十惡業，聞此咒時，則蕩除糞穢，還得清淨。此外，設有業障濁惡不善之人，稱念觀世音菩薩，誦持此咒，亦可破除業障，見佛現前。其咒文為（大二○‧三五上）：「南無佛陀　南無達摩　南無僧伽　南無觀世音菩提薩埵摩訶薩埵大慈大悲唯願愍我救護苦惱亦救一切怖畏眾生令得大護　多姪咃 陀呼膩　摸呼膩閻婆膩躭婆膩阿婆凞　摸呼膩　安茶梨　般茶梨　輸鞞帝　般茶囉婆私膩休休樓樓　安茶梨兜兜樓樓　般茶梨　周周樓樓　膩槃茶梨　豆豆富富　般茶囉婆私膩矧墀　跈墀 膩跈墀　薩婆阿婆耶羯多薩婆涅婆婆陀伽　阿婆耶　卑離陀　閉殿娑訶」。〔請觀世音菩薩消伏毒害陀羅尼咒經、摩訶止觀卷二〕


meanings:
(foreign) destroy the bonds of existence--saṃsāra


meanings:
(foreign) king of the dharma who destroys the bonds of existence in the three realms--saṃsāra.


meanings:
4231請參閱 外道小乘四宗論 請參閱 外道小乘涅槃論 請參閱 外道小乘四宗論 請參閱 外道小乘涅槃論 即邪命；非法活命之謂。〔四分律刪繁補闕行事鈔卷上之二〕（參閱「邪命」3033）


meanings:
to attack, violate, or slander the dharma


meanings:
→ tung nhạc phá táo đoạ hoà thượng 嵩嶽破灶墮和尚


meanings:
(term) teaching that refutes phenomenal appearances


vietnamese:
phá yết ma tăng dữ phá pháp luân tăng sai biệt <pttđ>


meanings:
① Chất thân (arsenic, As). Tức là chất tì sương 砒霜 một nguyên chất trong loài phi kim.


meanings:
① Đóng, lèn (nhét thêm cho chặt): 砸釘子 Đóng đinh; 砸地基 Lèn nền; ② Hỏng, vỡ: 雹子砸了莊稼 Mưa đá làm hỏng mùa màng; 碗砸了 Chén bể rồi; 這件事搞砸了 Việc này đã làm hỏng rồi.


meanings:
① Chu sa 硃砂 một thứ đá đỏ dùng làm thuốc được, dùng thuỷ ngân mà chế ra gọi là ngân chu 銀硃.


meanings:
① Chu sa (Vermilion); ② Thuộc về hoàng đế (vì chữ kí và các chỉ dụ của vua được viết bằng mực đỏ).


meanings:
(hoá) Silic (Silicium, kí hiệu Si). Cg. 矽 [xi].


meanings:
① Nao sa 硇砂 (salammoniac) một chất đá như vỏ cây sinh ở bên núi lửa, dùng làm thuốc đánh màng mắt, và rất cần dùng về điện.


meanings:
【硇砂】nạo sa [náosha] (khoáng) Amoni clorua.


meanings:
(khn) Bị cấn: 褥子沒鋪平，躺在上面硌得難受 Đệm trải không phẳng, nằm cấn khó chịu. Xem 硌 [luò].


meanings:
① Hòn đá mài dao. ||② Tân phát ư hình 新發於硎 nói dụ tuổi trẻ mới ra đời tiến mạnh không sợ gì.


meanings:
① Nghiền nhỏ. ||② Nghiên cứu. ||③ Một âm là nghiễn. Cái nghiên mài mực.


meanings:
① Tiếng đá. ||② Một thứ đá nhỏ mà rắn, thường đem nói thí dụ về kiến thức hẹp hòi lại cố chấp.


meanings:
① (văn) Một thứ đá nhỏ và rắn (thường ví với kẻ kiến thức hẹp hòi và cố chấp); ② (thanh) Chát (tiếng đập đá).


meanings:
① Ðá tiêu. Chất trong suốt, đốt cháy dữ, dùng làm thuốc súng thuốc pháo và nấu thuỷ tinh.


meanings:
① (hoá) Đá tiêu, tiêu thạch, kali nitrat; ② Thuộc da (thuộc trắng).


meanings:
① (văn) Mõm núi (gie ra trong nước) (như 峽, bộ 山); ②【硤石】Giáp Thạch [Xiá shí] Tên đất (thuộc thành phố Hải Ninh, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc).


meanings:
① Xa cừ 硨磲 con xa cừ, vỏ dùng làm đồ trang sức đẹp.


meanings:
【硨磲】xa cừ [cheqú] Con xa cừ (vỏ thường dùng làm đồ trang sức hoặc cẩn bàn ghế).


meanings:
precious gem derived from the shell of a shellfish


meanings:
Cái đầm, cái nện (đất): 硪子 Cái đầm; 打硪 Đầm đất.


meanings:
① Lưu hoàng 硫黃 lưu hoàng, ta thường gọi là diêm vàng.


meanings:
① Cứng rắn. Nghĩa bóng là bướng bỉnh ương ngạnh.


meanings:
① Cứng, rắn: 這 塊鐵很硬 Miếng sắt này rất rắn; ② Cứng cỏi, cứng rắn, kiên quyết, kiên cường: 過硬 Chịu được thử thách; 態度強硬 Thái độ cứng rắn (kiên quyết); 硬漢子 Người đàn ông kiên cường; ③ Bướng, bướng bỉnh, ương ngạnh, cứng cổ, khăng khăng: 硬不承認 Khăng khăng không nhận; ④ (Tài nghệ) vững vàng, giỏi: 硬本領 Bản lĩnh vững vàng.


meanings:
【硭硝】mang tiêu [mángxiao] (hoá) Sunfat natri ngậm nước (Sodium sulfate).


meanings:
① Thật, đúng, xác thực: 千眞萬确 Vô cùng xác thực; 我确實沒有時間 Tôi thật không có thì giờ; ② Chắc, vững, chắc chắn: 我們确信 Chúng tôi tin chắc rằng...; ③ (văn) Đá cứng; ④ (văn) (Đất) cằn cỗi.


meanings:
（梵 māṣa，巴 māsa，藏 mon-sran）印度古代通貨之一。又名磨灑或磨娑迦（māṣoka），譯爲錢或銅錢。相當于四迦梖你（kākiṇī）、八十貝子（kaparda），一迦利沙鉢那（kārṣāpaṇa）的二十分之一。依戒律所制，比丘所盜物之價值若達五磨沙，則應受驅擯，不許共住。《慧琳音義》卷六十雲（大正54·707b）︰<#>‘西方市金寶之名也。其金一丸如梧桐子許大名一磨灑，以東西兩國通貨價直約之可直此方銅錢八十，其五磨灑計當四百，彼國王法偷盜財物計直五磨灑者，罪當永弃送于山林，任其生死；若盜一、二、三、四磨灑，量罪別科，不至于弃。’<#>［參考資料］　《根本薩婆多部律攝》卷二；《善見律毗婆沙》卷八；《摩呵僧祇律》卷三；《十誦律》卷五十二；《有部毗奈耶》卷二；《薩婆多毗尼摩得勒伽》卷一、卷八；《玄應音義》卷二十一、卷二十五。<#>


meanings:
6273梵語 māsa，巴利語 māsa。又作磨沙、摩娑迦（梵 māṣaka，巴 māsaka）。意譯為錢、銅錢。為印度古代通貨之一。八十貝齒（梵 kaparda）為一磨灑，二十（或十二、十六、四十）磨灑為一迦利沙鉢那（梵 kārṣāpaṇa）。在律典中規定，盜取五（或三、四、十）磨灑（即四分之一迦利沙鉢那）以上者，即犯波羅夷罪，當擯斥於僧團外。上記之迦利沙鉢那與磨灑之比例，依時代與地方之不同而有異。　律典中如四分律卷一等，多謂一磨灑相當於我國古代之一錢；若以盜取為數極少之五磨灑（五錢）即犯重禁言之，其說或有謬誤。故唐代慧琳於所撰一切經音義卷六十有所批駁，指出一磨灑應相當於我國的八十銅錢，五磨灑則相當於四百銅錢。　又梵語 māṣa，原為菽豆之名，學名 Phaseolus radiatus。摩訶僧祇律卷三十一，以大豆、小豆與摩沙豆等皆屬於生穀。同書卷二十九，以摩沙麨為八種麨之一。故推測一磨灑即相當於一粒菽豆大之金的價值。〔根本薩婆多部律攝卷二、善見律毘婆沙卷八、十誦律卷五十二、俱舍論寶疏卷二十二、玄應音義卷二十一〕


meanings:
Con trâu đang được chăn giữ điều phục. Từ »Ma ngưu« được dùng để chỉ cho hàng Tăng Ni tuy mang hình tướng xuất gia nhưng chưa thật sự kiến tính.


meanings:
Mài giũa. Tiết Xiển Đề Chiếu Thiền sư trong GTPĐL q. 27 ghi: »鐵 剛 刀 自 利、 不 用 苦 磨 礱。 – Dao có chất thép tốt tự bén, chẳng cần nhọc công mài giũa«.


meanings:
6272梵名 Māgha。又作磨伽、莫伽、麼佉、摩伽。意譯作季冬、星月、七星、七星月。為印度曆第十一月之月份名稱。蓋梵語之 Maghā 原為星宿之名，乃二十八宿之一。印度於十一月之十五日，月亮值此星宿而滿，故以此星宿之名為月份名稱，相當於我國陰曆十一月十六日至十二月十五日。　大唐西域記卷二（大五一‧八七六上）：「冬三月，謂報沙月、磨祛月、頗勒窶拏月，當此從十月十六日至正月十五日。」又寶星陀羅尼經卷四（大一三‧五五五下）：「莫伽（唐言星宿）星生者，若胸若背而有小疣，是善丈夫，能如法行而多財貨。」〔大方等大集經卷四十二、宿曜經卷上、大毘婆沙論卷一三六〕


meanings:
Cái khánh (nhạc cụ thời cổ): 鐘磬 Chuông khánh.


meanings:
① Ðống cát đá nổi trong nước. ||② Hòn đá ngăn giữa nước, đá làm tức nước gọi là ki (ngăn trở).


meanings:
(văn) ① Vách đá cạnh bờ nước, đá bao quanh nước; ② (Những) hòn đá ngăn giữa dòng nước.


meanings:
① Nham đặng 巖磴 bậc đá, trên núi có bậc đá phẳng có thể lên được.


meanings:
① Bậc đá (ở đường lên núi); ② Bậc (thang): 他費力地一磴一磴慢慢往上走 Ông ta chậm rãi bước lên từng bậc một cách mệt nhọc.


meanings:
① Nước chảy ở khe đá. ||② Một âm là lấn. Mỏng, mài mỏng.


meanings:
(hoá) ① Lân, photpho (Phosphorum, Kí hiệu P); ② (văn) Nước chảy giữa khe đá.


vietnamese:
năng tạo tứ đại dữ sở tạo sắc vi ngũ chủng nhân <pttđ>


meanings:
2522自利，梵語 svārtha，巴利語 attattha；利他，梵語 parārtha，巴利語 parattha。又作自益益他、自利利人、自行化他、自利他利、自他二利、自他利（梵 sva-parārtha）。同義語尚有自覺覺他、自信教人信等。自利，乃利己之意，即為自身之功德而努力修行，以此所產生之善果而自得其利；利他，乃利益他人之意，即非為己利，而為救濟諸有情而致力行善。以上二者合稱二利，通於世間、出世間二法，成辦二者之利益，乃大乘佛教之目的，即佛之世界，稱為自利利他圓滿。相對於此，小乘則偏於自利方面。　據成唯識論卷九載，菩薩所修之勝行隨意樂之力，通於一切自他利行。若依別相而論，則六度、菩提分等屬自利行；四種攝事、四無量等屬利他行。菩薩地持經卷一自他利品，列有十種自利利他行：(一)純（梵 kevala），(二)共（梵 para-saṃboddha），(三)安（梵 hitānvaya，利益種類），(四)樂（梵 sukhānvaya，安樂種類），(五)因攝（梵 hetu-saṃgṛhīta），(六)果攝（梵 phala-saṃgṛhīta），(七)此世（梵 aihika），(八)他世（梵 āmutrika），(九)畢竟（梵 ātyantika），(十)不畢竟（梵 anātyantika）。　發菩提心經論卷上，就六度之行一一解釋自、他二利之意義：(一)修行布施，能流布善名，隨所生之處而財寶豐盈，此為自利；能令眾生得心滿足，教化調伏其慳吝，此為利他。(二)修行持戒，能遠離一切諸惡過患，常生善處，此為自利；能教化眾生不犯惡業，此為利他。(三)修行忍辱，能遠離眾惡，達於身心安樂之境，此為自利；能化導眾生趨於和順，此為利他。(四)修行精進，能得世間、出世間之上妙善法，此為自利；能教化眾生勤修正法，此為利他。(五)修行禪定，能不受眾惡而心常悅樂，此為自利；能教化眾生修習正念，此為利他。(六)修行智慧，能遠離無明，斷除煩惱障、智慧障，此為自利；能教化眾生皆得調伏，此為利他。　佛之三身中，自性身通於自、他二利，受用身中之自受用身屬於自利，他受用身及變化身則屬於利他。又佛之三德、四弘誓願、三聚淨戒等，亦各有自利利他之義。　此外，唐代淨土宗大德曇鸞於往生論註卷下，對利他與他利二者有所區別，謂利他乃立於佛之觀點而言，他利則立於眾生立場而言。日本淨土真宗開祖親鸞承此說而主張自利即自力，利他即他力之意。依其所著愚禿鈔卷下載，至誠心有二種，即眾生虔誠所起之真實心，與佛發願救度眾生所起之真實心二種。前者為自力之真實心，稱為自利真實；後者乃他力之真實心，稱為利他真實；二者合稱二利真實。〔未曾有因緣經卷下、無量壽經卷上、無上依經卷上菩提品、金剛般若波羅蜜經破取著不壞假名論卷下、瑜伽師地論卷三十五、往生論、大藏法數卷五〕


meanings:
precepts for the improvement of one's own spiritual condition


vietnamese:
tự lợi hạnh đẳng tứ bổ đặc già la <pttđ>


meanings:
2514為「他力」之對稱。指依憑自己力量，以達解脫之境；反之，藉佛、菩薩等之力量者，則稱為他力。佛教中，依自力獲得證悟之宗派稱為自力教、自力宗或自力門；依他力得度而成佛之宗派稱為他力教、他力宗或他力門。　一般而言，發心修行可分為自力與他力二種，自力是利根者之修行法，他力是鈍根者之修行法。又以自力獲證菩提難，假藉他力則較易。淨土宗大德曇鸞於往生論註卷下明示自他二力之相，其中，自力即因眾生怖畏墮入三塗惡道，遂起心受持禁戒，持戒後，得修禪定，繼而修習神通，終以神通力而遨遊四天下。又於同書卷上援引十住毘婆沙論之「難易二道」說，謂自力屬難行道。　據淨土宗之解釋，他力即他力本願，亦即依阿彌陀佛之本願，念佛往生淨土；反之，不憑本願者，即是自力。依道綽之安樂集卷上所載，發願往生淨土，在此世修行期間，是為自力；臨命終時彌陀來迎，即是他力。又據智顗之淨土十疑論載，自力者雖修行十信、十波羅蜜等無量行願，經萬劫終未得生淨土。他力者以阿彌陀佛之大悲願力，則極易往生。　日本淨土宗僧源空主張他力即是他力本願。對於此說，其門派有各種解釋：　(一)淨土宗鎮西派之解釋，聖道門乃依據佛之聖教，以自力修行求得佛果，此謂自力。淨土門乃以信佛之本願為首，再專意念佛，故謂他力。又在世時致力於念佛，此為自力，臨終時因念佛而蒙佛接引，此為他力。　(二)淨土宗西山派之解釋，依阿彌陀佛慈悲之力量能令眾生往生，此謂他力。同派之深草流解釋觀無量壽經時，亦立自力、佛力、願力（自、佛、願三重）之說。謂聖道門之行依諸經典所說，係依自己之修行力達到悟境，故謂自力；至於觀無量壽經所說之定、散二善，乃釋迦佛為彌陀弘願之方便而示現說法，故謂佛力；又念佛係依阿彌陀佛之本願力，故稱願力。　(三)據隆寬之自力他力事一書載，依自己稱名念佛之力量，稱為自力念佛；一意念佛而依憑佛之願力往生者，稱為他力念佛。　(四)淨土真宗之主張，以要門（欲以定散諸行往生）、真門（自力念佛）屬他力中之自力，弘願（信本願）則為他力中之他力。　此外，融通念佛宗主張，一人與一切人之念佛相互融通，其中即含有他力之意。（參閱「行門觀門弘願門」2555）


meanings:
the bliss of enlightenment that the buddha enjoys himself


vietnamese:
tinh tiến ba la mật đa hữu thập thanh tịnh <pttđ>


vietnamese:
tinh tiến ba la mật đa chủng tính tướng <pttđ>


meanings:
5885精進波羅蜜，梵名 Āryavīrya-pāramitā，音譯阿利也微利也波羅蜜多。十波羅蜜菩薩之一。位於密教現圖胎藏界曼荼羅虛空藏院上列左方第三位。密號惠護金剛。種子爲???（vī），三昧耶形爲戟，形像爲身呈肉色，著羯磨衣，左手持獨股戟，右手屈無名指、小指，豎餘指作刀印，坐於赤蓮花上。真言爲「唵 尾哩野　迦里　吽　尾哩襕襕尾哩襕　娑嚩賀」。此尊於大日經、大日經疏及阿闍梨所傳曼荼羅中皆不傳，乃出於玄法寺儀軌卷下、青龍寺儀軌卷中。據金剛頂瑜伽千手千眼觀自在菩薩修行儀軌經卷下載，結精進波羅蜜菩薩之印，誦真言三遍，即滅無量劫懈怠懶惰之業種，獲三種精進（被甲精進、攝善法精進、利樂有情精進）；精進波羅蜜圓滿則身心安樂，離諸疾病苦惱，所願皆成辦。〔胎藏界大法對受記卷三、胎藏界七集卷中、諸說不同記卷六〕


meanings:
① Lụa sống, lụa mộc. ||② Cùng nghĩa với chữ quyến 罥.


meanings:
① Lụa sống, lụa mộc: 絹扇 Quạt lụa; ② Như 罥 (bộ 网).


meanings:
① (văn) Vải nhỏ, vải mịn, vải lanh; ② [Chi] (Họ) Hi.


meanings:
Phép vấn (phép mặc đồ tang thời xưa: để đầu trần cột tóc, dùng vải gai quấn đầu).


meanings:
① Trói chặt cánh khỉ, trói quặt ra đằng sau.


meanings:
① (văn) Trói quặt ra đằng sau, trói thúc ké; ② Trói, buộc: 把兩根棍子綁在一起 Buộc hai cây gậy lại.


meanings:
① Lụa sống, thứ lụa dệt bằng tơ sống. ||② Cái xà treo cánh buồm.


meanings:
(văn) ① Tơ nõn, lụa sống; ② Hàng dệt bằng tơ nõn; ③ (văn) Xà treo cánh buồm.


meanings:
① Dây kéo nước, dây dong gáo xuống giếng múc nước.


meanings:
(văn) Sợi thừng dùng buộc gáo vục nước, dây kéo nước.


meanings:
① Vải dày, đũi. Ðề bào tương tặng 綈袍相贈 tặng cho áo đũi dày. Lúc Phạm Tuy bị nạn, có người bạn tặng cho cáo áo đũi dày, vì thế gọi cái nghĩa bè bạn là đề bào 綈袍.


meanings:
(văn) Vải to, vải thô: 絺綌冬陳 Vải mịn vải thô bày ra mùa đông (Đào Uyên Minh: Tự tế văn).


meanings:
① Cái dây lớn, cùng nghĩa với chữ phất 紼. ||② Chiếu thư của vua gọi là luân phất 綸綍.


meanings:
① Dây chằng xe để bíu (níu) lên cho tiện. ||② Yên, như tuy phủ 綏撫, tuy phục 綏服 đều nghĩa là vỗ về người ta quy phục cả. ||③ Lui quân. ||④ Cờ tinh. ||⑤ Một âm là thoả. Cùng nghĩa với chữ thoả 妥.


meanings:
(văn) ① Dẹp yên, bình yên; ② Dây vịn, dây chằng xe: 升昇車，必正立，執綏 Lên xe, phải đứng cho ngay ngắn, níu dây chằng xe (Luận ngữ); ③ Lui quân; ④ Cờ tinh; ⑤ Như 妥 (bộ 女).


meanings:
5547梵語 sūtra。音譯作修多羅、素怛纜、蘇怛羅。一般譯爲契經、正經、貫經。佛教聖典可總括爲經、律、論三藏，經藏乃其中之一。又於原始佛教經典之基本型態中，經亦爲九部經之一，十二部經之一。　關於經（修多羅）之名義，列舉如下：(一)釋尊演說之教理，本稱「法」（達磨），即教法之意。後世以之爲教理綱要書，而稱爲「經」（修多羅）。修多羅原爲婆羅門教之用語，後爲佛教採納，逐漸演變而指冗長之文，取其「連綴文義不散」之意。　(二)據瑜伽師地論卷二十五、佛地經論卷一、大乘法苑義林章卷二、華嚴經疏卷一等所舉，修多羅原意爲「線」、「條」、「絲」等，引申其義爲「貫穿攝持」。以眾生由教之攝持，而不散流於惡趣；義理由教之貫穿，而不散失隱沒，故稱聖教爲契經。又據雜阿毘曇心論卷八，舉出修多羅五義：(1)出生，即出生諸義。(2)泉涌，即義味無盡。(3)顯示，即顯示諸義。(4)繩墨，即辨諸邪正。(5)結鬘，即貫穿諸法。　(三)據注維摩詰經卷一、大般涅槃經集解卷一、無量壽經義疏卷上等所舉，經含有「貫穿」、「攝持」、「恆常」等義；亦即經爲「貫穿諸法而歷古今恆常不斷」之義。又智顗之法華經玄義卷八上，舉出修多羅之「有翻、無翻」二說。於無翻（以含義多，故不翻譯）說中，引列上述之五義；於有翻說中，則舉出「經」、「契」、「法本」、「線」、「善語教」五譯，而以「經」爲正譯。　蓋「經」可分廣義、狹義兩方面。先就廣義而論：釋尊所說之一切教法均稱「經」；經所闡揚、詮釋之教，稱經法、經教。記載經教之書籍，稱經典。然佛典通常所稱之「經」，多係就其狹義而言：(一)經、律、論三藏中之經，一般又分成大乘經、小乘經二種。據緣山三大藏總目錄所舉，大乘經分類爲般若、寶積、大集、華嚴、涅槃、重譯及單譯，麗藏收有五二一部二一六四卷；小乘經分類爲阿含、單譯二種，麗藏收有二四○部六一四卷。又大正新修大藏經總將大小乘經典分類爲阿含、本緣、般若、法華、華嚴、寶積、涅槃、大集、經集、密教等十部，共收一四六○部四二二五卷。上述諸經大多爲佛之自說，其中亦含有弟子等之所說。又經之開始有「如是我聞」一語，顯示此等經係於釋尊入滅後不久，由結集而成者。(二)九部經、十二部經中之契經，即以散文記載佛陀直說之教法。然九部經、十二部經之分類，及契經一詞之含意，歷來亦有多種說法。根據我國印順法師所著「原始佛教聖典之集成」之說，認爲：(1)自意義而言，契經係指經典結集時之「貫穿攝持」義。(2)自體裁而言，契經係指經典結集後，其中之「長行」部分。(3)自內容而言，契經係指雜阿含經（相當於南傳佛教之相應部）之長行部分。而近世一般學者多主張九部、十二部之部類分別，其一一部類在定義、性質上之界定難以定準，其中以契經而言，較受教界、學界所普遍認可者即如上記之「貫穿」義、「佛陀直說」義、「賅通廣（經藏）狹（九部或十二部經之一）二義」義。(三)泛指小乘三藏以外之大乘經，如大智度論卷三十三（大二五‧三○六下）載：「諸經中直說者名修多羅，所謂四阿含、諸摩訶衍經，及二百五十戒經。出三藏外亦有諸經，皆名修多羅。」上引中之「三藏」即指小乘三藏。　迄今爲止，部派佛教中，結集編纂一部派之典籍成書者，僅見於南方上座部之南傳大藏經。另如北傳之漢譯經典，則係混合四阿含經與諸部派經典而成者。除上記部派佛教經典外，自西曆紀元前後，有般若經等諸大乘經典，由大乘教徒編成。至西曆後四世紀左右，復成立維摩經、阿彌陀經、法華經、大集經、華嚴經、涅槃經、解深密經等。其後又有大日經、金剛頂經等密教經典出現。上述大乘經亦採用釋尊說法之形式，即於經首書有「如是我聞」之句。　現存大藏經中收存最多經典者，爲漢譯及藏譯兩種。又大藏經雖包含經、律、論三藏，然經爲其中之根本，且經之部帙亦爲多數，故大藏經又稱一切經。〔大智度論卷二、成實論卷一、大毘婆沙論卷一、卷一二六、四阿鋡暮抄解卷上、法華經義記卷一、仁王護國般若經疏卷一（智顗）、觀經疏卷一（善導）〕（參閱「九部經」145、「十二部經」344、「大藏經」893、「修多羅藏」4040）


meanings:
① Thường, đạo đức pháp luật đã định không thể đổi được gọi là kinh, như thiên kinh địa nghĩa 天經地義 nói cái đạo thường như trời đất không thể di dịch được. ||② Kinh sách, như Kinh Thi 詩經, Kinh Thư 書經, Hiếu Kinh 孝經, v.v. Sách của các tôn giáo cũng gọi là kinh, như kinh Phật có các kinh: Lăng Nghiêm 楞嚴經, Lăng Già 楞伽經, Bát Nhã 般若經, v.v. Các sách về các khoa lặt vặt cũng gọi là kinh, như ngưu kinh 牛經 sách xem tướng trâu và chữa trâu, mã kinh 馬經 sách xem tướng ngựa và chữa ngựa, v.v. ||③ Ðường dọc, sợi thẳng. ||④ Sửa, như kinh lí 經理 sửa trị, kinh doanh 經營 sửa sang, v.v. ||⑤ Qua, kinh lịch 經歷 trải qua, kinh thủ 經手 qua tay, v.v. ||⑥ Thắt cổ, như tự kinh 自經 tự tử, tự thắt cổ chết. ||⑦ Kinh nguyệt 經月, đàn bà mỗi tháng máu giàn ra một kì, đúng kì không sai nên gọi là kinh. ||⑨ Chia vạch địa giới. ||⑩ Kinh mạch, sách thuốc chia 12 kinh phân phối với các tạng phủ. ||⑪ Về đường sá thì phía nam bắc gọi là kinh 經, phía đông tây gọi là vĩ 緯. ||⑫ Về khoảng trời không và quả đất thì lấy con đường nam bắc cực chính giao với xích đạo là kinh. Như kinh tuyến 經線 theo hướng nam bắc, vĩ tuyến 緯線 theo hướng đông tây.


meanings:
① Dọc, đường dọc, sợi thẳng: 經紗 Sợi dọc; ② (y) Mạch máu, kinh mạch: 經脈 Mạch máu; ③ (địa) Kinh độ, kinh tuyến: 東經110度 110 độ kinh (tuyến) đông; ④ Sửa, sửa sang, phụ trách, làm, quản lí: 經管行政事務 Phụ trách công việc hành chính; 經理 Sửa trị; 經營 Sửa sang; ⑤ Thường: 經常 Thường xuyên; ⑥ (Sách) kinh: 聖經 Kinh thánh; 念經 Tụng kinh; ⑦ Kinh nguyệt: 行經 Hành kinh; ⑧ Qua, trải qua: 經年累月 Năm này qua năm khác; ⑨ Chịu, chịu đựng: 經 不起 Không chịu nổi; 經得起考驗 Đã chịu đựng được thử thách; ⑩ (văn) Thắt cổ: 自經 Tự thắt cổ chết; ⑪ (văn) Chia vạch địa giới; ⑫ (văn) Hướng nam bắc (đối với vĩ là hướng đông tây); ⑬ [Jing] (Họ) Kinh.


meanings:
Đạo lí dùng để sắp đặt, sửa đổi những việc ở thế gian. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »即 使 佛 處 震 旦 國、 說 經 世 法、 又 豈 過 于 周 公、 孔 子 哉！ – Dù cho Phật ở Trung Quốc, nói đạo lí dùng để sắp đặt, sửa đổi những việc ở thế gian cũng đâu hơn được Chu Công và Khổng Tử«.


meanings:
Buddhist council held to settle disagreements regarding orthodoxy


meanings:
① Cái lưới đánh cá, chim. ||② Là, một thứ sệt bằng tơ mỏng để mặc mát. ||③ Bày vùng. Như la liệt 羅列 bày vòng quanh đầy cả. La bái 羅拜 xúm lại mà lạy. Bạch Cư Dị 白居易: Bình sinh thân hữu, la bái cữu tiền 平生親友，羅拜柩前 bạn bè lúc còn sống, xúm lạy trước linh cữu. ||④ Quây lưới để bắt chim. Vì thế nên chiêu tập được nhiều người tài đến với mình gọi là la trí 羅致. ||⑤ La la 羅羅 thoáng, không đặc rít gọi là la la.


meanings:
① Lưới (bắt cá, chim): 天羅地網 Lưới trời bao phủ; ② Giăng lưới bắt, quây lưới bắt (chim): 門可羅雀Có thể dăng lưới bắt sẻ ngay trước cửa, cảnh tượng hiu quạnh; ③ Sưu tập: 羅致 Chiêu mộ; 網羅 Gom góp; 搜羅 Thu nhặt, sưu tập; ④ Trưng bày, bày ra: 羅列 Bày ra; 星羅棋布 Bủa dăng khắp nơi, chằng chịt; ⑤ Giần, rây: 銅絲羅 Giần dây thép; 絹羅 Rây tơ; 把麵再羅一過兒 Đem bột rây qua một lượt; ⑥ Là, the (hàng dệt bằng tơ lụa): 羅衣 Áo lụa; 羅扇 Quạt the; 綾羅綢緞 The lụa lượt là; ⑦ (loại) Mười hai tá, mười hai lố (= 114 cái) (Gross); ⑧ [Luó] (Họ) La. Xem 囉 [luo], [luo].


meanings:
6672梵名 Lakṣmaṇa。又作羅奇曼。即印度史詩羅摩耶那主角羅摩（梵 Rāma）之弟，為印度教羅摩派崇拜之英雄人物之一。曾跟隨羅摩及其妃私多（梵 Śītā）流放；後因私多遭邏伐拏（梵 Rāvaṇa）所奪，羅什乃協助羅摩救回私多。


meanings:
（梵 Rāhula，巴 Rāhula，藏 Sgra-gcan-ḥdsin）佛十大弟子之一。乃釋尊之子，爲耶輸陀羅所生。又作羅護羅、羅怙羅、羅吼羅、曷羅怙羅、何羅怙羅、羅雲、羅芸、羅雲。意譯覆障、障月、執日。<#>有關羅侯羅誕生之年，《衆許摩呵帝經》卷六、《有部毗奈耶破僧事》卷五、卷十二及《大寶積經》卷十等，謂其誕生于佛成道之夜，在胎六年，故釋迦族人甚感疑惑，乃投耶輸陀羅母子于火坑，然二者毫髮無損，釋迦族人始信不疑雲雲。此外，《佛所行贊》卷一〈處宮品〉則謂師誕生于佛出家以前。《太子瑞應本起經》卷上謂誕生于佛納妃後六年；另有一說則謂在佛納妃後十年。<#>據《未曾有因緣經》卷上記載，佛成道後六年（一說七年）始歸迦毗羅城，時耶輸陀羅與羅侯羅相偕同出接佛，佛乃令羅侯羅出家受戒。時以舍利弗爲和尚，目犍連爲阿闍梨，此即爲僧伽有沙彌之始。<#>關于其出家後之事迹，依《佛五百弟子自說本起經》、《四分律》卷十一等所載，佛制結戒比丘不得與未受具戒者共宿，時師未受具戒，乃被遣出，往厠上宿。後佛知其事，乃聽許比丘得與未受具戒者共宿二夜。又依《羅雲忍辱經》記載，他曾于舍衛國爲輕薄者擊首，血流污面，然仍以慈心忍之。《中阿含經》卷三〈羅雲經〉、《出曜經》卷十一、《有部毗奈耶》卷二十五等記載，羅侯羅出家後嘗犯妄語戒，佛遂以有關洗足器之譬喻教之，謂比丘之護口，應如戰場上之象之護鼻。九十單墮中的小妄語戒即因此而制定。<#>其後，羅侯羅嚴守制戒，精進修道，終證阿羅漢果，幷以‘密行第一’著稱。如《增一阿含經》卷三〈弟子品〉雲（大正2·558a）︰‘不毀禁戒，誦讀不懈，所謂羅雲比丘是。’又，《大阿羅漢難提蜜多羅所說法住記》以羅侯羅爲十六阿羅漢之第十一位（西藏傳爲第十），與眷屬千一百阿羅漢共住畢利揚瞿洲（Priyaṅgu），護持正法，饒益有情。<#>［參考資料］　《佛本行集經》卷五十五；《鼻奈耶》卷七；《雜阿含經》卷一、卷十六；《普曜經》卷八；《方廣大莊嚴經》卷十二；《大智度論》卷十七；《五分律》卷十七；《大唐西域記》卷六；《慧琳音義》卷十三、卷二十七。<#>


meanings:
（梵 Rāhulabhadra，藏 Sgra-gcan-ḥdsin bzaṅ-po）印度中觀學派初期的思想家，相傳爲龍樹之再傳弟子；提婆的傳人。略稱羅 侯羅多、羅侯羅。禪宗西天付法藏第十六祖。印度迦毗羅國人，姓梵摩。約與龍樹同時代。<#>關于師之事迹，依《多羅那他佛教史》所載，師爲首陀羅族人，家庭富裕，容姿、權勢皆甚殊勝。早年入那爛陀寺，從黑者（Nag-po）尊者受具足戒，學聲聞乘。又從無分別者（Rnam-par mi-rtog-pa）等人習大乘及秘密乘，弘通中觀宗義。後隨侍提婆，證皆空之理，于那爛陀寺教育僧侶。其後，于印度香至國（Kañci）附近遇提婆示寂，提婆臨滅之際授與‘心隨之教說’（sñin-poh!i don-gri bstan-pa ）。晚年住多恒柯達（Dhiṅkota），瞻仰無量光佛之尊容，幷往生極樂世界云云。<#>依《付法藏因緣傳》卷六所載，師從提婆受婆羅門所造之《鬼名書》，豁然解義。提婆示寂時，得其付法。其後，以種種方便教化衆生，晚年付法于僧伽難提而入滅云云。<#>關于師之著述，漢譯藏經中未曾收錄。《中觀論疏》卷三（本）雲（大正42·40c）︰‘羅侯羅法師是龍樹同時人，釋八不乃作常樂我淨四德明之。’《止觀輔行傳弘决》卷一之一、《三論玄疏文義要》卷二等，謂師作《中論注》，然其書不傳。但《順中論》卷上、《入大乘論》卷下、陳譯《攝大乘論釋》卷六等，存有其遺偈。<#>西藏大藏經中，收有師之著作《菩薩行境清淨經義略攝》（Bodhisattva-go cara-pa-ri-śuddhi-sūtrārtha-saṃgraha）。又，日僧河口慧海自西藏帶回的梵文《法華經》中載有師所撰之《法華經偈贊二十頌》，梵文《八千頌般若》錄有師之《嘆般若偈二十頌》。其中，《嘆般若偈二十頌》曾爲龍樹《大智度論》卷十八所援引。依此可知，師與龍樹當爲同時代人，且以般若中觀爲宗，而爲當時人所知。<#>◎附︰呂澄《印度佛學源流略講》第三講第三節（摘錄）<#>提婆之後有一位名羅侯羅跋陀羅的，據我國西藏和內地所傳，他是提婆在南印建志城收的弟子，出身有說是婆羅門，有說是首陀羅，不大清楚。著作有一些還存在︰一是《贊般若偈》二十頌，《大智度論》卷十八引了這個贊，但未說作者是誰；吉藏在《中論疏》卷二十中說是羅侯羅法師所作。另外，梵本《八千頌般若》寫本上，大都在開頭寫了這些頌，其中一本在頌後寫明此頌是羅侯羅作。這與中國所傳相符，可以證明確爲羅侯羅作。這裏就産生一個問題，提婆門人的作品怎會出現在龍樹的著作中呢？這是可能的，三人同時，前輩的著作引用後輩的話，幷不足爲奇，龍樹的《無畏論》就引了提婆的《四百論》，所以《大智度論》引用羅侯羅的頌，也不是不可解釋的。有人據此遂認爲羅侯羅是龍樹之師，是不正確的。二是《法華略頌》，還存有梵本，是解釋《中論》‘八不’頌的，將‘八不’與‘四倒’（常、樂、我、淨）聯繫起來講的。這是中國方面的傳說。<#>《贊般若偈》對般若性德的各方面描寫得很徹底，值得注意的是第四頌，它把佛、般若、涅槃三者統一起來，認爲‘三者一相，其實無異。’後來《大涅槃經》發展了這種思想，說涅槃是總相，其內容有三德︰法身、解脫、般若。法身是指所的方面，般若是指能的方面，解脫則是其自相。這種思想就是開始于羅侯羅的。他的《贊般若偈》（十六頌）說︰‘言說爲世俗，憐湣一切故，假名說諸法，雖說而不說。’意思是︰言說是世俗諦，這是因爲憐湣衆生才說的，爲了說各種法，才假設了許多名字，這樣的‘說’，也就是‘未說’。在這裏他提出‘說而不說’便把俗諦和真諦統一起來了。<#>羅侯羅的著作雖不多，但是比較重要，對以後佛學思想的發展是有影響的。後來在別人的著作中還引到他一些零碎的頌文，如《順中論》引了他的空觀說︰‘空不空俱不愛’（不要對空和不空有所執著）。《入大乘論》引了他的涅槃方面的理論，認爲涅槃應該入，但是由于‘大悲故，住生死而不舍’，這裏所說不入涅槃，就是無住涅槃之意。<#>［參考資料］　《傳法正宗記》卷三；《中觀論疏》卷十（末）；宇井伯壽《印度哲學研究》(一)。<#>


meanings:
（梵 rāksasa，巴 rakkhasa，藏 srin-po）指食人肉之惡鬼。又作羅刹娑、邏刹娑、羅叉娑、羅乞察娑、阿落刹娑。意譯可畏、護者、速疾鬼。女性之羅刹稱爲羅刹斯（rakṣasi），又作羅叉私。《玄應音義》卷二十四雲︰‘羅刹娑，或雲阿落刹娑，是惡鬼之通名也。又雲羅叉娑，此雲護者。若女則名羅叉私。舊雲羅刹訛略。’《慧琳音義》卷二十五雲（大正54·464b）︰‘羅刹，此雲惡鬼也。食人血肉，或飛空、或地行，捷疾可畏。’同書卷七亦雲（大正54·348b）︰‘羅刹娑，梵語也，古雲羅刹，訛也（中略）乃暴惡鬼名也。男即極醜，女即甚姝美，幷皆食啖于人。別有羅刹女國，居海島之中。’<#>此中，有關羅刹女國，《佛本行集經》卷四十九〈五百比丘因緣品〉、《有部毗奈耶》卷四十七、《大毗婆沙論》卷七十八、梵文《大事》（Mahāvastu），及《大唐西域記》卷十一〈僧伽羅國〉條下，均有記載。依《大唐西域記》及《有部毗奈耶》的記載，所謂羅刹女國，即指錫蘭島。按，以錫蘭爲羅刹住處之說，似源自印度古代之史詩《羅摩衍那》。依該史詩所載，主角羅摩（Rāma）曾渡楞伽島（即今錫蘭島）討伐鬼王邏伐拿（Rāvaṇu），救出其妃息妲云云。此外，另有謂其所以稱之爲羅刹，系因南印度住民原有啖食人肉之習所致。<#>此外，另有一說謂羅刹系地獄之獄卒，職司懲罰罪人。如《大智度論》卷十六雲，惡羅刹獄卒作牛、馬等種種形，吞啖、■嚙罪人。《俱舍論》卷十一雲（大正29·58c）︰‘琰魔王使諸邏刹娑，擲諸有情置地獄者。’<#>經典中，常有列出不同羅刹名稱之例，如《大方等大集經》卷一舉出住厠羅刹、産乳羅刹二種。《法華經》卷七〈陀羅尼品〉亦載有藍婆等十羅刹女之名，此十羅刹女各各誓言守護持經者。在密教中，羅刹被列于胎藏界及金剛界曼荼羅外金剛部西南隅之天部，稱爲羅刹天。此外，《孔雀王咒經》卷下亦列有八大羅刹女、十大羅刹女、十二大羅刹女、七十一羅刹女等名。<#>［參考資料］　《長阿含經》卷七〈弊宿經〉；《大般涅槃經》卷十四；《金光明最勝王經》卷六；新譯《華嚴經》卷十四；《翻梵語》卷七；《供養十二天大威德天報恩品》；《佛本行集經》卷四十九。<#>


meanings:
6673梵語 rākṣasa。惡鬼之名。又作羅剎娑（羅剎婆為誤寫）、羅叉娑、羅乞察娑、阿落剎娑。意譯為可畏、速疾鬼、護者。女則稱羅剎女、羅叉私（梵 rākṣasī，又作羅剎斯）。乃印度神話中之惡魔，最早見於梨俱吠陀。相傳原為印度土著民族之名稱，雅利安人征服印度後，遂成為惡人之代名詞，演變為惡鬼之總名。男羅剎為黑身、朱髮、綠眼，女羅剎則如絕美婦人，富有魅人之力，專食人之血肉。相傳在楞伽島（即錫蘭）中，即有羅剎女國，此於佛本行集經卷四十九、有部毘奈耶卷四十七、慧琳音義卷七等均有記載。又羅剎具神通力，可於空際疾飛，或速行地面，為暴惡可畏之鬼。　此外，羅剎亦為地獄之獄卒，職司呵責罪人。又稱阿傍、阿傍羅剎、阿防、旁。其形狀有多種，或牛頭人手，或具有牛蹄，力氣甚大，或為鹿頭、羊頭、兔頭等。　以上各類惡鬼性質之羅剎，於諸經中，偶亦轉變成佛教之守護神，稱為羅剎天，乃十二天之一。彼等呈神王形，身披甲冑，手上持刀，跨騎白獅。又如十羅剎女即法華經陀羅尼品所說之守護神。　在密教，於阿闍梨所傳曼荼羅中，有羅剎眾及女羅剎；於胎藏現圖曼荼羅之外院西南隅有羅剎天，左右共有四童子，右側二位為羅剎童男、羅剎童女。〔金光明最勝王經卷六、大智度論卷十六、慧琳音義卷二十五、慧苑音義卷下、大唐西域記卷十一〕


meanings:
6675梵名 Rākṣasī-dvīpa。為食人羅剎所居之處。法華經普門品（大九‧五六下）：「入於大海，假使黑風吹其船舫，飄墮羅剎鬼國。」又慧琳音義卷七亦謂海島中有羅剎女國。據有部毘奈耶卷四十七、大唐西域記卷十一僧伽羅國條所載，羅剎女國即指錫蘭島（又稱楞伽島）。蓋錫蘭為羅剎住處之說，係源於古印度史詩羅摩耶那（梵 Rāmāyaṇa），謂羅摩（梵 Rāma）為救回其妃私多（梵 Śītā），攻陷楞伽島，殺羅剎鬼王邏伐拏（梵 Rāvaṇa）之故事而來。〔佛本行集經卷四十九「五百比丘因緣品」、大毘婆沙論卷七十八〕


vietnamese:
la bốc tạng nhân thanh sách dưỡng gia mục thố <pqđtđ>


vietnamese:
la bốc tạng cát lặc tạng gia mục thố <pqđtđ>


meanings:
① Con dê con. Da áo cừu mỏng gọi là cao bì 羔皮.


meanings:
① Linh dương 羚羊 con linh dương, một giống dê ở rừng, sừng dùng làm thuốc.


meanings:
Con linh dương lúc ngủ, treo sừng lên cành cây, chân không chạm đất, hoàn toàn không để lại dấu chân. Thiền tông mượn hình ảnh này để chỉ cho việc khai con mắt đạo cho người học mà không nhờ vào ngữ ngôn văn tự, tri thức kiến giải v.v… CĐTĐL q. 16 (Đại 51, 328) trung) ghi: »我 若 東 道 西 道。 汝 則 尋 言 逐 句。 我 若 羚 羊 掛 角。 汝 向 什 麼 處 捫 摸。 – Nếu ta nói đông nói tây thì ông tìm lời trích cú, nếu ta như con linh dương treo sừng thì ông mò bắt chỗ nào?«.


meanings:
(văn) Dê con (mới năm tháng), con chiên.


meanings:
① Dâng đồ ăn. ||② Ðồ ăn ngon, đồ ăn gì ngon cũng gọi là tu, như trân tu 珍羞. ||③ Xấu hổ, thẹn thùng, như hàm tu 含羞 có vẻ thẹn thùng.


meanings:
① Thẹn, thẹn thùng, xấu hổ, ngượng ngùng: 羞紅了臉 Thẹn đỏ cả mặt; 含羞 Có vẻ thẹn thùng; ② Chế giễu, giễu cợt, làm xấu hổ: 你別羞他 Anh đừng chế giễu nó; ③ Nhục, nhục nhã; ④ (văn) Đồ ăn ngon (như 饈 [xiu], bộ 食): 珍羞 Trân tu; ⑤ (văn) Dâng đồ ăn (như 饈, bộ 食).


meanings:
(văn) ① Dê đực đã thiến; ② Một loại dê rừng mẹ có sừng to.


meanings:
① Nhung, một thứ dệt bằng lông dê nhỏ rất ấm, cùng nghĩa với chữ 絨.


meanings:
① Lông tơ, lông măng, lông mịn: 羢毛 Lông tơ, lông măng; 鴨羢 Lông vịt; ② Nhung (hàng dệt bằng bông, tơ hoặc lông có lông nhỏ rất mềm và mượt): 羢毯 Thảm nhung, 燈心羢 Nhung kẻ; 絲羢衣 Áo nhung.


meanings:
① Bè bạn, như li quần tác cư 離羣索居 lìa xa anh em bạn. Tài học hơn cả các bạn học gọi là trác lạc bất quần 卓犖不羣. ||② Ðàn, bầy, lấy tình hoà hảo mà ở với nhau gọi là quần, như hợp quần 合羣 họp đàn. Chim muông xúm xít với nhau từ ba con trở lên cũng gọi là quần, như điểu quần 鳥羣 đàn chim.


meanings:
① Đám, tốp, túm, bầy, đàn, cụm: 人羣 Đám người, tốp người; 三五成羣Tốp năm tốp ba, túm năm túm ba; 一羣馬 Một bầy ngựa; 鴨羣 Đàn vịt; 建築羣 Cụm kiến trúc; ② Số đông, quần chúng; ③ Bạn bè trong nhóm.


meanings:
Chỉ cho rất nhiều hạng người tham vấn thiền pháp. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »普 應 群 機、 聊 隨 時 節。 – Ứng khắp quần cơ, tạm theo thời tùy lúc«.


meanings:
Chúng sinh. Tiết Tĩnh Cư Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »自 傳 曹 溪 密 旨、 便 復 廬 陵、 化 度 群 生。 – Từ khi được truyền mật chỉ của Tào Khê, sư bèn trở lại Lô Lăng, hoá độ quần sinh«.


meanings:
wild fields; forest; solitude; quiet place


vietnamese:
hoang lăng tự ngự thủ ấn duyên khởi <cm>

meanings:
(title) History of the Arahaka Temple Tein


meanings:
【荔枝】lệ chi [lìzhi] ① Cây vải; ② Quả vải.


meanings:
① Cây đậu. Cùng nghĩa với chữ đậu 豆. ||② Ðậu khấu 荳蔻 cây đậu khấu.


meanings:
① Hoa sen. ||② Bạc hà 薄荷 cây bạc hà, dùng cất dầu làm thuốc. ||③ Một âm là hạ. Gánh vác. ||④ Nhờ ơn. ||⑤ Tự đảm đang lấy.


meanings:
① Sen, hoa sen: 【荷花】hà hoa [héhua] a. Hoa sen; b. Sen; ② Xem 薄荷 [bòhe] Xem 荷 [hè].


meanings:
① Vác, gánh vác, đảm đương: 荷鋤 Vác cuốc; 肩負 重荷 Đôi vai vác nặng; ② (Làm) ơn: 請早日示復爲荷 Làm ơn sớm trả lời; 感荷 Cảm ơn Xem 荷 [hé].


meanings:
4778請參閱 莊嚴王陀羅尼咒經 或大乘無量壽莊嚴經 請參閱 大乘莊嚴經論 請參閱大乘莊嚴經論 或 大莊嚴經論 請參閱 大乘莊嚴寶王經 （Hodgson, Brian Houghton; 1800～1894）英國之東方學學者、外交官。十八歲即至印度，任東印度公司職員、外交官；任職於波斯、尼泊爾時（1833～1848），對印度殖民地之經營，獻策良多。一八四八年退職後，棲隱於喜馬拉雅山山麓，專心研究動物學、地理學、人類學、語言學。蒐集一萬種以上之鳥類，並介紹尼泊爾、西藏之風俗、文物。致力於三百八十一部梵語大乘教典之寫本類之蒐集、翻譯、刊行，並將梵語佛教教典介紹至歐洲，引起甚大之反應。其中，金剛針論（梵 Vajrasūcī）乃梵語佛典之最早英譯本（1828）。其著作有：Illustrations of the Literature and Religion of the Buddhists, 1841；Essays on the Language, Literature and Religion of Nepal and Tibet, 1874；Aborigines of India; Sketch of Buddhism, derived from Buddha Scriptures of the Nepal；Miscellaneous Essays relating to Indian Subjects, 2 vols., 1800 等。被視為真正研究佛教之拓荒者。


meanings:
Thiền tăng Thần Hội đời Đường do trụ trì chùa Hà Trạch ở Lạc Dương, cho nên hiệu là »Hà Trạch Đại Sư«. X. Thần Hội.


meanings:
① Bằng sa 硼砂 (boron, B) một chất lấy ở mỏ, ta thường gọi là hàn the, dùng làm thuốc được. Dùng hoá học chế cho thật sạch gọi là bằng tố 硼素.


meanings:
Cạch cạch, âm thanh phát ra do đục đá. Tiết Thạch Đầu Tự Hồi Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »師 手 不 釋 鎚 鑿、 而 誦 經 不 輟 口。 隨 見 而 語 曰： 今 日 硿 磕、 明 日 硿 磕、 死 生 到 來、 作 甚 折 合？ 師 愕 然、 釋 其 器。 設 禮、 願 聞 究 竟 法、 因 隨 至 方 丈。 – Sư tay cầm dùi đục mà miệng vẫn tụng kinh không ngớt. Hoà thượng Đại Tùy thấy thế liền nói rằng: Hôm nay cạch cạch, ngày mai cạch cạch, khi sinh tử đến làm sao đối phó? Sư sửng sốt, buông dụng cụ, làm lễ, nguyện nghe pháp cứu cánh rồi theo ngài Đại Tùy về phương trượng«.


meanings:
① Hòn đá để ghi thuyền, cột thuyền, cũng có nghĩa là cái neo.


meanings:
① Cái nhà xây bằng đá để phòng giặc cướp (cái lô-cốt).


meanings:
【碉堡】điêu bảo [diaobăo] Lô cốt, boong ke.


meanings:
① Lục lục 碌碌 hèn hạ, theo đuôi. Như thử đẳng lục lục tiểu nhân 此等碌碌小人 (Tam quốc diễn nghĩa 三國演義) cái hạng hèn hạ tiểu nhân này. ||② Nhiều việc bận rộn gọi là mang lục 忙碌.


meanings:
【碌碡】lựu độc [liùzhóu] Trục lăn, hòn lăn, quả lăn (làm bằng đá để cán ngũ cốc hoặc cán sân đập lúa). Cv. 磣碡. Cg. 石磙 [shígưn]. Xem 碌 [lù].


meanings:
① Thường, tầm thường: 庸碌之輩 Con người tầm thường; ② Công việc bề bộn: 忙忙碌碌 Bận bịu. Xem 碌 [liù].


meanings:
smash into tiny bits, pound, grind, pulverize


meanings:
① Vỡ, tan: 粉碎 Đập tan; 碰碎了一塊玻璃 Đánh vỡ một miếng kính; ② Vụn, vụn vặt, nhỏ nhặt: 碎布 Vải vụn; 事情瑣碎 Việc vụn vặt.


meanings:
Tên người (như 石碏, đại phu nước Vệ thời Xuân thu).


meanings:
Đài, bia, mốc, cột. (Ngb) Truyền tụng: 紀念碑 Đài kỉ niệm; 石碑 Bia đá; 里程碑 Cột mốc kilômet, cột mốc; 有口皆碑 Người người truyền tụng, bia miệng.


meanings:
① Chất điển (iodine, I) dùng để làm thuốc để chụp ảnh, để nhuộm.


meanings:
Như硇 (có sách đọc nhầm là cương [gang]).


meanings:
Địa danh: 北碚 Bắc Bội (địa danh tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc).


meanings:
① Hiểm, cùng nghĩa với chữ nham 巖.


meanings:
Đĩa, dĩa: 一碟炒黃豆 Một đĩa (dĩa) đậu nành rang; 碗碟 Chén dĩa.


meanings:
① Hòn đá đứng một mình, hòn đá mốc tròn, dùng để chôn mốc đất. Ta quen đọc là chữ kệ.


meanings:
Bia đá đặt trên dốc đứng, dụ chỉ người linh lợi. Tiết Đầu Tử Thanh Thiền sư trong NGCTT ghi: »岳 降 英 靈、 天 生 碣 斗。 – Núi giáng sinh kẻ xuất chúng, trời sinh ra bậc linh lợi«.


meanings:
① Ngọc bích. ||② Phàm cái gì sắc xanh đều gọi là bích, như xuân thảo bích sắc 春草碧色 sắc cỏ xuân xanh biếc.


meanings:
① (văn) Ngọc bích, ngọc xanh biếc: 金碧輝煌Vàng ngọc lộng lẫy; ② Màu xanh biếc: 碧草 Cỏ xanh rờn; 碧波 Sóng biếc.


meanings:
Gọi đủ: Phật Quả Viên Ngộ Thiền sư Bích Nham lục, còn gọi: Bích Nham tập. Lục, 10 quyển, do Tuyết Đậu tụng cổ, Viên Ngộ Khắc Cần bình xướng vào đời Tống, Phổ Chiếu biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 251. Từ trong ngữ lục Thiền tông, Tuyết Đậu Trọng Hiển tuyển ra 100 tắc công án (lấy tông Vân Môn làm trọng điểm), sau mỗi công án Ngài dùng thơ để bình thuyết (Tụng), nhằm chỉ dạy cho người học thiền. Về sau gọi sách này là »Tụng Cổ Bách Tắc« (100 tắc Tụng cổ). Khoảng đầu niên hiệu Chính Hoà (1111) đời Tống, Viên Ngộ Khắc Cần trụ trì viện Linh Tuyền ở Giáp Sơn, thể theo lời yêu cầu của Trương Thương Anh, thuyết giảng về 100 tắc tụng cổ, đệ tử của sư là Phổ Chiếu ghi chép, biên tập lại thành sách. Vì trong thiền lâm gọi Giáp Sơn là Bích Nham, nhân đó gọi sách này là Bích Nham lục. Bích Nham lục lấy »Tụng Cổ Bách Tắc« của Thiền sư Tuyết Đậu làm căn bản, Thiền sư Viên Ngộ giảng một đoạn »Thùy thị« trước mỗi tắc công án, trong mỗi tắc công án, tụng cổ đều có hạ »trước ngữ« và sau đó lại »bình xướng« để dẫn đường mở lối cho người học đạo. Quyển lục này sau khi được xuất bản, dư luận chốn Thiền lâm khen chê chẳng đồng. Nhóm khen cho rằng sách này có giá trị rất cao, bảo là »Tông môn đệ nhất thư« (Quyển sách hạng nhất trong Thiền tông), và sau đó không ít tác phẩm mô phỏng sách này liên tiếp ra đời. Nhóm chê bảo rằng sách này thuộc loại trau chuốt văn chương làm xiếc câu chữ, trái với tông chỉ »trực chỉ nhân tâm« của Thiền tông, khiến người học thiền chạy theo hình thức mà không thật ngộ, cho nên Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo vì cứu tệ nạn này mà cương quyết thiêu huỷ kiệt tác của Thầy mình và cấm chỉ lưu truyền. Bích Nham lục sau khi bị thiêu huỷ hơn 100 năm, đến niên hiệu Đại Đức thứ 1 (1297) đời Nguyên Thành Tông, cư sĩ Trương Minh Viễn ở Hàng Châu sưu tập các bản còn sót lại ở các nơi, giảo chính rồi cho tái bản. Quyển lục này là mẫu mực của Tông môn, là kim chỉ nam đi biển, là sao Bắc Đẩu trong đêm tối.


meanings:
Còn gọi: Bích Sơn tự. Chùa ở thôn Đan Khê, xã Ninh Hải, huyện Gia Khánh, tỉnh Ninh Bình, Việt Nam. Đời vua Lê Dụ Tông, khoảng năm 1705-1719, hai thiền sư Trí Kiên và Trí Thế đến núi Bích Động lập chùa để tu. Đến đời vua Lê Hiển Tông (1740-1786) chùa được xây dựng bằng đá và có đủ 3 cấp như hiện nay, gồm có chùa thượng, chùa trung và chùa hạ. Vua Tự Đức tuần du Bắc Thành, khi đến Bích Động thấy cảnh trí tươi đẹp và hùng vĩ, chỉ kém động Hương Tích (chùa Hương) nên đề bút »Nam Thiên Đệ Nhị Động«. Sau 2 vị khai sơn trên, các vị Trụ trì kế tiếp là các Thiền sư thuộc phái thiền Tào Động ở Đàng Ngoài, trong đó có 2 vị nổi danh là Đạo Nguyên và Minh Chính. Tại viện Liêm Khê ở chùa Bích Động, Thiền sư Minh Chính đã biên soạn Pháp Hoa Đề Cương và Bát Nhã Trực Giải. Trong khuôn viên chùa có tháp thờ Thiền sư Đạo Nguyên (Khoan Dực Thanh Minh) và Minh Chính Thanh Đàm.


meanings:
5848<一>位於北平西直門外之香山東麓。據大清一統志卷七載，該寺爲元代耶律額爾吉創建，本名碧雲庵。至明正統（1436～1449）年間，內監于經擴建之，俗稱于公寺。天啟三年（1623），魏忠賢再擴建，改名碧雲寺。清乾隆十三年（1748）又加以修建，在西院建五百羅漢堂，係仿西湖淨慈寺。在寺後建大正覺塔，又稱金剛寶座石塔。係印度佛陀伽耶塔式，但亦融合我國建築之傳統手法，凡大小五座十三層，高三十五公尺，白石爲基，塔座上則立二座小型喇嘛寶塔，建築雕刻極其精妙，爲該寺最勝處。民國十四年（1925），　國父逝世北平時，遺骸安置於此塔內。十八年，在該塔埋其衣冠，塔即稱「孫中山先生衣冠塚」。　境內設有中山紀念堂，陳列　國父之遺物、遺墨及遺著。該寺寺門向東，凡六進院落，各組殿宇憑倚山勢，層層升高，嚴謹壯觀。內部以天王殿、大殿爲中心，南有羅漢堂，後有藏經閣，北有涵碧齋，其後並有雲容水態、洗心亭、試泉悅山房及大正覺塔等。〔畿輔通志卷十三、帝京景物略卷六、首都文物略〕　<二>位於臺灣臺南白河鎮關子嶺枕頭山南麓。下臨白河水庫及嘉南平原，風景雅麗，極具湖光山色之美。李應祥居士創建於清嘉慶元年（1796），寺內供奉之觀音聖像，係李氏於乾隆五十七年（1792）親自從福建迎來者。民國二十年（1931）興建大殿，歷時近五載。三十八年重建天公廟，四十三年竣工，適逢先總統 蔣公巡視過此，親臨獻香，並贈「凌霄寶殿」之匾額。五十五年增建地藏殿。五十九年增建三寶大殿，此殿乃一宮殿式之大理石現代化建築。同年成立財團法人。次年禮聘心田法師爲第十任住持。


meanings:
① To lớn, như thạc đức 碩德 đức lớn, người có danh dự to gọi là thạc vọng 碩望.


meanings:
To: 碩望 Có danh vọng to lớn; 碩大 To lớn; 碩人 Người to lớn; 碩德 Đức lớn.


meanings:
① Ðá hoa. ||② Núi Nãng 碭山. ||③ Tràn lên, vọt lên. Trang Tử 莊子: Thôn chu chi ngư, nãng nhi thất thuỷ, tắc nghĩ năng khổ chi 吞舟之魚，碭而失水，則蟻能苦之 (Canh Tang Sở 庚桑楚) loài cá (to có thể) nuốt thuyền, vọt lên mà mất nước, thì giống kiến cũng làm khổ được. ||④ Quá. Cũng đọc là chữ nương.


meanings:
(văn) ① Đá hoa; ② Rung rinh, tròng trành, lắc lư, lắc tràn ra: 碭而失水 Lắc tràn mất nước (Trang tử: Canh Tang Sở); ③ To lớn; ④ [Dàng] Tên huyện: 碭山Huyện Đãng Sơn (ở tỉnh An Huy, Trung Quốc).


meanings:
① Lấy đá chọi đá gọi là bính, lấy đầu đập xuống đất gọi là bính đầu 碰頭. Cũng đọc là chữ binh.


meanings:
① Va, chạm, đâm, đụng, cụng, vấp, chọi, đánh, khua, gõ: 兩個人碰在一起 Hai người va vào nhau; 我的胳膊碰着電線了 Cánh tay tôi chạm phải dây điện; 雞蛋碰石頭 Trứng chọi với đá; 碰到許多困難 Vấp phải nhiều khó khăn; 碰杯 Cụng li; 碰壁 Đụng vách tường (gặp trở ngại); ② Gặp: 突然碰上了好機會 Thình lình gặp phải dịp tốt (may); 在路上碰見了一位熟人 Gặp một người quen trên đường; ③ Thử: 這還要碰碰看 Cái đó còn phải xem thử; 碰碰看，也許能行 Thử xem, có lẽ được đấy. Xem 掽 (bộ 扌).


meanings:
① Mảnh vụn: 玻璃 碴 Thuỷ tinh vụn; 冰碴 Nước đá vụn; ② Chỗ mẻ (sứt): 碗口有個破碴 Miệng chén có một chỗ mẻ; ③ Mảnh vỡ bén: 手讓碎玻璃碴刺破流血了 Tay bị mảnh kính vỡ rạch chảy máu.


meanings:
【大碶頭】Đại Khế Đầu [Dàqìtou] Tên đất (ở tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc).


meanings:
【碻磝】 Nghiêu Ngao [Qiaoáo] Thành Nghiêu Ngao (tên một thành cổ, thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay).


meanings:
① Mã não 碼瑙 đá mã não, rất quý rất đẹp. Cũng viết là 瑪瑙. ||② Pháp mã 砝碼 cái cân thiên bình. Có khi viết là 法馬. ||③ Mã hiệu, một thứ chữ riêng để biên số cho tiện, như sau này: chữ mã Tàu 〡〢〣〤〥〦〧〨〩十, chữ mã A-lạp-bá 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10, chữ mã La Mã I II II IV V VI VII VIII IX X. ||④ Bến tàu, bến đò, thường gọi là mã đầu 碼頭. ||⑤ Thước mã (yard), thước đo của người Anh.


meanings:
① Số: 號碼 Con số, số thứ tự; 頁碼 Số trang; ② Dụng cụ biểu thị số: 籌碼 Cái thẻ dùng để đếm số; 砝碼 Quả cân; ③ Việc, chuyện: 一碼事 Cùng một việc; 這是兩碼事 Đó là hai chuyện (việc) khác nhau; ④ Chất, xếp đống: 把這些磚碼齊了 Xếp đống gạch này lại cho gọn; ⑤ Iat, thước (Anh và Mĩ, bằng 0, 914 mét); ⑥ Xem 碼頭.


meanings:
① Con lăn, ống trục nghiền như cái con lăn để tán thuốc vậy, dùng bánh tròn hay cột tròn lăn cho nhỏ đất cũng gọi là niễn. Cũng đọc là chữ chiển.


meanings:
Xay, tán, nghiến, nghiền: 碾米 Xay gạo; 碾藥 Tán thuốc; 把石頭碾碎 Nghiền vụn đá ra; 被歷史車輪碾得粉碎 Bị bánh xe lịch sử nghiền nát.


meanings:
① Từ thạch 磁石 đá nam châm. Tục dùng để gọi đồ sứ, như từ khí 磁器 đồ sứ.


meanings:
(lí) ① Từ, nam châm: 電磁 Điện từ, nam châm điện; ② Đồ sứ. Như 瓷 [cí] (bộ 瓦).


meanings:
① Ðá rơi lộp cộp. ||② Một âm là bảng. Tên số cân của nước Anh Mĩ (tiếng Anh pound). Có hai thứ cân, cân thường thì mỗi bảng là 12 lạng 1 đồng 6 phân, cân quân bình thì mỗi bảng là 10 lạng Tàu.


meanings:
【磅礡】bàng bạc [pángbó] ① Bàng bạc: 天地磅礡浩然之氣 Khí hạo nhiên bàng bạc trong trời đất; 氣勢磅礡 Khí thế bàng bạc (hùng vĩ); ② Tràn ra: 磅礡于全世界 Lan tràn khắp thế giới. Xem 磅 [bàng].


meanings:
① Cân Anh (đơn vị trọng lượng của Anh, bằng 454 gam); ② Cái cân: 磅枰 Cân bàn; ③ Cân: 把小孩磅一磅 Cân đứa bé. Xem 磅 [páng].


meanings:
① Nhiều đá. ||② Cao lớn. ||③ Lỗi lạc 磊落 hoặc lỗi lỗi lạc lạc 磊磊落落 lỗi lạc, tài cán hơn người, tâm địa quang minh.


meanings:
① (văn) Nhiều đá; ② 【磊落】lỗi lạc [lâiluò] a. Ngay thẳng, chính trực, chính đại: 光明磊落 Quang minh chính đại; b. (văn) Tài cán hơn người; ③ Xem 砢 (2).


meanings:
① Mài, thợ làm đồ xương, khi đã gần xong đi mài lại đá màu cho nhẵn bóng gọi là tha. Nói bóng nghĩa là cùng với người khác bàn đi bàn lại cho kĩ, như tha thương 磋商 bàn kĩ.


meanings:
① Mài (xương, sừng để làm thuốc); ② Bàn bạc, thương lượng.【磋商】tha thương [cuo shang] Bàn bạc, thương lượng, trao đổi ý kiến: 磋商重要事情 Bàn bạc việc quan trọng.


meanings:
① Tảng đá lớn, ta hay nói an như bàn thạch 安如磐石 yên vững như tảng đá. ||② Bàn bạc 磐礡 rộng lớn mênh mông, đầy rẫy, lẫn lộn.


meanings:
【磐石】bàn thạch [pánshí] Tảng đá to: 安如磐石 Vững như bàn thạch.


meanings:
① Cái cối tán, cái bàn tán. ||② Một âm là cai. Cai cai 磑磑 bền chắc, vững vàng.


meanings:
① Cối xay bằng đá; ② 【磑磑】cai cai [wèiwèi] Bền chắc, vững vàng.


meanings:
① Sả, xé xác phanh thây, một thứ hình ác đời xưa. ||② Ðời xưa, sả muông sinh tế thần gọi là trách. ||③ Nét phẩy.


meanings:
(văn) ① Hình phạt xé xác (thời xưa); ② Xé ra để tế thần; ③ Nét phẩy (trong chữ Hán).


meanings:
6116磔迦，梵名 ーakka。又作礫迦國。為北印度之古國，位於迦濕彌羅國之南。依大唐西域記卷四記載，此國於摩醯邏矩羅王時毀滅佛法，故國人信佛法者少，多崇天神。王城內有伽藍十所、天祠數百及阿育王塔。當時舊城稱奢羯羅（梵 Śāgala），位於新城西南。城內有一伽藍，世親曾於此處撰作勝義諦論，住僧百餘人，皆學習小乘教，伽藍附近有過去四佛說法之處，西北亦有阿育王塔一座，相傳乃佛行化之遺蹟。又據大慈恩寺三藏法師傳卷二所載，此國東境有一大城，玄奘遊歷此地時，承教於通達中論、百論、吠陀等之七百歲老婆羅門，學習百論、廣百論等。此國位置距今拉加歐里（Rajaori）約四、五日路程，即毘播奢河（梵 Vipāśa，今比阿斯河，Biās）與信度河（梵 Sindhu，今印度河）中間之平原地帶。〔那先比丘經卷上、大毘婆沙論卷七十九、解說西域記、A. Cunningham: Ancient Geography of India; T. Watters: On Yuan Chwang, vol. I〕


meanings:
① Soang soảng, tiếng đá chọi với đá. Tục gọi dập đầu lạy là khái đầu 磕頭.


meanings:
① Va, chạm, đụng, vấp: 磕破了頭 Đụng vỡ cả đầu; 碗磕掉了一塊 Cái chén bị chạm sứt một miếng; ② Gõ, đập: 磕煙鬥 Gõ điếu, gõ píp; ③ (văn) (Tiếng đá va nhau loảng xoảng).


meanings:
① Như 甎 (bộ 瓦); ② Bánh, viên.【磚茶】chuyên trà [zhuanchá] Chè bánh.


meanings:
【磛岩】【磛礹】 sàm nham [chányán] (văn) Đá núi hiểm trở.


meanings:
(văn) ① Núi có nhiều đá nhỏ; ② Xem 碻 (2).


meanings:
① Lỗ sa 磠砂 tức là nao sa 鹵砂 hoặc 硇砂.


meanings:
Xấu xí, bẽ mặt, khó coi: 瞧你頭也不梳，臉也不洗，這個磣樣兒 Tóc chả chải, mặt chả rửa, cái bộ tịch này khó coi quá!; 說起來怪寒磣的 Nói ra thật là bẽ mặt. Xem 磣 [chen].


meanings:
① Bãi sa mạc, cát đùn cao làm mắc lối đi gọi là thích. ||② Cát đá nổi trong chỗ nước nông.


meanings:
(văn) ① Bãi sa mạc; ② Cát đá nổi chỗ nước cạn.


meanings:
《磧砂版大藏經》是南宋時代私刻大藏最後的一種。刻版地點在平江府陳湖中磧砂洲延聖院（現在江蘇省吳縣境內），後來改名磧砂禪寺（見清代康熙《蘇州府志》卷三十九），因而通稱這部藏經爲《磧砂版》或《磧砂藏》。它開雕的緣起現還不甚明瞭。但端平元年（1234）所刻的全藏目錄完全依照思溪版藏經；而全藏開頭《大般若經》六百卷由都勸緣官僚趙安國獨立刻成，這又和思溪版之爲官僚王永從一家所刻的事實相類。就從這兩點看，磧砂藏的刊刻顯然是受了思溪藏的刺激而發起的。<#>磧砂藏始刻的年代，也沒有記載。現在《大般若經》印本中殘存一些原刻本，間有保義郎趙安國獨立刻經的刊記。在紹定六年（1233）所刻的《法苑珠林》卷一的刊記上，趙安國已由保義郎升級爲成忠郎。依著宋代官制，這類官職至少五年一轉來推算，磧砂版開頭的《大般若經》大概是《法苑珠林》刻版以前的五年間（紹定元年至五年，1228～1232）就已開刻了（參照《影印宋磧砂藏經》歐序）。不過從《大般若經》的刊記還看不出籌刻全藏的企圖，紹定五年刻《無量壽經》（卷上）才有延聖院雕造的題識，跟著端平元年刻出《平江府磧砂延聖院新雕大藏經律論等目錄》，備載藏主法忠、都勸緣大檀越趙安國等名字，全藏的計劃刻版似乎是在這個時候。<#>從端平元年起，刻藏事業逐漸發展，寶祐元年（1253）延聖院大藏經坊更擴建了西廊一帶房舍（見書字函《法苑珠林》卷五十二題記），可說是達到極盛時期。但沒有好久，寶祐六年，延聖院大火（見元僧圓至《延聖院觀音殿記》），刻事受到了影響，其後所刻的即不甚多。鹹淳八年（1272）以後，宋代垂亡，兵禍日烈，全藏未及刻成便中斷了。<#>經過二十餘年，到了元代大德元年（1297），延聖院刻經重新繼續（見國字函《大集經》卷二十一題記），次年，恢復了大藏經局（見讓字函《大集經》卷十五題記），組織比宋代還要完備，有功德主、對經、點樣、管局、提調等職（見大德二年刻虞字函《日藏經》卷四題記）。不久，大德五年，朱文清施刻經版一千卷（見使字函《華手經》卷七題記），大德十年，管主八又施資幷募刻經版千餘卷（見是字函《般若燈論》卷十五題記），同時還有勸緣都功德主張閭等施刻的一些經卷，這時是元代續刻的最盛時期。後來延祐二年（1315），比丘明瞭施刻宋代新譯經和《宗鏡錄》等，也補充了經版不少。現存磧砂版刻本上的年代題記，到至治二年（1322）爲止，全藏刻成大概即在此時。要是從最初刻《大般若經》的假定年代（1229）算來，前後經過已是九十多年了。<#>現存的《磧砂版藏經》裏，夾雜著一些別種版本。首先是《大般若經》部分。這部分的原刻當是由于宋末兵火被毀了，而後來大體上改用元代吳興妙嚴寺刻本。妙嚴寺本始刻于泰定三年（1326，見天字函《大般若經》卷十題記），刻成于至正九年（1349，見奈字函《大般若經》卷六百題記）。它是用磧砂、福州、思溪等多種版本校刻的。其次，在全藏最後部分，從武字到遵字一共二十八函，乃是管主八于大德十、十一年間，在杭州路募刻（見遵字函《法寶標目》卷九題記），所收的都是南方各版藏經中缺版的秘密經等（這些原來收載在元代大都弘法寺藏經版內）。這一副版片于至正二十三年由管主八的兒子管輦真吃剌捐贈給延聖院，作爲全藏的補充部分印刷流通（見多字函《六波羅密經》卷七題記）。其後更翻刻了普寧寺版《傳法正宗記》等和《中峰廣錄》（原版爲元統三年，即1335年刻），一共五函，附在全藏末尾。這樣組成的全藏版本，保存到明初，至在陜西西安圖書館裏還收藏有洪武二十三、四年（1390～1391）間印刷的這部全藏。<#>《磧砂版藏經》的內容，大體同于思溪版。因爲刻版曾中斷了一次，後來續刻對于各經的次第略有改動，幷歷經補充，因而刻成之後和原定的目錄（端平元年所刻）不盡相符。現存全藏印本五九一函，比原目增加四十三函。全體可以區分爲九個部分︰<#>(1)《開元錄》入藏經︰約一０八七部、五０六四卷，四八０函（千字文編號從天到英）。最後一函（英字函）收《開元釋教錄略出》和《紹興重雕大藏音》。<#>(2)入藏著述一︰《法苑珠林》，一百卷，十函（編號從杜到羅）。<#>(3)宋代新譯經一︰從太平興國七年到咸平二年（即982～999）所刻，一八一部、二七０卷，二十函（編號從將到轂；以上三部分編次和思溪版相同）。<#>(4)入藏著述二︰《景德傳燈錄》，三十卷，三函（編號振、纓、世）。(5)宋代新譯經二︰從咸平三年到熙寧年間所譯及《貞元錄》續入藏經，一四二部，約三三八卷，二十八函（編號從祿到微，在這中間刻字函雜入唐·般若譯《本生心地觀經》一部，從伊到衡六函收貞元錄經，曲字函收唐宋譯密典，這些都和思溪版相同）。(6)入藏著述三和補遺一︰《宋高僧傳》及南本《大涅槃經》，六十六卷，七函（編號從旦至合，和思溪版全同）。(7)入藏著述四︰《宗鏡錄》，一百卷，十函（編號從濟至感）。磧砂版全藏原刻即至此爲止，一共五五八函。(8)補遺二︰管主八補刻版，約九十七部、三一五卷，二十八函（編號從武至遵）。這一部分本來另有目錄，現已遺失，印本也不完全，但是後來翻刻磧砂版的明代《南藏》（初刻本）保存了他的面目，上列的部數和卷數即是參酌《南藏》（初刻本）來約計的。(9)補遺三︰《傳法正宗記》、《傳法正宗定祖圖》、《傳法正宗論》、《輔教篇》、《天目中峰和尚廣錄》，五部、四十五卷，五函（編號從約至煩）。這些書都是重翻元代普寧寺刻本補入的。<#>以上九部分總計約一五一七部、六三二八卷（現行影印本總計爲一五三二部、六三六二卷，其中有重複計算，以及將合卷本分開計算等情形）。<#>《磧砂版藏經》的版式和思溪版大致相同，也是每版五頁，每頁六行，每行十七字。在各版第一或第二頁折縫處刻有函號和版號，有時還刻有刻工姓名，（全藏刻工題名者孫仁等四二三人）；卷末有時刻寫經人姓名（全藏寫經人比丘清滿等五十三人）。<#>《磧砂版藏經》開始是準備依照思溪圓覺禪院本寫刻的，中間一度停頓後，又參照元代普寧寺版大藏經續刻，因此，它和這兩種刻版有密切關係，可想而知。在全藏裏又配用妙嚴寺版《大般若經》和《寶積經》另本，補充了管主八募刻的秘密經版，所以又和這些刻本的母版有其淵源（妙嚴寺刻《般若》等四大部是參照福州、思溪、普寧、磧砂和弘法五版的，管版從弘法寺藏經選出則又淵源于遼金刻藏）。在宋、元各種大藏經刻版中再沒有像磧砂版這樣關係複雜的了。元末，經過了兵亂，南方各種大藏經版都損失了，只剩磧砂版比較完全，明初洪武年間（1397年前後）刻成的《南藏》（初刻本）就純粹用它爲底本增訂而重刻。這樣，磧砂版有些特點就又通過《南藏》而影響于以後各版藏經了。（呂澄）<#>編按︰《磧砂藏》在臺灣共印行二次。第一次收在《中華大藏經》第一輯，第二次爲新文豐出版公司所出版。<#>◎附︰小川貫一〈磧砂版大藏經〉（摘錄自《大藏經的成立與變遷》第十二章）<#>磧砂系南宋平江府城東陳湖中的洲名，原爲費氏所有，寂堂師元從華亭到該地，獲得費氏所有之此洲。于乾道八年（1172）在洲上建一草庵，成爲開拓此區佛教之中心。寂堂師元圓寂後，其門徒爲他建了一座舍利塔，幷獲頒‘延聖禪院’的院額。<#>［磧砂延聖禪院的刻藏］　南宋中期，曾在磧砂延聖院北面建一經坊，計劃在此雕印大藏經。此藏被視爲崔法珍弘法尼的斷臂募緣是錯誤的，因爲這位女尼系金刻大藏經的發願者。至于磧砂藏的願主和起源已不詳。理宗紹定五年（1232）時，宋室一族趙安國，擔任都勸緣大檀越，他派遣很多僧俗勸緣者到江浙各地募化，而獨力出版《大般若經》六百卷和《摩呵般若經》三十卷。此藏最早的刊記，是紹定四年七月的《大寶積經》，由此可知磧砂藏是此時開始著手的。<#>由磧砂藏經的尾跋集看出，其刊行的順序幷沒有計劃，而是募到錢財就出版。端平元年（1234）雕造《平江府磧砂延聖院新雕大藏經律論等目錄》二卷，這份目錄是根據湖州思溪的圓覺禪院目錄。當時思溪的印經坊已衰頽，活動也已停止。因此，在計劃重新雕造大藏經時，乃將預定的目錄先予發行。因此乃使勸募的事務有效地推進，所以在嘉熙、淳祐年間，出版了許多的經典。然而，寶祐六年（1258）延聖禪院遭到回祿之灾，爲了重建禪院，于是刻藏的事業就一蹶不振，到南宋滅亡時尚未完成磧砂藏。<#>到了元朝，延聖禪院的六世住持惟吉四處奔走，于是重建堂宇伽藍，在大德三年（1299），又設立大藏經局，規定功德主、對經、點樣、管局、提調等等職務，幷開始對南宋以來的經板加以追雕。這些是杭州南山大普寧寺完成大藏經以後的事。<#>［元代的追雕與補刻］　延聖院的重建，自至元二十四年（1287）六月開始，以觀音殿爲中心的百餘間堂宇全部竣工，壯觀無比。此時，延聖禪院已升格爲延聖寺。大德九年九月時，河南江北等處行中書省左丞朱文清一族，奉獻大藏經板一千卷。翌年，前松江府僧錄廣福大師管主八對大藏經板之刊行一事，予以絕大的援助。不出一年，將以前未刊的一千數百卷予以出版。同時，管主八又發起秘密經律論數百卷的刊行事宜。<#>［大萬壽寺的西夏文大藏經］　當時，杭州路的大萬壽寺，出版河西字（即西夏文）的大藏經三千六百二十餘卷。該寺是西湖孤山之南白雲宗所建的萬壽院之後身，由楊璉真伽改名爲大萬壽寺。管主八在大普寧寺藏經完成後不久，于大德六年，在大萬壽寺開始雕造西夏文藏經，大德十一年六月二十二日，奉成宗皇帝的詔示，印刷頒行大藏經五十部。擔當這項事業的管主八，在該年冬季，將收在大都弘法寺版大藏經內的秘密經二十八函，于杭州出版。此時，擔任西夏文藏經開版的刻工，同時也在從事雕造磧砂版的未刻經典。元時刊印的磧砂本，在板木空白的部份刻有西夏文字，此亦散見于折本之中。如此，磧砂延聖禪寺的大藏經，從元朝大德十一年到延祐二年（1315），才完成全藏的雕造工作。<#>多年前，在西安的臥龍寺與開元寺，發現磧砂版的全藏。民國二十年以後，上海有《影印宋版藏經》六十函的影印本公開刊行。其後，在山西太原的崇善寺大殿也發現全藏，原來不明的磧砂大藏全貌與史實，至此乃告朗然于世。<#>由于這些發現而得知，磧砂版藏經的雕造始于南宋中期，到元朝再追雕補刻才告完成。其內容比前思溪藏和端平所預定的目錄還多，包括秘密經典二十八函及《天目中峰廣錄》三函。另外，在杭州印經局所雕造的秘密經二十八函，至正二十三年（1363）二月，其版木被移入磧砂之中。<#>磧砂藏的版式全是思溪藏的系統，宋刻則是依據前思溪版，元代的追雕是仿效普寧寺版。西安太原所發現的《磧砂大藏經》內，卷首的扉頁畫是佛說法圖，其中還有陳升畫陳寧刊、楊德春杭州衆安橋北楊家印行等等刊記。其畫風與杭州大萬壽寺版的西夏文大藏經的扉頁畫完全相同，受到西藏與西夏佛教美術的影響很大，由此可反映出元代的世風。<#>［參考資料］　蔡運辰《如是庵學佛剩語──印藏及修藏類》、《二十五種藏經目錄對照考釋》、《中華大藏經總目》第一輯。<#>


meanings:
① Mài, xát. Nghiên cứu học vấn gọi là thiết tha trác ma 切磋琢磨. Tuân Tử 荀子: Nhân chi ư văn học dã, do ngọc chi ư trác ma dã 人之於文學也，猶玉之於琢磨也 người học văn, cũng như ngọc phải giũa phải mài vậy. ||② Gian nan hiểm trở, ra đời bị những cái thất bại nó làm cho mình đau đớn gọi là ma chiết 磨折. ||③ Một âm là má. Cái cối xay bằng đá.


meanings:
① Cọ xát: 爬了幾天山，腳上磨了幾個大泡 Leo núi mấy hôm, chân bị cọ sát dộp cả lên; 沒關係，就磨破了點皮 Không hề gì, chỉ xát tí da thôi; ② Mài: 磨墨 Mài mực; 鐵桿磨成針 Có công mài sắt có ngày nên kim; ③ Giày vò, gian nan: 他被這場病磨得不成樣子 Anh ấy đau một trận bị giày vò chẳng ra gì nữa; ④ Phai mờ, nhạt, tiêu diệt: 百世不磨 Đời đời bất diệt (không phai mờ); ⑤ Dây dưa: 磨洋工 Làm việc dây dưa. Xem 磨 [mò].


meanings:
① Cối xay (bằng đá): 電磨 Cối xay bằng điện; ② Xay (bằng cối): 磨麵 Xay bột; ③ Quay: 把汽車磨過來 Quay xe hơi trở lại. Xem 磨 [mó].


meanings:
Còn gọi: Ma đầu. Chức vụ trông coi việc xay giã các loại ngũ cốc, cây lương thực trong Thiền viện. Tông Môn Võ Khố ghi: »五 祖 演 和 尚、 依 舒 州 白 雲 海 會 端 和 尚、 咨 決 大 事、 深 徹 骨 髓。 端 令 山 前 作 磨 頭。 – Hoà thượng Ngũ Tổ Diễn nương ở nơi Hoà thượng Đoan tại chùa Hải Hội núi Bạch Vân thuộc Thư Châu, tham cứu việc siêu thoát sinh tử được ngộ rất sâu. Đoan bảo sư ra trước núi làm Ma đầu«.


meanings:
① Tục mượn dùng như chữ hoàng 黃 để gọi tên đá. ||② Cũng như chữ quáng 礦.


meanings:
① Tên đất. ||② Một âm là bà. Ðá dùng làm mũi tên.


meanings:
Tên địa phương. 【磻溪】Bàn Khê [Pánxi] Bàn Khê (tên địa phương ở tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc).


meanings:
① Ðất xấu, đất sành sỏi. Ta quen đọc là chữ nghiêu.


meanings:
Đất xấu, đất khô cằn. 【磽薄】nghiêu bạc [qiaobó] Đất khô cằn.


meanings:
(văn) ① Loại đá đen có thể làm thuốc nhuộm; ② [Di] Tên người (như 金日磾 người đời Hán).


meanings:
① Ðá ngầm, đá mọc ngầm trong nước trong bể, thuyền tầu nhỡ va phải là vỡ.


meanings:
【礄頭】 Kiều Đầu [Qiáotou] Tên đất (ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc).


meanings:
【礌石】lỗi thạch [léishí] Đá phòng thủ (thời xưa dùng lăn trên thành xuống để chống quân địch vây thành).


meanings:
Đá tảng, tảng, tán (để kê chân cột nhà): 基礎 Nền tảng, nền móng, cơ sở.


meanings:
obstruct, disturb, hamper, impede, hinder, block off


meanings:
Cản trở, trở ngại, vướng vít, vướng: 礙手礙腳 Vướng chân vướng tay.


meanings:
① Một thứ đá độc, tính giống như tín thạch 信石.


meanings:
(văn) Một loại đá có chất độc (như thạch tín).


meanings:
① Mông thạch 礞石 đá mông thạch, dùng để làm thuốc.


meanings:
【礞石】mông thạch [méngshí] Đá mông thạch (có hai loại thanh mông thạch và kim mông thạch, dùng làm thuốc, có tác dụng tiêu đàm, tiêu thực, chữa bệnh hồi hộp...).


meanings:
① (văn) Đá thô; ② 【礤床】sát sàng [săchuáng] Dụng cụ để bào (dưa, củ cải, đu đủ...) thành sợi nhỏ, dao bào sợi.


meanings:
① Quặng mỏ. Phàm vật gì lấy ở mỏ ra đều gọi là quáng, cũng dùng như chữ 鑛. Ta quen đọc là khuáng.


meanings:
① Quặng, khoáng chất: 鐵礦石 Quặng sắt; ② Mỏ, hầm mỏ: 煤礦 Mỏ than; 礦坑 Hầm lò, đường hầm.


meanings:
(văn) ① Tảng đá bên dưới cây cột; ② Tắc nghẽn, bế tắc.


meanings:
(văn) ① Đá mài: 礪石 Đá mài; ② Mài: 砥礪 Giùi mài, khuyến khích.


meanings:
① Ðá vụn, đá sỏi. Liễu Tông Nguyên 柳宗元: Kì bàng đa nham đỗng, kì hạ đa bạch lịch 其旁多巖洞，其下多白礫 ở bên có nhiều núi cao hang động, ở dưới nhiều đá nhỏ sỏi trắng.


meanings:
Đá nhỏ, đá sỏi, đá vụn: 砂礫 Cát sỏi; 瓦礫 Gạch vụn.


meanings:
① Phèn. Có nhiều thứ phèn, thứ trắng gọi là minh phàn 明礬 hay bạch phàn 白礬 dùng để làm thuốc, để lọc nước, để nhuộm, dùng rất nhiều việc. Thứ xanh gọi là thanh phàn 青礬 cũng dùng để làm thuốc nhưng có độc. Thứ xanh lục gọi là tạo phàn 皂礬 hay thuỷ lục phàn 水綠礬, dùng để nhuộm màu đen.


meanings:
① Cái máy bắn đá, cái súng trái phá (đại bác).


meanings:
① (cũ) Máy bắn đá; ② Súng đại bác, trọng pháo, pháo. Như 砲, 炮 (bộ 火).


meanings:
① Cối xay; ② Xay lúa: 礱了四百公斤稻子 Xay bốn tạ lúa.


meanings:
① Bàng bạc 旁礡 rộng lớn mênh mông, đầy rẫy, lẫn lộn.


meanings:
(term) show to someone else (para-darśana)


meanings:
① Thần đất, cùng nghĩa với chữ kì 祇. ||② Một âm là thị. Bảo cho biết, mách bảo. Nay thường viết là 礻.


meanings:
Thông báo, bảo cho biết, cho hay, biểu hiện, tỏ rõ: 表 示自己的意見 Tỏ rõ ý kiến của mình.


meanings:
Còn gọi: Thị tịch diệt. (Tăng nhân) chết, mất. Tông Môn Võ Khố ghi: »師 因 湛 堂 和 尚 示 寂。 請 覺 範 狀 其 行 實。 – Sư nhân Hoà thượng Trạm Đường thị tịch, mời ngài Giác Phạm kể về sự nghiệp của Trạm Đường«.


meanings:
Chỉ dạy (đạo pháp) cho các học tăng. Chương Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư trong CĐTĐL q. 12 ghi: »時 中 將 何 示 徒？ – Trong lúc ấy đem cái gì chỉ dạy cho các học tăng«.


vietnamese:
thị sở phạm giả du già pháp kính kinh <pqđtđ>


meanings:
(Tăng nhân) mất, chết. Tông Môn Võ Khố ghi: »諸 方 尊 宿 示 滅。 全 身 火 浴 得 舍 利 極 多。 – Bậc tôn túc các nơi thị diệt, hoả thiêu toàn thân được xá-lợi rất nhiều«.


meanings:
2144梵語 prātihāya。 即顯示、顯現之意。於諸經典中論及示現者，例如舊華嚴經卷二十三、大乘阿毘達磨雜集論卷四載，諸佛、菩薩為教化眾生，而變現種種身形。如佛陀之三十二相、八十種好，觀音菩薩之三十三身等。此外，色界之「色」，一般多作物質之義，然其語意中含有變礙。示現之義。俱舍論卷二（大二九‧七上）：「十八界中，色界有見，以可示現此彼差別。」俱舍論卷八亦謂，色乃變礙、示現之義。　諸經所載有關種種示現之名相及闡釋極多，如中阿含卷三十五傷歌邏經所列舉之三示現，即：(一)如意足示現（梵 ṛddhi-prātihārya，巴 iddhi-pāṭihāriya），又作神足變化示現、神足變化、神通示現、神足教化、無量神足、神通變現、神力神變、神境神變、神變示導、神通輪、神變輪、身輪。謂沙門梵志具有大威德、大福祐等，能以一身變為無數，又以無數身復合為一，行於壁中猶如行空，履於水上猶如平地，結跏趺坐而上昇猶如鳥之飛翔天空，無礙自在。此係以六通中之「神境通」為其自性。(二)占念示現（梵 ādeśanā-prātihārya，巴 ādesanā-pāṭihāriya），又作他心示現、言教教化、觀察他心神足、觀他心、知他心隨意說法、記說變現、記說神變、記心示導、記心輪、他心輪、意輪等。謂沙門梵志以他相、他念、他思、他說，占他意、過去、現在、未來、心、心所有之法等。此係以六通中之「他心通」為其自性。(三)教訓示現（梵 anuśāsana-prātihārya，巴 anusāsana-pāṭihāriya），又作教誡示現、漏盡示現、訓誨示現、教誡神足、教誡變現、教導神變、教誡神變、教誡示導、教誡輪、說法輪、口輪等。謂沙門梵志之道迹已行，滅盡諸煩惱，得心解脫、慧解脫，自知自覺，自作證成就，不再輪迴受生，並將所證所知者告示他人，又輾轉至無量百千之人。此係以六通中之「漏盡通」為其自性。蓋六通之中，唯以上三通為三種示現之自性，故最為殊勝。　另於大乘法苑義林章卷六末，將上記三種示現分別稱為神變輪、記心輪、教誡輪，並詳辨其相：(一)神變之相，包括能變、能化二種，能變又分十八種，能化又分二種。(二)記心之相，包括有纏、有染、劣中勝之三界五趣之心等六種之記。(三)教誡之相，包括遮止、開許等五種。又類此之三示現，係如來身口意三業之德用，此蓋以他心輪為如來之意業，神通輪為如來身業，說法輪為如來口業，由是而令眾生脫離煩惱惡業，趣向正道。〔雜阿含經卷八、長阿含經卷八、卷十六、增一阿含經卷十五、大般若波羅蜜多經卷四六九、大毘婆沙論卷 一○三、俱舍論卷二十七、法華玄論卷一〕（參閱「權化」6891）


meanings:
Phật, Bồ Tát tùy theo cơ duyên cứu giúp chúng sinh mà hoá hiện các thứ thân hình vào trong cuộc đời. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »至 人 垂 化 無 生 死、 示 現 閻 浮 有 去 來、 剎 剎 塵 塵 成 正 覺、 黃 金 寶 殿 玉 樓 臺。 – Bậc chí nhân giáo hoá không còn sinh tử, thị hiện có đến có đi ở cõi Diêm-phù, thành Chính giác trong rất nhiều thế giới có lầu vàng, điện ngọc«.


vietnamese:
thị hiện thiện bất thiện vô kí pháp <pttđ>


vietnamese:
thị hiện đẳng giác niết bàn thậm thâm <pttđ>


meanings:
Bị nhuốm bệnh nặng sắp chết, lâm bệnh. Chương La Hán Quế Sâm trong CĐTĐL q. 21 ghi: »… （桂 琛 禪 師） 示 疾 數 日 安 坐 告 終。 – (Thiền sư Quế Sâm) lâm bệnh ít hôm, ngồi yên mà qua đời«. Chương Nam Tuyền Phổ Nguyện trong CĐTĐL q. 8 ghi: »師 乃 示 疾…。 告 門 人 曰: 星 翳 燈 幻 亦 久 矣。 勿 謂 吾 有 去 來 也。 言 訖 而 謝。 – Sư lâm bệnh…, trối lại với môn đồ rằng: Ta như huyễn ảnh của đèn, sao, kể cũng đã khá lâu rồi, các ngươi đừng cho là ta có sinh ra và mất đi nhé. Nói xong rồi qua đời«.


meanings:
Còn gọi: Thùy ngữ. Thiền sư chỉ dạy yếu chỉ Thiền cho môn đệ và đại chúng trong thiền viện. Phẩm Định Huệ trong Đàn Kinh (Đại 48, 352 hạ) ghi: »師 示 眾 云： 善 知 識、 我 此 法 門 以 定 慧 爲 本。 – Sư dạy chúng: Thiện tri thức, pháp môn của ta lấy định huệ làm gốc«. Trong các kinh lục, từ ngữ Thị chúng được Kinh Pháp Bảo Đàn sử dụng sớm nhất.


meanings:
① Ðền thờ thổ địa. ||② Xã hội, ngày xưa cứ mỗi khu 25 nhà là một xã, để cùng mưu tính các việc công ích gọi là xã hội 社會. Kết hợp nhiều người là một đoàn thể mà cùng có quan hệ chung như nhau cũng gọi là xã hội, vì thế hễ ai rủ rê các người đồng chí làm một việc gì gọi là kết xã 結社, như thi xã 詩社 làng thơ, hội thơ, văn xã 文社 làng văn, hội văn. Phàm họp nhiều người làm một việc gì cũng gọi là xã. Như hội xã 會社 cũng như công ti. ||③ Ngày xã, ngày mậu sau ngày lập xuân năm ngày gọi là ngày xuân xã 春社, ngày mậu sau ngày lập thu năm ngày gọi là ngày thu xã 秋社.


meanings:
① (cũ) Xã, đền thờ thổ địa (nơi thờ thổ thần thời xưa): 山河社稷 Sơn hà xã tắc; 祭社 Tế xã; ② Xã (chỉ một hay nhiều tổ chức): 合作社 Hợp tác xã; 巴黎公社 Công xã Pa-ri; 通訊社 Thông tấn xã, hãng tin; ③ (văn) Ngày xã (ngày mậu sau ngày lập xuân năm ngày là ngày xuân xã 春社, ngày mậu sau ngày lập thu năm ngày là ngày thu xã 秋社).


meanings:
3466佛教語中，相當於社會之詞爲「世間」（梵 loka）。佛教強調出世間法，主張克服人間之苦，然其意義並非脫離社會，而是超越親人之羈絆與種族血緣之束縛，即超越家與國；由於能超越家與國，故能對同世間之世人施予慈悲。佛陀被稱爲世尊（即世間所尊敬之人）與世間解（梵 loka-vid），意謂佛陀能了解世間，理解社會，而覺悟現實世界。故佛陀所主張之慈悲，乃是超越狹隘的人倫關係，而擴展至無限寬廣的領域。梵語之 maitrī（慈），乃來自 mitra（友），是友情之意。友情，須是無條件而深厚之友情（無緣的慈悲）；而對於一切人平等地施予友情，並非基於地緣或血緣之關係，而是超越地域、人種、國境等狹隘社會之開放精神。佛教成立之初，即具有深厚的社會意義。阿育王（261 B.C.～232 B.C.頃在位）以佛法（梵 dharma）爲其施政方針而統一全印度，此予西方社會影響極大。蓋所謂世間解，必須兼具出世之特質；換言之，必須有一種超越社會之立場，方能深刻了解社會，而將社會淨化成一種善良和諧的社會，此即佛教所謂之社會性。


meanings:
① Ngày tế xuân gọi là tế dược 祭礿. Cũng đọc là thược.


meanings:
① Tế. ||② Năm, đầu năm gọi là nguyên tự 元祀.


meanings:
(văn) ① Tế, cúng bái, lễ: 祀天 Tế trời; 祀祖 Cúng tổ tiên; ② Năm: 元祀 Đầu năm.


meanings:
① Thịnh lớn. Như kì hàn 祁寒 rét dữ.


meanings:
① Thịnh, lớn, vô cùng, hết sức: 祁寒 Rét dữ, rét căm căm; ② [Qí] (Họ) Kì.


meanings:
【祆教】hiên giáo [Xianjiào] Bái hoả giáo (một tôn giáo thờ thần lửa thời xưa). Cg. 拜火教 [Bài huô jiào].


meanings:
3916英語 Zarathustra, Zoroaster, Zoroastrianism, Zarathustra。音譯瑣羅亞斯德教。又稱火祆教、火教、拜火教。西元前六、七世紀波斯之預言家瑣羅亞斯德創於波斯東部大夏（今阿富汗之巴爾赫）之民族宗教。自古代波斯帝國至中世薩珊王朝（Sassanides, 224～651）止，成爲波斯之國教而興盛。七世紀，阿拉伯人征服波斯後，該教遂於波斯本土逐漸衰落。部分教徒不願改信回教，乃向印度西海岸遷移。因而殘存於南亞。目前該教在印度孟買地區有教徒十萬餘人。另於伊朗南部之耶斯德、格爾孟，及巴基斯坦卡拉奇一帶皆殘存少數信徒。　又該教曾於六世紀（南北朝時代）傳入我國，當時西域之焉耆、康國、疏勒、 _闐等均信奉該教。北魏、北齊、北周之皇帝皆曾帶頭奉祀。隋唐時，在東西兩京皆建立「祀祠」，並設立祀官，然當時信奉該教者多爲僑居中國之外國人。北宋末年、南宋初年於汴梁、鎮江等地仍有祆祠，民間亦有拜火之風習。惟至宋以後，中國之史籍絕少有關此教之記載。要之，祆教之勢力在今日世界已瀕臨沒落衰竭，然在世界各大宗教之關係史上，祆教對猶太教及基督教有極大之影響，另如密特羅教（Mithraism，又作光明教）、摩尼教（Manicheism）皆爲祆教所衍出之宗教。　祆教之主神名爲亞甫拉馬哲達（Ahura Mazda, Ormuzd，意譯火祆，意即智慧光明之善神），認爲世間萬物皆爲其所創；又以火爲主神之象徵，代表光明、善、神聖，而加以禮拜，故一般皆稱此教爲拜火教。其聖典稱爲阿凡士塔（Avesta），其內以光明之神爲全知全能之主，能與黑暗之惡神安格羅麥紐（Angro Mainyu）爭鬥，即以光明、黑暗分別代表人生兩大力量之善惡二元論。認爲人類爲光明之神之僕從，在其保護下，與黑暗之惡神爭鬥；而於善惡兩端之爭中，人有自由選擇之意志。該教富有強烈的一神教之色彩，惟仍主張在主神之下，有許多善神存在，包括農牧社會等眾多複雜之神靈。同時以火象徵其主神之靈，根源於天界，故應特別尊敬奉拜。在寺院或一般家庭皆置有聖火，且於聖火之前舉行祈禱。並認爲火葬或土葬會污染神聖而排斥不用，僅將屍體置於岩山頂之「沈默之塔」上，作爲禿鷹之食，稱之爲鳥葬，此爲其特異風俗之一。


meanings:
① Thần đất. ||② Yên. ||③ Cả, lớn. ||④ Bệnh. ||⑤ Một âm là chi. Chỉ, vừa, những. Như chi giác ngã tâm 祇攪我心 (Thi Kinh 詩經) những làm rối loạn lòng ta.


meanings:
(văn) ① Thần đất; ② Yên ổn; ③ Cả, lớn; ④ Bệnh.


meanings:
(văn) Chỉ: 祇攪我心 Chỉ làm rối loạn lòng ta.


meanings:
（梵 Jetavanānāthapiṇḍadasyārāma，巴 Jetavanānāthapiṇḍikārāma，藏 Rgyal-byed-kyi tshal mgon-med-zas-sbyin-gyi kun-dgaḥ-ra-ba）位在中印度憍薩羅舍衛城南方。相當于今尼泊爾南境，近于拉波提（Rapti）河南岸之塞赫特馬赫特（Sahet-mahet），爲佛陀說法遺迹中最著名者。<#>祇園，或作祇苑、祇洹，是祇樹給孤獨園（Jetavanaanāthapiṅḍasyārāma）的略稱，或稱只陀林、逝多林、勝林。祇樹指波斯匿王的太子逝多的園林，給孤獨是舍衛城的長者，即波斯匿王的主藏吏須達的別號。此精舍的土地原是逝多太子所有，須達長者欲購其地以建精舍獻予佛陀，乃依太子所提條件，以金錢布滿園中之地，太子感其誠心，遂施園中所有林木，兩人合建精舍，故名祇樹給孤獨園。<#>精舍的西北角有無常院，《釋氏要覽》卷下雲（大正54·306b）︰‘只桓西北角日光沒處爲無常院，若有病者當安其中。意爲凡人內心貪著房舍衣鉢道具，生戀著心無厭背，故制此堂。令聞名見題，悟一切法無彼常故。’道宣《祇園圖經》也叙述無常院中有一堂，但飾以白銀，院有八鍾，四白銀、四頗梨。銀鍾在無常院四隅，造台置之。頗梨鍾在無常堂的四隅，形如腰鼓，鼻有一金毗侖，乘金獅子，手執白拂，病僧氣將大漸，是金毗侖口說無常、苦、空、無我，手舉白拂，鍾即自鳴，聲音中亦說︰‘諸行無常，是生滅法，生滅滅已，寂滅爲樂。’病僧聞聲，苦惱即除，得清凉樂，如入三禪而生淨土。<#>佛陀曾在祇園精舍度過多次雨季。也曾在此園宣說多數經義。佛嘗由此上忉利天爲母說法九十日，優填王欲見佛，乃以旃檀刻像，波斯匿王也用黃金刻像安置在佛座。待佛由忉利天返回此地時，佛像被移置于南邊的小精舍。依據法顯《佛國記》的記述，精舍原有七層，國王人民競相供養，因遭祝融，七層精舍盡化成灰，後重建爲兩層。《大唐西域記》卷六室羅伐悉底國條（大正51·899b）︰‘城南五、六裏有逝多林，是給孤獨園，勝軍王大臣善施爲佛建精舍。昔爲伽藍，今已荒廢。東門左右各建石柱，高七十余尺，左柱鏤輪相于其端，右柱刻牛形于其上，幷無憂王之所建也。室宇傾圮，唯餘故基，獨一磚室巍然獨在，中有佛像。’<#>此外，園中有花林窟（Kareri-kuṭikā），釋尊曾居住于其地。又有松林精舍（Śalalā-gāraka），爲園中小屋，釋尊曾在其中入定。佛弟子阿那律亦曾在其中養病，且修習四念處法門。<#>［參考資料］　《五分律》卷二十五；《雜阿含經》卷二十三；《增一阿含經》卷四十九；《阿育王傳》卷二；《八大靈塔名號經》；《四分律》卷五十；《十誦律》卷三十四；《大智度論》卷三；《有部毗奈耶破僧事》卷八；北本《涅槃經》卷二十九；小野玄妙〈佛教之美術及瘻歷史〉。<#>


meanings:
3917巴利名 Jetavanārāma。又稱祇園寺派（巴 Jetavana）。爲錫蘭早期大乘佛教部派之一。信奉大乘方等部教義。因以摩訶斯那王（巴 Mahāsena, 334～362 在位）所捐贈之祇多林寺爲中心，故有此稱。本派創始人爲薩迦利長老,（巴 Sāgalithera，意譯作「海」），依創始者之名，故本派又稱海派、海部（巴 Sāgaliya）。本派係於四世紀中葉，由無畏山寺派分裂出來，至西元一一六五年，因國王波洛羅摩婆訶一世（巴 Parakkamabāhu I）之禁止而衰微。


meanings:
verses contained in the scriptures which repeat the substance of the prose discourses


meanings:
（梵 Geya，巴 Geyya，藏 Dbyaṅs-kyis bsñad-pa）十二部經之一，九部教之一。又作歧夜，意譯詩歌、應頌或重頌，又譯祇夜經或重頌偈。爲由有歌頌之意的動詞語根gai的未來受動分詞轉化而來的名詞。乃諸經中于長行（散文）之後，再重述或補充經義的偈頌。《大毗婆沙論》卷一二六雲（大正27·659c）︰‘應頌云何？謂諸經中依前散說契經文句，後結爲頌，而諷誦之，即結集文、結集品等。’《瑜伽師地論》卷八十一雲（大正30·753a）︰‘應頌者，謂長行後宣說伽他，又略標所說不了義經。’<#>諸經所以用應頌，有二目的，一爲重複，在長行之後，再以偈頌重叙文義。二爲補闕，由于長行所說未盡，複以頌文補充。祇夜的形體雖然是一種伽陀，但是伽陀只是韵文，與前後教說的內容幷無直接的關係，而祇夜既重複前文所說，又有追補的功用，無疑地與前說必有直接的關係。這是兩者的不同之處。又，憂陀那雖然也是同樣形式的偈頌，但是它依感興而立，爲無問自說，與祇夜亦不盡相同。<#>［參考資料］　《大般涅槃經》卷十五；《顯揚聖教論》卷六；《大乘阿毗達磨集論》卷六；《順正理論》卷四十四；《大乘義章》卷一；《大乘法苑義林章》卷二〈本〉；《成實論》卷一；印順《原始佛教聖典之集成》。<#>


meanings:
3919祇陀，梵名 Jeta，巴利名同。 又作祇多太子、逝多太子、制多太子。意譯爲勝太子、戰勝太子。爲中印度舍衛國（梵 Śrāvasti）波斯匿王（梵 Prasenajit）之皇太子。太子將其所擁有之祇園獻予佛陀，由長者須達在此建立祇園精舍。太子後被異母弟毘琉璃王（梵 Virūḍhaka）所殺。〔中阿含卷二十八教化病經、增一阿含經卷二十六、法句譬喻經卷一〕


meanings:
① Cầu cúng, cầu phúc. Như kì phúc 祈福 cầu phúc. ||② Báo đền.


meanings:
① Khẩn, cầu cúng, cầu phúc, cầu nguyện; ② Xin, mong: 敬祈照准 Kính xin duyệt y cho; ③ (văn) Báo đền.


meanings:
3920梵名 Jeyata。又作祇夜多。北印度罽賓國之阿羅漢。依雜寶藏經卷七載，祈夜多出世於佛陀入滅七百年後之罽賓國，月氏國王栴檀罽尼吒欲見之，便躬與臣從往訪，然祈夜多靜默端坐不迎，王見其威德，倍生敬信，後得其（大四‧四八四中）「王來時道好，去如來時」之教誡而還其國。付法藏因緣傳卷五（大五○‧三一六上）：「王昔曾於勝道而來，今可還從本路而去。」此乃王過去植種種功德，今方得享有王位，若現在重修功德，則來世亦當受福德之意。祈夜多有神力，曾降伏罽賓國之惡龍王阿利那。又嘗於往昔毘婆尸佛入滅後，爲一長者子。亦曾五百世投胎爲狗，故常爲飢渴所惱。此等記事與付法藏因緣傳卷五所載之達摩蜜多傳符合。又多羅那多（梵 Tāranātha）之印度佛教史第十二章記載，迦濕彌羅國有師子王，出家名爲善見（梵 Sudarśana）證得阿羅漢果而說法；時有 Jālaṅdhara（梵 Gandhāra，健陀羅）國之迦膩色迦王（梵 Kaniṣka）聞其德，往迦濕彌羅聞其法，供養法塔及僧伽。此亦可視爲同一事實之記載。由是推知，祈夜多、達摩蜜多、善見恐係異名同人，而曾爲迦膩色迦王之師。


meanings:
3922梵名 Bṛhaspati, Brahmaṇaspati。婆羅門教崇拜之抽象神。梨俱吠陀謂，其爲仙人之子，或係祭壇之神格化，無此祈禱主，則祭祀不能成功。被描繪爲頭戴銳角，手持鐵斧及以秩序（rta）作弦之弓，乘坐秩序之車，與羅剎大戰。與因陀羅有密切關係。 至往世書（梵 Purāṇa，即富蘭那聖典群，約成書於西元前一世紀至十世紀間）時代，此神則僅與祭祀有關。於後來之印度教中，成爲木星之神，乘金車，御八馬。


meanings:
(văn) ① Cửa tông miếu (thời xưa); ② Tế banh (tế trong cửa tông miếu).


meanings:
(văn) ① Hộp đá chứa bài vị tổ tông trong tông miếu; ② Bài vị tổ tông trong tông miếu.


meanings:
Help, assistance--from a god or a buddha.


meanings:
① Thần giúp. Khi thiên phụ nhân, quỷ thần bất hữu 欺天負人，鬼神不祐 (Lí Giai Phó 李娃傳) dối trời bỏ người, quỷ thần chẳng giúp.


meanings:
(văn) ① Xua đuổi tà ma, trừ tà.【祓禊】phất hễ [fúxì] (văn) Tế bên bờ sông để trừ tà ma; ② Làm cho sạch sẽ.


meanings:
① Tế phụ, hết tang ba năm, rước thần chủ (神主) vào thờ với tiên tổ gọi là phụ. ||② Chôn chung (hợp táng).


meanings:
(văn) ① Tế phụ (rước thần chủ vào thờ với tổ tiên sau tang ba năm); ② Chôn chung, hợp táng.


meanings:
① Thần. ||② Bí mật, chức quan giữ các tờ bồi bí mật gọi là bí thư 祕書.


meanings:
① Bí, không thông: 便祕 Táo bón, chứng táo, bệnh táo; ② [Bì] (Họ) Bí. Xem 祕 [mì].


meanings:
① Bí mật, kín: 祕室 Phòng kín; 祕事 Việc bí mật; ② Giữ bí mật. Xem 祕 [bì].


vietnamese:
bí mật tam muội đại giáo vương kinh <cm>


meanings:
Công án này được thấy ghi nơi tiết Ngũ Đài Bí Ma Nham Hoà Thượng trong Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 4 như sau: »五 臺 山 祕 魔 巖 和 尚、 常 持 一 木 叉、 每 見 僧 來 禮 拜、 即 叉 卻 頸 曰： 那 箇 魔 魅 教 汝 出 家？ 那 箇 魔 魅 教 汝 行 腳？ 道 得 也 叉 下 死、 道 不 得 也 叉 下 死。 速 道！ 速 道！ – Hoà thượng Bí Ma Nham ở núi Ngũ Đài thường cầm một chiếc nạng gỗ, mỗi khi thấy tăng đến lễ bái mình sư liền chỉa chiếc nạng vào cổ tăng bảo: ›Ma quỷ nào dạy ông xuất gia, Ma quỷ nào dạy ông hành cước? Nói không được sẽ chết dưới chiếc nạng này, nói được cũng chết dưới chiếc nạng nầy. Nói mau! Nói mau!‹«. Người học đạo ít có ai đáp được. Nhấc chiếc nạng chỉa vào cổ tăng là thủ đoạn tiếp dẫn người học rất mạnh mẽ, để cắt đứt con đường suy nghĩ, nói năng khiến họ thoát khỏi vọng tưởng phân biệt. Đời sau, trong thiền lâm thường niêm đề công án nầy.


meanings:
① Ông, người đẻ ra cha mình. Tổ tiên. ||② Xa noi, như Trọng Ny tổ thuật Nghiêu Thuấn 仲尼祖述堯舜 ông Trọng Ny xa noi đạo vua Nghiêu vua Thuấn. ||③ Tế tổ, lúc sắp ra đi làm lễ thần đường, gọi là tế tổ 祭祖. Nay gọi sự tiễn người đi xa là tổ tiễn 祖餞 là noi ý ấy. ||④ Tổ sư, tu hành đắc đạo, được đời tôn kính gọi là tổ. ||⑤ Quen, biết. ||⑥ Bắt chước.


meanings:
① Ông bà: 外祖父 Ông ngoại; 外祖母 Bà ngoại; ② Bậc ông bà: 伯祖 Ông bác; ③ Tổ tiên: 遠祖 Tổ tiên xa; ④ Ông tổ, tổ sư: 印刷術之祖 Ông tổ (tổ sư) nghề in; ⑤ (văn) Noi theo người xưa: 仲尼祖述堯舜 Trọng Ni noi theo đạo của vua Nghiêu vua Thuấn; ⑥ (văn) Tế tổ (làm lễ thần đường lúc sắp ra đi): 祖餞 (Làm lễ tế tổ để) tiễn người đi xa; ⑦ (văn) Quen, biết; ⑧ (văn) Bắt chước; ⑨ [Zư] (Họ) Tổ.


meanings:
Thiền cơ, nhân duyên cơ ngữ của Tổ sư Thiền tông. Tiết Tư Thọ Ni Diệu Tổng trong NĐHN q. 20 ghi: »宗 乘 一 唱、 三 藏 絕 詮。 祖 令 當 行、 十 方 坐 斷。 – Thiền tông một phen cất tiếng thì hàng Giáo tông hết cách giải thích. Một khi Tổ lệnh đang được thi hành thì mười phương khoáng đãng«.


meanings:
(1226-1286) Thiền tăng đời Tống, họ Hứa, tự Liễu Nguyên, biệt hiệu Vô Học, người huyện Ngân (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 13 tuổi sư theo Bắc Giản Cư Giản chùa Tịnh Từ ở Hàng Châu cạo tóc xuất gia, theo hầu 5 năm rồi đến Kính Sơn yết kiến Vô Chuẩn Sư Phạm nỗ lực tham cứu 5 năm. Sau khi Vô Chuẩn tịch, sư lần lượt tham kiến Thạch Khê Tâm Nguyệt chùa Linh Ẩn, Yển Khê Quảng Văn núi Dục Vương, Hư Đường Trí Ngu, sau đó trở về quê trụ 2 năm. Một hôm sư lên thềm giếng kéo nước, xoay con lăn liền khai ngộ. Tháng 10 niên hiệu Hàm Thuần thứ 5 (1269) sư trụ trì chùa Chân Như ở Thai Châu (Lâm Hải, Chiết Giang). Niên hiệu Đức Hựu thứ 1 (1275) quân Nguyên đến, sư phải lánh nạn ở chùa Năng Nhân ở Ôn Châu (Chiết Giang). Niên hiệu Cảnh Viêm thứ 2 (1277) trở lại Tứ Minh đến núi Thiên Đồng tham kiến Hoàn Khê Duy Nhất, giữ chức Đệ nhất toạ. Niên hiệu Tường Hưng thứ 2 (1279) Bắc Điều Thời Tông Nhật Bản sai hai vị sư Đức Thuyên và Tông Anh thỉnh Tổ Nguyên sang Nhật Bản. Mùa thu niên hiệu Hoằng An thứ 2 (1279) sư đến Liêm Thương trụ chùa Kiến Trường. Về sau Bắc Điều Thời Tông xây cất chùa Viên Giác ở Liêm Thương thỉnh sư làm Tổ khai sơn thứ nhất. Sắc thuỵ »Phật Quang Thiền sư«, »Viên Mãn Thường Chiếu Quốc Sư«. Pháp hệ của Sư được gọi là »Phật Quang Phái«, là 1 trong 24 phái Thiền tông Nhật Bản.


meanings:
(1136-1211) Thiền tăng đời Nam Tống, họ Vương, hiệu Phá Am, người xứ Quảng An, Tứ Xuyên, Trung Quốc. Sư đắc pháp nơi Thiền sư Hàm Kiệt, là truyền nhân trọng yếu của phái Mật Am, đời thứ 19 hệ Nam Nhạc. Trước trụ trì chùa Ngoạ Long, sau trụ trì chùa Long Ẩn. Có ngữ lục truyền lại đời.


meanings:
4237即對祖先亡靈之尊崇禮拜。在印度，以定住於某地方經營農耕生活與商業生活，為國民生活之中心，因此土地與生產方法成為世襲，遂形成重視祖先崇拜之結果。古代印度人信仰死者親族不行供養時，死者靈魂必受苦，故將死者送至祖先（梵 pitṛ）靈界之供養，成為生者之義務。祭祀祖先之供養有私人之祖先祭（梵 śrāddha），與公眾之祖先奉餅祭（梵 piṇḍa-pitṛ-yajña）二種。祖先祭，係於每月滿月日，招請婆羅門數人，登祭壇座，一面取水灑於草上，一面唱誦祭詞，並捧上飲食、香花、燈明、衣服等物。祖先奉餅祭則在新月祭之午後，以餅捧祭祖靈。在原始佛教時，主張祖先崇拜亦是對於父母之尊敬供養。於南傳增支部經典中，有若干節經文記載，若能對父母、祖先（巴 pubba-purisa），乃至修行者、婆羅門、諸神等如法尊敬供養，則死後必能享樂於天界。　祖靈信仰之形式具體化，即為祖先崇拜，此為我國與日本宗教之基本特徵，佛教東來之所以受容，此種民族信仰為重要因素之一。故知固有信仰與佛教之祖先崇拜兩者混合形態之情形很多。在我國，儒、佛、道三者立場雖不一，然一般所行者為包含民俗信仰之要素所形成之一種複合信仰，其特徵為祖靈不滅；祖靈將親臨於現在家族之中，以左右禍福，而繼承其生前之功勞、名譽、地位。又對於祖靈之崇拜、祭祀，及供養為子孫之義務，與侍奉生存父母為同一道德。此種崇拜被認為係維持家族秩序之規範。在我國，自古以來，即相信死者之靈魂能恫嚇生者，而為避免其恫嚇作祟，故有祭祀之道。但由於魂魄思想與儒家家族制度之發達，在道德上，將孝延長，祖先崇拜乃成為制度化，且有其複雜祭祀法之制定。在這種完備的社會制度中，佛教之傳來，不僅以度化個人為本義，同時為了與我國民俗同化，故以七生父母之追福供養之信仰與祖靈崇拜相結合。儒家則以對現世父母之孝為其重點，與對過去世所有死者之供養不同。其崇拜形態，以民俗信仰之崇拜者為多。又佛教之追福，在初期是以造寺、造像為主，然至唐代時，儒、佛二者之祖先崇拜，其精神已具有相同之意義。其後，一般採取儒家、道教之葬送形態與喪弔思想，而有小祥、大祥等一周忌、三回忌；或以木主為牌位；或服喪等之齋日，與佛教之齋會（本來為梵語之 upoṣadha，布薩之意）相結合；或死後之每七日均須誦經、供僧。宋代以後，一般將此等行事混在一起，而呈複合形態。另一方面，佛教火葬之普及，與中陰四十九日之信仰，以及誦經等行事亦融入其中。　在日本，佛教既自我國傳去，遂更加一般化，凡氏族、同族、宗族等所有家族制度幾乎都與上述情形相同。佛教初傳至日本時，亦與我國同為七世父母追福而造寺、造佛。由祭祀先祖之同族祭祀，因氏寺之出現而演變為佛格，氏神乃變成地域集團之土產神（出生地之守護神）。同時，在檀家寺之形式中，祖先崇拜遂成為一般化，是後，其形式更縮小至每一家庭中之神棚、佛壇；又除埋葬地外，另有可資參詣之墓，如此兩墓制成為家族制度之特色。其迎祭祖靈之一月、七月，與我國之上元、中元有關。我國盛行之盂蘭盆會，日本則於八月間行之，為其祖先崇拜之重要行事，惟迎接精靈，乃日本之所特有。又彼岸日（即同於我國之清明節）之掃墓，與佛壇、牌位之信仰等，佛與祖先相互轉位，亦為日本宗教信仰之特色。日本此種佛式祖先祭祀之民俗信仰所以普及，實緣於江戶幕府之寺檀制度，由而奠定其佛教寺院至今仍舉行之各種行事。


meanings:
Gọi đủ: Tổ sư tâm ấn. Thiền pháp của Tổ sư Thiền tông được truyền thừa thông qua phương thức tâm thầy in sang tâm trò. Mật Am ngữ lục ghi: »祖 師 心 印。 不 涉 言 詮。 問 訊 燒 香。 早 成 多 事。 行 棒 行 喝。 開 眼 尿 床。 舉 古 舉 今。 泥 中 洗 土。 – Tâm ấn Tổ sư không dính líu đến ngôn thuyên. Vái chào, thắp hương đã thành phiền phức. Sử dụng phương pháp đánh hét cũng là mở mắt mà đái dầm. Nêu xưa bày nay giống như rửa đất trong bùn«.


meanings:
(1735-1835) Thiền tăng đời cuối Lê đầu Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 36, nối pháp Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc. Sư họ Nguyễn, quê ở huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định, Trung Việt. Lúc 15 tuổi, sư từ Bình Định vào Gia Định, tu hành ở chùa Đại Giác, tại Đại phố Đồng Nai, huyện Phúc Long, dinh Trấn Biên (nay là cù lao Phố, xã Hiệp Hoà, thành phố Biên Hoà tỉnh Đồng Nai). Năm 1773, sư được cử làm Trụ trì chùa này. Khoảng thời gian 1778-1801, Nguyễn Vương có người con gái tên Ngọc Anh xin xuất gia thụ giới với thiền sư Mật Hoằng, nên khi thống nhất đất nước Nguyễn Vương ra lệnh quan địa phương trùng tu lại chùa Đại Giác, cho Tượng binh đem voi đến dậm nền chùa. Do đó, chùa này còn có tên là chùa Tượng. Năm Gia Long thứ 14 (1815) vua xuống chiếu triệu sư về kinh đô Huế, phong chức Tăng cang chùa Thiên Mụ, đồng thời thỉnh vào nội cung thuyết pháp cho Hoàng gia. Năm 1817, sư được sắc trụ trì chùa Quốc Ân và trùng tu lại chùa. Năm 1820, sư trùng tu lại chùa Thập Tháp Di Đà ở Bình Định, tổ đình của phái thiền Lâm Tế Đàng Trong do Tổ Nguyên Thiều thành lập. Năm 1835, sư thị tịch tại chùa Quốc Ân (Huế) thọ 101 tuổi, đồ chúng lập tháp thờ ở bên hông chùa. Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.


meanings:
① Hiệu của Thiền tăng Hành Lâm, đời Ngũ Đại X. Hành Lâm. ② Hiệu của Thiền tăng Cư Nột đời Tống, do Tống Nhân Tông ban cho. X. Cư Nột.


meanings:
Thiền pháp của Tổ sư rạng ngời và được nối tiếp nhau mãi mãi như ánh sáng trùng điệp của mặt trời, mặt trăng. Trong bài phục nguyện có ghi: »宗 風 永 振、 祖 印 重 光、 佛 日 增 輝、 法 輪 常 轉。 – Thiền tông được hưng thịnh dài lâu, Thiền pháp của Tổ sư rạng ngời và được tiếp nối nhau không dứt. Mặt trời trí huệ càng thêm rực rỡ, bánh xe chính pháp lăn mãi không ngừng«.


meanings:
Ngôi điện đường trong thiền viện có an trí, thờ phượng đức Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »師 乃 頌 云。 太 阿 橫 按 祖 堂 寒。 千 里 應 須 息 萬 端。 莫 待 冷 光 輕 閃 爍。 復 云 看 看。 便 下 座。 – Sư liền tụng rằng: Lúc cầm ngang cây kiếm Thái A thì cả Tổ đường lạnh lẽo. Nơi ngàn dặm cần phải chặt đứt muôn mối. Đừng đợi ánh sáng lạnh toát ra nơi cây kiếm mà xem thường tia chớp từ lò rèn. Lại bảo: Xem! Xem! Rồi bước xuống toà«.


meanings:
Ở núi Ngưu Đầu Nam Sơn, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Chu vi 20km, cao khoảng 300m. Niên hiệu Đại Minh thứ 3 (459) đời Nam Tống, nơi núi Nam Sơn xây chùa U Thê cho nên còn gọi »U Thê Sơn«. Đầu năm Trinh Quán (627-649) đời Đường Thiền sư Pháp Dung đắc đạo tại núi này, làm Tổ sư tông Ngưu Đầu, nên đổi tên »Tổ Đường Sơn«. Có những thắng cảnh như Phục hổ động, Tượng tị động, Thần xà động, Tức tuyền, Trường canh tuyền, Thái Bạch tuyền, Phi Lai thạch. Hang đá phía nam tương truyền là nơi Thiền sư Pháp Dung nhập định, có truyền thuyết trăm chim hiến hoa cho nên được gọi là »Hiến Hoa Nham«.


meanings:
Đăng lục, 20 quyển, do 2 ngài: Thích Tịnh và Thích Quân viết. Vào niên hiệu Bảo Đại thứ 10 (952) thời Nam Đường thì biên thành. Sách này vốn có 1 quyển, người sau chia ra 20 quyển. Nội dung ghi lại sự tích chủ yếu trong cuộc đời và ngữ lục ứng đối của Phật Tổ và thiền sư kể từ ngài Ca-diếp đến cuối đời Đường đầu đời Ngũ Đại, gồm 256 vị. Đây là 1 quyển sách nói về lịch sử Thiền tông được hoàn thành sớm hơn bộ »Cảnh Đức Truyền Đăng lục« độ nửa thế kỉ, có giá trị sử liệu rất cao. Thể lệ biên tập của nó có ảnh hưởng rất lớn đối với các quyển Đăng lục đời sau. Tổ Đường tập ở Trung Quốc đã thất truyền, nhưng vào đời Tống nó được truyền sang Cao li nên bản hiện còn là do Cao li khắc bản vào đời Cao Tông (1245). Về sau, nó được truyền vào Nhật Bản, bản ảnh ấn do nhà xuất bản Trung Văn ở Kyoto, xuất bản vào năm 1972.


meanings:
Thiền tông, thiền pháp. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »造 化 之 功。 祖 宗 門 下。 作 天 地 發 生 之 氣。 春 夏 秋 冬。 決 含 靈 顛 倒 之 心。 常 樂 我 淨。 – Công của tạo hoá là làm phát sinh khí hậu của trời đất: Xuân, Hạ, Thu, Đông. Đệ tử của Thiền tông là quyết trạch tâm điên đảo của chúng sinh: Thường, Lạc, Ngã, Tịnh«.


meanings:
(1758-1827) Thiền tăng đời cuối Lê đầu Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 36, nối pháp Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc. Sư chưa rõ tên họ thật, có thể sư là người Minh Hương (người Việt lai Hoa), quê ở Biên Hoà, Đồng Nai, Nam Việt. Lúc nhỏ, sư thường cùng Trịnh Hoài Đức đến chùa Đại Giác ở Đại phố Đồng Nai để lễ sám. Lúc lớn lên, sư tiếp tục tu hành còn Trịnh Hoài Đức theo Nho học và ra làm quan dưới thời vua Gia Long và Minh Mạng, được thăng đến chức Hiệp biện Đại học sĩ, tước An toàn hầu. Khi lớn lên, sư Tổ Tông quy y thọ giáo với Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc. Sư chăm chỉ tu học, nghiên cứu nhiều kinh sách nên uyên thâm cả Phật học lẫn Nho học. Năm 1772, sư được cử làm Trụ trì chùa Giác Lâm xã Phú Thọ, huyện Tân Bình, dinh Phiên Trấn (thành phố Hồ Chí Minh ngày nay). Sư vừa giảng kinh thuyết pháp vừa lo tài chính cho chùa. Phật học xá do sư phụ trách, hoạt động suốt hai mươi mấy năm mà vẫn chu đáo, đầy đủ. Năm 1798, sư tạm cho học tăng nghỉ học một thời gian để lo đại trùng tu chùa Giác Lâm. Sau khi chùa hoàn tất (1804), sư tiếp tục khai giảng kinh luận trở lại, chư tăng ở các tỉnh tựu về học rất đông. Khoảng năm 1816-1820, Trịnh Hoài Đức được vua Gia Long cử làm Hiệp Tổng trấn »Gia Định Thành«, tình cờ quan Tổng trấn gặp lại sư trong một dịp lễ ở chùa Tập Phúc (xã Bình Hoà, Gia Định) và cảm hứng làm 1 bài thơ tặng sư như sau: »Tây giao thích nhàn hành, sơn môn ngẫu tương tri. Ngã Hiệp biện Trấn công, Sư Đại Hoà thượng vị. Chấp thủ nghĩ mộng hồn, đàm tâm tạp khinh quí. Vãn sự hà tức luận, đại đạo hợp như thị. – Nay bỗng nhiên nhàn hành, nơi thiền môn gặp gỡ. Ta Hiệp biện Trấn công, Sư Cao tăng Thượng sĩ. Nhìn xưa như giấc mộng, tâm cùng tâm tương nghị. Chuyện xưa nói sao cùng, đại đạo vốn như thị«. Năm 1819, sư mở giới đàn ở chùa Giác Lâm, tăng chúng và thiện nam tín nữ đến quy y thụ giới rất đông. Năm 1827, sư thị tịch tại chùa Giác Lâm, thọ 70 tuổi, đồ chúng lập tháp tại sân chùa. Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.


meanings:
① Các bậc Thầy của các Tông phái, có đủ năng lực truyền pháp cho đệ tử, dựng lập đường lối tu hành rõ ràng, hoá độ được nhiều người. Chẳng hạn như: Bồ-đề Đạt-ma là Tông tổ của Thiền tông Trung Quốc. Trí Khải là Tông tổ của tông Thiên Thai. ② Người được truyền tâm ấn từ một thiền sư đắc đạo rồi lập ra một phái có cách tiếp hoá người học rất đặc biệt. Người này được gọi là Phái tổ. Chẳng hạn: Thiền sư Nghĩa Huyền là Phái tổ của tông Lâm Tế, thường tiếp hoá người bằng tiếng hét. Thiền sư Lương Giới là Phái tổ của tông Tào Động, thường tiếp hoá người học bằng Ngũ vị Quân Thần. Tắc »Hiểu Thông Tài Tùng« trong Thiền Uyển Mông Cầu ghi: »語 言 渾 不 滯、 高 躡 祖 師 蹤。 夜 坐 連 雲 石、 晝 栽 帶 雨 松。 – Ngữ ngôn hồn bất trệ, cao niếp tổ sư tung. Dạ toạ liên vân thạch, trú tài đái vũ tùng. – Chẳng kẹt vào lời nói, noi theo dấu Tổ sư. Đêm ngồi (toà) đá mây kết, ngày trồng tùng đẫm mưa«.


meanings:
Chỉ đạo pháp, cơ phong của Tổ sư Thiền tông. Tiết Ngọc Tuyền Tông Liễn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »今 時 人 不 能 一 徑 徹 證 根 源、 祇 以 語 言 文 字 而 爲 至 道。 一 句 來、 一 句 去、 喚 作 禪 道、 喚 作 向 上 向 下、 謂 之 菩 提 涅 槃、 謂 之 祖 師 巴 鼻。 – Thời nay mọi người không thể triệt để chứng nhập cội nguồn, chỉ cho ngôn ngữ văn tự là chí đạo. Nói tới nói lui cho đó là thiền đạo, Gọi việc hướng thượng hướng hạ là Bồ-đề Niết-bàn, là cơ phong của Tổ sư Thiền tông«.


meanings:
Thiền pháp không có thứ bậc, xông thẳng vào bản thể Phật tính, không có giải thích. Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di (Vạn Tục 148, 149 thượng) ghi: »師 又 作 一 偈 云： 我 有 一 機、 瞬 目 視 伊。 若 又 不 會、 別 喚 沙 彌。 仰 山 即 報 溈 山 云： 且 喜、 香 嚴 師 兄 會 祖 師 禪 也。 – Sư lại nói bài kệ khác: Ta có một cơ, nháy mắt nhìn y. Nếu còn chẳng ngộ, chớ gọi Sa-di. Ngưỡng Sơn bảo với Quy Sơn rằng: Mừng cho sư huynh Hương Nghiêm đã ngộ Tổ Sư thiền«.


meanings:
Còn gọi: Tây lai Tổ sư ý, Tây lai ý, Tổ ý. Cùng với cụm từ »Đại ý Phật pháp« đều biểu thị áo nghĩa của Phật pháp, chỉ ý của Thiền lý. Ngài Bồ-đề Đạt-ma, Sơ Tổ Thiền tông, từ Ấn Độ đến Trung Quốc hoằng truyền thiền pháp. Các thiền tăng đời sau dùng sự kiện này đặt thành câu hỏi »Tổ sư Tây lai ý?« để thưa hỏi các bậc thiền sư, mong các Ngài chỉ dạy, giúp mình khai ngộ. Tham Thiền Kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của thiền sư Phương Tụ Thành ghi: »參 禪 第 一、 祖 意 歷 歷。 瞬 目 揚 眉、 擬 議 不 及。 – Tham thiền đệ nhất, Tổ ý lịch lịch. Thuấn mục dương mi, nghĩ nghị bất cập. – Pháp tham thiền bậc nhất, ý Tổ rất rõ ràng. Chớp mắt cùng nhướng mày, do dự thì chẳng kịp«. Chương Đạo Khuông Thiền sư trong CĐTĐL q. 21 ghi: »問： 如 何 是 西 來 意？ 師 曰： 蚊 子 上 鐵 牛。 – Tăng hỏi: Thế nào là ý chỉ của Thiền tông? Sư đáp: Con muỗi đáp trên mình con trâu sắt«.


meanings:
Còn gọi: Tổ sư quan liệt. Cửa ải lãnh ngộ thiền cơ Tổ sư, cửa ải lãnh ngộ thiền pháp. Quan (cửa ải) dụ cho thiền cơ kín đáo, huyền diệu, chẳng dễ ngộ nhập. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »不 識 曲 彔 樹。 爭 解 喫 果 子。 不 過 祖 師 關。 争 會 敵 生 死？如 何 祖 師 關? – Chẳng biết cây khúc lục, đâu biết nếm trái của nó. Chẳng qua cửa ải lãnh ngộ thiền cơ Tổ sư, đâu biết đối địch sinh tử? Thế nào là cửa ải lãnh ngộ thiền cơ Tổ sư?«.


meanings:
Chỗ tuyên giảng, truyền bá thiền pháp. Pháp hội của nhà thiền, thiền viện. Minh Giác ngữ lục q. thượng ghi: »上 堂。僧 問。承 學 士 有 言。輟 翠 峰 之 祖 席。登 雪 竇 之 道 場。如 何 是 不 動 尊。 – Sư thượng đường, tăng hỏi: Nhân học sĩ có nói: Dừng chân ở thiền viện Thuý Phong, lên đạo tràng Tuyết Đậu. Vậy thì thế nào là bậc bất động?«.


meanings:
佛教用語。與某一宗派之創建或發展有重大關係之寺院，而爲後世該宗信徒所認可者，即爲該宗之祖庭。有關我國各宗之祖庭，略述如下︰<#>［三論宗祖庭］　{1}栖霞寺︰位于江蘇南京東北四十裏處的攝山中。梁朝時，高麗學僧僧朗來此師事法度，尤精華嚴、三論之學，世稱三論宗初祖。其弟子僧詮，及詮之弟子慧布繼住此寺。現有之佛舍利塔，乃五代時所重修。{2}嘉祥寺︰位于浙江紹興縣。三論宗初祖僧朗傳于僧詮，僧詮傳法朗，法朗傳吉藏。吉藏于此寺講經八年，聽者常達千餘人，此寺遂名聞天下。<#>［天臺宗祖庭］　{1}天臺山︰位于浙江天臺縣。天臺三祖智顗于陳·太建七年（575），來居此山，大弘祖業。因此世稱其學派爲天臺宗。山下國清寺爲天臺宗之根本道場，山中寶相寺爲智者大師入滅處，山上真覺寺爲大師之塔院。{2}玉泉寺︰位于湖北當陽縣玉泉山東南麓。隋·開皇十二年（592），智顗來此寺，講《法華玄義》、《摩呵止觀》，寺名由此大著。{3}延慶寺︰位于浙江省寧波市，初稱保恩寺。宋·至道三年（997），中興天臺教觀的四明知禮，嘆其頽敝，遂與覺圓積十年之力，于大中祥符二年（1009），完成重建之功。幷得賜號‘延慶寺’。此寺一向爲天臺之教院，講席頗盛。<#>［慈恩宗祖庭］　{1}慈恩寺︰位于陜西西安市。原爲隋代之無漏寺，唐·貞觀二十二年（648），高宗爲太子時，爲其母文德皇后薦福而擴修，故稱慈恩寺。玄奘自印度返回長安後，即任本寺上座，總轄寺務，幷于此寺從事譯經工作，世稱慈恩三藏。玄奘歿後，弟子窺基繼住此寺，世稱其學派爲慈恩宗。{2}興教寺︰位于陜西西安市。唐·麟德元年（664），玄奘示寂于玉華寺，原葬于滻水之東。總章二年（669），奉敕命改葬樊川之北原，此乃本寺創建之始。寺中有玄奘及其弟子窺基、圓測等三塔。<#>［華嚴宗祖庭］　{1}法順和尚塔︰位于陜西西安市，乃華嚴宗初祖法順之墓塔。{2}五臺山清凉寺︰位于山西五台縣。華嚴宗三祖法藏歿後，四祖澄觀私淑法藏之學，住五臺山清凉寺，撰新譯《華嚴經疏》及《隨疏演義鈔》，以繼法藏未竟之志，故世稱澄觀爲清凉大師。③草堂寺︰位于陜西鄠縣東南之圭峰下，又稱圭峰寺。相傳姚秦·鳩摩羅什于此譯經，時稱逍遙園。五祖宗密居之，始稱草堂寺，寺西有鳩摩羅什之塔。<#>［律宗祖庭］　{1}道宣律師塔︰位于陜西長安終南山，爲南山律宗初祖道宣之墓塔。{2}大明寺︰位于江蘇揚州，原名栖靈寺。道宣之再傳弟子鑒真曾在此講律。{3}寶華山隆昌寺︰位于江蘇句容縣北七裏處。元代律學廢絕，明·弘光元年（1645），寂光居此，中興律宗，爲寶華第一世。其後，讀體、德基、真義、常松、實泳、福聚相承，而成爲清代律宗之根本道場。<#>［真言宗祖庭］　{1}大興善寺︰位于陜西西安市，又稱興善寺。唐·天寶年間（742～755），真言宗第六祖不空三藏住此，設灌頂道場，建立真言宗，幷譯出密教諸經。寺中有徐浩書不空三藏碑。{2}青龍寺︰位于陜西西安市。不空三藏之弟子惠果（第七祖）住此寺東塔院。日僧空海、圓仁、圓載、圓珍、真如、宗睿先後入唐求法，皆在此寺受學真言宗法。此寺至宋代已頽廢。今于遺址建有惠果、空海之紀念堂。<#>［淨土宗祖庭］　{1}東林寺︰位于江西九江縣廬山西北麓。東晋太元年間（376～396），刺史桓伊爲慧遠建此寺，慧遠幷自建般若台，安置彌陀三聖像，結集蓮社。後世遂以慧遠爲淨土宗初祖。寺東岡石室中有八角覆 鉢形慧遠塔。{2}玄中寺︰位于山西交城縣西北二十裏處的石壁山中。北魏（386～534）末年，曇鸞創建。幷依《十六觀經》于此專修淨業。唐初，道綽于寺中見曇鸞遺迹，甚受感動，遂專修淨業，教人念佛，成爲淨土宗第二祖，幷住持此寺。其後，三祖善導亦住持此寺，遂成爲淨土宗主要道場之一。{3}靈岩山寺︰位于江蘇吳縣靈岩山。相傳東晋末年，司空陸玩捐宅第改建而成。梁武帝天監年間（502～519）擴建。其後曾爲律宗、禪宗寺院。至近代，淨土宗高僧印光住此，參照《百丈清規》等各類叢林規約，制定靈岩山寺共住規約、念佛堂規約，及僧值規約等各項修行念佛之規定，本寺遂成爲第一座嚴禁講經、傳戒、傳法、收徒、經懺，而僅專修稱名念佛之淨業叢林。<#>［禪宗祖庭］　{1}少林寺︰位于河南登封縣西北少室山五乳峰下。北魏·太和二十年（496），孝文帝爲天竺僧佛陀所建。孝昌三年（527），禪宗初祖菩提達磨自印度來此，面壁坐禪九年，傳法慧可，創立中國禪宗。此寺遂成禪宗祖庭。寺西北有初祖庵，寺西南有二祖庵。{2}匡救寺︰位于河北成安縣。相傳達摩爲慧可說法于此。其後，慧可亦于此說法。{3}山谷寺︰位于安徽潜山西北之三祖山。寺內有三祖僧璨大師塔。{4}真覺寺︰位于湖北黃梅縣東北馮茂山上。四祖道信、五祖弘忍居此。{5}南華寺︰位于廣東韶關南方六十裏處。創于梁武帝天監元年（502），原稱寶林寺。六祖慧能于此開法。寺內有六祖肉身塔。<#>六祖之後，禪宗分爲南岳、青原二派。南岳派下分出臨濟、潙仰二宗。青原派下分出曹洞、雲門、法眼三宗。其後，臨濟宗又分出黃龍、楊岐二派。楊岐派下又有虎丘、大慧二派。其祖庭略如下列︰<#>［臨濟宗］　{1}臨濟禪師塔︰又名青塔。位于河北正定城南二裏處的臨濟寺內。唐·義玄住此寺，建立臨濟宗，爲臨濟宗之祖。抗日戰爭時，此寺被毀，今唯存臨濟禪師塔。{2}黃龍山︰位于江西寧州西南八十裏處。山中有永安寺（一名黃龍院）。宋·慧南住此，大舉禪風，建立黃龍派，爲臨濟宗黃龍派之祖。{3}楊岐山︰位于江西萍鄉縣北七十裏處。山中有寺，名普通禪院。宋·方會（與慧南同門）住此，大揚道法，建立楊岐派，爲臨濟宗楊岐派之祖。{4}虎丘雲岩禪寺︰位于江蘇蘇州虎丘山。宋·紹隆（楊岐派第五世）住此，建立虎丘派，爲虎丘派之祖。{5}徑山︰位于浙江余杭縣，有寺名徑山寺。宋·宗杲（楊岐派第五世）住此，倡‘看話禪’，建立大慧派，爲大慧派之祖。{6}黃檗山︰位于福建福清縣西二十裏處，有寺名萬福寺。唐·希遷（義玄之師）居此。明·隱元隆琦亦住持此山，後渡日本，建立萬福寺，創日本黃檗宗。<#>［潙仰宗］　唐·靈祐居潙山，其弟子慧寂居仰山，共創潙仰宗。但流傳不廣，自晚唐至宋初，約一五０年便已衰歇。{1}潙山︰位于湖南寧鄉縣，有寺名密印寺，靈祐居此。{2}仰山︰位于江西宜春縣南八十裏處，有寺名栖隱寺（後改名太平興國寺），慧寂居此大建法幢。<#>［曹洞宗］　唐·良價住洞山，其弟子本寂住曹山，共創曹洞宗。{1}洞山︰位于江西宜豐縣東北五十裏處，內有普利院。唐·大中年間（847～859 ）良價住此。{2}曹山︰位于江西宜豐縣東北三十裏處，有寺名荷玉寺，本寂住此，大舉良價洞上宗風。{3}天童山︰位于浙江寧波縣，有寺名天童寺。宋·正覺禪師住此，大舉曹洞宗旨，創‘默照禪’。其後，日僧道元入宋，于此受學，歸日後，建日本曹洞宗，爲日本曹洞宗始祖。<#>［雲門宗］　大覺寺︰位于廣東乳源縣北雲門山，原名光泰禪院。五代時，文偃創建，幷大弘禪法，建立雲門宗。北宋時極爲繁盛，然至南宋末即已衰歇。<#>［法眼宗］　清凉寺︰又名清凉報恩禪院。位于江蘇南京城內。五代時，文益居此，立法眼宗。流傳約百年。（取材自周叔迦《法苑談叢》）<#>


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Cổ Chuyết sống vào cuối đời Nguyên, đầu đời Minh.


meanings:
① Kính, cung kính. ||② Chỉ, như thế thôi. Nhân sinh đại đại vô cùng dĩ, Giang nguyệt niên niên chi tương tự 人生代代無窮已，江月年年祗相似 (Trương Nhược Hư 張若虛) đời người ta đời này sang đời khác không cùng tận, (nhưng) mặt trăng năm này sang năm khác cũng vẫn như nhau.


meanings:
Còn gọi: Chi nghĩ, chi khiển. Ứng phó, đối phó. Tiết Diên Khánh Khả Phục Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »胡 來 胡 現、漢 來 漢 現。忽 然 胡 漢 俱 來 時、如 何 祗 準？– Hồ đến hiện Hồ, Hán đến hiện Hán. Chợt khi Hồ Hán cùng đến thì làm sao đối phó?«.


meanings:
① Lộc, ngôi. Vận nước nối đời thịnh vượng gọi là tộ, như Hán tộ 漢祚 đời nhà Hán. ||② Phúc, như thụ tộ 受祚 chịu phúc. ||③ Năm.


meanings:
(văn) ① Phúc: 受祚 Chịu phúc; ② (cũ) Ngai vàng, ngôi: 帝祚 Ngai vàng của vua; 漢祚 Ngôi nhà Hán; ③ (văn) Năm.


meanings:
① Trừ đi, đuổi đi. Khư trừ mê tín 祛除迷信 bài trừ mê tín.


meanings:
Trừ khử, trừ bỏ, trừ đi, đuổi đi: 祛痰劑 Thuốc tan đờm (long đờm).


meanings:
① Khấn. ||② Chúc mừng. Chúc phúc 祝福. ||③ Cắt, như chúc phát 祝髮 cắt tóc. Xuất gia đi tu gọi là chúc phát cũng theo nghĩa ấy. ||④ Một âm là chú, cũng như chữ chú 咒.


meanings:
① Chúc, chúc mừng, chào mừng: 祝你健康 Chúc mừng mạnh khỏe; ② (văn) Khấn; ③ (văn) Cắt: 祝髮 Cắt tóc (cắt tóc xuất gia đi tu); ④ [Zhù] (Họ) Chúc.


meanings:
offer a prayer for the longevity and good health of the king or emperor


meanings:
① Chùa nằm ở phố đông thị trấn Nam Nhạc, huyện Hoành Sơn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Hoà thượng Thừa Viễn đời Đường thiết lập Bát Chu đạo tràng nơi đây siêng tu niệm Phật. Niên hiệu Trinh Nguyên (785-804) vua ban tên »Di Đà Tự«. Sau đổi tên là »Thắng Nghiệp Tự«. Niên hiệu Khang Hi thứ 53 (1714) đời Thanh lại đổi tên là »Chúc Thánh Tự«. Những bậc cao tăng Thiền tông như Nam Nhạc Hoài Nhượng, Huyễn Hữu Chính Truyền, Mật Vân Viên Ngộ từng cư ngụ nơi này, vào đời Đường thời kì hưng thịnh nhất có khoảng ngàn tăng nhân ở đây. Hiện còn kiến trúc chủ yếu như Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Dược Sư điện, Thuyết pháp đường, La hán đường, Phương trượng đường, Quán ngạn thất. Trong La hán đường có 500 tượng La hán do vị tăng trong chùa tên Tâm Nguyệt khắc nạm hai bên vách chùa, có giá trị nghệ thuật nhất định. ② Chùa nằm dưới núi Kê Túc, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Đại sư Hư Vân dùng ngân lượng tích chứa trong thời gian quyên góp ba năm để khởi công xây cất trên nền cũ của Bát Vu Am trong thời gian mười năm. Kiến trúc hùng vĩ, tượng đắp đoan trang.


meanings:
4243梵語 deva。超越人格的一種宗教信仰之對象。一般被視為不具物質軀體，然非不具軀體形象；不受自然規律所限制，能對物質世界施加影響，直至主宰物質世界之一定部分或全部。神的觀念自原始宗教發展至高等宗教之歷程中，依序有自然崇拜（animatism）、精靈崇拜（animism）、人格神崇拜等。所謂自然崇拜，即視自然界本身為神，如太陽崇拜等，對太陽的敬與畏兼而有之。精靈崇拜即對自然物之精靈產生敬畏心，進而視之如神；此係由前者逐漸進化而成者，然猶未臻至人格化。人格神崇拜即自然現象被人格化，或死者之靈魂被神化等兩種情形所衍生者，且由此種多神教發展到交替神教（最高神由Ａ交替成Ｂ）、單一神教（多神之中有一神為最高神）、唯一神教（信仰唯一存在的絕對之神）。此外，如汎神論則僅著重於理論性之反省而求發展，然卻否定人格性。　雅利安人侵入印度後，至梨俱吠陀時代，於此一期間，自然現象被神格化而成為自然神，又因戰爭中殲滅敵人而有因陀羅（梵 Indra）之產生，其性格即屬多神教或交替神教。及至社會生活安定之後，由於規約之制定而有律法神（梵 Varuṇa）之出現。其後，自古以來之多神教已無法滿足一般之需要，遂又傾向於統一的最高神之探求。梵書時代，一方面由於最高神造物主（梵 Prajāpati）而產生創造說，另一方面則產生懷疑論、無神論，且汎神論之傾向亦於同時出現。進而亦產生「有（梵 sat）」、「無（梵 asat）」，及超越有無之一元原理，或如梵（梵 Brahman）、我（梵 ātman）等宇宙或個體之原理，以上屬於婆羅門教（Brahmanism）之思想。至後世，則融合土著之民間信仰而形成印度教（Hinduism），此教中有「梵天（梵 Brahmā，為梵之人格化，乃印度教之創造神）、毘濕奴（梵 Viṣṇu，維持神）、濕婆（梵 Śiva，破壞神）」的三神一體（梵 trimūrti，三位一體）之說。　佛教則否定神創造說（神意說），主張因緣、緣起之法為世界之根本原理；基於此點而被評為無神論。及至後來，印度諸神被引入佛教中，各種天（梵 deva）界亦被攝入，所謂梵天即其代表。梵天在婆羅門教及印度教中皆為最高神，然佛教之最高者為佛；佛教認為天界雖高於人界，但仍然屬於迷界（六道），尚不能脫離輪迴轉生，其果德一旦用盡，仍會墮至天界以下。相對者，佛則斷迷悟道，脫離輪迴轉生，故超越諸天、諸神而存在， 稱為超神（梵 atideva）、神中之神（梵 devadeva）、天中天（梵 devātideva）、天中之最勝尊、天人師等。　故知若以佛教立場觀之，「神」一詞可分為下列數義：(一)神我，靈魂之義，即梵語之 ātman，亦即數論學派所立二十五諦之一，惟佛教之觀點異於數論學派。數論學派以之為實有、常住、獨存之純粹情神；佛教則以之為「離蘊之我」，而主張「諸法無我」，故反對數論派之神我說。(二)精神之義，如孝子經（大一六‧七八○中）：「命終神去，繫于太山。」(三)指具有生命者，如雜阿含經卷三十八（大二‧二八一上）：「我於一切神，止思於刀杖。」(四)指識別作用，如十二因緣之第三支「識」（梵 vijñāna，巴 viññāṇa）。(五)指具有靈妙之作用者，即梵語、巴利語之 devtā，如諸經中所常述及之龍神、阿修羅、鬼子母神、樹神等。那先經（大三二‧六九四上）：「其樹大有神。」又灌頂經卷十二（大一二‧五三三下）：「諸天善神。」


meanings:
① Thiên thần. ||② Thần thánh, không ai lường biết được gọi là thần. ||③ Tinh thần, thần khí. ||④ Thần thông 神通 nhà Phật nói người ta vốn có tuệ tính thiên nhiên, thông suốt vô ngại, biến hoá bất thường, ai tu chứng được phần đó gọi là thần thông, như thiên nhãn thông 天眼通 con mắt thần thông trông suốt hết mọi nơi, tha tâm thông 他心通 có thần thông biết tẫn lòng người khác.


meanings:
① Thần, thần tiên, thần thánh, phi thường, kì lạ: 神力 Sức mạnh phi thường; 祭神如神在 Tế thần như thần có ở đó (Luận ngữ); 無神論 Thuyết vô thần; 神話 Thần thoại, chuyện hoang đường; 大顯神通 Trổ hết tài ba; ② Sức chú ý, tinh thần, thần khí, thần thái: 勞神 Mệt óc, mệt trí; 聚精會神 Tập trung tinh thần; ③ Dáng vẻ, bộ điệu, thái độ, thần sắc: 你瞧他這個神兒 Anh xem cái bộ điệu của nó.


meanings:
Còn gọi: Chùa Keo. Chùa ở làng Dũng Nghĩa, huyện Giao Thuỷ, tỉnh Thái Bình, Việt Nam. Chùa khởi dựng vào đầu thế kỉ XVII, đã qua nhiều lần xây dựng lại, đợt trùng tu lớn nhất quyết định hình thức của chùa Keo lại ở vào thời kì gần một thế kỉ sau (năm 1707). Sử chép rằng, đã có một ngôi chùa Keo cổ sơ, ra đời từ thời Lí Thánh Tông ở ven sông Hồng. Khuôn viên chùa rất rộng, diện tích tới 5,7ha, chỗ đặt các công trình chính dọc 300m, ngang l25m. Có đến 15 thành phần công năng tạo thành quần thể kiến trúc: cột cờ, sân lát đá, tam quan ngoài, ao trước chùa, tam quan trong, sân đất, chùa Hộ, chùa Phật, sân gạch, toà Giá Roi, toà Thiêu Hương, toà Phục Quốc, toà Thượng Điện, gác chuông, nhà Tổ, ngoài ra là hai dãy hành lang chạy dài hai bên từ chùa Hộ trở vào. Chùa hiện nay còn 107 gian (gác chuông tính một gian), trước đây có 154 gian. Trình độ tổ chức không gian ở đây »phức tạp một cách trật tự« theo kiểu »Tiền Phật hậu Tổ«: khu chùa phía trước và khu đền thờ Thiền sư Không Lộ phía sau tách khỏi nhau. Các đơn thể kiến trúc, những thành phần, chi tiết và hình thức của chúng, cách dùng gỗ lim, nghệ thuật điêu khắc, màu sắc… rất độc đáo. Đặc biệt gác chuông chùa Keo là một kiệt phẩm kiến trúc mỹ thuật vô giá, một công trình kết cấu gỗ 3 tầng, cao 12m, vừa gây được ấn tượng đồ sộ, vừa có nhịp điệu và chi tiết hài hoà: trong cái nguy nga vẫn có phần đầm ấm, trong cái cốt cách vươn lên vẫn có cái phong thái khoan thai trầm lắng rất Việt Nam. Theo: VHVNTH 1989-1995.


meanings:
(foreign) One Chinese translation for mantra or dhāraṇī


vietnamese:
thần cảnh trí thông năng biện nhị sự <pttđ>


meanings:
(?-1216) Thiền tăng đời Lí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 13, nối pháp Thiền sư Thường Chiếu. Sư họ Quách, quê ở Ngoại Trại (nay thuộc tỉnh Hà Tây), miền Bắc Việt Nam. Sau khi Thường Chiếu tịch, sư về trụ trì chùa Thắng Quang làng Thị Trung, Kim Bài. Nơi đây, sư diễn hoá tông thừa, đồ chúng theo học rất đông. Đến ngày 18 tháng 2 năm Bính Tý, nhằm niên hiệu Kiến Gia thứ 6 (1216) đời lí Huệ Tông, sư gọi đệ tử là Ẩn Không đến, lấy Chiếu Đối Bản và Nam Tông Tự Pháp Đồ của Thường Chiếu trao cho rồi dặn: »Hiện nay loạn lạc, người khéo giữ bản đồ này, cẩn thận đừng để cho binh lửa làm hoại, ắt là Tổ phong của ta không mất vậy«. Nói xong, sư tịch. Theo: Thiền Sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.


meanings:
4246梵語 puruṣa。意即「人」，指個人之精神本體。又作神我諦、我知者。或單稱「神」、「我」。印度數論學派所立二十五諦之第二十五。即執「我」為「常住獨存，受用諸法之實我一。蓋數論於自性等立二十五諦，而以其中最初之自性諦（梵 prakṛti）為本性，中間二十三諦為變異，第二十五神我諦則非本性亦非變異，其體乃實有常住、清淨獨存，常為其餘之二十四諦所圍繞。為根本質料因之根本原質（即自性）若與神我結合，則由根本原質展開現象世界。而於根本原質興神我結合時，神我會受物質之繫縛；然在解脫之時，神我則脫離根本原質，單獨存在，而成為本來純粹而清淨者。　依數論派之學說，神我之存在，可由五種情形證明之：(一)為他積聚（梵 saṃghātaparārthatvāt）故，凡世間可見之一切聚集皆非為自身而存在，例如床席，其性質之存在非為自身，乃供他人受用而積聚為物者。(二)異於三德（梵 triguṇādiviparyayāt）故，三德係指喜、憂、闇三者。神我以外之二十四諦不離三德，乃為盲目者；神我則能知見其自性，異於三德，而為常住之我。(三)依（梵 adhiṣṭhānāt，又稱支配）故，若依神我，則此身有作用；若不依之，則此身亦無作用。神我能支配物質性之身體，其餘二十四諦則必須依於神我始成意義，故神我乃為實存者。(四)有食者（梵 bhoktṛbhavāt）故，其餘二十四諦猶如食物，神我則如食者；有食物則必有食者以感受吟味其滋味。(五)為獨存而努力（梵 kaivalyārtham pravṛtteḥ）故，如無神我，則吾人種種努力（例如為求解脫之努力）終歸無效，因果報應亦失其意義，故知神我必然實存於吾人之內。佛教反對上述之說，謂神我乃「離蘊」之我，而以「諸法無我」之主張評破妄執神我之諸論說。〔金七十論卷上、百論卷上破神品、成唯識論述記卷一末〕


meanings:
(?-943) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lí, người Đại Lương (Khai Phong, Hà Nam) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư học Nho giáo, thông minh mẫn tiệp. Năm 16 tuổi sư xuất gia, hâm mộ pháp thiền. Sau yết kiến Tuyết Phong Nghĩa Tồn, hỏi đáp vừa ý, cơ duyên khế hợp, rõ ràng liễu ngộ và được truyền tâm ấn. Mân chúa Vương Thẩm Tri thường hỏi pháp yếu, xây cất chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn, thỉnh sư đến ở cử dương tông chỉ. Thần Yến ở đây hơn 30 năm đồ chúng tụ hội thường hơn ngàn người. Đời Hậu Tấn, niên hiệu Thiên Phúc thứ 8 (943) sư thị tịch, thọ hơn 70 tuổi. Vua ban hiệu »Hưng Thánh Quốc Sư«. Tác phẩm: Cổ Sơn Tiên Hưng Thánh Quốc Sư Hoà thượng Pháp Đường Huyền Yếu Quảng tập 1 quyển.


meanings:
（The Theosophical Society）近代印度宗教改革運動之一。1875年，由蘇俄布拉瓦斯基夫人（Madame Bla vatsky；1831～1891）及美國歐爾卡特（Col. Olcott；1832～1907）創建于紐約。本會有三大目的︰(1)主張全人類皆是兄弟，不分種族、信仰、性別、階級或膚色。(2)提倡研究比較宗教學、哲學及科學。(3)探究未經闡述的自然律及人類內在潜能（神秘主義）。<#>1880年，歐爾卡特複于錫蘭創立佛教神智協會（Buddhist Theosophical Society）。1882年，本會于南印度馬德拉斯（Madras）成立本部。其後，本會于亞洲、歐洲等地均有分會，所分布的國家，多達六十余國。頗受知識階級的支持，往後又有安尼伯森夫人（Mrs.Annie Basant）的參與，對于印度民族主義的宣揚大有助益。<#>二十世紀在歐美宗教界頗爲馳名的克利須那穆爾提（Jiddu Krishnamurti；1895～1986），即爲此會之第二任會長。氏出身于南印度馬德拉斯附近的婆羅門家庭。後爲安尼伯森夫人之養子。然于1930年脫離神智學會。<#>


meanings:
（668，一說686～760）（1）禪宗六祖慧能晚期弟子，荷澤宗的創始者，建立南宗的一個得力人物。俗姓高，湖北襄陽人。童年從師學五經，繼而研究老、莊，都很有造詣。後來讀《後漢書》知道有佛教，由此傾心于佛法，遂至本府國昌寺從顥元出家。他理解經論，但不喜講說。三十歲到三十四歲，他在荊州玉泉寺從神秀學習禪法。久視元年（700）神秀因則天武後召他入宮說法，便勸弟子們到廣東韶州從慧能學習。神會去曹溪後，在那裏住了幾年，很受慧能器重。爲了增廣見聞，他不久又北游參學。先到江西青原山參行思，繼至西京受戒。景龍年中（707～709）神會又回到曹溪，慧能知道他的禪學已經純熟，將示寂時即授與印記。開元八年（720）敕配住南陽龍興寺。這時他的聲望已著，南陽太守王弼和詩人王維等都曾來向他問法。<#>神會北歸以後，看見北宗禪在北方已很盛行，于是提出南宗頓教優于北宗漸教的說法，幷且指出達摩禪的真髓存于南宗的頓教。他認爲北宗的‘師承是傍，法門是漸’，慧能才是達摩以來的禪宗正統。<#>開元十二年（724）正月十五日，神會在滑台（今河南滑縣）大雲寺設無遮大會和當時著名學者崇遠大開辯論，建立南宗宗旨；同時批評了當日最有聲望的神秀門下普寂。普寂以神秀爲達摩的正統，他自己則是繼承神秀的人。據李邕的〈大照（普寂）禪師碑〉記普寂臨終誨門人說︰‘吾受托先師，傳茲密印。遠自達摩菩薩導于可，可進于璨，璨鍾于信，信傳于忍，忍授于大通（神秀），大通貽于吾，今七葉矣。’（《全唐文）卷二六二）。當時神秀門下的聲勢很大，他們所立的法統無人敢加以懷疑。但神會却認爲這個法統是僞造的，說弘忍不曾傳法給神秀。他提出一個修正的傳法系統︰‘（達摩）傳一領袈裟以爲法信授與慧可，慧可傳僧璨，僧璨傳道信，道信傳弘忍，弘忍傳慧能，六代相承，連綿不絕。’（獨孤沛《菩提達摩南宗定是非論》）神會又說︰‘秀禪師在日，指第六代傳法袈裟在韶州，口不自稱爲第六代。今普寂禪師自稱第七代，妄竪和尚（神秀）爲第六代，所以不許。’當時大雲寺崇遠質問他說︰普寂禪師是全國知名的人物，你這樣非難他，不怕生命的危險嗎？神會從容地說︰我是爲了辨別是非、决定宗旨，爲了弘揚大乘建立正法，那裏能顧惜身命？他的堅强態度和言論驚動了當時參預大會的人。從此南北兩宗的界綫更加分明，爭論也更加激烈了（《神會語錄》第三殘卷）。<#>天寶四年（745）神會以七十八歲的高齡應請入住東都荷澤寺，這時普寂和義福都先後去世，由于他的弘傳，使曹溪的頓悟法門大播于洛陽而流行于天下（宗密《圓覺大疏鈔》卷三之下）。天寶八年神會在洛陽荷澤寺又楷定南宗的宗旨而非斥北宗，且每月作壇場爲人說法︰抑清淨禪，弘達摩禪（《歷代三寶紀》中〈無相傳〉）。這時北宗門下信仰普寂的禦史盧奕于天寶十二年誣奏神會聚徒企圖不利朝廷。唐玄宗即召他赴京，因他據理直言，把他貶往江西弋陽郡，不久移湖北武當郡。天寶十三年春又移襄州，七月間又敕移住荊州開元寺。這些都是北宗的人對神會的報復（《宋高僧傳》卷八、《圓覺大疏鈔》卷三之下）。神會雖過著貶逐的生活，兩年之間轉徙四處，但他的聲望幷未下降。<#>神會被貶的第三年，即天寶十四年，范陽節度使安祿山舉兵，攻陷洛陽，將逼長安，玄宗倉皇出奔西蜀。副元帥郭子儀帶兵征討，因爲軍餉缺乏，采用右仆射裴冕的臨時建議，通令全國郡府各置戒壇度僧，收取一定的稅錢（香水錢）以助軍需。這時神會尚謫居荊州，誣奏他的盧奕已被賊所殺，群議請他出來主持設壇度僧，于是他才回到洛陽。至德元年（756）神會已經八十九歲，當時洛陽寺宇已被戰火摧毀，他即臨時創立寺院，中間建築方壇，所有度僧的收入全部支援軍費，對于代宗、郭子儀收復兩京起了相當的作用。<#>安祿山之亂平定以後，肅宗便詔他入內供養，幷敕建築工程師在他曾住過的荷澤寺中建造禪宇給他居住，所以時人稱他所弘的禪學爲荷澤宗。<#>上元元年（760）五月十三日，神會寂于洛陽荷澤寺，年九十三歲。建塔于洛陽寶應寺，謚真宗大師。<#>荷澤宗的基本理論，具見于神會所著的《顯宗記》和《傳燈錄》卷二十八所保存的《荷澤神會語錄》，以及敦煌出土的《大乘開心顯性頓悟真宗論》。《顯宗記》的思想內容，大體和《法寶壇經》的定慧第四品相同。而近代敦煌出土的《頓悟無生般若頌》的寫本，其文字和《顯宗記》又幾乎一致。敦煌本的《般若頌》尚無西天二十八祖之說，而《顯宗記》却多了‘自世尊滅後，西天二十八祖共傳無住之心，同說如來知見’二十三字。因此敦煌本當是早出的寫本，初題《頓悟無生般若頌》，後來改稱《顯宗記》。<#>《頓悟無生般若頌》雖無二十八祖的記載，却有‘傳衣’之說，和《顯宗記》所記一樣。所謂‘衣爲法信，法是衣宗，衣法相傳，更無別付。非衣不弘于法，非法不受于衣’。可見傳衣之說似乎是從神會倡始。<#>宗密在《禪源諸詮集都序》記述荷澤一宗的教義說（大正48·402c）︰‘諸法如夢，諸聖同說。故妄念本寂，塵境本空。空寂之心，靈知不昧，即此空寂之知是汝真性。任迷任悟，心本自知，不藉緣生，不因境起。知之一字，衆妙之門，由無始迷之，故妄執身心爲我，起貪嗔等念；若得善友開示，頓悟空寂之知。（中略）故雖備修萬行，唯以無念爲宗。’<#>因此神會的禪也稱爲‘無念禪’，謂‘不作意即是無念’（《神會語錄》第一殘卷〈與拓跋開府書〉）。又說︰‘法無去來，前後際斷，故知無念爲最上乘。’（《傳燈錄》卷二十八〈神會語錄〉）神會雖說無念，但據宗密所傳，荷澤是主張‘知之一字’爲‘衆妙之門’的。可見他最重知見解脫。南北二宗的根本不同是︰北宗重行、南宗重知。北宗重在由定發慧，而南宗重在以慧攝定。神會答王維說︰‘慧澄禪師要先修定，得定以後發慧。會則不然。’他又引《涅槃經》的‘定多慧少，增長無明；慧多定少，增長邪見’的說法而主張定慧同等（《神會語錄》第一殘卷）。<#>神會傳法的弟子，據宗密《圓覺略疏鈔》所記有二十二人，《禪門師資承襲圖》有十八人，《宋高僧傳》及碑文所見得十六人，《景德傳燈錄》載十八人。以上各書所列除重複者外合共有三十餘人。比較知名的有磁州法觀寺法如（723～811），法如傳成都聖壽寺唯忠，唯忠傳遂州大雲寺道圓，這是宗密繼承的系統。宗密出于道圓門下，自稱爲神會的第四代法嗣。<#>神會的法派大約繼續了一五０年，到唐末就中斷了。但德宗貞元十二年（796）曾敕皇太子邀集諸禪師制定禪門宗旨，搜求傳法的正傍系統，終于敕立荷澤神會爲第七祖，幷禦制七代祖師贊文（宗密《禪門師資承襲圖》）。這是在神會寂後三十五年的事情。五代以後，只有當時與神會同門的青原行思和南岳懷讓兩支系統平分禪宗勢力而日行繁衍，這個當年曾大力爲南宗爭取正統的神會的法系就寂然無聞了。（林子青）<#>◎附一︰呂澄《中國佛學源流略講》第九講（摘錄）<#>慧能禪法的嫡傳，無妨說是荷澤（寺名）神會。雖然慧能幷未明確的說傳法給了誰，但在神會生時，就隱約地說是得到慧能付囑的。在他死後三十年（唐·貞元十二年）德宗曾邀諸禪師共同議論，决定神會爲禪宗的第七祖，德宗還親自撰了〈七祖贊〉，就等于欽定他是慧能的嫡傳了。<#>神會（668～760），湖北襄陽人，俗姓高，少年時研習儒道。出家後，曾隨當時在荊州的神秀學習過三年。久視元年（700）神秀被武後徵召入京，曾對門下說，得到弘忍禪法的還有在南方的慧能，大家要繼續學禪，也可以去找他。大概即在這段時間，神會就去了嶺南。他原在北方住過，南下以後他還一度返回北方。最後，大約在西元708年左右，他已經四十歲了，又重回到慧能處，直到慧能逝世。所以王維在爲慧能寫的〈碑銘〉中說，神會‘遇師于晚景，聞道于中年，廣量出于凡心，利智逾于宿學。雖末後供，樂最上乘’。這裏用了《大涅槃經》中的故事來比擬神會。經說金工純陀是佛最後收的一個弟子，佛臨死時就是由他供養，所以得到了佛最後的教誨。神會在他自己的著作中，也曾以純陀自命，說神會確是慧能最後的弟子。但是，後來被誤會了，把他四十歲去見慧能顛倒過來說成是十四歲，以致《壇經》中說他是‘小僧’、‘沙彌’，這完全不對。<#>慧能死後，神會大概還在曹溪住了十幾年，直到開元十八年左右，他才出嶺南，越過大庾嶺，到了洛陽，對于慧能傳衣一事廣爲宣傳。此後他又到了滑台（今河南滑縣東）的大雲寺，同當時很有聲名的山東崇遠禪師（北宗）展開了南北禪邪正、是非的辯論。通過這場辯論要來决定達摩禪的宗旨。辯論的規模相當大，實際是一個無遮大會。神會在會上攻擊了神秀的北宗，重點是說他們‘傳承是傍，法門是漸’。認爲自己的主張才是傳承的正支，法門是頓，與北宗形成對立。當時與會的獨孤沛寫下了會議記錄，經過三年，改訂多次，成爲定本，流傳于後。記錄題名《菩提達摩南宗定是非論》。後經散失，近年在敦煌卷子中發現了。<#>在大雲寺的大會上，雖然掀起了南北宗的爭論，但當時幷未繼續發展下去，隔了十多年，到天寶四載（745）神會受到當時大官僚宋鼎的歡迎，重又回到洛陽，大力弘揚頓教，聲勢鏟赫一時。但此時的北宗勢力也不弱，他們勾結另一官僚盧奕向唐玄宗誣告神會在洛陽聚衆，謀爲不軌（自元魏以來借用大乘佛教名義聚衆反抗統治者的事件，已有多次，特別是新興的教門，如三階、淨土等，統治者對此十分警惕）。神會所宣揚的頓門禪法，是北方所未曾聽說過的，自然有號召力，能鼓動一些人。因此引起了統治者的疑懼，終于把神會逐出京城，于天寶十二載黜于弋陽（今河南潢州），最後又被趕回了襄荊一帶。據後人爲他寫的傳記中還說，在這個過程中，‘俠客縣官，三度幾死’。很可能是遭遇過暗殺、逮捕等風險。又說他‘商旅縗服，百般艱難’，那簡直是化裝逃跑了。<#>安史之亂時期，兩京既陷，經濟異常困難，因此就想各種辦法斂錢以助軍餉。除鬻官賣爵之外，還用度僧收費的辦法，這就是由國家發給度牒度人爲僧，向被度者收香水錢。由于神會在當時是一位年高德重的僧人，被請出來主持這件事。他助郭子儀籌了一定的兵餉，對唐帝室立了功，因而恢復了他的地位，但不久就死于洛陽的荷澤寺。由慧能開創的南宗禪，在他幾十年的努力下，終于在北方奠定了基礎，同時還有了神會自己的傳承，這就是荷澤宗。<#>荷澤的思想除了在《定是非論》中有所表現外，敦煌卷子裏還存有《南陽和尚頓教解脫禪門直了性壇語》殘卷（‘直了性’形容頓教，‘壇語’是設壇授戒時所說的話）。此外還有劉主簿輯的《南陽和尚問答》（殘卷）以及一向流行的《顯宗記》，此書在敦煌卷子中題爲《頓悟無生般若頌》。這些作品經胡適與日人鈴木大拙分別輯印爲《神會語錄》出版了。另外還有些零星的語錄，見于《景德傳燈錄》中。從上述這些資料可以看出神會思想的一個全貌。不過，由于神會的用意在攻擊北宗，有些說法不免有些偏頗。<#>總的說來，神會的思想還是出于慧能的。他對北宗批評提出兩大綱領是︰‘傳承是傍，法門是漸。’以此爲定是非的標準。當時之所以提出傳承問題來，是有些原因的。北方雖然大行神秀之說，但神秀死後，下一代中間又分出許多別支。其中嵩山的普寂勢力特大，嵩山又是北方禪的最大據點，從前達摩和佛陀扇多都在這裏住過，普寂居此，也就自然形成了領導北方禪的地位。當時他曾有兩種重要舉動︰第一，竪立碑銘以决定北方禪家自達摩以來的傳承，準備把神秀定爲六祖，普寂本人爲七祖。同時，由于法如也在嵩山傳過禪，普寂原想在他門下學禪，後來因爲法如死了才跟了神秀，有此一段因緣，自然不好把法如抹煞，于是把法如同神秀幷列爲第六祖。第二，修訂《法寶記》（屬于宗譜性質，敦煌卷子中題爲《傳法寶記》），把他們决定的歷代傳承記于文字。但是，除嵩山外，山東的東岳降魔藏法師也在宣傳神秀的禪法，崇遠就是這一系的，所以也應該有其傳承。神秀門下出名人物本有二十多人，又各有弟子，合計有一百多人，都在傳禪法，傳承就顯得十分紊亂了。他們這種內部矛盾，事實上只是爲了爭取地盤獲得利養的一種競爭。神會有鑒于此，就選擇當時北宗勢力薄弱的滑台作了‘傳承是傍’的攻擊，要將他們的傳承加以推翻。他認爲北宗這種混亂情况，是對傳授禪法有很大的損害。<#>神會還認爲，自達摩以來，每代學禪的人雖多，但僅許可一人爲正式的繼承者︰‘每代學徒縱有千萬，亦只許一人承後。’就像一國之中只許一個國王一樣，純是單傳的。而得到弘忍親傳的僅有慧能一人。幷說這也是爲神秀本人所承認了的。那末以何爲憑據呢？六代以來，傳法，對內是以心傳心，‘內傳法契以印證心’，對外就是傳衣，‘外傳袈裟以定宗旨’。而現在袈裟就在慧能處，可見只有慧能才是真傳，北宗所傳則是傍支。按照傳統，沒有得到傳承的人不許開法，沒有傳授禪法的資格，所以神秀的傳法是不能承認的。<#>其次關于‘法門是漸’的攻擊。自神秀以後，北宗便從方便著手教人禪法，而有了‘五方便’說的理論。學習五方便門的主旨在于體會體用，這就是習定的總的方法。具體的做法是這十六個字︰‘凝心入定，住心看淨，起心外照，攝心內證。’這是屬于‘漸’的方法。神會批評說，從達摩以來‘六代大師，一一皆言，單刀直入，直了見性，不言階漸’（《菩提達摩南宗定是非論》），是要求頓時見到佛性（即本覺、淨心）的。又關于‘看淨’之說，在北宗禪家中，要人坐下來看，認爲有一種像虛空一樣的淨心可以看得到，不過不是一下子的事。神會則認爲，應該‘直了’，單刀直入，不需要甚麽階梯，所以說‘不言階漸’。這就是‘頓’。<#>但是怎樣才能做到‘直了見性’呢？神會提出了‘無念爲宗’的主張，即以‘無念’爲法門。‘無念’之說來源于《起信論》。《起信論》中有一段，要求心體離念，也即無念︰‘若能觀察知心無念，即能隨順入真如門。’這裏說的‘念’是指‘妄念’。如果能做到這一點，就可以由生滅門入真如門，與真如相契了。神會采取這一說法，認爲要達到‘直了見性’，應從‘無念’入手。北宗稍後一些的文獻裹也講心體離念，但只是作爲一種方便提出的。幷且他們所說的心體離念是指不起念，根本在消滅念。而神會認爲‘妄念本空，不待消滅’。這是南宗不同于北宗的一點。其次，所謂無念是指無妄念，不是一切念都無。正念是真如之用，就不可無。如果否認了正念，即墮入斷滅頑空。這是南宗不同于北宗的又一點。由此有‘定慧一體，平等雙修’之說。神會認爲由‘無念’可以達到‘定慧一體，平等雙修’，最後的結論爲‘見即是性’。直了見性的‘性’，幷不是離見之外另有一法，性的髮露（顯現）就是見，但不是妄念。正如抵本來就是能照，所以照即是鏡。照與鏡是一回事，見與性也是一回事。由此就提出頓悟的說法︰頓悟是一下子髮露出性來。雖然‘見即頓悟’，但是頓悟之後仍然‘不廢漸修’。爲甚麽呢？‘如人生子，百體具備，乳養漸大’。嬰兒可以一下子生出來，可是壯大還有待漸漸的乳養。北宗只講漸修，其結果就只能是漸悟。這就是南北宗在漸頓問題上的區別。<#>神會的議論中還提到‘一行三昧’，這本是東山法門的一個重要內容，但是在解釋上神會與神秀不同，神會是聯繫到《金剛經》來講的。原來的‘一行三昧’是以法界做境界，‘法界’的異門有‘實際’、‘如如’等，這些異門的說法出自《勝天王般若》。可是神會由此聯繫到《金剛經》的最後總結的一個頌︰‘一切有爲法，如夢幻泡影……’頌前，秦譯本說（其他譯本沒有）︰‘云何爲人演說？不取于相，如如不動。’神會就根據這句話，認爲‘如如’就是‘不取相’、‘無念’，‘無念’即是般若，從這個無念般若入手就可以達到‘一行三昧’。因爲‘一行三昧’是以法界作所緣的境，而法界的異門就是‘如如’。<#>由于神會把‘無念法門’與‘一行三昧’聯繫起來，又用《金剛經》來解釋‘無念’，所以他十分推崇《金剛經》。這部經本身就反覆地强調受持讀誦可以得到種種功德，經神會再一提倡，它的身價倍增，以後甚至說，自達摩以來遞爲心要的不是《楞伽》而是《金剛》，這與王維〈碑銘〉所說就發生矛盾了。<#>上述神會的思想，在《壇經》的四個傳本裏都可以見到（四個傳本是︰(1)敦煌卷本，(2)日本興聖寺藏惠昕本，(3)景德本，(4)宗寶本）。于是近人就産生了《壇經》編寫者是誰的疑問。《壇經》如果是慧能的語錄集，那麽在慧能生時就已有了，神會只是根據原著發揮而已。但也可以這樣說，慧能幷不一定有這些思想，而是神會門下根據神會的思想寫成了《壇經》。這種說法也有一些根據︰當神會定爲南宗第七祖，他的禪法流行以後的五十年間，唐代官僚韋處厚（773～828）替鵝湖大義禪師（屬洪州系，是南岳系馬祖一派的人物）寫的碑銘中指出，他們原是一脉相承的，後來‘脉分絲散’分成了‘秦（神秀）洛（神會）吳（牛頭徑山）楚（洪州鵝湖）’四派。其中講到神會說︰‘洛者曰會，得總持之印（指頓悟法門，一聞千解），獨曜瑩珠（喻清淨心）。’這是贊揚神會的頓悟法門做到家了。接著寫道︰‘習徒迷真，橘枳變體，竟成壇經傳宗，優劣詳矣。’根據這一記載，近代從胡適開始，一致認爲《壇經》是神會的門人寫的，其前無所謂《壇經》。他們把上引的一段文理解爲︰神會的門下改變了神會的精神寫成《壇經》，由是宗旨就有了優（會）劣（徒）了。這一說法，日本人也相信。他們都是把〈碑銘〉中‘竟成壇經’四個字用逗點隔開來的。但這樣的理解還值得研究。因爲慧忠在當時已不滿于人們的隨意改訂《壇經》，可見《壇經》是早已有之的。事實上，韋處厚的那句話應該這樣的去理解︰從與神會有關的文集等來看，神會是主張以《金剛經》傳宗的，但到了他的門下却改變了主張，而以《壇經》傳宗了。這樣，‘竟成壇經傳宗’就顯示出了優劣。逗點應放在‘傳宗’兩字下麵。因爲從現有的《壇經》看，有好幾處都强調要以《壇經》作爲傳宗的憑據，如說‘與學道者承此宗旨，遞相傳授，有所依約，以爲禀承’等，就是指以《壇經》傳宗而說的。甚至認爲非得其人不傳。可見所謂‘橘枳變體’是指以甚麽典籍爲傳宗根據的問題，而不是指神會門下編寫《壇經》。此外，從《壇經》中還的確可以看出有許多反對北宗禪法的議論，例如看心等的思想顯然不是慧能時就有的。假如用這點做根據否認《壇經》不是慧能的原語錄，也不大合適，因爲其中可能有些部分是後人修改、增加的，幷不是全部都是後人撰述的。所以現在只能說，《壇經》中確有慧能的思想，但是哪些是慧能的，哪些是後人的，從《壇經》本身已經很難一一區別出來了。至于現行的本子是否就是神會一系所改動的，這也很難確定。因爲流行的本子署名法海──道際──悟真，都不是神會一系的人物。<#>自神會被定爲南宗七祖之後，他的禪法在北方甚爲流行。神會傳無名，無名禪師的思想傳于賢首宗的清凉澄觀。神會另一門下法如，其三傳弟子爲南印，再傳道圓。道圓禪師的思想又影響了賢首宗的宗密。宗密特別提倡《圓覺經》，將經的思想同神會的思想和合爲一，對于神會一系的禪法大加闡揚。宗密在自己的著作中常常專門講說禪法，如《圓覺經大疏鈔》、《略疏鈔》、《禪源諸詮集都序》、《禪門師資承襲圖（幷附說）》等，都將荷澤的禪法看作是最究竟的，超過了當時的北宗、牛頭、洪州等。在他看來，荷澤禪的要點是︰‘寂知指體，無念爲宗。’<#>神會一系的禪法，自達摩以來就是以心傳心。但究竟傳的是甚麽心呢？這關係到他們禪法的特點。宗密認爲，神會明確地指點出來很便于人們去把握它，這就是‘寂知指體’，說空寂上的知是心體。例如濕是水體，水即以濕爲體。知是淨心之體，淨心即以知爲體。這種空寂之知謂之靈知，即心靈而不昧，它是與佛智相等的知，心本來就具有此知，雖然不自覺其存在，但它還是存在的。由于指出了這種心體，人們易于瞭解以心傳心的實際含義，所以在宗密看來，這是神會很了不起的成就。因此可以說‘知之一字，衆妙之門’。這樣，知字就爲宗密所特別突出來了。<#>當然，禪宗思想的變化與他們接受《起信》是有關係的。《起信》的根本思想是‘本覺’之說，把本覺作爲心體，所以用知來解釋本覺也很合適。因此宗密把它特別提出來，不外乎說神會的思想來源于《起信論》。他能這樣明確的指出這一點來，仍然值得重視。因爲禪宗的思想對于後來中國的理學和心學都有影響，而影響的重點就在于這個以知爲心體上。<#>神會的思想雖然由賢首宗特別是宗密的闡揚曾經活躍過一段時期，但在宗密之後，還是逐漸消失了。因爲宗密的本宗是賢首，不能專力去弘揚禪宗，另外南宗禪除神會一系外還有青原、南岳等系，而且神秀一系也沒有由于神會的反對就斷絕了。從表面上看，北宗禪比神會一系繼續得還更長久些。神會系後來已無可考，而神秀系的傳承則仍有歷史可查。直到唐末才衰落了。可以說，整個北宗是與唐室共存亡的。<#>禪宗南北正統之爭到了神會被公認爲七祖以後就告一段落。但是，跟著南宗的逐漸擴大，凡是在曹溪參學過的人都能開門授徒，而單傳的說法再也維持不住，只有聽其自然了。正如宗密所說，以世俗的宗法制來講，所推溯到的遠祖也只是七代而已，七代以去不再存在甚麽單傳的問題，禪宗也是如此。事實上，當時南方禪的發展已經超出了神會以外，真正得到發展的乃是南岳與青原。神會系則只在北方占有勢力了。<#>◎附二︰楊曾文〈禪宗文獻研究在日本〉（摘錄自《世界佛學名著譯叢》{28}）<#>弘忍死後，禪宗北宗在以長安、洛陽爲中心的北方廣大地區，相當流傳，神秀曾爲‘兩京法主，三帝（武後、中宗、睿宗）門師’。他死後，其弟子普寂（651～739）、義福（658～736）也很有影響。此時慧能弟子神會（670～762）代表南宗出來與北宗辯論爭正統，最後取得勝利。從敦煌遺書中發現的神會遺著，便是神會當時與北宗爭論和從事傳教的記錄。在研究和整理神會遺著方面，胡適曾作出很大的貢獻。他在這個過程中與日本學者有密切的交往和合作，故下面也順便介紹。<#>(一)《神會語錄》一卷　有三種寫本︰<#>(1)P.3047，缺首尾，1926年由胡適發現，校訂本發表在《神會和尚遺著》（1930年亞東圖書館）卷一。記神會從開元（713～741）初年住在南陽開元寺至開元二十年（732）于滑台批判北宗之前，與教徒之間關于禪法、修行的問答。此殘篇由五十問答組成。<#>(2)石井弁所藏敦煌本《神會錄》。首部缺，大部存，尾部有從達摩至慧能的六代相承略傳及〈大乘頓教頌幷序〉，最後題記中有‘唐·貞元八年歲在末，沙門寶珠共判官趙看琳于北庭奉張大夫處分，令勘訖。其年冬十月二十二日記。’1932年石井弁將此本影印，題爲《敦煌出土神會錄》，附鈴木大拙所著《敦煌出土神會錄解說》的小册子。1934年鈴木與公田連太郎重加校訂，題爲《敦煌出土荷澤神會禪師語錄》，由森江書店出版。<#>(3)S.6557。1957年京都大學人文科學研究所漢學家矢入義高在審核斯坦因文書的微縮膠捲時發現此寫本，內容和文章與石井本相近，尾部殘缺，僅有石井本的三分之一。矢入寫信告訴胡適。胡適即用上述二本進行校訂，1960年發表于臺灣《歷史語言研究所集刊》外篇第四種《慶祝董作賓先生六十五歲論文集》上册，後又收入1968年出版的《胡適校敦煌唐寫本神會和尚遺集》附錄之中。此寫本卷首有‘唐山主簿劉澄’的序，題目爲《南陽和尚問答雜征義》，此與日本圓仁《入唐新求聖教目錄》中的《南陽和尚回答雜征義》一卷，劉澄集一致，鹹認是三種寫本中的最早的本子。<#>1968年鈴木出版《禪思想研究第三》，在其〈研究文獻〉中發表《神會錄》石井本與胡適的對刊本。築摩書房《禪的語錄》之五，將是由筱原壽雄譯注的《神會語錄》。<#>(二)《菩提達摩南宗定是非論》一卷　寫本有︰P.3047、3488、2045。胡適把第一寫本校訂編入《神會和尚遺集》卷二，作爲《神會語錄第二殘卷》；第二寫本編入該書卷三，作爲《第三殘卷》。第三寫本由鈴木大拙發現，內容包括第二寫本的全部，又有此論最後部分及造論者的駢文論贊和韵文頌贊，最後有‘菩提達摩南宗定是非論一卷’一行。胡適將三本重加校訂，分爲上下兩卷，1958年發表于臺灣《歷史語言研究所》第二十九本《慶祝趙元任先生六十五歲論文集》，後收入新版《神會和尚遺集》附錄之中。此論由神會弟子獨孤沛集錄，記載神會在開元二十年（732）于滑台大雲寺批判北宗，與北宗僧人崇遠（山東遠）辯論情形。論前有獨孤沛加的序。<#>(三)《南陽和上頓教解說禪門直了性壇語》一卷　□□寫本有︰北寒81，S.2492、6977，P.2045。鈴木大拙1934年在北京圖書館發現第一種寫本，後分別在《少室遺書》及此書《解說》中發表了其影印本及分爲三十九章的校印本，又作了介紹，認爲此書思想接近神會。巴黎國立圖書館所藏P.2045寫本題目完整，胡適以此爲底本，用鈴木本校勘，與新校本《南宗定是非論》同時發表，在他死後被編入新版《胡適校唐寫本神會和尚遺集》附錄之中。鈴木大拙《禪思想研究第三》的〈研究文獻〉中收有他重新校訂的本子。此爲神會在開元六年（718）以後，在南陽龍興寺所舉行的授戒會上宣講佛法的記錄。<#>此外，敦煌本中發現的神會遺著尚有《頓悟無生般若頌》（S.296、468即《荷澤大師顯宗記》，見胡適《神會和尚遺集》卷四、矢吹慶輝《鳴沙餘韵》）、《南陽和上南宗定是非五更轉》（北露6、鹹18、P.2045，新版《神會和尚遺集》附錄），都是宣傳神會禪派主張的歌詞。<#>神會遺著的主要內容是︰宣傳慧能上承從達摩以來五祖傳襲的袈裟爲‘法信’，主張‘頓悟解脫’、‘只顯頓門’，又說‘以無念爲宗，無住爲本’，認爲無念即是正定，見無念和空無所有爲慧，定慧雙修，不一不異。提倡《金剛般若經》，謂般若‘攝一切法’。批評以神秀、普寂爲首的北宗主漸，說他們的‘凝心入定，住心看淨，起心外照，攝心內證’的禪法是‘愚人法’，不是‘頓悟’法門；又說他們沒有得到達摩傳法袈裟，因此不是正統。神會在滑台宣言︰‘爲天下學道者辨其是非，爲天下學道者定其宗旨。’這些著作主要就是爲此目的而撰述的。後世宗密以繼承神會自許，其《禪門師資承襲圖》貶稱北宗‘師承是傍，法門是漸’，正是承此而來。<#>◎附三︰神會《顯宗記》（摘錄自《景德傳燈錄》卷三十）<#>無念爲宗，無作爲本。真空爲體，妙有爲用。夫真如無念，非想念而能知實相。無生豈色心而能見？無念念者，即念真如；無生生者，即生實相。無住而住，常住涅槃。無行而行，即超彼岸。如如不動，動用無窮。念念無求，求本無念。菩提無得，淨五眼而了三身；般若無知，運六通而弘四智。是知即定無定，即慧無慧，即行無行。性等虛空，體同法界。六度自茲圓滿，道品于是無虧。<#>是知我法體空，有無雙泯，心本無作，道常無念。無念無思無求無得，不彼不此不去不來。體悟三明，心通八解。功成十力，富有七珍。入不二門，獲一乘理。妙中之妙，即妙法身。天中之天，乃金剛慧。湛然常寂，應用無方。用而常空，空而常用。用而不有，即是真空。空而不無，便成妙有。妙有即摩呵般若，真空即清淨涅槃。<#>般若是涅槃之因，涅槃是般若之果。般若無見，能見涅槃。涅槃無生，能生般若。涅槃般若，名異體同。隨義立名，故雲法無定相。涅槃能生般若，即名真佛法身。般若能建涅槃，故號如來知見。知即知心空寂，見即見性無生。知見分明，不一不異，故能動寂常妙，理事皆如。如即處處能通達，即理事無礙。六根不染即定慧之功，六識不生即如如之力。心如境謝，境滅心空。心境雙亡，體用不異。真如性淨，慧鑒無窮。如水分千月，能見聞覺知。見聞覺知而常空寂。空即無相，寂即無生。不被善惡所拘，不被靜亂所攝。不厭生死，不樂涅槃。無不能無，有不能有，行住坐臥，心不動搖。一切時中，獲無所得。<#>三世諸佛，教旨如斯。即菩薩慈悲，遞相傳受。自世尊滅後，西天二十八祖，共傳無住之心，同說如來知見，至于達摩，届此爲初，遞代相承，于今不絕。所傳秘教，要藉得人，如王髻珠，終不妄與。福德智慧，二種莊嚴，行解相應，方能建立。衣爲法信，法爲衣宗。唯指衣法相傳，更無別法。內傳心印，印契本心，外傳袈裟，將表宗旨。非衣不傳于法，非法不傳于衣。衣是法信之衣，法是無生之法。無生即無虛妄，乃是空寂之心，知空寂而了法身，了法身而真解脫。<#>［參考資料］　印順《中國禪宗史》；《六祖壇經研究論集》、《禪宗思想與歷史》（《現代佛教學術叢刊》{1}、{52}）；忽滑穀快天《禪學思想史》；鈴木哲雄《唐五代禪宗史》；山崎宏《隋唐佛教史の研究》。<#>


meanings:
(686-795) Thiền tăng đời Đường, người khai sáng tông Hà Trạch, họ Cao, người Tương Dương (Tương Phàn, Hồ Bắc) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư học đạo Nho, về sau để tâm đến Phật giáo, trước tiên theo pháp sư Hạo Nguyên chùa Quốc Xương xuất gia, chẳng bao lâu lại theo Thần Tú học tập. Sau đến Tào Khê, Thiều Châu (Thiều Quan, Quảng Đông) tham kiến Huệ Năng, thông qua hỏi đáp, thử nghiệm mới hay thầy trò khế hợp. Sau khi Huệ Năng viên tịch, sư đến khắp nơi trong Lạc Dương xiển dương học thuyết của Huệ Năng. Tại chùa Đại Vân sư biện luận với các thiền sư Bắc tông, chỉ trích Bắc tông »truyền thừa là bàng, pháp môn là tiệm«. Do Bắc tông thù ghét nên sư bị đuổi ra khỏi kinh thành. Trong khi dẹp loạn sứ quân, sư vì triều đình mở giới đàn độ tăng, dùng »Hương thuỷ tiền« giúp cho quân phí. Sau khi hoà bình, vua Đường Túc Tông triệu sư vào cung, cất thiền viện trong chùa Hà Trạch, Lạc Dương, ban hiệu »Hà Trạch Đại sư«. Thuỵ là »Chân Tông Đại Sư«. Đường Đức Tông truy lập sư làm Tổ thứ bảy Thiền tông. Thần Hội chủ trương »Vô niệm« làm tông, »định huệ nhất thể, bình đẳng song tu«, tuyên truyền thuyết đốn ngộ »đơn đao trực nhập, trực liễu kiến tính«. Đệ tử có Vô Danh, Pháp Như v.v… Tác phẩm: Hiển Tông Ký. Học giả Hồ Thích sưu tập Thần Hội ngữ lục 3 quyển.


meanings:
4255全一冊。全稱胡適校敦煌唐寫本神會和尚遺集。民國十九年（1930），上海亞東圖書館刊行。內分四卷，另有跋四首、神會傳一篇，及附錄一卷（即景德傳燈錄卷二十八之神會語錄三則）。係胡適自敦煌稿卷中發掘有關神會和尚之各種資料，加以並比校勘，另又與其他傳世之典籍如景德傳燈錄、高僧傳等，相互補訂，並附有對神會思想、行止與著作之論述，及其作品之勘誤。所收錄之敦煌寫本包括：神會語錄第一殘卷（伯希和第三○四七號前半）、神會語錄第二殘卷（菩提達摩南宗定是非論─伯希和第三○四七號後半）、神會語錄第三殘卷（伯希和第三四八八號）頓悟無生般若頌殘卷（史坦因第四六八號）。一九四九年，法國學者葛內特（Jacques M. Gernet）出版本書之法譯本，訂正本書六十餘處，並附有對全書語句之典據，及人名、地名等之考證。　民國五十七年，中央研究院胡適紀念館重新刊行胡適校敦煌唐寫本神會和尚遺集一冊，係增輯十九年版以後有關之原始資料及研究論文兩篇：「新校定的敦煌寫本神會和尚遺著兩種」、「神會和尚語錄的第三個敦煌寫本：『南陽和尚問答雜徵義，劉澄集』」。　新校敦煌本之原始資料有：南陽和上頓教解脫禪門直了性壇語（伯希和第二○四五號之第二件）、菩提達摩南宗定是非論（伯希和第二○四五號之第一件）、南陽和尚問答雜徵義（史坦因第六五五七號），以及五章「五更轉」等。　兩篇論文之要點：(一)「南陽和上頓教解脫禪門直了性壇語」一篇，係胡適以日人鈴木大拙於國立北平圖書館發現之「和上頓教解脫禪門直了性壇語」敦煌本，與伯希和第二○四五號第二件，互相校對而定之稿，為神會闡論「無念」禪旨之語，胡適並以壇語與六祖壇經之文字思想十分接近，而主張壇經出自神會之手。(二)「壇語」之後的「南宗定邪正五更轉」歌五章，及五言律詩一首，胡適認為是神會之作，故附錄之。(三)又以鈴木大拙所攝之伯希和第二○四五號照片，與「十九年版」內之伯希和第三○四七號、三四八八號兩種抄本合併，補全「菩提達摩南宗定是非論」一卷，指出此論係神會為南宗爭取禪門正統地位而作，因而考訂此論發表於開元二十年（732）滑臺大雲寺之無遮大會，且此論在當時流傳極廣。(四)復以日人矢吹慶輝所輯「鳴沙餘韻」內影印之史坦因第二九六號，與已有之史坦因第四六八號，補全「頓悟無生般若頌」（又稱「荷澤大師顯宗記」）。(五)又由於日人入矢義高發現史坦因第六五五七號，即與原有之伯希和第三○四七號合併，完成「南陽和尚問答雜徵義」一卷（又稱「南宗荷澤禪師問答雜徵」），並假設此卷即「荷澤和尚禪要」一卷。


meanings:
Gọi đủ: Hồ Thích Hiệu Đôn Hoàng Đường Tả Bản Thần Hội Hoà thượng Di tập. Sách, 4 quyển, do học giả cận đại là Hồ Thích biên, được Thư viện Á Đông tại Thượng Hải ấn hành vào năm 1930. Hồ Thích sưu tập trong văn hiến Đôn Hoàng các tư liệu về Thần Hội và thêm phần đối chiếu hiệu đính với các sách khác như: Cảnh Đức Truyền Đăng lục, Tống Cao Tăng truyện. Riêng có 4 bài bạt, 1 thiên Thần Hội truyện, phụ lục 1 quyển (tức là 3 bài Thần Hội ngữ lục trong Cảnh Đức Truyền Đăng lục quyển 28). Còn phụ phần trình bày và phân tích về tư tưởng, dấu vết hoạt động, tác phẩm của Thần Hội.


vietnamese:
thần diệt dữ thần bất diệt chi tranh <tqbkttpgt>


meanings:
(776-838) Thiền tăng đời Đường, họ Trương, người Thanh Thành Thục Châu (huyện Quán, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Trí Như ở chùa Thánh Thiện tại Đông Đô, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 4, trụ trì chùa Phụng Quốc ở Đông Đô. Hiệu: Văn Từ Thiền Sư. Tác phẩm: Thần Chiếu Đại Sư quảng lục.


meanings:
Hiệu của Thiền tăng Pháp Chân sống vào đời Đường. X. Pháp Chân.


meanings:
→ thuỵ phong thần lộc thiền sư 瑞峰神祿禪師; → liên hoa thần lộc thiền sư 蓮華神祿禪師


meanings:
① Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Huyền Sa Sư Bị. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Vĩnh Hưng tại núi Liên Hoa, Phúc Châu, thiền tăng bốn phương tụ về. Mân Vương từng mời sư khai đường thuyết pháp. ② Thiền tăng đời Tống (872-976), người xứ Phúc Châu. Sư thờ Thiền sư Thuỵ Nham Sư Ngạn làm thầy, lâu ngày sư xin làm thị giả để báo đáp ân đức của Ngài. Sau khi thầy tịch, sư khai sơn lập viện Thuỵ Phong ở Ôn Châu (nay thuộc Chiết Giang), người học đến nương tựa, đạo đức vang xa.


meanings:
(606-706) Thiền tăng đời Đường, người khai sáng Thiền Bắc tông, họ Lí, người Uý Thị, Biện Châu (Hà Nam) Trung Quốc. Tuổi trẻ theo Nho giáo, sư học rộng hiểu nhiều, về sau chuẩn bị xuất gia nghiên cứu Phật điển. Tầm sư học đạo, đến chùa Đông Sơn núi Song Phong, Kỳ Châu (Kỳ Xuân, Hồ Bắc) yết kiến Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn, làm tạp dịch 6 năm như bửa củi, gánh nước v.v… Sư rất được Hoằng Nhẫn coi trọng, thường nói »pháp Đông Sơn đều thuộc về Tú«. Được tôn làm Thượng toạ. Giữ chức »Giáo thọ sư«. Sau khi Hoằng Nhẫn viên tịch, sư đến chùa Ngọc Tuyền núi Đương Dương truyền thọ pháp thiền, đệ tử rất đông. Lúc tuổi hơn 90, sư phụng chiếu vào đô, được Võ Tắc Thiên, Trung Tông, Dục Tông tôn trọng sùng bái, ban hiệu »Tam Đế Quốc Sư«. Do ở phương bắc hoằng dương pháp thiền nên pháp hệ của sư gọi là Bắc Tông. Sau khi mất, thuỵ là »Đại Thông Thiền sư«. Đệ tử chủ yếu có Nghĩa Phúc, Kính Hiền, Phổ Tịch, Huệ Minh v.v…


meanings:
4259（The Life Divine）凡二卷。印度哲學家、詩人奧羅賓多高士（Sri Aurobindo Ghose, 1872～1950），撰於一九四九年。全書旨在闡揚積極實踐神聖生活，排斥消極冥想之處世方式，其目的在提昇印度傳統精神達於現代化。以為人類存在之意義， 乃在現實生活中完成其精神生活。 並指出薄伽梵歌中之幻像（梵 māyā）說，雖謂世間是苦的、虛幻的，但仍有其追求最高真理之積極意義， 即：人應探研「個我」與人生終極目標之神。人若能捨棄「我欲」，將自己奉獻予神，即能實踐神聖生活；此因「我欲」能導致個人與個人，乃至國家與國家間之爭鬥，使吾人與世界上之一切分離，故知「我欲」乃束縛、爭鬥與苦惱之根源。個人生命在基本上係與神、萬物合而為一者，故若能超越我欲，得知個我之真性，確立自己，則能建立真正自由、平等、博愛之世間社會。若未能先行確立神聖之內在生活，而欲建立理想之外在生活，則一切努力終歸徒勞無功。〔Nathaniel Pearson: Sri Aurobindoand the Soul Quest of Man, London 1952〕


